open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carzeghe

**Carzeghe** (*Carzeghe* en sardo; *Cargeghe*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 606 habitants en una superficie de 12,07 km², con una densidat de población de 50,21 hab/km².

A comuna ye a seu d'a Biblioteca de Cerdenya y d'a Fototeca de Cerdenya.

## Cheografía
A localidat de Carzeghe ye situata a 333 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
*Ilesia parroquial de Carzeghe, d'os santos Quílez y Chulieta de Tarso, d'os sieglos XV-XVI.
*Ermita de Santa María de Contra, un edificio d'estilo romanico, d'a segunda mitad d'o sieglo XII.

## Enrstres externos
* Pachina web oficial municipal.
Caltheddu

**Caltheddu** (en sasarés *Caltheddu*, en sardo *Casteddu Sardu*, en italiano y oficialment **Castelsardo**) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya, con o nombre de *Castiello Aragonés*.

A suya población ye de 5.679 habitants (2006) en una superficie de 45,48 km², con una densidat de población de 124,90 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Caltheddu ye situata a 114 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Lu Bagnu, Multeddu, San Giovanni y Terra Bianca.

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Murallas megaliticas, pre-nuragicas.
* Nuraga de Paddaju.
* Castiello d'os Doria, de 1102.
* Seu de Caltheddu, con obras d'un mayestro anonimo d'o romanico, clamato o *[[mayestro de Caltheddu]]*.
* Ilesia de Santa María.
* Palacio d'os Doria.
* Palacio "La Loggia", de 1111, hue Casa d'a Villa.
* Palacio d'Eleonora d'Arborea.
* Murallas d'a ciudat.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal.
Erula

**Erula** (*Erula* en sardo; *Erula*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 807 habitants en una superficie de 40,24 km², con una densidat de población de 20,06 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Erula ye situata a 457 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Sa Mela y Tettile.

## Administración
### Alcaldes
Indro Montanelli

**Indro Montanelli**, naixito de Fucecchio (Ciudat metropolitana de Florencia, Toscana) o 22 d'abril de 1909 y muerto en Milán (Lombardía) o 22 de chulio de 2001, estió un periodista, escritor y historiador italiano, con una luenga carrera en o Periodismo dende os anyos 1940 dica la suya muerte. A suya destacata labor fue reconoixita con muitos premios en o suyo país, encara que tamién foranos; antiparte, belunas d'as suyas obras de dibulgación d'a Historia, como *Storia dei Greci* y *Storia di Roma*, son a sobén editatas y recomendatas en muitos países.

## Vinclos externos
*  Fundazión Montanelli.
Cazuela

Una **cazuela** u **caserola** ye un recipient no guaire fundo ta cocinar, feito de metal. Por un regular tiene dos ansas que la fan distinguir d'a loza que gosa tener un mango ta cullir-la en cuentas d'ansas. A cazuela gosa tener mas amplura que no fondura, distinguendo-se por ixo d'as ollas.

A forma "caserola", anque a suya fonetica podese fer sospeitar ixo, no ye pas exclusiva d'a Vall de Benás u de Ribagorza, sino que se puet sentir tamién per buena cosa de Sobrarbe.

## Se veiga tamién
*Loza.
*Olla.
*Perol.
*Tarraz.

## Notas


## Referencias
Loza

Una **loza** (/'loθa/~/'ʎoθa/) u **aldoza** ye un recipient de cocina feito, de regular, de metal (anque enantes en heba feitos de porcelana u archila), normalment mas amplo que no fundo anque bi n'ha tamién de celindricos, y con un mango ta cullir-lo.

O termino aragonés «loza» demana d'o latín <*LAUTĪA* que significa «aixovar», que ye lo conchunto d'utensilios ta las fayenas d'una casa. Per ixo, etimolochicament se tracta d'un caso de reducción d'o significato ta dicir-ne d'una cosa concreta, mientres que en atras luengas romances ibericas bi ha puesto conservar o sentito ixe de nombre colectivo, herencio directo d'o latín, como per eixemplo en castellano que «loza» encara i significa tota la vaixiella.

## Se veiga tamién
* Olla.
* Cazuela.
* Perol.
* Estreudes.
* Tarraz.

## Referencias
Tilia

As **telleras** u **tellers** () son un chenero d'árbols en a familia d'as Malvaceae, que enantes s'heban comprenditos en una familia propia, dita Tiliaceae y en l'actualidat desestimata, que son propios d'as rechions templatas d'o hemisferio norte. Se i comprenden una trentena d'especies, naturals totas d'Europa, Asia y la parte oriental de Nortamerica. Tamién son caultivatas en o hemisferio sud con motivos ornamentals. Como tamién pasa con altros cheneros d'árbols (como *[[Quercus]]*), existen muitos hibridos naturals y ixo ne complica muito la clasificación d'as especies.

Totas las especies son caducifolias, con fuellas cordiformes (ixo ye en «forma de corazón», como los coplos) con o canto serrato. As fuellas gosan fer dica 20&nbsp;cm d'amplo en cualques especies d'este chenero. A follamen ye verde en a faz, y blanca tomentosa (ixo ye cerruta, con pels chiquez y finos) en o envés. As flors d'estes árbols son muito aromaticas, chicotas y amariellas, y creixen en racemos penchatas d'una bractia alongata. As flors d'as tilleras se conoixen como **[[tilla]]** y s'emplegan ta fer-ne infusions.

## Especies
* *[[Tilia americana]]* (tellera americana).
* *[[Tilia amurensis]]*.
* *[[Tilia begoniifolia]]*.
* *[[Tilia caroliniana]]*.
* *[[Tilia chinensis]]*.
* *[[Tilia chingiana]]*.
* *[[Tilia cordata]]* (tellera de fuella menuda).
* *[[Tilia dasystyla]]*.
* *[[Tilia henryana]]*.
* *[[Tilia heterophylla]]*.
* *[[Tilia hupehensis]]*.
* *[[Tilia insularis]]*.
* *[[Tilia intonsa]]*.
* *[[Tilia japonica]]*.
* *[[Tilia kiusiana]]*.
* *[[Tilia mandshurica]]*.
* *[[Tilia maximowicziana]]*.
* *[[Tilia mexicana]]*.
* *[[Tilia miqueliana]]*.
* *[[Tilia mongolica]]*.
* *[[Tilia nobilis]]*.
* *[[Tilia occidentalis]]*.
* *[[Tilia oliveri]]*.
* *[[Tilia paucicostata]]*.
* *[[Tilia platyphyllos]]* (tellera de fuella ampla).
* *[[Tilia rubra]]*.
* *[[Tilia tomentosa]]* (tellera archentada).
* *[[Tilia tuan]]*.

**Hibridos y cultivars**
 
* *[[Tilia × euchlora]]* (*T. dasystyla* × *T. cordata*).
* *[[Tilia × europaea]]* (*T. cordata* × *T. platyphyllos*; sinonimo de *T. × vulgaris*).
* *[[Tilia × petiolaris]]* (*T. tomentosa* × T. ?).
* *[[Tilia 'Flavescens']]* (*T. americana* × *T. cordata*).
* *[[Tilia 'Moltkei']]* (hibrido, orichen desconoixida).
* *[[Tilia 'Orbicularis']]* (hibrido, orichen desconoixida).
* *[[Tilia 'Spectabilis']]* (hibrido, orichen desconoixida).

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Tilla

:*Pa la marca grafica d'accentuación se veiga [[accento grafico]].*

A **tilla** ye una infusión con augua calient que se fa con as «tillas» u flors d'a tillera (chenero *[[Tilia]]*). Tien propiedaz antiespasmodicas, somniferas y relaxaderas, anque os suyos efectos pueden pender d'a persona qui la consuma.

## Se veiga tamién
*Tillera.
*Estremoncillo.
*Menta.
*Camamilla.

## Notas


## Referencias
Ezquierda Unida d'Aragón

**Ezquierda Unida d'Aragón** (EUA) (en catalán *Esquerra Unida d'Aragó*, en castellano *Izquierda Unida de Aragón*) ye a federacion aragonesa d'Izquierda Unida. Estió d'antis mas una coalición politica d'ezquierdas aragonesa, formata en 1986 dimpués d'o referendum d'entrada en a OTAN a traviés d'una coalición de partius, que o mas important en ye o Partiu Comunista d'Aragón (PCA). Dende 1992 ye un partiu politico an que ye posible a doble militancia con os antigos partius d'a coalición.

Cuan fue establita se deciba **Convergencia Alternativa de Aragón-Izquierda Unida** (CAA-IU), y dimpués prenerá o suyo actual nombre d*'Izquierda Unida de Aragón* (IUA). En 1997 a líder d'a corrient *Nueva Izquierda* d'Aragón, Mercedes Gallizo creya un nuevo partiu clamado Partido Democrático de Nueva Izquierda d'Aragón (PDNI) que terminará disolvendo-se en 2001 en o PSOE-Aragón.

Hue tiene cuatre deputatos en as Corz d'Aragón, o suyo coordinador cheneral Adolfo Barrena y os deputaus Luis Ángel Romero Rodríguez, Miguel Aso Solans y Patricia Luquín.

## Coordinadors Chenerals

## Resultatos electorals
### Eleccions chenerals


a Resultatos d'a coalición entre a Chunta Aragonesista (CHA) y Ezquierda Unida d'Aragón. A cadiera perteneixe a CHA.


### [[Eleccions a Corz d'Aragón|Eleccions a Corz]]

### Eleccions locals

### Eleccions a o Parlamento Europeu

## Referencias

## Vinclos externos
*Pachina oficial d'Ezquierda Unida d'Aragón.
Baniòs

**Baniòs** (*Banios* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 43 habitants (1999) en una superficie de 5,26 km², con una densidat de población de 8,17 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes
Marsas

**Marsas** puet estar:

***[[Marçans (Altos Pireneus)|Marsas]]**, una una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania.
***[[Marsas (Gironda)|Marsas]]**, una una comuna occitana en o departamento francés de Gironda, districto de Blaya, cantón de Gironda Norte y rechión de Nueva Aquitania.
Montgaillard

**Montgaillard** (**Montgalhard** en occitán) puet estar:

***[[Montgalhard (Altos Pireneus)|Montgaillard]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de l'Alta Bigorra y rechión d'Occitania.
***[[Montgalhard (Arièja)|Montgaillard]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Arièja, districto de Fois, cantón de Fois y rechión d'Occitania.
***[[Montgalhard (Aude)|Montgaillard]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Aude, districto de Narbona, cantón de las Corbièras y rechión d'Occitania.
***[[Montgalhard (Landas)|Montgaillard]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Landas, districto de Lo Mont, cantón de Shalòssa Tursan y rechión de Nueva Aquitania.
***[[Montgalhard (Tarn)|Montgaillard]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Tarn, districto d'Albi, cantón de Vinhals e Bastidas y rechión d'Occitania.
***[[Montgalhard (Tarn y Garona)|Montgaillard]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Tarn y Garona, districto de Los Sarrasins, cantón de Garona-Lomanha-Brulhés y rechión d'Occitania.
Flauta

Una **flauta** ye un instrumento musical de viento de fusta con o tubo ubierto, a ormino celindrico, en o que o sonito se produce por l'aire que bufa qui la tanye, dirichito sobre o canto tallato en bisel d'un chicot forato, a on que bi ha una lengüeta que i fa vibrar l'aire d'o tubo.

## Historia
As primeras flautas datan de mas de 50.000 anyos d'antigüidat y están o instrumento musical con mes antigüedat trobato. Se suposa que antiparte de trastes musicals antigos de percusión que no han sobreviviu a lo paso d'o tiempo u no se puede certificar lo suyo uso musical ye lo primer utensilio modificau per humans exclusivament pa producir musica. 

La flauta mas antiga descubierta dica la actualidat ye la flauta de Divje Babe, una flauta de ueso trobada en o parque arqueolochico Divje Babe, ubicau amán de Cerkno en o nordueste de Eslovenia.

L'uso d'a flauta con o paso d'a historia ha teniu diversos usos, en primeras se suposa que estió utilizada pa un uso relichioso, curativo u pa celebracions que congregaban a gran parte d'a comunidat. Posterioment mientres la Edat Meya, estió utilizada nomás pa mosica profana, en a suya mayoría en un uso callejero, en man de chuglars, encara que tamién i heba músicos en a corte que usaban flautas pa divertimiento d'os cortesanos y nobles.

## Referencias

## Se veiga tamién
Las Corrals

**Las Corrals** (en castellano *Los Corrales*) ye un casal aragonés d'o municipio de Torrillas, en a comarca de Gúdar-Chabalambre y provincia de Teruel.
Sardos

Os **sardos** son un grupo etnico que habita Cerdenya. Charran o sardo, una luenga propia neolatina y l'italiano, son de relichión catolica y en a suya economía tradicional ha tenito muita importancia a ganadería y o pastoreyo.

En l'interior d'a isla bi heba dica fa poco bandas locals que garantiban un menimo de seguridat debant d'un estato que yera feble pa fer-lo, continando a tradición d'os chueces medievals.

Encara perviven costumbres, cancions y tradicions como o rapto d'a novia.

## Historia
A etnochenesi d'os sardos se troba en a romanización d'os habitants antigos de Cerdenya (*[[paleosardo]]s*), a vegatas ditos tamién *sardos* en contextos on no cal diferenciar-los d'os actuals sardos. Cuan l'Imperio Romano d'Occident desapareixió (sieglo V), y dimpués l'Imperio Romano d'Orient cuasi no podeba defender as suyas mugas dimpués d'os tiempos de Chustinián I permitió que os habitants de Cerdenya, a l'igual que os habitants d'as Balears y Sicilia se gobernasen y se defendesen d'as invasions autonomament, d'una traza pareixita a los *[[Themas]]* d'Anatolia. Os gobernadors autonomos sardos yeran conoixitos como "chueces".

Os reis d'a Corona d'Aragón consiguioron conquerir Cerdenya dimpués d'una guerra costosa. O chuez d'Arborea se destacó en a luita contra as tropas aragonesas y catalanas. En tiempos de Pero IV lo Cerimonioso Cerdenya yera un d'os graners d'a Corona d'Aragón.

Dimpués d'a Paz d'Utrecht Cerdenya pasó a depender d'Austria. En o sieglo XVIII se convertió en un reino que en 1861 s'unió a Italia. A isla fue reconoixita como rechión autonoma en 1948.

## Referencias

## Bibliografía
*  Gonen, Amiram. *Diccionario de los pueblos del mundo*. Editorial Anaya, 1996. ISBN 978-8479793500.
Chuvaixes

Os **chuvaixes** (chuvaix *Чӑвашсем*) son un grupo etnico que habita en a Republica de Chuvaixia (Rusia), en as vicinas republicas de Tartaria, Baixquiria, y arredols de Ulianovsk, Kujbyshevsk y Saratov. Charran una luenga turquica, estando a luenga turquica mes esbarrata d'as atras.

## Historia
Por a suya luenga turquica arcaica bels historiadors creyen que descienden d'os bulgaros d'a Volga. Encara que poblacionalment no siga fácil de demostrar, o antigo proceso de turquizacion linguistica d'os habitants d'ixa zona si que se puet explicar por a influencia d'os bulgaros.

Os chuvaixes son mencionatos en as fuents historicas dende o sieglo XV, cuan yeran baixo dominio tartaro. En 1551 os rusos s'anexionoron as tierras d'os chuvaixes. En a primera metat d'o sieglo XVIII os chuvaixes fuoron forzatos a prener o cristianismo ortodoxo ruso.

Dica a revolución de 1917 yeran dispersos en comunidaz rurals y levaban un modo de vida tradicional. En o periodo sovietico, y en especial dimpués d'a Segunda guerra mundial, muitos chuvaixes han ito a treballar a las industrias d'ambito urbán. Beluns encara practican as suyas artes tradicionals: canto coral, bordato, teixito artistico y talla de fusta.

## Bibliografía
*  Gonen, Amiram. *Diccionario de los pueblos del mundo*. Anaya&Mario Muchnik, 1996. ISBN 978-8479793500.
Ander Herrera

**Ander Herrera Agüera** (Bilbau, Bizcaya, 14 d'agosto de 1989), ye un futbolista basco que chuga actualment de centrocampista en o Athletic Club d'a Primera división espanyola de fútbol.

## Trachectoria
Ander ye fillo de Pedro Herrera, ex-chugador y ex-secretario tecnico d'o Real Zaragoza. Ander se dió a conoixer en l'anyo 2001, en o Campionato Nacional Alevín de Fútbol-7 cuan o suyo equipo ganó o torneyo y el fue esleito como millor chugador, destacando por a suya gran calidat tecnica y visión de chuego.

Dimpués, en l'anyo 2005 tornó a estar campión d'Espanya con o Real Zaragoza, ista vegata en categoría cadete.

Ya en a temporada 2008/09 debuta en o Real Zaragoza B, procedent de l'equipo de División d'Honor Chovenil, a on que yera o capitán de l'equipo. Debuta en a Tercera división en a Ciudat Esportiva en un partiu contra o Calatayud, chugando os 90 menutos con victoria por 3-0. En a chornata 14, anota o suyo primer gol en a categoría fendo o segundo d'os locals con resultato final de 3-0 debant d'o Giner. Tan y mientres, fa bels entrenamientos con o primer equipo d'o Real Zaragoza a las órdens de Marcelino.

O día 1 de febrero de 2009 debuta en a Segunda división en La Romareda en o partiu de liga contra o Levante dentrando a o terreno de chuego en o menuto 66 con o dorsal numero 34, y logrando a victoria local por 2-1, a mas de fer una sobrebuena actuación.

## Equipos

## Vinclos externos

*  Entrevista en a revista d'a Asociación Mancala, pachina 36.
*  Video en Youtube d'una entrevista a Ander Herrera en Azul y Blanco.

## Referencias
Asque

:*Iste articlo ye sobre un lugar aragonés d'o municipio de Colungo en a comarca d'o Semontano de Balbastro; ta atros usos se veiga *'Asque (desambigación)**''.


**Asque''' ye un lugar aragonés d'o municipio de Colungo, en a comarca d'o Semontano de Balbastro y provincia de Uesca.

A suya población ye d'11 habitants (2018).

## Cheografía
O lugar d'Asque se troba situato a 630 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
Asque (desambigación)

**Asque** puet estar:

***[[Asque]]**, un lugar aragonés d'o municipio de Colungo, en a comarca d'o Semontano de Balbastro y provincia de Uesca.
***[[Asca|Asque]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión de Occitania.
Avesac, Prat e era Hita

**Avesac, Prat e era Hita** (*Avesac, Prat e era Hita* en occitán, *Avezac-Prat-Lahitte* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 514 habitants (1999) en una superficie de 17,81 km², con una densidat de población de 28,86 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
Ansa

:*Este articlo tracta sobre l**ansa*' que sirve ta cullir os obchectos. Ta la comuna francesa en o Bearn se veiga **[[Ansa (Pireneus Atlanticos)]]**.*

Una *'ansa*' (d'o [[Idioma latín|latín]] <*ansa'') ye una prolargación u parte sobresalient d'un obchecto u recipient que s'emplega ta cullir-lo u poder-lo manullar, por un regular con forma curva u d'aniello. O disenyo de cada tipo d'ansa gosa comprender multiples propositos ergonomicos, en tot dica cuan ixo demanda de pura intuitividat u con que se siga bella tradición.

## Se veiga tamién
* Astil.
* Mango.

## Referencias

## Vinclos externos
William Butler Yeats

**William Butler Yeats**, naixito de Dublín (Irlanda) o 13 de chunio de 1865 y muerto en Roquebrune-Cap-Martin (Alpes Maritimos, Provenza-Alpes-Costa Azul) o 28 de chinero de 1939, estió un poeta y dramaturgo irlandés, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1923. Fillo d'o pintor John Butler Yeats, William estió uno d'os instigadors d'a renovación d'a Literatura d'Irlanda y, chunto con Isabella Augusta Gregory (*Lady Gregory*) estió uno d'os establidors de l'Abbey Theatre.

Cuan Irlanda aconsiguió la suya independencia exerció como senador en o Senado d'Irlanda per dos lechislaturas mientres os anyos 1922 y 1928.

## Vinclos externos
Władysław Reymont

**Władysław Reymont**, naixito de Kobiele Wielkie (Polonia) o 7 de mayo de 1867 y muerto en Varsovia (Polonia) o 5 d'aviento de 1925, estió un escritor polaco, miembro d'a Choven Polonia, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1924, estando o segundo escritor polaco en recibir-lo dimpués de Henryk Sienkiewicz.
George Bernard Shaw

**George Bernard Shaw** (), naixiu de Dublín (Irlanda) o 26 de chulio de 1856 y muerto en Hertfordshire (Anglaterra, Reino Uniu) lo 2 de noviembre de 1950, estió un escritor, dramaturgo y critico musical irlandés, que recibió por a suya obra lo Premio Nobel de Literatura en 1925. De caracter provocador, yera pacifista y inconformista, y tenió tamién una activa participación en a vida politica, que yera bien present en a suya obra literaria. Antiparte, en 1938 recibió un Premio Oscar a lo Millor Guión Adaptau por o suyo guión ta la cinta *[[Pygmalion (cinta de 1938)|Pygmalion]]*, de Leslie Howard y Anthony Asquith, basada en a suya obra homonima.

## Vinclos externos
Grazia Deledda

**Grazia Deledda**, naixita de Nùgoro (Provincia de Nùgoro, Cerdenya) o 27 de setiembre de 1871 y muerta en Roma (Reino d'Italia) o 15 d'agosto de 1936, estió una escritora sarda en luenga italiana, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1926. Grazia Deledda, que no heba rematato os suyos estudios primarios, ye considerata una d'as personalidaz sardas mas importants d'o sieglo XX y a prencipal figura d'a Literatura de Cerdenya. En a suya obra literaria retrata un mundo rural de caracter agropastoral rechito por unas antigas leis no escritas. A suya obra mas conoixita ye *Canne al vento*, de 1913.

## Obras triadas
* 1892: *Fior di Sardegna*.
* 1895: *Racconti sardi*.
* 1895: *Anime oneste*.
* 1903: *Elias Portolu*.
* 1904: *Cenere*.
* 1912: *L'edera*.
* 1913: *Canne al vento*.
* 1915: *Marianna Sirca*.
* 1920: *La madre*.
* 1936: *Cosima*.

## Vinclos externos

*  Textos de Grazia Deledda.
Henri Bergson

**Henri Bergson**, naixito de París (Francia) o 18 d'octubre de 1859 y muerto tamién en París o 4 de chinero de 1941, estió un filosofo y escritor francés, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1927. Estió miembro de l'Academia francesa dende 1914.

## Vinclos externos
Dominche de Ramos

O **Dominche de Ramos** ye o primer día d'a Semana Santa cristiana, periodo en que os cristianos remeran a Pasión, Muerte y Resurrección de Chesús de Nazaret. Prencipia remerando a Dentrata de Chesús en Cherusalem. Seguntes os Evanchelios Chesús dentró en a ciudat de Cherusalem amontato sobre una burreta chunto con os suyos disciplos en a Pascua Chudieva. A ciudat recibió a Chesus con gran goyo, con brancas de olivera y palmas ta dar-le a bienplegata.

A calendata de celebración varía cada anyo, siempre arredol d'os meses de marzo y abril.

## A Liturchia d'o Dominche de Ramos
As ceremonias liturchicas d'ixe día prencipian con a bendición d'as palmas y brancas d'olivera u laurel que levan en as suyas mans os fiels, remerando o pasache evanchelico. Mientres a ceremonia d'a misa se leye tot o relato d'a Pasión.

## Celebracions en Aragón

En toda a cheografía aragonesa se fan procesions conmemorando os feitos que recentan os Evanchelios. A sobén as cofadrías, que levan palmas, s'encargan de portiar un paso que representa a escena d'a dentrata de Chesús en Cherusalem.

En Zaragoza ye a Cofradía de la Entrada de Jesús en Jerusalén qui fa a procesión de Dominche de Ramos u *Procesión d'as Palmas*, portiando o paso de *La Entrada de Jesús en Jerusalén* conoixito popularment como *La Burreta*. Atras cofadrías tamién fan procesions en Zaragoza como a *Estación de Penitencia* (Humildad), *Vía Crucis* (Coronación y Humillación), *Procesión d'o Treslato* (Columna), *Procesión d'a Dolor d'a Mai de Dios* (Prendimiento), *Procesión d'o Nazareno* (Nazareno) u o Vía Crucis Parroquial (Silencio y Esclavas).

En Balbastro, Semana Santa d'Interés turistico d'Aragón, procesiona a Cofadría de San José (*La Burreta*).

En Uesca a procesión, declarata Fiesta d'Intrés turistico d'Aragón, ye organizata por l'Archicofradía de la Vera Cruz, establita en 1587.

Ye tradición tamién que os ninos leven ta a ilesia palmas con lamins penchatos, que o mosén bendecirá.

## Notas


## Referencias
Sigrid Undset

**Sigrid Undset**, naixita de Kalundborg (Dinamarca) o 20 de mayo de 1882 y muerta en Lillehammer (Noruega) o 10 de chunio de 1949, estió una escritora noruega, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1928.

## Vinclos externos
Thomas Mann

:*Iste articlo ye sobre un escritor alemán, Premio Nobel de Literatura; ta atros usos, se veiga *'Thomas Mann (desambigación)**''.


**Thomas Mann**, naixiu de [[Lübeck]] ([[Imperio Alemán]]) o [[6 de chunio]] de [[1875]] y muerto en [[Zúrich]] ([[Cantón de Zúrich]], [[Suiza]]) lo [[12 d'agosto]] de [[1955]], estió un [[escritor]] [[Alemanya|alemán]], nacionalizau ciudadán [[Estaus Unius|estausunidense]] dimpués de fuyir d'[[Alemanya]] en estar proclamau lo [[Tercer Reich]]. Considerau una d'as prencipals figuras d'a [[Literatura]] europea y d'a [[Literatura d'Alemanya]] en o [[sieglo XX]], recibió por a suya obra o [[Premios Nobel|Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Literatura|Literatura]], en l'anyo [[1929]].

== Obras ==
* [[1898]]: ''Der kleine Herr Friedemann''.
* [[1901]]: ''Buddenbrooks - Verfall einer Familie''.
* [[1903]]: ''Tonio Kröger''.
* [[1903]]: ''Tristan''.
* [[1909]]: ''Königliche Hoheit''.
* [[1912]]: ''Der Tod in Venedig''.
* [[1918]]: ''Betrachtungen eines Unpolitischen''.
* [[1924]]: ''Der Zauberberg''.
* [[1930]]: ''Mario und der Zauberer''.
* [[1933]]-[[1943]]: ''Joseph und seine Brüder'' - 4 tomos:
** [[1933]]: ''Die Geschichten Jaakobs''.
** [[1934]]: ''Der junge Joseph''.
** [[1936]]: ''Joseph in Ägypten''.
** [[1943]]: ''Joseph, der Ernährer''.
* [[1937]]: ''Das Problem der Freiheit''.
* [[1939]]: ''Lotte in Weimar''.
* [[1940]]: ''Die vertauschten Köpfe - Eine indische Legende''.
* [[1947]]: ''Doktor Faustus''.
* [[1951]]: ''Der Erwählte''.
* [[1922]]/[[1954]]: ''Bekenntnisse des Hochstaplers Felix Krull. Der Memoiren erster Teil''.

== Vinclos externos ==

*  [[:m:v:de:Erstausgaben Thomas Manns. Ein bibliographischer Atlas. Übersicht.|**Primeras obras de Thomas Mann.''' Collection Dr. Haack, Leipzig (Alemanya)]].
Sinclair Lewis

**Harry Sinclair Lewis**, naixito de Sauk Centre (Minnesota, Estaus Unius) o 7 de febrero de 1885 y muerto en Roma (Italia) o 10 de chinero de 1951, estió un escritor y dramaturgo estausunidense, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1930.

## Vinclos externos
Erik Axel Karlfeldt

**Erik Axel Karlfeldt**, naixito de Karlbo (Dalarna, Suecia) o 20 de chulio de 1864 y muerto en Estocolmo (Suecia) o 8 d'abril de 1931, estió un poeta y escritor sueco, que recibió por a suya obra (como premio postumo) o Premio Nobel de Literatura en 1931. Antiparte, estió miembro de l'Academia de Suecia

## Vinclos externos
Illorai

**Illorai** (*Illorai* en sardo; *Illorai*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 1.121 habitants en una superficie de 57,04 km², con una densidat de población de 19,65 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Illorai ye situata a 503 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Administración
### Alcaldes
Felipe IV d'Aragón

**Felipe IV d'Aragón y V d'Espanya**, naixito de Versailles (Reino de Francia) o 19 d'aviento de 1683 y muerto en Madrit o 9 de chulio de 1746, estió un rei d'Aragón dende o 15 de noviembre de 1700, o primer rei d'a Casa de Borbón. Sindembargo, en prencipar a Guerra de Succesión Espanyola, os aragoneses proclamoron como o suyo rei a l'archiduque Carlos d'Austria, y en redotar-lo, Felipe IV promulgó os *[[Decretos de Nueva Planta]]*, suprimindo as institucions aragonesas y transformando-i-e a organización d'os territorios d'a Corona d'Aragón (Valencia, Catalunya, Balears y Aragón).

## Vinclos externos



	
	
	



## Referencias
Sicilianos

Os **sicilianos** son os habitants nativos de Sicilia, uns 5 millons. Con un modo tradicional de vida agricola, una luenga romanz propia (siciliano) y relichión cristiana catolica. A mayor part d'a población de Sicilia ye por l'aspecto fisico iberoinsular. Bels aspectos d'a cultura popular son d'orichen normando, como as marionetas.

En a sociedat siciliana destaca o fenomeno d'a Mafia o ligallo d'os hombres negocios fuera d'a legalidat.

Atamas d'a reforma agraria, d'una modesta industrialización y d'o desarrollo d'o turismo, o desempleyo encara ye elevato. Os sicilianos forman un grupo de man d'obra barata y son fuent tradicional d'emigrants, en atros tiempos con destín ta Estaus Unius, mes tarde ta o norte d'Italia.

## Historia
A etnochenesi d'os sicilianos se troba en a romanización d'os habitants d'a isla. Dimpués d'a caita de l'Imperio Romano d'Occident, Sicilia cayó en poder de l'Imperio Romano d'Orient u Imperio Bizantín. Sicilia recibió a emigración masiva d'os rumís, que deixoron Africa dimpués d'a ocupación musulmana.

Os Aglabís ocuporon Sicilia encomenzando un periodo d'islamización y división politica pareixito a lo fenomeno de reinos taifas de l'Al Andalus. En un inte de febleza d'os Zirís d'Ifriqiya os bizantins ninvioron mercenarios normandos pa reconquerir Sicilia. Manimenos os mesmos mercenarios normandos estioron qui se quedoron con Sicilia. A lo prencipio bi habió tolerancia con as comunidaz greco-ortodoxas y islamicas, que dimpués desapareixioron. A la muerte d'o zaguer sobirán normando Sicilia pasó mans d'os Hohenstaufen. O zaguer Hohenstaufen que reinó en Sicilia estió Manfredo I, muerto en 1266 en luita contra os Anchú.

Cuan os franceses iban a prener o control de Sicilia, os sicilianos miroron o refirme d'a Corona d'Aragón y se rebeloron en as Viespras Sicilianas. Sicilia estió baixo control primero d'a Corona d'Aragón, (dimpués adhibita en o Espanya) dica a Paz d'Utrech.

Cuasi siempre baixo dominación estranchera y con una mala administración, dimpués d'a dominación espanyola a situación empeyoraba por as epidemias y o bandidache. En o sieglo XVII bi habió grans fambres que causoron revueltas. A meyatos d'o sieglo XIX as revueltas agrarias ubrioron o camín pa la unificación con Italia en 1860.

En o periodo d'a Italia Faixista Mussolini cuasi remató con o problema d'a Mafia con man dura y deportacions. Os americanos reintroducioron a mafia siciliana dende a diaspora italiana u siciliana present en Estaus Unius porque yera uno d'os pocos grupos antifaixistas organizatos d'o sud d'Italia. Dimpués d'a victoria contra as Potencias d'o Eixe, a Mafia siciliana recuperó y dica augmentó o suyo poder. Dende 1948 os sicilianos tienen un autogobierno limitato.

## Referencias

## Bibliografía
*  Amiram Gonen, *Diccionario de los pueblos del mundo*. 1996 Anaya&Mario Muchnik.
Panturquismo

O **panturquismo** consiste en a reivindicación d'un estato turco estendillato entre la Mar Negra y los disiertos de China.
 
En 1915, mientres a Primera Guerra Mundial, Tekin Alp dició: 

Curiosament o panturquismo no naixió en Turquía pa estar exportato a las minorías turquicas de l'Imperio Ruso, naixió en l'Imperio Ruso como consecuencia d'o contacto d'as minorías turquicas con as ideyas progresistas rusas y dogmas d'o mesianismo paneslau.

Qui dió o prencipal empentón a lo panturquismo estió o tartaro de Crimea Ismail Bey Gaspirali que fundó un influyent diario con o que captó a muitos adeptos y que amés estendilló a suya doctrina dica l'Imperio Otomán, alavez en una decadencia asaber-lo de gran. Ismail Bey Gaspirali pretendeba a creyación d'una luenga literaria turquica unica. Os suyos succesors posoron enfasi en reformar a sociedat musulmana tradicional y occidentalizar-sen. Os panturquistas de l'Imperio Ruso veyeban a l'Imperio Otomán o suyo salvador potencial, encara que estase en un proceso de decadencia mayor que l'Imperio Ruso.

A lo primero o panturquismo tenió poco eco en l'Imperio Otomán, pero a mesura que s'iba perdendo a hechemonía otomana en os Balcans, incapaz de luitar contra os nacionalismos d'as minorías cristianas, fue inspirando a os turcos anatolicos y rumelís, cherminando en o movimiento d'os *[[Chóvens Turcos]]*, movimiento tacato con a sangre de mes de dos millons de victimas de diferents grupos etnicos cristianos (armenios, asirianos, sirians, griegos), y dica musulmans (kurdos disidents), que viviban en l'antigo territorio otomán. Pretendeban turquizar o estato que controlaban y anexionar-sen os territorios turcoparlants de l'antigo Imperio Ruso pa compensar as perduas de territorios arabes y balcanicos.

Atro panturquista famoso estió o poeta Ziya Goekalp, prexinador de *Turán*, a idilica patria turquica, (*[[Turán]]* ye como os persas preislamicos diciban a Asia Central).
Griego

Os **griegos** son os habitants orichinarios d'o sud d'os Balcans, costas y islas d'a mar Echea, pero d'alcuerdo con o contexto historico u cultural que mos refiramos os griegos pueden estar:

* **[[Griegos antigos|Griegos]]**, o conchunto de pueblos d'o sud d'os Balcans y costas d'a mar Echea que parlaban luengas indoeuropeas pareixitas: arcadios, chonios, eolios, dorios, etc...
* **[[Griegos (pueblo actual)|Griegos]]** pueblo actual orichinato por a fusión d'os antigos griegos en l'antiguedat continata en o periodo romano y bizantín.

Un idioma indoeuropeu:
* L'actual **[[idioma griego]]**
* O **[[griego antigo]]**
Comodo

**Comodo** (en latín Lucius Aurelius Commodus Antoninus), naixito de Lanuvium (Imperio Romano) o 31 d'agosto de 161 y muerto en Roma o 31 d'aviento de 192, estió un emperador de l'Imperio Romano, dende o 180 dica o 192 cuan fue asasinau por o suyo liberto Narciso.

Lo mencionan en o "Liber Regum":
Septimio Severo

**Septimio Sebero** (en latín Caesar Lucius Septimius Severus Pertinax Augustus), naixito de Leptis Magna (Imperio Romano) o 11 d'abril de 146 y muerto en Eburacum (hue York) o 4 de febrero de 211, estió un emperador de l'Imperio Romano, dende o 193 dica o 211.
Dinastía d'os Severs

Os **Severs** estioron una dinastía d'emperadors romanos d'orichen libico (berber) que estioron en o poder en l'Imperio Romano dende l'anyo 193 dica 235. Succedioron a los Antonins. A muerte d'o zaguer d'ellos, Severo Aleixandre, fue seguita por un luengo periodo d'anarquía militar.
Vespidae

Os **vespidos** (nombre cientifico **Vespidae**) son una familia d'insectos himenopters apocritos ("apocritos" significa "relacionatos con as abellas"), conoixitos comunment como **vespas**, que se troban distribuitas per tot lo planeta, treito d'os circlos polars (a don, per altra parte, no b'ha guaires insectos). Se ye considerato que existen bellas 5000 especies de vespas, anque ixa cifra ye una aproximación y ye muit complicato d'estimar-ne lo numer perque, como en altros insectos pasa, muitas d'ellas viven en ambients tropicals y encara no se ye puesto catalogar-las.

As verdateras vespas se destinguen d'altras familias d'insectos (que a sobén tamién se son clamatas "vespas") perque plegan as alas -paralelament a l'abdomen- cuan son en reposo.

Os niedos ("vespers", tamién "avespers", etc) son feitos de buro en muitas especies (as ditas "vespas tarrazeras"), sobretot en especies d'as subfamilias Eumeninae y Euparagiinae, que son solitarias. Altras subfamilias son de tendencias eusocials y fan vespers colectivos, con celas individuals ta las suyas larvas. Os vespers de Polistinae gosan estar os mes granizos, y per o costumbre de construir-los a l'exterior que tienen ixes animals, se gosan albirar penchatos en as ramas d'árbols u baixo d'as voladeras d'os tellatos.

Totas as vespas autenticas (Vespidae) tienen un fizón en o estremo d'o suyo abdomen capable d'inchectar vereno, que emplegan ta defender-se, ta cazar as suyas presas (altros artropodos) u ta ta barallar-se con as vespas rivals.

O termino "vespa", común en l'aragonés y en o gascón (*vrièspa* u *vrèspa*) ye evolucionato dende lo latín *vespula*, que orichinalment ye una forma diminutiva de *vespa*. *Vespa* ye d'a on ne demanan las suyas equivalents etimolochicas en castellano y catalán (*avispa* y *vespa* respectivament) como tamién en occitán (*vèspa*), pero no pas la d'o Pireneu central. En gascón y en aragonés o termino demana de *vespula* per esta secuencia: *vespula* > vesp'la > vespra > v(i)espra > vriespa.

## Imáchens

Imachen:European wasp white bg.jpg|Vespa europea común (*[[Vespula]] spp.*)
Imachen:Wasp stripping wood.jpg|*[[Vespa]] sp.* radendo lo percullo d'una cleta ta quitar-ne las fibras que emplega en a construcción d'os suyos vrispers.
Imachen:Image-Vespula germanica Head Richard Bartz.jpg|Capeza d'una vespa d'o chenero *[[Vespula]]*.
Imachen:Guepe nid 1.jpg|Vrisper arborio
Imachen:Wasps eating grilled chicken 2.JPG|Vespas radendo un troz de pollo frito.
Imachen:Wasp building nest.jpg|Una *[[Mischocyttarus]]* en a construcción incipient d'o suyo niedo.
Imachen:Yellowjacket nest 3 sjh.JPG|Ixambre de *[[Polistes]]* adultas en o suyo vespero.
Imachen:Guepe.jpg|*[[Dolichovespula]]* cullindo una goteta d'augua con as madibulas.


## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
*Abella
*Bombolón
*Vespero

## Vinclos externos

* Un nuevo estudio fa reescrebir a historia evolutiva d'as verdateras vriespas
* Iconografia d'os béspidos en o mundo
Monteleone

**Monteleone** (*Monteleone* en sardo; *Monteleone Rocca Doria*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 134 habitants en una superficie de 13,01 km², con una densidat de población de 10,30 hab/km².

## Administración
### Alcaldes
Ferrainal

Un **ferrainal** u **ferranyal** ye como se diz a un campo sembrato con segal u atro cerial verde (ferraina) u un campo on se gosa sembrar hierbas leguminosas (alfalz, beza, esparceta), familia de plantas con gran importancia pa o suelo y alimentación porque prenen o nitrocheno atmosferico y sintetizan mes aminoacidos que no atras plantas.

En os dos casos a finalidat ye conseguir hierba pa que minche o bestiar. En o primer caso o bestiar paixenta a fins d'agüerro sin que desapareixca a hierba dimpués d'hibierno (cuan se solta o bestiar a paixentar en os ferrainals se diz *dar a ferraina* u *correr a ferraina*). En o segundo caso, os propietarios dallan as leguminosas pa ferraina.

I hai un dito en aragonés que ye *trobar-se como uella en ferraina*, que se diz cuan beluno se troba muit bien en bel puesto.

Como testimonio d'a importancia d'os ferrainals en a economía agricola y pastoril, figuran en os textos medievals, como elementos romances en textos latinos y como zaguers aragonesismos en o estándard escrito medieval, que tendeba a imitar o modelo castellano. Por eixemplo en o documento lº 1271 de l'Archivo d'a Comunidat de Teruel:

En a Comunidat d'Albarracín deciban *ferrenyal* a un campo chicot sembrato con graminias situato en as heredatz a man d'as viviendas. Estos campos yeran destinatos a alimentar a lo bestiar de labor mientres a primavera, y pa evitar o pastoreyo con uellas u crabas se feban unas tapias de piedra y arbustos, y por ixo huei lis dicen *cerradas* en o castellano local, pero encara en a Sierra d'Albarracín tamién los se denominan *erreñales* u *arrañales*. A o texto d'a sentencia de Rodenas de 1543 se nombran muitos *ferreñales*.

En o sieglo XV escribiban *fereginal* (/ferechinal/) en Mirambel, que puet estar un catalanismo fonetico:

## Toponimia
A importancia d'os ferrainals en a economía rural se manifiesta en a toponimia. Chesús Vázquez Obrador localiza en un texto de 1431 de Panticosa o toponimo *Ferrionals*, pero huei en l'alto Galligo se diz d'atras trazas como *ferrainar*.

En o sud d'a provincia de Teruel muitos antigos ferrenyals corresponden a microtoponimos con a parola *cerrada* u *cerradica* en muitos casos, por a tradición d'aislar-los con una tapia, pero tamién se troban microtoponimos que derivan de *ferrenyal* como *arrenyal* y *arronyal* en Tormón u a carrera *Arreñales del Portillo* en l'arrabal de Teruel. En Blesa como microtoponimo coexiste *farranyales* y *arrañales*.

Os ferrainals figuran en a toponimia y microtoponimia catalana, por eixemplo en Freginals. En a toponimia de Benavarri trobamos *Es Farranyals*, *Els Ferrinyals*, *Farranales*, *El Ferrenyal*, *Farrenyal*.

## Notas


## Referencias

## Bibliografía
* Chesús Casaus Parrilla y Pascual Miguel Ballestín: *Dizionario de terminos cheograficos*. 2008 Ainas. Gara d'Edizions.
* José Manuel Abad Asensio: *Algunas Ordenanzas de la Comunidad de Aldeas de Teruel*, en *[[Aragón en la Edad Media]]* XIX 2006.

## Se veiga tamién
*Boyaral.
*Defesa.
*Mosquera.
*Pastura.
*Saleguiella.
Muros

**Muros** puet estar:

***[[Muros (Cerdenya)|Muros]]**, una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya.
***[[Muros (A Coruña)|Muros]]**, un municipio gallego en a comarca de Muros y provincia d'A Coruña.
***[[Muros de Nalón]]**, un concello asturiano, situau en la comarca d'Avilés y partiu chudicial de Pravia.
Nicosia

**Nicosia** (*Λευκωσία* en griego, *Lefkoşa* en turco) una ciudat en a isla de Chipre, que hue ye dividita entre dos países, Chipre y a Republica Turca d'o Norte de Chipre, estando Nicosia a capital d'os dos países, formatos dimpués d'a invasión de Chipre por l'Exercito turco en 1975 y a partición d'a isla en 1983. Sindembargo, Turquía, que ye a suya protectora, ye o solo país que reconoixe a la Republica Turca d'o Norte de Chipre, estando o suyo territorio parte de Chipre ta tota a comunidat internacional.

A suya población ye de 276.410 habitants, con 220.907 habitants en a parte griega y 55.503 en a parte turca (2012).

A ciudat ye tamién a capital d'o districto de Nicosia.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal.
Valletta

**Valletta** (*Valletta* en maltés, en anglés y oficialment) ye una ciudat de Malta, en a isla de Malta, a o canto d'a Mar Mediterrania, que ye a prencipal ciudat d'o pais y a suya capital.

A suya población ye de 6.135 habitants (2005) en una superficie de 0,80 km², con una densidat de población de 7.668,75 hab/km².

A ciudat fue declarata por a UNESCO como Patrimonio d'a Humanidat en 1980. Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

## Historia
L'11 de chunio de 1940, nomás que un día dimpués d'a declaración de guerra d'o Reino d'Italia a lo Reino Uniu mientres a Segunda Guerra Mundial, la *[[2nda Squadra Aerea|2<sup>nda</sup> Squadra Aerea]]* d'a Regia Aeronautica atacó lo puerto de Valletta con 33 bombarders Savoia-Marchetti SM.79 Sparviero, escoltaus por 18 cazas Fiat CR.32, prencipiando asinas lo seche de Malta.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal.
Lincoln Near-Earth Asteroid Research

**LINEAR** (**Lincoln Near-Earth Asteroid Research**) ye un programa cientifico de localización y control d'asteroides, conchunto ta tot o planeta, y o suyo obchectivo ye de localizar y fer prediccions sobre lo risgo de colisión d'un asteroide con a Tierra. Ye un programa conchunto entre a NASA, l'Exercito d'os Estaus Unius *([[United States Air Force]]*) y o Laboratorio Lincoln d'o MIT. O suyo prencipal observatorio astronomico ye situau en Nuevo Mexico, en o disierto, luent de cualsiquier aria urbana, permitindo-le asinas cosirar o espacio sin que estorben as luces d'as ciudaz por contaminación luminica.

En a suya plantilla bi ha astronomos, cheologos, militars, matematicos y tamién incheniers. Actualment, o Gubierno d'os Estaus Unius destina 4 millons de dólars estausunidenses ta la investigación d'os asteroides que pueden estar periglosos ta la Tierra. Se calcula que s'ha trobau arredol d'o 60% d'os asteroides amanaus a la Tierra, y que denguno d'éls no ye perigloso. Sindembargo, no se conoixen as caracteristicas d'o 40% d'asteroides que encara no han estau detectaus.

## Vinclos externos
*  Pachina web d'o programa LINEAR.
Yemenins

Os **yemenins** son un pueblo u conchunto de pueblos de luenga semita que habita en o sud-ueste d'a peninsula Arabica, correspondendo o suyo territorio d'alto u baixo con l'actual Yemen. Tienen tradicions diferents d'o disierto Arabico por estar a suya tierra prou diferent en clima, topografía y vías de comunicación. Bel clan yemenín ha teniu importancia en a historia d'Al Andalús, en especial en a val d'Ebro.

Dende o punto de vista lingüistico a mayor part parlan arabe, pero encara quedan minorías que charran atras luengas semiticas de brancas diferents a l'arabe.

Dende o punto de vista relichioso ye destacable a presencia d'importants grupos chiitas, como os *zaydi* d'os tozals d'o norte. Bi ha tamién bels mils de chiitas ismailitas y sunnitas que siguen a escuela xafí, concentraus en o sud y a costa. Os chudeus yemenins descienden en mayor mesura de yemenins preislamicos que de refuchiaus u comerciants orichinarios de Tierra Santa, Echipto u Mesopotamia.

Encara que viven en poblaus y aldeyas, encara mantienen as filiacions tribals. En a costa bi ha pescadors. En Hadhramaut bi ha beduins nomadas y sedentarizaus.

## Referencias

## Bibliografía
* Gonen, Amiram. *Diccionario de los pueblos del mundo*. Anaya&Mario Muchnik, 1996. ISBN 978-8479793500.
Casas d'Esper

**Casas d'Esper** (*Casas de Esper* en castellano) ye un lugar aragonés en o municipio d'Ardisa, comarca de Cinco Villas, partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y provincia de Zaragoza.

A suya población yera de 13 habitants en o 2008.

## Cheografía
O lugar de Casas d'Esper se troba situato a 531 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Demografía

## Molimentos
A Ilesia de l'Ascensión d'o Sinyor de Casas d'Esper, una ilesia moderna adedicada a l'Ascensión d'o Sinyor y devantada mientres o sieglo XX, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Sierra os Blancos

**Sierra os Blancos** (*Sierra de los Blancos* en castellano) ye un lugar aragonés en o municipio d'Ardisa, comarca de Cinco Villas, partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y provincia de Zaragoza.

## Molimentos
A Ilesia de Santa Agueda de Sierra os Blancos, una ilesia adedicada a Santa Agueda, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En http://www.despobladosenhuesca.com/.
Ait Atta

Os **Ait Atta** son una confederación berber que habita en a rechión sud-central de l'Atlas, en Marruecos. O suyo territorio se situa entre o río Draa a l'ueste, os ríos Dades, Tudga y Reris a lo norte y lo río Ziz a l'este, con centro cheografico a man de l'oasis de Tazarin y d'o Macizo Saru. En 1960 yeran 150.000 individuos.

O suyo modo de vida ye o pastoreyo nomada. Como os pastors nomadas d'o Sahara (tuaregs, moros saharianos), tienen u tenenan sozmesas poblacions Haratin d'orichen subsahariano que lis treballan os cautivos d'os oasis.

Parlan a luenga berber de l'Atlas Meyo (Tamazight de l'Atlas Central), pero en a confederación Ait Atta bi ha una minoría arabe.

O suyo sistema de parentesco se basa en o principio de descendencia dende un antipasau que vivió en o sieglo XVI.

## Historia
O suyo orichen ye en o Mazizo Saru. A principios d'o sieglo XIX s'estendilloron dende Darho enta l'oasis de Dra. En 1818 atacoron Sichilmasa. Bels clans como os Ait Kabbas resistioron a colonización francesa a fins d'o sieglo XIX y principios d'o XX. No perdioron a suya independencia dica 1933.

## Bibliografía
*  Gonen, Amiram. *Diccionario de los pueblos del mundo*. Editorial Anaya, 1996. ISBN 978-8479793500.
Gagauzes

Os **gagauzes** (en gagauz *Gagauzlar*) son un pueblo de luenga turquica propia y relichión cristiana ortodoxa griega. Os territorios que ocupan en Ucraina, Moldavia, Rumanía y Bulgaria no tienen continuidat territorial, estando l'aria mes gran en o sud de Moldavia, on han declarato una republica independient sin reconoiximiento internacional.

## Historia
A suya etnochenesi no ye clara y bi ha muitas teorías. Se sape que son orichinarios de territorios bulgaros d'o sud de Dobrucha. Pareix estar que son o producto d'a superposición de bellas migracions turquicas anteriors a los otomans (Pazinacos, Uzos, Cumans, Selchuquís disidents, etcetera...) que estioron baixo a influencia d'os griegos bizantins y se cristianizoron.

Cuan l'Imperio Ruso conquirió as costas d'o norte d'a Mar Negra forachitoron a os Nogais y querioron repoblar-la con poblacions cristianas, permetendo que venisen alemans, bulgaros, y gagauzes. Os Gagauzes s'establioron en o sud de Besarabia creyando una isleta etnica prou dinamica pa asimilar a poblacions no gagauzas y con o tiempo tener mes importancia numerica y territorial que en o puesto d'orichen d'os gagauzes d'o sud de Dobrucha.

A presencia de Gagauzes en a Dobrucha rumana o Dobrucha d'o norte se remonta a reguchiatos d'a Guerra de Crimea.

O gubierno sovietico no permitió que tenesen a suya propia rechión autonoma y tamién lis prohibió una amostranza en a suya luenga. Dimpués d'a desintegración d'a URSS a mayor part d'os gagauzes d'a URSS se convertioron en una minoría important en a Republica de Moldavia y declaroron a suya independencia respecto a Moldavia creyando a Republica de Gagauzia.

## Bibliografía
*  Gonen, Amiram. *Diccionario de los pueblos del mundo*. Editorial Anaya, 1996. ISBN 978-8479793500.