Mexico

:*Iste articlo ye sobre un estau d'America d'o Norte; ta atros usos d'a palabra, se veiga *'Mexico (desamnbigación)**''.

**Mexico** (en [[idioma castellano]]: ''México''), oficialment, os **Estaus Unius Mexicanos*' (en castellano: *Estados Unidos Mexicanos*), ye una [[republica federal]] constitucional d'[[America d'o Norte]]. Muga a o norte con os [[Estaus Unius|Estaus Unius d'America]], a o sud y a l'ueste con l'[[oceano Pacifico]], a o sud-este con [[Guatemala]], [[Belize]] y a [[mar Caribe]], y a l'este con o [[Golfo de Mexico]]. Os Estaus Unius Mexicanos son una federación de [[organización territorial de Mexico|trenta y un estaus]] y [[Ciudat de Mexico]] (capital), que ye una d'as [[aria metropolitana|arias metropolitanas]] mas poblatas d'o mundo.

Con una superficie d'alto u baixo 2 millons de kilometros cuadratos, Mexico ye o cinqueno país mas gran d'[[America]] y o catorceno mas gran d'o mundo. Con una población de 103 millons d'habitants, ye l'onceno país mas poblato d'o mundo, y o país [[idioma castellano|castellanoparlant]] mas poblato d'o mundo.

Organizato politicament como una [[Republica]] [[Republica federal|federal]] [[democracia|democratica]], o suyo sistema ye [[Presidencialismo|presidencialista]], estando l'actual [[President de Mexico|Presidenta]] [[Claudia Sheinbaum]]. A suya [[Capital (politica)|capital]] se troba en [[Ciudat de Mexico]], y o país fa parte d'o [[Tractau de Libre Comercio d'America d'o Norte]], d'a [[Organización d'as Nacions Unidas|ONU]], d'a [[Organización d'os estaus Americanos|OEA]], d'a [[OCDE]], de l'[[Cooperación Economica de l'Asia-Pacifico|APEC]] y d'o [[G.3]].

O territorio mexicano ha estau habitato dende fa mas de 21.000 anyos. As arias fértils d'o centro y sud estioron o puesto d'orichen de grans civilizacions, como a [[olmecas|olmeca]], a [[toltecas|tolteca]], a [[civilización maya|maya]] y l'[[civilización azteca|azteca]]. Ista zaguera construyió un gran imperio que remató con a plegata d'os espanyols que lo conquerioron y bi establioron o virreinau d'a [[Nueva Espanya]]. En 1821 a Nueva Espanya s'independizó, naixendo asinas Mexico, y en 1824 se constituyó como republica federal. Os primers anyos d'a vida independient de Mexico fuoron marcatos por os conflictos entre os conservadors y liberals, dos intervencions foranas y a perdua de mas d'a metat d'o suyo territorio a mans d'os estausunidenses. A [[Revolución Mexicana]], conflicto belico de 1910 a 1917, produció una nueva constitución social encara vichent. A economia mexicana experimentó una bonanza dica a cayita abrupta d'os pres d'o petrolio mientres a decada de 1980. Mexico acubilló a un numero important de refuchiatos d'a [[Guerra Civil Espanyola]] y d'as dictaduras de [[Latinoamerica]]. O [[Partido Revolucionario Institucional]] dominó a vida politica d'o país dica finals d'o sieglo XX. En 1993 Mexico ratificó o [[Tractau de Libre Comercio d'America d'o Norte]] con [[Canadá]] y os [[Estaus Unius]].

Encara que bi ha prous contrastes de riqueza y pobreza, Mexico ye una potencia rechional d'[[America Latina]]. En 1994 se convertió en o primer miembro latinoamericán d'a [[Organización ta a Cooperación y o Desarrollo Economico]] (ODCE). Seguntes a clasificación d'o [[Banco Mundial]], Mexico ye un país de renda meyana-alta, con o treceno [[Producto interior bruto]] mas gran d'o mundo, dimpués d'[[Espanya]]. En 2008 teneba a [[Renda Nacional Bruta]] por capita mas alta d'America Latina en termins nominals y en [[paridat de poder adquisitivo]], y un d'os [[índex de desarrollo humán]] mas altos d'a rechión. A suya economía ye muit ligata con a economía d'os suyos socios de l'[[Aria de Libre Comercio d'America d'o Norte]].

== Historia ==


=== Civilizacions precolombinas ===


Fa alto u baixo 30.000 anyadas que o territorio de l'actual Mexico fue ocupato por grupos humans de cazataires-recolectors, habendo-se feito troballas datatas en 21000 aC en os chacimientos arqueolochicos d'o país. Se i desembolicó l'[[agricultura]] fa 9.000 anyadas, estando o [[panizo]] o suyo prencipal [[alimento]] cultivato (encara que o suyo cultivo apareixió fa nomás que 5.000 anyadas). Antiparte, as primeras troballas de repuis d'[[alfarería]] son de fa 2.500 anyadas. Iste desarrollo estió nomás en a parte central mas fértil d'o país, y en o norte continoron os grupos humans vivindo d'a [[cazata]] y a recolección, en no tener as posibilidaz de i desarrollar una sociedat agraria. Por ixo a primera [[civilización]] apareixió en o centro-sud d'o país, y ye a [[cultura olmeca]].

Arredol de [[100|100 dC]], a ciudat de [[Teotihuacan]] se convertió en o prencipal centro urbán d'o centro-sud de Mexico, tenendo baixo a suya influencia o territorio que s'estendilla dende l'actual [[Nuevo Mexico]], en [[Estaus Unius]], dica [[Costa Rica]], en [[Centroamerica]]. A ciudat teneba en a suya epoca de mayor esplendor una [[superficie]] de 20 [[km²]] y una [[Población humana|población]] de 125.000-200.000 habitants. Sindembargo, a ciudat fue cremata y o suyo territorio espullato en [[750]] por grupos de nomadas [[chichimecas]] que proveniban d'os disiertos d'o norte d'o país, esboldregando-se o suyo poderío.

Succedindo a Teotihuacan, a ciudat de [[Tula (Mexico)|Tula]] estió o centro d'una nueva civilización que exerceba o suyo dominio sobre o centro de Mexico mientres os sieglos [[Sieglo X|X]] y [[Sieglo XI|XI]], y que prene o nombre d'os [[toltecas]], que dan o suyo eponimo a la ciudat. En ixas envueltas amanixioron os primers grupos organizatos de [[militar|guerrers]] que s'organizaban en chermandaz recibindo o nombre d'un animal, estando tamién practicants de sacrificios humans. Tula establió vinclos con atros territorios, incluyindo-ie a [[peninsula de Yucatán]], a on se trobaba a ciudat maya de [[Chichén Itzá]]. Os [[mayas]] tamién heban desarrollato una civilización, a [[civilización maya]], dende l'anyo 100 y que plegaría a o suyo momento de maximo esplendor arredol de [[600]]-[[900]]. Os suyos centros urbans se caracterizaban por os suyos centros ceremonials en edificios singulars, posibles en haber-se-ie desarrollato una important producción agricola.

O zaguer grupo d'os [[nahua]] en plegar en o centro de Mexico estioron os [[aztecas]], que establioron a ciudat de [[Mexico-Tenochtitlán]] (l'actual [[ciudat de Mexico]]) en [[1325]] en rematar un pelegrinache conducito seguntes a leyenda por o suyo dios [[Huitzilopochtli]]. Se diz que fundoron a suya capital en o puesto a on heban trobato una [[aliga]] en minchando sobre un [[cactus]], elemento mitolochico que se troba hue representato en a [[bandera de Mexico]]. Os aztecas creyoron una alianza con atras dos ciudaz d'a comarca, [[Texcoco]] y [[Tacuba]], alianza que se conoix con o nombre de *Triple Alianza* y prencipioron un proceso d'expansión basato en as suyas conquiestas militars, controlando un territorio que s'estendillaba dende l'[[Oceano Pacifico]] a l'ueste dica o [[Golfo de Mexico]] a l'este. Nomás que os [[purépechas]] y os [[tlaxcaltecas]], amás de bellos atros chicoz pueblos, mantenioron a suya independencia respective de l'[[imperio azteca]]. A capital azteca, [[Mexico-Tenochtitlán]], con una poblción d'alto u baixo 200.000 habitants, se convertió en una d'as prencipals ciudaz d'o mundo en ixas envueltas.

=== A conquiesta espanyola ===

Sindembargo, a cayita de l'imperio azteca se fació a escape cuan plegoron a o territorio os conqueridors [[Espanya|espanyols]] mandatos por [[Hernán Cortés]], qui plegó a la peninsula d'o Yucatán en [[1519]]. Ista conquiesta producirba una radical transformación d'as sociedat mesoamericanas.

Os espanyols plegoron a las costas mexicanas dende as suyas colonias recients en as islas de [[Cuba]] y [[Isla de Sant Domingo|Domingo]], y en plegar-ie recibioron noticias que charraban d'uns territorios a l'interior d'o país con una gran abundancia d'[[oro]] y atras riquezas, asinas que prencipioron a conquiesta d'o territorio, en una situación en a cual teneban amás a suerte de que os nativos, en interpretación d'antigas [[leyenda]]s, los considerasen [[dios]]es u a lo menos como representants d'o dios [[Quetzalcóatl]] que tornaba ta recuperar o suyo reino. En cualsiquier caso, prencipioron una serie d'escaiciomientos que provocoron l'esboldregamiento de l'Imperio azteca en morir [[Moctezuma Xocoyotzin]], tenendo en a luita l'aduya d'os [[tlaxcaltecas]] y d'atros pueblos y sinyors enfrentatos con os aztecas. En o proceso, a ciudat de [[Mexico-Tenochtitlán]] quedó destruita cuasi de raso.

=== A Nueva Espanya ===


== Administración ==


Os Estaus Unius Mexicanos son una federación de [[estaus de Mexico|trenta y un estaus libres y sobirans]] en cuanto a o suyo rechimen interior y independients os un d'os atros. O gubierno de cada estau ha de tener un [[sistema congresual]] de gubierno presidito por un gubernador electo cada seis anyos sin posibilitat de reelección. O poder lechislativo d'os estaus recaye sobre un Congreso d'os Deputatos unicameral, o numero d'escanyos d'o cual pende de cada estau. A chudicatura recaye sobre un Tribunal Superior de Chusticia. Cada estau tien a suya propia constitución y codigo civil y penal. Cada estau a la vegata se divide en municipios que pueden comprender un u mas lugars u ciudaz. Os municipios son tamién autonomos en o suyo rechimen interno y tienen un poder limitato de recaptación fiscal. Os municipios son os entes autonomos de ran administrativo mas chicot d'o país.

A [[Ciudat de Mexico]] ye a capital, seu d'o poders de gubierno d'a Unión, y capital d'os Estaus Unius Mexicanos. Como capital u entidaz federativa, tradicionalment ha estau administrato dreitament por o gubierno d'a federación (o president y o Congreso d'a Unión); pero dende a decada de [[1990]], ha recibito un mayor grau d'autonomía y os residents en l'actualidat trigan o chefe de gubierno y os deputatos d'un congreso unicameral dito l'"Asemblea Lechislativa". A Ciudat de Mexico no tien constitución propia, sino un Estatuto de Gubierno. Ye dividito en deciseis delegacions as cuals no son autonomas de tot, encara que a sobén se comparan a os municipios d'os estaus.

Os estaus d'a federación mexicana y a Ciudat de Mexico se conoixen de manera conchunta como "entidaz federativas" (*entidades federativas*, en castellano). As entidaz federativas de Mexico son:



== Cheografía ==


Mexico ye situato en o subcontinent d'[[America d'o Norte]]. Cheolochicament a muga entre America d'o Norte y [[America Central]] ye l'[[istmo de Tehuantepec]], lo que fa que un 12% d'o territorio mexicano —incluyindo-ie a [[peninsula de Yucatán]]— se trobe en ista zaguera rechión; fisiograficament l'[[Sierra Nevada Mexicana|Eixe Volcanico Transversal]] (u a *Sierra Nevada*) divide as dos rechions. Cheopoliticament, manimenos, a muga entre America d'o Norte y America Central ye a muga con [[Belize]] y [[Guatemala]], y Mexico se considera un país norteamericán.

A superficie total de Mexico ye de 1.972.550&nbsp;km², que incluye alto u baixo 6.000&nbsp;km² d'islas situatas en l'[[oceano Pacifico]] (como as islas [[isla Guadalupe|Guadalupe]] y [[islas Revillagigedo|Revillagigedo]]), en a [[mar Caribe]] y en o [[Golfo de California]]. Mexico comparte una muga a o norte con os [[Estaus Unius]] de 3.141&nbsp;km; a o sud con Guatemala de 871&nbsp;km y con Belize de 251&nbsp;km.

=== Topografia ===


A topografia mexicana ye muit accidentata. O territorio mexicano ye situato en una d'as arias tectonicas mas dinamicas d'o mundo; fa parti de l'"[[Aniello de Fuego d'o Pacifico]]", una rechión d'actividaz volcanica y sismica. Mexico se troba en a rechión occidental d'a [[placa Norteamericana]] y a suya intersección con a [[Placa de Cocos]] y a [[Placa d'o Caribe]]. Fisiograficament o país puet subdividir-se en nueu rechions prencipals:
* A [[peninsula de Baixa California]], a o nord-ueste d'o país.
* As tierras baixas d'o Pacifico, una francha muit estreita entre o [[Golfo de California]] u l'[[oceano Pacifico]] y a Sierra Madre Occidental.
* L'[[Altiplán Mexicano]], situato entre a Sierra Madre Oriental y a Sierra Madre Occidental.
* A [[Sierra Madre Oriental]], estensión d'as Sierras de Norteamerica (a Sierra Nevada de [[California]] y as [[Montanyas Rocosas]]). S'estendilla de norte enta sud a on converche con a [[Sierra Neo-Volcanica]]
* A [[Sierra Madre Occidental]], tamién extensions d'as [[Montanyas Rocosas]], que s'estendilla de norte enta sud a on converche con a Sierra Neo-Volcanica.
* A [[Sierra Neo-Volcanica]] (u a "Sierra Nevada"), que s'estendilla d'este enta l'ueste, a on se troban os puntos mas altos de Mexico, entre os que ye o [[Pico d'Orizaba]] (5.636 m), o [[Popocatépetl]] (5.426 m), l'[[Iztaccíhuatl]] (5.230 m) y o [[Nevado de Toluca]] (4.680 m). Tres d'as [[arias metropolitanas de Mexico|arias metropolitanas mas grans]] de Mexico, se troban en as vals en mel meyo d'istos cuatre puntos: [[Puebla (estau)|Puebla]], a [[ciudat de Mexico]] y [[Toluca]].
* As planas costeras d'o Golfo, una francha plana entre o [[Golfo de Mexico]] y a Sierra Madre Oriental.
* A [[Sierra Madre del Sur]], trescruzata por l'[[itsmo de Tehuantepec]]. A o sud, as sierras de [[Chiapas]] continan en [[Guatemala]].
* A [[peninsula de Yucatán]], una rechión muit plana, con pocos ríos.

=== Hidrografía ===

Debito a la suya topografía, en Mexico bi ha pocos ríos muit grans u lacos naturals. Os ríos mas importants son o [[río Lerma]], que naixe en a cuenca de Toluca, forma o [[laco de Chapala]], o mas gran de Mexico, y desemboca en l'oceano Pacifico. O [[río Pánuco]] naixe en l'Altiplán, trescruza a Sierra Madre Oriental y desemboca en o Golfo de Mexico. O [[río Balsas]] drena a Depresión d'o Balsas y atras rechions d'o sud de l'Altiplán Mexicano, trescruza a Sierra Madre del Sud y desemboca en l'oceano Pacifico, en o sud. O [[Grijalva]] y l'[[Usumacinta]], forman un sistema que drena as Sierras de Chiapas y, como o [[río Papaloapan]], desembocan en o Golfo de Mexico. Atros lacos, como o [[Pátzcuaro]] y o [[Cuitzeo]] son os remanents d'os grans lacos y turberas que cubriban a mayor parti d'o sud de l'Altiplán antis d'a plegata d'os europeus.

O norte, d'atra man, ye muito mas arido, especialment en a rechión nortoccidental. O río mas important d'o norte de Mexico, ye o que forma a muga con os [[Estaus Unius]], o [[Río Bravo]] (conoixito como Río Grande en os Estaus Unius). O [[río Colorado]], que naixe en os Estaus Unius, trescruza una chicota parti d'o territorio de Mexico en l'occident ta desembocar en o Golfo de California.

=== Clima ===
Debito a la variación topografica d'o territorio, bi ha una gran variedat de climas, dende [[clima tropical|tropicals]] y [[clima subtropical|subtropicals]], os aridos y deserticos, dica os climas fredos de montanya templatos. O norte ye mas arido, pero d'o centro enta o sud, as [[plevia]]s son mas abundants; as plevias son estacionals, de mayo dica setiembre, templando o clima de montanya de l'Altiplán Mexicano, que mientres o verano, no blinca d'os 28-30&nbsp;°C. As temperaturas meyanas oscilan entre os 16-20&nbsp;°C. A mayor parti d'a población vive en ista rechión. A elevacions mas baixas, inferiors a os 1.000 m, as temperaturas meyas son mas altas y blincan d'os 20&nbsp;°C. En as tierras baixas, y en a peninsula de Yucatán, os veranos son muit calidos, y as temperaturas hibernals no baixan d'os 15&nbsp;°C. En as sierras, mas que mas en Sierra Nevada, as temperaturas son muit baixas y as chelatas son comuns asinas como a precipitación en forma de [[nieu]].

=== Biodiversidat ===

Mexico ye un d'os 17 [[países megadiversos]] d'o mundo. Con mas de 200.000 especies diferents, en Mexico vive un 10-12% d'a diversidat d'o mundo. Mexico ye o primer país d'o mundo en biodiversitat en [[reptils]] con 707 especies conoixitas, segundo en [[Mammalia|mamifers]] con 438 especies, cuatreno en [[Amphibia|anfibios]] con 290 especies, y cuatreno en [[flora]] con 26.000 especies diferents. Mexico tamién ye considerato o segundo país d'o mundo en numero d'ecosistemas y cuatreno en numero total d'especies. Alto u baixo 2.500 especies son protechitas por leis mexicanas. O gubierno mexicano ha creyato o *Sistema Nacional d'Información sobre Biodiversitat*, ta estudiar y promover l'uso [[desarrollo sustenible|sustenible]] d'os ecosistemas d'o territorio.

En Mexico, 17 millons d'hectarias son consideratas "Arias Naturals Protechitas" y bi incluyen 34 [[reservas d'a biosfera]] (ecosistemas inalteratos) 62 parques nacionals, 4 monumentos naturals (protechitos por a suya valura estetica, cientifica u historica a perpetuidat), 26 arias de flora y fauna protechitas, 4 arias de protección d'os recursos naturals (conservación d'a tierra, as cuencas naturals y as [[selva]]s) y 17 santuarios (zonas de riqueza abundant en especies).

== Economía ==

Mexico tien una economía de libre mercato orientata a las exportacions. Ye un país de renda meyana-alta, con a renda per capita mas alta de [[Latinoamerica]] en termins nominals. Mexico ye a 13<sup>ena</sup> economía mas gran d'o mundo d'alcuerdo con o suyo [[Producto interior bruto]] en [[paridat de poder adquisitivo]] y a segunda mas gran de Latinoamerica, dimpués de Brasil. Dimpués d'a crisi de [[1994]], Mexico se recuperó a escape con a construcción d'una economía moderna y diversificata. As administracions recients han amillorato a infraestructura y han permitito a competencia privata en os puertos maritimos, [[aeropuerto]]s, [[ferrocarril]]s, as empresas de [[telecomunicacions]], a cheneración d'[[electrecidat]] (de manera limitata) y a distribución de [[gas natural]].

Seguntes o documento de 2007/2008 d'as [[Nacions Unidas]] sobre o desarrollo humán, l'11,6% d'a población vive en a [[pobreza]], y o 3% en pobreza extrema. Manimenos, a desigualdat d'a renda encara ye un problema grieu, y existen divisions entre ricos y pobres, o norte y o sud, y as arias rurals y urbanas. Os contrastes en o desarrollo humán ([[Índex de desarrollo humán|IDH]]) amuestran una gran disparidat entre municipios ricos, como [[San Pedro Garza García]], en [[Nuevo León]] con un ran de desarrollo economico, educativo y de sanidat parellán a o d'[[Alemanya]], y o municipio de Metlatonoc, en [[Guerrero]], con un ran d'IDH parellán a [[Siria]].

Muitos d'os efectos positivos en a reducción d'a pobreza y o incremento d'o poder adquisitivo d'a clase meyana han estau atribuito a la estabilidat macroeconomica conseguita en as zagueras dos administracions presidencials. O creiximiento d'o PIB anyal meyano de [[1995]] a [[2002]] estió d'o 5,1%. A desaceleración economica d'os [[Estaus Unius]] produció un efecto parellán, pero mas grieu, en Mexico, d'o que se recuperó a escape y creixió un 4,1% en [[2004]], un 3% en [[2005]] y un 4,8% en [[2006]]. A inflación s'ha reducito a minimos historics de 3,3% en 2005, y as taxas d'intrés tamién se troban a minimos historicos, lo que ha estimulato o consumo a credito d'a clase meya. L'administración d'o president Fox conseguió a estabilidat monetaria: o déficit d'o presupuesto se redució, y a deuda externa representa actualment nomás o 20% d'o PIB. Mexico comparte con [[Chile]], o grau mas alto d'inversión basata en o credito largo plazo d'a deuda, d'a rechión latinoamericana. A reducción en a pobreza tamién ha estau reducita gracias a las [[remesa]]s d'os mexicanos residents en os Estaus Unius, que fan una cifra de 20 mil millons de dólars por anyo, y s'han convertito en a segunda fuent mas gran de capital forano.

Mexico ye un d'os países mas ubiertos d'o mundo, ya que alto u baixo un 90% d'o [[comercio]] se troba baixo as estipulacions de diversos [[tractau de libre comercio|tractaus de libre comercio]] con mas de 40 países, d'os que, o [[NAFTA]], con os suyos vecins nortamericanos, ye o mas influyent: cuasi un 90% d'as exportacions de Mexico se dirichen a os Estaus Unius u Canadá y cuasi un 55% d'as importacions en provienen. Atros tractaus importants que Mexico ha sinyato son os tractaus con a [[Unión Europea]], con [[Chapón]], con [[Israel]] y atros países de Latinoamerica. Como tal, Mexico s'ha convertito en una potencia comercial internacional; Mexico ye o quinceno exportador mas gran d'o mundo —deceno si a Unió Europea se considera una sola entidat. De feito, Mexico exporta mas que a suma d'as exportacions de toz os países d'o [[Mercosur]] y [[Venezuela]].

As preocupacions economicas prencipals son a dependencia comercial y financiera d'os Estaus Unius, a distribución inequitativa d'a riqueza y a manca d'oportunidaz economicas ta as comunidaz indichenas d'os estaus d'o sud.

== Demografía ==
=== Luengas ===

Mexico ye o país castellanoparlant mas poblato d'o mundo, con mas d'o doble de población que [[Espanya]], [[Colombia]] u [[Archentina]]. De feito, un tercio de toz os castellanoparlants d'o mundo viven en Mexico. O 98,8% d'a población mexicana parla o castellano; l'1,5% parla o [[idioma náhuatl|náhuatl]] y o 0,8% parla o [[idioma maya|maya]]. Seguntes datos d'o zaguer censo lingüistico (2000) o 7,1% d'a población mexicana —ye decir alto u baixo a metat d'o total d'a población indichena— parla bella luenga amerindia, y l'1,2% no parla o castellano.

Encara que a constitución de Mexico no estableixe denguna luenga oficial, o castellano ye a luenga oficial *de facto*, y a luenga nacional d'o estau. Manimenos, tamién son luengas nacionals, as 62 [[luengas de Mexico|luengas indichenas]] minoritarias, seguntes a Lei Cheneral d'os Dreitos Lingüisticos d'os Pueblos Indichenas, publicata en 2001. Seguntes ista lei, as luengas amerindias tienen a mesma valideza que o castellano en os territorios a on se parlan y os indichenas tienen o dreito de solicitar bels documentos oficials en as suyas luengas. A lei otorga o estatus de luenga nacional a todas as luengas amerindias que se parlan en o territorio mexicano sin importar-ne o numero de parlants —belunas d'ellas nian plegan a os 100 parlants— y sin importar-ne l'orichen. Alavez, se reconoixen as luengas d'os indichenas desplazatos d'os [[Estaus Unius]] —como os [[kickapoo]]— y d'os [[pueblos indichenas refuchiatos]] de [[Guatemala]].

L'[[idioma anglés|anglés]] se fa servir amplament en os negocios, y por a mayoría d'os immigrants estausunidenses que residen en Mexico (l'1% d'a población total), mas que mas en os estaus d'a [[Baixa California]], [[Baixa California Sud]], [[Nuevo León]], [[Guanajuato]] y [[Ciudat de Mexico]]. Amás de l'anglés, destacan o [[Idioma veneciano|veneciano]], parlato por a comunidat de [[Chipilo]] en o [[estau de Puebla]] o *plautdietsch* en as diversas comunidaz [[mennonitas]] d'os estaus de [[Chihuahua]] y [[estau de Durango|Durango]], y en menor proporción o [[idioma francés|francés]], [[idioma alemán|alemán]], [[idioma chinés|chinés]], [[idioma hebreu|hebreu]] y [[idioma arabe|arabe]], tamién [[idioma catalán|catalán]], [[idioma basco|basco]] y [[idioma gallego|gallego]] d'os refuchiatos d'a [[Guerra Civil Espanyola]]. Encara que belunas d'istas luengas se i han parlato dende mas d'un sieglo y que o numero de parlants de bellas luengas foranas blinca d'o numero de parlants de bellas luengas indichenas, denguna d'ellas no ye reconoixita oficialment.

== Cultura ==
=== Esportes ===
*  [[ en os Chuegos Olimpicos]]


O esporte mes popular ye o [[fútbol]] y en a mitat norte tamién ye muito popular o [[béisbol]]. Entre os esportes individuals destaca o [[boxeyo]] y l'[[atletismo]], mas que mas en a preba de [[marcha atletica]] conoixita en Mexico como *La caminata''.

* O fútbol ye o esporte mes popular y practicato de Mexico, estando-ne o suyo organismo rector a Federación Mexicana de Fútbol y a suya competición mes important ye a Primera División de México. Os suyos equipos partecipan en as competicions continentals organizatas por a Confederación Centroamericana de Fútbol (CONCACAF) y os clubs con mes campionatos nacionals ganados son o CD Guadalachara y o Club de Fútbol America, anque actualment no bi ha un dominador claro.
* O atletismo ye un esporte tamién muito popular i un d'os que tien mes campions internacionals mas que mas en a preba de marcha atletica. José Pedraza Zúñiga subcampión olimpico en os Chuegos Olimpicos de 1968 en 20 km marcha, Daniel Bautista campión olímpico en Mont-reyal 1976, campión panamericano y récord del mundo de 20&nbsp;km marcha, Raúl González campión olimpico en 50&nbsp;km y subcampion en 20&nbsp;km marcha en os Chuegos Olimpicos de 1984, Ernesto Canto campión en os 20&nbsp;km marcha en Los Ángeles 1984. En os tiempos mas cercanos está Bernardo Segura medalla de bronce en os Chuegos Atlanta 1996 y campión d'os Chuegos Panamericanos, Joel Sánchez medalla de bronce en os Chuegos de Sydney 2000 y Ana Guevara, campiona d'o mundo en 2003, subcampiona olimpica, campiona panamericana y campiona centroafricana y d'o Caribe.

#### Competicions esportivas
Mexico ha organizato os Chuegos Olimpicos de 1968, celebratos en a Ciudat de Mexico, y dos Campionatos Mundials de Fútbol en 1970 y 1986. Tamién ha organizato os Chuegos Panamericanos en as edicions de 1955 y 1975 y organizará a edicion de 2011. Atros eventos organizatos son os Chuegos Centroamericanos y d'o Caribe de 1926, 1954 y 1990, a Universiada de 1979, o Campeonato Mundial de Polo de 2008 , a Copa Mundial de Fútbol chuvenil de 1983, a y Copa d'Oro de la CONCACAF de 1993 y 2003, y a Copa Confederaciones de 1999.

## Se veiga tamién
* estaus de Mexico
* Azteca
* Civilización tolteca
* Civilización olmeca
* Civilización zapoteca
* Civilización maya

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'o Gubierno de Mexico.
* / Pachina web d'o President de Mexico.
*  Instituto Nacional d'Estatistica, Cheografía y Informatica.