Orés

**Orés** ye un municipio aragonés en a comarca de Cinco Villas (en o nord-ueste d'a provincia de Zaragoza). Perteneixe a o partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y fa parte d'a comarca de Cinco Villas.

O suyo termin municipal tien una superficie de 54,5 km² con una población de dreito de 107 habitadors (INE 2011) y una densidat d'1,96 hab/km². A suya población permanent ye menor. O codigo postal ye 50619.

## Cheografía
Se troba a una distancia de 104&nbsp;km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón, y a 28&nbsp;km d'Exeya d'os Caballers, a capital de Cinco Villas y d'o suyo partiu chudicial. As suyas coordenadas cheograficas son: 42º 17' N, 1º 00' O. A suya altaria ye de 647 metros sobre o livel d'a mar, chunto a lo río Orés. Ye clavau en o piet d'a Sierra de Luna, entre os ríos Farasdués u Agonías y Arba de Biel.

## Luengas y parlas
Dende o punto de vista lingüistico se troba en a buega entre l'aragonés y o castellano, drento de o dominio lingüistico castellano pero con un substrato lexico rico y amplo, encara que ya no se conservan rasgos morfosintacticos de l'aragonés como l'emplego d'os articlos definius y o complemento *[[Pronombre adverbial en/ne en l'aragonés|en/ne]]* que si s'han conservau en localidaz cercanas como O Frago y Biel.

## Climatolochía
Temperatura meya anyal, 12,5°. Plevida anyal, 600&nbsp;mm.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:122
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:25 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:104
  bar:2000 from:0 till:101
  bar:2002 from:0 till:116
  bar:2004 from:0 till:107
  bar:2006 from:0 till:104
  bar:2008 from:0 till:107
  bar:2010 from:0 till:101
  bar:2012 from:0 till:103
  bar:2014 from:0 till:110
  bar:2016 from:0 till:108
  bar:2018 from:0 till:104
  bar:2020 from:0 till:109
 


A meyaus d'o sieglo XX, a Guerra Civil primero, y a industrialización mas entadebant, con l'atracción d'as grans ciudaz, entre ellas Zaragoza, fan decreixer a escape a población, mas que mas a partir d'os anyos sixanta, dica plegar en a población actual.

## Historia
Os primers habitadors conoixius d'o territorio en do s'asienta Orés estioron os bascons. Enta part d'o sieglo VIII aC o territorio estió ocupau temporalment por os suessetans, y mas entadebant plegoron as dominacions romana y visigoda, y a musulmana, encara que o suyo dominio efectivo no ye platero.

Orés estió un lugar de Luesia dica a Lei de nueva planta d'as Corz de Cádiz (1834). Estió en poder d'os musulmans por 210 anyos de contino, ya que en 933 fue liberada por o rei don Sancho Abarca, de conchunta con a villa de Luesia y os atros lugars d'ista: Farasdués y Asín.

As guerras con os musulmans continoron y istos lugars cambioron de mans cuantas vegadas, quedando en una situación penible. Asinas, en veyendo a pobra situación en que se trobaban, don Sancho III lo Mayor reedificó a villa de Luesia en l'anyo 1030, dimpués d'haber edificau a ilesia d'o Salvador d'a mesma villa (1014).

O rei de Navarra Sancho III establió a buega sudoriental d'os suyos dominios en a cercana villa de Biel, con o que en establir-se o nuclio inicial d'o Reino d'Aragón, por legación testamentaria d'iste rei a Remiro I d'Aragón, a muga sud d'o reino s'establió en as vecinas villas d'Uncastiello, Luesia y Biel. Asinas, Orés estió entre muito tiempo territorio buegant entre os reinos cristiano y musulmán.

A villa de Luesia, igual como os lugars d'Orés, Farasdués y Asín, perteneixioron a la corona reyal dica l'anyo 1270, alto u baixo, reservando-se ta ella os diezmos y primicias d'os mesmos. Por ixos anyos fación donación o rei don Chaime I d'istas poblacions, con as suyas primicias respectivas, a Donya Teresa Gil de Vidaure y a o suyo fillo don Pedro.

Orés se separó d'ista churisdicción de Luesia en chinero de 1337, por orden de Pero IV, estando confiscada a Pero de Xerica (nieto de l'anterior) y dada a Beltrán del Valle, encara que sería recuperada dimpués por don Pedro.

Don Pedro, nieto de donya Teresa, o 27 d'abril de 1368 donó por testamento a villa de Luesia y os lugars d'Orés y Farasdués a lo bispe de Zaragoza (don Lope Ferrández de Luna, IV arcebispe de Zaragoza).

Dimpués de 642 anyos sin primicias, en 1575 as ilesias d'istos lugars consiguioron con bula papal que s'ingresasen en as suyas cuentas 500 ducaus d'as primicias que s'empochaba l'arcebispe. Isto ye prou important, dau que, encara que a propiedat d'as tierras perteneixió succesivament a las personas y entidaz debanditas, os lugars pendeban, eclesiasticament, primero en a diocesi de Pamplona (dende o sieglo X dica o XVIII) y dimpués en a diocesi de Chaca.

Dende o punto de vista politico-administrativo, se trobaba en a sobrecullida de Tarazona (sieglo XV), vereda de Tarazona (sieglo XVIII) y correchimiento de Cinco Villas (1711-1833).

## Flora y fauna
Entre as matas destaca l'aranyonera, o escarrón, l'adelfilla (hierba espigada), o buixo, o chinipro, a modrollera, a sabina, a cardonera, a fraga salvachina, l'allaca y bellas matas aromaticas como lo espligo, romero u estremoncillo. Entre os árbols puet nombrar-se l'urmo común, a carrasca y bellas variedaz de pino como o (pino royo, o pino carcallo y o pino carrasco).

Como especies animals trobamos aquí l'aliga reyal, l'aliga perdicera, o bobón, a voleta, o vueitre, o esparvel, a paniquesa, o fardacho ocelau, o melón y o gato montesino. Entre os animals de cazata, ye frecuent o chabalín y tamién se i troba o corzo, o ciervo, o conello, a perdiz y a becada.

## Tradicions
* **Plantada d'o Mayo**. Los oresanos tallan o mayor chopo d'o lugar, plantando-lo en una plaza. Ye un d'os eixemplos d'os tradicionals *[[Fiesta d'os Mayos|Mayos]]*.
* Foguera de San Sebastian. Se fa a nueit de 19 chinero se fa una gran charada en a plaza y una lifara popular.
* Santchuanada. A nueit de o 23 de chunyo a chent de o lugar baixa ta o rio a remullar-se pa esfuraciar os malos espritos y emplir-se de salut. Se pilla augua en pozals y se lavan antes que no salga o sol
* Romeria de Yerzol. 23 abril fendo a caridat que ye entrgar un pan y una pichera vin a cada familia. 
* Romeria de a pardina. Nomás que de mullers.

## Administración
### Reparto de concellers
O concello d'Orés ye formau actualment por 5 concellers.




### Alcaldes

## Molimentos
A ilesia de Sant Chuan Baptista d'Orés, una ilesia en estilo barroco adedicada a Sant Chuan Baptista, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Fiestas
* 20 de chinero (Sant Sebastián). As fiestas de Sant Sebastián se celebraban d'antes mas o 20 de chinero. Ista fiesta s'ha recuperau en os zaguers tiempos, y chira arredol d'a foguera u charada de Sant Sebastián.
* 23 d'abril. Se fa una romería ta l'ermita d'a Virchen de Yérzol. O concello obsequia con pan y vin a toz os vecins y vesitants que sigan cabeza de familia.
* O segundo domingo d'agosto os oresanos celebran atra romería a l'ermita d'a Virchen de Yérzol.
* 24 d'agosto (Sant Bertolomeu). Fiestas patronals en honor de Sant Sebastián y Sant Bertolomeu, con borinas que se prolargan entre 4 diyas.
* O primer sabado de chunio se celebra dende 2009 o festival de os Bruxos, ye un certamen de machia con presencia de conoixius magos y espectaculos ubiertos arredol d'a machia

## Referencias

## Veyer tamién
* Ilesia parroquial de Sant Chuan Baptista d'Orés.
* Ermita de Nuestra Sinyora de Yérzol.

## Vinclos externos

* Asociación Cultural "La Charata".