open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sufixo -acum

Lo **sufixo -acum** (celtico **-ākon* > gall. *-og*, bret. *-e(u)c*, irl. *-ach* ) ye un sufixo común en la toponimia galorromana, va dezaga d'antroponimos y indica pertenencia.

En la evolución dende lo latín galico ta las luengas galorromanicas, en occitán ha evolucionau ta *-ac* (*Aureliac*, *Conhac*, *Brageirac*) a diferencia de lo que ha esdeveniu en francés, a on que ha evolucionau ta *-y* (*Orly*) (ta *-ay*, ta *-ey*, ta *-é*..) estando tanto *Aureliac* como *Orly* evolucions de lo latín *AURELIACUM*. En atras luengas d'oïl bi ha evolucions similars a la *-y* francesa.

Bi n'ha posibles representacions en la toponimia aragonesa, como son los casos d'Ateca, Lechago, Litago y Lumpiac.

Bi ha presencia de toponimos terminaus en *-ac* en Gascunya, tierra de los antigos aquitanos preceltas. Lo filologo Gerhard Rohlfs interpreta que ye por la colonización tardana galorromana, entre los sieglos II y III, cuan los galos ya yeran prou romanizaus y la romanización plegaba enta Aquitania-Novempopulania dende ellos.

En Gascunya los toponimos en *-ac* s'estendillan por la plana de Tarba y un poco mes a lo norte pasan lo río Ador dibuixando una ampla falca que s'adreza enta Pau: ye on que se troban Valirac (*VALERIUS*), Audirac (*ALTERIUS*), Clarac (*CLARUS*), Arsac (*ARCIUS*), Sevinhac (*SAEVINIUS*), Poliac (*POLIUS*).

Mes enta l'ueste se fan escasos: Tarsac (*TARCIUS*) y Maslac (*MASSULA*) en la val de la Gave de Pau. En atras zonas son de tot esporadicos: Sevinhac (*SAEVINIUS* ), Revenac (*REBINNUS*) en la val d'Osal y los Preishac (*PRISCIUS*) de la val de la Gave d'Aulorón.

Los zaguers eixemplos se troban a l'este de Dacs. Este sufixo ye ausent de tot en las Landas a lo norte de Dacs, que yera una zona poco poblada en l'antigüedat.
**DOMITIUS*, *DOMITIACUM* > Donzac (*DOMITIACUM* da en las luengas d'oïl Donzy).
**GAUDIUS*, *GAUDIACUM* > Gaujac (*GAUDIACUM* da en las luengas d'oïl Jouy, Joué, Gouy, y en las luengas d'oc en atras zonas Gaujac y Jaujac).

Bi ha una reaparición d'estos toponimos terminaus en *-ac* en las tierras de los basaz arredol de Bazas y cerca de Bordeus.

## Lista de toponimos occitans terminaus en ''-ac''
* Albiac (orichen d'un apelliu común en Casp).
* Armanhac (adaptau en aragonés medieval como "Armenyac" u "Armanyac").
* Arcizac-ez-Angles.
* Aureliac.
* Aurinhac.
* La Bastida-Ceserac.
* Bénac (en Altos Pireneus, orichen d'un apelliu común en Albalat de l'Arcebispe; ye tamién l'orichen de l'apelliu catalán Benach).
* Benejac.
* Brageirac.
* Bourriac.
* Cabanac.
* Cadiac.
* Castelbajac.
* Cirac (orichen d'un apelliu común en Casp y de l'apelliu afrancesau u con fonetica nordoccitana *[[Chirac]]*).
* Clarac.
* Conhac.
* Era Marca-Pontac.
* Estirac.
* Gèus d'Arsac.
* Loubajac.
* Maslac.
* Pailhac.
* Paréac.
* Poliac.
* Pouzac.
* Préchac.
* Preishac de Gèusvath.
* Preishac-Navarrencs.
* Revenac (orichen de l'apelliu Rebenaque).
* Saint-Créac.
* Semiac-Blaishon.
* Sevinhac.
* Sevinhac-Meirac.
* Tarsac.
* Tibiran-Jaunac.
* Tilhac (Gers).
* Valirac.

## Bibliografía
* Gerhard Rohlfs: *La colonización romana y prerromana en Gascuña y Aragón*. Archivo de Filología Aragonesa, nº XL. 1988.
Río Griu

Lo **río Griu** ye un afluent de lo río Exalón que circula por la estreita val formada en la fuesa tectonica que bi ha entre las sierras Modorra, de l'Espigar y Bicort a lo sud-ueste y la Sierra d'Algairén a lo nord-este.

Pasa por los termins municipals de Codos, Tobet, Santa Cruz de Griu con L'Aldeyuela de Griu, El Fraixno con Finochés, Morata d'Exalón, una prolongación de lo termin de L'Almunia de Donya Godina, entrando en lo termin de Ricla en la zona de *Los Palacios*, pa cayer en la marguin dreita d'Exalón pocos metros mes enta baixo de Ricla.

Cerca de Morata de Xalón tien una faixa fluvial a una considerable altaria que han datau como de lo periodo Plioceno, estando talment entre las mes antigas de la Cuenca d'Ebro.

Tien escaso cabal y bi ha estiaches que lo deixan seco. Cerca d'a on caye en Xalón naixe la Zaica de Griu, que permite regar 582 hectarias entre los municipios de Ricla y L'Almunia.

Cerca d'a on naixe esta zaica ye lo espacio natural de Mularroya ("Muela Roya" en la baixa Edat Meya), una val orientada NO - SE con muitos barrancos, declarada Zona especial de protección pa aus (ZEPA), encara que i haiga un prochecto de fer l'entibo de Mularroya en esta val.
 
## Toponimia
En la Colección Diplomatica de L'Almunia de Donya Godina se puet leyer *río de Griu* en aragonés u en latín. Lo cambio dende *Griu* ta *Grío* ye paralelo a los cambios dende *[[Seu]]* ta *Seo*, *Mateu* ta *Mateo*, *Romeu* ta *Romeo* y *[[Correu]]* ta *Correo* en lo proceso historico de castellanización.

En catalán *griu* ye como se diz a lo *[[grifo (mitolochía)|grifo]]* (animal mitolochico). En francés meyo *Griu* significaba "griego", y en *Griu* significa en benasqués "merla".

Manimenos ye posible que no i haiga una denguna relación, y que siga un caso d'homonimia y lo hidronimo se relacione con una palabra celtibera relacionada con la que ha orichinau "brío".
Aldeyuela de Griu

:*Este articlo ye sobre lo despoblato de [[Val de Xalón]] que antigament pertenexió a la [[Comunidat de Calatayú]]. Pa d'atros usos, se veiga [[Aldeyuela (desambigación)]].*

**Aldeyuela de Griu** (*Aldehuela de Grío* en castellano) ye un lugar de lo termin municipal de Santa Cruz de Griu que quedó despoblato en lo sieglo XX.

## Historia
Perteneixió a la Comunidat de Calatayú, y yera en la seixma de Miedes, seixma a on yeran las aldeyas de la val de lo río Miedes y las aldeyas de la versant nordoccidental de la Sierra de Bicort que abocan enta lo río Griu.

## Toponimia
En los textos medievals s'escribe *Aldeyuela* a secas. Lo nombre aragonés orichinal encara se puet leyer en textos de entre 1492 y 1500 relativos a la expulsión de los chudeus de Calatayú. En castellano ye conoixito como *Aldehuela de Grío* u *Aldehuela de Santa Cruz*.
Museu d'o Louvre

O **Museu d'o Louvre** (*Musée du Louvre* en francés) ye un museu en a ciudat de París, a capital de Francia.

A seu d'o Museu, establito o 18 de noviembre de 1793 con a Revolución Francesa, ye o Palacio d'o Louvre, y tien una superficie de 210.000 m², d'os cuals 60.600 m² son d'exposicions.

As coleccions d'o Museu son universalistas, ye decir, bi ha amplas coleccions en o tiempo, dende l'Antigüidat dica 1848, y tamién en o espacio, con coleccions d'a Europa occidental, Grecia, Irán, Echipto u Orient Meyo. Respecto d'os contenitos, bi ha pintura, escultura, ceramica u obchectos arqueolochicos d'as debantditas culturas.

Con os suyos 8,3 millons de vesitas (2006) ye o Museu mas vesitato d'o mundo.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'o Museu d'o Louvre

## Referencias
Caballería

A **caballería** ye una unidat militar que combate en a batalla amontata a caballo. Iste termin proviene d'o francés *cavalerie*, a suyo acometida contra l'enemigo se conoixe como carga de caballería. No gosaba emplegar-se ta fuerzas militars que usasen atros animals, como camellos u mulas.

En l'actualidat son muit pocos os exercitos que mantienen fuerzas de combate a caballo y a ormino son nomás utilizadas pa desfiles u celebracions. Tamién frecuentment, en muitos d'éls tradicionalment sigue clamando-se *caballería* a las fuerzas y unidaz que realizan misions semellants a las de l'antiga caballería, pero fendo uso de vehíclos de motor, vehíclos blindaus u helicopteros.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Caballería luchera.
* Caballería pesada.
Infantería

A **infantería** ye un tipo d'unidat militar de combate a piet, que emplega tot tipo d'armas portatils y semiportatils y ta desplazar-se puet emplegar tot tipo de medios de trasporte, puet luitar sola con posibilidaz limitatas u en combinación con bel atra unidat.

## Se veiga tamién
* Artillería.
* Armata.
* Aviación militar.
* Caballería.
* Infantería motorizata.

## Vinclos externos
Armada

L**'armada** u **marina de guerra** ye a parti de l'exercito (mas que mas d'as Fuerzas Armadas) que desarrolla la suya activitat en o medio acuatico, a ormino a mar, pero tamién en lacos u ríos.

Incluye prencipalment l'uso de cuantos tipos de barcos (vaixiellos) y submarinos como los portaavions, destructors, fragatas, corvetas y dragaminas.

En aragonés medieval se feba servir a palabra *estolt* en cuenta d'armada.

## Referencias
Entibo de Mularroya

L**'entibo de Mularroya** ye un prochecto d'entibo de las auguas de los ríos Griu y Xalón pa creyar reganos en la Val de Xalón.

Ye problematico porque a suya ubicación ye en un espacio natural protechito homonimo entre los municipios de Chodes, Morata d'Exalón, L'Almunia de Donya Godina y Ricla. Ixo fue reconoixito por una sentencia d'o Tribunal Superior de Chusticia d'Aragón en mayo de 2010 que obligaba a declarar como ZEPA partes que heban d'estar afogatas por l'entibo.

## Referencias
Unidat d'o Cuerpo Nacional de Policía adscrita a la Comunidat Autonoma d'Aragón

A **Unidat d'o Cuerpo Nacional de Policía adscrita a la Comunidat Autonoma d'Aragón** ye una unidat de Policía que perteneixe organicament a lo Cuerpo Nacional de Policía d'o Estato Espanyol y que ye asignata a la Comunidat Autonoma d'Aragón. No ye una Policía autonomica como son os casos d'os Mossos d'Esquadra, a Ertzaintza u a Policía Foral de Navarra. Se creyó en l'anyo 2006.

S'encargan de costodiar de edificios perteneixents a lo Gubierno d'Aragón y a escolta de personalidaz.

Os uniformes d'a unidat son iguals que a resta de policías d'o Cuerpo Nacional de Policía, encara que levan en o brazo dreito lo logotipo d'o Gubierno d'Aragón. Os vehíclos son azuls, royos y amariellos y tamién i apareixe o logo d'o Gubierno d'Aragón.
Marina

O termin **marina** s'emplega ta referir-se a lo conchunto de barcos d'un país u rechión:

* a Marina de guerra u armata;
* a Marina mercant;
* a Marina de yates.

También pueden estar os siguients lugars:

* Marina, un municipio en a Županija de Split-Dalmacia (Croacia)
* Marina Alta, una comarca d'a País Valenciano en Alicant
* Marina Baixa, una comarca d'a País Valenciano en Alicant
* Sierra d'a Marina, un sarrato d'a Cordelera Litoral en Catalunya
* La Marina, una pedanía d'Elx en Alicant
* Marina del Rey, una ciudat en a costa de California;
* Marina de Cudeyo, un municipio de Cantabria (Espanya).
Entibo d'Asuán

L**'entibo d'Asuán** ye lo nombre que se lis da a dos entibas existents amán d'a ciudat d'Asuán en Echipto, replegando as auguas d'o río Nilo. A primera la construyioron os britanicos entre 1898 y 1902, cuan Echipto feba parte de l'Imperio Britanico, y la segunda se remató en 1967, cuan Echipto ya yera un país independient. O laco artificial formau por l'entibo se diz laco Nasser en honor a l'antigo president echipciano Gamal Abdel Nasser.

## Vinclos externos
Torre Eiffel

A **Torre Eiffel** (*Tour Eiffel*, en francés) ye una estructura en forma de torre en a ciudat de París situata en o Campo de Marte a o canto d'o río Sena. Fue disenyata por o incheniero francés Gustave Eiffel pa que servise como arco de dentrada y mirador d'a Exposición universal de 1889 en París, en o centenario d'a Revolución francesa. La suya construcción se prolargó mientres un periodo de dos anyos, dos meses y cinco días.

Cuan se construyió estió o monumento mas alto d'o mundo, lo mantenió dica 1930, con 300 metros d'altaria (si se suma l'antena de radio que se troba en a parti superior, a suya altaria ye de 324 metros). Cuan la construyioron, a torre pesaba arredol de 7.300 toneladas, encara que hue se calcula o suyo peso en mas de 10.000 (debito a lo museu, restaurants y botigas que se i troban). En o suyo momento cheneró bella controversia entre los artistas y ciudadans d'a epoca, que la veyeban como un *monstruo de [[fierro]]*. Dimpués de finalizar la suya función como parte d'as Exposicions Universals de 1889 y 1900, estió utilizada en prebas de l'exercito francés para antenas de comunicación, y hue en día sirve, amás d'atractivo turistico, como emisora de programas radiofonicos y televisivos. Con o paso d'o tiempo se convirtió en un simbolo de Francia y d'a suya capital, actualment sigue estando la estructura mas alta d'a ciudat y un d'os  monumentos turisticos mas visitau d'o mundo, con 7,1 millons de turistas en l'anyo 2013.

## Galeria d'imáchens
En a següent galeria d'imáchens se veiga l'abance d'os treballos d'a construcción d'a torre:

Imachen:Les fondations de la Tour Eiffel, maçonneries.jpg| Alacez d'a torre.
Imachen:Construction tour eiffel.JPG|18 de chulio de 1887.
Imachen:Construction tour eiffel2.JPG|7 d'aviento de 1887.
Imachen:Construction tour eiffel3.JPG|20 de marzo de 1888.
Imachen:Construction tour eiffel4.JPG|15 de mayo de 1888.
Imachen:Construction tour eiffel5.JPG|21 d'agosto de 1888.
Imachen:Construction tour eiffel6.JPG|26 d'aviento de 1888.
Imachen:Construction tour eiffel8.JPG|Marzo de 1889.


## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial.
Angkor Wat

**Angkor Wat** ye un templo que fa parti d'o complexo arqueolochico d'Angkor, declarato Patrimonio d'a Humanitat. Ye situato a lo norte de l'actual Siemp Reap, en Cambocha. Fue construyito a prencipios d'o sieglo XII por o soberán khmer Suryavarman II como templo reyal, amás de ciudat capital de l'imperio y palacio reyal.

A lo prencipio yera adedicato a Viṣṇu, pero mas entabant s'adató como templo budista. A la suya importancia historica, como capital d'o reino, y artistica, cal adhibir o intrés turistico, ye o puesto mas vesitato de Cambocha y, de seguras, de tota la rechión. O mesmo país en reconoixe a suya importancia adibindo-lo a la bandera.

O templo d'Angkor Wat bi ha estato parti d'os rodaches de bellas cintas de cine como, como *[[Lara Croft: Tomb Raider]]* (2001), *[[Fa yeung nin wa]]* (2000), *[[Deux frères]]* (2004) entre d'atras.

## Bibliografía
* 
* 
* 

## Vinclos externos

*  Galería d'imáchens d'Angkor Wat.
Gran Muralla Chinesa

A **Gran Muralla Chinesa** u **Gran Muralla China** (en chinés 长城, pinyin *Chángchéng*), conoixita en China como a *Gran Muralla de 10.000 Li*, ye un antigo conchunto de fortificacions y murallas de piedra y tierra construyitas ta protecher a China d'os ataques d'as tribus mongolas y turcas. Prencipió a construyir-se en o sieglo III aC, encara que as fortificacions que se veyen actualment son as que fuoron construyitas entre o sieglo XIV y o prencipio d'o sieglo XVI, mientres a dinastía Ming.

A Gran Muralla China ye a construcción feita por l'hombre de dimensions mas grans, no nomás respective d'a suya longaria (plega a tener de 6.400 dica 7.300 km de longaria) sino que tamién respective d'a suya masa, estando a sola construcción humana que ye vesible dende l'espacio exterior seguntes gosa decir-se, encara que en realidat garra construcción humana puet veyer-se a simpla vista dende l'espacio.

Antiparte, estió un prochecto de gran envergadura, que fació que i treballasen un alto numero de treballadors mientres os sieglos que duró a suya construcción, calculando-se que en morioron 2 u 3 milions de personas en o proceso.

En 1987, a UNESCO declaró a Gran Muralla China como Patrimonio d'a Humanidat.

## Galeria d'imáchens


Imachen:GreatWall 2004 Summer 4.jpg
Imachen:JiayuguanWall.jpg
Imachen:Chemin de ronde muraille long.JPG
Imachen:Greatwall-SA14.jpg
Imachen:Great Wall of China.jpeg
Imachen:The_Great_wall_-_by_Hao_Wei.jpg
Imachen:GreatWall_2004_Summer_1.jpg
Imachen:GreatWall_2004_Summer_2.jpg
Imachen:GreatWall_2004_Summer_3.jpg
Imachen:Great Wall Badaling.jpg


## Bibliografía

*  Daniel Schwartz i Luo Zhewen, *The Great Wall of China*, Thames and Hudson, Londres, 1990. ISBN 978-0-500-54243-9.
*  Arthur Waldron, *The Great Wall of China: From History to Myth*, Cambridge University Press, 1992. ISBN |0-521-42707-X.
*  Lovell, Julia. *The Great Wall: China against the World. 1000 BC - 2000 AD.* London: Atlantic Books; Sydney, Australia: Picador, 2006. ISBN 978-0-330-42241-3.
*  Michel Jan (texto), Roland et Sabrina Michaud (imáchens), *La Grande Muraille de Chine*, Imprimerie Nationale, 2000. ISBN 2-7433-0376-X.
*  Michel Jan, *La Grande Muraille de Chine* (edició de bolsillo), Petite Bibliothèque Payot, 2003. ISBN 2-228-89741-8.
*  Stephen Turnbull, *The Great Wall of China: 221 BC-AD 1644*, Osprey Publishing, 2007. ISBN 978-1-84603-004-8.

## Vinclos externos

*  International Friends of the Great Wall.
Arco

Un **arco** puet estar:
* L**'[[arco (arquitectura)|arco]]**, elemento arquitectonico.
* L**'[[arco (cheometría)|arco cheometrico]]**, una sección d'a circunferencia.
* L**'[[arco (arma)|arco como arma]]**, arma que s'emplega ta disparar sayetas.
* L**'[[arco turco]]**, tipo especial d'arco como arma.
* L**'[[arco musical]]**, instrumento musical de cuerda con una u dos cuerdas.
* L**'[[arco (musica)|arco ta instrumentos de cuerda]]**, accesorio emplegau ta tocar bel instrumento de cuerda.
* L**'[[arco electrico]]**, descarga electrica que se forma entre dos electrodos.
* **[[Soldadura a l'arco electrico]]**, proceso d'unión de materials.
* L**'[[arco de sant Chuan]]**, fenomeno atmosferico debiu a la descomposición d'a luz solar.
* **[[Arco (Italia)|Arco]]**, ciudat en o norte d'Italia.
* Tren **[[arco (Renfe)|Arco]]**, servicio comercial d'Altera Velocidat de Renfe.
* A **[[aRCO|feria ARCO]]**, feria artistica que se fa anualment en Madrit.
* **[[Tiro con arco]]**, un d'os esportes mes antigos y actualment esporte olimpico.
Vidre

:*O termin *'beire** reendreza enta ista pachina. Ta lo municipio navarro se veiga [[Beire (Navarra)]],



O **vidre** u **veire*' (de l'[[Idioma occitán|occitán]] *2), carbonato sodico (Na2CO3) y calsinera (CaCO3), ye un material totalment reciclable sin limite de vegatas que se puet fer o reciclache, en iste proceso se aconsigue reducir o gasto de materials y consumir un 30% menos d'enerchía que con a fabricación de vidre nuevo.

O substantivo "cristal" se fa servir muito a sobén como sinonimo de vidre, encara que ye incorrecto debito a que o vidre ye un solido amorfo y no pas un cristal. En bels textos medievals o termin *cristal* puet referir-se a lo "cristal de roca" u fanerocristals de cuarz y no pas a lo vidre.

Os primers obchetos feitos de vidre d'a historia que se tien conoixencia son cuentas de collar u abalorios, y en Echipto mientres o reinato de Tutmosis III (1504-1450 aC.) se troban os primers recipients produitos con vidre.

## Utilidaz

As caracteristicas que tien o vidre fa que siga un material utilizau en muitas aplicacions entre as que cal destacar a construcción, en envases, en optica, iluminación, en a cocina, decoración y bisuteria.

## Bibliografía
* Stookey, D.Donald. *Explorations in Glass: An Autobiography*. Wiley, 2000. ISBN 978-1-57498-124-7.
* Vogel, Werner. *Chemistry of Glass*. Wiley, 1985. ISBN 978-0-916094-73-7.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  Proceso de fabricación d'o vidre.
*  O reciclache d'o vidre ta os ninos y zagals.
Papel

O **papel** u **paper** (d'o latín *< papyrus*) ye una lamina constituyita por una tramata tridimensional de fibras de celulosa y atras substancias (minerals, colas, colorants, etc.) que permiten millorar as suyas propiedaz y fer-lo apto ta l'uso a o que ye destinato.

A celulosa ta la fabricación de papel s'obtiene prencipalment d'a fusta (55%), d'atras fibras vechetals (9%) y d'o papel recuperato (16%).

## Usos
Lo papel historica y prencipalment s'utiliza de forma tradicional pa escritura y impresión de documentos, libros con letras u imáchens. En epocas modernas se le ha dau atros usos como la hichiene personal, como los mocadors u lo papel hichienico, pa decoración como l'o empapelado de parez, teitos y muebles pa dar-les un determinau aspecto, pa entretenedera como la papiroflexia, pa esculturas artisticas s'utiliza lo cartón piedra y ta fer dinero en forma de billez con un papel especial que incorpora unas fibras especials visibles con luz ultravioleta y marcas d'augua dentres atras cosetas pa privar la suya reprodución y falsificación.

## Referencias

## Vinclos externos
Plastico

Os **plasticos** (d'o griego *πλαστικός (plastikos)* "capaz d'estar remoldau") son en quimica y tecnolochía os materials organicos polimers, beluns naturals como o caucho y a mayoría artificials u sinteticos, que tienen a propiedat d'adaptar-se a diferents formas como laminato u filato.

## Se veiga tamién
* Termoplasticos.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Lista de mes de 600 plasticos.
*  Historia d'os plasticos.
Ilustración

Se conoix con o nombre de **Ilustración** a una corrient filosofica, politica y social, que apareixió en Francia, o Reino Uniu y Alemanya y que dimpués s'estendilló ta atras partis d'Occident mientres o sieglo XVIII, dito *Sieglo d'as Luces*.

Abraca dende o Racionalismo y o Empirismo d'o sieglo XVII dica la Revolución Industrial d'o sieglo XVIII, a Revolución Francesa y o Liberalismo. A expresión estetica d'iste movimiento intelectual se diz Neoclasicismo. Ye un movimiento cultural que tenió una gran influencia en os aspectos economico, politico y social.

## Biblografía
*  Martínez Ruiz, Enrique; de Pazzis Pi Corrales, Magdalena. *Ilustración, ciencia y técnica en el siglo XVIII español*, 406 pachinas. Valencia: Universidat de Valencia/MuVIM, 2008. ISBN 978-84-370-7150-3.

## Vinclos externos
Revolución industrial

A **Revolución Industrial** ye un conchunto de cambios economicos (capitalismo), socials (orden burguesa) y tecnolochicos que prencipioron a producir-sen en Gran Bretanya en a segunda metat d'o sieglo XVIII y dimpués s'estendilloron por a resta de países d'Europa, Estaus Unius y Chapón. Os abances tecnicos -mas que mas a maquina de vapor-, o gran creiximiento demografico que s'encetó en l'anyo 1750, y os cambios que se producioron en l'agricultura escomenzoron a una revolución en l'ambito d'a industria, encapezata por o textil, o carbón y o fierro.

Ista revolución reendrezó lo curso d'a historia transformando os sers humans agricultors y ganaders en manipuladors de maquinas accionatas por enerchía. Allora, la Revolución Industrial transformó a base economica d'a sociedat que dende agora ye a producción industrial; as ciudaz se convertioron en centros superpoblatos y puestos de treballo y vivienda d'a nueva clase social surtita: la clase obrera. A existencia d'ista nueva clase, formata orichinalment por labradors que heban plegato dende o campo, empenta l'aparición de nuevas ideyolochías liberals y socialistas que configurarán o mundo contemporanio.

## Se veiga tamién
* Industria.

## Vinclos externos
Guerra Civil Rusa

A **Guerra Civil Rusa** estió un conflicto militar entre 1918 y 1922. Dimpués d'o exito d'a Revolución Rusa o nuevo gubierno bolchevique sinyó lo Tractau de Brest-Litovsk con Alemanya, o 6 de marzo de 1918; por iste tractau s'alcordaba un armisticio unilateral y a salita de Rusia d'a I Guerra Mundial. Ista paz negociata yera la sola opción ta o gubierno revolucionario, ya que o viello exercito ruso, encara que heba estau reorganizato en chinero baixo a nueva denominación d'Exercito Royo, se trobaba en un estau de caos y mancaba la disciplina cuan os alemans abanzoron en febrero de 1918.
Restauración Meichi

A **Restauración Meichi** (en chaponés: 明治維新, Meiji-ishin), describe una cadena d'escaicimientos que cambioron a estructura politica y social de Chapón escayecius entre 1866 y 1869, un periodo de cuatre anyos que abraca parti d'o Periodo Edo (tamién dito Shogunato Tokugawa tardano) y o prencipio d'a Era Meichi.

A formación en 1866 de l'alianza "Satcho" entre Saigō Takamori, o líder d'o dominio Satsuma, y Kido Takayoshi, o líder d'o dominio Choshu, sinyala o prencipio d'a restauración Meichi. Istos dos líders refirmoron a l'emperador y treballoron chunto a Sakamoto Ryoma ta acotolar o Shogunato Tokugawa (rematato en 1867) y restaurar o poder de l'emperador.

En chinero de 1868 en a Guerra Boshin u *Guerra de l'anyo d'o dragon* Choshu y Satsuma redotoron a l'exercito d'o ex-shogun. En realidat no se tornoron os poders ta l'emperador sino que o poder pasó d'o redotau Shogun ta una oligarquía de daimyos.
Tébar

**Tébar** ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca y comarca d'a Manchuela Cuencana.

A suya población ye de 372 habitants (2011), en una superficie de 99,02 km² y una densidat de población de 3,76 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Tébar se troba situata a 892 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 95 km d'a ciudat de Cuenca, a capital d'a suya provincia.

### Mugas
O suyo termin municipal muga con Atalaya del Cañavate.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos

* Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción, una ilesia d'o sieglo XVI adedicata a l'Asumpción d'a Virchen, protechita legalment con a suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]* en 1983 por o Real Decreto 429/1983, de 25 de chinero. Tien una sola nau y una puerta en estilo renaixentista. A parroquia pende de l'arciprestato de Motilla del Palancar en a diocesi de Cuenca.

## Vinclos externos

## Referencias
Iniesta

**Iniesta** ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 4.412 habitants (2007), en una superficie de 22,30 km² y una densidat de población de 18,99 hab/km².

## Mugas
Muga a lo norte con os municipios de Castillejo de Iniesta y Graja de Iniesta, a l'este con os de Villalpardo, Villarta y El Herrumblar, en a provincia de Cuenca, a lo sud con Villamalea (Provincia d'Albacet) y Ledaña y a l'ueste con Villanueva de la Jara y con El Peral, en a provincia de Cuenca.

## Toponimia
*Iniesta* significa "Chinestra" en castellano antigo y talment en bella parla mozarabe, sindembargo en as Cronicas d'os Chueces de Teruel mencionan este lugar como *La Enhiesta*.
Buenache de Alarcón

:*Este articlo tracta sobre *'Buenache de Alarcón**, municipio d'a provincia de [[provincia de Cuenca|Cuenca]]. Ta atros emplegos d'o toponimo **Buenache**, veyer **Buenache (desambigación)**.''

 
**Buenache de Alarcón''' ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca, en a comarca de La Manchuela Cuencana.

A suya población ye de 657 habitants (2009), en una superficie de 64,16 km² y una densidat de población de 10,24 hab/km².

## Cheografía
A localidar de Buenache de Alarcón se troba situata a 817 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 58 km d'a ciudat de Cuenca, a capital d'a suya provincia.

### Mugas
O suyo termin municipal muga a l'ueste con Honrubia.

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
*Ilesia de Sant Per Apóstol, con repuis d'o sieglo XIII, encara que muit esviellata dimpués.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial municipal de Buenache de Alarcón.
*  Información de Buenache de Alarcón en a pachina web d'a Deputación Provincial de Cuenca.
*  Pachina web no oficial sobre Buenache de Alarcón.
Casasimarro

**Casasimarro** ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 3.120 habitants (2007), en una superficie de 49,62 km² y una densidat de población de 62,88 hab/km².

## Molimentos

Entre os edificios y molimentos importants de Casasimarro se pueden citar:
*Ilesia Parroquial Sant Chuan Evanchelista.
*Ermita de Santo Cristo.
*Ermita d'a Concepción.
*Ermita Sant Bertolomeu.
*Ermita d'as Nieus.
*Molimento a lo champinyón.
*Molimento a la Guitarra (obra de l'entretallador Agustín de la Herrán).
Paracuellos

:*Iste articlo ye sobre un municipio castellanomanchego en a provincia de Cuenca; ta atros usos, se veiga *'Paracuellos (desambigación)**''.

 
**Paracuellos*' ye un municipio [[Castiella-La Mancha|castellanomanchego]], situato en a [[provincia de Cuenca]]. A suya población ye de 149 habitants ([[2007]]), en una superficie de 123,48 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 1,21 hab/km².

== Mugas ==
O suyo termin muga con [[Campillo de Altobuey]], [[Almodóvar del Pinar]], [[Monteagudo de las Salinas]], [[Yémeda]] y [[Enguídanos]].

== Toponimia ==
Tamién ye conoixito como *Paracuellos de la Vega''.

## Demografía

## Molimentos

* Castiello de Paracuellos
* Ilesia Parroquial de Santiago Apóstol
* Ermita d'a Virchen de Gracia
* Casa d'o Lugar de Paracuellos
* Casa d'o Curato
Hontecillas

**Hontecillas** ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca y comarca de La Manchuela Cuencana.

A suya población ye de 88 habitants (2007), en una superficie de 34,70 km² y una densidat de población de 2,54 hab/km².

## Cheografía
Hontecillas ye situato a 830 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 52 km de Cuenca, a capital d'a suya provincia.

### Mugas
O suyo termin muga a lo sud con Honrubia.

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos d'intrés
*Ilesia de Nuestra Sinyora d'o Romeral, d'estilo romanico.
*Parque "O Labador".
*Ermita de Hontecillas.
*Finca "A Goya".
*Fuent d'o Pilar.

## Fiestas
*15 d'agosto: Virchen d'o Romeral.

## Referencias
Boniches

**Boniche** ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 174 habitants (2007), en una superficie de 53,02 km² y una densidat de población de 3,28 hab/km².

## Medio natural
* Cal destacar a suya anvista, de vechetación mediterrania-continental.
* Abundancia de selvas de pin borde.
* Per o suyo termin municipal escurre lo río Cabriuel, afluent d'o Xúcar

## Se veiga tamién
*Lista de municipios de Cuenca
Almodóvar del Pinar

:*Este articlo tracta sobre *'Almodóvar del Pinar**, municipio d'a provincia de [[provincia de Cuenca|Cuenca]]. Ta atros emplegos d'o toponimo **Almodóvar**, veyer **Almodóvar (desambigación)**.''

 
**Almodóvar del Pinar''' ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 487 habitants (2007), en una superficie de 95,03 km² y una densidat de población de 5,12 hab/km².

## Mugas
O suyo termin muga con Paracuellos.

## Molimentos

* Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción
* Ermita de Nuestra Sinyora d'as Nieus
* Tozal d'os "Cubos"

## Veyer tamién

* Lista de municipios de Cuenca
Aria metropolitana

Un **aria metropolitana** ye una rechión que abraca una ciudat central que da nombre a l'aria y una serie de ciudaz satelites que pueden funcionar como ciudaz dormitorio, industrials, comercials y de servicios. Tamién ye conoixita como **rete urbán**.

Bi ha muitos eixemplos d'arias metropolitanas en o mundo, como Ciudat de Mexico (Mexico), Los Angeles (EEUU) u Montevideo en Uruguai. En Aragón cal destacar l'Aria metropolitana de Zaragoza.

## Prencipals arias metropolitanas en o mundo
Encara que ye difícil por os diferents metodos de calculo, ista ye una lista d'as prencipals arias metropolitanas en o mundo, seguntes estimacions de 2005:





## Se veiga tamién
* Lista d'arias metropolitanas d'Espanya.
Abai

**Abai** (*Abay* en castellano) ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca d'a Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. Fa parte d'a diocesi de Chaca y archidiocesi de Pamplona.

A suya población ye de 42 habitants (2017).

## Cheografía
Abai, construyito a 775 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, ye situato a una distancia de 7&nbsp;km a l'ueste de Chaca, a capital d'o municipio y d'a comarca, y a 76&nbsp;km de distancia de Uesca, a capital d'a suya provincia.

Ye amán d'o río Aragón.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1042, recullita en a obra d'Eduardo Ibarra y Rodríguez *Documentos correspondientes al reinado de [[Remiro I d'Aragón|Ramiro I]] ([[1034]]-[[1063]])*, en *Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón*, I (Zaragoza, 1904), y documenta as variants *Abay*, *Abagi*, *Auai*, *Auay*, *Auagi*, *Auaye*, *Avay*, *Avagi* y *Avaye*.

En 1042 o monesterio de Sant Hadrián de Sasau yera propietario de biens en Abai; en 1063 o rei d'Aragón Remiro I donó o lugar a lo capítol d'a seu de Chaca.

En 1915 Abai formó municipio independient, con as localidaz d'Ascara (adhibita a Abai en os anyos 1860), Banaguás y Guasiello. En 1944, seguntes o Decreto de 25 de chinero (*[[Boletín Oficial del Estado]]* de 10 de febrero) formó o municipio de Banaguás, chunto con Araguás d'o Solano y Caniars. Huei toz istos lugars fan parte d'o termin municipal de Chaca, dende a incorporación a Chaca de Banaguás, en 1963 (Decreto 1803/63, de 4 de chulio, *Boletín Oficial del Estado* numero 178, de 26 de chulio).

## Demografía

**(1)** Entre o censo de 1857 y l'anterior, crexe o termin d'o municipio porque incorpora a Ascara.
**(2)** Entre o censo de 1877 y l'anterior, crexe o termin d'o municipio porque incorpora a Banaguás.
**(3)** Entre o censo de 1950 y l'anterior, iste municipio disaparixe porque se agrupa en Banaguás.

## Comunicacions
A traviés d'a carretera HU-V-2141, Abay se troba conectata con l'A-2605, una carretera local que marcha dende Chaca enta l'ueste, en pasando por Asieso, Guasiello y Banaguás antis de trobar-se con a HU-V-2141, continando enta l'este dica Caniars, Novés y Araguás d'o Solano, ta dimpués puyar enta o norte, por a val d'o río Estarrún, en pasando por O Fraixinal Alto, O Fraixinal Baixo (O Fraixinal), Lastiesas Baixas y Lastiesas Altas ta, contino, albandonar o termin muicipal de Chaca y marchar enta os Pirineus, en o termino municipal d'Aísa, a traviés d'Esposa.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Andreu d'Abai, una ilesia d'estilo romanico, d'os sieglos XI y XII, enamplata en o sieglo XVI. Protechita con a suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]* en 2002. Bi ha una cruz d'estilo renaixentista.
* O crismón d'a primitiva ilesia romanica de Sant Andreu, trobato en o suelo d'o lugar, que hue s'expone en l'interior d'o templo.

## Fiestas
* 20 de chinero: Foguera de Sant Sabastián.
* 15 d'agosto: Fiestas de l'Asumpción d'a Virchen.
* 30 de noviembre: Fiestas de Sant Andreu apóstol, patrón d'Abai.

## Vinclos externos
*  Web no oficial sobre Abay.
*  Abay en ''Románico aragonés''.

## Referencias
Avena (Chacetania)

**Avena** (*Abena* en castellano) ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 16 habitants (2017).

## Cheografía
A localidat se troba situata en a dita val d'Avena.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1051, recollita en a obra d'Eduardo Ibarra y Rodríguez *Documentos correspondientes al reinado de [[Remiro I d'Aragón|Ramiro I]] ([[1034]]-[[1063]])*, en *Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón*, I (Zaragoza, 1904), y documenta as variants *Abenna*, *Auenia*, *Auena*, *Auenna*, *Avenna*, *Aviena* y *Auennia*.

## Demografía

Dende os censos de 1857 dica 1887, Avena feba parte de Binué; dende o censo de 1950, fa parte de Navasa.

## Molimentos
A Ilesia de Sant Miguel Arcánchel d'Avena, una ilesia d'estilo barroco construyita en 1739, adedicata a l'arcánchel Sant Miguel. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Fiestas
*14 de febrero: Sant Valentín.
*22 de mayo: Santa Quiteria.
*29 de setiembre: Sant Miguel Arcánchel.

## Referencias
Ara

:*Iste articlo ye sobre un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca; ta atros usos, se veiga *'Ara (desambigación)**''.


**Ara''' ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 46 habitants (2017).

## Cheografía
O lugar d'Ara se troba situau a 936 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia d'os Santos Reis d'Ara, una ilesia en estilo barroco adedicada a los Santos Reis, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Fiestas
* 14 de setiembre.

## Referencias
Araguás d'o Solano

:*Iste articlo ye sobre un lugar d'o municipio aragonés de Chaca; ta atros uss, se veiga *'Araguás (desambigación)**''.


**Araguás d'o Solano*' (*Araguás del Solano* en [[Idioma castellano|castellano]]) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] en o [[termin municipal]] de [[Chaca]], [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Chacetania]] y [[partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Chaca|Chaca]], en a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]], en o clamau *Solano de Chaca''.

A suya población ye de 28 habitants.

## Cheografía
A localidat d'Araguás d'o Solano ye situada a 945 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia parroquial de Sant Policarpo, una ilesia con un retablo en estilo renaxentista.

## Fiestas
* 26 de chinero: Sant Policarpo.
* 15 d'agosto.
Asieso

**Asieso** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 22 habitants (2017).

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita documentata d'o lugar ye en 1034, recollita en a edición por Antonio Ubieto Arteta d'o *Cartulario de [[Monesterio de Sant Chuan d'a Penya|Sant Chuan d'a Penya]]*, y documenta as formas *Asieso*, *Asiesu*, *Asisu*, *Assiesu*, *Asienso*, *Assiesso*, *Asieso* y *Siesso*.

## Cheografía
A localidat d'Asieso ye situata a 853 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 73 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia de Sant Andreu apóstol d'Asieso, una ilesia d'o sieglo XII en estilo romanico.

## Fiestas
* 11 de noviembre.

## Vinclos externos
*  Asieso en *www.AragonRomanico.com*.
*  Asieso en *www.RomanicoAragones.com*.

## Referencias
Atarés

**Atarés** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 42 habitants (2017).

## Cheografía
Atarés ye situato a una altaria de 840 metros sobre o livel d'a mar, a 12 km de distancia de Chaca, a capital d'a suya comarca y partiu chudicial. Ye a 80&nbsp;km de distancia de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Historia
Cheronimo Zurita diz que o castiello d'Atarés fue construito en 961 por o rei García Sánchez I, que yera tamién conte d'Aragón.

## Toponimia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 570, recullita en a obra d'o suyo chirmán Antonio Ubieto Arteta *Cartulario de [[Monesterio de Sant Chuan d'a Penya|San Juan de la Peña]]*, en *Textos Medievales*, 6 (Valencia, 1962), y documenta as variants *Atares*, *Atarese*, *Ataresse*, *Atarasensem*, *Ateres*, *Atores*, *Athares*, *Atheres* y *Attares*.

Bi ha uns pocos microtoponimos con fonetica propia de l'aragonés central como *Las [[Lacuna]]s*, *Chungarás*, *Penya Tallata*, *O Forno de Foya Alta Lacunas*, *Varella Pinieta*, *Solano d'a Irguala*.

## Demografía

## Molimentos
* Torre d'o Boalar (u d'os Moros), d'o sieglo XVI.
* Ilesia parroquial de Sant Chulián con frontera gotica, con capiellas ta Sant Chulián, Santa Orosia y Santa Basilisa.

## Personalidaz naixitas d'Atarés
* :Categoría:Naixius d'Atarés.
* Pero d'Atarés, noble (1083-1152).

## Fiestas
*8 de setiembre.

## Vinclos externos
* Pachina web sobre Atarés.
* ''Atarés'' en a *Gran Enciclopedia Aragonesa OnLine*.

## Referencias
Badaguás

**Badaguás** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población yera de 75 habitants (2017).

## Cheografía
Badaguás ye situato a 1.050 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 7,3 km d'a ciudat de Chaca, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.

## Historia
O lugar estió una dependencia d'o monesterio de Sant Chuan d'a Penya. Feba parte d'o termin municipal de Baraguás dica a suya incorporación en os anyos 1950 a Guasa, ta rematar por pertenecer a Chaca.

En o sieglo XXI se destruyen os repuis d'as suyas antigas casas d'o lugar, que yera albandonato, ta devantar-ie dencima una urbanización, dita *Urbanización Lomas de Baraguás*.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia de Sant Bertolomeu de Badaguás, una ilesia adedicata a Sant Bertolomeu, en estilo barroco.

## Fiestas
* 24 d'agosto.
Ipás

**Ipás** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. Fa parte d'a diocesi de Chaca.

A suya población ye de 16 habitants.

## Cheografía
Ipás ye situau a 1.021 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 77 km de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1028, recollida en a edición por su chirmano Antonio Ubieto Arteta d'o *Cartulario de [[Monesterio de Sant Chuan d'a Penya|San Juan de la Peña]]*, I, en *Textos Medievales*, 6 (Valencia, 1962), y documenta as variants *Ipas*, *Ipasa*, *Ipassa*, *Ippasa*, *Ypas*, *Ypasa* y *Ypaza*.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Istevan d'Ipás, una ilesia adedicada a Sant Istevan, que ye la ilesia parroquial d'o lugar. Poseye una sola nau con una capiella adosada.

## Referencias
Espuéndolas

**Espuéndolas** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 24 habitants.

## Toponimia
Ye un derivato d'o latín *SPONDULA*, con diminutivo *[[diminutivo -ula|-ULA]]* dezaga d'a palabra latina *Sponda*, palabra que en aragonés ha dau *[[espuenda]]*, *[[espuenna]]* (en belsetán, y documentau tamién como elemento en romance aragonés en textos latinos), *[[espuena]]* (en aragonés chistabín y aragonés benasqués) y que significa "pendient entre dos faixas", "materials en pendient que deixa un lurte", "marguin de ribazo, campo u canal". Esta palabra ye relacionada tamién con l'apelliu *Esponera* bien conoixiu en Íxar.

O nombre ye amanau a lo nombre d'o despoblato d'Espula, en o río Galligo, amán de Sardás.

## Cheografía
Amán d'Espuéndolas bi ha afloramientos de flysch a on se fan coladas de bardo y piedras.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita documentada d'o lugar ye en 1020/1030, en a obra d'Antonio Ubieto Arteta *Cartulario de San Juan de la Peña*, I, en *Textos Medievales*, 6, Valencia 1962, y se documentan os nombres de *Espuanduras*, *Espueuolas*, *Espuda*, *Spondelas*, *Sponolas* y *Spondras*.

## Molimentos
* Ilesia d'os Santos Chusto y Pastor d'Espuéndolas, una ilesia d'o sieglo XVIII adedicada a los Santos Chusto y Pastor. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Orante

**Orante** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 6 habitants(2009).

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye en 1063 (en o treballo de licenciatura d'o curso 1959-1960 en a Facultat de Filosofía y Letras d'a Universidat de Valencia de María Ascensión Lluch Adelantado *Documentación [[Monesterio de Sant Chuan d'a Penya|pinatense]] del siglo XII*), y se documentan as formas *Orante*, *Oranto*, *Orant* y *Sancti Iacobi de Orant*.

## Cheografía
O lugar d'Orante se troba situau a 935 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia de Sant Chaime o Mayor d'Orante, una ilesia d'os sieglos XVI-XVII adedicada a Sant Chaime o Mayor.

## Referencias
Osia

**Osia** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 22 habitants(2009).

## Cheografía
Osia ye en a ladera sud d'a sierra de Sant Chuan d'a Penya, en a cuenca d'o río Galligo, a una altaria de 742 metros sobre o livel d'a mar y a una distancia de 28&nbsp;km de Chaca, a capital d'o suyo municipio, comarca y partiu chudicial.

## Demografía

## Molimentos
* Ermita de Nuestra Sinyora d'o Rosario d'Osia. Antiga ilesia parroquial d'o lugar (antis estió dedicata a Santa Lucia) dica la suya substitución comi ilesia parroquial por a nueva ilesia de Santa Lucia; ye una ermita d'estilo romanico hue adedicada a Nuestra Sinyora d'o Rosario.
* Ilesia de Santa Lucia d'Osia, una ilesia d'estilo barroco adedicada a Santa Lucia, que ye l'actual ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias

## Vinclos externos
* A. García Omedes: Osia en *RomanicoAragonés.com*.
Ulle

**Ulle** (*Ullé* en castellano) ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 35 habitants (2009).

## Cheografía
Ulle ye situato a 935 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a piet de Penya Uruel.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita d'o lugar ye en 1063, recullita en a obra de Dámaso Sangorrín *Libro de la Cadena del Concejo de Jaca*, en *Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón*, XII (Zaragoza, 1931), y documenta as formas *Ulle*, *Ull*, *Ul*, *Ulli* y *Uli*.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia de Sant Martín de Tours d'Ulle, una ilesia d'estilo gotico y barroco adedicada a Sant Martín de Tours que ye la ilesia parroquial d'o lugar. Se i conseva una torre d'estilo romanico.

## Fiestas
* 11 de noviembre, Sant Martín.

## Referencias
Ascara

**Ascara** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 51 habitants (2017).

## Cheografía
Ascara ye situato en a val d'o río Aragón, en a suya marguin ezquierda, a piet d'os Pireneus, a 732 metros d'altaria sobre o livel d'a mar y a una distancia de 83 km d'Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Toponimia
Antonio Ubieto Arteta suchiere que puet provenir de l'arabe *Al-Askar* ("o campamento")

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia d'os Santos Reis d'Ascara, una ilesia d'estilo renaixentista.

## Fiestas
* 15 d'agosto.

## Referencias
Baraguás

**Baraguás** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. Fa parte d'a diocesi de Chaca.

A suya población ye de 31 habitants.

## Cheografía
O lugar de Baraguás ye situato a 940 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 5 km de Chaca, a capital d'o suyo municipio, comarca y partiu chudicial, amás de seu d'a suya diocesi.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Andreu Apóstol de Baraguás. Yera una ilesia d'estilo romanico, pero en o sieglo XVI fue enronata. Hue nomás bi n'ha un repui, a torre d'a ilesia, que sí que ye romanica, con un posible orichen militar. Ye l'actual ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Baraguás en ''www.RomanicoAragones.com''.
Barós

**Barós** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 88 habitants.

## Molimentos
* Ilesia de San Fertús de Barós, d'estilo romanico, d'o sieglo XII, protechida legalment con a suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]*.

## Referencias

## Vinclos externos
Bernués

**Bernués** ye un lugar en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 25 habitants censaus, pero nomás 8 viven asti tot l'anyo.

## Cheografía
O lugar de Bernués ye a 917 metros d'altaria, dencima d'un pueyo a man de l'antigo *Camín Reyal* de Chaca ta Uesca por Ayerbe, y tamién amanau a l'antiga vía romana que trescruzaba a sierra de Sant Chuan d'a Penya por Ena. Ye a lo sud de Penya Uruel y d'a sierra de Sant Chuan d'a Penya, a una distancia de 17 km de Chaca.

As suyas coordenadas son: Latitud, 42,47798; Lonchitud: -0,5856466.

## Clima
A suya temperatura anyal ye 10.59&nbsp;°C, con una temperatura meya en chinero de 2.93&nbsp;°C y en chulio de 20.27&nbsp;°C.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 992, recollida en a edición por su chermano Antonio Ubieto Arteta d'o *Cartulario de [[Monesterio de Sant Chuan d'a Penya|San Juan de la Peña]]*, en *Textos Medievales*, 6 (Valencia, 1962), y documenta as variants *Bernues*, *Berne*, *Bernuasse*, *Bernuassi*, *Bernos*, *Bernuas*, *Bernoscha*, *Vernuesse* y *Verne*.

En 992 o rey de Navarra Sancho Garcés II (con a suya muller Urraca) donó o lugar a o monesterio de Santa Cruz d'as Serors. Sindembargo, a prencipios d'o sieglo XI o lugar fue cediu a o monesterio de Sant Chuan d'a Penya, que ye a poca distancia a o norte d'o lugar, por o rei Sancho ''o Gran''.

## Toponimia
Seguntes Gerhard Rohlfs se relaciona con l'antroponimo galo *Bernus*, con un sufixo aquitano de pertenencia *-ossu* que evolucionó ta -ués.

## Administración
Dica a suya incorporación en 1964 a o termin municipal de Chaca, estió un municipio independient, con as pardinas de Lacarrosa, Lorés y Osán.

## Molimentos
* Ilesia parroquial de Sant Martín de Tours, d'estilo barroco, adedicada a Sant Martín de Tours. Ye d'o sieglo XVIII y substituye a una ilesia anterior d'estilo romanico.

## Fiestas
*20 de chinero: Sant Sabastián.
*11 de chunio: Sant Aleixandre.
*15 d'agosto: L'Asumpción d'a Virchen, fiestas mayors.

## Referencias