open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bergosa

**Bergosa** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

## Toponimia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 948/962, recullida en a obra d'o suyo chirmán Antonio Ubieto Arteta *Cartulario de [[Monesterio de Sant Chuan d'a Penya|San Juan de la Peña]], II*, en *Textos Medievales*, 6 (Valencia, 1963), y documenta as variants *Bergossa*, *Bergosi*, *Bergasa*, *Uergosa*, *Uergossa* y *Bergosa*.

Un microtoponimo homofono *Vergosa* se troba en Ambel y s'interpreta a partir de "Verga" y d'o sufixo indicador de formación vechetal *[[sufixo -oso|-osa]]*.

## Historia
En os anyos 1990, o lugar fue espropiau, como a resta d'a Garcipollera, ta plantar pins ta evitar a colmatación con os sedimentos d'as suyas tierras de l'entibo de Yesa, en o río Aragón.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia de Sant Saturnín, una ilesia en runas pero que encara consta como iglesia parroquial d'o lugar, que hue ye despoblau. Ye una Ilesia en estilo romanico d'o sieglo XII, muit esviellau en os sieglos XVI y XVII, con una sola nau orichinal y dos nas mas adhibidas posteriorment en os laterals.

## Referencias

## Vinclos externo s
*  En www.despobladosenhuesca.com.
Bescós de Garcipollera

:*Iste articlo ye sobre un lugar aragonés en a comarca d'a Chacetania; ta atros usos, se veiga *'Bescós**''.


**Bescós de Garcipollera''' ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca y antigo municipio. Dimpués d'a construcción de l'entibo de Yesa estió expropiau por l'estau y albandonau, estando despoblau mientres muito tiempo.

En l'actualidad en o suyo antigo termín municipial bi ha una piscifactoria y a suya población ye de 5 habitants en 2019.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia parroquial de Sant Miguel Arcánchel, una ilesia d'o sieglo XVII u XVIII construida dencima d'os repuis d'una antiga ilesia romanico, adedicada a Sant Miguel Arcánchel y qu hue se troba en runas.

## Vinclos externos
*  En http://www.despobladosenhuesca.com/
Villanoviella (Acín)

**Villanoviella** (*Villanovilla* en castellano) ye un lugar en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 9 habitants.

## Cheografía
O lugar se troba en a Garcipollera y ye a unica localidat habitada d'a val.

## Molimentos
* Ilesia de Santa Olaria de Mérida de Villanoviella, una ilesia d'os sieglos XV a XVII adedicada a Santa Olaria de Mérida, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Banaguás

**Banaguás** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. Fa parte d'a diocesi de Chaca y archidiocesi de Pamplona.

A suya población ye de 38 habitants.

## Cheografía
Banaguás ye situato a 813 metros d'altaria, a una distancia de 73 km de Uesca, a capital d'a suya provincia, y 5 de Chaca, a capital d'o suyo municipio. Ye situata en a Val Ancha, en a marguin norte d'o río Aragón que trescruza ista val d'este ta ueste.

## Toponimia
Seguntes Manuel Benito Moliner, d'o *[[Instituto de Estudios Altoaragoneses]]*, iste toponimo ye un antrotoponimo, ye decir, que provien d'un nombre propio.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia parroquial de Sant Chuan Baptista, una ilesia d'estilo romanico adedicada a Sant Chuan Baptista.

## Fiestas
*16 d'agosto.

## Vinclos externos
* Banaguás en *www.RomanicoAragones.com*.
* Banaguás en *www.AragonRomanico.com*.
* ''Atardecer en los trigales'', fotografía de Banaguás, en una anvista dende a marguin sud d'o río Aragón.

## Referencias
Binué

**Binué** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 8 habitants (2010).

## Toponimia
Ye un toponimo con terminación -ué tipica de l'Alto Aragón centro-oriental, terminación que gosa acompanyar a antroponimos latinos u galos usuals en ixas envueltas d'os romanos.

## Demografía

## Molimentos
A Ilesia de Sant Per Apóstol de Binué, una ilesia en estilo romanico muit esviellada adedicada a Sant Per Apóstol, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Botaya

**Botaya** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 30 habitants.

No confundir con l'amanau lugar de Botayola, un despoblau medieval.

## Cheografía
Botaya ye situau a 960 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, en a vertient sud d'a sierra de Sant Chuan d'a Penya.

## Clima
A suya temperatura anyal ye 10.47&nbsp;°C, con una temperatura meya en chinero de 3.1&nbsp;°C y en chulio de 19.82&nbsp;°C.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye en 1049, en o *Cartulario de San Juan de la Peña* (*Textos Medievales*, 9, Valencia 1963), y ye citau con os nombres de *Botaya*, *Botaga*, *Botaia*, *Uotaia* y *Votaga*.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Istevan de Botaya, una ilesia de zaguerías d'o sieglo XII u prencipios d'o sieglo XIII adedicada a Sant Istevan, que conserva un timpano obra d'o *[[Mayestro de Sant Chuan d'a Penya]]*. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.
* Ermita de Sant Climent de Botaya, que se troba en o despoblau de Sant Climent.
* Ermita de Sant Hadrián de Botaya.
* Ermita de Sant Miguel de Botaya, d'o sieglo XII.

## Referencias

## Vinclos externos
Caniars

**Caniars** (en castellano *Caniás*) ye un lugar en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 46 habitants.

## Clima
A suya temperatura anyal ye 11.46&nbsp;°C, con una temperatura meya en chinero de 3.12&nbsp;°C y en chulio de 21.06&nbsp;°C.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Per de Caniars, una ilesia d'o sieglo XII en estilo romanico adedicada a sant Per, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Xarlata

**Xarlata** (*Jarlata* en castellano) ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 10 habitants (2009).

## Cheografía
O lugar de Xarlata se troba situato a 872 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia de Sant Chulián de Xarlata, una ilesia adedicada a sant Chulián, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
O Fraixinal

**O Fraixinal** (*Fraginal* en castellano) ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. Pende d'a diocesi de Chaca.

A suya población ye de 6 habitants.

## Cheografía
O lugar d'o Fraixinal se troba situato a 800 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Toponimia
En a parla chaquesa se diz *Frahinal* con pronunciación castellana, d'alcuerdo con bels lingüistas como Chabier Tomás Arias se remonta a l'aragonés orichinal "Fraixinal" (selva de fraixins), palabra que Alwin Kuhn troba como microtoponimo en Echo (*Fraxinal*), y que presenta sufixo -al indicador de formacions vechetals.

Por atra part en l'aragonés residual de Bagüés a palabra *faixina* ("ripa de faixos") se conserva castellanizada foneticament como *frahina*, por o que o toponimo podría remontar-se a *[[faixinal]]*, "puesto a on se guardan las faixinas".

Tamién cabe a posibilidat que se remontase a una variant de Ferranyal, pero en principio en l'aragonés occidental propio d'a Chacetania existe a palabra "fraxín(o)" pa l'arbol y no se documentan formas tipo *Ferrachinal* pa o "ferranyal".

## Molimentos
* Ilesia de Nuestra Sinyora d'as Dolors d'o Fraixinal, una ilesia d'o sieglo XVIII adedicada a Nuestra Sinyora d'as Dolors que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En http://www.despobladosenhuesca.com/
Guasa

**Guasa** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. Fa parte d'a diocesi de Chaca y archidiocesi de Pamplona.

A suya población ye de 55 habitants (2009).

## Cheografía
A localidat de Guasa ye situata a piet d'a carretera N-330 en o trampo Chaca-Samianigo, a man d'o río Gas y a 850 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Demografía

## Comunicacions
* N-330.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Sabastián Mártir de Guasa, una ilesia d'o sieglo XVIII. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Guasillo

**Guasillo** ye un lugar en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 68 habitants.

## Toponimia
En o *[[Libro del Reparo del General]]* de 1489-1491 s'escribe *Guasiello*. Manimenos o Consello Asesor de l'Aragonés no en tien conoixencia. Agustín Ubieto Arteta testimonia as variants *Guasillo*, *Guassillo*, *Guassil*, *Gualssilyo*, *Guasillum*, *Guassilgo*, *Guasilgu*, *Gassillo*, *Gosilo*, *Gosiello*, *Agusillo*, *Aguisillo*.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Hadrián de Guasillo, una ilesia d'o sieglo XVIII adedicada a Sant Hadrián de Nicomedia, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
Larrosa

**Larrosa** ye un lugar en o termin municipal de Chaca, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

Actualment ye despoblau dende a suya expropiación en os anyos 1960 ta construir l'entibo de Yesa.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Bertolomeu de Larrosa, una ilesia en estilo romanico adedicada a Sant Bertolomeu, que ye la ilesia parroquial d'o lugar y que hue se troba en runas.

## Vinclos externos
*  En http://www.despobladosenhuesca.com.
Villanoviella d'Alastuei

**Villanoviella d'Alastuei** (en castellano *Villanovilla de Alastuey*) ye un lugar aragonés despoblau en o termin municipal de Bailo, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.
Larués

**Larués** ye un lugar definito como entidat local menor d'o termin municipal de Bailo, comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 81 habitants (2004).

## Cheografía
Larués ye situato a 720 metros d'altaria, a una distancia de 73 km de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Vicent Mártir de Larués, una ilesia en estilo gotico adedicada a Sant Vicent Mártir, que ya a ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Aringo

**Aringo** ye un lugar en o termin municipal de Sigüés, comarca de Chacetania y partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers, en a provincia de Zaragoza. Actualment o lugar ye despoblato.
Arbués

**Arbués** ye un lugar aragonés en o municipio de Bailo, comarca d'a Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 11 habitants (2010).

## Cheografía
A localidat d'Arbués se troba situata a 768 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye en 987, en a edición por Antonio Ubieto Arteta d'o *Cartulario de [[Monesterio de Sant Chuan d'a Penya|San Juan de la Peña]]-I* (en *Textos Medievales*, 6, Valencia, 1962), y documenta as formas *Arbues*, *Arbos*, *Arbuas*, *Arbuassi*, *Arboasse* y *Arvuesse*.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia parroquial de Sant Per, una ilesia en estilo romanico adedicada a Sant Per con tres naus y que conserva la suya frontera orichinal.

## Referencias

## Vinclos externos
Arrés

**Arrés** ye un lugar aragonés en o termin municipal de Bailo, comarca d'a Chacetania y partiu chudicial de Chaca, en a provincia de Uesca.

A suya población ye de 32 habitants (2010).

Se troba situato en o Camín de Sant Chaime aragonés.

## Demografía

## Molimentos
* Castiello d'Arrés, un castiello d'o sieglo XV, protechito legalment con a suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]*.
* Ilesia parroquial de Santa Agueda, una ilesia d'o sieglo XVI adedicada a Santa Agueda y esviellada en o sieglo XVII.
Miramont (Sigüés)

:*Iste articlo ye sobre un lugar aragonés en a comarca d'a Chacetania; ta atros usos, se veiga *'Miramont**''.


**Miramont*' (*Miramón* en [[Idioma castellano|castellano]]) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] en o termin municipal de [[Sigüés]], [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Chacetania]] y [[partiu chudicial]] d'[[Exeya d'os Caballers]], en a [[provincia de Zaragoza]].

== Cheografía ==
Miramont ye situato en a carretera [[N-240]], en a marguin norte d'o [[río Aragón]], debant de [[Mians]] y [[Artieda]].

== Etimolochía ==
*Miramont* significa en [[Idioma aragonés|aragonés]] "puesto encarato enta o mont", "puesto dende on se veye bien o mont".

== Historia ==
O lugar fue clamato en os primers tiempos d'a [[Reconquiesta]] *Ologasti*, identificato con *Oloast*, a on os [[val de Roncal|roncaleses]] redotoron a os musulmans, seguntes [[Alberto Cañada Juste]] en a suya obra *La campaña musulmana de Pamplona. Año 924* ([[Pamplona]], [[1976]]).

Seguntes [[Agustín Ubieto Arteta]], a primera cita d'o lugar ye en [[970]]/[[994]], seguntes [[Antonio Ubieto Arteta]] diz en *Cartulario de San Juan de la Peña* (*Textos medievales 6*, [[Valencia]] [[1962]]); con as formas *Miramón* y *Miramont*.

En o [[sieglo XI]], o [[monesterio de Leire]] pretendió apropiar-se-ne, chunto con [[Mians]], con un documento falsificato. Sindembargo, o monesterio teneba as tercias episcopals.

== Bibliografía consultata ==
 Fortún Pérez de Ciriza, Luis Javier: *Leire, un señorío monástico en Navarra (siglos IX-XIX)'', Gubierno de Navarra, 1994, Pamplona, 930 pachinas, ISBN 84-235-1189-8

## Referencias
Benito Mussolini

**Benito Amilcare Andrea Mussolini** naixiu de Dovia di Predappio (provincia de Forlì-Cesena, Emilia-Romanya) o 29 de chulio de 1883 y muerto executau lo 28 d'abril de 1945 en Giulino di Mezcegra (Lombardía) estió un politico, periodista y escritor italiano. Mussolini estió o fundador d'a doctrina politica d'o faixismo.

O 31 d'octubre de 1922, con a clamada *[[Marcha sobre Roma]]*, prenió o poder, y estió o 40eno president d'o Consello de Gubierno d'Italia dica estar depuesto por o suyo propio partiu o 25 de chulio de 1943 en plena Segunda Guerra Mundial por a marcha desastrosa d'a situación militar.

Entre lo 23 de setiembre de 1943 y lo 25 d'abril de 1945 estió lo president d'a Republica Social Italiana, un Gubierno colaboracionista con o Tercer Reich. O 25 d'abril, con o final proximo d'a II Guerra Mundial, albandonó Italia ta refuchiar-se en Suiza, pero estió preso por a Resistencia italiana y executau.

## Vinclos externos
Torralba (Cuenca)

:*Iste articlo tracta sobre *'Torralba** en [[Provincia de Cuenca|Cuenca]]. Ta altros emplegos d'o toponimo **torralba** se veiga **Torralba (desambigación)**.''

 
**Torralba*' ye un municipio [[Castiella-La Mancha|castellanomanchego]], situato en a [[provincia de Cuenca]]. A suya población ye de 169 habitants ([[2007]]), en una superficie de 55,49 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 3,05 hab/km².

== Molimentos ==

*Enrunas d'o [[Castiello]] u «Torre Alba»
*Ermita de [[Santa María d'as Nieus|Nuestra Sinyora d'as Nieus]]
*Ilesia Parroquial de Santo Domingo de Silos
*Arquitectura Popular d'o casco urbán antigo y a Plaza Mayor
*«*Olma del Concejo*», (fa referencia a lo [[concello municipal]] y ye un [[urmo]] a man d'a [[Casa d'a Villa]]).
*En os arredols d'o lugar cal mencionar as «*Minas romanas de Espejuelo*» y a «*Fuente de Santa Quiteria''».

## Veyer tamién

*Lista de municipios de Cuenca
Sisant

**Sisant** (*Sisante* en castellano) ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 1.859 habitants (2007), en una superficie de 13,36 km² y una densidat de población de 13,84 hab/km².

## Toponimia
A forma *Sisant* se documenta en castellano medieval y ye coincident con lo que cabe esperar por a fonetica aragonesa, con perda d'a -y final atona.

## Molimentos

*Ilesia de Santa Catarina
*Convento d'as Relichiosas Clarisas
*Casa d'o Lugar de Sisant
*Casalicio "A Sevillana"
*Ermita de Sant Antón
*Ermita Sant Bertolomeu
*Ermita d'a Concepción'''

## Veyer tamién

*Lista de municipios de Cuenca

## Vinclos externos
*Pachina web sobre Sisant (castellano).
*Libro on se puet documentar o toponimo Sisant
Casa d'a villa

A **casa d'a villa** ye, tradicionalment en aragonés, l'edificio que fa de seu d'o municipio y concello municipal en caso de que a suya cabecera siga una villa. Si a capital municipal ye una ciudat l'edificio se conoixe como **casa d'a ciudat**, mientres que si ye un lugar será **casa d'o lugar**. En ocasions a casa d'a villa ye un edificio con gran intrés artistico. En Aragón bi ha eixemplos de casas d'a villa renaixentistas.

## Denominacions
A denominación *casa d'a villa* a vegadas con ciertos verbos no leva articlo definiu, como veyemos en A Lueca y en atros pocos textos:

En aragonés, a diferencia d'o castellano, se fa distinción entre l'edificio fisico, *casa d'a villa* y a institución que l'ocupa: *[[concello municipal|concello]]* (u en benasqués *achuntament*).

Atras denominacions de l'edificio seu d'o concello municipal son *casa lugar*, *casa d'o lugar* y *casa'l lugar*. En cheso ye *casa de la villa*, en benasqués ye *casa de la vila*, coincidindo foneticament con o catalán. O emplego *casa d'a villa* u *casa de la villa* seguntes l'articlo que s'emplegue en cada comarca ha estau prou estendillau pa que encara en Andorra y Chiprana retulen oficialment l'edificio municipal *casa de la villa*.

## Notas


## Referencias
Beteta

**Beteta** ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. Fa parte d'a comarca d'a Serranía Alta.

A suya población ye de 327 habitants (2010), en una superficie de 115,35 km² y una densidat de población de 2,83 hab/km².

## Toponimia
O toponimo *Beteta* presenta o sufixo *[[Sufixo -eto|-eta]]* y s'interpreta a partir de *ABIETETA*, "formación vechetal d'abetz". Como en o Sistema Iberico no bi ha abez, s'ha de referir por fuerza a una especie de pin. Se torna a trobar *[[Beteta (sierra d'Andilla)|Beteta]]* como microtoponimo en a sierra d'Andilla. O toponimo *[[Arbeteta]]* d'a cercana provincia de Guadalachara tendría a mesma interpretación.

## Cheografía
O lugar de Beteta se troba situau a 1.210 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 80 km d'a ciudat de Cuenca, a capital d'a suya provincia.

En o suyo termin municipal se troba a pedanía d*'[[El Tobar]]*, cerca d'a *[[Laguna del Tobar]]*, y tamién en fa parte o lugar de Valtablado de Beteta.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
*Fortaleza de *Rochafría*.
*Ilesia parroquial dedicata a l'Asumpción d'a Virchen.
*Ermita d'a *Virgen de la Rosa*.
*Plaza con porches.
*Palacio d'os marqueses de Fariza, agora convertito en polisportivo.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Lista de municipios de Cuenca.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal de Beteta.
Linars (desambigación)

**Linars** puet estar:
* **[[Linars de Broto]]**, un lugar aragonés d'o municipio de Torla (Sobrarbe, Uesca)).
* **[[Linars de Marcuello]]**, un lugar aragonés d'o municipio de Lobarre (Uesca).
* **[[Linars de Mora]]**, un municipio aragonés d'a comarca de Gúdar-Chabalambre (Teruel).
* **[[Val de Linars]]**, un municipio aragonés d'a comarca de Gúdar-Chabalambre (Teruel).
* **[[Viú de Linars]]**, un lugar aragonés d'o municipio de Torla (Sobrarbe, Uesca).

## Se veiga tamién
* Liners.
* Linares.
* Llinars.
Lorbés

**Lorbés** ye un lugar en o termin municipal de Salvatierra d'Esca, comarca de Chacetania y partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers, en a provincia de Zaragoza.

A suya población ye de 9 habitants (2004).

## Cheografía
Lorbés ye situata a 828 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a cantos d'o río Sacal.

## Historia
O lugar yera vinculato con o monesterio de Leire, en Navarra, muit amanato.

Lorbés estió un municipio independient dica a suya incorporación en 1972 a o municipio de Salvatierra d'Esca.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Miguel Arcánchel de Lorbés, una ilesia d'o sieglo XVI d'estilo gotico adedicada a Sant Miguel Arcánchel que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
* Ermita d'a Virchen d'a Pardina.

## Fiestas
*6 de setiembre.

## Referencias

## Vinclos externos
 Lorbés en ''Jacetania.es'' (.pdf).
Cava

:*Iste articlo ye sobre o [[vin esbrumoso]] feito por o *metodo tradicional*; ta atros usos, se veiga *'cava (desambigación)**''.


O **cava*' ye un [[vin esbrumoso]] feito por o *metodo tradicional'' sobretot en a rechión d'o Penedés catalán, y prencipalment en a localidat de Sant Sadurní d'Anoia. En Catalunya s'emplegan as variedaz d'uga macabeu, parellada y xarel·lo.

Tamién se fa cava con denominación d'orichen en atros puestos d'a Peninsula Iberica, amás de Catalunya, como en Requena (Valencia), Haro (La Rioja) u Viana, Extremadura (comarcas de La Plata y Los Barros), Aragón y en Aranda de Duero (Castiella y Leyón).

En Aragón bi ha 3 municipios con denominación d'orichen de cava, Ainzón, Calatayú y Carinyena.

## Se veiga tamién
* Denominación d'Orichen Protechida Cava

## Referencias
Cieguera

A **cieguera**, **cegallera** u **invidencia**. ye a perdua total u parcial d'o sentito d'a vista. Existen cuantos tipos de ceguera parcial pendendo d'o grau y tipo de perdua de visión, como a visión reducita, o escotoma, a cieguera parcial (nomás d'un uello) u o daltonismo.

As personas con cieguera total se dicen **ciegos** u **invidents** y as personas con cieguera parcial **somiciegos**.

## Esporte
Pa as personas ciegas y somiciegas bi ha esportes y competicions adaptadas que pueden practicar y competir en cualques esportes. A competición mas important pa esportistas ciegos son os Chuegos Paralimpicos, tamién bi ha atras compecions internacionals y nacionals a on bi han esportes pa personas disminuidas fisica y psiquicament agrupatos por categorias con disminucions parellanas.

L'autoridat mundial que regula y organiza competicions esportivas a nivel inernacional ye la Federación Internacional d'Esportes pa Ciegos. Las personas con discapacidat visual han participau en os Chuegos Paralimpicos dende los de Toronto 1976.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
* Chuegos Paralimpicos.

## Vinclos externos

*  ONCE (''Organización Nacional de Ciegos de España'')
Ciego

**Ciego** puet estar:

*Una persona con problemas de visión u cieguera.
*Una parti de l'aparato dichestivo. Se veiga ciego (anatomía).
Ixordera

A **ixordera**, tamién **sordera** u **sordalla**, ye a condición d'a persona que se troba privata d'o sentito d'a oída, ye decir, que no permite a l'afectato por malautía, malformación u desgaste d'a oida d'ascuitar os sonitos d'o suyo entorno. Ista perdua d'audición puet estar parcial u total, transitoria u permanent, y fa que as personas con xordera tiengan especials dificultaz ta percibir u ta entender a información y ta desarrollar habilidaz socials de traza comunicativa; cal parar cuenta repective d'ixo d'a diferencia entre as personas que tienen xordera dende a suya naixencia y as personas que se convertioron en xordas dimpués d'haber adquirito o lenguache oral, estando en iste zaguer caso muito mas desarrollatas as suyas capacidaz.

Beluns pueden plegar a desburdir-se en a capacidat de leyer os labios, y atros aprenden la lengua de signos pa poder comunicar-se y relacionar-se.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
* Lengua de signos.

## Vinclos externos

*  Diccionario d'a lengua de sinyals espanyola.
*  Pachina web d'a Asociación de personas xordas de Zaragoza y Aragón.
*  Pachia web d'a ''Confederación Estatal de Personas Sordas'' (CNSE).
Zinc

O **zinc**, **cinc** (de l'alemán *zink*) u **sen** ye un elemento quimico de numero atomico 30 y simbolo **Zn** situato en o grupo 12 d'a tabla periodica d'os elementos.

## Referencias
Meseguero

Un **meseguero** (u **meseguera** si ye muller) ye un guarda de campo, con facultat de conoixer y estimar os danyos que se i han feito.

Rafael Andolz Canela diz que esta palabra ye d'os antigos documentos en aragonés medieval pero ye documentada en o sieglo XX en l'aria d'A Espunya y Baixo Penyas. En o Baixo Aragón ye común como apelliu.

## Referencias
Cabreu

O **cabreu** (d'o catalán *capbreu*) ye o libro catedralicio a on constan totas as rendas e dreitos d'a Mitra en cadagún d'os lugars d'a diocesi.

En aragonés medieval se refiere a lo libro d'os privilechios d'a Ilesia, o libro que serviba pa apuntar as suyas pertenencias, sentar as ilesias e piezas d'o Reyal Patronato.
Macabeu (uga)

A **uga macabeu** ye una variedat d'uga blanca muit estendillada en Espanya, con probable orichen en a val d'Ebro u País Valenciano.

A planta ye d'alto rendimiento. Ye muit sensible a la *[[botrytis cinerea]]*, ye resistent a las cheladas y o suyo cautivo ye augmentando muito. Los suyos carrazos son d'una mida gran, lo barfuello fino y la color dorada.

Produce un vin con aroma delicau y color amarillenca palida palliza con tonos verdes. No gosan estar vins muito alcoholicos, estando entre 9 y 10,5%. En Catalunya s'emplega con a *[[Parellada (uga)|parellada]]* y a *[[xarel·lo]]* como base ta o cava.

Se cautiva amplament en La Rioja, Rueda, Aragón, Catalunya y Lenguadoc.

En Aragón ye una d'as variedaz blancas autorizadas en os vins d'as denominacions d'orichen protechidas Calatayú, Campo de Borcha, Carinyena, Cava y Semontano y en as indicacions cheograficas protechidas vins d'a Tierra Baixo Aragón, Ribera d'o Galligo-Cinco Villas, Ribera de Xiloca, Valle d'a Cinca y Val de Xalón.

## Denominacions
A denominación de *macabeu* ye documentada en Ayerbe. Atras denominacions, en catalán u castellano son: *alcañol*, *alcañón* (por entivocación con a variedat alcanyón, muit parellana), *blanca de Daroca*, *charas Blanc*, *forcalla*, *gredelín*, *lardot*, *macabeo alcañol*, *maccabeu*, *perpignan*, *queue de Renard*, *rossan* y *viuna*.
Macabeu (desambigación)

A palabra **macabeu** (d'o hebreu *maqqaba*, "martiello") puet referir-se a:
*Macabeu, uga blanca.
*Macabeu, miembro d'un movimiento rebel chudieu.
*Chudas Macabeu, personache biblico que venció a los Seleucidas.
*Libro d'os Macabeus I y II Libros deuterocanonicos textos apocrifos.
*Libro d'os Macabeus III y IV, canonicos pa la Ilesia Greco-Ortodoxa, pero no reconoixitos por a Ilesia Catolica.
*Os siet chirmans macabeus, mártirs que no renegoron d'a suya fe.
Seixma d'el río Xiloca (Comunidat de Calatayú)

La **seixma d'el río Xiloca** ye una seixma de la Comunidat de Calatayú que compreneba bellas aldeyas de la val de lo Xiloca:

* Atea 
* Fuents de Xiloca 
* Maluenda 
* Mochales
* Montón 
* Olvés 
* Viliella de Xiloca

## Bibliografía
*José Luis Corral Lafuente: *La génesis de la comunidad de aldeas de Calatayud*, Aragón en la Edad Media, nº 16, 2000, pachinas. 197-214.
Termicén

**Termizén** (en arabe, **تلمسان**, *Tilimsān*; en berber , *Tala Imsan*) ye una ciudat d'Alcheria, y a capital d'a provincia con o mesmo nombre.

## Toponimia
O exotoponimo en aragonés se conoix por un texto d'os tiempos de Chaime II d'Aragón:

## Historia
Segunt l'acuerdo entre Pero III d'Aragón y Abu-Saïd Uthman I de Termicén, la Corona d'Aragón teneba permiso pa establir una companyia d'armas, un alcait y un "musrif" pa cosirar lo suyo comercio. En calendata indeterminata Chaime Pérez d'Aragón y Nicolau fue ninviato por su padre como Alcait de Termicén a lo mando de la companyia d'armas que ya i yera establita. Su padre lo rei don Pero III d'Aragón morió lo 1285 y mientres lo reinato d'Alifonso III d'Aragón continuó como Alcait de Termicén.
Fierro

O **fierro** (en aragonés ribagorzano **ferri**, d'o latín *< FERRUM*) ye un elemento quimico de numero atomico 26 situato en o grupo 8 d'a tabla periodica. Se simboliza como **Fe**.

Historicament ha estau muit important ta la Humanidat, y un periodo d'a prehistoria recibe o suyo nombre, a Edat de Fierro que estió o perido cuan os hombres prencipioron o suyo proceso y a suya utilizacion. O tractamiento y proceso ta obtener-ne atros tipos de fierro u aliacions ye denominato siderurchia (d'o griego σίδερος, síderos, "fierro").

## Aplicacions
O fierro ye o metal mes utilizato, ye muito popular por a suya dureza y o suyo baixo precio. Ye muit utilizato en a contrucción d'automobils, barcos y estructuras d'edificios. O fierro obtenito a traviés d'o tractamiento d'hematites (oxidos de fierro), en os altos furnos, tiende a tornar a o estau oxido cuan se expone a l'aire u l'augua froman-se hi una substancia de color marrón-royenca que ye conoixita como robín u ronya. Ta protechir o fierro d'o robín cheneralment se aplica pintura, cimento o grasa neutra, tamién puet protechir-se aplican tractamientos y atros metals como a galvanización, l'electrolisi o metalización, as armas ye usual protechirlas con vaselina.

## Ditos y mazadas
**«a o desgraciau, fierro y clau»*

## Se veiga tamién
* Siderurchia.
* Metalurchia.

## Referencias

## Vinclos externos
 
*  O Fierro en WebElements.com.
Falca

A **falca** (de l'arabe *< falqa* "ascla") u **cunyera** ye una maquina simpla formata por una pieza de fusta u de metal que remata en anglo diedro muit aguto. Tecnicament ye un dople plan enclinato portatil. Sirve ta fender u dividir cuerpos solidos, ta achustar u pretar un con l'atro, ta falcar-los u ta emplir bella ralla u ueco.

O funcionamiento d'a falca responde a lo mesmo prencipio que o d'o plan enclinato. Movendo-se-ne enta la dirección d'o suyo canto esmolato, a falca chenera grans fuerzas en sentito perpendicular a la direción d'o movimento. Istas son as fuerzas que s'aprofitan ta deseparar obchectos, u ta chenerar fricción y mantener a falca fixa a los obchectos con que ye en contacto.

Eixemplos mui plateros de falcas son a estral, o sincel y o clau, encara que en cheneral cualsiquier ferramienta esmolata, como lo cutiello u o tallo d'as estixeras, puet actuar como una falca.

*Falca* tamién ye o nombre que se da a una pieza publicitaria radiofonica. Ye decir, o que en televisión se diz popularment anuncio publicitario, en radio se diz falca publicitaria.

## Referencias

## Vinclos externos
Ceprén

Un **ceprén**, **vetillo** u **palanga** ye una maquina simpla composata d'una barra tierca que puet chirar librement arredol d'un punto de refirme, u fulcro. Puet emplegar-se ta amplificar a fuerza mecanica que s'aplica a un obchecto, u ta incrementar a distancia recorrita por un obchecto en respuesta a l'aplicación d'una fuerza.

## Se veiga tamién
* Barrón

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Plan inclinau

Un **plan inclinau** ye una porción de suelo que forma un cierto anglo con a horizontal sin gosar estar *vertical*, ye decir, estando l'anglo 0º a < 90º.

O plan inclinau, una d'as maquinas simplas, permite reducir a fuerza que s'ha de fer ta puyar una carga.

## Se veiga tamién
* Falca.
* Maquina.

## Vinclos externos
Leit

A **leit** (pron. /lei/~/ʎei/, d'o latín *< lacte(m)*) ye a secreción d'as glandulas mamarias d'as fembras d'os mamifers. Tien una color que va dende o blanco dica l'amarillenco, seguntes a especie animal de que en provienga.

Ye especialment adaptata a las necesidaz alimentarias d'os natons, y a sobén en ye o solo suyo alimento. Seguntes a especie a lactancia materna puet durar dende semanas dica anyos.

Os sers humans son os solos mamifers que bebemos a leit d'atras especies (uella, vaca, craba, etc), fueras de bels animals domesticos (can, mixín) que'n han ito adquirindo os mesmos habitos.

Os humans tamién son os solos animals que en consumen en a edat adulta. Iste feito ye una adaptación chenetica relativament moderna prevocata por o descubrimiento d'a ganadería u domesticación d'atras especies animals, y bi ha diversos grupos humans (y personas individuals) que encara no han feito ista adaptación y tienen intolerancia a la lactosa, uno d'os components d'a leit.

A leit ye una materia prima con que se pueden fer muitos d'atros productos alimentarios, como manteca, queso, yogurt, nata, cuallata, etc.

A leit tien a propiedat de trigar-se, esto esdevién cuan os microorganismos que se crían en a leit degradan a lactosa producindo acido lactico, o que fa baixar o pH dica un punto en o que as caseínas precipitan.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
* Leit de soya.

## Vinclos externos

*  O calcio y a leit.
Río Leza

O **río Leza** ye un río d'a comunidat autonoma de La Rioja que naixe en a Sierra d'o Camero Viejo, transcruza as comarcas d'o Camero Viejo y Logronyo y desemboca en Ebro, a mán d'Agonciello. O suyo prencipal afluent ye lo Jubera.

As localidaz por an pasa son Laguna de Cameros, Cabezón de Cameros, Jalón de Cameros, San Román de Cameros, Terroba, Soto en Cameros, Leza de Río Leza, Ribafreta, Murillo de Río Leza y Agonciello.
Ayuela

**Ayuela** ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Palencia.

A suya población ye de 63 habitants (2011) en una superficie de 19,75 km², con una densidat de población de 3,19 hab/km².

## Cheografía
O lugar d'Ayuela se troba situau a 900 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 80 km d'a ciudat de Palencia, a capital d'a suya provincia, y de 125&nbsp;km d'a ciudat de Valladolit, a capital de Castiella y Leyón.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Palencia.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal 'Ayuela.
Comunidat de Calatayú (medieval)

:*Iste articlo ye sobre a *'Comunidat de Calatayú medieval**. Ta l'actual comarca se veiga [[Comunidat de Calatayú]]''.


La **Comunidat de Calatayú*' estió la primera [[Comunidat d'aldeyas|comunidat aragonesa d'aldeyas]], aplegando-ne unas setanta.

La suya existencia puet fixar-se por lo menos dende marzo de [[1254]], cuan lo rei [[Chaime I d'Aragón|Chaime I]] crebó los vinclos fiscals de las aldeyas de Calatayú con respecto a la villa y permitió que administrasen los suyos propios recursos.

La Comunidat de Catalayú se rechiba por lo mesmo fuero que la capital. Cada [[aldeya]] teneba como autoridat administrativa a un [[churato]], y la comunidat teneba un [[procurador]] cheneral.



== Organización administrativa ==
Yera dividita en *seixmas* que reflectaba en part las vals u cuencas de los afluents de lo Xalón:
*[[Seixma d'el río Canyada]].
*[[Seixma d'el río Ibdes]].
*[[Seixma d'el río Manubles]].
*[[Seixma d'el río Miedes]].
*[[Seixma d'el río Xalón]].
*[[Seixma d'el río Xiloca (Comunidat de Calatayú)|Seixma d'el río Xiloca]].
 
== Referencias ==


== Bibliografía ==
*[[José Luis Corral Lafuente]]: *La génesis de la comunidad de aldeas de Calatayud'', Aragón en la Edad Media, nº 16, 2000, pachinas. 197-214
Castellonciello

**Castellonciello** (*Castejoncillo* en castellano) ye un despoblato medieval a man de Miedes, Fuents de Xiloca y Montón.

## Historia
Ya yera despoblato en lo sieglo XIV.

## Toponimia
Mencionato como *Castellonciello* en la bula de 1182 de lo Papa Lucio III.

En lo "*[[Libro Chantre]]*" s'escribe *Castellon de río de Miedes* y especifican:

Seguntes Ubieto Arteta corresponde a *Castejón de Miedes* en 1461, a *Barrio de Mara* en 1495, a *Castejoncillo* en 1610, y *Castejón del Pico de Miedes* en 1646 y a *Castejón de Mara*.

## Referencias
* Enrique Flórez, Manuel Risco, José de la Canal. ESPAÑA SAGRADA: THEATRO GEOGRAPHICO-HISTORICO DE LA IGLESIA DE ESPAÑA. ORIGEN, DIVISIONES, Y TERMINOS DE TODAS SUS PROVINCIAS. ANTIGUEDAD, TRASLACIONES, Y ESTADO ANTIGUO Y PRESENTE DE SUS SILLAS, EN TODOS LOS DOMINIOS DE ESPAÑA, Y PORTUGAL. M. F. Rodriguez, 1865.
Escritura

A **escritura** u **escretura** ye un metodo d'intercomunicación humana que se realiza por meyo de sinyals visuals que constituyen un sistema. Un sistema d'escritura puet estar completo u incompleto; ye completo lo que puet expresar sin d'ambigüedat tot lo que puet manifestar y decir una luenga determinada. O dominio d'a escritura (y a lectura asociada), se diz alfabetismo.

## Se veiga tamién
* Caligrafía.
* Paleografía.
* Ramón Rubio.

## Referencias

## Vinclos externos
Telegrafo

:*Iste articlo ye sobre o *'telegrafo electrico**. Ta atros usos se veiga [[telegrafo (desambigación)]]''

O **telegrafo** ye un dispositivo de [[telecomunicación]] destinato a la transmisión de sinyals a distancia. O telegrafo que mas s'ha emplegato ye o **telegrafo electrico''', encara que tamién s'han usato telegrafos opticos de diferents formas y modalidaz funcionals.

## En Aragón
O primer telegrafo optico s'instaló en Aragón en 1848 como parti d'a linia Madrit-Irún. Manimenos, o primer telegrafo electrico s'inaguró en Zaragoza o 14 de chulio de 1854.

## Se veiga tamién
*Codigo Morse.

## Referencias
Telegrafo (desambigación)

O termin "**telegrafo**" puet referir-se a los siguients articlos:

* **[[Telegrafo electrico]]**, un dispositivo de telecomunicación ta transmisión de sinyals a distancia.
* **[[Telegrafo optico]]**, un dispositivo ta ninviar sinyals de forma visual.
* **[[Telegrafo nautico]]**, un dispositivo ta transmitir órdens d'o puent a la sala de maquinas.
Prensa

**Prensa** ye un termin que tien diferents significatos:
*Prensa hidraulica.
*Prensa mecanica.
*Prensa escrita y Prensa gratuita.
*Prensa d'o corazón.
Radio

O termin **radio** puet referir-se a:

* **[[Radio (ueso)|Radio]]**, un ueso de l'abambrazo.
* **[[Radio (elemento)|Radio]]**, un elemento quimico.
* **[[Radiofrecuencia]]**, una parti d'o espectro d'ondas electromagneticas.
* **[[Radio (medio de comunicación)|Radio]]**, un medio de comunicación.
* **[[Receptor de radio]]**, un dispositivo electronico que reculle os sinyals vocals a traviés d'ondas eletromagneticas.
* **[[Radio (cheometría)|Radio]]**, segmento que une o centro d'a circumferencia con cualsiquier punto d'ella.
* **[[Radio (rueda)|Radio]]**, a parti d'una rueda que une l'eixe con a superficie de rodadura.
* O **[[radio atomico]]**.
* O **[[radio ionico]]**.
Prensa escrita

**A prensa escrita** son un conchunto de publicacions impresas en paper que por un regular tienen una periocidat concreta; por ixo son conoixius tamién a sobén como **periodicos**. Por a suya periocidat d'edición  se pueden clasificar como: **diarios** con una periodicidat diaria, **semanario** con periocidat semanal, **mensuario** con periocidat mensual, u **anuario** con periocidat anyal. A suya prencipal función ye la de publicar noticias con l'ovchectivo d'informar a los suyos lectors. Amás, o periodico puet esfender diferents posturas publicas y dar información y consellos a los lectors.

Bels formatos de publicacions de prensa escrita son o diario, a revista, o boletín, y o panfleto.

## Diarios d'Aragón
Os periodicos mas importants d'Aragón son:
* Distribución en tot o país:
** *[[Heraldo de Aragón]]*.
** *[[El Periódico de Aragón]]*.
** *[[Diario Equipo]]* (esportivo).
* Distribución en a provincia de Uesca:
** *[[Diario del Alto Aragón]]*.
* Distribución en a provincia de Teruel:
** *[[Diario de Teruel]]*.
* Distribución en a ciudat de Zaragoza:
** *[[20 minutos]]*.
** *[[Metro International|Metro]]*.
** *[[Qué!]]*.
** *[[Diario ADN|ADN]]*.

## Se veiga tamién
* Lista de periodicos d'o mundo por circulación.

## Vinclos externos
Radio (medio de comunicación)

A u o **radio** u **arradio** (ye tanto masculín como femenín) ye a transmisión de sinyals a traviés d'a modulación d'ondas electromagneticas con frecuencias por debaixo d'a luz visible. A radiación electromagnetica viacha por medio de campos electromagneticos oscilatorios que trescruzan l'aire y o espacio vueito. Ta transportar a información, se fan cambiar bellas propiedaz d'as ondas radiatas, como l'amplitut, a frecuencia u a fase a consonant con o sinyal a transmitir (que contiene a información deseyata). Cuan as ondas de radio pasan por un conductor eletrico, os campos oscilatorios inducen una corrient alterna en o conductor. Ixa corrient conserva a modulación d'a onda radiata y por ixo, a información que carreya se puet desmodular y transformar en sonito u en atros sinyals que portían información.

## Referencias

## Vinclos externos
Clau

Un **clau** (m.) u una **clau** (f.) puet estar:
* Un **[[clau (obchecto)|clau]]**, obchecto ta unir dos u mas cosas, mas que mas con un martiello.
* Una **[[clau (zarrallería)|clau]]**, ferramienta que permite ubrir una zarralla.
* En mecanica, una **[[clau (ferramienta)|clau]]** ye una ferramienta ta pretar u afloixar torniellos.
* En criptografía, una **[[clau (criptografia)|clau]]** ye a información que permite ubrir u descifrar un documento que ye cifrato.
* En musica, a **[[clau (musica)|clau]]** ye o sinyal que determina a posición d'as notas en un pentagrama.
* En botanica u gastronomía, o **[[clau (especia)|clau]]** ye una especia.
* A esprision **clau-clau** que significa *terne que terne*, *de contino*.
Rueda

:*Iste articlo ye sobre una *'pieza mecanica circular**. Ta atros usos se veiga [[rueda (desambigación)]] y [[roda (desambigación)]].''

A **rueda*' (d'o [[latín]] *

## Referencias
Radiación electromagnetica

En Fisica, a **radiación electromagnetica** u **ondas electromagneticas** son ondas que se propagan en o espacio u a traviés d'a materia con un component electrico y un component magnetico. Istos dos components oscilan en fase, fendo anglos rectos entre éls y tamién respective a la dirección de propagación. A radiación electromagnetica se clasifica en diferents menas seguntes a frecuencia d'a onda (en orden creixient de frecuencia): ondas de radio, microondas, rayos T, radiación infrarroya, luz visible, radiación ultravioleta, rayos X y radiación gamma.
Puent

Un **puent** ye una estructura construita ta pasar un obstaclo fisico, un río, una val, una carretera, una vía de tren, etc... tot pasando-ie por dencima. Actualment, son disenyatos y prochectatos por incheniers civils, y muitos puents son autenticas obras d'arte. Sindembargo, mientres l'Imperio Romano qui debantaba os puents que s'amenistaban ta controlar o territorio yeran os soldatos d'as lechions romanas, en considerar-se que yera una obra militar y no pas civil.

Os puents por un regular son feitos de formigón, piedra u acero, encara que tamién bi'n ha atros feitos con atros metals, fusta, cuerdas, canyas de bambú, u atros materials mas modernos.

En Europa se puet trobar un punto de ruptura en a evolución historica d'os puents en a dita *[[Revolución industrial]]*, en estar dica ixe inte construitos os puents seguntes alto u baixo a mesma tecnica que s'emplegaba en l'Antiga Roma y emplegando-ie como material prencipal a piedra. Sindembargo, dende a Revolución industrial d'o sieglo XIX l'important desarrollo d'as comunicacions y d'o transporte de personas u de mercaderías por carreteras u autopistas, a mas d'o invento d'o ferrocarril y d'o transporte por ferrocarril fació que s'emplegasen nuevos materials ta la construcción de puents, como o formigón u l'acero, desembolicando-se nuevas tecnicas constructivas.

## Etimolochía
Ye un eixemplo clasico de palabra patrimonial. Provién d'o latín *pons*, *pontis*  a traviés d'a radiz de l'acusativo *ponte-m*, con diftongación d'a *O* curta latina seguindo as leis foneticas aragonesas. En aragonés medieval *puent* podeba estar de chenero masculín u femenín.

## Toponimia
Un feito indicativo d'a grandisma importancia que d'antis mas teneban os puents ta trecruzar obstaclos mos la puet dar a cantidat de toponimos relacionatos con os puents que por eixemplo existen en Aragón:

* Castillón d'o Puent (Semontano de Balbastro).
* Puent d'a Reina de Chaca (Chacetania).
* Puent de Luna (Cinco Villas).
* Puent de Montanyana (Ribagorza).

## Notas


## Referencias
Vuelta

**Vuelta** puet estar:

* Un **elemento arquitectonico**, se veiga vuelta (arquitectura).
* Diferents **cursas [[Ciclismo|ciclistas]]**:
** Vuelta a Aragón
** Vuelta a los Pireneus
** Vuelta a Espanya
** Vuelta a lo País Basco
Vuelta (arquitectura)

Una **vuelta** (d'o latín *< *volta* u < **voluta*) u **voveda** (d'o latín *< *volvita*) ye una estructura arquitectonica que se fa servir t'acubilar espacios entre dos parez u una serie de pilars. A suya cheometría puet estar con simpla u con dople curvatura. Os materials de construcción pueden estar: piedra (fendo candals), tochos, acero u fornigón.

Os tipos mas conoixitos de vueltas son:
* A *[[vuelta de canyón]]* de forma cilindrica (curvatura simpla), emplegada en l'arquitectura romana y romanica.
* A *[[vuelta d'ariesta]]*, formada por a intersección de dos vueltas de canyón u cilindricas.
* En l'arquitectura gotica, as vueltas d'ariesta se forman por a intersección de *vueltas apuntadas* u *ochivals*.
* A *[[cupula]] u vuelta esferica* (dople curvatura), ye una esfera por l'interior. Emplegada en l'arquitectura bizantina y d'o Renaiximiento.
* A *[[vuelta vaída]]* (dople curvatura) ye formada por una cheneratriz circular que se desplaza sobre una directriz tamién circular, mantenindo-se lo suyo plan en a mesma orientación.
* A *[[vuelta catalana]]* que se fa en metendo tochos en a parti plana.

## Referencias

## Vinclos externos
Cabecero

Un **cabecero**, **cabezal** u **capitero** ye un elemento estructural horizontal que une un espacio libre entre dos pilars. Ye l'elemento superior que permite ubrir uecos en as parez ta formar puertas y finestras, soportando os materials d'a paret. Cuan ye construito en piedra, puet estar monolitico (en una sola pieza) u construito en cuantas piezas, con una *[[clavé]]* (platabanda).

## Función simbolica d'o cabecero
A dentrada en una casa u espacio ye important por a suya simbolochía, no nomás en edificios oficials u de culto, tamién en atras edificacions particulars. Por ixo a sobén os cabezals tienen decoracions con valor no nomás estetica sino tamién relichiosa, machica u protectora d'o puesto. Tamién puet tener a calendata d'a construcción.

A sobén o cabecero ye construito en un elemento mas noble que a resta d'a paret, y tamién puet resaltar d'a paret por no estar cubierto por un estuco como ista.

## Elements arquitectonicos asociatos
Un cabecero puet estar a pieza que soporta o timpano, como en edificios romanicos.

Dencima d'o cabecero puet haber-ie un arco de descarga ta descargar o peso d'a paret en o suelo a traviés d'as chambas.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Edificio

Un **edificio** (d'o indoeuropeu *æde*, fuego y d'o latín *facere*, fer;  *fer fuego*) ye una construcción adedicada a bella actividat humana: vivienda, templo, teatro, comercio, etc.

Por l'orichen d'o suyo nombre pareixe que se'n feban servir t'acubilar o fuego en éls, evitando que lo amortase a plevia u l'aire, ya que no yera fácil d'encender.

## Tipos d'edificios, por a suya función
* Industrials:
** Faro.
* Militars:
** Castiello.
** Fortificación.
** Alcazaba.
** Torraza.
* Relichiosas:
** Ilesia.
** Mesquita.
** Monesterio.
** Seu.
** Sinoga.
** Templo.
* Civils:
** Casa.
** Cine.
** Grataciels.
** Palacio.
** Hespital.
** Teatro.

## Referencias

## Vinclos externos
Piramide

O termin **piramide** puet referir-se a:

* Una **[[piramide (cheometría)|piramide]]**, un cuerpo cheometrico.
* As **[[Piramide (arquitectura)|piramides]]**, molimentos con forma piramidal.
* A **[[piramide de población]]** como representación grafica d'a distribución por edaz y sexo d'a población.
* A **[[piramide nutricional]]**, un diagrama con os alimentos d'una dieta diaria.