Canis lupus

:*Iste articlo ye sobre o *'Canis lupus**. Ta o lupo como animal mitolochico se veiga [[lupo (mitolochía)]].''


O **lobo** u **lupo** (, [[Linné]] [[1758]]) ye un [[mamifero]] [[Carnivora|carnivoro]] d'a [[Familia (biolochía)|familia]] d'es [[canidae|canidos]], l'[[especie]] mes gran d'ista familia y, a mes, l'[[antipasau|antipasato]] d'es [[can]]s domesticos.

Yera profusament distribuito per tot l'[[hemisferio norte]] pero actualment en [[Europa]] se troba redueito enta la només bels recolons [[Montanya|muntanyencs]] d'a [[Peninsula Iberica]], [[Escandinavia]] y [[Europa de l'este]] den'que estiere [[caza]]u per motivos [[Economía|economicos]] y no pocas vegatas también de [[superstición]].

== Zoonimia ==
Os [[zoonimia aragonesa|zoonimos aragoneses]] pa clamar a esta especie son patrimonials y se remontan a lo latín ''LUPUS''. A forma mes estendillada ye ''lobo'', propia de l'[[aragonés occidental]], l'[[aragonés meridional]], a [[aragonés medieval|scripta medieval aragonesa]] y as zonas de l'[[aragonés oriental]] a on no se palataliza. A forma con [[palatalización]] ''llobo'' ye [[aragonés baixorribagorzano|baixo-ribagorzana]] y a forma palatalizada y apocopada ''llop'' ye [[Aragonés meyorribagorzano|meyo-ribagorzana]] y [[aragonés benasqués|benasquesa]], en continuidat cheografica con a mesma forma en catalán. A forma ''lupo'' presenta conservación d'a [[Oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|xorda intervocalica -P-]] caracter fonetico mes común en [[aragonés central]], documentando-se en [[aragonés panticuto|panticuto]] y en o [[aragonés d'o Viello Sobrarbe|Viello Sobrarbe]]. Tamién i ha interveniu una [[metafonía]] que ha interferiu en a evolución d'as vocals ''u'' y ''o'' d'o [[Sistema vocalico d'o latín vulgar#Posibles excepcions en aragonés|sistema vocalico d'o latín vulgar]] como en as formas sobre tot locals ''[[turmo]]'', ''[[urmo]]'', ''[[curto]]'', ''[[churro]]'', ''[[puzo]]'', ''[[cumo]]'', ''[[buixo]]'' y ''[[furco]]''.

== Subspecies ==
Se'n consideran 31 [[subspecie]]s en o mundo, d'entre ás cuals en as zagueras anyadas bi han estau eleminatas diversas per a suya resemblanza enta latras. Es [[can]]s y es [[dingo]]s son consideratos, tot y ixo d'as multiples formas que se'n troban huei lo día, como a subspecies domesticas d'o lupo: ''Canis lupus familiaris'' y ''Canis lupus dingo'' respectivament. Lo dingo y bels cans parias d'o sud-ueste asiatico descienden d'a subspecie india, mes chicota clamata ''Canis lupus pallipes''.

Es lupos d'[[Aragón]] (que ya no se'n troban) estieren perteneixents enta la subspecie ''Canis lupus signatus'' (o **lupo iberico**) que actualment vive només en as vals d'[[Asturias]], [[Galicia]], [[Cantabria]] y [[Castiella y Leyón]], asinas como a bels puestos de [[Portugal]] y [[Sierra Morena]]. Istes animals perteneixen enta o grupo d'as variedaz ''lupinas'' d'[[Europa]] y [[Asia]], clarament distinguibles d'as [[America d'o Norte|norteamericanas]] per a suya coloración mes terrosa per cuentas d'a grisa d'es lupos d'o [[Nuevo Mundo]]. A subspecie actual mes parellana enta o lupo iberico, per a mida suya mes redueida que d'es lupos nortencs, ye lo lupo italiano (''Canis lupus italicus'') que només troba-se en a cordelera d'es [[Apenins]].



Una atra variedat mes chicota creye-se que existiba en tiempos historicos en as cordeleras costaneras d'a costa [[Mar Mediterranio|mediterrania]] [[Espanya|espanyola]]. Clamada ''Canis lupus deitanus'' (u ''lupo levantín'') per [[Ángel Cabrera Latorre|Cabrera]] en o [[1907]], per haber estau descrita a partir d'animals cativos en un zoolochico de [[Provincia de Murcia|Murcia]] no ye considerada a tal, si que un grupo local d'exemplars chicotez d'o lupo iberico. D'ista posible subspecie no se'n tien noticias dende a prencipanza d'o [[sieglo XX]].

Atras subspecies d'iste grupo (es lupos europeus) se troban en [[Escandinavia]] y [[Rusia]] en numbros bastante abundants encara huei, y con as suyas colors marronosas fan diferencia d'as variedaz d'[[America d'o Norte]], per an también bi son numbrosos, pero que fan una mida bella suerte mes gran y con una color cheneral d'a capa grisosa.





Atras variedaz se trobaban antigament en rechions como lo norte d'[[Africa]], [[Arabia Saudita|Arabia]], la [[India]], y encara paises de l'estremo d'[[Asia]] como lo [[Chapón]]. Huei, muitas d'ixas subspecies se troban extinguitas o només presents en bels zoolochicos d'o mundo (como a lo caso de lupo d'Arabia ''Canis lupus'' subesp. ''arabs''.).

Es lupos de l'[[cerclo polar arctico|arctico]], ''Canis lupus'' subesp. ''arctos'', son de color totalment blanca u bellas vegadas con l'[[espalla]] grisa, y constituyen asinas una d'as variedaz mes bonicas, pero se troban restrinchitos ta as [[banquisa]]s de [[chelo]] de l'arctico, totalment aintro d'o [[cerclo polar arctico]].

== O lupo en Aragón ==
Es lupos d'[[Aragón]] estioron perteneixents enta la subspecie ''[[Canis lupus signatus]]'' (o **lupo iberico*'), pero ya no s'en troban por que en a primera mitat d'o [[sieglo XX]] estioron cazatos dica a suya desaparición; zaguerament en l'anyo 2017 bi ha presencia ocasional en a zona de [[Lecinyena]] de cualque eixemplar procedent de Catalunya pero d'a subspecie *Canis lupus italicus* u *lupo italiano''.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  Signatus.org En defensa d'o lupo iberico. 
*  Lupo Iberico: Especie a Protecher.
*  Ascuita l'odoliu d'es lupos.
*  Fauna Iberica: O lupo Información sobre animals d'a fauna iberica.