Vuixiga

A **vuixiga urinaria**, **voixica**, **veixiga** u **veixica** (d'o latín *vesīca*) ye un organo bueito musclo-membranoso que fa parti d'o tracto urinario y que reculle a orina d'os uréters y a expulsa a traviés d'a uretra a l'exterior d'o cuerpo mientres a micción.

## Denominacions tradicionals
A denominación *vuixiga* se documenta en aragonés d'a Valle de Tella, en chistabín, en fovano, en benasqués y en aragonés baixo-ribagorzano. En Ribagorza Baixa tamién se documenta *veixiga* y *vixiga*, y en Campo *vuxiga*.

As formas con *e* u *i* se documentan bien en aragonés occidental: *vexiga* en ansotano, *vixiga* en cheso sin que a documentación l'auna excluya a presencia de l'atra en estas parlas. A zaguera forma se documenta tamién en aragonés de Fuencalderas.

En aragonés central se documenta formas con a xorda intervocalica latina conservada -K- como *voixica* u *veixica*, por eixemplo en Alwin Kuhn rechistró en Torla *vexica*. En aragonés de Valle de Vio se diz *vuxica*. En belsetán se documenta *vuixica*.

En parlas alto-aragonesas afectadas por o fenomeno d'a cheada trobamos formas como *vochiga* u *vechiga*, que tamién se documentan en cualques lugars d'o Norte d'a provincia de Teruel a on a desaparición de l'aragonés estió tardana. D'acuerdo con as normas ortograficas estas formas s'han s'escribir con *-x-*.

En aragonés bi ha expresions como *fer-se vuixigas* pa dicir *fer-se [[ambolla]]s* u *[[bambolla]]s*. Antoni Maria Badia i Margarit dió como una d'as accepcions de *vuixica* en belsetán a de bambolla reflectando a existencia d'esta expresión.

Antoni Maria Badia i Margarit tamién documentó *vuixiquetas* como las bambollas que l'augua de plevia fa en os balsons y que son presachio que *ixo trairá mes agua*.

## Orichen embriolochico
A vuixiga urinaria ye present en toz os mamifers. Procede d'a parti inferior d'o pediclo de l'alantoide, obliterando-se progresivament a parti superior d'iste pediclo ta formar l'uraco.

## Situación
A vuixiga urinaria ye situata en a excavación d'a pelvis. Por debant ye fixata a o pubis, por dezaga muga con o recto, con a parti superior d'a prostata y as vesiclas seminals en l'hombre, y con a vachina en a muller. Por alto ye recubierta por o peritoneu parietal que la desepara d'a cavidat abdominal, y por debaixo muga con a prostata en l'hombre y con a musculatura perineal en a muller.

## Forma
A vuixiga urinaria cuan ye plena tien una forma esferica, y cuan ye bueita s'asemeya a un tetraedro con: 
* Vertice anterosuperior a on que se fixa l'uraco.
* Vertice anteroinferior que corresponde a o forato uretral.
* Vertices superoexternos a on que desembocan os uréters. A capacidat fisiolochica d'a vuixiga urinaria u dica que apareixe o deseyo d'orinar oscila entre os 300 y 350 centimetros cubicos. Y puet augmentar de 2 a 3 litros en caso de retención aguda d'orina. Ista capacidat se reduce en casos de cistitis dica os 50 centimetros cubicos.

L'interior d'a vuixiga se visualiza reyalizando una cistoscopia, que observa a mucosa vesical, os meatos ureterals y o cuello vesical (a unión con a uretra). Istos tres puntos delimitan o **[[trigono vesical]]**, que ye una porción fixa y no distensible de l'organo.

A paret d'a vuixiga ye formata por tres capas: 
* **Capa serosa:** O peritoneu parietal recubre a vuixiga, ye a suya cara superior y parti posterior y laterals cuan ye plena.
* **Capa muscular:** Ye formata por musclo liso con tres capas:
# Capa externa u superficial: Formata por fibras musculars lonchitudinals.
# Capa meya: Formata por fibras musculars circulars.
# Capa interna u funda: Formata tamién por fibras lonchitudinals. As tres capas d'a muscular forman o **musclo detrusor** que cuan se contraye expulsa a orina y tien como antagonistas os esfínters d'a uretra.
* **Capa mucosa:** Ye formata por **epitelio de transición urinario** que ye un epitelio estratificato de dica ueito capas de celulas, impermeable, en contacto con a orina, y por a **lamina propia** que ye de teixito conchuntivo.

## Rechions de l'interior d'a vuixiga

* **Trigono vesical**: Os ureters dentran en a vuixiga diagonalment a traviés d'a paret dorsolateral, en un aria dita trigono, que tien forma triangular y ocupa l'aria correspondient a la paret posteroinferior d'a vuixiga. A uretra define o punto inferior d'o trianglo que debuixa o trigono.
* **Ápex vesical:** O ligamento meyo umbilical connecta con l'apex d'a vuixiga.
* **Cupula vesical:** Ye a parti superior y mas ampla d'a vuixiga, que augmenta considerablement de volumen, como una esfera, cuan ye plena d'orina.
* **Cuello vesical:** Ye connectato con o ueso d'o pubis a traviés d'o ligamento pubovesical en as mullers, y por o ligament puboprostatico en hombres.

## Irrigación y innervación
* **[[Arteria]]s:** Provienen de l'arteria ilíaca interna dreitament u d'as suyas brancas como l'arteria umbilical en a parti superior, l'arteria chenitovesical en a suya parti meya u de l'arteria pubica en a suya parti inferior.
* **[[Vena]]s:** Drenan en un plexo venoso pelvico que recubre o espacio prevesical en a suya cara posteroinferior y que remata en a vena hipogastrica.
* **[[Sistema limfatico]]:** A limfa d'a bufeta drena en os ganglios perivesicals, d'astí a os ilíacos externos y a os hipogastricos, que se reunen en os ganglios d'o promontorio.
* **[[Niérvol]]s:** A innervación d'a vuixiga procede de:
# **Plexo lumboaortico u hipogastrico:** Que contiene fibras niervosas d'o sistema niervoso simpatico.
# **Plexo presacro:** Que contiene fibras niervosas d'o sistema niervoso parasimpatico.

## Referencias