Echipto

A **Republica Arabe d'Echipto** (arabe: مصر *Misr*) ye un país a lo nord-este d'Africa, anque incluye a peninsula d'o Sinai, que fesablement habría d'estar considerada parti d'Asia. A mayoría d'a población d'o país s'asienta a lo largo d'o río Nilo y la mayor parti d'a suya superficie la forma o disierto d'o Sahara estando cuasi toda deshabitada.

Ye un país que muga a l'este con Palestina y con Israel, a o sud con Sudán y a l'ueste con Libia. Antiparte, muga a o norte con a mar Mediterrania y a l'este con a mar Roya. A peninsula d'o Sinai, a o canto d'a mar Roya, muga a l'este con o golfo d'Aqaba y a l'ueste con a golfo de Suez. D'iste zaguer golfo marcha enta o norte a canal de Suez, una vía de transporte maritimo que ubrió a fins d'o sieglo XIX Ferdinand de Lesseps, dica plegar en a mar Mediterrania.

A suya población ye de 88,924,000 habitants (estimación de 2015) en una superficie d'1.001.450 km², con una densidat de población de 84 hab/km². A suya capital ye O Caire (القاهرة), con bels 15,2 millons d'habitants. Atras ciudaz d'importancia por a suya población son Aleixandría, en o delta de Nilo, y Gizeh, que fa parte de l'aria metropolitana d'o Caire. A luenga oficial d'o país ye l'arabe, estando l'arabe echipcio o dialecto emplegato por a mayor parti d'a población echipciana. A moneda ye a libra echipciana. Politicament, Echipto ye actualment una republica de tipo presidencialista, estando actualment en o pueto de president o Abdel Fattah el-Sisi y estando de primer ministro Ibrahim Mahlab. Echipto fa parte d'a Liga Arabe, de l'Organización d'as Nacions Unidas y d'a Unión Africana, y en o mundo arabe ye considerato como o suyo prencipal foco politico y cultural.

A relichión d'a mayor parte d'a suya población ye o islamismo, encara que tamién contina en o país una chicota minoría que practica o cristianismo, os coptos, en a Ilesia Ortodoxa Copta (y una minoría aintro d'ista minoría en a Ilesia Catolica Copta).

Echipto ye uno d'os puestos a on naixió l'actual civilización occidental, estando l'Antigo Echipto uno d'os puestos clau de l'Antigüedat. O país continó estando un país de muita importancia en atros momentos historicos, y una crucillata de civilizacions a on confluyen influencias de l'Africa subsahariana, d'o Islam y d'Europa. Como consecuencia d'o suyo pasato historico, Echipto tien a-saber-los molimentos, destacando por as suyas piramides, encara que bi ha tamién destacados representants d'o Arte islamico, amás de cuantos molimentos d'Arte echipciano y tamién d'Arte griego y d'Arte bizantín. Cal destacar a val d'os Reis, a piramide de Gizeh u o monesterio de Santa Caterina d'o Mont Sinai.

## Etimolochía
O nombre d'o país en l'Antigo Echipto y en idioma echipciano yera *Kemet* (kṃt), con o significato de *tierra negra* (de *kem*, o nombre d'a color negra) por contraposición a *deshret* (dšṛt), *tierra roya*, d'a on provién a palabra *[[disierto]]*. *Tierra negra*, en iste contexto, fa referencia a o territorio que ye apto ta la practica de l'agricultura, que en Echipto yera y contina estando o mas amanato a o curso fluvial d'o río Nilo, con as suyas periodicas creixitas consecuencia d'as plevias en o suyo curso alto y que embadinaban os campos de cultivo con limo que permitiba as collitas. Ixe nombre pasó a o idioma copto (uno d'os estadios evolutivos d'a luenga echipciana) como *kīmi* u *kīmə*, pasando dende o copto a l'idioma griego como Χημία (*Khēmía*).

En idioma arabe o nombre actual d'o país ye (transliterato) *Miṣr*, y en arabe echipciano ye *Maṣr*. Ixa palabra tien a mesma radiz que a palabra en hebreu מִצְרַיִם (*Mitzráyim*), que significa *dos estreitos* y fa referencia a l'antiga división de l'Antigo Echipto en dos reinos diferents, Echipto Alto y Echipto Baixo. Orichinalment, a radiz en cuestión feba referencia a *[[civilización]]*.

Sindembargo, o nombre en aragonés, *Echipto*, deriva d'o nombre d'o país en latín, *Aegyptus*, que deriva dreitament d'o nombre en griego antigo, Αίγυπτος (*Aígyptos*). Antiparte, iste nombre griego s'orichinó en una palabra en echipchián tardano, *Hikuptah*, que yera una corrupción d'o toponimo *Hat-ka-Ptah* (tierra d'o *ka* u anima de Ptah), o nombre d'un templo en a ciudat de Menfis, a on bi heba un important santuario adedicato a uno d'os prencipals dioses d'a mitolochía echipciana, Ptah. Ixe nombre en griego y os adchetivos que en derivan (*aigýpti, aigýptios*) pasoron a l'idioma copto como *gyptios* u *kyptios*, rematando a suya evolución en o idioma arabe como *qubṭī* -> *qubṭ*, estando iste l'orichen d'a palabra *copto*.

### Relación con os chitans
Antiparte, o pueblo chitán deriva o suyo nombre dreitament d'o chentilicio emplegato ta os habitants d'Echipto, *echipciano*, porque cuan os chitans plegoron a territorios europeus, se presentaban decindo que os suyos chefes yeran *contes d'Echipto* y o grupo de chens que yeran con els os suyos vasallos; por ixo en cuantas lenguas europeas se conoix a os chitans con bel nombre derivato d'a palabra *echipcianos*.

## Cheografía d'Echipto

### Cheografía fisica

Situato en Africa d'o Norte, en o suyo cabo nortoccidental y en a muga con Asia (de feito a peninsula d'o Sinai ya fa parte d'ixe continent) con una superficie, alto u baixo, d'1 millón d'habitants. Muga a o nord-este (precisament en a peninsula d'o Sinai) con Israel y Palestina, a l'este con a mar Roya y o golfo de Suez, a o sud con Sudán, a l'ueste con Libia y a o norte con a mar Mediterrania.

Ye un país dominato por o disierto, que ocupa a mayor parte d'a suya superficie, con o disierto d'o Sahara a l'ueste d'o río Nilo y zonas tamién deserticas a l'ueste d'ixe río, amás d'o disierto d'o Sinai en a peninsula homonima. Nomás no son diserticos os territorios regatos por o Nilo, o delta de Nilo y bel oasis ixeminatos por o disierto.

Asinas, o río Nilo, o solo río d'o país, ye l'autentico pulmón d'Echipto y a suya fuent de vida, estando historicament as suyas creixitas a razón de ser d'un país con una economía basada en l'agricultura.

O territorio echipciano puet dividir-se en cuatre rechions clarament esferenciatas:
* O disierto occidental, dito Disierto de Libia, consistent en una plana eixuta que domina un territorio mas baixo, a dita depresión de Qattara.
* O disierto oriental, dito Disierto arabico, que plega dica las costas d'a mar Roya., dominato por una sierra paralela a la linia d'a costa.
* A val de Nilo, en o curso d'o río, que divide istas dos zonas diserticas, y d'a cual en fa parte o delta de Nilo.
* A peninsula d'o Sinai, dominata tamién por o dito disierto d'o Sinai, en forma de trianglo invertito con o golfo d'Aqaba a l'este, o golfo de Suez a l'ueste y a mar Mediterrania en o suyo canto norte.

Respective d'o suyo clima, o país ye asinas un país de clima disertico, encara que a comarca norte a o canto d'a mar Mediterrania tien un clima mediterranio (anque sin de plebias d'importancia, que no plegan a 250&nbsp;mm/anyo). Cal parar cuenta que en o clima disertico as temperaturas ye fácil que cambien muito entre a nueit, que gosa estar muit fría, y o día, que ye muit caloroso.

### Divisions administrativas
O país ye dividito administrativament en gubernacions u *muhafazat*, con un total de 27.

## Historía d'Echipto

Echipto ye uno d'os puestos a on naixió l'actual civilización occidental, estando l'Antigo Echipto uno d'os puestos clau de l'Antigüidat. Os reganos d'a val de Nilo premitioron o naiximiento d'una civilización orichinal, estendillata por as mugas d'o río Nilo dica o delta d'o Nilo en a mar Mediterrania, civilización conoixita por os historiadors como Antigo Echipto, que desembolicó un sistema d'escritura propio, a dita escritura hieroglifica, apareixita poco dimpués de l'aparición de l'escritura cuneiforme en Mesopotamia, alto u baixo en 3.300 aC. O país se convertió en una monarquía rechita por os ditos *[[faraón|faraons]]*, que reinoron en succesivas dinastías dica que Echipto fue adhibito a l'Imperio Romano en tiempos de César Augusto. En ixas envueltas, Echpto se convertió en una crucillata de civilizacions a on confluiban influencias de l'Africa subsahariana, de l'Antiga Grecia (y dimpués de l'Antiga Roma) y d'as civilizacions d'Orient Meyo.

Luego d'a conquiesta romana d'Echipto, se i desembolicó activament a filosofía, amás de convertir-se en uno d'os centros de difusión d'o Cristianismo, dica la conquiesta d'o país en o sieglo VII por os musulmans, escaicimiento que transformó de raso a estructura relichiosa d'o país, profundament islamizato dende ixe inte. Activo partecipant en as luitas contra as Cruzatas, Echipto remató por estar adhibito a l'Imperio Otomán, continando fendo-ie parte dica la suya ocupación en zaguerías d'o sieglo XIX por o Reino Uniu, fendo asinas parte de l'Imperio Britanico. Con a construcción d'o canal de Suez que premitiba o transporte maritimo entre a mar Mediterrania y a mar Roya (con a cual cosa ya no calía rodiar Africa), Echipto se convertió en un puesto clau en as rotas de comunicación britanicas con o Rach britanico, l'imperio que heban construito en a India, y con as suyas posesions en Asia y Oceanía. Por ixe motivo Echipto estió obchectivo de l*'[[Afrika Korps]]* d'o Tercer Reich mientres a Segunda Guerra Mundial, encara que formalment o país, que yera legalment un protectorau britanico semi-independient dende 1922 (o Reino d'Echipto), estió neutral en a guerra. En rematar a guerra, o país recobró a suya plena independencia, abolindo dimpués a monarquía ta convertir-se en una Republica.

## Molimentos

Como consecuencia d'o suyo pasato historico, Echipto tien a-saber-los molimentos, destacando por as suyas piramides, encara que bi ha tamién destacados representants de l'Arte islamico, amás de cuantos atros molimentos d'Arte echipciano, Arte griego y tamién d'Arte bizantín. Cal destacar a val d'os Reis, a Necropoli de Chiza u o monesterio de Santa Caterina d'o Mont Sinai.

## Se veiga tamién
* Antigo Echipto.

## Referencias

## Vinclos externos