Basco guipuzcuán

O **guipuzcuán** u **basco central** (en idioma basco, *gipuzkera* u *erdialdeko euskara*) ye un *[[dialectos d'o basco|euskalki]]* u dialecto d'o basco charrato en gran parte de Guipuzcua (as excepcions son totas as localidaz d'a val de l'Alto Deba, Soraluze y Eibar a l'ueste de Guipuzcua, on se charra o dialecto bizcaíno; y o nord-este de Guipuzcua: Oiartzun, Lezo, Irún y Fontarrabia, on se charra o dialecto alto navarro).

Cal mencionar que o dialecto guipuzcuán y as parlas de transición suyas con o dialecto alto-navarro tamién se charran en a val de Burunda y Sacana, a l'ueste de Navarra, zonas en a que o basco ye intermeyo entre os dos dialectos.

## Extesion d'o dialecto guipuzcuán

O dialecto guipuzcuán no se charra en tota Guipuzcua (encara que si en a mes gran part), en l'ueste, seguindo a ribera d'o río Deva, dende a localidat de Leinz-Gatzaga dica Elgoibar, os habitants euskalduns d'ixas localidaz charran o dialecto bizcaíno; manimenos, a lo nord-este de Guipuzcua, os euskalduns de Oiartzun, Lezo, Fontarrabia y Irún charran o dialecto alto-navarro (linguisticament y historica han tenito gran relacion con o norte de Navarra).

Con tot y con ixo esta muga d'a comarca de Bidasoaldea entre o dialecto alto navarro y o dialecto guipuzcuán ye desapareixendo u diluindo-se china-chana, a favor d'o guipuzcuán (sobre tot en Irún). Encara as localidaz de Fontarrabia y sobre tot Oiartzun siguen mantenindo o dialecto alto navarro con rasmia.

Bels observadors notan a coincidencia d'a extensión cheografica d'o dialecto guipuzcuán con o territorio d'os antigos vardulos.

## Subdialectos
O dialecto guipuzcuán actual poseye principalment cuatro subdialectos. S'ha de tener en cuenta que en bellas zonas a diferenciacion u división d'as mugas d'estos subdialectos son diluitas, y o basco charrato en ciertas localidaz podria clasificar-se dentro de dos subdialectos (seguntes o parlant u parlant d'o basco d'ixa localidat). Os cuatro subdialectos son os siguients: 
* Guipuzcuán de Beterri: charrato en a zona meya y norte d'o curso d'o río Oria, zona u comarca conoixita como Beterri. Esta zona s'extiende dende a localidat de Ikaztegieta y acaba en Donostia, abarca as comarcas de Tolosaldea y Donostialdea.
* Guipuzcuán de Goierri: charrato en o sud-este de Guipuzcua, en a zona alta d'o curso d'o río Oria, ye dicir, en a comarca de Goierri. Esta zona encomienza en a localidat de Legazpi y acaba en Legorreta; encara que, seguntes bels bascologos u filologos, dentro d'este subdialecto tamien entrarían localidaz de Tolosalde, como Alegia y Bedaio. O basco charrato en Urretxu y Zumarraga se divide entre o guipuzcuán de Goierri y o guipuzcuán d'Urola.
* Guipuzcuán d'Urola: Se charra principalment en as localidaz que se troban en o curso d'o río Urola, zona centro y norte de Guipuzcua. A suya extensión interior encomienza en Urretxu y Zumarraga y acaba en a costa, en Zumaia, por o contrario, a suya extensión costera encomienza en Deba y acaba en Zarauz.
* Guipuzcuán de Navarra: Abarca as vals de Araiz, Sacana y Burunda, a l'ueste de Navarra.

## Particularidaz

Caracteristicas foneticas y morfolochicas:
* Alternancia de vocals:
** *a/e:* atros *euskalkis* u dialectos adhiben a vocal «a» a lo verbo auxiliar *izan* ("ser" u "haber"); manimenos en o dialecto guipuzcuán se li anyade a vocal «e». Pa fer una comparanza: *gara > g*'e**ra, zara > z**e**ra, zarete > z**e**rate''.
** ''e/i.'' Por eixemplo: ''ageri > ag**i**ri, edeki > **i**d**i**gi/**i**degi/**i**doki''.
* Hiato marcato, entrecalando una consonant, en os subdialectos guipuzcuans d'o norte: ''buru**b**a, ogi**dd**a/ogi**dx**a/ogi**j**a/ogi**x**a''. En os subdialectos guipuzcuans d'o sud, ''burue'' y ''ogie''.
* Union de vocals: ''zaharra > zarra'', ''lehen> len''
* Palatalizacion. En o "euskara batua" as palatalizacions son opcionals, manimenos en o dialecto guipuzcuán son regulars: ''aditu > a(d)i**tt**u, egina > e(g)i**ñ**a, ilargi > i**ll**argi.''
* ''j'', en o dialecto guipuzcuán dita consonant se pronuncia como en [[idioma castellano|castellano]] (''giza**j**o'', se pronuncia como se leye, como por eixemplo en a palabra castellana de **j**ugar''); manimenos, en "euskara batua" y os atros dialectos a ''j'' se pronuncia como en catalán, inglés u francés), por ejemplo: la palabra **j**adanik'', se pronuncia en francés ''[[chinero|janvier]]'' ("chinero").
* No se pronuncia la ''h'', ye muda.
* No se fa distinción entre o [[nominativo]] plural (la ''-ak'' d'o "euskara batua") y o [[ergativo]] plural (en "euskara batua" ''-ek''), por ixo en o dialecto guipuzcuán as dos terminacions se pronuncian d'a mateixa traza: ''-ak'', a diferenciación se fa por l'acento u entonación final d'a palabra.
* Totas as frases imperativas se gosan remarcar: ''etorri de**n*' gizona nire aita da*.

## Importancia
O dialecto guipuzcuán u *Gipuzkera* ye un d'os principals dialectos historicos d'o basco y dende o sieglo XVIII ha estau un dialecto con tradición literaria. Tien gran afinidat con o dialecto alto-navarro y con o dialecto labortán, encara que tamién poseye cierta influencia d'o dialecto bizcaíno.

Actualment, a l'igual que o resto d'os dialectos bascos, y en cheneral tot o basco charrato por os guipuzcuans se ye fusionando con o euskara batua, por a gran presencia d'o *batua* en os medios de comunicación, administración y literatura. Con tot y con ixo o dialecto guipuzcuán poseye una gran fortaleza, y de fuera d'os nuevos parlants d'o basco u *euskaldunberris* ye o dialecto que charran por un regular u toz os días os euskalduns d'a suya zona. Os neoparlants de Guipuzcua, que han aprendito en "euskara batua" tamién suelen recibir a influencia d'o dialecto guipuzcuán por a suya fortaleza en a sociedat que tienen arredol d'éls. O "euskera batua" ye o basco present en textos formals, cultos, literarios, administrativos u como parla estándard d'os medios de comunicación, encara que tamién bi ha radios y televisions locals y comarcals on se charra o dialecto guizpucuán y os suyos subdialectos.

## Vinclos externos
* Zarauzko hizkera ("Parla de Zarautz").
* Koldo Zuazo, "Euskalkien jatorriaz eta bilakaeraz", ("Sobre l'orichen y desarrollo d'os euskalkis"), Berria 2007-XII-9.

## Referencias