Denominación d'Orichen Protechida Aceite d'o Baixo Aragón

A **Denominación d'Orichen Protechida Aceite d'o Baixo Aragón** ye una denominación d'orichen protechida aragonesa sobre l'aceite d'oliva virchen extra de gran calidat en a comarca d'o Baixo Aragón historico, entre as provincias de Teruel y Zaragoza. S'estableixió a denominación d'origen en l'anyo 2000.

## Oríchens
O cautivo d'a olivera fue trayiu probablement por os fenicios u os griegos, pero se sabe que encara no tenió prou importancia dica a plegada d'Escipión seguntes dice en o suyo libro *Ora Maritima* o poeta latino d'o sieglo IV Avieno, a on se denomina a l'Ebro como "oleum flumen", literlment, o río de l'aceite. S'han trobau anforas de ceramica en excavacions arqueolochicas que demuestran que i heba un comercio d'aceite y vin a trabiés d'o río Ebro.

En a redolada d'Alcanyiz i hai oliveras milenarias, que se troban entre as mas antigas d'Espanya. En a Edat Meya, os rechidors aragoneses prencipioron a premiar o cautivo d'iste árbol con reyal de bellón que os concellos heban de pagar por cada planzón en l'anyo en que hese estau plantau. Isto fació que s'estendillase por a zona. 

En zaguerías d'o sieglo XVIII, l'olivar alcanzó a mayor importancia d'a suya historia en Aragón, sinyalando Jordán de Asso en o suyo libro *Historia de la Economía Política de Aragón* (1798) que i heba una producción d'aceite de 800.000 arrobas, d'as que o partiu chudicial d'Alcanyiz, destacaba con 478.000 arrobas, estando alto u baixo un 60% d'a producción total aragonesa. Os municipios de mayor producción d'iste partiu yeran Casp, con 90.000 arrobas; Alcanyiz y Calaceit, con 60.000; Calanda y Val d'Algorfa, con 30.000 y La Fraixneda, con 25.000.

Pa quitar l'aceite se feban servir molins arabes con tracción animal, trayendo os franceses arredol de 1866 nuevas tecnicas de fabricación, lo que fa que o producto deixe d'estar turbio y aceto. En zaguerías d'o sieglo XIX o puerto de Tortosa recuperó a importancia comercial que heba teniu en epoca romana, i trobando os productors baixoaragoneses un mercau a o exportar a suya aceite a crompadors procedents mas que mas de Francia y Italia. Asinas en primerías d'o sieglo XX, y debiu a la fama que heba adquiriu o producto, i habió cuantas firmas comercials procedents de Marsiella, Chenova, Niza, Catalunya u o Levant que s'instaloron en Alcanyiz con l'obchectivo de poder crompar l'aceite dreitament astí antis de que no arribase enta o puerto.

## Redolada

Adintro d'Aragón incluye 77 municipios de cuantas comarcas, tanto d'a provincia de Teruel como de Zaragoza, en un territorio tradicionalment conoixiu como Baixo Aragón. Ista zona tien a mayor densidat d'oliveras d'Aragón (una meya de 70 por hectaria).

Situada en a parti sudoriental d'a depresión d'Ebro, entre as vals fluvials d'os ríos Aguas, Martín, Regallo, Guadalop y Matarranya. As altarias d'ista zona van desde os 122 metros de Casp dica os 325 d'Alcanyiz y os 632 d'Alcorisa.

### Clima
As temperaturas meyas anyals son d'entre 14,3&nbsp;°C en Albalat y Alcanyiz y 15&nbsp;°C en Casp, lo que corresponde a las valors mas altas d'a parti central d'a val d'Ebro. A meya d'as maximas ye de 19,9&nbsp;°C en Alcanyiz, 20,1&nbsp;°C en Albalat y de 20,6&nbsp;°C en Casp, estando a meya d'as minimas 8,8, 8,5 y 9,3&nbsp;°C respectivament. O mes mas calido ye chulio y o mas fredo chinero.

As precipitacions meyas anyals van dende os 327,9&nbsp;mm de Casp y os 361,1&nbsp;mm d'Albalat de l'Arcebispe dica os 367,9&nbsp;mm d'Alcanyiz. Mayo y octubre son os meses con mas precipitacions, concentrando-se un 34% d'as plevidas en agüerro y un 27% en primavera, debant d'o 20% en verano y nomás o 19% en hibierno.

Unatra caracteristica sinyalera d'o clima d'ista zona ye a inversión termica, i habendo d'hibierno periodos d'anticiclón a on l'aire fredo se posa en as capas baixas propiciando a formación de boiras baixas duraderas que fan que as temperaturas baixen d'os 6&nbsp;°C, mientres que en os puestos altos d'a mesma redolada as maximas son de mas de 15&nbsp;°C.

### Demarcación cheografica
Os municipios incluyius en a Denominación d'Orichen son: Auguaviva, Alacón, Albalat de l'Arcebispe, Alborche, Alcanyiz, Alcorisa, Alloza, Almochuel, Almonecir de la Cuba, Andorra, Arens de Ledón, Arinyo, Beceit, Belchit, Belmont de Sant Chusé, Berche, Binaceit, Bordón, Calaceit, Calanda, Canyizar de l'Olivar, Casp, Castellot, Casterló, Castelserás, La Cerollera, La Chinebrosa, Chiprana, Cinco Olivas, La Codonyera, Cretas, Crivillén, Escatrón, Estercuel, Exatiel, Favara, Fayón, Fórnols, Foz Calanda, Foz Espalda, La Fraixneda, Fuents d'Ebro, Gargallo, Íxar, Lagata, Letuix, Ledón, Los Olmos, Maella, Lo Mas de las Matas, La Mata de los Olmos, Mazalión, Mequinenza, Molins, Mont-royo, Nonasp, Oliet, Las Parras de Castellot, Penyarroya de Tastavins, La Portellada, La Puebla d'Íxar, Quinto, Ráfals, Sant Per de Calanda, Sastago, Seno, Torre d'Arcas, Torrelconte, Torrociella d'Alcanyiz, La Torre de Viliella, Urreya de Gayén, Val d'Algorfa, Val de Robres, Val d'el Tormo, Val Chunquera, la Zaida y Zaila.

## Caracteristicas
L'aceite resultant ye d'aspecto limpio, sin garra turbiedat, de color amariella (con matices entre dorau y oro viello que caracterizan a la variedat empeltre) y sabor suau y fluyiu. O gusto suyo recuerda a la fragancia d'as oliveras.

### Variedaz
A oliva de tipo *[[empeltre (oliva)|empeltre]]* ha de constituyir un minimo d'o 80% y as *[[arbequina]]* y *[[royal]]* no mas d'un 20%.

## Producción y comercialización
L'aceite d'oliva virchen extra ha de proceder d'olivas d'ista rechión, con procedimientos d'extracción exclusivament mecanicos. O cautivo, procesau, envasau y comercialización se fa tamién en o Baixo Aragón. As explotacións agricolas familiars representan un 60 % d'os olivars d'ista DOP y se caracterizan por tener superficies de menos de 20 hectarias de cautivo y por una gran parcelación.

L'autoconsumo representa a prencipal salida (un 40%), dimpués d'o mercau de Zaragoza (un 20%). Adintro d'o mercau estatal, os prencipals puestos de venda son Catalunya, Madrit y Valencia. Un 10% d'a producción s'exporta difuera d'Espanya. En a campanya 2015/2016 s'emplegoron 32 millons de kg d'olivas, comercializando-se en 2016 un total de 2.200.000 litros d'aceite.

### Almozaras
I hai un total de 32 cooperativas y almozaras productoras d'aceite d'oliva con DOP Baixo Aragón:

## Referencias

## Vinclos externos
*  Consello Regulador d'a Denominación d'Orichen Aceite d'o Baixo Aragón