open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Piedat d'Ainzón

A **ilesia d'a Nuestra Sinyora d'a Piedat** ye un templo catolico que se troba en Ainzón (Campo de Borcha, Aragón).

Ye una ilesia d'estilo barroco construyida en o sieglo XVII. Poseye unas tablas goticas de Chuan Fernández y un organo d'o sieglo XVII.
Ilesia de Sant Miguel d'Ambel

A **ilesia de Sant Miguel**  ye un templo catolico que se troba en Ambel, (Campo de Borcha,Aragón) y que ye adosada a lo palacio d'os Hespitalers.

Ye una ilesia d'una sola nau que poseye un retablo de santa María Malena d'o sieglo XVI. A ilesia ye declarada Bien d'Intrés Cultural dende 2001.

## Historia
A ilesia estió construyida en o sieglo XIV en estilo gotico-mudéchar. Fue enamplada en o sieglo XV. A suya frontera fue construyida en o sieglo XVI.
Fue restaurada entre 1991 y 1992.
Tronco

:*Esta pachina tracta sobre o tronco d'os árbols. Pa o tronco d'o cuerpo humano se veiga [[tronco (anatomía)]].*

O **tronco** (d'o latín *< truncus*) ye a parte estructural central en o cuerpo d'as plantas vasculars lenyosas, como os árbols, d'an naixen as ramas y as radices.

O tronco d'os árbols contiene o sistema vascular, ixo ye, o xilema y o floema por aon que circulan os nutrients que van a os diferents organs d'o vechetal. A crosta o recubre por l'exterior. De regular, o tronco d'os árbols ye a fuent principal d'aon se quita la fusta u madera. D'os troncos mas finos, por eixemplo o d'os árbols mas chóvens, se'n puede dicir trallos.

A variant **trongo** ye un caso diatopico de sonorización de consonant xorda dezaga de consonant liquida que se documenta en aragonés d'a valle de Vio.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién

*Trallo (tronco).
*Tranca.
Diatopismo

En Lingüistica, o **diatopismo** (d'o griego *dia*, "a traviés", y <*τόπος*, "*tópos*", "puesto") ye o fenomeno de variacions que presenta un idioma u lengua en o espacio cheografico que ocupa. Ixo ye que son as variacions cheograficas de l'idioma, incluindo os dialectos.

O rasgo principal d'o diatopismo en un idioma son as variedaz diatopicas, u dialectos cheograficos diferenciables por os parladors y os estudiosos por as suyas diferencias en pronunciación y entonación (nibel fonico), as suyas construccions (nibels morfolochico y sintactico) y que s'emplegue parolas y expresions propias (nibel lexico-sintactico).

## Se veiga tamién

*Dialectos de l'aragonés.
Trallo (tronco)

:*Pa atros usos de trallo se veiga [[Trallo (desambigación)]]*.

De forma cheneral, en o vocabulario d'a fusta, un **trallo** ye un tronco de forma mas u menos recta y que ya s'ha desbrozau (se le han sacau as ramas) y ye presto pa tirar-lo fuera d'a selva u pa serrar. I ha tot un vocabulario especifico d'os trallos en función d'a mida u a forma que tienen.

## Tipos de trallos

Tradicionalment, en l'Alto Aragón os trallos se mesuraban en palmos aragoneses. D'aquí dimana tot un vocabulario que se basa en os multiplos d'esta mesura tradicional: *docens*, *trecens*, *secens*, *trentens*, *trentaseisens*, *cuarantens*, *cincuentens* y os mas grans de toz, os *sesentens*. En una capitulación sinyada en 1589 en Chaca i trobamos:

En o mundo d'as navatas, os trallos «s'escuadraban» enantes de ligar-los en un trampo, de forma que perdeban a sección cilindrica y por contra se les feba unas caras laterals aplanadas antes de transportar-los. Estas se deciban «cara» as d'alto y abaixo, y «canto» as laterals. De regular a cuadratura no yera exacta y as «caras» yeran un poquet mas amplas que os «cantos».

Por eixemplo, os navaters de Sobrarbe a mediaus d'o sieglo XX emplegaban o siguient vocabulario (d'alcuerdo con Pallaruelo, 2008) pa os trallos por a suya largura:

*Venticuatrén: 24 palmos = 4,5 a 5 metros de largo, 45 centimetros de cara y 40 de canto.
*Cuarantén grande: 40 palmos = 9 metros de largo, 55&nbsp;cm de cara y 50&nbsp;cm de canto.
*Cuarantén chico: 8 metros de largo, 50&nbsp;cm de cara y 45&nbsp;cm de canto.
*Sesentén: 60 palmos = 12 metros de largo, 60&nbsp;cm de cara y 60&nbsp;cm de canto. Un tipo de pieza de tot excepcional.

Entre os trallos que no se denomina en función d'a suya largura tenemos (Pallaruelo, 2008):
*A Coixera: 6,4 metros de largo, 60&nbsp;cm de cara y 55&nbsp;cm de canto.
*O Doblero: 8 metros, 45&nbsp;cm de cara y 40&nbsp;cm de canto.

En atros casos, as piezas recibiban nombre en función d'a fayena a la cual se soleban destinar. Asinas en a documentación relacionada con o comercio fluvial d'o Cinca apareixen as *entenas*, como ixa pieza de l'aparello de velamen d'os vaixiellos de vela, *[[Cuairón|cuairons]]*, *[[fuste]]s* y *[[fila]]s*, que yeran tipos de bigas, etc. En un documento notarial de Balbastro, en 1598, se diz:

Atras mesuras de trallos que s'emplegaba en Sobrarbe en o sieglo XX, replegadas por Pallaruelo en a suya obra *Navateros*, son:
*O cuadradillo: 5 metros de largo, 20&nbsp;cm de cara y 18 de canto.
*O cuadradillo de media carga: 8 metros, 20&nbsp;cm de cara y 18 de canto.
*O filetón: 5 metros, 25 centimetros de cara y 22&nbsp;cm de canto.
*A fileta: 8 metros de largo, 25&nbsp;cm de cara y 22&nbsp;cm de canto.
*A fila de carga: 5 metros de largo, 40&nbsp;cm de cara y 35 de canto.
*O fusto de carga: 8 metros de largo, 30&nbsp;cm de cara y 25&nbsp;cm de canto.
*O fusto de media carga: 5 metros de largo, 30&nbsp;cm de cara y 5&nbsp;cm de canto.

## Referencias

## Se veiga tamién

*Tralla.
*Tranca.
Tralla

:*No s'ha de trebucar con [[tranya]].*

A **tralla** (d'o latín *tragŭla*) ye un tipo simple de zurriaga que consiste en un palo u vara larga de madera y s'emplega mas que mas pa arreyar a os abríos. O golpe propinau con a tralla se diz «trallazo».

## Expresions
***Dar tralla**: Meter prisa u accelerar o paso.
***Fer tralla**: Ubrir un camín entre a vechetación.
***Estar trallau**: estar cansau en extremo, feriu u malo.

## Referencias

## Se veiga tamién
*Trilla.
*Trallo (tronco).
Teresa Palacio

**Teresa Palacio Giral** naixita de L'Aligar, Boltanya o 27 d'octubre de 1958 ye una atleta aragonesa retirada d'o esporte profesional en l'actualidat y que yera especializata en prebas de marcha atletica. Fizo toda a suya trachectoria esportiva en Catalunya a on ye considerata una d'as pioneras d'a marcha atletica femenina en Catalunya. Fue internacional con l'equipo nacional espanyol con qui partecipó en seis copas d'o Mundo de Marcha Atletica, un Campeonato d'o Mundo en a 1ª edición de 1987 y en o Campionato d'Europa en a edición de 1990. Tenió toz os records d'Espanya de marcha atletica dende os 3 dica os 20&nbsp;km, tamién consiguió o récord d'o mundo y d'Europa de veterans de mas de 35 anyos en 20&nbsp;km marcha.

## Referencias
* Dentrada de Teresa Palacio en a enciclopedia.cat,
Ciclope de Graus

El **ciclope de Graus** é una faloria que va repllegar Joaquín Costa sobre un d'estes sers que habría viviu en una esplluga de la penya Grustán, cerca de la villa de Graus. La leyenda é igual como el canto d'Ulises y el ciclope Polifemo de la Odisea, pero treslladada de puesto ta la villa ribagorzana.

## Historia

El ciclope de Graus eba un chigant con un solo uello que viviba en una esplluga por alto de l'Esera. Teneba un rabanyo de uellas. Eba charrador y pareixeba amistoso, pero embolicaba a los incautos pa comer-se-los con la escusa de convidar-les a una lifara en la esplluga.

Contan que una vez un zagal de la villa de Graus se va deixar engatusar por el chigant y le va dir que sí a pasar la nit a la esplluga. Ya en la escurina, el choven se va percatar de lo que en verdat quereba la bestia, pero eba masa tarde y no podeba fuir. El mozo, que no eba ni un pon tonto, pilla una barra de fierro que eba por tierra en la esplluga y la fote a escalfar en el fuego sin que el ciclope en pare cuenta.

En estas que cuan el ciclope decide comer-se-lo, el zagal allarga el brazo, pilla el fierro rusiente y le puncha con él el solo uello d'el chigant. Este, desfermau de dolor, escacila, grita, patateya y deixa de la mano a'l choven que aprofita pa esmuir-se a galapatons entre las uellas. Cuan el ciclope ciego mira de pillar-lo tocand los llomos de la ramada, el zagal ya s'heba tapau la espalda con la zamarra de cordero de forma que el chigant no notase la diferencia.

Pero el ciclope teneba un atro gafe: teneba un aniello encantau que, seguntes se diba, teneba el poder d'atrayer a los humans. Alavez, va y se lo saca y el tira por tierra. El choven que lo veye y no s'adube de pillar-lo y meter-se-lo en el dedo. Pero como s'ha dito l'aniello eba machico, y lo que va fer en sentir-se a'l dedo d'una persona é fer-se estreto, tanto que anque antes eba estau d'el chigant ara el mozo ya no se lo podeba sacar. Y contino va comenzar a emitir una melodía.

El Polifemo grausino va sentir la musica y se va dir: ara é pa yo! y se va abalanzar. El zagal feba vueltas corrend per la cueva, y el ciclope dezaga, gritand. En estas que no veye una atra manera de librar-se y pilla la navalleta, se talla el dedo y l'arrulla a l'Esera con todas las fuerzas.

El ciclope que siente marchar la musiqueta, no se piensa lo que ye pasand y se chita de cabeza ta'l río. No sabeba nadar y eba tiempo de mayenco, aixinas que l'aigua se lo va tragar y mai mes se va saber d'este monstruo.

## Curiosidaz

Cerca de Grustán, que é una aldeya de Graus a la cual alude Costa cuan dice que esta historia se desenvolica a la penya d'ixe nome, i ha una esplluga que a la epoca de Joaquín Costa en diban la Esplluga Pollicén (1862). Actualment el toponimo é Pollisén. Este toponimo podría haber recordau a Polifemo, el ciclope de la Odisea d'Homero.

## Referencias

## Se veiga tamé

* Aneto (mitolochía).
Lista d'escritors d'Echipto

A continación se veiga una **lista d'escritors d'Echipto**, ordenaus por o suyo apelliu.

 
## A
* Taufik ad-Hakim (1898–1987).
* Tatamkhulu Afrika (1920–2002).
* Leila Ahmed (1940– ).
* Salama Ahmed Salama (1932–2012)
* Muhammad Aladdin (1979-)
* Gamal Al-Ghitani (1945– ).
* Edwar al-Kharrat (1926-2015).
* Ahmad Al-Khamisi (1948- ).
* Samir Amin (1931– ).

## B
* Hussein Bassir (1973-).

## C
* Andrée Chedid (1920–2011).

## E
* Ibrahim Elfiky (1950-2012).
* Nawal El Saadawi (1931– ).
* Abo El Seoud El Ebiary (1910–1969).

## F
* Fawzia Fahim (1931– ).

## G
* Fathy Ghanem (1924–1998).

## H
* Taha Hussein (1889–1973).
* Muhammad Husayn Haykal (1909–1956).

## I
* Hafez Ibrahim (1872–1932).
* Sonallah Ibrahim (1937– ).
* Yusuf Idris (1927–1991).

## J
* Edmond Jabès (1912–1991).

## K
* Ahmed Khaled Tawfik (1962–2018).

## L
* Mustafa Lutfi al-Manfaluti (1876-1920).

## M
* Naguib Mahfouz (1911–2006).
* Moustafa Mahmoud (1921-2009).
* Anis Mansour (1925–2011).
* Mohammad Moustafa Haddara (1930–1997).
* Salama Moussa (1887–1958).

## N

## P
* Fekry Pasha Abaza (1896–1979).

## R
* Abdel Rahman el-Abnudi (1938–2015).
* Alifa Rifaat (1930–1996).

## S
* Ahmed Shawki (1868–1932).
* Laila Soliman (1981– ).
* Ahdaf Soueif (1950– ).

## T
* Munira Thabit (1902–1967).
* Affaf Tobbala (1941-).

## Vinclos externos
Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Vesitación de Maleixán

A **ilesia d'a Vesitación**  ye un templo catolico que se troba en Maleixán, (Campo de Borcha, Aragón).

Ye d'estilo gotico y fue construyida en o sieglo XV per Alonso González y rematada per Chuan de Segura en feneixer o primero. Tien un altar d'o sieglo XVI dedicau a Sant Antón Abat.

Tien dos capiellas: una dedicada a Santa Barbara y un atra a lo Santo Cristo. Entre 2003 y 2008 fue restaurada.

## Referencias
Trasca

De forma cheneral, a **trasca** (puestar que d'o latín 

## Referencias

## Se veiga tamién
*Trascón.
*Aladro.
**Timón.
*Chubo.
Ixadón

L**'ixadón** u **aixadón** ye una ferramienta agricola d'o tipo d'as ixadas pero con o tozuelo mas amplo y aplanau. Sirve millor pa cavar que as ixadas, mas finas y por contra mas útils pa repicar, ya que puede devantar glebas de tierra mas grans que aquellas. Tamién se'n emplega pa sacar o fiemo en as cuadras y cargar-lo en a carriola u «carretillo».

En as variedaz d'aragonés de Sobrarbe con mas tendencia a la conservación d'as consonants oclusivas xordas entre vocals se documenta tamién as formas **ixatón**, **xatón** y **aixatón**. En os anyos 1940, Badia i Margarit documentó **ixato** y **aixato** en a villa de Bielsa. La segunda tamién a documentó W. D. Elcock en Torla en 1935.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
*Ixuela.
*Bigós.
*Pugart.
*Ixadico.
Ixadico

L**'ixadico** ye una ferramienta agricola d'a familia d'as ixadas, pero de menor mida. Tiene a fuella d'o tozuelo mas estreta que as ixadas y os ixadons, por o que sirve millor pa repicar y pior pa sacar a tierra.

L'ixadico ye una ferramienta d'a huerta y sirve pa repicar as malas hierbas. En o riego a manta, sirve pa lebantar glebas y conducir l'augua por os vallos d'o huerto.

Igual como as atras ferramientas d'a familia d'a ixada, a forma foneticament castellanizada d'o suyo nombre ye prou mas comun por tot Aragón que la orichinal aragonesa: «***jadico***» (/xa'diko/).

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
*Ixadón.
*Pugart.
*Bigós.
Bigós

En Sobrarbe, o **bigós** ye una ferramienta manual d'agricultura que fa parte d'a familia d'as ixadas. Tiene un tozuelo doble, con un costau que ye ixadeta y l'atro que ye un pugart. Manimenos o concepto ye ambigo, y en Ribagorza, a on no s'emplega la parola «pugart», o nombre de «bigós» pariz que designaría a ixe concepto. Tamién en belsetán y en chistabín se diz "bigós" a lo que en Sobrarbe ye un **[[pugart]]**, ixo ye, a la ixada de gancho u ixada que tiene dos pugas.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Pugart.
* Ixuela.
* Estral.
Ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora d'Aranda de Moncayo

A **ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora ** ye una ilesia de culto catolico que se troba en a localidat de Aranda de Moncayo (Aranda, Aragón).

Ye una ilesia d'estilo gotico construyida en zaguerías d'o sieglo XV con una sola nau y que poseye un campanal mudéchar d'o sieglo XV. En epocas posteriors se li adhibioron capiellas laterals en estilo barroco con vueltas en cupula.

Ye protechida legalment con a suya declaración como Bien d'Intrés Cultural.

## Enlaces externos
*  Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción en a pachina web d'o SIPCA.
Tranya

:*No s'ha d'enquivocar con [[tralla]].*

Una **tranya** u **traina** ye una senda socavada en a nieu, bien porque s'haiga quitau a nieu con palas u bien porque sía pisada.

## Expresions
***Fer tranya**: Ubrir camín en a nieu.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién

*Sendero.
*Trena.
*Tiradera.
Rudolf Wilmes

**Rudolf Wilmes** (Langendreer, Westfalia, 1894 - Múnich, Bavera, 19 de noviembre de 1955) fue un etnologo y lingüista alemán, discipulo de Fritz Krüger y a escuela alemana d'etnolochía que se diz *Wörter und Sachen* (parolas y cosas), especializato en a luenga y cultura de la Vallivió (Sobrarbe).

## ''Wörter und Sachen''
O «*Parolas y cosas*» fue un metodo d'estudio etnolochico y antropolochico que emplegaba un estudio pormenorizato de la luenga local pa estudiar a os pueblos. Fritz Krüger, o mayestro y director de tesi de Wilmes, estió un d'es principals exponents d'este metodo.

O metodo se basa en un estudio profundo d'a cultura material a partir d'os nombres que se da en a luenga autoctona a los components y partes d'as diferents cosas (casas, construccions, ferramientas, etc.), y os materials de que son fetos. Ye un enfoque materialista, que evita deliberadament abordar toz os asuntos espirituals, relacions humanas, fiestas, creyencias, etc. de la sociedat estudiata.

## Obra
Entre 1929 y 1932, Wilmes recorrió y tramenó por es lugars de Vallivió, recopilando vocabulario de forma sistematica. A importancia d'es treballos que fizo ye cabal, pos como han sinyalato José Luis Acín u Francho Nagore corresponden a un tiempo anterior a la Guerra Civil y enantes de que s'amortás a sociedat montanyesa tradicional.

A tesi doctoral de Rudolf Wilmes, presentata en a Universidat d'Hamburgo en 1933, se teneba que haber publicato en Espanya en o *Centro de Estudios Históricos de Madrid*, pero l'esclatido d'a Guerra Civil espanyola lo fizo imposible. A causa d'esto, l'obra se faría editar a traviés de diferents publicacions. Asinas, la primer parte conoixita s'espublicó en a revista *Volkstum und Kultur der Romanen*, que dirichiba Krüger, en 1937 y baixo lo títol de «*Der Hausrat im hocharagonesischen Bauernhause des Valle de Vio*». En 1947 se publicaría traducita por J. Jaenisch en l*'[[Archivo de Filología Aragonesa]]*, con o títol de «*El mobiliario de la casa rústica altoaragonesa del valle de Vió*».

As atras dos partes se publicón en Archentina, país d'exilio d'o suyo mayestro Krüger una vegata remató la Segunda Guerra Mundial, la primer parte en a obra con títol *Homenaje a Fritz Krüger* de 1954 («*Contibución a la terminología de la flora y fauna pirenaica; Valle de Vió (Aragón)*») y l'atra insertada por o propio Krüger en a revista que dirichiba allí: *Anales del Instituto Lingüístico de Cuyo* («*La cultura popular de un valle altoaragonés (Valle de Vió)*») en 1957.

* *Der Hausrat im hocharagonesischen Bauernhause des Valle de Vio*, en: *Volkstum und Kultur der Romanen* 10, 1937, pp.&nbsp;213–246 
* *Contribución a la terminología de la flora y fauna pirenaica: Valle de Vió*, en: *Homenaje a Fritz Krüger*, Vol. 2, Mendoza 1954, pp.&nbsp;157–192
* *La cultura popular de un valle altoaragonés*, en: *Anales del Instituto de Lingüística de Cuyo (Mendoza)*, Vol. 6, 1957, pp.&nbsp;149–310

## Referencias

## Se veiga tamién
* Fritz Krüger.
* Alwin Kuhn.
Ermita d'a Virchen d'o Pui de Mallén

A **ermita d'a Virchen d'o Pui** ye una ermita catolica que se troba a un kilometro de Mallén (Campo de Borcha, Aragón).

L'edificio actual ye una sola nau con planta de cruz latina, ye d'estilo barroco  y estió construyiu en 1751 pa substituyir a l'anterior edificio que heba estau devantau entre los sieglos XII y XIII.

## Historia
Posiblement ya un puesto de culto pagano estió posteriorment cristianizau. Diz a tradición que la ermita se devantó en a honor a lo escubrimiento d'un naixedero d'augua con a cual Mallén podió acabar con a suya sequera per parti de dos pelegrins que contoron con l'aduya d'a Virchen d'o Pui.
En 1658 se funda la Cofradía d'a Nuestra Sinyora d'o Pui que teneba la suya seu astí.
Dende lo sieglo XVIII alocha un cuadro d'o pintor navarro Diego Díaz del Valle que representa a los dos pelegrins. 
En 1832 se construyió lo paseyo que chunta a lo lugar con a ermita.
Estió restaurada en 2010-2011.

## Referencias
Ilesia de Sant Chuan Baptista de Tagüenca

A **ilesia de Sant Chuan Baptista** ye un templo catolico que se troba en Tagüenca (Campo de Borcha, Aragón).

Ye una ilesia d'estilo mudéchar que fue construyida en o sieglo XVI sobre lo vago de l'antigo castiello. Poseye un retablo gotico d'o sieglo XV dedicau a Sant Miguel y unos retablos renaixentistas dedicaus a Sant Sabastián y a Sant Chorche.

## Referencias
Ermita de Sant Miguel de Talamantes

A **ermita de Sant Miguel** ye una ermita catolica que se troba a un kilometro de Talamantes (Campo de Borcha, Aragón).

Ye una ermita romanica d'o sieglo XIII que ahuespa una imachen de Sant Miguel Arcánchel d'o sieglo XV, que ye lo santo patrón de Talamantes.
Ilesia de Sant Pero de Talamantes

A **ilesia de Sant Pero** ye un templo catolico que se troba en Talamantes (Campo de Borcha,Aragón).

Ye una ilesia d'estilo gotico d'o sieglo XVI. Entre la suya restauración en l'anyo 2000 se descubrioron unas pinturas medievals en o suyo interior.

## Referencias
Laguna de Sant Felip

A **Laguna de Sant Felip**  yera una lacuna que se trobaba en a Plaza de Sant Felipe entre la Edat Meya. 
Bels autors piensan que yeran as restas d'un deposito regulador d'auguas construyiu per os romanos.

Sobre lo fondón d'esta basa posoron los alacez d'a Torre Nueva, d'astí que s'inclinase.

## Referencias
A Zapatilla

**A Zapatilla** (en castellano *La Zapatilla*) ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.225 m.

Se troba administrativament en a muga entre os municipios d'Aísa y Ansó (Uesca) y en a muga d'o Parque Natural d'as Vals Occidentals. Por a suya curiosa forma ye un d'os picos mas sinyalers d'a estación d'esquí de Candanchú.

Ye formada por una lastra de calsinera inclinada en un anglo de 40º y dividida en dos seccions por un muro vertical. A suya parti inferior recibe o nombre de "tacón" y a superior se diz a "suela". O deslivel entre as dos ye de bels 200 metros, con una amplaria maxima de no mas de 100 metros.

O dito tubo d'a Zapatilla, con os suyos 35º de deslivel ye conoixiu entre os esquiadors expertos.

## Toponimia
O suyo nombre lo prene d'a suya fisonomía en forma de "pisata" en a montanya.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
*  Esquí extremo en el icono de Candanchú. www.redbull.com.
Pico Labata

:*No entivocar-se con o [[puntal de Labata]] (2.409 m)*

O **pico Labata**  ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.219 m.

Forma una d'as paretz d'o circo d'Aspa y se troba administrativament en o municipio d'Ansó.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Puntal Norte de Secús

O **puntal Norte de Secús** ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.442 m.

Se troba situau en a sierra de Secús, en o trifinio entre os municipios d'Aragüés de lo Puerto, Ansó y a val d'Echo (Uesca).

## Toponimia
Un *[[puntal]]* ye una prominencia aguda de lo terreno.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Puntal de Secús.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Pico Secús

:*No entivocar-se con o [[puntal de Secús]] (2.514 m)*

O **pico Secús** ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.353 m.

Se troba situau en a sierra de Secús, en a muga entre os municipios d'Aragüés de lo Puerto y val d'Echo (Uesca).

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Collau de Brazato

O **collau de Brazato** ye un cuello d'os Pireneus situau a una altaria de 2.502 metros. Comunica l'ibón de Brazato y os ibons Altos de Brazato.

## Toponimia
Seguntes William Dennis Elcock iste oronimo, con o mesmo significau de "brazau/brazada" (d'o latín *< BRACCHIUM, -ATUM*) y a conservación de "T" intervocalica propia de l'aragonés central, s'explicaría por a propia confeguración d'o terreno.

## Referencias
Cúpula de Secús

A **Cúpula de Secús** ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.421 m.

Se troba situada en a sierra Vernera, en a muga entre Aragüés de lo Puerto y Ansó (Uesca).

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Casa d'a ciudat de Borcha

A **casa d'a ciudat de Borcha** ye un edificio que se troba en Borcha (Campo de Borcha, Aragón) y ye a seu d'o Concello de Borcha. Estió construyiu en ladriello en 1534 per o mayestro d'obras borchano Antón de Veoxa. Tien tres plantas. En a suya planta noble ye la *Sala de Reis* an s'exposa una galería de retratos de reis d'a casa d'Aragón, realizaus en o sieglo XVII.

## Referencias
Ilesia de Santa María de Longars

A **ilesia de Santa María de Longars** ye una ilesia adedicata a Santa María que se troba situata en o municipio aragonés de Longars, en a comarca de Cinco Villas y partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers. Pende d'a diocesi de Chaca y d'a provincia eclesiastica de Pamplona y Tudela a traviés de l'arcipestrau d'Erla-Uncastiello.

Ye un edificio en estilo gotico, d'o sieglo XIV enamplau en o sieglo XVI. As partes mas antigas d'a ilesia son: a suya unica nau y o campanal que se creye que ye construito sobre una torre defensiva anterior, a suya cabecera de forma poligonal y as capiellas laterals son d'o sieglo XVI.

O coro ye a os piez d'a nau d'alto d'un arco escarzano. Las dos puertas situatas en os costaus norte y sud d'a nau son adintelatas y yeran preceditas por porticos d'os que solo queda un en a puerta norte.

En o suyo interior cal destacar un retablo plateresco dedicau a Sant Miguel.

## Vinclos externos
*  A ilesia de Santa María de Longars seguntes lo SIPCA.
*  Patrimonio arquitectonico de Longars en a suya pachina web.
Cotiella

**Cotiella** ye o cobalto d'o macizo de Cotiella, situau en as sierras interiors prepirenencas d'Aragón. En a suya cima, de 2.912 metros d'altaria, bi ha un vértiz cheodesico.

Administrativament ye en o cuatrifinio entre os municipios d'a Fueva, Plan, La Foradada d'el Toscar y Seira.

## Toponimia
O toponimo Cotiella podría derivar d'o latín *Cos, Cotis*, con o significau de "piedra".

## Protección
S'incluye en a Zona d'especial protección pa las aus (ZEPA) de Cotiella-Sierra Ferrera (ES0000280) que cubre un aria de 253,3&nbsp;km².

## Referencias

## Vinclos externos
*  En Mendikat
*  [ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0179/017950.pdf Fuella d'o vértiz cheodesico]
Mallos de Lecherins

:*Pa atros usos d'a parola mallo, se veiga [[Mallo (desambigación)]].*

O **mallos de Lecherins** (en castellano *Mallos de Lecherines*) ye un conchunto de mallos d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.452 m.

Se troban situaus administrativament en muga entre o municipio d'Aísa y un enclau d'o municipio de Borau.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Pico Rigüelo

O **pico Rigüelo** u **punta Rigüelo** ye un mont d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.299 m.

Se troba situau administrativament en muga entre o municipio d'Aísa y un enclau d'o municipio de Borau.

## Se veiga tamién
* Punta Alta de Rigüelo
* Refuchio de Rigüelo

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Punta de Napazal

A **punta de Napazal** ye un pico d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 2.117 m y se troba en a sierra de la Estiva (sierras interiors pirenencas).

Se troba administrativament en a muga entre os municipios d'Aísa y Aragüés de lo Puerto, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Toponimia
Un napazal ye un puesto u corro d'o mont a on que creixen napazas (*[[Rumex acetosa]]*), estando a sobén puestos prou femaus u mallatas.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Punta Alta de Napazal.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Agullas d'Alano

As **agullas d'Alano** (en castellano *Agujas de Alano*) son cinco cimas d'o Prepireneu aragonés que tien unas cotas de 2.053 m, 2.052 m, 2.088 m, 2.083 m y 2.082 m respectivament.

Se troban situadas en a sierra d'Alano, a la ezquierda d'o paso de Tacheras (1.957 m), entre as vals de Zuriza a o norte, Ansó a l'ueste y Echo a l'este.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Penya d'Alano

A **penya d'Alano** u **Ralla d'Alano** (en castellano *Ralla de Alano*) ye un mont d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 2.162 metros.

Se troba situau en a sierra d'Alano, entre as vals de Zuriza a o norte, Ansó a l'ueste y Echo a l'este.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Pico Tortiellas

:*No entivocar-se con o [[pico Tortiella]] (1.981 m), situau en o municipio d'[[Ansó]].*

O **pico Tortiellas** ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.358 m.

Se troba situau administrativament en a muga entre o municipio d'Aísa y un enclau d'o municipio de Borau, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Toponimia
Ye una variant con sufixo diminutivo -iella d'a forma prerromana d'o toponimo *Turta* u **Turtis*, que feba referencia a Tartessos.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Miraglo de Calanda

O **miraglo de Calanda** conta la historia de  Miguel Pellicer u como iste recuperó a garra dreita dimpués de que la perdió cuan treballaba en o campo.

## Leyenda
### Orichen de Miguel
Miguel Juan Pellicer naixió en marzo de 1617. Miguel estió una persona mes d'a epoca en Calanda. Segundo de ueito chirmans no sapeba escribir ni tampoco no leyer, solo estió educau cuan iba a la catequesis d'a parroquia.

### Amputazión d'a garra
Cuan Miguel teneba 19 anyadas albandona la casa d'os suyos pais ta ir con su tío, Jaime Blasco, ta Castellón ta treballar en o campo.

Un diya cuan yera en un carro cargau de trigo, Miguel s'estuzurró y a rueda d'o carro le esclafó la garra dreita partindo-la-ne. Ascape le levoron ta Valencia,  d'o ye ingresau en l'Hospital Reyal. Astí permaneixió cinco diyas, ya que deciba que trobaba en falta las suyas tierras aragonesas.

Dos meses dimpués fue tresladau enta Zaragoza y lo primero que fació, estió visitar a Basilica d'o Pilar.

Dimpués Miguel estió ingresau en o Hespital Cheneral d'a Nuestra Sinyora de Gracia, ye aquí do Miguel pierde la garra, que le ye tallada cuatro didos baixo lo chenullo

### O miraglo
En 1638 Miguel sale d'o hespital, y como no puede treballar tiene que petuliar, do mes petuliaba yera en a puerta d'a basilica.

En marzo de 1640 torna ta Calanda con os suyos pais, pero como ye incapaz de fer fainas, decidió viachar por tot o Baixo Aragón ta replegar lo que la chen le dase y poder levar-lo a la suya casa.

O 29 de marzo de 1640  dimpués d'haber treballau tot o diya marchó a dormir, y sobre las 22 u 23, a suya mai s'espolió con una lampa fue a veyer a lo suyo fillo, con a luz d'a lampa veyió un bulligón en as garras de Miguel, y cuan le devanto lo linzuelo veyió que teneba as dos garras enteras.

O notario de Mazalión devantó l'acta notarial describindo lo suceso.

## Referencias
Forca d'Alano

A **Forca d'Alano** u **Alano Espelunga** ye un mont d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 2.106 metros.

Se troba situau en a sierra d'Alano, administrativament en o municipio d'Ansó.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Mallo (desambigación)

**Mallo** en aragonés puede fer referencia a:
*Una ferramienta. Se veiga Mallo.
*Un modelato cheomorfolochico. Se veiga Mallo (cheomorfolochía).
## Cheografía
*O Mallo Acherito.
*O Mallo Barrat.
*O Mallo as Blancas.
*O Mallo Gorreta.
*Os Mallos de Lecherins.
*O Mallo de la Lit.
*O Mallo de Marmorés.
*O Mallo d'as Penyas.
*O Mallo Planet.
*O Mallo de Tormosa.
*O Tozal d'o Mallo, en Ordesa.
*O Tozal d'o Mallo (Pandicosa), en a val de Tena.

### Atros
*A Corona de ro Mallo.
Penya d'o Cuello Marcón

A **penya d'o Cuello Marcón** ye un mont d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 2.065 metros.

Se troba situada en a sierra d'Alano, administrativament en o municipio d'Ansó y adintro d'o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Lenito Central

**Lenito Central** ye un mont d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 2.289 metros.

Se troba situau administrativament en o municipio d'a val d'Echo y adintro d'o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Se veiga tamién
* Lenito (2.339 m)
* Puntal de Lenito (2.285 m)

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Picos d'Iserías

Os **picos d'Iserías** son un conchunto de tres cimas pirenencas con una altaria maxima de 2.476 metros situadas en o municipio de Canfranc. Se troban en a larga crencha que zarra por o norte o circo d'Ip.

Seguntes os mapas os tres picos son alineaus de Norte a Sud con altarias de 2.472 m, 2.471 m y 2.476 m, estando alavez o cobalto o mas amanau a o cuello d'a Moleta, dentrada d'a rota dende l'ibón d'Iserías (2.150 m).

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Pueyo de Nai

O **pueyo de Nai** (en francés *Pic de la Table*, en castellano *Pico de los Tres Reyes*) ye una montanya de 2.421 metros d'altaria situada en os Pireneus.

Ye a muga entre Aragón, Navarra y Biarn, estando una cima segundaria d'a Meseta d'os Tres Reis (2.421 m).

## Se veiga tamién
* Meseta d'os Tres Reis (2.421 m)

## Vinclos externos
*  En Mendikat

## Referencias
Puntal de Labata

:*No entivocar-se con o [[pico Labata]] (2.219). Pa atros usos d'o toponimo Labata se veiga [[Labata (desambigación)]].*

O **puntal de Labata** (en francés *Lie Labata*)  ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.409 m.

Se troba administrativament en o municipio d'Ansó y en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Toponimia
L'oronimo "puntal de Labata" presenta un primer formant *[[puntal]]* (prominencia aguda de lo terreno), seguiu de *Labata*, que proviene de lo latín *GLEBATA*, que Coromines explica como un plural neutro de *GLEBATUM*, forma derivada de *GLEBA* u *GLAEBA* ("torrueco").

Se torna a trobar formando toponimos en Labata (Casbas de Uesca), en Viu de Llevata (Ribagorza Alta), en o pico Labata (muga entre a val d'Aspa y a d'Ansó), y en a cabeza de las Lebatas (entre Exelsa y Viliella d'Ebro).

## Referencias

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Pico Liovilla

O **pico Liovilla** (en francés *Liouviella*) ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.334 m.

Se troba situada en a muga entre Aragüés de lo Puerto y Ansó (Uesca).

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Castiello d'Acher Sud

O **Castiello d'Acher Sud** (en castellano *Castillo de Acher Sur*) ye una cima de 2.347 m en a zona d'a Selva d'Oza en a parti occidental d'o Prepireneu aragonés. Debe o suyo nombre a o suyo aspecto de fortaleza que presenta enta todas as suyas versants.

## Caracteristicas
En orden ascendent, a cima pasa d'un selva frondosa de tonalidaz verde-amarillencas a laderas royencas. A suya cima, que gosa presentar-se con prou nieu, ye una chicota val rectangular rodiada en as suyas cuatre caras por una muralla que le da un aspecto de castiello.

## Se veiga tamién
* Castiello d'Acher (2.384 m)

## Enlaces externos
*  En "Mendikat"
Tuca Blanca (Candanchú)

A **Tuca Blanca** ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.322 m.

Se troba administrativament en a muga entre os municipios d'Aísa y Ansó (Uesca) y en a muga d'o Parque Natural d'as Vals Occidentals, en o circo d'Aspa. Fa parti tamién d'a estación d'esquí de Candanchú, estando o suyo cobalto.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Punta d'Oza

A **punta d'Oza** ye una cima de 2.193 m situada l'anglo Nord-ueste d'as murallas d'o Castiello d'Acher.

Se troba en o Parque Natural d'as Vals Occidentals, fendo parti administrativament d'o municipio d'a Val d'Echo.

## Se veiga tamién
* Castiello d'Acher (2.384 m)

## Enlaces externos
*  En "Mendikat"
Los Campanils

**Los Campanils** son un conchunto de cimas situadas sobre una chicota crencha a lo norte de lo Castiello d'Acher. La suya altaria maxima ye de 2.034 metros.

Se troban en lo Parque Natural d'as Vals Occidentals, fendo parti administrativament de lo municipio de la Val d'Echo.

## Se veiga tamién
* Castiello d'Acher (2.384 m)

## Enlaces externos
*  En "Mendikat"
Lo Barcal

**Lo Barcal** ye una cima situada en a cara sud-este d'o Castiello d'Acher. A suya altaria maxima ye de 2.159 metros.

Se troba en o Parque Natural d'as Vals Occidentals, fendo parti administrativament d'o municipio d'a Val d'Echo, en a comarca aragonesa de Chacetania.

## Se veiga tamién
* Castiello d'Acher (2.384 m).

## Enlaces externos
*  En "Mendikat".
Nuevo Estadio Los Pajaritos

O **Nuevo Estadio de Los Pajaritos** ye un estadio de fútbol que se troba en a ciudat de Soria (Espanya), a on chuga os suyos partius como local o Club Deportivo Numancia d'a Segunda división espanyola de fútbol. O estadio ye propiedat d'o concello d'a ciudat y tien una capacidat de 8.261 personas.

Fue devantau o 14 de chinero de 1999 con un partiu entre o Club Deportivo Numancia y o Real Zaragoza.

## Vinclos externos
*  O Nuevo Estadio de Los Pajaritos en a pachina web oficial d'o Club Deportivo Numancia
LaLiga

A **Liga Española de Fútbol** —conoixida comercialment como **LaLiga** y legalment como **Liga Nacional de Fútbol Profesional** (o nombre de *Liga de Futbol Profesional* (LFP) s'usó entre 2008 y 2015— ye una asociación esportiva integrada por os clubs y as sociedaz anonimas esportivas que participan en as categorías profesionals d'a liga espanyola de futbol, isto ye, a Primera División y a Segunda División. Estió creyada en 1984 y forma parti d'a *[[Real Federación Española de Fútbol]]* (RFEF) encara que tiene personalidat churidica propia y goza d'autonomía ta lo suyo funcionamiento.

A suya prencipal función, amás d'esfender os intreses d'os suyos asociaus, ye a organización d'o Campionato Nacional de Liga en a categoría profesional (Primera y Segunda División) en coordinación con a RFEF.

## Presidents

## Equipes de LaLiga

## Referencias

## Vinclos externos
*   Pachina web oficial
*  Facebook oficial d'a LFP
*  Twitter oficial d'a LFP
*  Instagram oficial d'a LFP
Collado de Contreras

:*Iste articlo ye sobre un municipio castellanoleyonés en a provincia d'Ávila; ta atros usos, se veiga *'Collado**''.

**Collado de Contreras''' ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila y en a comarca de La Moraña.

A suya población ye de 179 habitants (2018) en una superficie de 18,44 km², con una densidat de población de 9,82 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Collado de Contreras se troba situada a 918 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 48 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.

## Demografía
 

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Collado de Contreras.
Foya de Gamueta

A **Foya de Gamueta** ye una montanya pirenenca que se troba situata en a val d'Ansó, en os Pireneus d'Aragón, a 2.308 metros d'altaria.

Administrativament fa parti d'o municipio d'Ansó y ye adintro d'o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Toponimia
Una foya ye una depresión u una concavidat de lo terreno. Se puet formar por l'acción erosiva de l'augua u por una fuesa tectonica.

O toponimo *Gamueta* podría derivar d'o basco *gamo* u *ganbo* y iste a la vegada de l'occitán biarnés *camou* con o significau de "campo amanau a una fuent u vía d'augua". Se troban atros toponimos relacionaus con iste por o Pireneu, como *camón* en Ansó y a val d'Echo, *cambón* en Aragüés de lo Puerto y Lascun u cambot en Leres, Issòr, Hiars, Borza y Sarraltzune (barrio bascofono
de Lana en Varetons). En Larra, lugar d'Isaba, se troba o toponimo Camalonga, relacionau con o toponimo aragonés *Camón Luengo*, en a muga entre Ansó y Echo.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Información de Chinebral de Gamueta en "Mendikat"
Estadio El Sadar

O **Estadio El Sadar** (clamato por motius comercials ***Reyno de Navarra*** entre 2005 y 2013) ye un estadio de fútbol que se troba en a ciudat de Pamplona (Espanya), a on chuga os suyos partius como local o Club Atlético Osasuna d'a Primera división espanyola de fútbol.

O estadio ye propiedat d'o mesmo equipo y tien una capacidat de 17.286 personas.

Fue devantau o 2 de setiembre de 1967 con un partiu entre o Real Zaragoza y o Vitória de Setúbal.

## Vinclos externos
*  O estadio El Sadar en a pachina web oficial d'o Club Atlético Osasuna
Luis Larrodera

**Luis Carlos Larrodera Sanz** (Zaragoza, 16 de setiembre de 1973), mas conoixito como **Luis Larrodera** o Luis Roderas,  ye un humorista, actor, guionista y presentador de radio y televisión aragonés.

En l'actualidat ye a voz en off d'o programa de televisión *Ven a cenar conmigo*.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Luis Larrodera.
RCDE Stadium

O **RCDE Stadium** (antigament conoixito como Estadio Cornellà-El Prat y popularment como ***Corneprat***) ye un estadio de fútbol que se troba en as localidaz de Cornellà de Llobregat y El Prat de Llobregat, en el Baix Llobregat, Provincia de Barcelona, Espanya, a on chuga os suyos partius como local o Reial Club Deportiu Espanyol d'a Primera división espanyola de fútbol.

O estadio ye propiedat d'o mesmo equipo y tien una capacidat de 40.000 personas.

Fue devantau o 2 d'agosto de 2009 con un partiu entre o Espanyol y o Liverpool FC, ganando l'equipo local por 3-0, o primer gol en o estadio fue de Luis García.

## Referencias

## Vinclos externos
*  O RCDE Stadium en a pachina web oficial d'o RCD Espanyol
Fabrica de luz

A **fabrica de luz**, **casa d'a luz** y popularment **a Central** ye un edificio de uso industrial construiu en os anyos 1930 hue en runas que se troba en o municipio de Longars a un kilometro d'o pueblo y que sirvió ta chenerar electricidat ta o municipio dica os anyos 1960 aproveitando l'augua d'a Onsella.

Ye un edificio de planta rectangular con dos plantas d'altaria, feito de piedra con os cantos remataus en silleria, o suyo tellau teneba estructura de fusta y tellas. Complementa o conchunto una basa d'augua 500 metros entalto de l'edificio prencipal. O suyo funcionamiento ye o mesmo que un molín d'augua, l'augua acumulata en una balsa mientres o diya baixaba por una tuberia metalica a muita velocidat y feba chirar una turbina que heba en un pozo en a parte interior de l'edificio ta chenerar electricidat ta la nueit.

Mientres un tiempo en l'edificio, que yera equipau como vivienda, vivió una familia que s'encargaba d'o manteniento y de "dar la luz" a una hora predeterminada.

## Bibliografía
* BIEL IBÁÑEZ, Mª Pilar; Jiménez Zorzo, Francisco Javier. El Patrimonio industrial en la Comarca de las Cinco Villas. Zaragoza: Diputación Provincial de Zaragoza y Confederación de Empresarios de Zaragoza, 2003.

## Vinclos externos
*  A fabrica d'a luz de Longars seguntes lo SYPCA.
A Raca

**A Raca** (en castellano *La Raca*) ye un pico de 2.278 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre un exclau d'o municipio de Chaca y o municipio de Canfranc (Uesca).

Zarra por o sud a val d'Astún, fendo parti d'ista estación d'esquí y estando o suyo cobalto.

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Pitón de Benolch

O **pitón de Benolch** ye un pico de 1.781 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en un exclau d'o municipio de Chaca (Uesca).

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Estadio de Balaídos

O **Estadio Municipal de Balaídos** (conoixito por motivos comercials como **Estadio de Abanca Balaídos**) ye un estadio de fútbol que se troba en a ciudat de Vigo (Espanya), a on chuga os suyos partius como local o Real Club Celta de Vigo d'a Primera división espanyola de fútbol. O estadio ye propiedat d'o concello d'a ciudat y tien una capacidat de 29.000 personas.

Fue devantau o 30 d'aviento de 1928 con un partiu entre o Celta de Vigo y o Real Unión Club.

## Referencias

## Vinclos externos
*  O estadio de Balaídos en a pachina web oficial d'o RC Celta de Vigo
O Porrón

**O Porrón** (en castellano *El Porrón*) ye un mont de 2.312 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo y Canfranc.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Labata (desambigación)

**Labata** puede fer referencia a:

*O municipio de Labata, en Plana de Uesca.
*O pico Labata, de 2219 metros, en a muga entre a val d'Aspa y a d'Ansó.
*O puntal de Labata, de 2409 metros, en a val d'Ansó.
Ermita de Santa María Madalena de Longars

A **ermita de Santa María Madalena** conoixita popularment como **A Madalena** ye una ermita que se troba situata en o municipio de Longars, en Cinco Villas en un cobalto amán d'o pueblo por dencima d'o cimenterio y en a falda d'a montanya conoixita como Santa Madalena.

A suya construcción ye d'o sieglo XVIII, seguntes a suya portalada de l'anyo 1774, probablement a suya construcción ye parellana con o traslau de l'antiguo fosal y con a construcción d'o nuevo cimenterio ta tenir un lugar de culto amán d'iste puesto.

L'edificio ye enrunau en la actualidat y orichinalment yera d'una sola nau con un tellau de estructura de fusta y loseta ta la cubierta, a suya portalada ye con un arco de medio punto. En o suyo interior habeba una talla policromata contemporanea que fue robata en zaguerias d'o sieglo XX.

## Bibliografía
* Ripalda Gabás, Carlos. *Los tesoros ocultos de la Valdonsella*. Zaragoza: Doce Robles, 2016.

## Vinclos externos
*  A ermita de Santa María Madalena seguntes o SYPCA.
Anatera Alta

**Anatera Alta** (en castellano *Lañetera* u *pico Ñetera*) ye un mont situau en o Prepireneu aragonés y que tien una altaria de 2.289 metros.

Se troba en lo Parque Natural d'as Vals Occidentals, fendo parti administrativament de lo municipio de la Val d'Echo.

## Enlaces externos
*  En "Mendikat"
Gorreta d'os Gavachos

A **Gorreta d'os Gavachos** (en castellano *Gorreta de los Gabachos*) ye una montanya pirenenca que se troba situada en a val d'Ansó, en os Pireneus d'Aragón, a 2.268 metros d'altaria.

Fa parti d'o Parque Natural d'as Vals Occidentals y administrativament d'o municipio d'Ansó.

## Toponimia
Prene iste nombre por o suyo pareixiu con o tipo de sombrero que gosaban levar os franceses u, despectivament, "gavachos".

## Se veiga tamién
* Gorreta d'os Gavachos Norte (2.270 m)

## Vinclos externos
*  En  Mendikat.
Pico d'a Madalena

O **pico d'a Madalena** ye un mont d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.299 m.

Se troba situau administrativament en muga entre o municipio d'Aísa y un enclau d'o municipio de Borau en a sierra d'a Madalena.

## Se veiga tamién
* Punta d'a Madalena (2.271 m)

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Puntal

Un **puntal** ye una cima aguda, una prominencia aguda de lo terreno.

## Etimolochía
L'oronimo chenerico *punta* deriva de lo latín *PŬNCTA* ("estocada"). Por sufixación con *[[sufixo -al|-al]]* sale *puntal*. Se troba como formador chenerico en uns cuantos toponimos de l'antigo dominio lingüistico de l'aragonés en los Pireneus, Sistema Iberico y depresión d'Ebro. Tamién se troba en lo dominio lingüistico catalán a lo sud de las Garrigas, pasando a lo dominio castellano en lo dialecto murciano y en l'andaluz d'Almería.

La documentación mas antiga d'esta palabra en la depresión d'Ebro ye de 1262 en textos relacionaus con lo Monesterio de Rueda:

En bel mapa topografico nacional apareixe anyadiu a toponimos como chenerico sin responder a usos tradicionals.

## Puntals en las mugas
Por estar puntos prominents y agudos s'ha feito servir los puntals pa establir mugas.

### Con Navarra
*Lo puntal d'Uquerdi, 2252 metros, en o macizo de Larra, entre a val d'Ansó y Navarra.
*O puntal d'Arguibiela, 1433 metros, en a muga entre a Chacetania y Navarra.

### Con Francia
*O puntal de Labata, 2219 metros, en a muga entre Ansó y Francia.

### Con Valencia
*El puntal de Casino, 1262 metros, en a muga entre Teruel y Valencia.

### Con Castiella
*El puntal del Corzo, 1749 metros, en a muga entre Teruel y Cuenca.

## Pireneus
*O puntal de Bachaco, 2317 metros, en Sobrarbe.
*Lo puntal Norte de Secús, 2442 metros, en a sierra de Secús.
*Lo puntal de Secús, 2353 metros, en a sierra de Secús.
*Lo puntal d'Uquerdi, 2252 metros, en o macizo de Larra, entre a val d'Ansó y Navarra.
*O puntal de Labata, 2219 metros, en a muga entre Ansó y Francia.
*O puntal d'Arguibiela, 1433 metros, en a muga entre a Chacetania y Navarra.

## Depresión d'Ebro
*El puntal d'el Penyasco, 808 metros, entre Borcha y Tarazona.
*El puntal de l'Obaco, 597 metros, en o termin de La Muela.
*Puntales, 359 metros, en o termin de Sastago.

## Sistema Iberico

*El puntal de Penyagolosa, 1813 m, entre l'Alcalatén y l'Alto Millars.
*El puntal d'el Cabezo, 1766 metros, en o Mayestrato.
*El puntal del Corzo, 1749 metros, en a muga entre Teruel y Cuenca.
*El puntal d'el Mas d'el Vicario, 1741 metros, en o termin de Mosqueruela (Gúdar-Chabalambre).
*El puntal de Penya Roya, 1501 metros, en a sierra de Moncayo.
*El puntal de Casino, 1262 metros, en a muga entre Teruel y Valencia.
*El puntal (Calamocha), 1212 metros, en Calamocha (Teruel).
*El puntal de la Tabaira, 1202 metros, en Libros (Teruel).
*El puntal de Tormo, 1171 metros, en a Comunidat de Teruel.
*El puntal d'el Cuerno, 782 metros, en o termin de Cetina. *[[Puntal d'el Cuerno]]* ye una tautolochía oronimica.
*El puntal de los Carboneros.
*El puntal de la Concha.
*El Puntal del Hocino: en Bellestar.

## Referencias
Penya Agüerri

:*No entivocar-se con a [[punta Agüerri]] (2.447 m)*

A **penya Agüerri** ye un mont de 2.283 m d'altaria d'o Prepireneu Occidental.

Se troba situada en a val d'Echo, en a comarca d'a Chacetania, en a provincia de Uesca.

## Toponimia
O toponimo *Agüerri* ye d'orichen basco. Podría derivar d'as voces "aguai/aguer" y "herri", significando literalment *tierra d'aguas* u alternativament d'a voz "agor", que significa *[[seco]]*/*arido*.

## Referencias

## Enlaces externos
*  En "Mendikat"
Punta d'o Huerto

A **punta d'o Huerto** (en castellano *punta del Huerto*) ye un mont situau en o Pireneu aragonés y que tien una altaria de 2.068 metros.

Se troba en a muga entre os municipios d'a val d'Echo y Ansó, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Enlaces externos
*  En "Mendikat"
Foya de l'Acherito

A **Foya de l'Acherito** ye un pico de 2.206 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón, entre o Mallo Acherito (2.374 m) y o Chinebral de Gamueta (2.329 m).

Administrativament fa parti d'o municipio d'Ansó, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Punta Quimboa

A **punta Quimboa** u **Quimboa Alto** ye un pico de 2.182 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón, en a sierra de Quimboa.

Administrativament fa parti d'o municipio d'Ansó, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Se veiga tamién
* Quimboa Baixo (2.071 m)

## Vinclos externos
* En Mendikat.