open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blancafort

**Blancafort** ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán. La suya población ye de 415 habitants (2007), en una superficie de 14,48&nbsp;km² y una densidat de población de 28,66 hab/km².

Yera naixita de lo lugar de Blancafort, Rosa Mateu Gese (1910), bisavuela de lo chugador de fútbol Leo Messi.

## Demografía

## Referencias
Santiago de Chile

**Santiago de Chile** ye una ciudat chilena, capital d'o país, d'a rechión de Santiago y d'a provincia de Santiago.

A suya población ye de 5.428.590 habitants (2002) en una superficie de 641,4 km², con una densidat de población de 8.463,65 hab/km². Ye la ciudat con mayor numero d'habitans d'o país, y a setena población d'America Latina.

Santiago de Chile ye situada a 579 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, y dende la ciudat son visibles as tucas d'os Andes.

## Esporte
Fue una d'as ciudaz seus y a on se i chugó la final d'a Copa Munidal de Fútbol de 1962, celebrada en Chile.

### Instalacions esportivas
Entre as suyas instalacions esportivas cal destacar, por a suya importancia y grandaria, o Parque deportivo Estadio Nacional a on a suya instalación mas destacada ye l'Estadio Nacional de Chile.

## Localidaz achirmanadas
*  Bogotá (Colombia).

## Se veiga tamién
* Naixius de Santiago de Chile.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Santiago de Chile.
Passanant i Belltall

**Passanant i Belltall** ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán. La suya población ye de 175 habitants (2008), en una superficie de 27,33&nbsp;km² y una densidat de población de 6,4 hab/km².

O lugar de El Fonoll situato en iste municipio fue o primer lugar naturista d'Espanya.

## Demografía
Solivella

**Solivella** ye un municipio catalán d'a comarca d'a Cuenca de Barberán, en a provincia de Tarragona.

La suya población ye de 686 habitants (2007), en una superficie de 21,4&nbsp;km² y una densidat de población de 32,06 hab/km².

## Demografía
Pira

**Pira** ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán. La suya población ye de 451 habitants (2004), en una superficie de 8,01&nbsp;km² y una densidat de población de 56,3 hab/km².

## Mugas
Lo suyo termin muga con Montblanc.

## Demografía
Savallà del Comtat

**Savallà del Comtat** ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán. La suya población ye de 72 habitants (2004), en una superficie de 14,8&nbsp;km² y una densidat de población de 4,86 hab/km².

D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Segura.

## Demografía
Santa Coloma de Queralt

**Santa Coloma de Queralt** ye un municipio catalán de la comarca de la Cuenca de Barberán. La suya población ye de 3.128 habitants (2008), en una superficie de 33,86&nbsp;km² y una densidat de población de 92,38 hab/km².

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia de Santa María de Bell-lloc, una ilesia d'orichen monastica adedicada a Santa María y construyida en estilo romanico. Cal destacar-ne la suya frontera, d'a primera metat d'o sieglo XIII en romanico tardano.

## Referencias
Jacinto Benavente

**Jacinto Benavente y Martínez**, naixito de Galapagar (Madrit, Espanya) o 12 d'agosto de 1866 y muerto tamién en Galapagar o 14 de chulio de 1954, estió un escritor, dramaturgo, director teatral, guionista y productor cinematografico espanyol, que recibió por a suya obra o Premio Nobel de Literatura en 1922.

## Obras
* 1905: *Rosas de otoño.
* [[1907]]: *Los intereses creados*.
* [[1908]]: *Señora ama*.
* [[1913]]: *La malquerida*.
* [[1916]]: *La ciudad alegre y confiada*.
* [[1916]]: *Campo de armiño*.
* [[1924]]: *Lecciones de buen amor*.
* [[1926]]: *La mariposa que voló sobre el mar*.
* [[1928]]: *Pepa Doncel*.
* [[1929]]: *Vidas cruzadas*.
* [[1940]]: *Aves y pájaros*.
* [[1942]]: *La honradez de la cerradura*.
* [[1945]]: *La infanzona*.
* [[1946]]: *Titania*.
* [[1947]]: *La infanzona*.
* [[1948]]: *Abdicación*.
* [[1952]]: *Ha llegado Don Juan*.
* [[1954]]: *El alfiler en la boca''.

## Vinclos externos
Sindia

**Sindia** (*Sindia* en sardo; *Sindia*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 1.971 habitants en una superficie de 58,30 km², con una densidat de población de 33,81 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Sindia ye situata a 509 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
*Pachina web oficial municipal.
Tiana (desambigación)

**Tiana** puet estar:

***Tiana**, o nombre en italiano d'a comuna de **[[Tìana]]**, en a rechión de Cerdenya y provincia de Nùgoro.
***[[Tiana]]**, un municipio catalán d'a comarca d'o Maresme, en a provincia de Barcelona.
Capital (economía)

:*Iste articlo ye sobre o *'capital economico**. ta atros usos, se veiga [[capital]]''.
**Capital''' tien cuantos significatos relacionatos con a economía, as finanzas y a contabilidat. En as finanzas y a contabilidat, o capital se refiere, cheneralment, a la riqueza financiera, especialment aquella que s'emplega ta prencipiar u mantener un negocio. A lo prencipio, se suposa que existen atros tipos de capital, como lo capital fisico, que son alquiritos, por meyo de diners u de capital financiero.

En a economía clasica, o capital ye un d'os tres factors de producción; os atros son a tierra (materias primas) y a mano d'obra (treballo). Os biens son capital si tienen as siguients caracteristicas:

* Pueden estar utilizatos en a producción d'atros biens
* Son creyatos por os humans, en contraste con a "tierra" que se refiere a los recursos naturals como los minerals y os puestos cheograficos
* No s'emplega a l'inte en o proceso de producción, a diferencia d'a materia prima u d'os biens intermeyos.

A tercera caracteristica no siempre la emplegan os economistas. L'economista clasico David Ricardo emplegaba ista definición ta referir-se a lo termin de capital fixo, mientres que encluyiba la materia prima y os productos intermeyos como parti d'o que clamaba o "capital en circulación".
Provincia de Sasser

A **provincia de Sasser** (**Provincia di Sassari** en Italiano y oficialment, *Prubìnzia di Sassari* en sasarés, *Provìntzia de Tàthari* in sardo, *Província de Sàsser* en Alguerés) ye una provincia italiana, en a rechión de Cerdenya.

A suya población ye de 322.326 habitants (2001), en una superficie de 4.282 km², con una densidat de población de 75,27 hab/km².

Fan parte d'a provincia 66 comunas u municipios.

## Cheografía
A provincia de Sasser muga a o sud con as provincias d'Oristán y Nùgoro; y a o norte con a provincia de Terranòa-Tèmpiu.

## Vinclos externos
*Pachina web oficial d'a provincia de Sasser.
Bono (desambigación)

**Bono** puet estar:

## Lugars
***[[Bono]]**, un lugar aragonés d'o municipio de Montanui, en a comarca de Ribagorza y provincia de Uesca.
***[[Bono (Arkansas)|Bono]]**, una ciudat estausunidense d'o condau de Craighead, en o estau d'Arkansas.
***[[Bono (Cerdenya)|Bono]]**, una comuna d'Italia d'a provincia de Sasser, en a rechión de Cerdenya y antigo reino de Cerdenya.
***Le Bono**, o nombre en francés d'a comuna francesa d**'[[ar Bonoù]]**, en o departamento de Mor-Bihan, en a rechión de Bretanya.

## Personas
***[[Bono (musico)|Bono]]**, un musico y cantaire irlandés d'o grupo *[[U2]]*.
***[[Guy Bono]]**, un politico francés.
***[[José Bono]]**, un politico espanyol, ministro y militant d'o Partido Socialista Obrero Español.
***[[Maxime Bono]]**, un politico francés, militant d'o *[[Parti Socialiste]]*, alcalde d'a ciudat de La Rochelle.
***[[Philip Bono]]**, un incheniero estausunidense.
***[[Sonny Bono]]**, un actor y cantaire estausunidense casau con *[[Cher]]*.
Mara (desambigación)

**Mara** puet estar:

***[[Mara]]**, un municipio aragonés en a comarca d'a Comunidat de Calatayú y provincia de Zaragoza.
***[[Mara (Cerdenya)|Mara]]**, una comuna italiana en a provincia de Sasser y rechión de Cerdenya, en l'antigo reino de Cerdenya.
***[[Río Mara]]**, un río d'Africa, en Kenya y Tanzania.
Califato de Cordoba

O **califato de Cordoba**, tamién conoixito como **califato [[omeya]] de Cordoba** u **califato d'Occident**, estió un califato proclamato por Abderramán III en 929, metendo asinas fin a lo emirato independient instaurato por Abderramán I en 756.

En l'anyo 929 Abderramán III prenió o títol de Califa y Emir d'os creyents, con o nombre de *Al Nasir li-din Allah*.

O segundo califa, al Hakam II prenió o títol de *Al Mustansir al Bi llah*. Tenió un califato mes tranquilo y protechió a cultura.

Hixam succedió a su pai encara estando un nino, pero qui de verdat mandaba yera Almanzor, o suyo tutor, que dimpués de desfer-se d'o Hachib al Mushafi, se convertió en un dictador duenyo de l'Al Andalus. Con o tiempo prenió os títols de *sayyid* (sinyor) y *malik* (rei). Contribuyó con as suyas accions a fer desapareixer o califato. Morió en l'anyo 1002.

O fillo d'Almanzor Abd-al Malik succedió a su pai, y lo califa li reconoixió a mesma autoridat, pero morió misteriosament. Abd al Rahman Sanchuelo, atro fillo d'Almanzor consiguió ser nombrato hereu contra os dreitos d'os prencipes omeyas. En una expedición contra Toledo esclató un motín en Cordoba, y fue traicionato por as tropas berbers cuan tornaba ta Cordoba, morindo.

Entre 1009 y 1031 desapareixió l'autoridat califal y se succedioron muitos pretendients a lo trono. Os zaguers califas de Cordoba a vegatas yeran omeyas y a vegatas berbers. Os zaguers heban arrasato o palacio de Madina al Zahra cuan reinaba Hixam II.

O zaguer califa estió Hixan III al-Mutadd.
Otto Jespersen

**Jens Otto Harry Jespersen** u **Otto Jespersen** , naixito de Randers (Chutlandia Central, Dinamarca) o 16 de chulio de 1860 y muerto en Copenaguen (Dinamarca) o 30 d'abril de 1943, estió un lingüista y filosofo danés, especializato en a luenga anglesa. A fins d'os anyos 1920, estió l'establidor d'o novial, una luenga artificial.
Colldejou

**Colldejou** ye un municipio catalán de la comarca de lo Baixo Campo. La suya población ye de 193 habitants (2005), en una superficie de 14,48&nbsp;km² y una densidat de población de 13,33 hab/km².

## Mugas
Lo suyo termin muga con Pratdip, Capçanes, La Torre de Fontaubella, Marçà, L'Argentera y Vilanova d'Escornalbou.

## Toponimia
*Jou* puet estar a evolución en catalán de lo teonimo latín *[[Chupiter (mitolochía)|IUPITER]]*, *IOVIS*, como en los casos occitans de *[[Fanjaus]]*, *[[Uells de Joeu]]*, lo ribagorzano *[[Chuseu]]* y talment *[[Chodos]]* en Castellón a man de Penyagolosa.

## Demografía
Hafsí

**Hafsí** ye una dinastía que gobernó en a Berbería oriental dende 1229 dica 1574.

O suyo fundador estió Abu Hafs y o suyo nieto, que se proclamó Emir en 1228, estió o creyador de l'Imperio Hafsí. O fillo d'este zaguero se proclamó califa.

Estioron baixo dos etapas de dominación mariní, dica que Abu-l-Abbás unificó o territorio. O estato continó existindo en decadencia dica que os otomans ocuporon o territorio.
Idrisí

**Idrisí** ye o nombre d'una dinastía que dominó parte de l'actual Marruecos dende fins d'o sieglo VIII. Estió important en o proceso d'islamización d'os berbers.

Fue fundata en 788 por Idris I Alí Hassaní, presunto descendient d'o primo d'o profeta que fuyió d'a Meca y se refuchió en o norte de Marruecos. Una tribu local lo proclamó imán encomenzando una politica d'espansión territorial. Morió en l'anyo 791.

O suyo fillo Idris II yera de mai berber y musulmán ortodoxo. En 809 fundó a suya capital, Fez, que fue poblata con arabes de Cairuán, berbers, y chent d'o emirato de Cordoba, (beluns arabes, belatros muladís), convertindo-se en un foco d'arabización linguistica. O reino s'estendillaba sobre tot a o norte de l'Atlas.

Dende o reinato d'Idris II y Muhammad o estato idrisí fue enfeblindo-se por a ostilidat d'os micnasas, os fatimís y os omeyas de l'Al Andalus. Pero continoron propagando l'islam ortodoxo entre os berbers.

O zaguer monarca idrisí fue depuesto en l'anyo 923 por os fatimís.
Torpè

**Torpè** (*Torpè* en sardo; *Torpè*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 2.719 habitants en una superficie de 92,30 km², con una densidat de población de 29,46 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Torpè ye situata a 24 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Concas, Talavà, Su Cossu, Sos Rios y Brunella.

### Mugas
O termin municipal de Torpè muga con os termins de Budòni, Lodè, Padru, Pasada, Santu Tiadoru y Thiniscole.

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
*Pachina web oficial municipal.
Anela

**Anela** (*Anela* en sardo; *Anela*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 817 habitants en una superficie de 36,96 km², con una densidat de población de 22,11 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Anela ye situata a 446 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Santa María de Mesumundu, una ilesia d'o sieglo XII en estilo de transición dende o romanico enta o gotico.
Riudoms

**Riudoms** ye un municipio catalán de lo Baixo Campo, en la Provincia de Tarragona. La suya población yera de 6.385 habitants en l'anyo 2008, en una superficie de 32,42&nbsp;km² y una densidat de 196,95 habitants/km².

## Mugas
Lo suyo termin muga con Montbrió del Camp, Les Borges del Camp, Vinyols i els Arcs y Reus.

## Toponimia
La etimolochía ye *río de [[Urmo]]s*.

## Demografía
Cambrils

**Cambrils** ye un municipio catalán de lo Baixo Campo, en la Provincia de Tarragona. La suya población ye de 30.956 habitants (2008), en una superficie de 35,26&nbsp;km² y una densidat de 877,94 habitants/km².

## Mugas
Lo suyo termin muga con Mont-roig del Camp, Montbrió del Camp y Vinyols i els Arcs.

## Demografía
Antonín Pío

**Antonín Pío** (en latín Titus Aurelius Fulvius Boionus Arrius Antoninus Pius), naixito de Lanuvium (Imperio Romano) o 19 de setiembre de 86 y muerto en Lorium o 7 de marzo de 161, estió un emperador de l'Imperio Romano, dende o 138 dica o 161. Adoptato por l'emperador Hadrián, lo succedió a la suya muerte.

## Mencions en fuents aragonesas y navarras
Ye nombrato en a "*[[Cronica d'Espayña]]*" de García de Eugui:

Tamién en "*[[Historia contra los paganos]]*" de Pavlo Orosio:

Y en a "*[[Grant Cronica d'Espanya]]*":

## Vinclos externos
Marco Aurelio

**Marco Aurelio** (en latín *Marcus Aurelius Antoninus Augustus*), naixito de Roma o 26 d'abril de 121 y muerto en Sirmium u Vindobona o 17 de marzo de 180, estió un emperador de l'Imperio Romano, dende o 161 dica o 180 y un d'os principals filosofos d'o estoicismo.

Entre os anyos 161 y 169 estió coemperador con Lucio Vero, periodo en o que bi habió una guerra contra l'Imperio Parto. N'esta guerra os romanos vencioron por l'acción d'o cheneral Avidio Cassio, que plegó a saqueyar Ctesifont en l'anyo 164, pero tornoron infectaus por una pestilencia que afectó negativament a la población romana, en especial a l'exercito, que heba de defensar unas mugas muito grans. O mesmo Lucio Vero murió n'esta epidemia.

Marco Aurelio habió de dedicar os suyos esfuerzos mes grans a defensar a muga danubiana, a on se produciban continos ataques de pueblos chermanicos (marcomans y cuados sobre tot), y sarmatas (chacigues). Una incursión de chermans plegó a saqueyar Aquileya. As Guerras Marcomanicas rematoron con exito romano. Entre 170 y 180 Marco Aurelio escribió o libro *[[Meditaciones]]* mientres yera en ixas campanyas militars.

L'exercito romano tamién habió de luitar en atras parz de l'imperio mientres yera embrecau en as luitas contra os chermans y sarmatas. Marco Aurelio habió de ninviar a lo suyo millor cheneral Avidio Cassio pa esclafar una revuelta en Echipto.

Marco Aurelio tenió de medico bel tiempo a lo mesmo Galén. A suya salut empeyoró mientres as campanyas contra os chermans y sarmatas. Circuló a falordia que heba muerto, y ixo fació que Avidio Cassio se proclamás emperador, o que tecnicament equivaleba a una sublevación. Marco Aurelio nombró succesor a lo suyo fillo Comodo. Avidio Cassio fue executau por as suyas mesmas tropas.
Ordon

**Ordon** (*Ourdon* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto d'Argelèrs de Gasòst, cantón de Lorda-2 y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 6 habitants (1999) en una superficie de 2,66 km², con una densidat de población de 2,26 hab/km².

## Demografía
Prades

**Prades** ye un municipio catalán de lo Baixo Campo, en la Provincia de Tarragona. La suya población ye de 622 habitants (2006), en una superficie de 32,58&nbsp;km² y una densidat de 19,09 habitants/km².

## Cheografía
Bi ha afloramientos de rodeno. Los suelos silicios permiten creixer a lo caixico *[[Quercus pyrenaica]]*, especie de caixico poco común en l'este de la Peninsula Iberica.

## Toponimia
Ye un caso de formación d'un plural femenín sobre *prada*, deribato d'un antigo plural neutro *PRATA* de lo latín *PRATUM*.

## Demografía
Mont-roig del Camp

**Mont-roig del Camp** ye un municipio catalán d'o Baixo Campo, en a Provincia de Tarragona. A suya población ye de 11.131 habitants (2008), en una superficie de 63,31&nbsp;km² y una densidat de 175,82 habitants/km².

## Mugas
O suyo termin muga con Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant, Pratdip, Vilanova d'Escornalbou y Cambrils.

## Toponimia
Significa en aragonés "Mont Royo d'o Campo".

## Demografía
Viella (desambigación)

**Viella** puet estar:

*o nombre en castellano ta referir-se a o municipio occitán de **[[Vielha e Mijaran]]**, en a comarca catalana d'a Val d'Aran.
***[[Viella (Altos Pireneus)|Viella]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto d'Argelèrs de Gasòst, cantón d'a Val d'as Gaves y rechión d'Occitania.
Visòs

**Visòs** (*Vizos* en francés y oficialment) ye un lugar y una antiga comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto d'Argelèrs de Gasòst, cantón d'a Val d'as Gaves y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

L'1 de chinero de 2017 s'unió la comuna de Saligòs.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes
Tallabarzas

O **tallabarzas** u ** esgarrabarzas** ye una ferramienta d'a familia d'as falces, dallos y falzons que s'emplega ta dallar o naixedero d'as matas de broza d'arbustos y plantas que fan pestes en os campos como en o caso d'as barzas, que ye d'a on dimana lo nombre suyo.

A estructura d'o suyo tozuel ye d'un falzón de punta arronchata, que concentra la capacidat de tallar en o canto interior. A sobén, tiene un «dido» de metal per a parte posterior d'a fuella, que sirve ta enforcar a brazata que se ye arrancata, u ta fer-ie destroz en o corazón d'a mata cuan se mete la ferramienta en ixa y se bate per dintro mirando de fer-le lo mas mal que estiga posible. O tozuel ye enarbrato en un astil luengo que permite d'emplegar-lo con menos periglo de punchar-se con as sargas sueltas d'a planta.

## Se veiga tamién
*Falz
*Dallo
*Falzón
*Barza
*Astil

## Referencias
Cantons de l'Alta Garona

Lista d'os 27 cantons d'o departamento de l'Alta Garona, por districto:

## Composición actual (dende 2015)
### [[Districto de Muriel]] (6 cantons - [[subprefectura]] : [[Muriel]])

### [[Districto de Sent Gaudenç]] (3 cantons - subprefectura : [[Sent Gaudenç]])
*Cantón de Banyeras de Luixón
*Cantón de Casèras (parti)
*Cantón de Sent Gaudenç

### [[Districto de Tolosa]] (21 cantons - [[prefectura]] : [[Tolosa]])

## Composición dica 2015
### [[Districto de Muriel]] (11 cantons - [[subprefectura]] : [[Muriel]])

### [[Districto de Sent Gaudenç]] (11 cantons - subprefectura : [[Sent Gaudenç]])

### [[Districto de Tolosa]] (31 cantons - [[prefectura]] : [[Tolosa]])

## Se veiga tamién
* Districtos de l'Alta Garona
* Lista de comunas de l'Alta Garona
Veireda e Jumet

**Veireda e Jumet** (*Beyrède-Jumet* en francés y oficialment) yera una antiga comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población yera de 217 habitants (1999) en una superficie de 15,90 km², con una densidat de población de 13,65 hab/km².

L'1 de chinero de 2019 s'unió a Camors pa formar a nueva comuna de Veireda, Jumet e Camors.

## Demografía
Población humana

:*Iste articlo ye sobre a *'población humana**. Ta atros usos se veiga [[población]].''


A **población humana''' ye en Sociolochía o grupo de personas que viven en un aria cheografica. Iste numero de personas se determina a sobén por un censo.

A Demografía ye o estudio estadistico d'as poblacions humanas. Aspectos diferents d'o comportamiento humán en as poblacions se estudian en Sociolochía, Economía, y Cheografía, en especial, en a cheografía d'a población. O estudio de poblacions a sobén ye gubernato por as leis d'a probabilidat, y as conclusions d'os estudios pueden no poder aplicar-se a bel individuo.

## Vinclos externos
* Información d'a población humana mundial.
Cadiac

**Cadiac** (*Cadéac* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 221 habitants (1999) en una superficie de 6,15 km², con una densidat de población de 35,93 hab/km².

## Toponimia
Lo toponimo *Cadiac* se documenta en 1790. Tamién se conoixe variants documentals d'este toponimo latinizadas como *Cadiaco* en lo sieglo XIII u *Cadinhaco* en 1387. S'interpreta como un nombre de propietario seguiu d'un sufixo de pertenencia *[[Sufixo -acum|-ACUM]]* y significaría "propiedat de Catenus".

## Demografía

## Molimentos
*Ermita de Nuestra Sinyora de Pena-Talhada, d'o sieglo XVI, con oríchens ye fácil que romanicos, protechita legalment dende 1971 con a suya declaración como *[[Molimento Historico (Francia)|Molimento Historico]]*.

## Referencias
Tartameca

A **tartamequera**, **tartameca** u **disfemia** ye un trestuque d'a parla (no pas d'o lenguache) que se caracteriza per interrupcions involuntarias d'a parlamenta que gosan estar acompaniatas de tensión muscular en a cara y lo cuello, miedo y estrés.

Comienza, de regular, d'entre lo segundo y lo cuatrén anyo de vida en a mainada, anque se sole confundir con as deficultaz propias d'ixa edat ta parlar. A lo final, nomás un de cada vinte ninos remata tartamequiando de gran, y muitos d'ellos s'aduben d'ixe mal en l'adolescencia. Como ye un trestuque psicolochico con gran afectación en a estima d'o nino, la reación de l'entorno ye prencipal ta que se manifesten muitos d'os sintomas fisicos asociatos en a tartameca, sobretot en os primers anyos.

O Día Internacional d'a Tartameca se celebra lo 22 d'octubre. A persona que sufre tartameca se diz **tartameco/a** igual como lo trestuque.

## Referencias

## Vinclos externos
Eth Hreishet

**Eth Hreishet** (*Fréchet-Aure* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 13 habitants (2005) en una superficie de 3,40 km², con una densidat de población de 3,82 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos

*  Información de Fréchet-Aure en a pachina web d'o *[[Institut Géographique National]]*.
Lançon

**Lançon** puet estar:

***[[Lançon (Altos Pireneus)|Lançon]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania.
***[[Lançon (Ardenas)|Lançon]]**, una comuna francesa en o departamento francés d'Ardenas, districto de Vouziers, cantón de Grandpré y rechión de Gran Este.
***[[Lançon-Provence]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Bocas d'o Roine, districto d'Ais de Provença, cantón de Pelissana y rechión de Provenza-Alpes-Costa Azul.
Cort Internacional de Chusticia

A **Cort Internacional de Chusticia** (**CICh**) u **Tribunal Internacional de Chusticia** (**TICh**), conoixida coloquialment como **Cort Mundial**, ye l'organo chudicial principal d'as Nacions Unidas. Establida en 1946, as suyas funcions principals son resolver os pleitos entre os estaus y dar opinions y consellos en cuestions legals presentadas por l'Asamblea Cheneral y o Consello de Seguridat d'as Nacions Unidas, u por achencias especializadas que tienen l'autorización d'os dos organos d'a ONU. O Estatuto d'a Cort Internacional de Chusticia ye o principal documento constitucional que regula las actividaz d'a Cort.

A seu d'a Cort se troba en a ciudat de Den Haag, en os Países Baixos. Ye formada por quince chueces esleyius por l'Asamblea Cheneral d'a ONU y por o Consello de Seguridat d'a ONU d'una lista de personas seleccionadas por grupos nacionals d'a Cort Permanent d'Arbitrache. Os chueces treballan por un periodo de nueu anyos y pueden ser reesleyius. No pueden ser esleyius dos chueces d'o mesmo estau. Un tercio d'a Cort ye esviellada cada tres anyos. Cadagún d'os miembros permanents d'o Consello de Seguridat siempre tiene un chuez en a Cort. As cuestions que se presentan a la Cort se resuelven por mayoría d'os chueces presents. L'articlo 38 d'o estatuto diz que ta plegar en una decisión, a Cort ha d'emplegar as convencions internacionals, a tradición internacional y os prencipios chenerals d'a lei reconoixius por as nacions civilizadas. Os chueces pueden emplegar decisions chudicials previas ta interpretar a lei, encara que a Cort no ye subchecta a las suyas decisions previas. Si as partis son d'alcuerdo, a Cort puet decidir *[[ex aequo et bono]]*, (en chusticia y igualdat), lo que significa que as decisions son basadas en os prencipios chenerals d'igualdat y no pas en una lei especifica.

## Vinclos externos

* / Pachina web d'a Cort Internacional de Chusticia.
Organización Mundial d'a Salut

A **Organización Mundial d'a Salut** (**OMS**) (*WHO* por as suyas siglas en anglés) ye una achencia d'as Nacions Unidas con seu en Chinevra (Suiza) que actúa como autoridat coordinadora en temas de salut publica internacional. A *OMS* fue establita o 7 d'abril de 1948 heredando gran parti d'os mandatos y recursos d'a *Organización de Salut* que allora yera l'achencia d'a Sociedat de Nacions ta temas de salut.

Actualment fan parti 194 estaus que gubiernan a organización a traviés d'una asemblea compuesta por toz os estaus miembros y conoixita como Asemblea Mundial d'a Salut.

Cal destacar que en l'anyo 2009 a organización estió premiata con o Premio Prencipe d'Asturias de Cooperación Internacional.

## Vinclos externos
*  Pachina web d'a OMS (''Organización Mundial d'a Salut'').
Fundo Monetario Internacional

O **Fundo Monetario Internacional** (**FMI**) ye a organización internacional que s'encarga de cosirar o sistema financiero global, as taxas de cambio de monedas y a balanza de pagos, y d'ofrir asistencia tecnica y financiera cuan ye menester.

Ye formau por 184 estaus miembros. De toz os miembros d'a ONU nomás que Corea d'o Norte, Cuba, Liechtenstein, Andorra, Tuvalu y Nauru no i perteneixen, u son integraus y representaus por atros países.

## Bibliografía
* Bordo, M. D. *The Bretton Woods International Monetary System: A Historical Overview, in "A Retrospective on the Bretton Woods System*. M. D. Bordo y Eichengreen. Londres, 1993.
* Boughton, J. M. *Silent Revolution: The International Monetary Fund 1979-1989*, Washington DC, 2001.
* James, H. *International Monetary Cooperation since Bretton Woods*, Oxford, 1996.
* Keynes, J. M. *The Collected Writings, Vol.XXVI. Activies 1941-1946: Shaping the Post-War World: Bretton Woods and Reparations*, Cambridge, 1980.
* Skidelsky, R. *John Maynard Keynes: Fighting for Britain*, Londres, 2000.
* Woods, N. *The Globalizers:The IMF, the World Bank, and Their Borrowers*, Ithaca, 2006.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'ol FMI (Fundo Monetario Internacional).
Organización Mundial d'o Comercio

A **Organización Mundial d'o Comercio** (**OMC**) ye una organización internacional que supervisa os alcuerdos comercials que definen as "reglas d'o comercio" entre os suyos estaus miembros. A OMC ye o sucesor de l'Alcuerdo Cheneral de Tarifas e Comercio (GATT, por as suyas siglas en anglés) y tien como proposito reducir u eliminar de raso as barreras internacionals a lo comercio.

A seu d'a OMC se troba en Chinevra, Suiza. O 13 de mayo de 2005, Pascal Lamy fue esleito como director cheneral. O 19 d'agosto de 2005 l'OMC teneba 148 estaus miembros. Toz os miembros d'a OMC han de conceder-se os uns a los atros o estatus de nación favoreixita, ta que (con excepcions) as concesions comercials que un miembro da a un atro, sían conceditas a toz os miembros d'a organización.

## Oríchens
A OMC fue establita o 1 de chinero de 1995 ta sustituyir a l'Alcuerdo Cheneral de Tarifas y Comercio (GATT), que yera en realidat un conchunto de tractatos internacionals signatos luego d'a Segunda Guerra Mundial ta facilitar o libre comercio entre as nacions. Os principios y alcuerdos d'o GATT fuoron adoptatos por a OMC, que recibió la comanda d'enanplar-los. A diferencia d'o suyo predecesor o GATT, a OMC sí que en tien una estructura institucional.

A mas, a OMC ye a sucesora d'a prevista y mai establita Organización Internacional de Comercio, que tenerba que sustituyir a o GATT. A Conferencia de Comercio y Ocupación de La Habana (Cuba) de marzo de 1948 heba alcordato a creyación d'a Organización Internacional de Comercio, encara que ista propuesta fue bloqueyata por o Senau estausunidense.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial d'a Organización Mundial d'o Comercio.
Guerra civil

:*Iste articlo ye sobre as *'guerras civils** en cheneral. Ta atros usos se veiga [[Guerra civil (desambigación)]]''

Una **guerra civil''' ye un enfrentamiento belico en o que os suyos participants no son en a suya mayoría fuerzas militars regulars, sino que son formatas u organizatas por personas cheneralment d'a población civil. A suya caracteristica mas común ye que o conflicto armato se desembolica en un mesmo país, enfrentando-sen entre sí personas d'o mesmo puesto: ciudat, lugar, comunidat... esfendendo, cheneralment, dos ideyolochías u intreses diferents. En iste conflicto, bi ha a vegatas a intervención d'unidaz foranas de diferents países, incluso aduyando u colaborando con os diferents bandos d'ixa mesma guerra civil, podendo estar istas unidaz formatas por voluntarios civils que simpatizan a ideya de la un u l'atro bando.

## Prencipals Guerras civils en Aragón
En a suya historia Aragón ha vivito cuantas guerras civils. Destacan as siguients:

* Guerra Civil Catalana (1462-1472): Enfrentamiento armato entre Chuan II d'Aragón y as institucions catalanas ta prener o control politico.
* Guerra de Succesión Espanyola (1701-1715): Enfrentamiento entre os austracistas (partidarios d'os Habsburgo) y os borbonicos.
* Guerras carlistas (1833-1876): Conflictos dinasticos entre dos brancas d'a casa de Borbón por a succesión a la corona. D'un costato, Isabel II y, dimpués, o suyo fillo Alifonso XII; d'atro, Carlos María Isidro de Borbón y Parma, chirmán de Ferrando VII y os suyos descendients.
* Guerra Civil Espanyola (1936-1939): Enfrentamiento entre os partidarios d'a Republica Espanyola cuentra os militars de dreitas sulevatos baixo lo mando d'o cheneral Francisco Franco

## Guerras d'a Historia
### Edat Contemporania
* Guerra Civil d'os Estaus Unius, Guerra civil americana, Guerra civil estausunidense u Guerra de Secesión dels Estats Units. 
:Estió un conflicto belico en forma d'una guerra civil que acayeció entre 1861 y 1865 entre 23 estaus d'o norte d'os Estaus Unius y os Estaus Confederaus d'America.
* Guerras Yugoslavas, Guerra d'os Balcans u Guerras Yugoslavas de Secesión (1991-2001). 
:Estioron dos grups de guerras sucesivas en as que estioron implicatas 6 republicas de Yugoslavia.
* Primera (1996-1997) y Segunda Guerra d'o Congo (1998-2003).
:Dimpués d'a caiguda d'o dictador Mobutu Sese Seko por as guerrilas de Laurent Kabila principian enfrentamientos armatos entre os habitants d'a Republica Democratica d'o Congo interviniendo-ie bel atros paises africanos y con un resultato de una mortalera de 3,8 milions de personas.

### Actualidat
* Guerra de l'este d'Ucraína, (2014-l'actualidat). Ye un conflicto armato como reacción contraria a l'autoproclamación d'independiencia d'as rechions de Donetsk y Lugansk situatas a l'este d'Ucraína.
* Guerra de Siria u Guerra civil Siriana (2011-l'actualidat). Ye un conflicto belico que enfrenta a o Gubierno de Siria y as suyas fuerza armatas con grupos de rebeldes ta derrocar o gubierno y quitar d'o poder a o suyo president actual Bashar Al-Asad, acusando-li de violento, corrupto y fer mortaleras.

## Vinclos externos
Guerra civil (desambigación)

As siguients son **guerras civils** escaicitas en diferents países:

* Segunda Guerra Civil d'a Republica de Roma.
*  Guerra Civil Castellana (1366-1369).
* Guerra de Succesión Castellana (1475-1480).
* Guerra Civil chaponesa (1476-1568).
* Guerra d'as Dos Rosas (1445-1485).
* Guerra Civil catalana (1462–1472).
* Guerras carlistas (1833-1876).
* Revolución chilena de 1851.
* Guerra de Reforma(1857-1861).
* Guerra de Seccesión Estausunidense (1861-1865).
* Guerras Civils Archentinas (1814-1880).
* Guerra Civil Chilena (1891).
* Revolución Liberal d'Ecuador (1875/1895-1924).
* Guerra Civil Venezolana (1901)-1903).
* Guerra d'os Mil Días (1899-1902).
* Guerra Civil finlandesa (1918).
* Guerra Civil Rusa (1918-1922).
* Guerra Civil Irlandesa (1922-1923).
* Guerra Civil Chinesa (1927-1950).
* Guerra Civil Espanyola (1936-1939).
* Guerra Civil Griega (1946-1949).
* Guerra Civil d'El Salvador (1980-1992).
* Guerra d'os Balcans (1991-1995).
* Primera (1996-1997) y Segunda Guerra d'o Congo (1998-2003).
Cantón d'Autariba

O **cantón d'Autariba** (en francés *canton d'Auterive*) ye una división administrativa francesa situata en o departamento de l'Alta Garona, en a rechión d'Occitania.

## Se veiga tamién
* Cantons de l'Alta Garona
Banyeras de Bigorra

**Banyeras de Bigorra** (*Banhèras de Bigòrra* en occitán, *Bagnères-de-Bigorre* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra (en ye a suya capital), cantón de l'Alta Bigorra (tamién en ye a capital) y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 8.201 habitants (2008) en una superficie de 125,86 km², con una densidat de población de 65,16 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Termas de Banyeras de Bigorra, d'o sieglo XIX.
* Torre d'os Chacobins, d'o sieglo XIV, en estilo gotico, unico repui de l'antigo monesterio d'os Chacobins: a ilesia s'incendió en 1343 y o claustro y o monesterio fuoron destruyitos en 1793.
* Ilesia de Sant Vicent, d'o sieglo XIV, d'estilo gotico, construyita dencima d'una antiga ilesia paleocristiana.

## Localida achirmanatas
*  Tutzing (Alemanya).
*  Alhama de Granada (Andalucía).
*  Granarolo dell'Emilia (Ialia).

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal de Banyeras de Bigorra.
* Pachina web oficial d'a Oficina de Turismo de Banyeras de Bigorra.
Cantón de Carbona

O **cantón de Carbona** (en occitán *canton de Carbona*, en francés *canton de Carbonne*) yera una división administrativa francesa situada en o districto de Muriel y departamento de l'Alta Garona, en a rechión d'Occitania.

A suya población yera de 12.381 habitants (1999).

A capital d'o cantón yera a ciudat de Carbona, y d'o cantón feban parte 11 comunas. O zaguer consellero cheneral cantonal yera Gérard Roujas.

## Administración
### Consellers chenerals

## Se veiga tamién
* Cantons de l'Alta Garona
Vespras Sicilianas

Se conoix en a Historia con o nombre de **Vespras Sicilianas** a una sublevación d'os sicilianos contra o dominio francés en a isla por a Casa d'Anchú o 30 de marzo de 1282, que remató en una mortalera d'os franceses d'a isla. Dimpués, Sicilia s'adhibió a la Corona d'Aragón en a persona d'o rei Pero III d'Aragón, que prenió asinas o nombre de Pero I de Sicilia en o reino de Sicilia. A sublevación principió en Palermo, a on se deciba que bels soldatos franceses heban forzato a unas mullers sicilianas, y a escape s'estendilló ta otros lugars d'a isla, como Mecina u Corleone, dica rematar a mortalera d'os franceses d'a isla. Bels autors afirman que as vespras sicilianas fuoron promovitas por Miguel VIII Paleologo, estando un eixemplo de "Diplomacia Bizantina".

Os sicilianos clamoron en la suya aduya a o rei Pero III d'Aragón, casato con Gonstanza II de Sicilia, filla y heredera de Manfredo I de Sicilia, o zaguer rei d'a Sicilia independient antis de ser redotato y muerto por Carlos I d'Anchú en a batalla de Benavent o 26 de febrero de 1266. Pero III atrancó a Carlos II d'Anchú, o fillo de Carlos I d'Anchú, inicialment en o castiello de Monclús, pero veyendo la poca seguridat que ofriba per la proximidat con Francia, lo trayió a lo castiello de Mequinenza dica que estió meso en libertat en 1288 en complimiento d'o tractato de Canfranc. Un d'as condicions imposatas yera que la Provenza cayería baixo lo vasallache aragonés si Carlos d'Anchú incompliba ixo a lo que le'n obligaba.

## Bibliografía
*  Steven Runciman, *The Sicilian Vespers: A History of the Mediterranean World in the Later Thirteenth Century* ISBN 978-0-521-43774-5
*  Michele Amari, *History of the war of the Sicilian vespers*. Earl of Ellesmere. Londres 1850
*  H. J. Chaytor. *[http://libro.uca.edu/chaytor/hac7.htm A History of Aragon and Catalonia]*

## Vinclos externos
Bànari

**Bànari** (*Bànari* en sardo; *Banari*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 677 habitants en una superficie de 21,27 km², con una densidat de población de 31,83 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Bànari ye situata a 419 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
* Pachina web oficial municipal de Bànari.
Manfredo I de Sicilia

**Manfredo I de Sicilia** u **Manfredo de Hohenstaufen**, naixito arredol de 1232 en Venosa (hué provincia de Potencia, Basilicata, Italia) y muerto en a batalla de Benavent o 26 de febrero de 1266, estió un rei de Sicilia, d'a dinastía Hohenstaufen, o zaguer rei d'una Sicilia independient, dende 1258 dica a suya muerte, cuan o reino fue conquiesto por Carlos I d'Anchú.
Paz

A **paz** (d'o latín *pace(m)*) ye cheneralment definita, en sentito positivo, como un estato de tranquilidat u calma y en sentito opuesto como ausencia d'inquietut, violencia u guerra.

Dende o punto de vista d'o dreito internacional o termin *Paz* ye un convenio u tractau que mete fin a la guerra (como por eixemplo, a Paz de Westfalia).

Puet charrar-se d'una paz social como entendimiento y buenas relacions entre os grupos, clases u estamientos socials adintro d'un país.
 
Unito a lo concepto de paz ye o pacifismo que ye l'actitut que esfensa que a guerra nunca no puet resolver os problemes d'una millor traza que as negociacions.

A *Paz* ye también una parti d'a liturchia catolica.

## Referencias
Dreitos humans

Os **dreitos humans** se definen cheneralment como as libertatz, facultatz, institucions u reivindicacions basicas que corresponden a tota persona por o simple feito d'a suya condición humana, ta guaranciar-li una vida digna. Istos dreitos se poseyen independientment de cual sía la situación legal u churidica d'o país u rechión en o que habita y de factors como lo estatus, a etnia, a nacionalidat u cualsiquier atra circumstancia de l'individuo en cuestión.

Os dreitos humans son inalienables y inherents a la persona. No pueden estar conceditos, limitatos, cambiatos u venditos y nomás pueden estar aseguratos u violatos.

De forma legal, os dreitos humans quedan recullitos en a ordenación legal de muitos estaus, asinas como en diferents tractatos internacionals, estando lo mas important d'istos a Declaración Universal d'os Dreitos Humans. A mas, en a mayoría de países desembolicatos, os dreitos humans son una base etica y moral arredol d'a que se quiere construir l'orden cheopolitico d'a sociedat moderna, antiparti de cualsiquier atra consideración legal.

Os dreitos humans son y han estau obchecto de permanent estudio por parti de diferents corrients filosoficas y politicas en tota la historia, como lo chusnaturalismo, o chusracionalismo u o chuspositivismo.

## Se veiga tamién
* Declaración Universal d'os Dreitos Humans.

## Vinclos externos

* // Pachina web d'Amnistia Internacional.
Cullara

Una **cullara** u **cullera** ye una ferramienta con una capeza concaba en o cabo d'un mango largo, que se gosa emplegar ta minchar alimentos lequidos u semi-lequidos, y tamién cualcuns de solidos que no se pueden devantar con o tenedor como son a roz u os flocons de trigo. Tamién s'emplega ta servir toz ixes alimentos.

As cullaras tamién s'emplegan en a cocina ta preparar y mesurar os ingredients. Por un regular, son feitas de metal, pero tradicionalment yeran de fusta. Tamién se'n fa de porcelana u plastico.

## Se veiga tamién
* Cullarón.
* Cullareta.

## Referencias
Guerra

A **guerra** (d'o chermanico *< werra* "discordia") ye o enfrentamiento entre países, u atras organizacions armatas, con l'uso de violencia y d'armas. Encara que dende sempre bi ha habito enfrentamientos entre os humans (tamién en as tribus prehistoricas), a guerra oficialment considerata como tal, con a participación d'exercitos, prencipia como si mesma en os primers imperios orientals, que ya emplegaban caballería y armamento elaborato.

A guerra ha estau muitas vegatas a causa d'a muerte de mils de sers humans, de muitas malautías, d'a pestilencia, a fambre, y d'atros mals.

Cuan a guerra se fa en contra d'as leis internacionals, se puet charrar de crimen de guerra; de totas trazas a guerra ye siempre una actividat cruel y despiadata.

A vegatas, se fa la distinción entre conflictos armatos y guerras. D'alcuerdo con iste punto de gollata, un conflicto nomás sería una guerra si os belicherants han feito una declaración formal de guerra.

En o curso d'a historia, bi ha habito guerras por o control d'os recursos naturals, por razons relichiosas u culturals, por mantener u cambiar balanzas de poder, por cuestions de legalidat, ta eslindar pleitos economicos u territorials, u por atras causas. A sobén, as razons que levan a la guerra entre dos estaus son complexas, pero cheneralment tien una important influencia o factor economico.

Militarment, l'obchectivo en a guerra ye a victoria sobre o enemigo. Por ixo, cal establir una superioridat armamentistica y humana, que obligue a lo contrario a reblar u a proposar un armisticio. A practica totalidat de guerras causan gran numero de victimas, no nomás entre os combatients, sino tamién en a población civil. Amás, as guerras tamién producen graves violacions d'os dreitos humans. Encara que s'han establito convenios internacionals ta limitar a mortalidat causata en as guerras, y guaranciar un tracto digno a los presoners, istas convencions s'ignoran muito a sobén en a practica.

A diferencia entre a guerra en apariencia y a guerra en a practica se basa en que as partis en conflicto miran de mantener una imachen d'honor y lechitimidat d'a suya causa, mientres practican una sistematica transgresión de tota norma de respeto humán. A guerra parte d'a visión mas extrema de que a fin chustifica os medios.

## Bibliografía
*  ISBN 978-0-472-06738-1.
* 
* 

## Referencias

## Se veiga tamién
* Primera guerra mundial.
* Segunda guerra mundial.
* Guerra d'o Francés.

## Vinclos externos
Aborto

L**'aborto** ye a interrupción espontania u provocada de l'embarazo. A lo largo d'a historia, l'aborto provocau ha estato siempre un tema controvertito por as suyas implicacions eticas y morals. Ha estato muito a sobén prohibito u limitato, encara que os abortos ilegals continan estando comuns, manimenos as prohibicions, y resultan una d'as prencipals causas de muerte en mullers chovenas, particularment en os países menos desenvolicatos.

## Tipos d'aborto
* **Aborto espontanio**: Se considera aborto espontanio a la perdua d'a chestación antis d'as 26 semanas, cuan o feto no ye encara en condicions de sobrevivir con guarencias difuera de l'utero materno. A mayoría d'os abortos espontanios, se producen mientres as primeras 12 semanas d'embarazo y en muitos casos no requieren garra tipo d'intervención medica ni cirurchica
* **Aborto inducito**: Ye o resultato de maniobras practicatas deliberadament sobre l'embrión u feto, con l'obchectivo d'interromper l'embarazo. L'aborto prevocato se ye ito despenalizando en muitos países, tanto d'o primer, segundo y tercer mundo, baixo diversas circumstancias.
* **Aborto legal**: Se considera aborto ilegal u clandestín cuan ye realizato en contra de beluna d'as leis d'o país a on que se practica.

## Notas


## Referencias

## Bibliografía
* Major, Brenda y atros. ''Mental Health and Abortion'' (pdf) (en anglès). American Psychological Association, 2008.

## Enlaces externos

*  Lechislación relativa a l'aborto en Espanya en o BOE.
Tarrazo

Un **tarrazo** u **tarraz** (plural «tarrazos») ye una cazuela d'archila cueta, de mas amplura que no fondura, que s'emplega ta cocinar. Os tarrazos gosan tener dos ansas ta poder-los culler. En aragonés, o termino "tarrazo" tamién designa la cantidat de liquido correspondient aproximadament a lo que i podría caber en un tarrazo, anque no i sía mesurau con garra.

## Se veiga tamién
* Olla.
* Cazuela.
* Perol.
* Caldero.
* Estreudes.
* Loza.

## Referencias
Río Irati

O **río Irati** ye un río de Navarra, afluent d'o río Aragón, d'una longaria de 88 km, que tien o suyo naixedero en a selva d'Irati, en a muga de Navarra con Francia, en as estribacions orientals d'os Pireneus.

O río tien o suyo naixedero en o forcallo de dos ríos, o río Urtxuria y o río Urbeltza (*[[augua]] blanca* y *augua negra* en basco), ta dimpues trobar-se, en a mesma selva d'Irati, con l'entibo d'Irabia. O río trescruza dimpués a val d'Escua y Oroz-Betelu dica l'entibo d'Itoiz, en recibindo as auguas d'o río Urrobi y d'o río Erro.

Dimpués de recibir as auguas d'o río Areta y d'o río Sarasaz, o río Irati trescruza Lumbier a on forma a clamata *[[Foz de Lumbier]]*, dica desauguar en o río Aragón a man de Sangüesa dimpués d'un recorrito de 88&nbsp;km. Ye asinas uno d'os ríos d'a cuenca hidrolochica d'o río Ebro.

## Vinclos externos
Cantón d'Aspèth

O **cantón d'Aspèth** (en occitán *canton d'Aspèth*, en francés *canton d'Aspet*) yera una división administrativa francesa situada en o departamento de l'Alta Garona, en a rechión d'Occitania, districto de Sent Gaudenç.

A suya población yera de 4.680 habitants (1999) en una superficie de 239,51 km², con una densidat de población de 19,54 hab/km².

A capital d'o cantón yera a localidat d'Aspèth. L'actual consellero cheneral d'o departamento yera Jean-Pierre Brana.

## Administración
### Consellers chenerals

## Se veiga tamién
* Cantons de l'Alta Garona.
Cullar

Un **cullar** u **cullarón**  ye una cullara de grans dimensions con un manego luengo que s'emplega cuasi que exclusibament ta cocinar. O cullar s'emplega ta quitar porcions d'o guiso en o perol cuan se b'ye cocinando, y tamien ta cotraciar-lo aduyando ansinas que se faiga bien per tot o suyo volumen. Existen muitos modelos diferents de cullars, a mas gran parte feitos de metal.

## Se veiga tamién
* Cullara.
* Cullareta.

## Notas


## Referencias
Bono (Cerdenya)

:*Iste articlo ye sobre una comuna italiana d'a rechión de Cerdenya; ta atros usos se veiga *'Bono (desambigación)**''.


**Bono*' (*Bono* en [[Idioma sardo|sardo]]; *Bono'', en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 3.800 habitants en una superficie de 74,47 km², con una densidat de población de 51,03 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Bono ye situata a 540 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Administración
### Alcaldes
Cantón d'Aurinhac

O **cantón d'Aurinhac** (en occitán *canton d'Aurinhac*, en francés *canton d'Aurignac*) yera una división administrativa francesa situata en o departamento de l'Alta Garona, en a rechión d'Occitania.

## Se veiga tamién
* Cantons de l'Alta Garona