open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Altmühlsee

L' **Altmühlsee** ye un entibo que se troba en a rechión d'a Franconia Meya. Construyiu entre 1976 y 1985 tien una superficie de 4,5&nbsp;km².

I hai una isla que se diz *Vogelinsel* ("isla d'os muixons") que aculle a mas de 200 clases d'aus diferents.
I hai amás cuantas plachas, una d'ellas nudista.

## Referencias
Sturnus unicolor

O **tordo negro** (  (Temminck, 1820)) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Sturnidae que ye estreitament vinculada a lo estorniello, pero tien un rango muito mas restrinchiu, confinau a la Peninsula Iberica, a lo nord-ueste d'Africa, a lo sud de Francia, y a las islas de Sicilia, Corcega y Cerdenya.

Ye una au omnivora, minchando una gran variedat d'invertebraus, de lulos, y de borrufalla proporcionada per os humans.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Hirundo rustica

A **volandrina** u **hengrineta** ( (Linnaeus, 1758)) ye una au d'a orden d'os Passeriformes y familia Hirundinidae que se troba en Europa, Asia, Africa y America. Se conoixe tamién como **gorroya** **andolet**.

Ye una au de campo ubierto que per un regular fa servir estructuras feitas per o ser humán pa reproducir-se y, per consiguient, s'ha extendiu con a expansión humana. Construye un niedo con forma de taza feito de bolas de bardo en graners u estructuras semellants y s'alimenta d'insectos atrapaus en vuelo. Ista especie vive en estreita asociación con os sers humans, y os suyos costumbres de minchar insectos significa que ye tolerau per os humans.

Ye lo muixón nacional d'Austria y d'Estonia.

Ye de 17 a 19&nbsp;cm de luengo, incluyindo 2–7&nbsp;cm de plumas de coda exterior alargada. Tien una envergadura de 32–34,5&nbsp;cm y pesa 16–22 g.

## Subspecies
**H. r. rustica*
**H. r. transitiva*
**H. r. savignii*
**H. r. gutturalis*
**H. r. tytleri*
**H. r. erythrogaster*
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Emberiza calandra

O **triguero** u **cruixidor** ( (Linnaeus, 1758)), tamién dito **torroquero**, ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Emberizidae que se reproduz a traviés d'Europa meridional y central, Africa d'o norte y Asia dica Cazaquistán. Ye sobretot resident, pero cualques muixons d'as rechions mas fredas d'Europa central y d'Asia emigran enta o lo sud d'hibierno.

Os dos sexos son semellants en apariencia, encara que lo masclo ye arredol d'un 20 % mas gran que la fembra.

A suya birolla natural consiste prencipalment en simients pero tamién incluye insectos como os grillos, especialment cuan s'alimentan chóvens.

## Subspecies
**E. c. calandra* (Linnaeus, 1758)
**E. c. buturlini* (Johansen, HE, 1907)
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Oenanthe hispanica

A **cudiblanca albarica** u **cerribalba** ( (Linnaeus, 1758)) ye una au d'a orden d'os Passeriformes y familia Muscicapidae que ye migratoria y se reproduz en o sud d'Europa, Orient Proximo y lo nord-ueste d'Africa.

Mide de 13,5 a 15,5&nbsp;cm de longaria y ye insectivora.

## Zoonimia
Muitas d'as denominacions d'ista au que trobamos por toda a cheografía aragonesa son comuns a atras especies d'o chenero *Oenanthe*. O nombre común de **rebalba** se rechistra en a provincia de Zaragoza, existindo tamién a variant **rebarba**. En Uellos Negros ye rechistrada a forma **zorribalba marina**, trobando-se tamién as variants **cerribalba** y **zurribalba**. A forma **albarica** se troba en Sobrarbe, asinas como en as localidaz de Castillón d'o Puent, Forniellos d'Apiés y Salas Altas, mientres que en as Corz se'n diz **albarica macho**. 

D'atra man existe a forma **codiblanco** en bels lugars d'a provincia de Zaragoza como Exeya d'os Caballers u Luesia y en parti d'a provincia de Teruel. Tamién se rechistra **cudiblanca** en Pina d'Ebro y os Monegros, con a variant **cudiblanca albarica**, existindo tamién a forma **codiblanca**, asinas como **culiblanca**, rechistrada tamién en puestos d'a provincia de Zaragoza. En ista provincia trobamos tamién unatra forma relacionada con as anteriors, **codalbo**.

En ultimas, **caubet** ye una forma propia d'o sud-este de l'Alto Aragón.

## Subspecies
**O. h. hispanica* (Linnaeus, 1758). 
**O. h. melanoleuca* (Güldenstädt, 1775).
 
## Referencias

## Vinclos externos
Oenanthe oenanthe

A **rebalba** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Muscicapidae que emigra dende l'Africa subsahariana de primavera sobre una vasta aria de l'hemisferio norte que incluye lo norte y lo centro d'Asia, Europa, Groenlandia, Alaska, y partis de Canadá. D'agüerro, toz tornan enta Africa, an os suyos ancestros heban hibernau. Fa un d'os viaches mas largos de cualsequier muixón chicot.

Tien 14,5–16&nbsp;cm de luengo, una envergadura de 26–32&nbsp;cm y pesa 17-30 g.

## Zoonimia
Muitas d'as denominacions d'ista au que trobamos por toda a cheografía aragonesa son comuns a atras especies d'o chenero *Oenanthe*. O nombre común de **rebalba** se rechistra en a provincia de Zaragoza, existindo tamién a variant **rebarba**. En Uellos Negros ye rechistrada a forma **zorribalba**, trobando-se tamién as variants **zerribalba** y **zurribalba**. A forma **albarica** se troba en Castillón d'o Puent y Salas Altas, mientres que en as Corz se'n diz **albarica hembra**.

D'atra man existe a forma **codiblanco** en bels lugars d'a provincia de Zaragoza y en parti d'a provincia de Teruel. Tamién se rechistra **cudiblanca** en as comarcas de Sobrarbe y os Monegros y en lugars d'a provincia de Uesca como Alquezra, Boleya, Botaya, Nerín, Sietemo y Sobremont, existindo tamién a variant sonorizada **cudiblanga** en a Val de Vio, asinas como as formas **culiblanca**, rechistrada tamién en puestos d'a provincia de Zaragoza y **curriblanca** en Sant Chuan de Plan. A forma propia de Benás y Saúnc ye **cullbllanc**. Unatra forma relacionada con as anteriors, **codalbo**, se troba en a provincia de Zaragoza.

En ultimas, **caubet** ye una forma propia d'o sud-este de l'Alto Aragón.

## Subspecies
**O. o. leucorhoa* (Gmelin, JF, 1789).
**O. o. oenanthe* (Linnaeus, 1758).
**O. o. libanotica* (Hemprich & Ehrenberg, 1833).
**O. o. seebohmi* (Dixon, 1882).
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Hylotrupes bajulus

A **quera**, **corca** u **pola** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'insecto d'a orden d'os *[[Coleoptera]]* y familia *[[Cerambycidae]]* que orichinaria d'Europa, y habendo estau distribuyida en fusta y productos de fusta, agora tien una distribución practicament cosmopolita.

Puede aconseguir una longaria d'o cuerpo d'amán de 8-20 milimetros

Nomás que las tenyas s'alimentan d'a fusta, con preferencia per fusta muerta de pins y abez.

## Referencias

## Vinclos externos
Thunnus thynnus

A **tonina**, **tonyina** u **atún** ( (Linnaeus, 1758)) ye un peix d'a orden d'os Scombriformes y familia Scombridae que ye orichinaria de l'oceano Atlantico occidental y oriental, asinas como d'a mar Mediterrania. Manimenos s'ha acotolau en a mar Negra.

A tonyina s'ha pescau dende l'Antigüedad pa lo consumo humán. A pesca de tonyina en a mar Mediterrania no ye actualment una d'as pesqueras mas lucrativas d'o mundo y los eixemplars de millor calidat s'exportan a lo mercau chaponés de peix crudo (sushi y sashimi). A fuerte presión pesquera ha feito que l'abundancia d'a población haiga disminuyiu de forma alarmant, en un 72% en os zaguers 40 anyos, y se clasifique a livel de "en periglo" en a Mediterrania.

Os especímens adultos de tot maduros tienen un promeyo de 2 a 2,5 m de luengo y pesan arredol de 225 a 250&nbsp;kg. L'especimen mas gran rechistrau pesaba 679&nbsp;kg y mesuraba 3,7 m de luengo. Eixemplars muit grans pueden tener dica 50 anyadas d'edat.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Rosalía (cantaire)

:*Iste articlo ye sobre una cantaire catalana; ta atros usos, se veiga *'Rosalía (desambigación)***.


'''Rosalia Vila Tobella''', conoixida con o suyo [[nombre artistico]] de ***Rosalía**', naixida de l'Hespital Cheneral de Catalunya en Sant Cugat del Vallès (Vallés Occidental, y afincada y rechistrada como naixida de Sant Esteve Sesrovires (Baixo Llobregat Catalunya) o 25 de setiembre de 1992, ye una cantaire, compositora y musico catalana.

Dimpués de descubrir a musica folk espanyola a una edat temprana, Rosalía asistió a lo *Taller de Músics* y se graduó en a Escuela Superior de Musica de Catalunya con honors por o suyo disco de versions en colaboración con Raül Refree, *Los Ángeles* (2017), y lo prochecto de bachillerato *El Mal Querer* (2018), coproduciu por *El Guincho* y que mezcla interpretacions modernas d'o flamenco con o pop y a musica urbana. Con singles como "Malamente", o disco replegó l'atención musical espanyola y estió publicau con a reconoixencia universal d'a critica. Recibió o Premio Grammy Latino a lo Disco de l'Anyo y fue incluyiu en a lista d'os 500 millors discos de toz os tiempos de Rolling Stone; *El Mal Querer* inició l'ascenso de Rosalía en a escena musical internacional.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Rosalía.
*  Rosalía en IMDb.
Ricard Puig Martí

**Ricard Puig Martí** (conoixito profesionalment en o mundo d'o fútbol como **Riqui Puig**), naixito de Matadepera (Vallés Occidental) o 13 d'agosto de 1999, ye un futbolista catalán, activo profesionalment dende l'anyo 2018 dica l'actualidat. Va encetar chugando a lo club de tennis Egara. Dimpués va chugar a lo Jàbac Terraza y la temporada 2013/2014 va ir en o filia d'o FC Barcelona. Chuga en posición de meyocampista y ha estato tamién chugador d'a selección espanyola y tamién d'a selección de fútbol de Catalunya.

## Referencias

## Vinclos externos
* Riqui Puig a BDFutbol
* Riqui Puig, Fitxa a Soccerway
* Ficha d'o chugador a la Liga
Alèxia Putellas i Segura

**Alèxia Putellas i Segura** (Mollet del Vallès, Vallès Oriental, 4 de febrero d'o 1994) ye una futbolista catalana que chuga de debantera u centrocampista en o FC Barcelona d'a Primera División d'Espanya. Previament chugó en o Centre d'Esports Sabadell Futbol Club, en o Real Club Deportiu Espanyol y en o Levante Unión Deportiva. Ye a primera capitana de l'equipo, estando esleída por as suyas companyeras. Amás, ye internacional con a Selección femenina de fútbol d'Espanya y tien o récord d'internacionalidaz dimpués de superar l'anterior récord de Marta Torrejón de 90. En 2021 estió gualardonada por a UEFA como millor chugadora d'a temporada 2020-21 (Premio The Best FIFA de 2021), y o 29 de noviembre d'o mesmo anyo ganó tamién o Balón d'Oro.

## Referencias
Georgina Rodríguez

**Georgina Rodríguez Hernández** (Buenos Aires, Archentina, 27 de chinero de 1994) ye una modelo y empresaria archentina, nacionalizada espanyola que se dio a conoixer como a parella d'o futbolista Cristiano Ronaldo en 2017. Dende alavez ha protagonizau a saber-los desfiles, reportaches y revistas de moda y programas de televisión.

## Biografía
Georgina naixió o 27 de chinero de 1994 de Buenos Aires (Archentina), pero vivió en a suya nineza y adolescencia en Chaca, Aragón. Ye filla de pai archentino, de nombre Jorge Rodríguez y mai espanyola, de nombre Ana María Hernández; como ella mesma ha confesau:

En 2016 treballó como emplegada en una botiga d'a marca Gucci en Madrit entre cuantos meses y, dimpués, en a botiga de Prada en El Corte Inglés.

Prencipió una relación con Cristiano Ronaldo a meyaus d'o 2016, encara que confirmoron a suya relación oficialment un anyo dimpués. Tenioron a la suya primera filla, Alana Martina en noviembre de 2017, estando a cuatrena filla d'o futbolista. En octubre de 2021, a parella anunció o suyo segundo embarazo.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Instagram de Georgina Rodríguez
Schloss Elmau

**Schloss Elmau** ye un hotel que se troba en os Alpes bavaros en o municipio de Krün (Bavera, Alemanya). Estió construyiu per o filosofo y teologo Johannes Müller en 1914. L'hotel contaba alavez con 150 cambras y un salón an se celebraban numbrosos conciertos. Mientres a Segunda Guerra Mundial, o puesto sirvió como hespital y en rematar a guerra tornó a convertir-se en un hotel. Lo 7 d'agosto de 2005 se pretó fuego y estió parcialment destruyiu. Estió reconstruyiu y a la fin reubierto como hotel fachendoso. En 2015 y 2022 auespó a los liders d'o G7.

## Referencias

## Vinclos externos
Archaeopteryx

***Archaeopteryx*** ye un chenero extinto de dinosauro d'a familia d'os Archaeopterygidae que vivió en o Churasico fa uns 150 millons d'anyos, en o que agora ye lo sud d'Alemanya, mientres una epoca en que Europa yera un archipelago d'islas en una mar tropical calida y poco funda, muito mas amán de l'ecuador d'o que ye agora.

Podría aconseguir dica 500 milimetros de longaria corporal, con una masa estimada de 0,8 a 1 kilogramo.

A paleontolochía moderna a ormino ha clasificau a l*'Archaeopteryx* como l'au mas primitiva. Manimenos, no se creye que sía un verdadero antipasau d'as aus modernas, sino un parient amanau d'ixe antipasau.

Os primers fósils estioron descritos en 1861 per Meyer. Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego ἀρχαῖος (*archaīos*) «antiga» y πτέρυξ (*ptéryx*) «pluma».

## Especies
**A. lithographica*, ye a especie tipo d'o chenero.
**A. siemensii*.
**A. albersdoerferi*.

## Referencias

## Vinclos externos
Brontosaurus

Un **brontosauro** () ye un chenero extinto de dinosauro d'a familia d'os Diplodocidae que teneba un cuello luengo y delgau y un tozuelo chicot adaptau a un estilo de vida herbivoro, un torso voluminoso y pesau y una coda larga en forma de zurriaca. As cuantas especies vivioron mientres a epoca d'o Churasico. S'estima que os individuos adultos de *Brontosaurus* pesaban dica 15 toneladas y mesuraban dica 22 metros de luengo.

Como lo sauropodo arquetipico, o *Brontosaurus* ye un d'os dinosauros mas conoixius y ha amaneixiu en cintas, publicidat y estampetas postals, asinas como en muitos atros tipos de meyos.

Os primers fósils estioron descritos en 1879 per Marsh. Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego βροντή (*brontē*) «trueno» y σαῦρος (*sauros*) «fardacho».

## Especies
**Brontosaurus excelsus*, ye l'especie tipo d'o chenero.
**Brontosaurus parvus*.
**Brontosaurus yahnahpin*.

## Referencias

## Vinclos externos
Cepaea nemoralis

O **crabinero** u **carrachina** ( (Linnaeus, 1758)) ye un gastropodo d'a orden d'os Stylommatophora y familia Helicidae que ye una especie muit comuna y extendida en Europa Occidental, que ocupa una ampla gama d'habitats.

Ista especie s'alimenta sobretot de plantas muertas. No ye nocivo pa os cautivos.

A esperanza de vida d'ista especie ye de dica siet u ueito anyos.

Ye estreitament relacionau con o caragol *[[Cepaea hortensis]]*.

## Subspecies
**Cepaea nemoralis etrusca* (Rossmässler, 1835)
**Cepaea nemoralis nemoralis*  (Linnaeus, 1758)
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Cepaea hortensis

O **crabinero** u **crabeta** ( (O. F. Müller, 1774)) ye un gastropodo d'a orden d'os *[[Stylommatophora]]* y familia *[[Helicidae]]* que ye nativo d'Europa Occidental y Europa Central.

A casca gosa tener uns 2,5&nbsp;cm de dimensión maxima.

Ye un parient amanau d'o caragol *[[Cepaea nemoralis]]*.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Sepia officinalis

A **xipia común** u **sepia común** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie de cefalopodo d'a orden d'os *[[Sepiida]]* y familia *[[Sepiidae]]* que ye nativa d'a lo menos a la mar Mediterrania, a mar d'o Norte y la mar Baltica.

Son una especie migratoria que pasan de verano y de primavera en a costa pa fregar y dimpués se desplazan a fonduras de 100 a 200 m mientres d'agüerro y d'hibierno. Creixen dica 49&nbsp;cm de longaria y 4&nbsp;kg de peso.

As xipias son carnivoras y minchan una variedat d'organismos, incluyius crustacios (cangriellos y camarons), peixes chicoz, musclos (almeixas y caragols) y, a vegadas, atras xipias, que se veyen con mas frecuencia cuan l'abundancia d'atras presas ye baixa.

Tienen muitos mecanismos defensivos pa aduyar-las a protecher-se d'os depredadors, incluyiu un sifón que pueden fer servir pa disparar augua y aluenyar-los d'o periglo, tinta que puede distrayer y desorientar a un depredador cuan a xipia fuye, y las suyas habilidaz de postizo que pueden aduyar en privar a los depredadors de raso.

## Referencias

## Vinclos externos
Hirudo medicinalis

A **sangonera**, **sangonella** u **sansuga** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'anelido d'a orden d'os Arhynchobdellida y familia Hirudinidae que se distribuye per gran parti d'Europa, trobando-se en augua dolza. S'alimenta de sangre (ye hematofago). Tamién se conoixe como **sanguichuela** u **endrichuela**.

A sangonera ye hermafrodita, cada individuo tien gonadas de toz dos sexos, ovarios y testiclos.

Dende a epoca d'os romanos, os medicos han emplegau la capacidat d'as sangoneras d'extrayer sangre sin dolor. As sangoneras cayioron en desuso arredol de 1860.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Loligo vulgaris

O **calamar** u **tocinillo** ( (Lamarck, 1798)) ye un cefalopodo d'a orden d'os *[[Myopsida]]* y familia *[[Loliginidae]]* que se troba en tot a Mediterrania y en l'oceano Atlantico oriental dende la mar d'o Norte dica lo golfo de Guinea. Ista especie vive dende lo livel d'a mar dica fonduras de 500 m, pero ye mas abundant entre 20 y 250 m (mas fundo d'hibierno). A especie ye amplament explotada per a pesca comercial.

Puede creixer dica 30 a 40&nbsp;cm de luengo, pero per lo cheneral miden entre 15 y 25&nbsp;cm de luengo. Os masclos son per un regular mas grans que as fembras y exhiben taxas de creiximiento mas rapidas.

A esperanza de vida ye de 2 anyos en as fembras y d'uns 3 anyos en os masclos.

Os calamars son depredadors de peixes y crustacios.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Turdus ruficollis

A **torda papinegra** ( (Pallas, 1776)) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Turdidae que se reproduz en l'este de Siberia dica lo norte de Manchuria y pasa l'hibierno en l'ueste de China, Birmania y lo nord-este d'a India.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Geokichla sibirica

A **torda siberiana** ( (Pallas, 1776)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Passeriformes]]* y familia *[[Turdidae]]* que se reproduz en a taiga en Siberia. Ye fuertement migratoria, y la mayoría d'as aus se tresladan a lo sud-este d'Asia d'hibierno.

Ye omnivoro y s'alimenta d'una ampla gama d'insectos, leremicos y lulos.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Turdus pilaris

O **charro gavacho** u **charro de montanya** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Turdidae que se reproduz en selvas y matulleras en o norte d'Europa y en tot o Palearctico. Ye fuertement migratoria, con muitas aus d'o norte movendo-se enta lo sud d'hibierno. Tamién se conoixe simplament como **chardo** u **gavacho**

A longaria promeyo d'un adulto ye de 25&nbsp;cm y la longaria de l'ala ye de 14,5&nbsp;cm. A envergadura vareya de 39 a 42&nbsp;cm y lo peso vareya de 80 a 140 g.

Ye omnivoro y asinas mincha una ampla variedat de musclos, insectos y leremicos de tierra de verano; y lulos, granos y simients d'hibierno.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Syrrhaptes paradoxus

A **churra de Pallas** ( (Pallas, 1773)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Pterocliformes]]* y familia *[[Pteroclidae]]* que se reproduz en latitutz meyas d'Asia central en estepas ixutas y habitats semellants. Ye un migrant parcial, especialment d'as partis d'o norte d'a suya aria de distribución en Cazaquistán y Mongolia, pero la extensión y la distancia d'o movimiento hibernal enta lo sud depende d'a cantidat de nieu.

## Referencias

## Vinclos externos
Laon

**Laon** ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento d'Aisne, en a rechión d'Altos de Francia.
Saint-Quentin

**Saint-Quentin** (en picardo *Saint-Kintin*) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento d'Aisne, en a rechión d'Altos de Francia.
Soissons

**Soissons** ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento d'Aisne, en a rechión d'Altos de Francia.
Agen

**Agen** ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento d'Òlt y Garona, en a rechión de Nueva Aquitania.
Tolon

**Tolon** (en francés *Toulon*) ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento de Var, en a rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul.
Canas

**Canas** (en francés *Cannes*) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento d'os Alpes Maritimos, en a rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul. Fa parte d'o districto de Grassa y ye la capital de dos cantons d'ixe districto, os cantons de Canas-1 y Canas-2

Ye famosa por estar seu d'o Festival Internacional de Cine de Canas, que se celebra simultaniament con un atro festival cinematografico menos conoixiu, o Marché du Film de Canas.

## Vinclos externos
Nogent-le-Rotrou

**Nogent-le-Rotrou** ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento d'Eure y Loir, en a rechión de Centro-Val de Loira.
Brachypodium retusum

O **lastón ramoso** u **cervero** ( (P.Beauv., 1812)) ye una planta d'a orden d'os Poales y familia Poaceae que se distribuye per o norte d'Africa (Alcheria), sud.ueste d'Asia (Turquía) y lo sud d'Europa.

Floreix de mayo a chunio. Tamién se conoixe en Aragón como **fenazo** en Castelserás y Casp u **pedolobo** en Lanacha.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Chalcides chalcides

A **vibora d'as garretas** ( (Linnaeus, 1758)) ye un reptil d'a orden d'os *[[Squamata]]* y familia *[[Scincidae]]* que se troba dende Italia (incluyidas Sicilia, Cerdenya y Elba), dica lo norte d'Alcheria, Libia, Marruecos y Tunicia.

Aconsigue uns 48&nbsp;cm de longaria, d'os cuals a coda constituye mas d'a metat de l'animal. O suyo cuerpo ye luengo y con forma de sierpe con patas muit reducidas.

S'alimenta sobretot d'insectos.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Onobrychis viciifolia

O **pipirigallo** (**Onobrychis viciifolia** (Scop.)) ye una planta d'a orden d'os Fabales y familia Fabaceae que ha estau una leguminosa forrainera important en as rechions templadas dica que en o decenio de 1950 estió reemplazada per especies d'alfalz y tefla d'alto rendimiento.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Cynara scolymus

A **garchofera** ( (Linnaeus, 1753)) ye una planta d'a orden d'os Asterales y familia Asteraceae que ye cautivada dende l'antiguidat como birolla en climas templaus.

A garchofera ye una variedat domesticada de *[[Cynara cardunculus]]*, que ye orichinaria d'a aria mediterrania.

A porción comestible d'a planta consiste en os botons florals antis de que as flors floreixcan. Y se diz **garchofa**.

## Cautivo
En 2020, o mundo produció arredol de 1,5 millons de toneladas de garchofas.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Loxia pytyopsittacus

A **cruceta de pipón gordo** u **cruceta de pipón royo** ( (Borkhausen, 1793)) ye una au d'a orden d'os *[[Passeriformes]]* y familia *[[Fringillidae]]* que  se reproduz en as selvas de pins d'o nord-ueste d'Europa y en l'ueste de Rusia.

Mide de 16 a 18&nbsp;cm de luengo y s'extiende de 27 a 31&nbsp;cm a lo luengo d'as alas. Ye una au prou voluminosa y pesada con un peso de 44 a 58,2 g, con un promeyo de 53 g.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Avena sterilis

L**'hordio montanyés**, **racha**, **aveneta** u, chenericament, **[[ballueca]]** ( (Linnaeus)) ye una especie de planta d'a orden d'os Poales y familia Poaceae que ye nativa d'a mediterrania y de l'ueste, centro y sud d'Asia, manimenos ye amplament naturalizada en atros puestos.

As suyas simients son comestibles.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Avena barbata

A **ballueca fina** ( (Pott ex Link)) ye una planta d'a orden d'os *[[Poales]]* y familia *[[Poaceae]]* que ye nativa d'Asia central y d'a Mediterrania. Como especie introducida, tamién se troba en atros habitats mediterranios d'America, como California, an ha desplazau a las especies nativas.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Avena fatua

A **raucha**, **racha** u **balluaca montesina** ( (Linnaeus)) ye una planta d'a orden d'os *[[Poales]]* y familia *[[Poaceae]]* que ye nativa d'Eurasia pero s'ha introduciu en a mayoría d'as atras rechions templadas d'o mundo. 
 
## Referencias

## Vinclos externos
Sylvia undata

O **paixaret royo** u **carraca codilarga** ( (Boddaert, 1783)) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Sylviidae que se troba en Espanya, pero tamién tiene presencia permanent en Portugal, en gran parti de Francia, en Italia, y en o sud d'Anglaterra. En Africa pueden trobar-se solament en chicotas redoladas d'o norte, estando presents d'hibierno en o norte de Marruecos y en o norte d'Alcheria.

Tien una longaria d'uns 13 u 14&nbsp;cm, y una envergadura de 20&nbsp;cm.

Ye una au insectivora, alimentando-se de tenyas, paixarelas, arainas, etc.

## Referencias

## Vinclos externos
Agulla hipodermica

Una **agulla hipodermica** ye un instrumento sanitario conformau por una agulla ueca por un regular utilizada con una ixaringa pa inchectar substancias en o cuerpo. Tamién pueden emplegar-se pa prener muestras de fluyius y teixius d'o cuerpo, por eixemplo prenendo sangre d'una vena a traviés d'a venopunción u d'o liquido cefalorraquídeo en a punción raquídea (cuan se sospeita de meninchitis). Son feitas prencipalment d'acero inoxidable.

## Historia
L'agulla hipodermica fue inventada en 1853 por Alexander Wood, medico d'Edimburgo, cuan a suya muller padeixeba un cáncer incurable, chustament pa inchectar-le morfina. Estió a primera persona en recibir ista droga por ixa vía y a primera en tornar-se adicta a la morfina.

L'invento estió posible gracias a que l'irlandés Francis Rynd (1811-1861) heba inventau l'aguja ueca en 1844.

Pero qui verdaderament popularizó o metodo estió o medico francés Charles Gabriel Pravaz (1791-1855), qui disenyó una ixaringa, precursora d'as actuals, pero con pistón o mesmo anyo que Wood.

Mas tardi, Williams Fergusson (1808-1873) la simplificó y dimpués o fabricant Luer la industrializó con una forma parellana a las emplegadas en l'actualidat.

L'incheniero y inventor aragonés Manuel Jalón Corominas (1925-2011) inventaría o concepto d'agulla hipodermica desitable.

O concepto d'inchección yera conoixiu dende l'antigüedat, ya Galén emplegó y describió metodos d'inchección; manimenos, as incheccions aproveitaban incisions u se practicaban, a invención de l'agulla hipodermica estió, por tanto, un gran abance.
O calibre d'os anchiocatéters u agullas emplegadas en medecina se miden en Gauge que ye una escala distinta que procede d'una escala anglesa d'arambres. También pa o calibre d'as escopetas i hai una escala similar. A escala ye inversa y va dende l'agulla mas gruesa 1G de 12,7&nbsp;mm ta l'agulla mas fina de 36G con nomás 0,102&nbsp;mm; asinas, una agulla de 11 Gauges tiene 3&nbsp;mm y ye mas gruesa que un calibre 19G, que mide 1&nbsp;mm. En toda agulla consta a largaria d'a mesma y gosa apareixer tamién o fluxo chenerau seguntes o calibre interno.

## Se veiga tamién
* Infiltración
* Producto sanitario

## Vinclos externos
*  Pachina prencipal de Productos Sanitarios d'a Comisión Europea
*  Pachina prencipal de l'AEMPS d'Espanya
Fregona

A **fregona** u **mocho** ye una ferramienta que se fa servir pa fer a fregueta. Por un regular se tracta d'un palo en l'extremo d'o qualo i hai unas flocas textils absorbents. A fregona gosar ir asociada a un pozal escorredor. Pa torcar o solero, dimpués d'humedeixer-la y d'escorrer-la, a fregona, aduyando-se d'o palo, se refreca contra a superficie que se quiere limpiar. Ye a forma moderna d'o fregallo que s'emplegaba, con u sin una escoba, pa fregar y limpiar o terreno u as recholas d'o solero.

A fregona, entendida como «un tot composau d'una ruscadera de material plastico, con un escorredor d'o mesmo material que s'acofla a o pozal y un palo de fregar, a l'extremo d'o cualo i hai un fregallo textil, con que se frega o terreno», fue fabricada en Espanya por l'aragonés Manuel Jalón Corominas, y se fue perfeccionando dica adquirir l'aspecto actual. Tamién existe a mopa seca, disenyada pa recullir polvo, que gosa tener o cabezal mas amplo y os filos mas curtos que os d'as fregonas humidas.

## Se veiga tamién
* Drapo
* Escoba
* Fregallo
* Pozal escorredor

## Referencias

## Vinclos externos

*  Notícia sobre a sentencia que reconeixe a Jalón
*  Sentencias completas
*  Reportache d'El Mundo
*  Más sobre Jalón
*  Noticia sobre a sentencia
Fogar

Se diz **fogar** a la casa familiar, en o sentiu d'un puesto a on un individuo u grupo habita, creyando en éls a sensación de seguridat y calma. En ista sensación se diferencia d'o concepto de casa, que simplament fa referencia a la vivienda fisica. A parola *fogar* proviene d'o puesto a on se reuniba, en o pasau, a familia ta fer fuego ta calentar-se y alimentar-se. S'aplica tamién a todas aquellas institucions residencials que buscan creyar un segundo fogar, por eixemplo: fogars de retiro, fogars de crianza, etc.

## Etimolochía
O termin *fogar* viene d'o latín *focaris*, fendo referencia a o puesto d'a casa a on se feba o fuego u fogar y dimpués pasando a referir-se a la casa mesma u a la familia que i vive. De radiz indoeuropea * BHA- "brilar" (no entivocar-se con * BHA- "parlar") emparentau en griego con φῶς, gen. φωτός (orichinariament φάFος) "fôs, fotós" - "luz" y con φαίνω "amostrar, atrayer a la luz". En chermanico occidental se troba *bauknan - "faro", d'on proviene a parola anglesa "beacon".

## Referencias

## Se veiga tamién
* Fogar (fuego)
Charleville-Mézières

**Charleville-Mézières** ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento d'Ardenas, en a rechión de Gran Este.
Sedan

**Sedan** ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento d'Ardenas, en a rechión de Gran Este.
Ate

**Ate** (en francés *Apt*) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Vauclusa, en a rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul.
Ventor

**Ventor** u mas rarament o **mont Ventor** (en grafía mistralenca *mount Ventour*, en latín *Vinturi*, en francés *Mont Ventoux*) ye una montanya d'Occitania, situada en a rechión de Provenza, en o departamento de Vauclusa. Iste mont se conoixe popularment con a embotada d***'o Chigant de Provenza*** (en occitán *lo Gigant de Provença*).

Ye o cobalto d'o macizo de Baroniás con 1912&nbsp;m d'altaria. O suyo nombre viene d'a radiz prelatinas *Vĭn-t-ŭru*, sin que se conoixca o suyo significau; encara que en a imachinación popular s'asocia a la ideya de "ventoso". Ye verdat que o viento de component Norte u Nord-ueste, conoixiu astí como "mistral" (en Aragón tresmontana u cierzo) i bufa a sobén a mas de 100&nbsp;km/h, y a vegadas dica a 300&nbsp;km/h. O mont Ventor tien alavez un d'os records de velocidat de viento rechistraus en a Francia metropolitana con un viento de 320&nbsp;km/h o 19 de noviembre de 1967. De feito o mont s'estira perpendicularament a o viento, creyando un efecto que aviva o fluxo d'aire como si estase l'ala d'un avión.

A suya cima ye ocupada por un observatorio de l'Achencia Nacional de Meteorolochía dende 1882 y una antena de televisión instalada en a decada de 1960.

Frederic Mistral en 1859 fació una expedición de nueiz ta asistir a l'amaneixer, describindo o esdevenimiento con istas parolas: 

## Referencias
Narcissus pseudonarcissus

A **campaneta de puerto** ( (Linnaeus, 1753)) ye una especie de planta d'a orden d'os Asparagales y familia Amaryllidaceae que ye nativa d'Europa occidental dende Espanya y Portugal dica l'este d'Alemanya y a lo norte d'Anglaterra y Galas.

Ye la flor nacional de Galas.

S'ha emplegau en a medicina tradicional.

## Subspecies
**ssp. pseudonarcissus*.
**ssp. bicolor*.
**ssp. calcicarpetanus*.
**ssp. eugeniae*.
**ssp. major*.
**ssp. moschatus*.
**ssp. munozii-garmendiae*.
**ssp. nevadensis*.
**ssp. nobilis*.
**ssp. obvallaris*.
**ssp. pallidiflorus*.
**ssp. portensis*.
**ssp. pugsleyanus*.
**ssp. radinganorum*.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Papaver somniferum

L**'adormidera** u **gribiana** (  (Linnaeus,1753 )) ye una especie de planta d'a orden d'os Ranunculales y familia Papaveraceae que la suya aria de distribución nativa ye prebablement a Mediterrania oriental, pero agora ye enfoscada per as introduccions y lo cautivo antigos, y se naturalizó en gran parti d'Europa y Asia.

Ista planta se cautiva como cautivo agricola a gran escala, pa un d'os tres propositos prencipals. Lo primero ye producir simients que minchan os humans. Lo segundo ye producir opio pa l'emplego sobretot d'a industria farmaceutica. Lo tercer ye producir atros alcaloides, sobretot tebaína y oripavina, que son procesaus per a industria farmaceutica en medecinas como a hidrocodona y la oxicodona. Amás, tamién se produz comercialment una cantidat relativament chicota de *Papaver somniferum* con fins ornamentals.

S'ha emplegau en a medecina tradicional.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Tussilago farfara

A **pata de mula** u **pata de caballo** ( (Linnaeus)) ye una especie de planta d'a orden d'os Asterales y familia Asteraceae que ye nativa d'Europa y partis d'Asia occidental y central. Tamién ye una planta comuna en America d'o Norte y d'o Sud, an s'ha introduciu.

A planta mide tipicament de 10 a 30&nbsp;cm d'altaria.

S'ha emplegau en a medicina herbaria y s'ha consumiu como producto alimenticio con cualques productos de zucrería. Se conoixe tamién como **unya de caballo**, **matacaballo** u **tusilago**.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Rhododendron ferrugineum

O **barrabón** u **buixo de puerto**  ( (Linnaeus)) ye una especie de planta d'a orden d'os Ericales y familia Ericaceae que creix chusto per alto d'a buega de árbols en os Alpes, o Pireneu, o Jura y os Apenins. Puede creixer dica 1,5 m d'altaria y produz carrazos de flors mientres tot o verano. Tamién se conoixe como **farmucera** u **manzaneta**.

O barrabón ye moderadament toxico y puede causar gomecatizos y dificultaz d'os sistemas dichestivo, niervoso, respiratorio y circulatorio.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Saponaria officinalis

A **sabonera** u **saboneta** ( (Linnaeus)), tamién dita **badallera**, ye una especie de planta d'a orden d'os Caryophyllales y familia Caryophyllaceae que la suya aria de distribución nativa s'extiende per tota Europa y en Asia dica l'ueste de Siberia.

Historicament s'ha emplegau pa escoscar textils, especialment teixius de lana.

Tamién s'ha emplegau en a medecina tradicional.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Euphorbia characias

A **letrera común** u **hierba topera** ( (Linnaeus)) ye una especie de planta d'a orden d'os Malpighiales y familia Euphorbiaceae que se troba en diferents rechions de l'area mediterrania. Tamién se diz **palmereta** u **letacín vescoso**.

Se precia como planta ornamental per a suya capacidat pa sobrevivir a la sequera.

S'ha emplegau en a medicina tradicional.

## Subspecies
**E. characias subsp. characias*
**E. characias subsp. wulfenii* 
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Cynara cardunculus

O **cardo** ( (Linnaeus,1753)), tamién dito **cardo crespillero**, **cardo de cuallo** u **cardo de huerto** ye una especie de planta d'a orden d'os Asterales y familia Asteraceae que ye orichinaria d'a rechión mediterrania occidental y central, an estió domesticada en l'antiguidat y encara se troba como planta montesina. S'ha convertiu en una broza invasora en Archentina, Australia y California.

Si bien os cocullos d'as flors se pueden minchar como una mena de garchofas chicotas (y espinosas), con mayor frecuencia os tallos u tronchos se minchan dimpués de guisar-los en liquido pa cocinar.

Os tallos de cardo se consideran un delicadeza en Espanya, particularment en o norte de Navarra y Aragón, an se cautivan en grans cantidaz. Os cardos se cocinan tipicament bullindo primer os tallos pa ablandir-los y dimpués adhibindo untos simples como unto d'almendras u chicotas cantidaz de pernil; a vegadas tamién se combinan con almeixas, garchofas u fresols.

Per a suya estacionalidat (de noviembre a febrero), os cardos son un elemento basico d'a cena nadalenca en Navarra y Aragón, por lo que se conoixe ista planta tamién como **cardo de nadal**.

Lo cardo tamién se cautiva como planta ornamental per a suya imponent apariencia, con follarasca grisa platiada muit brilant y flors grans.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Pere Aragonès

**Pere Aragonès i Garcia** (Pineda de Mar, Maresme, 16 de noviembre de 1982) ye un politico catalán, president d'a Cheneralidat de Catalunya dende o 28 de setiembre de 2020 dica 22 de mayo de 2021 como president interín y dende o 24 de mayo de 2021 como president electo. D'antis estió vicepresidente d'a Cheneralidat de Catalunya y consellero d'Economía y Hicienda dende o 19 de mayo de 2018.

A resultas d'a inhabilitación de Quim Torra, o 30 de setiembre de 2020 asumió a Presidencia d'a Cheneralidat de Catalunya. O 20 de noviembre de 2020 confirmó a suya candidatura a la Presidencia d'a Cheneralidat por Esquerra Republicana en as eleccions a lo Parlament de 2021. Finalmén, en a sesión d'investidura zelebrada o 21 de mayo de 2021, estió investiu Presidén d'a Cheneralidat de Catalunya, triau con 74 votos afirmativos y 61 votos negativos.

## Referencias
Mamoudzou

**Mamoudzou** ye una ciudat francesa d'Africa, capital d'o departamento d'ultramar de Mayotte y de 3 cantons.

## Vinclos externos
Bayeux

**Bayeux** ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Calvados, en a rechión de Normandía.
Vire Normandie

**Vire Normandie** ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento de Calvados, en a rechión de Normandía.

Se creyó l'1 de chinero de 2016 como resultau d'a fusión d'as antigas comunas de Vire (capital d'a comuna actual), Coulonces, Maisoncelles-la-Jourdan, Roullours, Saint-Germain-de-Tallevende-la-Lande-Vaumont, Truttemer-le-Grand, Truttemer-le-Petit y Vaudry.

Vire Normandie ye o centro administrativo (*chef-lieu*) d'o districto de Vire. A gara de Vire tien connexión por ferrocarril con Argentan, París y Granville.

## Referencias
Coutances

**Coutances** (en normando *Couotaunches*) ye una localidat y comuna francesa situada en o departamento d'a Manga, en a rechión de Normandía.
Saint-Lô

**Saint-Lô** (en bretón *Sant Lo*) ye una localidat y comuna francesa, capital d'o departamento d'a Manga, en a rechión de Normandía.
Sedeisken

**Sedeisken** (en escritura iberica ) estió una ciudat ibera, capital d'os sedetans. A suya ubicación exacta no se conoixe, encara que s'especula con l'actual localidat de Sastago u con bel puesto arredol d'a confluyencia d'os ríos Aguas y Ebro como La Puebla d'Íxar u Azaila (Cabezo d'Alcalá).

## Nombre
O nombre d'a ciudat se compone de dos partis, "sedeis" u "seteis" que fa referencia a la tribu d'os sedetans y o sufixo *-ken* marca un etnonimo. O plural en as tribus costeras se marcaba con o sufixo *-es* y aquí lo fa con *-is*. En conchunto Seteisken sería o territorrio d'os sedeis u seteis, seguntes a transcripción, ya que en o signario ibero "de" y "te" se marcan con o mesmo signo pendendo d'a zona norte, sud o levantina. Como os romanos nombraban a iste pueblo como sedetans, ye posible que o nombre d'a suya capital estase Sedeisken.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
* Cabezo d'Alcalá
Arnica montana

L**'arnica** ( (Linnaeus)) ye una especie de planta d'a orden d'os *[[Asterales]]* y familia *[[Asteraceae]]* que ye muit extendida en a mayor parti d'Europa. Ye absent d'as islas britanicas y d'as peninsulas italiana y balcanica. Amás, se considera extinta en Hongría y Lituania. Se cautiva a gran escala en Estonia.

*Arnica montana* contiene la toxina helenalina, que puede estar verenosa si se minchan grans cantidaz d'a planta u si se fan servir chicotas cantidaz d'arnica concentrada. Lo contacto con a planta tamién puede causar irritación d'a piel.

S'ha emplegau en a medecina tradicional.

## Referencias

## Vinclos externos
Chelidonium majus

A **celiduenya** u **celidonia** ( (Linnaeus,1753)) ye una planta d'a orden d'os Ranunculales y familia Papaveraceae que ye nativa d'Europa y Asia occidental y s'introdució amplament en America d'o Norte. S'ha emplegau en a medecina tradicional.

Se conoixe tamién con atros nombres populars como **hierba verruquera** u **flor de verrugas**, **hierba de yodo** y **salsa de burro**.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Daphne mezereum

A **matacabras ** ( (Linnaeus)) ye una planta d'a orden d'os *[[Malvales]]* y familia *[[Thymelaeaceae]]* que ye nativa d'a mayor parti d'Europa y Asia occidental, dica lo norte d'Escandinavia y Rusia. En o sud d'Europa se limita a elevacions meyas y altas y en a redolada de vechetación subalpina, pero desciende a ran d'a mar en o norte d'Europa.

Ye muit verenosa pa os humans.

## Referencias

## Vinclos externos
Datura stramonium

O **estramonio** u **hierba ratonera** ( (Linnaeus)) ye una planta d'a orden d'os Solanales y familia Solanaceae que ye nativa d'America d'o Norte, pero s'extendió amplament a lo Viello Mundo de traza temprana, an tamién s'ha naturalizau.

Contiene alcaloides de tropano que son responsables d'os efectos psicoactivos y pueden estar muit toxicos.

S'ha emplegau en a medicina tradicional.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Digitalis purpurea

A **ditalera** u **didaleta** ( (Linnaeus)), tamién dita **campaniella** u **trompetera**, ye una especie de planta d'a orden d'os Lamiales y familia Plantaginaceae que ye nativa y ye muit extendida en a mayor parti d'a Europa templada. Tamién s'ha naturalizau en partis d'America d'o Norte y cualques atras rechions templadas. Ista planta ye popular en chardins.

As fuellas, flors y simients d'ista planta son verenosas pa os humans y cualques animals y pueden estar fatals si s'incheren.

S'ha emplegau en a medecina tradicional.

## Subspecies
**Digitalis purpurea subsp. purpurea*
**Digitalis purpurea subsp. amandiana*
**Digitalis purpurea subsp. mauretanica*
**Digitalis purpurea subsp. toletana*
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Euonymus europaeus

L**'evonimo** u **bonetero** ( (Linnaeus)) ye una planta d'a orden d'os Celastrales y familia Celastraceae que ye nativa de gran parti d'Europa. Creixe de 3 a 6 m d'altaria, rara vegada 10 m, con un tallo de dica 20&nbsp;cm de diametro. Tamién se diz **modrollera** u **galetera**.

O suyo fruito ye verenoso.

S'ha emplegau en a medecina tradicional.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Paris quadrifolia

A **uva de raposa** ( (Linnaeus, )) ye una especie de planta d'a orden d'os *[[Liliales]]* y familia *[[Melanthiaceae]]* que se troba en arias templadas y fredas en tota Eurasia, dende Espanya dica Yakutia y dende Islandia dica Mongolia.

S'ha emplegau en a medecina tradicional.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Ildukoite

**Ildukoite** (en escritura iberica ) estió una ciudat ibera perteneixient a o pueblo d'os sedetans . A suya ubicación exacta no se conoixe, pero podía corresponder, por afinidat toponimica, con l'actual Oliet.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
* Poblau iberico d'el Palomar
Protoceratops

***Protoceratops*** ye un chenero extinto de dinosauro d'a familia d'os Protoceratopsidae que vivió en Asia fa arredol de 75 millons a 71 millons d'anyos. Aconsiguió uns 2 m de luengo con un peso d'entre 164 y 180&nbsp;kg. Yera un herbivoro.

Os primers fósils estioron descritos en 1923 per Walter W. Granger y William K. Gregory.

## Especies
**P. andrewsi*, ye a especie tipo d'o chenero.
**P. hellenikorhinus*.

## Referencias

## Vinclos externos
Corz de Uesca (1180)

As **Corz de Uesca** de 1180 estioron unas Corz d'o Reino d'Aragón celebradas en a ciudat de Uesca y convocadas reinando Alifonso II d'Aragón.

Seguntes consta en o libro II, capítol XXXVIII d'os *[[Anals d'a Corona d'Aragón]]* de Cheronimo Zurita, en istas corz se tractoron bellas custions que teneba o rei d'Aragón con o rei de Castiella.

## Vinclos externos
*  Antonio de Capmany de Montpalau y Surís: *[https://archive.org/details/coleccindecrtes00spagoog Colección de córtes de los antiguos reinos de España]*. Academia de la Historia, 1853.
Iris latifolia

O **lidio de prau**, **allet** u **gallinetas** ( (Voss)) ye una especie de planta d'a orden d'os Asparagales y familia Iridaceae que ye orichinaria d'o Pireneu. Ye amplament cautivada en rechions templadas per as suyas flors azuls que amaneixen en primerías d'o verano. Tamién se diz a vegadas **lirio de puerto**.

O lidio de prau creix dica una altaria de 50&nbsp;cm. A planta produz dos u tres flors de color azul intensa con marcas amariellas en o centro d'os petalos inferiors.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Corz de Daroca

**Corz de Daroca** puet fer referencia a:

* As **[[Corz de Daroca (1196)]]**, unas **corz d'o reino d'Aragón** celebradas mientres o reinau de Pero II d'Aragón.
* As **[[Corz de Daroca-Monzón (1222)]]**, unas **corz d'o reino d'Aragón** celebradas mientres o reinau de Chaime I d'Aragón.
* As **[[Corz de Daroca (1223)]]**, unas **corz d'o reino d'Aragón** celebradas mientres o reinau de Chaime I d'Aragón.
* As **[[Corz de Daroca (1228)]]**, unas **corz d'o reino d'Aragón** celebradas mientres o reinau de Chaime I d'Aragón.
* As **[[Corz de Daroca (1244)]]**, unas **corz d'o reino d'Aragón** celebradas mientres o reinau de Chaime I d'Aragón.
* As **[[Corz de Daroca (1311)]]**, unas **corz d'o reino d'Aragón** celebradas mientres o reinau de Chaime II d'Aragón.
* As **[[Corz de Daroca (1356)]]**, unas **corz d'o reino d'Aragón** celebradas mientres o reinau de Pero IV d'Aragón.
Lidio de puerto

**Lirio de puerto** puet fer referencia a:

* ***[[Convallaria majalis]]***, especie de **planta** d'a orden d'os Asparagales y familia Asparagaceae.
* ***[[Iris latifolia]]***, especie de **planta** d'a orden d'os Asparagales y familia Iridaceae.

## Notas
Veratrum album

A **milloquera de puerto** u **heleboro blanco** ( (Linnaeus)) ye una especie de planta d'a orden d'os Liliales y familia Melanthiaceae que ye nativa d'Europa y partis de l'ueste d'Asia.

Totas as partis d'a planta son verenosas, incluyida la suya aroma.

As plantas tienen una vida estimada de cuantos sieglos y, a ormino, dominan as arias montesinas, ya que son desagradables pa los herbivoros que pastan.

Una teoría proposada per Schep en 2013 suchiere que ista planta se fació servir pa matar a Aleixandre lo Gran.

Se conoixe tamién con os nombres de **broixera**, **sebadilla** u **valadre**.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Peganum harmala

A **gamanza**, **alfarma** u **tarracocín** ( (Linnaeus,1753)) ye una planta d'a orden d'os Sapindales y familia Nitrariaceae que ye nativa d'una ampla aria que s'extiende dende Marruecos en o norte d'Africa y Espanya y Italia en Europa, a lo norte de Serbia, Rumanía (posiblement), Daguestán y Cazaquistán, a lo sud de Mauritania (posiblement), Yemen, Arabia Saudita, Kuwait y Pakistán, Mongolia, o norte de China y posiblement Bangladesh.

Ye una planta perenne, que muere d'hibierno, pero torna a creixer a partir d'a primavera siguient. Puede creixer dica uns 0,8 m d'altaria, pero de normal mide uns 0,3 m d'altaria.

S'ha emplegau en a medicina tradicional.

## Referencias

## Vinclos externos
Adiantum capillus-veneris

A **falcilla**, **hierba pixadera** u **culantrillo** ( (Linnaeus)) ye una planta d'a orden d'os Polypodiales y familia Pteridaceae que ye nativa d'a metat sud d'os Estaus Unius dende California dica la costa atlantica, a traviés de Mexico y America Central, dica America d'o Sud. Tamién ye nativa d'Eurasia, l'Orient Proximo en Asia Occidental y Australasia.

Creix de 15 a 30&nbsp;cm d'altaria.

Se cautiva y ye amplament disponible en tot o mundo pa chardins a'l raso y comunament como planta d'interior.

S'ha emplegau en a medecina tradicional.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Calidris subruficollis

O **bardero royo** u **correrríos de Terek** ( (Vieillot, 1819)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que se reproduz en a tundra arctica ubierta d'America d'o Norte y ye un migrant de muit larga distancia, pasando la temporada no reproductiva sobretot en America d'o Sud, especialment en Archentina.

Istas aus replegan a birolla con a vista, sobretot minchando insectos y atros invertebraus.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Papaver cambricum

L**'ababol amariello** ( (Linnaeus, 1753)) ye una especie de planta d'a orden d'os *[[Ranunculales]]* y familia *[[Papaveraceae]]* que se troba de forma nativa en as montanyas d'a peninsula Iberica, o Pireneu, o Macizo Central en Francia y cualques partis occidentals d'as islas Britanicas. Manimenos, ha estau amplament naturalizau difuera d'a suya aria de distribución nativa.

Floreix entre mayo y chulio.
 
## Referencias

## Vinclos externos