Bruixa

As **bruixas** u **broixas** son as persona que s'adedican a la bruxería u a bels tipos de machia. Anque hue bi ha personas que s'autocalifican de bruixas u bruixoz en un sentito positivo d'o termin, historicament as bruixas, reals u imachinarias, han estau fuertement perseguitas, acusatas de pactos con o Diaple y de tota mena de maldaz. En a Edat Meya, muitas mullers fuoron crematas acusatas de estar bruixas.

D'atra man, o personache d'a bruxa tamién ha estau una fuent de mitos y tradicions en a cultura popular de muitos países.

Os hombres que practicaban a bruixería, muitos menos que as mullers en Aragón, yeran ditos **bruixos** en l'Alto Galligo y **bruixons** en atros puestos como Sobrarbe.

## Bruixas y bruixos en Aragón
Anque as bruixas y bruixos yeran conoixitos popularment en muitas ocasions como chent que conoixeba plantas medicinals ta curar malautías d'o ganato y d'as personas tamién bi habió casos de contenas por bruixería por parti d'a Inquisición en Aragón. Asinas bruxas como Domencha a Coixa, Margalida Escuder, Gracia la Nadala, La Narbona, Juana Bardaxí u Benedeta la Piquera y bruxons como Pedro Arruebo, Juan Gayán u Miguel Guillén apareixen en documentos d'a Santa Inquisición. Ta ista institución bels sinyals de bruixería yeran l'uso d'ingüentos y conchuros machicos que les feban volar, relacions con o Diaple u o conoiximiento y posesión d'o dito en l'Alto Aragón *"O Libret"* u *"Libro de Sant Ciprián"*. Tradicionalment yera o devinaire quí teneba la propiedat de decir quí yera u no bruixo u bruixa.

As falordias populars dicen que as bruixas se tresladaban d'un puesto ta atro adintro de vulturnos u aires cornutos arredol d'as tronadas. En muitos lugars d'o Pireneu se construiban os esconchurador, puestos dende a on o mosén d'o lugar feba cerimonias contra as bruixas y as tronadas que yeran asociatas con istas.

Atro elemento tipico de l'Alto Aragón son os espantabruixas d'as suyas casas. Se meteban en l'alto d'as chamineras ta que as bruixas no i pasasen. Tamién se feban cruces sobre a cenisa d'as brasadas u se meteban as estenazas en forma de cruz. En as puertas d'as casas se penchaban tot tipo d'amuletos contra bruixas y bruixons.

Una propiedat que se deciba teneban istas personas yera la de poder convertir-sen en animals, a ormino gatos, llebres u crabas. En Sobrarbe tamién se diz que se convertiban en corbazos y vueitres y en atros puestos tamién en alicas u sirpients alatas.

### Puestos de reunión
Bi ha muitos puestos arredol d'a cheografía aragonesa a on se diz popularment que se reuniban y feban danzas as bruixas y os bruixons con o Diaple. Istas reunions yeran ditas *chuntas* y entre atros puestos se feban en o puntón d'Asba en Guara, Turbón, a Maladeta, Cotiella, as *penyas d'o [[Salto d'o Roldán]]*, as *cuevas de Chabes y Solencio* en Bastarás, o *Cabezo d'as bruixas* y o *prado de Bielsa* en l'Aínsa, a *Caseta d'as Bruixas* en Biescas y en Labuerda, o Castiello de Boltanya, o Castiello de Pegar en Alins, o *Balcón d'as Bruixas* en Tamarit, a Penya d'as Bruixas en Plan a plaza d'Ansó u o fosal de A Espunya. O nombre popular ta istos lugars yera *lannas*, praus u eras d'o buco u d'o boc fendo referencia a lo Diaple.

## Se veiga tamién
* Bruxería.
* Alma blanca.
* Buco.
* Esconchuración.
* Esconchuradero.
* Cerclo de bruixas.
* Devinaire.

## Referencias