Luna

:*Iste articlo ye sobre un *'satelite d'a Tierra**; ta atros usos, se veiga [[Luna (desambigación)]].
A **Luna*' ye o solo [[satelite natural]] d'a [[Tierra]] y o cinqueno satelite natural mas gran d'o [[sistema solar]]. Ye l'[[astro]] mas amanau ta la Tierra, y o que millor se conoix. O suyo [[diametro]] ye de 3.475 [[kilometro|km]] (menos d'un tercio d'o diametro terrestre) y a [[distancia meya]] ta la Tierra ye de 384.400&nbsp;km, bellas trenta vegadas o diametro d'a Tierra. Fa un chiro arredol d'a tierra en 27,3 días ([[periodo orbital]]) y a variación periodica d'a cheometría d'o sistema Tierra-Luna-Sol ye a responsable d'as fases lunars, que se repiten cada 29,5 días ([[periodo sinodico]]). Tien una [[masa]] muito menor que a terrestre, y l'[[aceleración]] d'a [[gravedat]] ye alto u baixo 1/6 d'a d'a Tierra. A suya [[superficie]] ye plena de [[cráter]]s y poseye una [[atmosfera]] muito tenue. Vista dende a Tierra, ye l'obchecto terrestre mas brilant dimpués d'o [[Sol]], y encara que no brila por ella mesma, sí que reflecta a [[luz]] d'o Sol.

== Formación ==
Se creye que a Luna se formó fa uns 4.510 millons d'anyos, no guaire dimpués d'a Tierra. A explicación mas acceptada ye que a Luna se formó a partir d'as enruenas que quedoron dimpués d'un impauto chigant entre a [[Tierra]] y un cuerpo hipotetico d'a grandaria de Marte clamau [[Theia]].

== Atmosfera ==
A Luna tiene una atmosfera tan tenue que pareixe estar cuasi en o vuedo, con una masa total de menos de 10 toneladas. A presión superficial d'ista chicota masa ye d'arredol de 3 × 10-15 atm (0.3 nPa); y vareya con o día lunar. As suyas fuents incluyen l'esbaficación y l'estricallación catodica, producto d'o bombardeyo d'o suelo lunar por os ions de l'aire solar. Os elementos que s'han detectau incluyen [[sodio]] y [[potasio]], producius por l'estricallación catodica (tamién se troban en as atmosferas de [[Mercurio (planeta)|Mercurio]] y [[Io (satelite)|Io]]); [[helio-4]] y [[neón]] de l'aire solar; y [[argón-40]], [[radón-222]] y [[polonio-210]], esbafaus dimpués d'a suya creyación por desintegración radioactiva dentro d'a crosta y o manto.

== Movimiento de rotación ==

A Luna chira sobre un eixe de rotación que tiene una inclinación de 88,3º con respecto a lo plano d'a eliptica de traslación arredol d'a Tierra. Ya que a duración d'os dos movimientos ye a mesma, a Luna presenta a la Tierra siempre o mesmo hemisferio, a cara que no se veye dende a tierra se conoixe como *a cara amagada d'a luna*.


== Exploración ==
A Luna estió aconseguida por primera vegada por un obchecto creyau por humans en setiembre de 1959, cuan a [[Luna 2]] d'a [[Unión Sovietica]], una nau espacial sin tripulación, s'esclafó intencionalment contra a superficie lunar. Estió seguiu por o primer aterrizache suau exitoso en a Luna por [[Luna 9]] en [[1966]].

A Luna ye o unico obchecto celestial en que os humanos son plegaus y en que s'ha feito un aterrizache tripulau (clamau alunizache). O [[20 de chulio]] de [[1969]] os astronautas d'a nau espacial *Apollo XI'' estioron os primers hombres en pisar a suya superficie. Dende alavez, s'han feito 6 alunizaches tripulaus, o zaguero en 1972, toz adintro d'o programa Apollo. Bels países han nunciau os suyos plans ta fer tornar humans ta la superficie lunar como que por eixemplo Estaus Unius con o suyo programa Artemis.

## Estatus legal
Encara que os modulos d'aterrizache d'as sondas Luna espardioron banderetas d'a Unión Sovietica en a Luna, y os astronautas d'o programa Apollo plantoron simbolicament banderas d'Estaus Unius en os suyos puestos d'aterrizache, garra nación reclama a propiedat de garra parte d'a superficie d'a Luna. Rusia, China, India y Estaus Unius son parte d'o Tractau de l'Espacio Exterior de 1967, que define a Luna y tot o espacio exterior como que a "provincia de toda a humanidat".

## A luna en a cultura

O contraste entre a parte mas luminosa y as zona mas fosca creya os patrons vistos por diferents culturas como que l'Hombre d'a Luna, o conello y o brúfol, entre atros. En muitas culturas prehistoricas y antigas, a Luna estió personificada como que una deidat u unatro fenomeno sobrenatural, y as vistas astrolochicas d'a Luna continan espardindo-se hue.

Existe a creyencia que sobre as personas existe un efecto lunar y que os ciclos d'a Luna tienen bella influencia en o comportamiento humano. Manimenos, no i hai evidencias cientificas con relevancia estatistica que confirmen minimament esta aseveración. Ni sisquiera lo ciclo menstrual humán (que la suya duración de 28 días coincide sensiblement con o ciclo lunar), presenta la menor correlación estatistica en a suya distribución en a población femenina con as fases d'a Luna. En esta mesma linia, tamién s'han difundiu disciplinas como l'agricultura biodinamica, que pretenden obtener supuestos beneficios en las collitas coordinando os momentos de plantación u de recolección con determinadas fases d'a Luna, anque popularment se preneba la luna como referencia temporal pa fer la plantación u recollita.

As fases regulars d'a Luna lo converten en un reloch muit convenient, y os periodos d'os suyos creixents y minguants forman a base de muitos d'os calandarios mas antigos.

### Simbolismo
La Luna, pasiva, s'ha oposau constantment a lo Sol, mas actiu. Son, entre atros, l'elemento femenín y l'elemento masculín y la brillantez d'os dioses y lo bueno contra la foscor y lo mal.

Tamién ye present en a bandera de muitos países de cultura u relichión mayoritaria musulmana y que fan referencia a las banderas y escudos d'armas utilizaus en l'Imperio Otomano y por estar a meya luna o simbolo de l'islam. Entre o países que utilizan a luna en a suya bandera cal destacar Turquía, Tunicia, Alcheria, Mauritania, l'Azerbaichán, Uzbekistán y Pakistán. En muitos d'istos países o simbolo d'a organización conoixida en occident como Cruz Roya ye una media luna roya.

## Referencias

## Veyer tamién
* Programa Apollo.
* Programa Artemis.
* Astro.
* Claro de luna.
* Mitolochía lunar.
* Satelite natural.

## Vinclos externos

### Información cientifica
*  Sobre a Luna.
*  A Luna en o sitio web Astronomía.
*  Ficha tecnica d'a Luna en o sitio web d'a NASA.

### Fases lunars
* Movimientos d'a Luna (inclui pronostico d'as fases lunars dende chinero de l'anyo 100 dica aviento de 2300)..
* Rechistro d'a fase lunar actual.

### Atros
* Versión lunar de GoogleMaps.