Asia

**Asia** ye una d'as partis que, chunto con Europa, forma o supracontinent d'Eurasia. Ye una d'as mayors arias cheograficas d'o planeta Tierra, y s'estendilla en a metat oriental d'o hemisferio norte, dende l'Oceano Glacial Arctico por o norte dica l'Oceano Indico por o sud. Por l'este arriba dica l'Oceano Pacifico y por l'ueste dica os Monts Urals y o Caucaso, mugando tamién con a mar Roya, a mar Echea, o estreito d'os Dardanelos, a mar de Marmara, o Bosforo, a mar Negra y a mar Caspia. Ye deseparata d'America por o estreito de Bering, y d'Africa por a canal de Suez. En fer parte en realidat d'una continidat cheografica con Europa, que formalment puet definir-se como una peninsula chigant d'Asia, puet considerar-se que a noción d'Asia ye mas que mas una noción cultural y no pas cheografica.

En as suyas mugas tradicionals, Asia tien una población de 3.879.000.000 d'habitants (ye o continent con una población mas gran, con alto u baxo o 60% d'a población mundial) en una superficie de 44.579.000 km² (tamién ye o continent mas gran por superficie, con alto u baixo o 30% d'o total d'as tierras emerchitas), con una densidat de población de 89 hab/km². Tamién se troba en Asia (concretament en China) o puesto situato mas luent d'a costa, que se troba a una distancia de 2.648 km d'a mar, y o puesto de mayor altaria d'o mundo, o mont Everest, con 8.848 metros d'altaria.

Gosa trastallar-se en as siguients divisions cheograficas: Asia Meridional u Asia d'o Norte, Asia Occidental u Asia de l'Este, Asia Central, Asia Septentrional u Asia d'o Norte y Sud-este d'Asia.

## Etimolochía
A palabra **Asia** provién d'o griego; *Ἀσία* , atribuyendo-se o suyo emplego por primera vegata a Herodoto (arredol de 440 aC) ta fer referencia a la rechón d'Anatolia u, con a intención d'explicar as guerras medicas, a l'Imperio Persa, diferenciando asinas ixa redolada de Grecia y Echipto. Herodoto comenta que se fan servir tres nombres de muller ta describir una masa enorme y substancial d'a Tierra (Europa, Asia, y Libia, referindo-se a Africa), indicando que a mayor parte d'os griegos creyeban que Asia recibiba o suyo nombre por a muller de Prometeu pero que o lidios deciban que recibió o suyo nombre en referència a Asias, fillo de Cotys y que pasó enta la tribu de Sardes.

Mesmo antis d'Herodoto, Homero charra d'un país aliato de Troya dito Asios, y tamién describe una marisma como ασιος (en a *[[Iliada]]* 2, 461). En a luenga griega a palabra puet provenir d'os Assuwa, una confederación d'estaus d'Anatolia occidental mientres o sieglo XIV aC que fue redotata per os hititas.

Alternativament, a etimolochía d'a palabra *Asia* puet provenir d'a palabra en acadio *(w)aṣû(m)* que significa "puyar", referita a la dirección d'a salita d'o Sol en Orient Meyo, relacionata tamién con a palabra fenicia *asa*, que significa "este".

En cualsiquier caso, y cualsiquiera que en sía o suyo orichen, se cheneralizó o emplego d'a palabra *Asia* en o mundo griego y a traviés d'o suyo herencio se transmitió enta la Roma antiga, cheneralizando-se asinas en os mapas antigos y medievals, que emuestran o continent asiatico como una gran taca amorfa que s'estendilla enta l'este. En l'Antigüedat se suponeba que o mundo asiatico remataba en a India (por ixo Aleixandre lo Gran creyeba que en plegar en India heba plegato dica la fin d'o mundo).

Dimpués o nombre enampló o suyo significato, ta incluir-ie as tierras situatas a l'este d'ixa Asia orichinal, incluyindo-ie os territorios a l'este d'a India, como China y o Sud-este asiatico, amás d'os territorios a l'este d'os monts Urals, que ye o suyo significato actual.

## Cheografía fisica

Muitos cheografos no consideran que Asia y Europa sían continents deseparatos, porque en realidat no bi ha garra deseparación fisica entre toz dos. Por eixemplo, sir Barry Cunliffe, profesor emerito d'arqueolochía europea d'a Universitat d'Oxford, diz que Europa ye cheograficament y cultural nomás que a prominencia occidental d'o continent asiatico, ye decir, considera que Europa ye una pensinsula d'Asia. Cheograficament, Asia ye a parti mas gran d'o este d'o territorio dito Eurasia (estando Europa a peninsula nortoccidental d'ixa masa de tierra) u d'Africa-Eurasia; cheolochicament, Asia, Europa, Y Africa forman una sola masa contigua (excepto a canal de Suez) y comparten a mesma plataforma continental. Cuasi tota Europa y a mayor parti d'Asia se troban situatas sobre a placa eurasiatica, que s'une a o sud con a placa arabica y a placa indica, mientres que a parte este de Siberia se troba sobre a placa nord-americana y as Filipinas sobre a placa filipina. Sindembargo, a opinión mayoritaria, mesmo que a opinión tradicional, considera a Europa y a Asia como dos continents deseparatos, encara que sía nomás que como una simpla convención. Antiparte, en Asia (mas concretament en China) se troba o puesto de tierra firme que se troba a una distancia mas gran d'a mar, a 2.648&nbsp;km de distancia.

Asia tien un litoral con muitos accidents, con cuantas mars interiors (mar arabica, mar de China Meridional, mar de Chava, mar de China Oriental, mar Amariella, mar de Chapón, mar d'Okhotsk, mar de Bering, mar de Kara, mar de Barents, etc.); golfos (golfo Persico, golfo d'Omán, golfo de Bengala, golfo de Siam, golfo de Tonquín, golfo d'Anadir, etc.); peninsulas (Anatolia, peninsula d'Arabia, India, Malacca, Indochina, Corea, Kamchatka, Taimir, Kola, etc.), y islas adchacents, como Chipre, islas Maldivas, Sri Lanka, o gran archipelago d'Insulíndia (incluyindo-ie as Filipinas, Borneu, Sumatra, Chava y islas Celebes, entre d'atras), Taiwan, as islas de Chapón, isla de Sakhalin, Nueva Siberia, a Tierra d'o Norte, Nueva Zembla, etc.).

Respective d'o suyo relieve, Asia ye un continent con muitas montanyas, destacando-ie a cordelera de l'Himalaya, an se troban as maximas altarias d'a Tierra, con tucas como o mont Everest, o K2 u l'Annapurna, toz con mas de 8.000&nbsp;metros d'altaria (ueitomils). Tamién i podemos trobar grans planas como Siberia y disiertos como o disierto de Gobi u o disierto d'Arabia.

Tamién podemos trobar en Asia ríos destacatos, como o río Obi, o río Yenissei y o río Lena en a cuenca de l'Oceano Glacial Arctico; o río Amur, o río Amariello, o río Yangtze y o río Mekong en a cuenca de l'Oceano Pacifico; y o río Brahmaputra, o río Irawadi, o río Ganges y río Indo en a cuenca de l'Oceano Indico; o río Tigris y o río Eufrates en Asia occidental, y o río Amudarja y o río Syrdarya en a cuenca endorreica interior. O continent tamién tien grans lacos, como a mar Caspia, o lago mas gran d'o planeta, a mar d'Aral, a mar Muerta, de salinidat intensa, u o laco Baikal, o laco de mas fondaria d'o mundo.

## Cheografía politica
Fan parte d'Asia un total de 51 estaus, estando o estau asiatico con mayor numero d'habitants China, con una población d'alto u baixo 1.400 millons d'habitants, y o menos poblato as Maldivas, con una mica mas de 350.000 habitants. Por a suya superficie, o país que s'estendilla mas por territorio asiatico ye Rusia, con una mica mas de 17 millons de km² y o país con una superficie mas chicota ye tamién Maldivas, cin una mica menos de 300&nbsp;km². Por densidat de población o estau mas densament poblato ye Singapur, con una densidat de mas de 6.000 hab/km² y o meons densament habitato ye Mongolia con menos de 2 hab/km².

:*Nota*: Parti d'Echipto (Peninsula de Sinai) ye cheograficament d'Asia Occidental.

### Cambios de nombre de países
Cuantos países asiaticos han cambiau de nombre mientres o sieglo XX como resultato de consolidacions, secesions, independencias u cambios de rechimen.

## Historia

Asia ye un continent con una amplia y variata historia, que se estendilla cuasi dende os inicios d'a Humanidat dica hue, trobando-se en o suyo territorio destacatas civilizacions con una ampla influencia en a Historia d'a Humanidat. Asinas, se puet destacar civilizacions en bel puesto como en a val d'o río Indo, en a val d'o río Eufrates y o río Tigris, u en as vals d'o río Amariello y o río Yangtze. Asia ye tamién a cuna d'as prencipals relichions monoteistas actuals (Chudaísmo, Cristianismo y Islam), estado dende Asia que s'han estendillato arredol d'o mundo.

### Prehistoria
#### Neolitico

En l'actualidat, se considera que en l'actual Turquía, en Göbekli Tepe, se establió antes de 10000 aC o mas antigo santuario conoixito. Establito por grupos de cazaraires-recolectors, se considera como o mas antigo chacimiento arqueolochico d'una cultura propia d'o Neolitico. Dende astí, alto u baixo en 8500-8000 aC as comunidaz d'agricultors s'estendilloron a traviés d'Anatolia, Mesopotamia y Africa d'o norte, orichinando-se asinas os primers nuclios conoixitos de civilización.

Tamién ye d'ixas mesmas envueltas un chacimiento localizato en Lahuradewa, en l'actual India, a on as datacions con carbonio 14 de repuis de roz evidencian a suya ocupación en 9000-8000 aC. Se tracta d'o mas antigo chacimiento neolitico en Asia d'o sud.

Antiparte, en Beifudi, amán de Yixian en a provincia de Hebei (China) se troban os repuis de chacimientos contemporanios d'os anteriors, con a cultura Cishan (8000-5500 aC) y a Cultura Xinglongwa (6200-5400 aC), a l'este d'as culturas neoliticas d'os monts Taihang, omplindo asinas un vuedo arqueolochico entre as dos culturas d'o norte de China.

Alto u baixo en 5500 aC amaneixió a cultura Halaf en Liban, Palestina, Siria, Anatolia y o norte de Mesopotamia, fundamentoando-se en l'agricultura de secano.

En o sud de Mesopotamia, en as fertils planas aluvials, se fundoron as civilizacions d'as ciudaz de Sumer y Elam, a on caleban sistemas de riego en estar unas redoladas co muit poquetas plevias. A cultura Ubaid (tamién dita periodo Ubaid) i floreixió dende 5500 aC.

#### Edat de Bronce

Alto u baixo en 4500 aC empecipió o Calcolitico y en 3500 aC a Edat de Bronce, substituyindo-se asinas as antigas culturas neoliticas asiaticas.

Asinas, por eixemplo, a civilización d'a val de l'Indo, que ye una civilización d'a Edat de Bronce (3300-1300 aC, con un periodo de plenitut en 2600-1900 aC), que se centró principalment en la parte occidental d'o subcontinent indio, considerando-se que a primera forma d'o hinduismo amaneixió mientres ista civilización.

China y Vietnam tamién estioron centros a on se i desembolicó amplament a metalurchia. Encara que data d'o Neolitico, os primers tambors de bronce han estau descubiertos en os arredols d'o delta d'o río Royo en Vietnam y tamién en o sud de China. Istos chacimientos se relacionan con a cultura prehistorica de Son Dong en Vietnam. Tamién s'han trobato instrumentos elaboratos en bronce en o chacimiento de Ban Chiang, en l'actual Tailandia, datatos arredol de 2100 aC.

## Vinclos externos

*  Mapa d'Asia.
*  Philp Bowring, "What is Asia?" (Columbia University Asia For Educators).
*  Asia en a Enciclopedia catalana.

## Referencias