Baixkiria

A **Republica de Baixkortostán** u **Baixkiria** (Республика Башкортостан  u Башкирия en ruso; Башҡортостан Республикаhы en baixkir) ye una republica d'a Federación rusa situata a lo sud d'os Urals.

A suya población ye de 4.104.336 habitants (2002), en una superficie de 143.600 km², con una densidat de población de 28,6 hab./km².

A capital d'a Republica ye a ciudat d'Ufa.

## Terminolochía
A transliteración directa d'o nombre d'a republica en ruso ye *Respublika Baxkortostán* (*Baxkiriya*); en baixkir, ye *Baxqortostan Respublikahy*, a q se fa servir pa transliterar a letra ҡ que se pronuncia con una oclusiva uvular que acompanya a vocals como o fonema /o/ y que ye diferent d'a letra cirilica k, tamién present en baixkir pero con atras vocals. O nombre en tartaro ye *Başqortostan Respublikası*.

## Cheografía

O territorio de Baixkiria abraca parti d'os Urals meridionals y as planas adchacents.

La suya superficie ye de 143.900&nbsp;km². A Republica muga per o norte con o krai de Perm, per o nord-este con l'oblast de Sverdlovsk, per l'este con l'oblast de Cheliábinsk, per o sud con l'oblast d'Orenburgo, per l'ueste con Tataria y per o nord-ueste con Udmurtia.

### Fuso horario
Baixkiria se troba en o fuso horario d'Ekaterimburgo (YEKT/YEKST). A compensación respective a lo UTC (Tiempo Universal Coordinato) ye de +0500 (YEKT)/+0600 (YEKST).

### Hidrografía
Bi ha mes de 13.000 ríos en Baixkiria, estando-ne os prencipals o Belaya u Agidel, l'Ufa u Öfö y o Sakmara.

D'os 2.7000 lacos d'a Republica, o mes gran ye o laco Asylykül.

### Monts
A punta mes alta de Baixkiria ye o mont Yamantau, de 1.638 metros d'altaria.

### Recursos naturals
A Republica de Baixkortostán ye un d'os territorios mes ricos en recursos minerals d'a Federación rusa, com bels 3.000 chacimientos. Yera un d'os prencipals centros d'extracción de petrolio en a Unión Sovietica. Altros recursos destacatos son o gas natural, o carbón y as piedras preciosas.

Con mes d'un tercio d'o territorio baixkir cubierto per selvas, a fusta ye un altro d'os recursos naturals importants. Os árbols que i predominan son, d'entre altros, l'abetoch, o caixico u l'acirón.

### Clima
A temperatura anyal de promeyo ye de 0,3&nbsp;°C en os monts y de 2,8&nbsp;°C en tierra baixa.

## Divisions administrativas
As divisions d'a Republica de Baixkortostán que s'establioron siguen una clasificación complexa. As **unidaz administrativas** prencipals son os districtos (район), d'os cuals en bi ha 54, y os selsovets (сельсовет), d'os cuals en bi ha 953. As ciudaz baixo churisdicción d'a republica son:

* **Ciudaz baixo churisdicción d'a republica**
** Ufa (Уфа) (capital)
*** *Districtos d'a ciudat*:
**** Diemskii (Демский)
**** Kalininskii (Калининский)
***** 1 *selsovet* baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
**** Kirovskii (Кировский)
***** 1 *selsovet* baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
**** Leninskii (Ленинский)
**** Oktiabrskii (Октябрьский)
***** 1 *selsovet* baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
**** Ordzhonikidzievskii (Орджоникидзевский)
***** 2 *selsovets* baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
**** Sovietskii (Советский)
** Agidel (Агидель)
** Baimak (Баймак)
** Belebei (Белебей)
** Beloretsk (Белорецк)
** Birsk (Бирск)
** Blagovexchensk (Благовещенск)
** Davlekanovo (Давлеканово)
** Diurtiuli (Дюртюли)
** Iximbai (Ишимбай)
** Kumertau (Кумертау)
*** 2 *selsovets* baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
** Meleuz (Мелеуз)
*** 1 *selsovet* baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
** Neftekamsk (Нефтекамск)
*** *Asentamientos urbanos* baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
**** Energetik (Энергетик)
*** 2 *selsovets* baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
** Oktiabrskii (Октябрьский)
** Salavat (Салават)
** Sibai (Сибай)
*** 1 *selsovet* baixo a churisdicción d'o districto d'a ciudat.
** Sterlitamak (Стерлитамак)
** Tuimazi (Туймазы)
** Uchali (Учалы)
** Yanaul (Янаул)

## Demografía

Ufa ye o centro administrativo de Baixkiria y a suya ciudat mes gran. En 1990 os rusos etnicos i representaban o 58 %, os tartaros o 25 %, os baixkirs o 9 % y atras nacionalidaz o 8 %.

Mes d'un ciento de nacionalidaz habitan Baixkiria, encara que os tres pueblos prencipals son os rusos (39%), os tartaros (28%) y os baixkirs (29%). O ruso ye parlato per tota la población. O tartaro lo parla un 30%, mientres que o baixkir ye parlato aparentment per un 20%.

Os habitadors de Baixkiria yeran uns 4.104.336 en 2002, con un porcentache mayor de población urbana (70,8%) y femenina (53,1%).

L'idioma baixkir, idioma turquico, tien en Baixkiria estatus de cooficialidat dende 1990 con o ruso. Os tartaros demandan dende alavez o mesmo ran de cooficialidat pa l'idioma tartaro.

## Historia
Os primers asentamientos en Baixkiria se remontan ta o Paleolitico. Pero ye en a Edat de Bronce cuan i plegan as chents d'a cultura Abajevo, que podeban treballar o bronce ta fer armas, ferramientas y obchectos decorativos. Estioron os primers a establir asentamientos permanents a lo sud d'os Urals.

A denominación de *baixkir* se conoix per primer vegata en o sieglo IX. A relichión islamica s'esparde entre os baixkirs a partir d'o sieglo X, estando-ne ya en o sieglo XIV a relichión mas estendillata. Dica o sieglo XVI, Baixkiria ye estallata entre os khanatos de Kazán y de Siberia y a horda Nogai. As tribus que i viviban yeran gubernatas per *bii* (capecers tribals). Dimpués que Kazán se rendise a Iván o Terrible en 1554-1555, representants de tribus baixkirs occidentals s'amanoron ta o zar con a intención d'adhibir-sen d'implaz a lo Prencipau de Moscú.

Rancando d'a segunda metat d'o sieglo XVI, o territorio de Baixkiria encomenzó a prener forma como parti d'o estato ruso. En 1865 se forma la gubernación (*guberniya*) d'Ufa, paso important enta o reconoiximiento d'a identidat territorial baixkir.

Dimpués d'a revolución rusa, s'establix en 1919 a Republica Socialista Sovietica Autonoma Baixkir, dintro d'a URSS. A lo largo d'o periodo sovietico, s'atorgoron a Baixkiria dreitos d'autonomía, d'os primers ta os territorios sovieticos.

L'11 d'octubre de 1990, o Soviet Supremo d'a Republica adoptó a Declaración sobre a sobiranía d'o estato d'a Republica Socialista Sovietica Baixkir. O 25 de febrero de 1992 cambió lo suyo nombre per o de Republica de Baixkortostán.

En 1992 y 1994 se firmoron uns pactos per o estallo y a delegación d'autoridaz y poders entre os organos federals de poder d'a Federación Rusa y os organos de poder d'a Republica de Baixkortostán.

En l'actualidat (2006), o president de Baixkiria ye Mortaza Ghöbäydulla uly Räximev (Murtaza Rajimov), esleito lo 17 d'aviento de 1993. A suya reelección en aviento de 2003 estió contenata per a OSCE (Organización ta la Seguranza y Cooperación a Europa) en considerar que se i heban visto elementos de frau.

## Cultura
Baixkiria ostenta una posiión privilechiata entre as republicas rusas en o respective a lo numero de museus y bibliotecas, asinas como una escuela de danza de prestichio internacional.

A Orquesta Simfonica Nacional d'a Republica de Baixkortostán fue fundata en 1992 y luego se tornó una d'as prencipals d'a Rusia de finals d'o sieglo XX.

O instrumento mes important y simbolo d'a musica baixkir ye o *[[quray]]*, feito con una canya especial a cual només se troba que en os monts Urals. Puede sentir-se igual en o folclor tradicional como en a musica popular moderna de Baixkiria.

## Vinclos externos

* Web oficial d'o Baixkortostán (En ruso, baixkir y anglés).