Platón

**Platón** (en griego antigo ) (ca. 427 aC – 347 aC) estió un filosofo griego, disciplo de Socrates y mayestro d'Aristótil.
 
As suyas obras mas importants son: *[[A Republica]]*, *[[O Fedro]]*, *[[O Timeu]]*, *[[O Banquete]]*, *[[O Teeteto]]* y *[[O Critias]]*.

Ye nombrato en o "Liber Regum":

Sobre las esquenas de Platón se devanta l'edificio d'a filosofía occidental.

Entre o 427 e 347 a.C. estió discilo de Socrates. Conoixe la escuela pitagorica. Funda *L'Academia*, una escuela ta estudiar matematicas e filosofía (u **Dialectica** u ciencias d'as Ideas). Tien una gran preocupación per cuestions politicas (influyito per a condemna a muerte de Socrates, tracta de resolver a inchusticia d'a ciudat).

Escribe a suya filosofía en traza de dialogos, pus ye lo metodo ta que la intelichencia arribe a conoixer a verdat. A ormino fa servir-ne de mitos, con valor metaforica, ta exposar as suyas ideas.

## O nuclio d'a filosofía platonica: a Teoría d'as Ideas

Sobre ista teoría influyen: a confitanza socratica en a existencia de verdaz universals; a ontolochía de Parmenides, pus as ideas son unicas, eternas e immutables; a teoría pitagorica d'os numeros, pus as ideas son immaterials.

A razón nos permite conoixer-ne d'entidaz universals e immaterials (la idea de blanco, la de caballo, la de manzana...) distintas d'a realidat que nos amuestran os sentitos (caballos, manzanas, graus diferents de blancura...), e no podérbanos plegar a conoixer-las si no existisen, por tanto existen realment.
+
As **Ideas son a verdadera realidat** e conoixer-las en proporciona de **ciencia** (ἐπιστήμη):
* Son universals e perfectas, cada una d'ellas contién d'un modo perfecto la esencia común a totas as cosas d'una determinata mena.
* Existen per ella mesmas (a causa d'a suya existencia ye en ellas mesmas), estando per tan eternas e independients d'a nuestra ment. Se troban en un mundo deseparato d'o sensible, en o **Mundo d'as Ideas** u κόσμος νοητός.
* Cada Idea, d'alcuerdo con a ontolochía de Parmenides, ye unica e immutable.
* Entre las Ideas bi ha una cherarquía: a superior a totas ye a *Idea de Bien*', e immediatament per debaixo d'ella se troban as Ideas de Chusticia e Polideza.
* Antimás, as cosas d'o **Mundo Sensible** (u mundo d'as entidaz particulars que captamos per os sentitos) només que existen a causa d'as Ideas, en cuanto participan d'o ser d'as Ideas, imitando-las. Son, por tanto, copias materials e imperfectas d'as Ideas.
* En os zaguers dialogos, Platón afirma que las cosas d'o mundo sensibles son estatas feitas per un ser divino, bueno e intelichent, a qui diz **Demiurgo** (que quier dicir "artesán" u "feitor", que identifica con a Idea suprema d'o **Bien**), o cual dio forma a una materia (indeterminata y existent dende cutio) habendo como modelo a las Ideas.

Ista concepción d'os dos mundos -**o sensible e lo d'as Ideas**- la exposó Platón en o dialogo *Republica* meyant o famoso "Mito d'a Espluga*: Nos bi presenta a bels hombres encatenatos que se troban dintro d'una espluga subterrania e que només pueden dirichir a suya vista enta la parete d'o fundo d'a espluga, en a cual se prochectan ombras producitas per un fuego exterior cuya luz dentra a traviés d'una apertura situata en una elevación d'o terreno a esquena d'aquels hombres. Con iste mito Platón pretende de significar que nusatros en veyemos habitualment d'ombras (as cosas d'o Mundo Sensible), mientres que la verdadera realidat que las causa u produce només puet arribar a conoixer-se meyant una ruptura con o costumbre de veyer-ne d'ombras u apariencias gracias a una educación que nos permita ir ascendiendo per os distintos sapers -Arte, Fisica, Matematicas e Dialectica- dica alcanzar a "veyer" con os "uellos de l'alma", ye dicir, con a razón, a verdadera realidat eterna e immutable, a d'as Ideas.

==A teoría d'o conoiximiento==

Influyito per [[Parmenides]], Platón distingue dos menas de [[conoiximiento]]: o *sensible* (o que nos proporcionan os *'sentitos**, que tien como obchecto o **devenir** e que ye simpla **opinión** -δόξα-) e l**'intelichible** (o d'a **razón**, que tien como obchecto a **esencia** d'o real u εἶδος), ye dicir, as Ideas, e que ye propiament **intelección**, y en o suyo grau superior se clama **ciencia** u ἐπιστήμη.

O conoiximiento, si quier arribar a estar ciencia (ἐπιστήμη), ha de pasar per **cuatre graus**, d'abaixo ent'alto:
* **Conchectura u imachinación** (εἰκασία): o saper d'iste grau ye o que nos proporciona l**'Arte** (conoiximiento d'imáchens d'obchectos d'o mundo sensible).
* **Creyencia** (πίστις): o saper que nos da iste grau de conoiximiento ye la ''Fisica'' (conoiximiento d'os obchectos fisicos, d'o mundo sensible).
* **Intelichencia discursiva-deductiva** (διάνοια): o saper d'iste grau son as **Matematicas** (conoiximiento d'os obchectos matematicos alcanzatos meyant deducción e demonstración a partir d'hipotesis u axiomas).
* **Intuición intelectual** (νόησις): o saper propio d'iste grau ye a **Dialectica u Ciencias d'as Ideas** (conoiximiento intuitivo d'a esencia immutable d'as cosas).

Influyito per [[Socrates]], Platón afirma que plegar a conoixer as Ideas no ye sino que remerar-las. A [[educación]] (παιδεία), per tanto, persigue l'anamnesi u reminiscencia (remerar as verdaz que l'alma ha xuplidatas).

==A teoría de l'alma==
L'hombre ye composato de [[cuerpo]] (material e sensible) e [[alma]] (racional e immortal).

L'alma de cada hombre vivió en o Mundo d'as Ideas antis de "cayer" e "quedar enzarrata" en o cuerpo. Per ixo, conoixer as Ideas consiste en remerar-las. E per ixo, as Ideas son verdaz universals, validas ta toz. Cuan o cuerpo s'amorta, torna a lo suyo puesto propio, ye dicir, a lo Mundo d'as Ideas.

L'alma ye unica, pero en chuntar-se con o cuerpo parixen orichinar-se-ne en ellas de partis. Platón lo exposa meyant o **Mito d'o Carro Alato**: l'alma ye representata con a imachen d'un carro menato per un auriga e tirato per dos caballos, uno blanco e atro negro. L'auriga representa la intelichencia u **alma racional**; o caballo blanco, docil ta os dictatos d'a intelichencia, ye l**'alma irascibe**; e o caballo negro, impulsivo sinse moderación e atrayito per tota mena de deseyos, ye l**'alma concupiscible**. Estará la **educación** (παιδεία) a encargata de conseguir l'harmonía entre la parti de l'alma, o que significa alcanzar a **virtut d'a Chusticia**, cualque cosa que només que ye posible cuan a parti racional diriche u gubierna con sabiduría a las atras dos.

==A etica==
Cada una d'as partis de l'alma ha d'alcanzar una **virtut** (u una excelencia en o suyo modo d'estar).
* A la "parti racional" u "intelichencia" li corresponde alcanzar la **Sabiduría** (σοφία) u **Prudencia** (φρόνησις): que consiste en saper dirichir bien a las atras partis de l'alma, alcanzando l'harmonía entre ellas.
* A la "parti irascible" li corresponde alcanzar la "Valentía" (ἀνδρεία): fuerza u corache ta seguir as indicacions de l'alma racional.
* E a la "parti concupiscible" li corresponde alcanzar a **Templanza** (σωφροσύνη): moderación racional u prudent d'as apetencias e deseyos corporals.
Cuan a "parti racional" consigue, a traviés d'a Sabiduría, dotar-ne de Valentía a la parti irascible e moderar con Templanza las apetencias d'a parti concupiscible, allora l'alma entera alcanza la virtut suprema e fundamental: a **Chusticia** (δικαιοσύνη), que consiste en l'harmonía u equilibrio entre as partis.

== A teoría politica ==
En o dialogo ''Republica'' exposa Platón a suya teoría d'a **Ciudat Chusta** e de cómo deben estar gubernatos os suyos ciudadans ta conseguir-la.

A Ciudat ideal que Platón disenya ye composata (a semellanza de l'alma) per tres partis u clases de sers humans, cada una d'as cuals será educata ta cumplir una función dintro d'a ciudat:

* Os **treballadors e artesans** (hombres de bronce): en producen d'alimentos, vestitos, viviendas etc... que a ciudat necesita. Serán aquels ciudadans en os que predomine l**'alma concupiscible** (son a mayoría). Serán educatos en a virtut d'a **Templanza**: moderación d'as apetencias.
* Os **guerrers** (hombres d'archent): esfienden a ciudat, exercitando-se en l'arte d'a guerra. Serán aquels ciudadans en os que predomine l**'alma irascible**. Levarán un modo de vida comunista, ye dicir, no n'habrán de propiedat privata ni familia, estando educatos per a Ciudat, que se converte asinas en a suya gran familia. A suya educación habrá como obchectivo la consecución d'a **Valentía*, fuerza u voluntat ta seguir as indicacions d'a intelichencia.
* Os *'gubernants** (hombres d'oro): gubiernan a ciudat fendo "leis chustas" (que persiguen o "bien común") introducindo-ne d'harmonía en o tot social). Ta ixo, cal que sigan filosofos, ye dicir, aquels en qui predomina l**'alma racional**. Serán educatos en a **Dialectica**, en a Ciencia que lis permita d'alcanzar o conoiximiento racional d'as Ideas y, en zaguer termin, a suprema e principal entre ellas, ye dicir, a **Idea de Bien**. A suya educación perseguirá fomentar-ie a **Sabiduría** u **Prudencia**, capacidat d'a intelichencia ta enfilar enta lo Bien a tota la Ciudat). Tampoc en poseyerán de propiedat privata ni familia.

Pero la virtut mes important d'a Ciudat ye la **Chusticia**, solo alcanzable cuan cada parti d'a ciudat cumple bien con a suya función propia e, por tanto, existe **harmonía u equilibrio** en o tot social.

En a ciudat platonica, as mullers participan en a vida politica en condicions d'igualdat con os hombres.

En o respective a las formas de gubierno, bi ha bellas que son prebants (persiguen o Bien común) e atras que son malaudas (han tresbatito l'equilibrio entre las partis, perseguindo un bien parcial): Entre las prebants, e como a mes perfecta, Platón prefiere l**'aristocracia**, o gubierno d'os millors, d'os mes sabios (os filosofos), d'aquels cuya intelichencia levará necesariament a la ciudat enta la Chusticia, e per tanro, enta lo Bien Común.

Si lo gubierno d'os millors se corrompe, ye dicir, si a polis abandona la racionalidat u equilibrio, bi apareixen formas de gubierno inchustas:
* A **timocracia** u gubierno d'os guerrers, solo menatos per a suya anglucia e deseyo de gloria;
* A **oligarquía** u gubierno d'os mes ricos, només que guiatos per a suya cobdicia;
* A **democracia** u gubierno d'a mayoría, guiata per tota mena de deseyos sinse moderación; remata perén en o libertinache y lo disprecio d'as leis chustas;
* E a **tiranía''' u gubierno d'un despota u dictador; ye la forma de gubierno mes baixa, ruina absoluta d'a Chusticia en a ciudat; gosa apareixer como consecuencia d'a immoderata libertat (libertinache) d'a democracia, pus arriba un inte en que la mesma mayoría, tractando d'"apanyar" a ixartigada existent, li da toz os poders de l'Estato a un solo individuo, o cual se converte asinas en o tirán.

## Vinclos externos