open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
María Antonia Zorraquino

**María Antonia Zorraquino Zorraquino** (Zaragoza, 1904-22 de noviembre de 1993) estió una investigadora y bioquimica aragonesa.

## Biografía
A suya familia teneba una fabrica de chicolate y su pai yera en favor d'a educación d'as mullers. María Antonia asistió, dende os tres anyos, a o Colechio Superior pa Senyoritas, a on aprendió, entre atras materias, francés y matematicas. Dimpués de pasar por atras escuelas, remató fendo o bachillerato en l'Instituto Cheneral y Tecnico de Zaragoza.

En primerías le intresaban mas as ciencias pero cuan miró a traviés d'o microscopio en o laboratorio d'o doctor Rocasolano, amigo de su pai, sapió ascape que quereba estudiar quimica, como explicó en una entrevista.

Se doctoró en 1930 en a Facultat de Ciencias d'a Universidat de Zaragoza con a tesis «*Investigaciones sobre estabilidat y carga electrica d'os coloides*» y yera a unica muller d'a suya promoción que teneba ventitrés hombres.

Desembolicó o suyo treballo en o Laboratorio d'Investigaciones Bioquimicas baixo a dirección de Gregorio Rocasolano. En 1931 se casó con Juan Martín Sauras, catedratico de Quimica en a Universidat de Zaragoza, con qui tenió tres fillos: Juan, que nació en 1932, María del Pilar, nació y murió en 1933 y M.ª Antonia que nació en 1948 y ye catedratica de Luenga Espanyola en a Universidat de Zaragoza. Atamas de que l'habría feito goyo de continar con a suya faina en o Laboratorio de Quimica, o suyo mariu no consideró apropiau que una muller casada treballara fuera de su casa. Murió o 22 de noviembre de 1993.

## Referencias
Ibonet de Fuents d'o Galligo

L**'ibonet de Fuents d'o Galligo** (en castellano *Ibonet Fuentes del Gállego*) ye un ibón chicot de 0,1 ha de superficie. Se troba situau debant d'o parking d'o sector Portalet d'a estación d'esquí d'Aramón Formigal en l'Alto Galligo y a poquez metros d'o Portalet de ra Nieu.

## Toponimia
Se troba amán d'o naiximiento d'o río Galligo, estando o barranquet que sale d'él un d'os primeros afluyents d'iste río.

## Vinclos externos
*  en www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Vachimanya

**Ibón de Vachimanya** puet fer referencia a:

* L**'[[ibón Alto Vachimanya]]**, un **ibón** situau en o municipio de Pandicosa.
* L**'[[ibón Baixo Vachimanya]]**, un **ibón** situau en o municipio de Pandicosa.
Llena Cantal

**Llena Cantal** puet fer referencia a:

*O **[[pico de Llena Cantal]]** (2.956 m), un **mont** situau en o municipio de Sallent de Galligo.
*L**'[[ibón de Llena Cantal]]**, un **ibón** situau en o municipio de Sallent de Galligo.
Brinzoner

O **brinzoner** ye un ser mitolochico aragonés de grandaria chiganta y que ye cubierto de brinzón d'an prene lo suyo nombre.

## Referencias
Fotronero

O **fotronero** ye un ser mitolochico aragonés de grandaria chiganta y que viviba en a espelunga de Sant Climent en a foz d'Arguis. Se diz que raptaba a os rapatans que se negaban a pagar a manta en o mesón d'Arguis.

## Referencias
Orba (desambigación)

**Orba** puet fer referencia a:

* **[[Orba]]**, un **municipio** valenciano, situato en a comarca d'a Marina Alta.
* A **[[sierra d'Orba]]**, una **sierra** situada en a Chacetania.
* A **[[punta d'Orba]]** (1.226 m), un **mont** situau en Sigüés (provincia de Zaragoza), en a debantdita sierra.
Culfreda

**Culfreda** puet fer referencia a:

* A **[[punta Culfreda Sud]]** (3.034 m), un **mont** que se troba en a muga entre a Aragón y Occitania. 
* A **[[punta Culfreda d'el Medio]]** (3.031 m), un **mont** que se troba en a muga entre a Aragón y Occitania. 
* A **[[punta Culfreda Norte]]** (3.033 m), un **mont** que se troba en a muga entre a Aragón y Occitania. 
* A **crencha d'o Culfreda** formada por as tres cimas anteriors y o pic Cauarére (2.901 m).
Leia Organa

A prencipesa **Leia Organa** ye un personache ficticio creyau por George Lucas y la primera aparición d'o personache s'escaició en 1977 en a cinta y novela *[[Star Wars Episode IV: A New Hope]]*.
Castellanismo (lingüistica)

Un **castellanismo** u **hispanismo** ye una palabra, peculiaridat de la luenga castellana u grafía que han estato copiatas d'el castellano per una altra lengua. Tamién puede estar una construcción gramatical con orichen en lo castellano u l'estudio de la cultura castellanofona d'Espanya u l'America latina. Es castellanismos en l'aragonés fan que palabras aragonesas coneixitas e usatas per toz desapareixcan, perdendo-se asinas part de la riqueza que tien l'idioma.

Cheneralment, es castellanismos presents en lenguas como l'aragonés han arribato cheneralment per la situacion de diglosia e substitución linguistica que l'aragonés ye experimentant dende fa anyos, e no per una relación entre iguals como sereba francés-espanyol.

## Eixemplos
; En aragonés

* Noche (castellano: noche) - nueit/nuet/nit
* Llover (castellano: llover) - plever/plloure
* Demasiau (castellano: demasiado) - masa/masiau
* Hoy (castellano: hoy) - hue/avui
* Fuente (castellano: fuente) - Fuent/fuande/font

; En altras lenguas

* Motxilla (castellano: mochila) – catalan: sarrona
* Acerca (castellano: acera) – catalan: vorera
* Estar aquí (castellano: estar aquí) - catalan: ser aquí
* Resporar (castellano: resoplar) - gallego: bufar
* Colina (castellano: colina) - gallego: outeiro - gallego: outeiro
Ibón de ras Paúls

:*No entivocar-se con l'[[ibón de la Paúl]], situau en o municipio de [[Benás]].*

L**'ibón de ras Paúls**, **ibón de Tramacastiella** u **ibón de Saleras**, tamién conoixiu como **entibo de Tramacastiella** (en castellano *embalse de Tramacastilla* u *de los Paúles*) ye un ibón entibau d'o Pireneu aragonés que se troba en a comarca de l'Alto Galligo en o municipio de Sallent de Galligo (provincia de Uesca).

Situau baixo a sierra d'a Partaqua, as suyas auguas van a traviés d'o río Gorgol a l'entibo d'Escarra.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Llena Cantal

L**'ibón de Llena Cantal** ye un ibón d'o Pireneu aragonés situau en a comarca de l'Alto Galligo en o municipio de Sallent de Galligo (provincia de Uesca).

Se troba chunto a o pico de Llena Cantal (2.956 m).

## Referencias

## Vinclos externos
*  En www.lacsdespyrenees.com
Coliseum Burgos

O **Coliseum Burgos** ye un pabillón polisportivo d'a ciudat de Burgos (Espanya), propiedat d'o concello d'a ciudat.

Estió inaugurato en 1967 como plaza de toros y en 2015 estió reformato como pabillón polisportivo, estando debantado o 27 de chunio de 2015. Actualment ye a seu d'o Club Baloncesto Miraflores d'a liga ACB.

## Vinclos externos

*   O pabillón en a pachina web oficial d'o Concello de Burgos
Karlstadt am Main

**Karlstadt am Main** (en franco d'o Main *Karscht am Mee*) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Main-Spessart.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Maintorturm.
* Casa d'a Ciudat (Rathaus).

## Ciudaz achirmanadas
* Cuckfield (Reino Uniu).
* Mühlbach (Italia).
* Querfurt (Alemanya).
* Saint-Brice-en-Coglès (Francia).
Zirndorf

**Zirndorf** (en franco oriental *Dsian-doaf*) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Fürth.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Fürstenhaus.

## Ciudaz achirmanadas
* Koppl (Austria).
* Bourganeuf (Francia).
* Wintersdorf (Alemanya).
Neustadt an der Aisch

**Neustadt an der Aisch** (en bavaro *Neistodt an da Aisch*) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Neustadt an der Aisch-Bad Windsheim.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Nürnberger Tor.
* Marktplatz.
* Antigo Castiello (*Altes Schloss*).

## Ciudaz achirmanadas
* Montespertoli (Italia).
* Hino (Chapón).
* Hluboká nad Vltavou (Republica Checa).
* Lipik (Croacia).
Lauf an der Pegnitz

**Lauf an der Pegnitz** (franco oriental *Laff an der Bengadz*) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Nürnberger Land.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Wenzelschloss (u tamién Burg Lauf).
* Johanniskirche.
* Hersbrucker Tor.

## Ciudaz achirmanadas
* Briva (Francia).
* Nyköping (Suecia).
* Drama (Grecia).
* Tirschenreuth (Alemanya).
Miltenberg

**Miltenberg** ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Miltenberg.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Mildenburg.
* Altstadt.
* Würzburger Tor.

## Ciudaz achirmanadas
* Arnouville (Francia).
* Duchcov (Republica Checa).
Bad Neustadt an der Saale

**Bad Neustadt an der Saale** ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Rhön-Grabfeld.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Kirche Mariä Himmelfahrt.
* Burg Salzburg.
* Hohntor.

## Ciudaz achirmanadas
* Falaise (Francia).
* Pershore (Reino Uniu).
* Oberhof (Alemanya).
* Oberpullendorf (Austria).
* Bílovec (Republica Checa).
* Cerro Maggiore (Italia).
Cham (Alemanya)

**Cham** ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ya a capital d'o districto de Cham.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Biertor.
* Rathaus.
* Spitalkirche Hl. Geist.

## Ciudaz achirmanadas
* Cham (Suiza).
* Klatovy (Republica Checa).
* Zele (Belchica).
Neumarkt in der Oberpfalz

**Neumarkt in der Oberpfalz** (en bavaro *Naimakk in da Owerpfolz*) ye una gran ciudat de districto de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Neumarkt in der Oberpfalz.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Pfalzgrafenschloss Neumarkt.
* Restas d'o castiello Wolfstein (*Burgruine Wolfstein*).

## Ciudaz achirmanadas
* Soire (Francia).
* Mistelbach (Austria).
Neustadt an der Waldnaab

**Neustadt an der Waldnaab** (en bavaro *Naistadl*) ye una ciudat de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Neustadt an der Waldnaab.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Altes Schloss.
* Ilesia de Sant Chorche (*Kirche St. Georg*).
Weißenburg in Bayern

**Weißenburg in Bayern** ye una gran ciudat de districto de Bavera, Alemanya. Ye a capital d'o districto de Weißenburg-Gunzenhausen.

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:

## Puestos d'intrés
* Fortaleza Wülzburg (*Festung Wülzburg*).
* Ellinger Tor.
* Ilesia de Sant Andreu (*St.-Andreas-Kirche*).
* Antiga casa d'a Villa (*Altes Rathaus*).
* Campamento romano (*Römisches Kastell*).

## Ciudaz achirmanadas
* Kadaň (Republica Checa).

## Referencias
Pandemia de COVID-19 en Aragón

A **pandemia de COVID-19 en Aragón** plegó a Aragón en primerías de marzo de 2020 en o marco d'a pandemia global que prencipió en Wuhan, China, en aviento de 2019.

## Cronolochía d'a pandemia

O 21 de febrero de 2020 s'informó que una choven de 27 anyadas de edat resident en Zaragoza que heba realizau un viache a Milán, Italia, yera lo primer caso de COVID-19 en Aragón. Manimenos, analisis posteriors amostroron que yera un falso positivo.

O 4 de marzo de 2020 se detectaba lo primer caso d'a pandemia de COVID-19 en Aragón.

O 12 de marzo de 2020 lo Gubierno d'Aragón ordena lo zarre de toz os colechios y universidaz d'a comunidat a partir d'o luns 16 de marzo entre un periodo de 15 diyas.

## Desarrollo d'a pandemia

## Distribución d'o coronavirus
O 3 d'abril de 2020 o impauto d'o virus yera mas destacau en cualques localidaz d'Aragón: Zaragoza, Biescas, Sarinyena, Castellón, Epila, Calatayut, Mont-reyal, Alcanyiz y Teruel.

## Personalidaz d'Aragón muertas en a pandemia
* Santiago Lanzuela Marina, president d'Aragón dende 1995 dica 1999.
* Joaquín Carbonell, cantautor, narrador, poeta y periodista aragonés.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Coronavirus COVID-19 en Aragón. Gubierno d'Aragón.
Ibón d'Espelunz

L**'ibón d'Espelunz** ye un ibón pirenenco situau baixo a punta Espelunz (2.585 m) y a punta Baciás (2.754 m), en o municipio de Torla-Ordesa, en a comarca de Sobrarbe.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de ra Vernatuara

L**'ibón de ra Vernatuara** (en castellano *Ibón de Bernatuara*, en francés *Lac de la Bernatoire*) ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Torla-Ordesa, en a comarca de Sobrarbe

Se troba entre o pico Vernatuara (2.516 m) y a punta Sandaruelo (2.717 m), muit amán d'o puerto de Vernatuara (2.336 m), en a muga entre Aragón y Francia.

## Toponimia
L'oronimo *Vernatuara* presenta una terminación *[[sufixo -dor|-tuara]]* de l'aragonés arcaico preliterario que proviene d'o sufixo latino *[[-torio|-TŌRIU]]* igual como los actuals sufixos *[[sufixo -dero|-dero]]* y *[[sufixo -dor|-dor]]*. L'oronimo se puede relacionar con lo verbo latino *VERNARE* ("reverdir") a traviés d'una forma sufixada *VERNATORIA*, d'a mesma familia que *[[vernación]]*.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de ra Lapazosa

L**'ibón de ra Lapazosa** (en castellano *Ibón de Lapazosa*, en francés *Lac de Sautaro*) u **ibón de Sauturó** ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Torla-Ordesa, en a comarca de Sobrarbe.

Se troba entre o Soum Blanc des Espécières (2.682 m) y o pico d'o Puerto (2.476 m), muit amán d'o puerto de ra Lapazosa (2.334 m), en a muga entre Aragón y Francia.

## Toponimia
O puerto de ra Lapazosa yera un antigo camín enta Gavarnía, emplegau pa o transporte d'a lana aragonesa ta Francia.. Lapazosa podría interpretar-se como "puesto de bardanas".

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Barranco d'Espelunz

O **barranco d'Espelunz** ye un barranco pirenenco que naixe en l'ibón d'Espelunz, en o municipio de Torla-Ordesa y desemboca en o río Ara.

## Referencias
Ibón d'Algas

:*No entivocar-se con l'[[ibón d'Algás]]*

L**'ibón d'Algas** (en castellano *ibón de Algas*) ye un ibón situau baixo a punda de ra Liana u pico d'Algas (3.036 m) en l'Alto Galligo.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón d'Algás

:*No entivocar-se con l'[[ibón d'Algas]]*

L**'ibón d'Algás** (en castellano *ibón de Algás*) ye un ibón situau baixo o garmo de ro Pico (2.674 m) en l'Alto Galligo.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de ras Argualas

L**'ibón de ras Argualas** ye un ibón situau baixo a punda de ras Argualas (3.046 m) en l'Alto Galligo.

## Toponimia
L'orichen d'iste toponimo encara no ye guaire claro. Asinas William Dennis Elcock, en a suya obra "Toponimia del Valle de Tena" sinyala que podría estar formau por a parola latina "arvum" (campo) y o diminutivo "-uala", fendo asinas referencia a un chicot prau de montanya.

D'atra man, Jesús Vázquez Obrador afirma en a suya obra sobre a "Toponimia de Sobremonte (Huesca) III: El Espacio agrícola" que o toponimo puet derivar d'a parola "aruela", derivada d'a voz latina "areola", emplegando una vegada mas o diminutivo "-uala", significando "puesto con poca vechetación a on creixe hierba curta y fina que se fa servir ta alimentar a o ganau".

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de ros Arnals

L**'ibón de ros Arnals** (castellano *Ibón de los Arnales*) ye un ibón situau baixo o pico de ros Arnals (3.000 m) en l'Alto Galligo.

## Toponimia
En aragonés un "arnal" ye un puesto a on viven as abellas. Por un regular os arnals se troban en zonas protechidas, por eixemplo baixo rocas, por lo que ye probable que bi'n hese en bel puesto amanau a ista cima y por ixo se le dició asinas. Un atro toponimo relacionau con iste mesmo animal en as montanyas pirenencas ye a punta de l'Abella (3.025 m).

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Tendennera

L**'ibón de Tendennera** (en castellano *Ibón de Tendeñera*) ye un chicot ibón situau baixo a punta Tendennera (2.847 m) en l'Alto Galligo.

Se troba en o municipio de Pandicosa, pero muit amán d'a muga con o municipio de Torla-Ordesa.

## Vinclos externos
* En www.valletena.com
Ibón de Catieras

L**'ibón de Catieras** ye un ibón situau baixo o pico Catieras (2.604 m) en l'Alto Galligo.

## Toponimia
Seguntes William Dennis Elcock l'orichen d'iste toponimo sería o latín *CATHĚDRAS*, con o significau de "cadieras". Destaca a conservación d'a "t" intervocalica.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Mallarruego

L**'ibón de Mallarruego** ye un ibón situau baixo a punta de Mallarruego (2.683 m) y muit amán d'o collau de Feners (2.499 m) que desepara l'Alto Galligo de Sobrarbe.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Chuans

L**'ibón de Chuans** (en castellano *ibón de Xuans*) ye un ibón situau baixo a penya de Chuans (2.838 m) en l'Alto Galligo.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibonet de ra Mina

L**'ibonet de ra Mina** ye un chicot ibón situau chunto a la *mina Elisita* en l'Alto Galligo, a pocos metros d'a muga entre Aragón y Francia.

## Toponimia
Recibe iste nombre por trobar-se amán d'a mina Elisita, chunto a la muga d'o Portalet de ra Nieu. Actualment albandonada, d'antis mas se quitaba d'aquí mas que mas fluorita, encara que tamién bi ha atros minerals como pirita, galena, calcita, quarz y goethita. Bi ha trazas d'atros minerals menos importants como a siderita, esfalerita, bournonita, pirofilita, mica moscovita, kaolinita y a clorita dioctaedrica donbassita.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
* Mina Elisita en mineratlas.com
Ibons d'Ordicuso

:*No entivocar-se con l'[[ibón de ras Ranas]], situau en o municipio de Sallent de Galligo, ni o [[Ibón d'Escalar|ibón d'as Ranas]], situau en o municipio de Chaca.*

Os **ibons d'Ordicuso** u **ibons de Ranas** son un conchunto de dos ibons situaus sobre os Banyos de Pandicosa en l'Alto Galligo, a os piez d'o macizo de ras Argualas (3.046 m).

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de ras Ranas

:*No entivocar-se con os [[Ibons d'Ordicuso|ibons de Ranas]], situaus en o municipio de Pandicosa, ni o [[Ibón d'Escalar|ibón d'as Ranas]], situau en o municipio de Chaca.*

L**'ibón de ras Ranas** (en castellano *Ibón de las Ranas*) ye un ibón situau sobre l'ibón de Respomuso en l'Alto Galligo, a os piez d'o Gavizo Cristals (2.884 m).

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibons de ro Pecico

Os **ibons de ro Pecico** son un conchunto de dos ibons situaus en l'Alto Galligo, a os piez d'a punta de ros Ibons de ro Pecico (2.865 m).

Formaus d'o retacule de l'antigo glaciar de Punta Zarra.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de ro Pecico de ra Canal

L**'ibón de ro Pecico de ra Canal** ye un chicot ibón situau en a canal que desagua de l'entibo de ro Pecico y baixa enta o entibo de Vachimanya Alto, en a comarca de l'Alto Galligo.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Vuelta Barrada

L**'ibón de Vuelta Barrada** ye un ibón situau baixo a punta Respomuso (2.909 m), en a comarca de l'Alto Galligo.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Selousere

L**'ibón de Selousere** (en francés *Lac de Sclousère*) ye un ibón situau baixo l'ibón de Vuelta Barrada, en a comarca de l'Alto Galligo.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de ra Labaza Alto

L**'ibón de ra Labaza Alto** (en castellano *Ibón de Lavaza Alto*) ye un ibón situau en l'Alto Galligo, en o municipio de Pandicosa. Se troba baixo a penya de Chuans (2.838 m) y o Dient de ros Batans Occidental (2.885 m).

## Toponimia
O nombre d'iste ibón proviene d'o termín gascón *"labas"*, que a la vegada deriva d'o latín *lapis*, con o significau de losa.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Sobachiella

L**'ibón de Sobachiella** ye un ibón d'o Pireneu aragonés que se troba en a comarca de l'Alto Galligo en o municipio de Sallent de Galligo (provincia de Uesca). Situau chusto baixo a penya Calcina (2.208 m).
Germà Colón

**Germà Colón i Domènech** estió un lingüista valenciano especializau en filolochía romanica y lexicolochía d'a luenga catalana. Catedratico emerito d'a Universidat de Basilea.

## Biografía
Germà Colón estudió filolochía romanica en a Universidat de Barcelona y se licenció en 1951. Se doctoró l'anyo siguient en a Universidat de Madrit con una tesi de dialectolochía sobre la fabla de Castellón.

Gracias a una beca se fue dimpués enta Lovaina y Zúrich, an conoixió a beluns d'os mas prestigiosos romanistas europeus. Dende 1963 dica 1997 estió catedratico d'a Universidat de Basilea y dimpués catedratico emerito. Estió a lo mesmo tiempo profesor en a Universidat d'Estrasburgo (dende 1968 dica 1972) y en a Universidat Autonoma de Barcelona (1973-74).

Se convirtió en miembro d'a Reial Acadèmia de Bones Lletres de Barcelona y d'a Comisión Lulliana pa la publicación d'as obras completas de Ramon Llull. Estió tamién miembro d'o consello asesor d'a colección Els Nostres Clàssics y de l'equipo editor d'a revista Estudis de Llengua i Literatura Catalans. Estió consellero d'honor de l'Asociación Internacional de Luenga y Literatura Catalanas (d'a cual fue president de 1976 a 1982) y miembro numerario d'o Institut d'Estudis Catalans.

Donó la suya biblioteca personal (mas de vinte mil volumens) a la Universitat Jaume I de Castellón.

Feneixió a los novanta y un anyadas d'edat en o suyo domicilio de Barcelona entre la pandemia de COVID-19.

## Obras
* *El léxico catalán en la Romania* (1976).
* *La llengua catalana en els seus textos* (1978).
* *El panorama de la lexicografia catalana* (1986).
* *Problemes de la llengua a València i als seus voltants* (1987).
* *El español y el catalán, juntos y en contraste* (1989).
* *Estudis de filologia catalana i romànica* (1997).
* *Les regles d’esquivar vocables. Autoria i entorn lingüístic*. IEC (2001)      
* *Para la historia del léxico español* (2002).
* *De Ramon Llull al* Diccionari *de Fabra. Acostament lingüístic als monuments de les lletres catalanes* (2003).
* *Las primeras traducciones europeas del Quijote*. UAB (2006)
* *Lexicografia, lèxic i crítica textual*. PAM (2011)
* *Noves tendències en la dialectologia contemporània*. UJI (2011)
* *Origen i història del lèxic català*. PAM (2014)

## Referencias
Patxi Saez Beloki

**Patxi Saez Beloki** (Beasain, Guipuzcua, País Basco, 8 de marzo de 1964) ye un sociolingüista basco miembro d'a Reyal Academia d'a Luenga Basca (A Euskaltzaindia). Ye Licenciau en Ciencias Socials y d'a Información y Especialista en Planificación Lingüistica per la Universidat d'o País Basco.

## Lo Paradigma d'o Carro

Lo 12 de febrero de 2016, a Bilbau, a la siede oficial d'a Reyal Academia d'a Luenga Basca, debant de mas d'un centenar d'academicos, investigadors y especialistas en luenga basca, va presentar pa prima vegada lo Paradigma d'o Carro, tamién denominau Paradigma d'a Necesidat Natural.

Lo Paradigma d'o Carro proposa un nuevo paradigma sociolingüistico pa la revitalización d'as luengas minorizadas. Ye un arquetipo u patrón teorico que articula lo carro d'a revitalización d'as luengas sobre dos ruedas —la de l'adquisición d'a luenga y la d'a suya utilización— que chiran simultaniament sobre un mesmo eixe alimentándose mutuament. La tracción d'o carro d'a revitalización lingüistica s'orichina per la necesidat vital y funcional d'utilizar la luenga como traste de comunicación social pa satisfer las necesidaz humanas. Ye asinas que lo constructo teorico d'o Paradigma d'o Carro ye interconnectau con a Piramide de Maslow u hierarquía d'as necesidaz humanas.

Seguntes determina este marco teorico, la revitalización lingüistica de tota luenga ha de prencipiar per atender y satisfer, en un primer momento, las necesidaz humanas de comunicación efectivas y afectivas mas basicas y primitivas d'a persona (como son las relacions mai-fillo y familiars, asinas como las relacions mas intimas d'amistat). Dimpués d'encaramullar las necesidaz vitals de comunicación d'a primera socialización d'a persona la revitalización lingüistica ha de centrar-se en as necesidaz naturals de comunicación d'a segunda socialización como la educación y culturización d'a persona en a cual intervienen achents socializadores tan importants como la escuela y los meyos de comunicación con un papel muito relevant pa internet y los rez socials. Per zaguer, seguntes lo Paradigma d'o Carro, l'actividat humana per antonomasia, vinculada estreitament con a evolución social y que ye transversal a totas las necesidaz humanas, ye lo treballo. Con o treballo s'encaramulla dende la necesidat humana mas primichenia, como ye la necesidat vital d'alimentación, dica la mas complexa u sofisticada, como ye la autorrealización d'o estar humano, situada en a cuspide d'a Piramide de Maslow. Per tanto, la recuperación efectiva de tota luenga, per lo que fa a traste de comunicación social, se remata con a normalización d'a luenga en l'ambito laboral, actividat central d'a organización social d'a persona.

## Referencias

## Vinclos externos
* patxisaez.eus (pachina oficial) 
* «La luenga basca ha de que estar necesaria, ixa ye la clau» Diario Basco, 12-02-2016. 
* «Patxi Saez: "L'Academia ha d'endrezar la nueva etapa d'a luenga basca"» Radio: *Euskadi Irratia*, programa: Mezularia, 24-02-2016.
Ibons de ro Sarrato

Os **ibons de ro Sarrato** (en castellano *Ibónes de Serrato*) son un conchunto de dos ibons situaus en l'Alto Galligo, en o municipio de Pandicosa. Se troban baixo l'ibón de ra Labaza Alto y sobre os Banyos de Pandicosa.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
* Ibones de Sarrato y Labaza
Ibón de Cuanga

L**'ibón de Cuanga** (en castellano *Ibón de Coanga*) ye un ibón situau en l'Alto Galligo, en o municipio de Pandicosa. Se troba amán de l'ibón Alto Vachimanya sobre os Banyos de Pandicosa.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibonet de l'Infierno

L**'ibonet de l'Infierno** (en castellano *Ibonet del Infierno*) ye un chicot ibón situau en l'Alto Galligo, en o municipio de Pandicosa.

Se troba chunto a l'ibón Azul Alto y l'ibón Azul Baixo, sobre os Banyos de Pandicosa y baixo os picos de l'Infierno. O conchunto d'isto tres ibons se conoixe como ibons Azuls u ibons de l'Infierno.

## Toponimia
Recibe iste nombre por trobar-se baixo o macizo de l'Infierno.
Ibons Azuls

Os **ibons Azuls** u **ibons de l'Infierno** son tres ibons situaus en o municipio de Pandicosa:

* L**'[[ibón Azul Alto]]** u **ibón Azul Superior**, situau a 2.420 m d'altaria.
* L**'[[ibón Azul Baixo]]** u **ibón Azul Inferior**, situau a 2.380 m d'altaria.
* L**'[[ibonet de l'Infierno]]**, situau a 2.500 m d'altaria.

## Referencias
Ibón de ro Coso

L**'ibón de ro Coso** (en castellano *Ibón del Coso*) ye un ibón situau en l'Alto Galligo, en o municipio de Sallent de Galligo.
Puntos de Lagrange

Os **puntos de Lagrange**, tamién denominaus **puntos L** u **puntos de libración**, son as cinco posicions en un sistema orbital an un obchecto chicot, nomás afectau per a gravedat, puede estar teoricament estacionario respective a dos obchectos mas grans, como ye lo caso d'un satelite artificial respective a la Tierra y la Luna.

Estioron calculaus per primera vegada per lo fisico francés Joseph Louis Lagrange d'an prenen lo suyo nombre.

I hai cinco puntos de Lagrange per cada combinación de dos cuerpos orbitals y son nombraus de L1 a L5.

Istes puntos de Lagrange son utilizaus per diversos observatorios espacials pa mantener la suya orbita estable sin emplegar garra combustible como per eixemplo lo observatorio Gaia u lo futuro Telescopio espacial James Webb.

## Referencias
Esfera d'Hill

A **esfera d'Hill** ye la esfera d'influencia gravitacional d'un cuerpo celeste sozmetiu a la gravedat d'unatro cuerpo de mas masa arredol d'a suya orbita.

O concepto estió definiu per l'astronomo estausunidense George William Hill (1838-1914). Se diz tamién a **esfera de Roche** perque independientment tamién a describió l'astronomo francés Édouard Roche.

## Referencias
Buega de Roche

A **buega de Roche** ye la distancia minima que puede suportar un obchecto que orbita un cuerpo masivo sin prencipiar a desintegrar-se a causa d'as fuerzas de mareya que chenera l'obchecto prencipal.

A buega de Roche depende d'a gravedat d'o cuerpo central pero tamién d'as caracteristicas de densidat d'o satelite.

Cualques satelites, tanto naturals como artificials, orbitan a distancias inferiors a la buega de Roche, ya que mantienen la suya estructura per fuerzas distintas a la gravedat: la resistencia d'o material. Entre las lunas de Chupiter, tanto Adrastea como Metis son eixemplos de cuerpos naturals que mantienen a suya cohesión dillá d'as suyas buegas de Roche. Manimenos, cualsequier obchecto en a suya superficie puede estar esgranullau per as fuerzas de mareya.

O nombre de buega de Roche proviene de l'astronomo francés Édouard Roche, qui en primeras proposó iste efecto y calculó ista buega teorica en l'anyo 1848.

## Referencias
Lo Gorrorroi

**Lo Gorrorroi** ye un libro infantil escrito per Chusé Raul Usón en 2016 y ilustrau per Saúl Irigaray que conta las aventuras d'un menuto (u follet u diaplerón) en a val de Bielsa.

En 2017 se fació un curtometrache con o mesmo titol de 10 menutos de duración, con animación de Patricia Sánchez y son de Nacho Moya, que ye la primera pelicula de dibuixos animatos en aragonés.

## Referencias

## Vinclos externos
*  O curtometrache Lo Gorrorroi en Youtube
Pilar Bayona y López de Ansó

**Pilar Bayona y López de Ansó** (Zaragoza, 16 de setiembre de 1897 - 13 d'aviento de 1979) estió una pianista aragonesa.

## Biografía
Yera filla de Julio Bayona Minguella y de Sara López de Ansó, y teneba dos chirmans (Julio y Carmen). A suya familia yera oriunda de Cosuenda (Campo de Carinyena, Aragón).

A suya primera actuación publica tenió puesto a las 6 anyadas d'edat en un concierto patrocinau per o rei, y la suya presentación formal a las 10 anyadas d'edat, en a Filharmonica de Zaragoza. A partir de 1912 prencipia la suya carrera de concertista.

Actuó con directors de renombrau prestichio, y realizó chiras per Alemanya, Francia, Portugal y Marruecos.

Estió profesora d'o conservatorio Pablo Sarasate de Pamplona, y mas tardi  d'o Conservatorio de Zaragoza.

Murió en 1979, a las 82 anyadas d'edat, atropellada per un automobil, nomás pocos diyas d'o suyo zaguer concierto.

## Referencias
Natividad Zaro Casanova

**Natividad Zaro Casanova** (1901 - 1978) estió una guionista y productora cinematografica aragonesa.

## Biografía
Naixida de Borcha (Campo de Borcha, Aragón) en 1901 se tresladó enta Madrit en 1926 pa treballar en Correus y Telegrafos. Freqüentó las tertulias literarias de Valle Inclán y astí conoixió a personas como Federico García Lorca, Azorín u Luis Buñuel.

En 1928 creyó con Cipriano Rivas Cherif un grupo de teatro d'abantguardia clamau "El Caracol" que estió un anyo dimpués zarrau per a policía per immoral.

De conchunta con Eugenio Montes s'establió en Roma an dentro en contacto con os Estudios Cineccità. En as anyadas d'o decenio de 1950 fundó la suya propia productora de cine clamada "Atenea Films" y participó como guionista en cintas como "*[[Surcos]]*" (Nieves Conde, 1951) u "*[[Amanecer en puerta oscura]]*" (José María Forqué, 1957).

## Referencias
Patrusca

A **patrusca** u **apatusca** yera un chuego tipico d'Aragón. Consistiba en dos partis: en a primera se trazaba una raya en a tierra y toz os chugadors lanzaban una moneda. Aquell que aconseguiba quedar mas amán empecipiaba la segunda parti: espaldar una torreta de monedas. Si aconseguiba encertar se quedaba con totas as monedas que cayeban de cara.

## Notas


## Referencias
Ibons de Barleto

Os **ibons de Barleto** son un conchunto de cuatre ibons situaus en Sobrarbe, a los piez d'a punta Suelsa (2.971 m).

Os dos prencipals tienen una superficie de 1,2 y 0,8 ha y se troban a una altaria de 2.480 m y 2.520 m respectivament. Os atros dos, mas chicorrons son situaus una mica a o norte d'os anteriors.

## Vinclos externos
*  Ficha en www.lacsdespyrenees.com
Ibonet de Castet

L**'ibonet de Castet** ye un ibón situau en Sobrarbe, a los piez d'a punta de l'Ibonet (2.645 m).

## Vinclos externos
*  Ficha en www.lacsdespyrenees.com
Ibons de Vachimala

Os **ibons de Vachimala** son un conchunto d'ibons situaus en Sobrarbe, a los piez d'a punta de l'Abella (3.025 m). Son dos ibons prencipals y dica cuatre mas chicoz.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Ficha en www.lacsdespyrenees.com
Vachimala

**Vachimala** puet fer referencia a:

* A **[[punta de Vachimala]]** (3.176 m), un **mont** situau en a muga entre os municipios de Chistén (Aragón) y Lodenvièla (Occitania).
* O **[[Vachimala Chicot Sud]]** (3.051 m), un **mont** situau en a muga entre os municipios de Chistén (Aragón) y Lodenvièla (Occitania).
* O **[[Vachimala Chicot Norte]]** (3.054 m), un **mont** situau en a muga entre os municipios de Chistén (Aragón) y Lodenvièla (Occitania).
* Os **[[ibons de Vachimala]]**, un conchunto d**'ibons** situaus en o municipio de Chistén.
Morrena de Santa Helena

A **morrena de Santa Helena** ye una morrena lateral glacial situada chunto a la gorga de Santa Helena y baixo a ermita de Santa Helena. La creyó o glaciar d'o Galligo que baixaba dende a val de Tena dica a Tierra de Biescas.

## Formación
Mientres o maximo d'o Pleistoceno, o glaciar d'o Galligo gosaba tener una largaria de dica 44&nbsp;km, estendillando-se dende os altos picos d'a val de Tena dica a plana entre Senegüé y Samianigo. A suya fondaria en bels puntos yera de dica 400 metros. L'amplaria, entre Gavín y Sobremont plegaba a os 4 kilometros. A gorga de Santa Helena, un estreito entre as sierras interiors pirenencas d'a Partacua y Tendennera, yera un tapón que feba que o chelo s'acumulase dica os 1.800 metros d'altaria. O chelo abanzaba encaixonau por a gorga por a resistencia d'os materials calcarios, cretacicos y paleocenos, que la forman, por o que l'augua de subfusión remató escavando a estreita gorga subglaciar.

Tras trescruzar a gorga, o chelo se trobaba con turbiditas eocenas, muito mas blandas y facilment erosionables, permitindo que os chelos s'estendillaran por as vals laterals. As morrenas laterals como istas se troban en as vals correspondients a os barrancos afluyents a la val prencipal, en iste caso o barranco de Lasieso.

## Se veiga tamién
* Morrena de Senegüé

## Vinclos externos
*  El glaciar del Gállego y los erráticos de Susin. Revista Serrablo.
*  Geología. La morrena de Senegüé y el plutón de Panticosa. Ansar Aragón.
*  El valle glaciar del Gállego. Peña Guara. Club de Montaña de Huesca

## Referencias
Gorga de Santa Helena

A **gorga de Santa Helena** ye un congosto situau chunto a la ermita de Santa Helena, en o termin municipal de Biescas, que ye o punto de dentrada ta a val de Tena. Fue creyada por l'acción d'o glaciar d'o Galligo que baixaba dende a val de Tena dica a Tierra de Biescas.

## Formación
O glaciar d'o Galligo gosaba tener una largaria de dica 44&nbsp;km mientres o maximo d'o Pleistoceno, estendillando-se dende a parti alta d'a val de Tena dica a plana entre Senegüé y Samianigo. A suya fondaria en bels puntos yera de dica 400 metros. L'amplaria, entre Gavín y Sobremont plegaba a os 4 kilometros.

En o punto a on se troba actualment a gorga de Santa Helena, o chelo abanzaba encaixonau por a gorga por a resistencia d'os materials calcarios, cretacicos y paleocenos que forman as sierras interiors pirenencas d'a Partacua y Tendennera. Aquí se creyaba un tapón de chelo, acumulando-se iste dica os 1.800 metros d'altaria. A gorga la formoron as auguas de subfusión d'o glaciar que fuoron escavando en a roca.

## Se veiga tamién
* Morrena de Santa Helena

## Vinclos externos
*  El glaciar del Gállego y los erráticos de Susin. Revista Serrablo.
*  Geología. La morrena de Senegüé y el plutón de Panticosa. Ansar Aragón.
*  El valle glaciar del Gállego. Peña Guara. Club de Montaña de Huesca

## Referencias
Morrena de Senegüé

A **morrena de Senegüé** ye una morrena terminal glacial situada chunto a la localidat de Senegüé, en o municipio de Samianigo. La creyó o glaciar d'o Galligo que baixaba dende a val de Tena dica iste puesto. Ye un tozal alargau con forma de meya luna y, encara que data de fa mas de 35.000 anyos, ye prou bien conservada.

## Formación
Mientres o maximo d'o Pleistoceno, o glaciar d'o Galligo gosaba tener una lorgaria de dica 44&nbsp;km, estendillando-se dende os altos picos d'a val de Tena dica a plana entre Senegüé y Samianigo. A suya fondaria en bels puntos yera de dica 400 metros. L'amplaria, entre Gavín y Sobremont plegaba a os 4 kilometros.

En depositar-sen aquí os materials arrocegaus por o glaciar facioron d'entiba d'as auguas de fusión d'ista, formando-se un laco entre Biescas y Senegüé que tenió un relleno de depositos lacustres de cuasi 100 metros a l'altaria d'Oliván. A erosión de l'agua remató por crebar o cordón morrenico con o paso d'o tiempo, liberando-se asinas as auguas.

## Centro d'Interpretación d'os Glaciars de Senegüé
Dende fa bels anyos se troba en Senegüé o *Centro d'Interpretación d'os Glaciars*, situau en a *Torre Defensiva d'os Baguer*, edificio d'o sieglo XVI, y l'antiga casa d'o Mayestro, edificios restauraus por l'Asociación de Vecins de Senegüé.

O centro d'interpretación se divide en 4 salas distribuyidas en tres plantas. En a primera d'as salas se pueden trobar mapas y fotografías aerias d'o puesto a on se troba a morrena. A continación bi ha una segunda sala a on s'esplanica a traviés d'un vidio o fenomeno d'o glaciarismo. A tercera sala, en o segundo piso, ye adedicada a conceptos chenerals sobre glaciars, periodizacions y dinamicas. En a zaguera sala bi ha información sobre os glaciars d'o Pireneu aragonés, especialment o glaciar d'o Galligo.

## Se veiga tamién
* Morrena de Santa Helena

## Vinclos externos
*  Centro de Interpretación Glaciares de Senegüé en Huesca
*  El glaciar del Gállego y los erráticos de Susin. Revista Serrablo.
*  Geología. La morrena de Senegüé y el plutón de Panticosa. Ansar Aragón.
*  El valle glaciar del Gállego. Peña Guara. Club de Montaña de Huesca
Constanzana

**Constanzana** ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.

A suya población ye de 108 habitants (2019) en una superficie de 26,85 km², con una densidat de población de 4,06 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Constanzana se troba situada a 891 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 57 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.

## Demografía
 

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Constanzana.
Ibonet d'es Luceros

L**'ibonet d'es Luceros** ye un chicot ibón pirenenco situau en o municipio de Sant Chuan de Plan, en a comarca de Sobrarbe. Se troba en o Parque Natural de Posets-Maladeta, sobre l'ibón d'es Luceros u de la Solana y baixo as Agullas d'el Sen (2.784 m).

## Se veiga tamién
* Ibón d'es Luceros

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón d'o Collau d'Ordiceto

L**'ibón d'o Collau d'Ordiceto** (en castellano *Ibón del collado de Urdiceto*) ye un ibón pirenenco situato en o municipio de Chistén, Sobrarbe. Se troba baixo l'ibón d'Ordiceto, d'an provienen as suyas auguas que baixan dimpués dica a Cinqueta a traviés d'o barranco de Sallena.

## Vinclos externos
*  En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Sallena

L**'ibón de Sallena** ye un chicot ibón pirenenco situau en o municipio de Chistén, Sobrarbe. Se troba en a val d'o barranco de Sallena, dreitament baixo a punta Suelsa (2.971 m) y muit amán d'o paso d'os Caballos (2.457 m).
Sierra de Límez

A **sierra de Límez** (en castellano *Sierra de Limes*) ye una sierra sierra interior prepirenenca situada en a dentrada d'a val de Tena a l'ueste d'o río Galligo y deseparada d'a sierra d'a Partacua por o dito *puerto de Biescas*.

A os piez d'a sierra se troban a subcomarca de Sobremont y a villa de Biescas. O suyo cobalto ye a punta de Burrambalo, con 2.146 m d'altaria.

## Toponimia
L'oronimo *sierra de Límez* deriva d'o latín "LIMITES", con o significau de "mollón" u bien "muga, limite".

## Vinclos externos
*  Sierras de Limes e Icún, el paraíso de los dosmiles de Sobremonte

## Referencias
Ibonet de Lavasar

L**'ibonet de Lavasar** ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Plan, en a comarca de Sobrarbe. Se troba en o macizo de Cotiella, baixo os puntons de l'Ibonet (2.505 m).

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón d'es Luceros

:*No entivocar-se con os [[ibons de la Solana de Gorgutes]], situaus en o municipio de Benás.*

L**'ibón d'es Luceros** u **ibón de la Solana** ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Sant Chuan de Plan, en a comarca de Sobrarbe. Se troba en o Parque Natural de Posets-Maladeta y baixo o pico de la Solana (2.524 m).

## Se veiga tamién
* Ibonet d'es Luceros

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Badía de Palma

A **badía de Palma** (en catalán *Badia de Palma*) ye una badía situata en o sureoeste d'a Isla de Mallorca, y fa parte d'os municipos de Palma de Mallorca, Calviá y LLuchmayor. Os suyos limites son por o costau este a Cala Figuera y por l'este o Cabo Blanco.
Ciencia ficción

A **ciencia-ficción** ye un tipo de ficción an os desemboliques tecnicos y los abances cientificos forman una parti important d'a historia.

A literatura de ciencia-ficción, lo cine de ciencia-ficción, la televisión y atros medios de comunicación s'han tornau populars y influyents en gran parti d'o mundo. Amás de proporcionar entretenimiento, tamién puede criticar a la sociedat actual, y a ormino se diz que inspira una "sensación d'asombro".

A ciencia-ficción, que las suyas radices se remontan a l'antiguidat, ye relacionada con a fantasía, la terror y la ficción de superherois, y contiene muitos subcheneros.

## Tipos
Historicament, a ciencia-ficción s'ha subdividiu entre *ciencia-ficción dura* (en anglés *hard science fiction*) y *ciencia-ficción tova* (en anglés *soft science fiction*) dependendo d'a viabilidat d'a ciencia central d'a historia.

## Eixemplos en distintos meyos
### En a literatura
* *[[Vera Historia]]* de Luciano de Samosata.
* *[[Utopía]]* (1516) de Thomas More.
* *[[Somnium]]* (1634) de Johannes Kepler.
* *[[Micromégas]]* (1752) de Voltaire.
* *[[Frankenstein: or, The Modern Prometheus]]* de Mary Shelley.
* *[[De la Terre à la Lune]]* (1865) de Jules Verne.
* *[[The Time Machine]]* (1895) de H.G. Wells.
* Saga d'a *Fundación* de Isaac Asimov.
* *Do Androids Dream of Electric Sheep?* (1968) de Philip K. Dick.
* *[[Rendezvous with Rama]]* (1972) de Arthur C. Clarke.
### En o cine
* *[[Invasion of the Body Snatchers (cinta de 1956)|Invasion of the Body Snatchers]]* (1956) de Don Siegel.
* *[[2001: A Space Odyssey]]* (1968) de Stanley Kubrick.
* *[[A Clockwork Orange (cinta)|A Clockwork Orange]]* (1971)  de Stanley Kubrick.
* *[[Star Wars Episode IV: A New Hope]]* (1977) de George Lucas.
* *[[Close Encounters of the Third Kind]]* (1977) de Steven Spielberg
* *[[Alien (cinta)|Alien]] *(1979) de Ridley Scott.
* *[[Blade Runner]]* (1982) de Ridley Scott.
* *[[The Terminator]]* (1984) de James Cameron.

### En a televisión
* *[[Star Trek]]*.
* *[[Doctor Who]]*.
* *[[Battlestar Galactica]]*.
* *[[Stargate]]*.

## Ciencia-ficción en Aragón
### Literatura
* Novela *L'anacronopete* (1887) de Enrique Gaspar y Rimbau, que lo suyo protagonista prencipal ye Sindulfo García, un cientifico de Zaragoza.
* Novela curta en aragonés *El biache : (Aragón - Estrelas - Bizanzio)* (2000) de Toni Collada.
* Novela *Prometea* (2013) de Mariano Pinós.
* Novela *Seres Blancos* (2018) de Yeray Campos.

### Comic
* *El subsuelo* (2019) de Víctor Solana.
* *Atrapados en la ciudad* (2020) con guión de Josep Busquet y dibuixo de Diego Burdío.
* *[[Judge Dredd]]* y *[[Strontium Dog]]* personaches de comic futurista de Carlos Ezquerra.

## Referencias
Premios d'o Cómic Aragonés

Os **Premios d'o Cómic Aragonés** (oficialment y en castellano *Premios del Cómic Aragonés*) son organizaus per Viñetario.com dende 2011 y s'entregan mientres la celebración d'o Salón d'o cómic de Zaragoza.

''

## Vinclos externos
*  http://www.xn--vietario-e3a.com/
O Saldo

**O Saldo** ye un salto d'augua situau en o río Escarra, amán d'a localidat d'Escarriella, en o municipio de Sallent de Galligo (Alto Galligo).

As auguas que vienen dende l'entibo d'Escarra, situau a 2 kilometros d'aquí, cayen entre as rocas d'a foz d'Escarra con un deslivel d'alto u baixo 50 metros. Atamas de que bi ha una poza de bels 20 metros de diametro a os suyos piez, ye viedau o banyo por haber-ie auguas abaixo una estación de captación d'augua pa o consumo humán.

## Vinclos externos

*  Excursiones por Huesca. O Saldo.
*  En www.escarrilla.es
*  O Saldo de Escarrilla. Cima Norte.

## Referencias
O Chorro

**O Chorro** ye un salto d'augua situau en o barranco de Santa Orosia, amán d'a localidat de Yebra de Basa, en a comarca de l'Alto Galligo.

## Vinclos externos
*  Excursiones por Huesca
*  En www.huescalamagia.es

## Referencias
Francisco I de Ribagorza

**Francisco I de Ribagorza** estió un noble aragonés, conte de Ribagorza y duque de Villafermosa dende 1592 dica 1598.
Estió lo zaguer conte de Ribagorza. Lo Condau de Ribagorza continó existindo, encara que escuarterizau y sin dengún visible, dica lo 1716 con o Decreto de Nueva Planta.

## Vinclos externos
*  ''Francisco I de Ribagorza'' en a *[[Gran Enciclopedia Aragonesa]]*.
Almeta

As **almetas** son os espritos d'as personas muertas que dondeyan per as selvas. Son l'equivalent en Aragón a la *Santa Companya* de Galicia u *La Güestia* de Asturias.

As almetas no fan brenca a lo alufrador a lo contrario que aquellas de Galicia u Asturias siempre que no se les charre u tracte d'amanar-se.

## Referencias
Árbol de Sobrarbe

L**'árbol de Sobrarbe** ye una leyenda que diz que García Ximéniz conquerió a villa de l'Aínsa a os musulmans dimpués d'una dura luita en que, cuan os cristianos ya yeran cuasi reblando a mans d'os moros, apareixió una cruz de fuego dencima d'una carrasca que dió fuerzas a os exercitos cristianos ta enrestir y ganar a batalla.

Pa remerar ista vitoria d'as tropas cristianas sobre as musulmanas en o sieglo IX, a Deputación Cheneral d'Aragón construyió a Cruz cubierta de L'Aínsa en o sieglo XVII en o mesmo puesto an diz la tradición que s'amaneixió la cruz. Tamién se fa una representación teatral d'esta batalla en l'Aínsa y se conoixe como a Morisma.

## Referencias
Crepacero

O **crepacero** ye un ser mitolochico aragonés de grandaria chiganta y que vive en as crepazas d'as cheleras d'an prene lo suyo nombre.

## Referencias
Diaplerón

Os **diaplerons** son uns espritos u sers que prenen forma a vegadas de granullo de falaguera y que viven en un canyuto y son sozmetius a la voluntat d'un bruixón.

## Referencias
Minairón

Os **minairons** (u **menairons** u **mainairons**) son sers d'os Pireneus que viven prencipalment en as profundidaz d'as menas.

## Referencias
Menutos

Os **menutos** son sers de forma humanoide pero d'a grandaria d'un nino chicot que viven en as casas. Son conoixius en atros países europeus con atros nombres como "duendes" en Espanya, "goblins" en Reino Uniu, "Leprechaun" en Irlanda u "kobolds" en Alemanya.

## Referencias
Remón I de Pallars y Ribagorza

**Ramón I de Pallars y Ribagorza** estió un noble aragonés, conte de Ribagorza dende 872 dica 920. Estió lo primer conte de Ribagorza.

Yera fillo de Lop I de Bigorra y de Faquilena de Roergue. Estió casau dos vegadas: la primera vegada con una muller clamada Guinigenta con a cual tenió cuantos fillos.

La segunda vegada estió casau con a filla d'o musulmán Mutarrif ibn Lope d'a familia muladí d'os Banu Qasi, de que la suya unión no i habió fillos.
Donvidas

**Donvidas** ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.

A suya población ye de 34 habitants (2019) en una superficie d'11,48 km², con una densidat de población de 3,14 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Donvidas se troba situada a 868 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 65 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.

## Demografía
 

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Donvidas.
Unyazas

L**'Unyazas** ye un ser demoniaco d'as comarcas d'a Chacetania y Sobrarbe que tien garras de craba, largas unglas y uellos royos que sobresalen d'un rostro fiero.

## Referencias
Follet

Un **follet** ye un ser chicorrón d'a mitolochía aragonesa que dentra en os fogars per as nueiz pa furtar lo que mas le fa goyo.

## Referencias