Sierra Ferrera

:*Iste articlo tracta sobre a *'sierra Ferrera**. Ta altros usos d'o toponimo «Ferrera» se veiga **Ferrera (desambigación)**.''


A **sierra Ferrera*' ye una [[Sierras interiors pirenencas|sierra pirenenca interior]] que s'estendilla en dirección este→nort-ueste dende a [[val de l'Esera|val d'o río Esera]] dica la [[val d'a Cinca|val d'o río Cinca]], d'entre as [[comarcas d'Aragón|comarcas]] de [[Ribagorza]] y [[Sobrarbe]], en a [[provincia de Uesca]].

En o suyo extremo sudoriental bi ha un [[vértiz cheodesico]] con una [[Altaria (magnitut fisica)|altaria]] de 1.828 metros y en a [[cima]] d'a [[penya Montanyesa]] un atro.

==Cheografía==

A [[loma]] d'a sierra describe una forma d'«S» suaveta d'entre os suyos cabos, y delimita por un costau a «[[valle d'a Espunya]]» u val de o [[río Irués]] en a man norte, por os 2/3 mas occidentals en a suya lonchitut, y a depresión natural d'[[a Fueva]] en sud. En o tercio mas ta levant, a sierra Ferrera tiene menor altitut, y delimita en a man norte a [[val]]leta de l'[[aigüeta de Viu]], y o [[cuello (topografía)|collau]] d'[[Collau de la Foradada|A Foradada]] en sud. A val de l'aigueta de Viu («aigüeta» ye [[barranco]]) s'achunta con a de a Espunya por o dito [[cuello (topografía)|collau]] d'a [[collau de Cullivert|Cullivert]].

Por alto d'a Fueva ye a masa mas visible, pus i destaca con a suya altaria contra las alturas muito menors que i ha dende ixa part enta sud, y se torna alavez a primer formación d'alta montanya en o [[Pireneu]] por ixa parte. En [[latitut]], s'alinia mas u menos con o macizo de [[Turbón]] a l'altro costau d'o [[río Esera]], en formando as primeras grans formacions d'o Pireneu, que a sobén se dicen [[sierras interiors pirenencas]].

Anque a man norte d'a sierra no tiene garra población, en a baixant sud, muit [[solano|solana]], i ha un buen numero de nuclios de población menudez, que reciben o nombre colectivo de «[[Baixo Penyas]]» y que engloba dende a capital municipal que ye [[a Espunya]], con mas de 200 habitants, dica despoblaus como [[a Mula]]. En o Baixo Penyas se troba tamién o [[Reyal Monesterio de Sant Veturián]], «[[Bien d'Intrés Cultural]]» de gran historia y un d'os millor conoixius monumentos de o Sobrarbe.


== Cheolochía ==
A sierra Ferrera ye una parte efectiva d'o [[macizo d'a Cotiella]], formada por a frontera rompida d'una *klippe* de o gran [[napa tectonica de Cotiella]] que se va desplazar y se va romper dende o gruixo d'o macizo, en o proceso dito d'[[orochenia alpina]].

A val que describe o [[río Irués]], conoixida como «valle d'a Espunya», sufrió procesos de [[glaciarismo]] en o [[Pleistoceno]] que condicionón a forma actual que tiene, y sobre tot, a prefundidat que condiciona una situación d'[[ubago]] cuasi remanent que la fa inhabitable y inculturable en un buen troz d'a suya lonchitut.

A *klipe* d'a sierra Ferrera ye feta de [[roca calsinera]], materials sedimentarios [[mar]]inos d'o [[Churasico]] y, principalment, o [[Cretacio]], que se van desplazar por alto de materials de [[piedra panal]] y sobre tot de [[salagons]] d'epocas posteriors, tot producindo un proceso d'inversión d'estratos en o que as rocas mas antigas se troban en a part superior. Ista disposición se fa patent en a naturaleza d'o [[suelo]] que se puede trobar en as baixants habitadas d'a sierra, en as que i ha parez cuasi verticals («[[cinglo|cillo]]s») de materials duros ([[penya calsinera]]) en a part superior, mientres que en as capas inferiors, a partir de a meya altaria en a suya prominencia, o deslivel s'envicia mas y i gosan dica amaneixer [[fitero]]s de material de [[terrero (cheomorfolochía)|terrero]], tan caracteristicos d'a [[erosión]] sobre formacions de salagons.

Os cillos d'a sierra Ferrera, tan imponents por a suya prominencia alto d'a Fueva, se puede envistar-los dende buena cosa de o sud d'a comarca de Sobrarbe. Os mas destacables son en l'extrimo occidental d'a sierra, en a [[Penya Montanyesa]], a on que arriban dica a tener cualques cientos de metros de vertical sobre o río Cinca.

Por adintro de l'estrato calsinoso i ha un buen rabanyo de galerías y [[truixo (Karst)|trucho]]s de *karst'', muit erosionaus por as escorrenteras d'augua por adintro d'a penya. Producto d'ixa erosión, existen en os calcils meridionals d'a sierra bella espluga u cueva que s'ha habitau dende a prehistoria.

O nombre d'a sierra Ferrera dimana de as grans cuantidaz de mineral de fierro que se troba en a penya, que dende antigos s'ha expleitau.

## Protección
S'incluye en a Zona d'especial protección pa las aus (ZEPA) de Cotiella-Sierra Ferrera (ES0000280) que cubre un aria de 253,3&nbsp;km².

## Se veiga tamién
*Orochenia alpina.
*Macizo de Cotiella.
*Napa tectonica de Cotiella.
*Penya Montanyesa.
*Penya Solano.

## Referencias

## Vinclos externos

*  [ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0212/021265.pdf Fuella d'o vértiz cheodesico]