open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johannes Kepler

**Johannes Kepler** (Weil der Stadt, Sacro Imperio Romano Chermanico, 27 d'aviento de 1571 - Ratisbona, 15 de noviembre de 1630), astronomo y matematico alemán y una fegura clau en a revolución cientifica. Ye conoixito, fundamentalment, por o descubrimiento d'as lais sobre o movimiento d'as planetas que plasmó en as suyas obras *Astronomia Nova* y *Harmonices Mundi*. Estió aduyant d'o tamién astronomo Tycho Brahe en l'observatorio astronomico d'Uraniborg, qui le deixó deixó en herenció os suyos estudios y medicions, estió tamién matematico d'a cort d'o emperador Rodolfo II. Tamién realizó contrebucions importants en o campo d'a optica, aduyó a lechitimar os descubrimientos astronomicos d'o suyo contemporanio Galileo Galilei y, gracias a la suya obra *[[Somnium]]*, se le considera o precursor d'o chenero d'a ciencia-ficción.

## Obra selecciónada
* *[[Astronomia nova]]*, Praga 1609.
* *[[Harmonices mundi]]*, Linz, 1609.
* *[[Tabulae Rudolphinae]]*, 1627. Catalogo d'estrelas y tablas planetarias utilizando os datos d'observación replegaus chunto a Tycho Brahe.

## Vinclos externos
Gottfried Leibniz

**Gottfried Wilhelm Leibniz**, o **Leibnitz** (Leipzig (Alemanya), 1 de chulio de 1646 - Hannover, 14 de noviembre de 1716), estió un filosofo, cientifico, matematico, diplomatico, bibliotecario, y avogau alemán de linache sorabo.

En 1676 descubrió lo calculo diferencial y integral, independientment d'Isaac Newton. Fundó l'Academia d'as Ciencias de Berlín.

Leibniz ocupa un puesto important tanto en a Historia d'a Filosofía como en a Historia d'as Matematicas. Inventó lo calculo infinitesimal paralelament a Newton, y a suya notación s'emplega dende allora. Tamién inventó lo sistema binario, base tecnolochica d'os ordinadors actuals. A suya aportación mas important en Filosofía estió ta l'optimismo, a suya conclusión de que o nuestro universo ye, en un sentito restrinchito, lo millor posible que Dios podeba haber creyato. Leibniz estió, chunto con René Descartes y Baruch Spinoza, un d'os tres racionalistas mas importants d'o sieglo XVII.

## Vinclos externos

* Obras de Gottfried Leibniz en o prochecto Guttenberg.
Árbol

Un **árbol** u **abre** (d'o latín *< arbor*) ye una planta que puet creixer dica mas de cinco metros d'altaria gracias a una estructura que forma un tronco, y eventualment ramificacions ditas ramas y brancas. Os árbols son plantas perennes que por un regular viven muitos anyos. En o sentito botanico, os árbols son plantas con fusta. A fusta, conoixita tamién como xilema secundario, se produce por una capa de celulas, o cambium vascular, situata baixo a crosta.

A formación d'a fusta ye un proceso repetitivo que superposa una nueva capa dencima d'as anteriors. O resultato a sobén ye visible en forma d'aniellos de creiximiento. Os solos grupos que contienen plantas con fusta, y por tanto árbols en o sentito estricto d'o termin, son as chimnospermas y as anchiospermas dicotiledonias. Os árbols presentan una mayor lonchevidat que atros tipos de plantas. Bellas especies d'árbols (como as secuoyas) pueden blincar d'os 100 metros d'altaria, y gosan vivir mils de anyos.

Os primers árbols apareixen en a Tierra fa bels 370 millons d'anyos, en o periodo Devoniano, y yeran os antipasatos d'as coniferas actuals. O desarrollo en altaria y a ramificación d'as brancas permiten a los árbols agrandir a suya capacidat d'espleitación d'o espacio aerio. A distribución d'as fuellas a diferents livels permite a l'árbol agrandir a superficie d'intercambio ta la fotosintesi. A suya gran capacidat fotosintetica fa que os árbols chuguen un papel important en os ciclos ecolochicos terrestres, gracias a la suya capacidat d'almagacenamiento de carbonio, o suyo rol en o ciclo de l'augua, y a formación d'os ecosistemas complexos que son as selvas, fuent y refuchios d'a biodiversidat.

Os árbols tamién representan una fuent considerable de recursos ta la especie humana, tanto de materials (prencipalment fusta) como de provisions (particularment fruitos), entre atros. Ocupan un puesto real y simbolico important en cuasi totas as culturas d'o mundo.

## Bibliografía
*  Pakenham, Thomas . *Remarkable Trees of the World*. (2002). ISBN 0-297-84300-1
*  Pakenham, Thomas. *Meetings with Remarkable Trees*.(1996). ISBN 0-297-83255-7
*  Colin Tudge. *The Secret Life of Trees. How They Live and Why They Matter*. Allen Lane. Londres (2005). ISBN 0-7139-9698-6.

## Se veiga tamién
* Árbol de Sobrarbe.
* Árbols sagratos.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
*  Arbols monumentals.
*   Información sobre os arbols.
Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī

**Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī**, estando lo suyo nombre completo **Abu-Abd-Al·lah Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī**, conoixito a sobén como **al-Khwārizmī** u **al-Khuwarizmí** (en arabe **أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي**, *Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Mūsà al-Ḫwarazmī*; en persa **محمد بن موسی خوارزمی**) (Bagdad ?, 780 - 850) estió un matematico, cheografo y astrologo/astronomo creyador d'os termins alchebra y algorismo.

## Vinclos esternos

*  Abu Ja'far Muhammad ibn Musa Al-Khwarizmi a *history.mcs.st-andrews.ac*
James Prescott Joule

**James Prescott Joule** FRS (24 d'aviento de 1818 – 11 d'octubre de 1889) estió un fisico (y cervecero) anglés naixito de Salford, Lancashire. Estudió a naturaleza d'a calor y en descubrió a relación con o treballo mecanico (se veiga enerchía). Ixo levó a la teoría d'a conservación d'a enerchía, que sirvió ta o desarrollo d'a primera lei d'a termodinamica. A unidat d'enerchía d'o Sistema Internacional d'Unidaz, o joule, li debe o suyo nombre. Treballó con Lord Kelvin ta desarrollar a escala absoluta de temperatura, fendo observacions sobre a magnetostrición, y descubrió a relación entre o fluxo d'una corrient a traviés d'una resistencia y a calor disipata, actualment dita lei de Joule.
Batalla de Ponza (1435)

:*Iste articlo ye sobre a batalla de Ponza de 1435 entre chenoveses y aragoneses; ta atros usos, se veiga *'batalla de Ponza**''.

A **Batalla de Ponza*' esdevenió o [[5 d'agosto]] de [[1435]] entre una escuadra [[Republica de Chenova|chenovesa]] y a [[Corona d'Aragón|aragonesa]] d'o [[rei]] [[Alifonso V d'Aragón]].

[[Alifonso V d'Aragón]] fue venciu y feito presonero chunto con os infants [[Chuan II d'Aragón|Chuán]] y [[Henrique I d'Ampurias|Henrique]] y buena part d'a nobleza aragonesa. Demandau un [[rescate]] de 30.000 ducaus, a reina [[María Trastamara|María de Castiella]] convocó as [[Corz de Monzón (1435-1436)|Corz de Monzón]] pa obtener fondos pa liberar-los.

A reina mai, [[Alionor d'Alburquerque]], morió de pena por l'engarcholamiento d'os suyos fillos poco dimpués de tener-ne conoiximiento.

Siet anyadas dimpués se convertió en rei de Nápols.

== Bibliografía ==
* Bolòs, Jordi: *Diccionari de la Catalunya medieval (ss. VI-XV)''. Edicions 62, Col·lecció El Cangur / Diccionaris, núm. 284. Barcelona, abril del 2000. ISBN 84-297-4706-0, plana 207. 
* Història de la Generalitat de Catalunya i els seus Presidents. Barcelona: Enciclopèdia Catalana, 2003. ISBN 84-412-0884-0
Chanakya

**Chanakya** (en sanscrito चाणक्य Cāṇakya) (c. 350 aC - 283 aC) estió consellero y primer ministro d'o primer emperador Chandragupta Maurya (c. 340aC - 293 aC), y responsable d'o suyo ascenso a lo poder. En l'antigo tractau politico indio dito *[[Arthaśāstra]]* se diz o suyo autor como Kautilya, y Vishnugupta, y que tradicionalment s'ha identificato con o nombre de Chanakya.

Chanakya ha estato considerato como un pionero en economía, campo en o que escribió un milenio y meyo antis que Ibn Khaldun. En o mundo occidental, li se conoixe como lo "Maquiavelo hindú" por as suyas habilidaz diplomaticas. Chanakya estió profesor en un famoso centro d'amostranza d'o budismo en Taxila (en l'actual Punjab), y se creye que estió lo responsable d'a creyación de l'Imperio Maurya, o primer imperio important d'o subcontinent indio.

## Referencias
Ibn Khaldun

**Ibn Khaldun**, en arabe y alfabeto arabe **ابن خلدون**, (nombre completo *Walī ad-Dīn ʿAbd ar-Raḥmān ibn Muḥammad ibn Muḥammad ibn Abī Bakr Muḥammad ibn al-Ḥasan*, en arabe ولي الدين عبد الرحمن ابن محمد بن محمد بن أبي بكر محمد بن الحسن) Túniz, 27 de mayo de 1332 - O Cairo, 17 de marzo de 1406) estió un historiador, filosofo y politico arabe d'Ifriquiya d'orichen andalusín.

Ye considerato como un d'os fundadors d'a Historiografía moderna y tamién d'a Sociolochía y a Economía. A suya obra prencipal se conoixe como los *Prolegomenos* (المقدّمة‎ *al-muqaddima*) y en realidat ye a introducción a una atra obra mas ampla conoixita como *al-'Ibār* u *Libro d'a evidencia, rechistro d'os indicios y escaicimientos d'os días d'os arabes, persas y berbers y os suyos poderosos contemporanios*, que ye una historia universal con una especial atención a la d'os nomadas berbers y a suya relación con a vida urbana.

## Vinclos externos
*  ''Muqaddimah'', versión completa.
*  ''Muqaddimah'', versión completa (primera parte).
*  ''Muqaddimah'', versión completa (segunda parte).
*  ''Muqaddimah'', versión completa (tercera parte).
Jean-Jacques Rousseau

**Jean-Jacques Rousseau** (Chinevra, Suiza, 28 de chunio de 1712 – Ermenonville, Francia, 2 de chulio de 1778) estió un d'os prencipals filosofos d'o sieglo d'as luces en luenga francesa, manimenos as suyas ideyas y o suyo caracter l'oposoron a sobén a d'atros ilustratos y a los ideyals d'o movimiento.

A filosofía politica de Rousseau se situa adintro d'a corrient contractualista d'os filosofos britanicos d'os sieglos XVII e XVIII, y o suyo famoso *Descurso sobre l'orichen y fundamentos d'a desigualdat entre os hombres* ye concebito como un dialogo ubierto con a obra de Thomas Hobbes. Precursor d'o pensamiento democratico, o suyo punto de partita ye una critica contra la inchenuidat d'o pensamiento ilustrato, mas que mas en o papel que a Ilustración otorgó a la cultura y a lo conoiximiento como proveyedor de bondat. Esfensó que a cultura ye una capa de convencions y arbitrariedaz que se superposa a l'hombre orichinario, ye decir, natural, y que por tanto falseya y esmalicia las condicions superiors que o ser humán poseye de manera intrinseca. L'artificialidat d'as reglas forman a sociedat y o lenguache d'os diferents pueblos, que negan a los individuos a posibilidat d'una realización plena como tals y malmeten o suyo ser natural. A suya consideración d'o ser humán como individuo cultural ye a base d'os fundamentos d'a etnolochía moderna, como sinyaló Claude Lévi-Strauss.

A suya obra iconoclasta d'anticipó a las teorías evolucionistas de Charles Darwin. O suyo herencio de pensador radical y revolucionario ye probablement millor exprisato en a suya frase mas famosa, incluita en o *Contrato Social*:

As suyas ideyas politicas influyoron en a Revolución Francesa y en o desarrollo d'as teorías liberals y nacionalistas. Ye conoixito, particularment, por os suyos treballos sobre l'hombre, a sociedat y a educación.
David Ben-Gurion

**David Ben-Gurion** (en hebreu, דָּוִד בֶּן גּוּרִיּוֹן), (Płońsk, Polonia 16 d'octubre de 1886 - Sedé Boker, Israel 1 d'aviento de 1973), estió un líder sionista, sindicalista, periodista, politico y estatista israelín. Estió lo primer Primer ministro d'Israel (1948-1954 y de nuevo en 1955-1963). De personalidat emblematica y con gran carisma, li se considera un d'os prencipals mentors d'o Estato chudieu. En o suyo primer mandato, proclamó oficialment a independencia d'o Estato d'Israel, o 14 de mayo de 1948.
Ciro II lo Gran

**Ciro II lo Gran** (alto u baixo en 600 aC - 4 d'aviento de 530 aC) estió rei d'Anshan y *rei de reis* de l'Imperio Persa Aquemenida. O suyo nombre en griego estió *Κvρος* y en antigo persa *Koros* u *Kurus' (que probablement significarba "como lo sol")

Ciro II estió lo fillo y succesor de [[Cambises I]] y d'una princesa [[medos|meda]] de nombre Mandana, filla d'[[Astiaches de Media]], que por tanto yera o suyo lolo. Ciro tenió dos fillos, Cambises (rei Cambises II) y Smerdis; y cuantas fillas, d'as cuals a mas conoixita ye [[Atosa]] que se casó con [[Darío I lo Gran]] y estió mai de [[Xerxes I de Persia]]. S'asentó en o [[trono]] cuan teneba uns 40 anyos, construyió a ciudat de [[Pasargada]] y establió allí la capital de l'[[Imperio Aquemenida]].

Ciro ye una figura de culto entre los iranianos modernos, y encara hue la suya tumba, situada en Pasargada, sirve de puesto de peregrinación.



== Mencions en fuents aragonesas ==

Ye nombrato en o [[Liber Regum]] *Cirus'', a versión latinizata d'o suyo nombre:

Tamién en o "Libro d'o Trasoro":

## Vinclos externos
George Washington

:*Iste articlo ye sobre un politico estausunidense, president d'os Estaus Unius; ta atros usos, se veiga *'George Washington (desambigación)**''.

**George Washington*' ([[Westmoreland County]], [[Virchinia]] [[22 de febrero]] de [[1732]] – [[Mount Vernon]], [[Virchinia]], [[14 d'aviento]] de [[1799]]) estió lo primer president d'os [[Estaus Unius d'America]], esleyito president en l'anyo 1879 y reesleyito en 1892, refusó gobernar un tercer mandato establindo a norma de dos mandatos por president. Ye dito lo *Pai d'a Patria* (*Father of his nation'') y considerato como uno d'os pais fundadors d'os Estaus Unius chunto a  John Adams, Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, John Jay, Thomas Jefferson y James Madison.

A capital d'os Estaus Unius, Washington, DC, o estau de Washington, bellas universidaz y carreras de ciudaz portan o suyo apellito en a suya honor.

## Vinclos externos
Martin Luther King, Jr.

**Martin Luther King** naixiu d'Atlanta lo 15 de chinero de 1929 y muerto asasinau en Memphis lo 4 d'abril de 1968 estió un clerigo y activista politico y social en favor d'os dreitos d'os negros. Asinas estió un d'os prencipals líders d'o movimiento d'a No Violencia, contra la guerra de Vietnam, contra a pobreza y por a esfensa d'os dreitos civils en cheneral mientres os anyos sesanta. 

Estió condecorau con o Premio Nobel d'a Paz en l'anyo 1964, con 35 anyos ye la persona mas choven en recibir-lo , *per la suya luita no violenta por los dreitos civils d'a población afro-americana*.

Morió asasinau o 4 d'abril de 1968.

## En a cultura popular
Per lo suyo gran carisma y influencia en a sociedat estadounidense y d'atros países per asimilación d'as suyas ideyas y reivindicacions en tener problemas pareixius, ha estau una inspiración prencipalment pa musicos y cineastas que lo citan u dreitament han inspirau las suyas obras.

## Filmografía

## Referencias

## Vinclos externos

*  ''The King Center''
*  O expedient d'o FBI sobre Martin Luther King.
*  Texto d'o discurso "I have dream" tradueito a o catalán.
Sun Yat-sen

**Sun Yat-sen** (Cuiheng, Guangdong, 12 de noviembre de 1866 - en viache enta Pequín o 12 de marzo de 1925) estió un estatista y politico chinés. Ye considerato, tanto en a Republica Popular de China como en Taiwan, como lo pai d'a China moderna.

D'orichen humilde, naixió d'o lugar de Cuiheng (翠亨), allora en o districto de Xiangshan (香山). Dimpués d'a suya muerte, a ciudat y o districto de Xiangshan adoptoron o nombre chinés mas habitual de Sun Yat-sen, Zhongshan. Iste ye o nombre d'a ciudat actual. Cuan Sun Yat-sen naixió, ista pendeba d'a prefectura de Guangzhou, pero en l'actualidat ye una prefectura independient. Sun estudió Medicina en Honolulu y Hong Kong. Dimpués se combirtió a lo cristianismo protestant.

## Vinclos externos
Isabel I d'Anglaterra

:*Iste articlo ye sobre a reina *'Isabel I d'Anglaterra**; ta atros usos, se veiga **Isabel I**''.


**Isabel I*' naixida de [[Greenwich (Londres)|Greenwich]] lo [[7 de setiembre]] de [[1533]] y muerta en  [[Richmond (Londres)|Richmond]] lo [[24 de marzo]] de [[1603]]) estió reina d'[[Anglaterra]] y d'[[Irlanda]] dende o [[17 de noviembre]] de [[1558]] dica a suya muerte. A vegadas dita *A Reina Virchen*, *Gloriana* u *A Buena Reina Bess*, Isabel estió a cinquena y zaguera [[monarca]] d'a dinastía [[Tudor]]. Filla d'o rei [[Henrique VIII d'Anglaterra|Henrique VIII]], naixió princesa pero, a suya mai, [[Ana Bolena]], fue executata tres anyos dimpués d'o suyo naiximiento y Isabel fue declarada ilechitima. Estió a muerte de su chirmana [[María I d'Anglaterra|María]] sin de succesión lo que la convirtió en unica heredera d'o Reino d'o suyo [[pai]], encara que baixo o reinau de su [[chirmana]] María (que yera [[Catolicismo|catolica]]) heba estato engarcholata acusata de favoirexer a o [[Protestantismo]]. Isabel gobernó d'una manera mas moderata que o suyo pai y su chirmana, y miró de fer-lo guiata por o buen consello. Una d'as suyas mazadas yera "*Video et taceo''" ("Miro, y callo").

Isabel inició o suyo reinau contando con uns consellers de cualidat, depenendo en gran mesura d'una colla d'asesors confianza dirichitos por William Cecil, primer barón de Burghley. Una d'as suyas primeras mesuras como reina d'Anglaterra estió de refirmar o establimiento d'una ilesia protestant d'Anglaterra, d'a cual se convertió en a Gubernant Suprema. Ista normativa relichiosa isabelina continó vichent mientres o suyo reinau y dimpués estió l'inicio de l'actual Ilesia d'Anglaterra. S'asperaba que Isabel se casaría, pero atamas de cuantas peticions de matrimonio que tenió, mai no lo fació, y as razons d'a suya negativa han estato prou debatitas por os historiadors. A mesura que se feba viella, Isabel se facó famosa por a suya virchinidat, iniciando-se asinas un culto arredol d'a suya persona, que se fa platero en os suyos retratos y en a literatura anglesa d'ixas envueltas.

## Referencias

## Vinclos externos
Sima Qian

**Sima Qian** (chinés tradicional: 司馬遷, chinés simplificato: 司马迁, pinyin: *Sīmǎ Qiān*) (145 aC - 85 aC) estió, probablement, o historiador chinés mas influyent d'iste país. En a prosa d'a dinastía Han cal destacar os *Shiji* ('Documentos historicos', arredol d'o 85 aC), de Sima Qian, a primera historia cheneral de China. Tamién estió un astronomo destacato.

Historiador d'os dos zaguers sieglos antis d'a nuestra era, *Prefecto d'os Grans Escribas* en a China mientres a Dinastia Han, tot y que as obligacions d'o cargo se limitaban a l'astronomía y o calandario (teneban poco poder real) pero teneban acceso a muita fuent d'información d'os archivos d'o palacio.

## Referencias
Akbar

**Jalal ud-Din Muhammad**, dito **Akbar** u **Akbar lo Grande** (en persa: *جلال الدین محمد اکبر*, *Jalāl ud-Dīn Muhammad Akbar*) naixiu d'Umarkot, (hue Pakistán) o 15 d'octubre de 1542 y muerto en  Fatehpur Sikri (hue en o Districto de Agra India) o 27 d'octubre de 1605), estió lo tercer emperador mogol enampló l'imperio a traviés d'a India septentrional y central. Ye considerau *lo mas gran* (*akbar*, en arabe) d'os grans mogols. O suyo títol completo yera *Al-Sultan al-'Azam wal Khaqan al-Mukarram, Imam-i-'Adil, Sultan ul-Islam Kaffatt ul-Anam, Amir ul-Mu'minin, Khalifat ul-Muta'ali Abu'l-Fath Jalal ud-din Muhammad Akbar I Sahib-i-Zaman, Padshah Ghazi Zillu'llah ['Arsh-Ashyani]*. O suyo fillo menor Daniyal estió lo suyo preferito.

Encara que yera analfabeto s'intresó muito por a cultura y se preocupó de que se fesen traduccions d'o sanscrito a atras luengas. Tamién se preocupó d'empentar l'agricultura y a economía en cheneral.

## Vinclos externos
Adam Smith

**Adam Smith** (5 de chunio de 1723 - † Edimburgo, Escocia 17 de chulio de 1790) estió un economista y filosofo escocés. A suya obra *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations* (en inglés *Investigación en a Naturaleza y Causas d'a Riqueza d'as Nacions*) estió lo primer intento riguroso d'estudeyar o desarrollo historico d'a industria y o comercio en Europa, aduyó a la creyación d'a economía como disciplina academica y proporcionó un marco teorico a lo capitalismo.

## Bibliografía

* Bonar, James, *A Catalogue of the Library of Adam Smith*. Ed. Macmillan, Londres 1895, OCLC 2320634. http://books.google.cat/books?id=pUmfjlAfM3kC
*  ISBN 0393061213.
* . ISBN 0140283137.
* . ISBN 1-881508-72-2.
* . ISBN 978-84-344-6906-8.
* .  ISBN 0722226586.
* . ISBN 0226763749.
* . ISBN 0865970122
* 
* 
*  ISBN 9781851967414.
* Cerqueira, Hugo. ''Sobre a filosofia moral de Adam Smith''. Sintesi - Revista de Filosofia, v. 35, p.&nbsp;57-86, 2008.
* Cerqueira, Hugo. ''A mão invisível de Júpiter e o método newtoniano de Smith''. Estudos Econômicos, v. 36, p.&nbsp;667-697, 2006.
* Cerqueira, Hugo. ''Adam Smith e seu contexto: o Iluminismo escocês''. Economia e Sociedade, v. 26, p.&nbsp;1-28, 2006.
* Cerqueira, Hugo. ''Para ler Adam Smith: novas abordagens''. Síntese - Revista de Filosofia, v. 32, n. 103, p.&nbsp;181-202, 2005.
* Cerqueira, Hugo. ''Adam Smith e o surgimento do discurso econômico''. Revista de Economia Politica, v. 24, n. 3, p.&nbsp;422-441, 2004.
*  ISBN 0691042667.

## Vinclos externos

*  Biografia d'Adam Smith en l'Adam Smith Institute.
*  Obras d'Adam Smith en Open Library.
*  Pachina web d'os Premios Adam Smith (''Adam Smith Awards'' en anglés).
Khi

A **khi** (Χ χ) ye a vintidosena letra de l'alfabeto griego. En o sistema de numeración griega tien un valor de 600. En griego moderno se pronuncia como [ç] (fricativa palatal xorda) debant de [e̞] o [i]; o como [x] (fricativa velar sorda) en cualsiquier atra posición.

## Trasliteracions
Os romanos la trasliteroron con o digrafo *ch* en palabras como: *chorus*, *chaos*, *Christus*, u *Charon* (coro, caos, Cristo y Caront respectivament) pa representar o sonito [kʰ], oclusiva velar sonora aspirata, que teneba en griego antigo.

## Referencias
Transnistria

**Transnístria** (en ruso Приднестровье, *Pridnestróvie*; en rumano *Transnistria* u *Stânga Nistrului*), dita oficialment **Republica Moldava de Transnistria** (en moldavo Република Молдовеняскэ Нистрянэ, *Republica Moldovenească Nistreană* seguntes a escritura latina d'o rumano, no oficial en o país; en ruso Приднестровская Молдавская Республика, *Pridnestróvskaia Moldàvskaia Respúblika*; en ucrainés Придністровська Молдавська Республіка, *Pridnistrovska Moldavska Respúblika*) ye un estau autoproclamau independent situau entre Moldavia y Ucraína. O nombre proviene d'a situación cheografica d'o país, ye decir, dillá d'o río Dniester.
Republica de Chenova

A **Republica de Chenova** estió una d'as republicas maritimas italianas mes importants.

Chenova prenió importancia a fins d'o sieglo XI, entrando en competencia con Venecia.

En o sieglo XII Chenova sozmete tota a costa de Liguria, territorio que controlará dica o sieglo XVIII. En 1131 o Papato repartió Corcega entre Pisa y Chenova. A fins d'o sieglo XII os chenoveses teneban o control d'os chudicato sardos de Gallura, Cáller y Torres.

Os chenoveses fuoron forachitatos de l'Imperio Bizantín en a Cuatrena cruzata. Manimenos os chenoveses aduyoron a los griegos contra os franceses y venecianos y cuan os paleologos griegos restauroron l'Imperio Bizantín recuperando o control de Costantinoble en 1261. En consecuencia concedioron a los chenoveses o monopolio comercial d'a mar Negra. Chenova tenió colonias en a peninsula de Crimea y mar d'Azov conoixitas como Gazera.

Por ixos tiempos os chenoveses creyan una rota comercial maritima atlantica, dica Bruches. En 1284 os chenoveses vencioron a los pisans en a batalla de Meloria (en a mar de Livorno).

En 1349 os chenoveses destruyioron a zaguera flota que ha tenito l'Imperio Bizantín en represalia por querer evitar a suya preponderancia y mirar l'aduya veneciana y catalana. Dimpués de destruyir a flota bizantina os chenoveses prohibioron o trafico bizantín por a mar Negra.

En a guerra de Chioggia (1378-1381) Chenova redotó a la Republica de Venecia, pero ixo fació que Chenova s'endeudase. A prencipios d'o sieglo XV os acreyedors d'a republica fundoron o Banco de Sant Chorche pa chestionar os ingresos que lis concedioron en contrapartita. En 1453, cuan os otomans prenioron Constantinoble (en a conquiesta de Constantinoble), os chenoveses perdioron o control d'o comercio en a mar Negra. A deuda publica yera tan gran que o banco plegó a controlar o Estato. Chenova perdió l'autonomía politica, y reorientó a suya economía enta actividaz financieras.

En 1528 Andrea Doria facio que Chenova s'alineyase con Carlos V. A fins d'o sieglo XVI Chenova se convertió en a primera potencia financiera d'Europa.

En o Tractau de Versailles de 1768 Chenova habió de ceder a Francia os suyos dreitos sobre Corcega.

En o periodo napoleonico, mientres as guerras napoleonicas, Chenova fació parte d'a Republica Ligur, que fue ocupata en 1805 por Francia. O Congreso de Viena de 1814-1815 no reestablió a republica de Chenova, que fue adhibita a lo Reino de Cerdenya, con Saboya y Niza.
Mao Zedong

naixiu de Shaosan, Hunan lo 26 d'aviento de 1893 y muerto en Pequín lo 9 de setiembre de 1976) estió un politico, estatista y poeta chinés. En l'anyo 1921 estió un d'os fundadors d'o *[[Partiu Comunista de China]]*. Organizó una revuelta entre os labradors y miró de fer un debantamiento en Hunan, pero fracasó. Progresivament imposó los suyos criterios adintro d'o partiu, plegando en a capeza d'o movimiento comunista en 1935. En 1949 dimpués d'una luenga guerra civil proclamó a Republica Popular de China.

Estió President d'o *[[Politburó]]* d'o *[[Partiu Comunista de China]]* dende 1943 y president d'o Comité Central d'o *Partiu Comunista de China* dende 1945 dica la suya muerte. Baixo iste liderache, lo Partiu Comunista gubernó China como resultau d'a victoria en la Guerra Civil Chinesa y en fundó la Republica Popular d'a China en 1949.

Mao desenrolló una branca d'o marxismo-leninismo conoixida como maoismo, en paralelo a la ideolochía politica d'o estalinismo, y mientres yera en o poder colectivizó l'agricultura mientres o dito Gran Salto Entabant. Creyó, y mas tardi crebó, l'alianza con la Unión Sovietica, mas entabant encetó a Revolución Cultural.

A Mao se li reconoixe a creyación d'una China unificada, en paz y sin de dominación estranchera por primera vegada dende a Guerra de l'opio; d'atra man yera muit criticau por los episodios de fambre entre 1958 y 1961 y por a violencia que acompanyó a la Revolución Cultural.

## Bibiografía
* Chang, Jung y Halliday, Jon. *Mao: la historia desconocida*, Taurus ediciones, Madrit, 2006 (ISBN 84-30605-97-5).
* Li Zhisui: *La vida privada del presidente Mao*, Editorial Planeta, Barcelona, 1995 (ISBN 84-08-01406-4)
* Short, Philip. *Mao: A Life*, John Murray, 2004 (ISBN 0719566762).
* Spence, Jonathan D. *Mao Zedong*, Penguin Books, 2006 (ISBN 0143037722).
* Sun Shuyun. *The Long March*, HarperCollins, 2006 (ISBN 0-007-19479-X).

## Vinclos externos
Andrés Montes

**Andrés Montes** (Madrit, 1956 - Madrit, 16 d'octubre de 2009) estió un periodista y locutor esportivo espanyol.

De pai gallego y mai cubana, realizó retransmisions esportivas (mas que mas de basketbol y fútbol) dende 1980, treballando ta a COPE, Radio Cadena Española, Radio Marca u Antena 3 Radio con José María García. Dende 1996 narró, chunto con Antonio Daimiel y Santiago Segurola as retransmisions d'a NBA en Espanya en Canal +.

En abril de 2006 anunció que fichaba por La Sexta, a on que se le encargarban os comentarios d'a Copa d'o Mundo de fútbol 2006, chunto a o ex-futbolista Julio Salinas y Antonio Esteva. Tamién comentó o Mundial de basketbol de Chapón 2006, chunto con os ex-chugadors Juan Manuel López Iturriaga y Juan Domingo de la Cruz. O verano de 2007 retransmitió o Eurobasket, chunto a os ex-chugadors Iturriaga y Epi.

Fue conoixito por o suyo estilo desenfadato y chocante, con que miraba constantment distingir-se. Un d'os suyos recursos ta ixo estió un argot especifico a base de falcas. Por eixemplo, mientres a Copa d'o Mundo de fútbol 2006 repitió a-saber-lo a frase "*¡Porque la vida puede ser maravillosa!*". Bellas d'as suyas frases mas conoixitas estioron: "*¿Dónde están las llaves, Salinas?*", "*¡Fútbol, pasión de multitudes!*", "*¡Fútbol con fatatas!*", "*Tiqui-taca Salinas!*", "*¿Qué me cuentas capitán Narváez?*" , "*¡Tiburónnnnnn!*", "*¡Que vienen los sioux!*", "*¡Jugón!*", "*¡Wilma, ábreme la puerta!*", y "*¡Ratatatatatatata!*". Unatro rasgo caracteristico ta trucar l'atención estió a corvata de lacet que gosaba levar y as gafas suyizas, asinas como a suya capeza rasurata.

En anyo 2004 fació parti como actor en a pelicula *"[[Isi/Disi. Amor a lo bestia]]"* en un chicot papel como entrenador de basketbol.

Entre 2006 y 2009 retransmitió partius d'a Liga espanyola de fútbol y d'a selección espanyola de basketbol en a cadena la Sexta, y en verano de 2008 retransmitió en a mesma canal un programa de wrestling dito *[[Power Catch]]*.

O 20 de setiembre de 2009 anunció en zaguerías d'o Eurobasket que deixaba laSexta.

O 16 d'octubre de 2009, a suya parella trobó o cuerpo sin de vida d'o comentarista esportivo en o suyo domicilio de Madrit.

O 27 d'abril de 2010 se li concede a Reyal Orden d'o Merito Esportivo por a suya difusión y promoción d'o esporte.

## Referencias
Kwame Nkrumah

**Kwame Nkrumah** (Nkroful, 21 de setiembre de 1909 - Bucarest, 27 d'abril de 1972) estió un d'os politicos líders d'a independencia de Ghana. Se formó en Europa y America, a on que establió cuantos movimientos panafricanistas, refirmando as necesidaz d'os suyos companyers estudiants y reivindicando lo dreito d'os países africanos a tener un Estato. Estió lo primer president d'a Republica de Ghana (1960), a on que instauró un rechimen centralista, unipartidista, progresista y panafricanista. En 1966, mientres un viache a Pequín, fue derrocato y habió de marchar exiliato a Guinea. o golpe d'estato fue refirmato por a CIA.

Establió lo Partiu d'a Convención d'o Pueblo ta conseguir l'autodeterminación, mientres promoveba badas, revueltas en as carreras y protestas masivas d'a población civil, por as cuals fue engarcholato cuantas vegatas.

Creyeba en un socialismo moderato ta Africa, que no negase o capitalismo que heban levato sieglos d'imperialismo. Se proclamó aliato d'a China de Mao. Como chefe d'estato d'a nueva Republica de Ghana, favoreixió a industrialización d'o país, aprofeitando los beneficios d'o comercio de cacau.

En os suyos diversos libros o tema común yera la luita de clases y o deber d'os africanos d'oposar-se a estar colonias de países estranchers.

## Obras
* "Negro History: European Government in Africa," *The Lincolnian*, 12 April, 1938, p.&nbsp;2 (Lincoln University, Pennsylvania) - véase Special Collections and Archives, Lincoln University.
* *Ghana: The Autobiography of Kwame Nkrumah*, (1957). ISBN 0-901787-60-4.
* *Africa Must Unite*, (1963). ISBN 0-901787-13-2.
* *African Personality*, (1963).
* ''Neo-Colonialism: the Last Stage of Imperialism'', (1965). ISBN 0-901787-23-X.
* *Axioms of Kwame Nkrumah*, (1967). ISBN 0-901787-54-X.
* *[http://www.marxists.org/subject/africa/nkrumah/1967/african-socialism-revisited.htm African Socialism Revisited]*, (1967).
* *Voice From Conakry*, (1967). ISBN 90-17-87027-3.
* *Handbook for Revolutionary Warfare*, (1968).
* *Consciencism: Philosophy and Ideology for De-Colonisation*, (1970). ISBN 0-901787-11-6.
* *Class Struggle in Africa*, (1970). ISBN 0-901787-12-4.
* *The Struggle Continues*, (1973). ISBN 0-901787-41-8.
* *I Speak of Freedom*, (1973). ISBN 0-901787-14-0.
* *Revolutionary Path*, (1973). ISBN 0-901787-22-1.

## Referencias

## Vinclos externos
Jawaharlal Nehru

**Jawaharlal Nehru** (Allahabad, 1889 - Nueva Deli, 1964) estió un líder de l'ala moderata socialista d'o partiu d'o Congreso Nacional Indio. Se convirtió en o primer ministro d'a India dende a independencia, o 15 d'agosto de 1947 dica a suya muerte.

Atrayito por os plans quinquenals sovieticos, miró aplicar-los en a India, con o deseyo d'aprofeitar o millor d'o capitalismo y d'o socialismo creyando un *socialismo democratico*, pero atamas d'ixo estió incapaz de sacar a o suyo país d'o grupo d'os países en vías de desarrollo.

A suya sola filla, Indira Gandhi, tamién s'adedicó a la politica, convertindo-se en primera ministra en morir Lal Bahadur Shastri en chinero de 1966.
Voltaire

**François Marie Arouet**, dito **Voltaire**, naixito de París (Reino de Francia) o 21 de noviembre de 1694 y muerto tamién en a ciudat de París o 30 de mayo de 1778, estió un destacato filosofo y escritor francés d'o sieglo XVIII, simbolo d'a Ilustración en Francia, y considerato un precursor por as suyas ideyas d'a Revolución francesa.

## Vinclos externos
Max Weber

**Max Weber**, naixito d'Erfurt (Confederación Chermanica) o 21 d'abril de 1864 y muerto en Múnich (Bavera, Republica de Weimar) o 14 de chunio de 1920, estió un sociologo y economista alemán, que ye considerato (con Vilfredo Pareto, Émile Durkheim, Georg Simmel y Karl Marx) como uno d'os fundadors d'a Sociolochía moderna.

## Vinclos externos
Ludwig Wittgenstein

**Ludwig Wittgenstein**, naixito de Viena (Imperio Austrohongaro) o 26 d'abril de 1889 y muerto en Cambridge (Anglaterra, Reino Uniu) o 29 d'abril de 1951, estió un filosofo austriaco y dimpués britanico, destacato en o suyo tractamiento d'a Lochica, con gran influencia en as Matematicas y en a Lingüistica.

## Vinclos externos

*  Sociedat Wittgenstein d'Austria.
* Associació Internacional Ludwig Wiitgenstein (Alemanya)
* [Arxivoss Wittgenstein en [Cambridge](U.K.)]
* Cartas d'os Arxivos Wittgenstein de Bergen
*  Obras dichitalizatas de Ludwig Wittgenstein en a pachina web d'a Universidat de Bergen.
Zhu Xi

**Zhu Xi** u **Chu Hsi** (朱熹, Pinyin: Zhū Xī), naixito de Yuxi (Fujian, China) o 18 d'octubre de 1130 y muerto en China o 23 d'abril de 1200 estió un filosofo y politico chinés mientres a dinastía Song, que se convertió dimpués en d'a suya muerte uno d'os mas importants filosofos d'o Neoconfucianismo chinés, encara que en vida os suyos escritos fuoron consideratos como no ortodoxos por os puristas.

## Vinclos externos

*  Kidder Smith Jr. ''et al''. ''Chu Hsi and Divination''
*  Joseph A. Adler. ''The Interpenetration of Stillness and Activity in Chu Hsi's Appropriation of Chou Tun-i''
Ku Klux Klan

**Ku Klux Klan**, ye o nombre de cuantas organizacions racistas d'Estaus Unius, que proclamaban a *supremacia blanca*. O Ku Klux Klan miraba de lograr os suyos obchectivos a traviés d'a violencia y a segregación social. Mas que mas os miembros d'a organizacion teneban especial rencor enta os negros y chudieus.

## Historia
O Ku Klux Klan naixe en 1898. Os suyos prencipals obchectivos en ixe tiempo no yeran racistas, sino mas bien politicos. O grupo fue disuelto constitucionalment en 1872 por o president republicano Ulysses Grant.

## Referencias
Lao Tse

**Lao Tse** (en chinés 老子, pinyin: *Lǎozǐ*), naixiu arredol d'o 600 aC y muerto arredol d'o 470 aC, estió un filosofo y escritor chinés, a qui la tradición chinesa fa contemporanio de Confucio, encara que bels autors dicen que vivió en o sieglo IV aC u mesmo que no ye un personache reyal. Se diz que ye l'autor d'o *[[Tao Te Ching]]* y l'establidor d'o taoísmo.

## Vinclos externos
John Locke

:*Iste ye un articlo sobre un filosofo anglés; ta atros usos, se veiga *'John Locke (desambigación)**''.


**John Locke''', naixito de Wrington (Somerset, Reino d'Anglaterra) o 29 d'agosto de 1632 y muerto en Oates (Essex, Reino d'Anglaterra) o 28 d'octubre de 1704, estió un filosofo anglés vinculato a o Liberalismo moderno (ye considerato o suyo fundador).

David Hume

## Vinclos externos
Malautía mental

Una **malautía mental** ye un estato de desorden en o cerebro que tien como consecuencia una alteración grieu en o pensamiento, sentimentos, emocions u conducta d'a persona afectata. Ye una deficiencia en o proceso d'organización progresiva d'a personalidat, que allora leva asociato un proceso de regresión. Cal distingir a malautía mental d'o retardo mental. Bi ha diferents tipos de trestuques mentals, y muitas facetas diferents d'o comportamiento y a personalidat humana pueden gosar estar trestuques.

O tractamiento d'as malautías mentals puet fer-lo una especialidat medica como a psiquiatría, encara que psicologos y medicos de familia tamién i pueden intervenir. S'emplegan medicamentos, ditos psicofarmacos, psicoterapia u as dos cosas combinatas.

En as malautías mentals s'estableixe a diferencia entre neurosi y psicosi, pendendo basicament en o feito de que en a neurosi l'afectato ye conscient d'o que li pasa y os cambios en la conducta no tienen tanta intensidat como en a psicosi.

Encara que afecta la conducta y emocions d'a persona (a diferencia d'as malautías fisicas) cal no discriminar a los malautos mentals y cal que istos no se sientan estigmatizatos por o feito de tener a suya malautía.

En o mundo occidental una de cada 5 personas adultas tien cada anyo un desorden mental encara que d'istos nomás a metat tienen sintomas prou grieus ta afectar a la suya vida normal. En os menors de 18 anyos os datos d'afección se reducen a lo 12% y gran parti d'os chóvens se recuperan sin que a malautía contine en a edat adulta.

## Se veiga tamién
* Psicoterapia.

## Referencias

## Vinclos externos
Niccolò Machiavelli

**Niccolò di Bernardo dei Machiavelli** mas conoixito como **Niccolò Machiavelli**, naixito de Florencia o 3 de mayo de 1469 y muerto tamién en Florencia o 21 de chunio de 1527, estió un escritor, filosofo y politico italiano d'o Renaiximiento.

## Vinclos externos

*  Biografía, bibliografía e información de Niccolò Machiavelli seguntes l'Universidat d'Standford.
*  Obra de Niccolò Machiavelli seguntes o prochecto Gutemberg.
Cantón de Tolosa-3

O **cantón de Tolosa-3** (en occitán *canton de Tolosa-3*, en francés *canton de Toulouse-3*) ye una división administrativa francesa situada en o departamento de l'Alta Garona, en a rechión d'Occitania, districto de Tolosa.

A suya población ye de 36.207 habitants (1999). En fa parte 1 comuna, en realidat nomás una parte d'a ciudat de Tolosa.

A capital d'o cantón ye a localidat de Tolosa. L'actual consellero cheneral d'o departamento ye Martine Martinel.

## Administración
### Consellers chenerals

## Se veiga tamién
* Cantons de l'Alta Garona
Akrotiri y Dhekelia

**Acrotiri y Dhekelia** (*Akrotiri and Dhekelia*, en anglés; Ακρωτήρι και Δεκέλεια, en griego) son dos bases sobiranas d'o Reino Uniu en Chipre, una antiga colonia d'a Corona Britanica. As dos arias contienen bases militars habitatas por britanicos, zonas residencials a on que viven en a suya mayoría ciudadans chipriotas, y terrenos cautivables.

Acrotiri se troba a lo sud d'a isla, amán d'a ciudat de Limassol. Se diz tamién *"Base Sobirana Occidental"* (*Western Sovereign Base Area* en anglés). Mas de 3.500 soldatos d'a Reyal Fuerza Aeria y a Marina Reyal son destinatos en a base; entre as suyas responsabilidaz incluyen a colaboración con os Cascos Azuls d'a Organización d'as Nacions Unidas en o mantenimiento d'o proceso de paz.

Dhekelia u *Base Sobirana Oriental* (*Eastern Sovereign Base Area* en inglés) se troba en o sud-este, amán de Larnaca, d'a muga con l'autoproclamata Republica Turca d'o Norte de Chipre y d'a ciudat de Famagusta, chunto a la zona libre administrata por Nacions Unitas.
Åland

As **islas Åland** (*Ahvenanmaa* en finés) son un archipelago d'o sud d'o Golfo de Botnia, en a mar Baltica, situato entre as costas sueca e finlandesa.

A suya superficie total ye de 1527&nbsp;km², repartitos entre mas de 6.500 islas y isloyz, d'as cuals nomás 80 en son habitatas por 26.257 habitants (2002).

As islas son formatas por una variant local de granito y porfido (*Aland-Rapakin*). A tuca principal ye l*'Orrdalsklint* (con 129 metros), que forma la isla mas gran, Åland.

Tot y que os suyos habitants son de luenga sueca (o 95 % d'a población), perteneixen a Finlandia, d'a cual constituyen una rechión autonoma y desmilitarizata dende 1920 per decisión d'a Sociedat de Nacions.

## Vinclos externos

## Referencias
Guernési

**Guernési** (en guernesiés *Bailliage dé Guernési*, en francés *Bailliage de Guernesey*, en anglés *Bailiwick of Guernsey*) ye una dependencia d'a Corona britanica, que chunto con Jèrri forma las Islas Anglonormandas, situatas en a Canal d'a Manga. A mas d'a isla de Guernési comprende las d'Aoeur'gny, Sèr, Haerme, Jethou, Brecqhou, Burhou y atras isletas.

Tien una población de 65.573 personas y la suya capital ye Saint Pierre Port. En l'anyo 933, a isla fue presa por o Ducau de Normandía en o norte de Francia. Cuan en 1066 os normandos invadioron Anglaterra, Normandía y Anglaterra fuoron unitas baixo una mesma monarquía. Mientres a Edat Meya, Anglaterra perdió muita d'a suya tierra en o continent europeu pero ha conservato as suyas islas en a Canal d'a Manga, incluyindo Guernési.

Encara que a esfensa de totas as islas ye responsibilidat d'o Reino Uniu, Guernési no fa parti d'o Reino Uniu, sino que ye una posesión d'a Corona, con un estatus pareixito a la Isla de Man

## Referencias
Esquizofrenia

**Esquizofrenia** (d'o griego *σχίζειν*, división y *φρήν*, mente, literalment "mente debidita") ye un termino emplegato en psicolochía y psiquiatría pa referir-se a un trestuque mental caracterizau por alteracions severas d'o pensamiento lochico, delirios, alucinacions, y perdida de contacto con a realidat, entre atros sintomas.

## Incidencia
Seguntes as estatisticas a esquizofrenia, entre os suyos distintos tipos, afecta alto u baixo a l'1% d'a población mundial., manifestando-se prencipalment en individuos chóvens de 15-25 anyadas d'edat.

## Referencias
Jèrri

**Jèrri** (en jèrriais *Bailliage dé Jèrri*, en anglés *Bailiwick of Jersey*, en francés *Bailliage de Jersey*) ye una dependencia d'a Corona britanica situada en a canal d'a Manga, chunto a la costa de Normandía (Francia). Amás d'a isla de Jèrri, tamién incluye as islas deshabitadas de Minquiers y Ecréhous. Chunto con Guernési fa parti d'o grupo d'as Islas Anglonormandas.

Encara que a esfensa de totas as islas ye responsabilidat d'o Reino Uniu, Jèrri no fa parti d'o Reino Uniu, sino que ye una posesión d'a Corona, con un estatus pareixiu a la Isla de Man

## Referencias
Centro Natación Helios (basketbol)

O **Centro Natación Helios Baloncesto** ye a sección de basketbol d'o CN Helios, club esportivo aragonés con seu en a ciudat de Zaragoza. Fue establita en 1935.

## Temporada 1979/80
### Plantilla

## Temporada 1980/81
### Plantilla

## Se veiga tamién
* Centro Natación Helios (sección de waterpolo).
* Centro Natación Helios.

## Vinclos externos
* Pachina web d'a sección de basketbol d'o CN Helios
* Historia d'a sección de basketbol d'o CN Helios.
Cantón de Tolosa-12

O **cantón de Tolosa-12** (en occitán *canton de Tolosa-12*, en francés *canton de Toulouse-12*) yera una división administrativa francesa situada en o departamento de l'Alta Garona, en a rechión d'Occitania, districto de Tolosa.

A suya población yera de 42.892 habitants (1999). En feba parte nomás 1 comuna, una parte d'a ciudat de Tolosa.

A capital d'o cantón yera a localidat de Tolosa. O consellero cheneral d'o departamento yera Claude Touchefeu.

## Administración
### Consellers chenerals

## Se veiga tamién
* Cantons de l'Alta Garona
Palra d'El Rebollal

***Palra d'El Rebollal*** (literalment en aragonés *parla d'El Rebollal*) ye o nombre con que se conoixe a la variedat d'a parla leyonesa charrata en a comarca castellanoleyonesa d'El Rebollal (provincia de Salamanca). Encara la conservan unas 4.000 personas (entre a chent que vive en a comarca y los qui son emigratos ta atros puestos).

Son importants os treballos d'Ángel Iglesias Ovejero (*"El habla de El Rebollar. Descripción"* y *"El habla de El Rebollar. Léxico"*), José Alonso Pascual (*"Robleda. Crónica y descripción del lugar"*) y José Benito Mateos Pascual (*"Breve descripción de Peñaparda"*).

## Caracteristicas
* Hue ya cuasi no se fa servir, pero d'antis mas estió común o emplego de *-is* pa indicar o plural. Ex: *las gallinis* (as gallinas)

## Vinclos
*Blog feito en a ''palra d'El Rebollal''.
Istočno Sarajevo

**Istočno Sarajevo** (*Istočno Sarajevo* en serbocroata, *Источно Сарајево* en alfabeto cirilico, literalment "Sarajevo Oriental" u "Sarajevo de l'Este") ye una ciudat de Bosnia y Herzegovina.
Nicotina

A **nicotina** ye un alcaloide present en a familia de plantas d'as solanacias, que constituye alto u baixo lo 0,6-3,0% d'o peso xuto d'o tabaco. A biosintesi se produce en as radices, y a nicotina s'acumula en as fuellas. Funciona como substancia antiherbivoros, con una especificidat particular ta os insectos; por tanto, d'antis mas a nicotina fue emplegata amplament como insecticida, y actualment continan tenindo un uso igual productos parellans a la nicotina como a imidacloprida.

A concentracions baixas (un fumarret de meya libera alto u baixo 1&nbsp;mg de nicotina absorbita), a substancia actua como estimulant en os mamifers y ye un d'os prencipals factors responsables d'as propiedaz creyadoras de dependencia d'o tabaquismo. Seguntes l*'[[American Heart Association]]*, *"l'[[adicción]] a la nicotina ha estato historicament una d'as adicions mas difícils de superar"*. As caracteristicas farmacolochicas e etolochicas que determinan l'adición a lo tabaco son parellanas a las que determinan l'adición a drogas como a heroína y a cocaina.

## Etimolochía
A nicotina debe o suyo nombre a o chenero de plantas Nicotiana, que s'extrayió por primera vegada de plantas perteneixients a iste chenero. Iste mesmo estió nombrau por Linné en a honor de Jean Nicot, considerau como o primer que ficó o tabaco en Francia (encara que, cuan Jean Nicot naixió en 1530, o tabaco ya se conoixeba en Europa entre bellas cuaranta anyadas).

## Referencias
Etanol

O compuesto quimico **etanol**, conoixito como **alcol etilico**, ye un alcol que se presenta como un liquido incoloro y inflamable con un punto d'ebullición de 78 °C.

En mezclar-se con augua en cualsiquier proporción, da una mezcla azeotropica.

A suya formula quimica ye CH3-CH2-OH, prencipal producto d'as bebitas alcolicas como lo vin (un 15% alto u baixo), a cerveza (5%) u licors (dica un 50%).

## Aplicacions
Tien aplicacions gastronomicas y tamién industrials mas que mas como combustible, disolvent, antichelant y ta fer cosmeticos, ambientadors, y perfumes.

## Referencias

## Vinclos externos
Comarca d'o Besaya

A **Comarca d'o Besaya** ye una comarca de Cantabria. Se troba situata en o centro de Cantabria y a suya capital ye Torrelavega. A comarca ye travesata por o río Besaya.

Atamas que ya existe una lai de comarcalización de Cantabria, ista encara no ha estata desarrollata por tanto a comarca no tien encara entidat oficial.

## Referencias
Las Encartaciones

**Las Encartaciones** (en basco *Enkarterri*) ye una comarca situata en Bizcaya (País Basco). Situata en a parti occidental d'a provincia, mugando con Cantabria, Castiella y Leyón y Alaba. Las Encartaciones mugan a lo sud con as vals d'Ayala, Okondo (Alaba) y Mena (Burgos); a lo norte con Castro Urdiales y Guriezo, asinas como a l'ueste con Soba, Rasines, Ramales de la Victoria y Valle de Villaverde, toz territorios de Cantabria. Y a l'este con a comarca d'o Gran Bilbau (Bizcaya). A suya capital ye a villa de Balmaseda. A suya población actual ye de 30.966 habitants.

A *Mancomunidat de Municipios de Las Encartaciones*, composata por os municipios d'Artzentales, Galdames, Gordexola, Gueñes, Karrantza, Lanestosa, Sopuerta-Garape, Turtzioz, Balmaseda y Zalla; tien a suya seu en o barrio d'Aranguren d'o municipio de Zalla, y o suyo president ye Koldo Artaraz Martín, alcalde de Güeñes (PNV).
Durangaldea

**Durangaldea** (en castellano: *Duranguesado*) ye una comarca de Bizcaya, País Basco. Ye situata en o cabo sud-ueste d'o territorio, que muga con Guipuzcua y Alaba y con a comarca bizcaína de Lea-Artibai.
Salut

**Salut** (d'o latín "salus, -ūtis") ye l'estau de completo bienestar fisico, mental y social, y no nomás que l'ausencia de infeccions u malautías, seguntes a definición d'a Organización Mundial d'a Salut realizada en a suya constitución de 1946. Tamién puet definir-se como lo livel d'eficacia funcional u metabolica d'un organismo tanto a livel micro (celular) como macro (social). En 1992 un investigador anyadió a la definición d'a OMS: *"y en harmonía con o [[medio ambient]]"*, enamplando asinas o concepto.

 

A forma fisica ye la capacidat que tien o cuerpo ta realizar cualsiquier tipo de exercicio a on que s'amuestra que tien resistencia, fuerza, achilidat, habilidat, subordinación, coordinación y flexibilidat.

Existe tamién a salut mental, a cual se caracteriza por o equilibrau estau psiquico d'una persona y la suya autoacceptación (gracias a l'autoaprendizache y autoconoiximiento); en parolas clinicas, ye l'ausencia de cualsiquier tipo de malautía mental.

## Ditos y mazadas
**Pa poca salut mas vale morir*.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina web d'a OMS (''Organización Mundial de la Salud'').
*  Departamento de salut, benestar social y familia d'o Gubierno d'Aragón.