open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Loscos

**Loscos** ye un municipio de la provincia de Teruel (Aragón), situau en la comarca de Xiloca. La población ye de 156 habitants en una superficie de 71,8&nbsp;km².

## Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Allueva, con Fuent Frida, con Beya, con Cucalón, con Badenas, con Santa Cruz de Nogueras, con Plenas, con Mont-fort y con l'aria de Rudiella de lo termin municipal de Uesa.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:231
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:47 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:214
  bar:2000 from:0 till:217
  bar:2002 from:0 till:196
  bar:2004 from:0 till:184
  bar:2006 from:0 till:185
  bar:2008 from:0 till:189
  bar:2010 from:0 till:177
  bar:2012 from:0 till:175
  bar:2014 from:0 till:154
  bar:2016 from:0 till:138
  bar:2018 from:0 till:129
  bar:2020 from:0 till:125
 


## Historia
Loscos ye mencionau por primera vegada en la Carta de población de Mont-fort, de 1157. Perteneixió a la seixma de Trassierra adintro de la Comunidat d'aldeyas de Daroca.

## Toponimia
Bi ha microtoponimos en aragonés u talment en mozarabe como "río Nogueta", (de lo latín *NUCETUM* como "Nocito").

## Administración
### Reparto de concellers



### Alcaldes

## Puestos d'intrés
* Ilesia de Sant Andreu.
* Ermita de Sant Roc.

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Teruel.

## Referencias
Martín (Teruel)

**Martín** (*Martín del Río* en castellano) ye un municipio de la provincia de Teruel (Aragón), situato en la comarca de las Cuencas Meneras y partiu chudicial de Calamocha.

La suya población ye de  habitants en una superficie de &nbsp;km² y una densidat de población de  hab/km².

## Toponimia
*Martín* dica 1797, *Martín del Río* dende 1834.

## Cheografía
La localidat de Martín se troba situata a 909 metros d'altaria sobre lo ran de la mar, a una distancia de 79 km de la ciudat de Teruel, la capital de la suya provincia.

### Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Mont Albán, Utriellas, Pancrudo y Vivel.

## Historia
Entre los anyos 1163 y 1171 la cuenca alta de lo río Martín yera organizada como tenencia. Se sabe que en mayo de 1154 Remón Berenguer ya heba interveniu militarment en ixa zona.

Encara que estió un territorio inicialment adintro de los termins asignaus a Daroca, nunca no fue controlau por lo concello d'esta ciudat y estió un territorio conquiesto dende Belchit.

Lo 1 d'octubre de l'anyo 1177 lo rei Alifonso II concedió lo territorio de la tenencia de Martín a lo concello de Teruel. Con lo tiempo cualques aldeyas de l'anterior tenencia de Martín fuoron agrupadas en la seixma d'el río Martín de la Comunidat de Teruel.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:525
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:105 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:491
  bar:2000 from:0 till:495
  bar:2002 from:0 till:490
  bar:2004 from:0 till:474
  bar:2006 from:0 till:472
  bar:2008 from:0 till:466
  bar:2010 from:0 till:469
  bar:2012 from:0 till:429
  bar:2014 from:0 till:437
  bar:2016 from:0 till:429
  bar:2018 from:0 till:417
  bar:2020 from:0 till:387
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Puestos d'intrés
*Ilesia de l'Asumpción, sieglo XVIII.

## Fiestas
* Fiestas mayors, 15 d'agosto.

## Referencias

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Teruel.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial municipal de Martín.
Idioma chenoua

O **chenoua** u **chenoui** (*Haqbaylit̠*) ye una luenga afroasiatica, d'a branca berber. Se charra en Alcheria, en a rechión de *Bou Ismaïl* (40 km a l'ueste d'Alcher).
Felipe González

**Felipe González Márquez** naixito o 5 de marzo de 1942 en Sevilla (Andalucía). President d'o gubierno espanyol dende l'1 d'aviento de 1982 dica o 4 de mayo de 1996.

## Vinclos externos
Idioma corso

O **corso** (*corsu*) ye una luenga indoeuropea, d'o grupo romance, fablata en Corcega (Francia) y conoixita como gallurés en a parte nortoriental (Gallura) de la Cerdenya.

O corso tien gran pareixito con l'italiano y particularment con os dialectos toscanos.
Leopoldo Calvo-Sotelo

**Leopoldo Calvo-Sotelo Bustelo** (Madrit, 14 d'abril de 1926 - †Madrit, 3 de mayo de 2008) fue un politico espanyol que estió ministro mientres o gubierno Adolfo Suárez y dimpués d'a suya dimisión fue o suyo succesor como president d'o gubierno espanyol dende o 25 de febrero de 1981 dica l'1 d'aviento de 1982 cuan se celebroron as Eleccions a Corz d'Espanya de 1982 en as que estió ganador o PSOE con mayoria absoluta y estando Felipe González o nuevo President.

## Vinclos externs

*  Biografía de Leopoldo Calvo-Sotelo en a pachina web d'o Congreso d'os Deputatos d'Espanya.
Territorios Australs Franceses

Os **Territorios Australs Franceses** son un conchunto de dependencias d'ultramar de Francia. No son reconoixitos internacionalment como parti de Francia ya que incluyen reivindicacions de territorios antarcticos. O conchunto tien o estatus de territorio d'ultramar (en idioma francés *territoire d'outre-mer* o d'as suyas siglas en francés *TOM*) y ye dividito en cinco districtos: 
* Islas Kerguelen. 
* Isla Sant Pablo.  
* Isla Amsterdam.
* Islas Crozet.
* Tierra Adelia (en l'Antarctida). 
* Islas Dispersas de l'Oceano Indico (dende febrero de 2007).
 
## Referencias
Idioma khacaso

L'idioma **khacaso** (*tadar*) ye una luenga turquica d'o grupo nordoriental, parlata per lo pueblo khacaso.

## Filiación lingüistica
Lo khacaso fa parte d'o grupo de luengas turquicas nordorientals, que inclui lo xor, lo chulim, lo tubinio, lo tofa, lo sakha u yacuto y lo dolgán.

## Estructura d'a luenga
### Grafía
En 1924, se fició una adaptación de l'alfabeto cirilico, pero cinco anatas mes tardi pasó a emplegar-se l'alfabeto latino. En 1939 se tornó a fer servir un alfabeto cirilico.

## Aspectos socioculturals
### Situación cheografica
Lo khacaso ye parlato principalment a Khacasia, republica d'a Federación rusa a lo sud de Siberia. Os gïrgïs mes viellos d'a compleganza d'o Nonni (Heilongjiang) charran tamién o khacaso, pero no lis ne transmitioron a las cheneracions posteriors por o que ye en camín de desapareixer.

### Situación social
Encara que lo numbro de khacasos ronda es 80.000, només entre 60.000 y 65.000 tienen per idioma lo khacaso; la mayoría son bilingües en khacaso y ruso.

### Variación diatopica
Tradicionalment s'ha estallato l'idioma khacaso en bels dialectos prou amanatos entre élls, que teneban per nombre lo d'as diferens tribus: sagai, kacha, koibal, beltir y kîzîl. Manimenos, ixos nombres representan las antigas unidaz administrativas mes que no grupos tribals u lingüisticos.

Una migración de kirguizes d'o Yenisei-khacasos ta Dzhungaria en l'anyo 1703 y, dimpués de l'anyo 1759 a deportación dende Dzhungaria ta Manchuria por orden d'os nuevos dominadors Qing levó a uns parlants d'o khacaso a la compleganza d'o Nonni (Heilongjiang), on s'ha charrato o dialecto *[[Fuyü Gïrgïs]]* u *[[Fu-Yu Kirgiz]]*, que ye en proceso de desaparición ya irreversible.

### Literatura
Los primers rechistros de l'idioma fuoron feitos meyato lo sieglo XIX per lo lingüista finlandés, Matthias Castrén, que viachó per l'Asia central y septentrional entre 1845 y 1849, y escribió sobre lo dialecto koibal. Wilhelm Radloff viachó con frecuencia per la rechión meridional de Siberia entre 1859 y 1870. Lo resultato d'a suya investigación fue publicato en o suyo diccionario de cuatre volúmens y en a suya serie de diez volúmens de textos turquicos. Lo segundo volumen contién es suyos materials sobre lo khacaso, acompanyatos de traducción alemana. Lo volumen nobén fue parato per lo estudián de Radloff, Katanov, un sagai, que contién mes materials d'o khacaso, acompanyatos de traducción ta o ruso.

Lo khacaso literario se farchó només que dimpués d'a Revolución rusa de 1917, y se basa en os dialectos centrals sagai y kacha; lo dialecto beltir ye estato prou asimilato per lo sagai, y lo koibal per lo kacha.

## Vinclos exteriors
* L'alfabeto khacaso
Idioma lepontico

O **celtoligur** u **lepontico** (huei muerto) ye una luenga celta arcaizant pero con elementos comuns con l'idioma galo, que por tanto fa parte d'a branca continental d'as luengas celtas.

Se charraba en territorios entre las actuals Francia, Suiza y Italia on los antigos ligurs se celtizaban por a influencia d'os galos.

Ha deixato mes restas epigraficas en o territorio d'os antigos *Lepontii* d'a *Galia Cisalpina* (por ixo lo gosan clamar lepontico) y se i charro entre o 700 aC y o 400 aC.

Existe un problema terminolochico (lo claman a vegatas *galo cisalpín*) que fa que se pueda confundir leyendo con a luenga d'os galos cisalpins, portato por pueblos galos de cultura *La Tene* que plegoron dende o sieglo IV aC: insubres, senons, boyos, etcetera...

Teneba en común con o galo y con atros idiomas indoeuropeus d'Europa Central que o fonema indoeuropeu *Kw* cambeyaba ta *p*. N'esto se diferenciaba d'as luengas celtas perifericas como o gaelico u o celtibero.
Cabo d'anyo

:*Este articlo ye sobre o *'primer día d'o calendario gregoriano**, ta as celebracions festivas y borinas relacionatas, se veiga [[nueit de cabo d'anyo]] y ta la plega de [[lamins]] se veiga [[Cabo d'anyo (plega)]]''

O día de **cabo d'anyo*' ye o primer día de l'anyo en o [[calendario gregoriano]]. Actualment ye o [[1 de chenero]]. Ye festivo en o [[catolicismo]], que asimila d'esta traza una fiesta d'a [[relichión politeísta romana]]. En atras ilesias cristianas oriental celebran o cabo d'anyo como fiesta relichiosa o [[14 de chinero]] d'alcuerdo con o [[calendario chuliano]], y por ixo son conoixitas como *d'o calendario antigo*.

== Denominacions ==
En aragonés actual *cabo d'anyo* se fa servir sobre tot ta a borina que se fa a nueit entre o [[31 d'aviento]] y [[1 de chinero]] y pa os regalos que se demandan os ninos fendo la tradicional plega por as casas. En atro contexto tamién se diz cabo d'anyo cuan ya ha pasato una [[Anyada|anyata]] d'a muerte d'un defunto. En a [[Edat Meya]] trobamos una mención a lo día [[1 de chinero]] como cabo d'anyo y o 31 d'aviento como viespra de cabo d'anyo en as *Cronicas d'os Chueces de Teruel*:



Atra mención a lo cabo d'anyo en textos medievals aragoneses se troba en *Litera Intimata'' de Chuan Ximénez Cerdán:

## Curiosidaz
L'anyata romana encomenzaba enantes en marzo, igual que l'anyata astrolochica encomienza encara con piscis. Os romanos cambeyoron o cabo d'anyo de marzo por o cabo d'anyo o día 1 de chenero por razons politicas con enchaquia d'a guerra contra Numancia, porque a suya lei impediba que as tropas salisen de Roma enantes de cabo d'anyo.

## Referencias

## Vinclos externos
Polinesia Francesa

A **Polinesia Francesa** ye una *Colectividat d'Ultramar* (*"Collectivité d’outre-mer"*) francesa localizata a lo sud de l'Oceano Pacifico. Ye formata por cuantos grupos d'islas polinesias, estando Tahití, en as islas d'a Sociedat, a mas famosa y poblata d'ellas. A capital, Papeete, se localiza en ista isla.

## Vinclos externos
Saint-Pierre y Miquelon

**Saint-Pierre et Miquelon** ye una colectividat territorial francesa. D'antis mas un departamento d'ultramar, Saint-Pierre y Miquelon ye un archipelago formato por dos islas prencipals, Saint Pierre y Miquelon (con a isla de Langlade, unita a Miquelon por un cordón d'arena dende o sieglo XVIII), y mas d'una decena de chicoz isloz, debant d'a costa canadiense, en l'Atlantico Norte.

Iste territorio fa parte d'os *Países y departamentos d'ultramar d'a [[Unión Europea]]*.

A suya población ye de 6.345 habitants (2009) en una superficie de 242 km², con una densidat de población de 26,22 hab/km².

## Historia
Mientres a Segunda Guerra Mundial, tropas d'a Francia Libre liberoron sin o permiso d'os atros países Aliaus o territorio, que feba parte d'a Francia de Vichèi, aliada d'o Tercer Reich, con un desembarco en as islas o 24 d'aviento de 1941. O Gubierno de Canadá, con l'autorización d'o Gubierno d'Estaus Unius, miraba de fer una operación militar ta apoderar-se'n d'o territorio.

Iste feito fació que o president Franklin Delano Roosevelt perdese a suya confianza en o cheneral de Gaulle, o chefe d'a Francia Libre, por creyer que iste nomás miraba de consolidar o suyo poder. Dimpués d'estar liberato o territorio, se i fació un referendum, y Saint-Pierre y Miquelon votó por a suya unión a la Francia Libre.

## Vinclos externos

*  Prefeutura de Saint-Pierre y Miquelon.
Wallis y Futuna

O Territorio d'as Islas **Wallis y Futuna** (en francés: *Territoire des Îles Wallis et Futuna*) ye un grupo de tres islas tropicals d'orichen volcanico situatas en l'oceano Pacifico sud, en Oceanía, entre Fichi y Samoa, dependients de Francia dende 1837. As tres islas prencipals son Wallis, Futuna y Alofi, y se troban a una distancia, alto u baixo, de 16.000 km de París, a capital de Francia.

A suya población ye de 16.025 habitants (estimación de 2005) en una superficie de 274 km², con una densidat de población de 57 hab/km². A suya capital y a mayor ciudat ye Mata-Utu.

## Vinclos externos
Anguila

:*Iste articlo tracta sobre Anguila, un Territorio Britanico d'Ultramar. Ta os peixes de forma alargada, se veiga *'Anguillidae**.


**Anguila*' (*Anguilla'' en anglés) ye un Territorio Britanico d'Ultramar localizau en a mar Caribe. L'archipelago ye formau por a isla d'Anguila y bellas isletas amanatas, y poseye mugas maritimas con a isla de Sant Martín, que fa parte d'o departamento francés de Guadalupe a lo sud-este. A l'ueste, se i troban as Islas Vírchens Britanicas.

## Vinclos externos
Socastiello

**Socastiello** (en castellano *Socastillo*) ye un lugarón d'o municipio d'a Espunya. Debaixo d'es lugars de Ceresa y O Casal, en a faldada d'a Penya Montanyesa.

## Toponimia
O toponimo encomienza como parola con prefixo so-, prefixo que deriva d'o prefixo latín *SUB-*. Significa "baixo o castiello".
Islas Caimán

As **Islas Caimán** (en anglés *Cayman Islands*) son un Territorio d'Ultramar dependient d'o Reino Uniu y situato a lo nord-ueste de Chamaica, entre a isla de Cuba y a costa d'Honduras, en auguas d'o Mar Caribe. Estioron colonizatas por exploradors britanicos entre os sieglos XVIII y XIX y prencipioron a estar administratas por o gubierno de Chamaica en 1863. Cuan Chamaica consiguió a suya independencia o 6 d'agosto de 1962, as Islas Caimán pasoron a estar almenistradas como territorio de l'Imperio Britanico.
Islas Vírchens Britanicas

As **Islas Vírchens Britanicas** (*British Virgin Islands*, en anglés) son un Territorio Britanico d'Ultramar situato en a canal de Francis Drake, a l'este de Puerto Rico, en auguas d'o Mar Caribe.

L'archipelago ye formato por unas cuaranta islas, d'as cuals once son habitatas. As mas grans son Tortola, Virchen Gorda, Anegada y Jost van Dyke.
Isla de Montserrat

:*Ta atros emplegos d'o toponimo *'Montserrat** se veiga **Montserrat (desambigación)**.''

A isla de **Montserrat''' ye un Territorio d'Ultramar dependién d'o Reino Uniu situato a lo sud-este d'a isla de Puerto Rico, en auguas d'o Mar Caribe. Ye una d'as Islas de Sotavento, que fan parte d'as Antillas Menors u Chicotas Antillas a lo sud-ueste d'Antigua y a lo nord-ueste de Guadalupe. A isla estió nombrata por a montanya d'o mesmo nombre (Montserrat, situata amán de Barcelona en Espanya) por Cristofo Colombo en 1493.

A suya población ye de 9.245 habitants (estimación de 2004) en una superficie de 102 km², con una densidat de población de 90,6 hab./km².

A capital d'o territorio ye a ciudat de Plymouth, albandonata en 1997 por a erupción d'o volcán Soufriere Hills, y substituyida provisionalment por Brades.

## Vinclos externos

*  Pachina web d'o Gubierno de Montserrat.
*  Pachina web d'o turismo en Monserrat.
Barásoain

**Barásoain** (*Barásoain* en castellano, *Barasoain* en basco) ye un municipio de Navarra, en a comarca de Tafalla y merindat d'Olit. Fa parte d'o partiu chudicial de Tafalla.

A suya población ye de 656 habitants (2010) en una superficie de 14,05&nbsp;km² y una densidat de población de 47,06 hab/km².

## Cheografía
O lugar de Barásoain se troba situato a 523 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 25&nbsp;km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra, y de 15&nbsp;km de Tafalla, a capital d'a suya comerca. O suyo termin municipal ye trescruzato por o río Cidacos.

### Mugas
O suyo termin municipal muga con Tirapu, Biurrun-Olcoz y Unzué a lo norte; con Olóriz a l'este; con Garínoain a lo sud y con Artaxona y Añorbe a l'ueste.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
### Molimentos relichiosos
* Ilesia de Santa María.
* Ermita de Santa Lucia.

## Fiestas
* 24 d'agosto, fiestas patronals en honor a Sant Bertolomeu.

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial municipal de Barásoain.
Guayana Esequiba

**Guayana Esequiba** (también conoixida como *Territorio Esequibo* u, en Venezuela, *Zona en Reclamación*) ye un territorio reclamau por Venezuela perteneixient actualment a Guyana, situau entre o río Cuyuni y o río Esequibo. Tien un aria de 159.500 km².
Garínoain

**Garínoain** ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Tafalla, a una distancia de 26 km de Pamplona.

A suya población ye de 480 habitants (2006) en una superficie de 10,26 km² y una densidat de población de 46,78 hab/km².

## Mugas
O suyo término municipal muga con Barásoain a lo norte; con Olóriz, Orísoain y Leoz a l'este; con Pueyo a lo sud y con Artaxona a l'ueste.

## Demografía

## Fiestas
*8 de setiembre, fiestas d'a Virchen Blanca. Patrona de Garínoain.

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra
Curaçao

:*Iste articlo ye sobre un país constituyent d'o Reino d'os Países Baixos; ta lo licor d' mesmo nombre, se veiga *'Curaçao (licor)**''.


**Curaçao*' (*Kòrsou* en [[papiamento]]) ye un [[país]] constituyent d'o [[Reino d'os Países Baixos]] y a isla mas gran y poblata d'as [[Antillas Neerlandesas]], tien una superficie d'alto u baixo 444 [[km²]]. Ye situata en o sud d'a [[mar Caribe]], a 50&nbsp;km d'a costa occidental de [[Venezuela]], y fa parte d'o grupo d'as islas de [[Sotavento]], chunto con as suyas islas vecinas d'[[Aruba]] y [[Bonaire]]. A maxima altaria ye o Christoffelberg (*Mont Cristofo'') con 372 metros d'altaria y situato en o nord-ueste d'a isla.
Bonaire

**Bonaire**, oficialment **Municipio Especial de Bonaire** (en neerlandés *Bijzondere gemeente Bonaire*, en papiamento *Komun special di Boneiru*) ye un municipio especial d'os Países Baixos y una isla d'as Antillas Neerlandesas. Ye situada en o sud d'a mar Caribe, debant d'a costa occidental de Venezuela, y fa parte d'o grupo d'islas de Sotavento d'as Antillas Menors, chunto con as islas d'Aruba y Curaçao.

Con 288&nbsp;km² de superficie, ye la segunda isla en grandaria d'as Antillas Neerlandesas, dimpués de Curaçao. A suya capital ye Kralendijk, situada en a costa centroccidental d'a isla.

Dende lo 10 d'octubre de 2010 tien o estatus de municipio especial d'os Países Baixos, fendo antis mas parti d'as Antillas Neerlandesas. Encara no fa parti de denguna d'as provincias d'os Países Baixos, pero a provincia d'Holanda Septentrional ha ofreixiu a lo municipio fer parti oficialment d'ella.

## Vinclos externos
Isla de Sant Martín

A **Isla de Sant Martín** (*Saint-Martin* en francés, *Sint Maarten* en neerlandés) ye una isla situata en a Mar Caribe, a unos 240&nbsp;km. a l'este d'a isla de Puerto Rico. A isla, de 98&nbsp;km² de superficie, se divide en dos: a parti sud ye Sint Maarten, un d'os países constituyents d'o Reino d'os Países Baixos, mientres que a parti norte forma a colectividat d'ultramar francesa de Saint-Martin.

As prencipals ciudaz son Marigot, en o canto francés, y Philipsburg, en o neerlandés.
Isla de Sant Eustaquio

**Sant Eustaquio** (en neerlandés *Sint Eustatius*, en anglés *St. Eustatius*) y oficialment o **Municipio Especial de Sant Eustaquio** (en neerlandés *Bijzondere gemeente Sint Eustatius*, en anglés *Special Municipality of St. Eustatius*) ye un municipio especial d'os Países Baixos y una isla d'as Antillas Neerlandesas que fa parte de l'archipelago d'as islas de Barlovento, que fan parte d'as Antillas Menors.

Poseye 21 km² y una población de 2.498 habitants (2004) y a capital d'o municipio ye Oranjestad.

Dende o 10 d'octubre de 2010 tien o estatus de municipio especial d'os Países Baixos, fendo antis mas parti d'as Antillas Neerlandesas. Encara no fa parti de denguna d'as provincias d'os Países Baixos, pero a provincia de Holanda Septentrional ha ofreixito a o municipio fer parti oficialment d'ella.
Saba

**Saba**, oficialment **Municipio Especial de Saba** (en neerlandés *Bijzondere gemeente Saba*, en papiamento *Komun special di Saba*) ye un municipio especial d'os Países Baixos y una chicota isla (13&nbsp;km²) d'as Antillas Neerlandesas, localizata en a latitut 63°13' ueste y lonchitut 17°38' norte, a unos 250 km a o sud-este de Puerto Rico. A capital rechional ye The Bottom.

Dende o 10 d'octubre de 2010 tien o estatus de municipio especial d'os Países Baixos, fendo antis mas parti d'as Antillas Neerlandesas. Encara no fa parti de denguna d'as provincias d'os Países Baixos, pero a provincia de Holanda Septentrional ha ofreixito a o municipio fer parti oficialment d'ella.
Olóriz

**Olóriz** (en basco y cooficial *Oloritz*) ye un municipio de Navarra situau en a comarca de Tafalla y merindat d'Olit. Fa tamién parte d'a val d'Orba.

A suya población ye de 194 habitants (2006) en una superficie de 40,08 km² y una densidat de 4,84 hab/km².

## Cheografía
Olóriz ye situau a 686 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 24 km de Pamplona, a capital de Navarra. O municipio d'Olóriz ye formau por 4 concellos: Echagüe, Mendívil, Olóriz y Solchaga y 3 lugars habitaus: Bariáin, Oricin y Eristáin.

### Mugas
O suyo termin municipal muga con a lo norte con Mont-reyal, a l'este con o de Leoz, a lo sud con o d'Orísoain y Garínoain, y a l'ueste con os de Barásoain y Unzué.

## Demografía

## Molimentos
*Ilesia parroquial de Sant Bartolomeu, d'estilo romanico d'o sieglo XII, con influencias d'a Orden de Cistels.

## Fiestas
*24 d'agosto, fiestas patronals en honor a Sant Bertolomeu.

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
* ''Románico en Navarra, recorridos: Oricin, Oloriz''.
Islas Turcas y Caicos

As **Islas Turcas y Caicos** (en anglés *Turks and Caicos Islands*) son un territorio d'ultramar dependient d'o Reino Uniu y son situatas a lo norte d'a isla d'Aití, en auguas d'o Mar Caribe.

Dica l'anyo 1962 yeran almenistratas por Chamaica, cuan ista s'independizó pasoron a estar administratas por o Gubernador Cheneral d'as islas Bahamas. Cuando as Bahamas consiguioron a suya independencia en 1973, as Islas Turcas y Caicos s'establioron como un territorio independient, manimenos aunque en l'anyo 1982 o Reino Uniu lis atorgó a independencia las islas esleyioron continar estando gubernatas como un territorio dependient d'a corona britanica.
Territorio Britanico de l'Oceano Indico

O **Territorio Britanico en l'Oceano Indico** (en anglés *British Indian Ocean Territory*, *BIOT*) ye formau por unas 60 islas tropicals de l'archipelago Chagos, en l'oceano Indico, a metat de camín entre Africa y Indonesia, alto u baixo en as coordenadas 6°S, 71°30'E.  Ye un Territorio Britanico d'Ultramar.

Diego García, ye a mayor de las islas y a que se i troba mas a lo sud. Ista isla tien una situación estratechica en o meyo de l'Indico y ye a seu d'instalacions militars d'o Reino Uniu y os Estaus Unius. A superficie total d'o Territorio ye de 60 kilometros cuadraus.
Viktor Dyk

**Viktor Dyk** (31 d'aviento de 1877, Pšovka u Mělníka - †14 de mayo de 1931, amán d'a isla de Lopud, en Yugoslavia) estió un poeta, escritor, politico y avogau checo.
Dimpués d'o Bachillerato, estudió Leis en Praga, allora perteneixeba a l'Imperio Austrohongaro. Dende 1907 dica la suya muerte estió redactor d'o periodico *Lumír* y participó tamién en *Samostatnost*. Mientres a Primera Guerra Mundial estió detenito por as suyas actividaz contra Austria-Hongría.

Con a creyación de Checoslovaquia, en 1918, dentró a fer parte d'a redacción de *Národní listy*. Politicament, en 1911 heba dentrato en o *Státoprávně pokroková strana* y en 1918 participó en a creyación d'o *Národní demokratická strana*, por o cual fue esleito deputau y senador en o Parlamento checoslovaco.

## Obra
### Poesía
* *A porta inferi*, 1897
* *Síla života*, 1898
* *Marnosti*, 1900
* *Buřiči*, 1903
* *Satiry a sarkasmy*, 1905
* *Milá sedmi loupežníků*, 1906
* *Pohádky z naší vesnice*, 1910
* *Giuseppe Moro*, 1911
* *Prohrané kampaně*, 1914
* *Lehké a těžké kroky*, 1915
* *Zápas Jiřího Macků*, 1916
* *Noci chiméry*, 1917
* *Anebo*, 1918
* *Okno*, 1921
* *Pan poslanec*, 1921
* *Poslední rok*, 1922
* *Podél cesty*, 1922
* *Domy*, 1926
* *Zpěvy v bouři*, 1928
* *Devátá vlna*, 1930

### Narracions
* *Hučí jez a jiné prózy*, 1903
* *Píseň o vrbě*, 1908
* *Příhody*, 1911
* *Krysař*, 1915
* *Tichý dům*, 1921
* *Tajemná dobrodružství Alexeje Iványče Kozulinova*, 1923
* *Můj přítel Čehona*, 1925
* *Holoubek Kuzma*, 1928

### Novelas
* *Konec Hackenschmidův*, 1904
* *Prosinec*, 1906
* *Prsty Habakukovy*, 1925
* *Soykovy děti*, 1929

### Teatro
* *Epizoda*, 1906
* *Smuteční hostina*, 1906
* *Posel*, 1907
* *Zmoudření Dona Quijota*, 1913
* *Veliký mág*, 1914
* *Zvěrstva*, 1919
* *Ondřej a drak*, 1920
* *Revoluční trilogie*, 1921
* *Napravený plukovník Švec*, 1929

### Memorias
* *Vzpomínky a komentáře*, 1927

## Referencias
Penya Uruel

A **penya Uruel** (*Peña Oroel* en castellano) ye una sierra que forma a muga sud d'a Val Ancha, en a Chacetania. A suya altaria maxima ye de 1.769 m en a **punta Uruel**, a on bi ha un vértiz cheodesico, mientres que s'aduben os 1.689 en a punta Bacials en l'atro cabo d'a penya.

As selvas d'as suyas laderas son formatas de pinos (*[[Pinus sylvestris]]*), fabos (*[[Fagus sylvatica]]*), y abetz (*[[Abies alba]]*). Tamién bi ha caixicos (d'una secuencia hibridochena con participación prencipal de *[[Quercus faginea]]* y *[[Quercus humilis]]*), carrascas (*Quercus ilex*) y matullos como lo buxo (*[[Buxus sempervirens]]*) y l'allaga (*[[Genista scorpius]]*).

## Toponimia
O toponimo *Uruel* se puet fer derivar d'o latín *AUREOLU* encara que bel autor como Coromines no lo considere asinas. O diftongo *-ue-* d'a forma aragonesa d'o toponimo ye a forma orichinal a diferencia d'a forma castellana porque ye o que cabe esperar por diftongación d'a O latina en o sufixo latín *-OLU*, que se convertió en -uel(o) por evolución fonetica en l'aragonés.

## Cheolochía
La penya Uruel ye un sinclinal pendiu de conglomeratos y lutitas d'edat stampiana (Oligoceno inferior).

## Leyendas
### Dragón de penya Uruel
Un dragón viviba en a penya Uruel. Se deciba que a mirata d'os dragons hipnotizaba a qui la uellaba, por ixo un caballero aragonés aproveito isto ta matar a lo dragón. Pulió lo suyo escudo, como un mirallo y puyó enta la espelunga a on viviba o dragón fendo que iste mira-se o escudo y s'hipnotizase con a suya propia uellata mientres o caballero l'amortaba.

### Atras leyendas
Diz que la Reconquiesta en Aragón s'encetó cuan unas fogueras en a suya tuca indicaban que heba d'empecipiar la luita. Tamién se considera montanya machica per estar en a tuca oriental d'un trianglo que las suyas atras dos vértiz se sitúan en Sant Adrián de Sasau y Sant Chuan d'a Penya. Unatra leyenda explica que en o suyo interior bi habió una mina u un tresoro, lo cual, que se saba, no ha estau encara trobau.

## Referencias

## Bibliografía
* Instituto Geológico y Minero de España: *Mapa Geológico de España E 1:50.000. Jaca*. Fuella 176 28-9. Servicio de publicaciones del Ministerio de Industria y Energía, 1994.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
* [ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0176/017691.pdf Fuella d'o vértiz cheodesico].
Territorio Antarctico Britanico

O **Territorio Antarctico Britanico** ye o territorio de l'Antarctida en o cual lo Reino Uniu reclama sobiranía, abarcando todas as tierras a lo sud d'o paralelo 60° S, entre o meridiano 20° U y 80° U, arredol de 1.704.900&nbsp;km². A reclamación chilena (Territorio Chileno Antarctico), coincide en gran parti con ixe sector, y l'archentina (Antarctida Archentina) ye completament aintro d'iste.

## Referencias
Islas Pitcairn

As **islas Pitcairn** forman un archipelago adintro d'a Polinesia, en Oceanía. D'as cinco islas que lo composan, nomás a clamata Pitcairn ye habitata. Ye a sola colonia britanica situata en l'oceano Pacifico. Con os suyos 46 habitants (de nueu familias), ye tamién o país menos poblato d'o mundo (anque no ye una nación sobirana).

Os suyos habitants descienden d'os mariners britanicos que participoron en l'Amotinamiento d'o Bounty en 1789 y d'os tahitianos que los acompanyoron dica Pitcairn, a on arriboron o 15 de chinero de 1790.
Pradejón

**Pradejón** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Calagorra.

A suya población ye de 3.756 habitants (2006) en una superficie de 31,76&nbsp;km², con una densidat de población de 119,46 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Pradejón ye situada a 362 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 42&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

## Demografía

## Economía
A suya economía s'alaceta en as explotacions agricolas de regano.
Agonciello

**Agonciello** (*Agoncillo* en castellano y oficialment) ye un municipio de La Rioja perteneixent a lo partiu chudicial de Logronyo y comarca de Logronyo. A suya población ye de 1.138 habitants (2006) en una superficie de 34,73&nbsp;km² con una densidat de población de 32,77 hab/km².

En Agonciello se troba l'aeropuerto de Logronyo-Agonciello.

## Cheografía
Agonciello se troba situau a una distancia de 14&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, la capital d'a suya comunidat autónoma, d'a suya provincia, d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial. A lo norte d'o suyo termin municipal se troba lo río Ebro.

D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Recajo y lo despoblau de San Martín de Berberana,

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

### Reparto de concellers




## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Ilesia de Nuestra Sinyora la Blanca d'Agonciello, una ilesia d'o sieglo XVIII, que ye la ilesia parroquial d'o lugar. Declarada Molimento Historico Artistico o 26 de febrero de 1982.
* Ermita de Nuestra Sinyora d'os Dolors, con un retablo d'o sieglo XVIII de Nuestra Sinyora d'os Dolors.

### Molimentos civils
* Castiello d'Aguas Mansas, un castiello d'os sieglos XIII-XIV, protechiu legalment con a suya decñaración como Molimento Historico Nacional o 9 de marzo de 1983.

### Museus
* Museu Würz d'arte moderno, situau en o poligono *El Sequero*.

### Atros
* Chacimiento de Viliella d'Aracanta, que yera habitau encara en a Edat Meya, cuan se deciba nomás que *[[Viliella (Agonciello)|Viliella]]*, que quedó despoblau a meyaus d'o sieglo XV.

## Fiestas
* 16 d'agosto, fiestas patronals en honor a Sant Roque.

## Referencias
Tristán da Cunha

**Tristán da Cunha** ye un archipelago britanico formato por cuantas islas en l'Atlantico Sud. Chunto con a isla Gough, tot o territorio ye una dependencia d'a isla de Santa Helena, o puesto habitato mas amanato a 2161&nbsp;km a lo norte.

## Vinclos externos

*  Pachina web de Tristán da Cunha.
Portalada/Cheso

Biquipedia: La Wikipedia en aragonés

¡Bienveniu ta la **Biquipedia**, la enciclopedia libre en cheso!
Si fablas lo cheso y t'agana haber una Enciclopedia libre en la tuya fabla, tú tamién pues aduyar a ferla.
Pa mas información de cómo ferlo, pues acudir ta la página d'.

Agora, bi-há **** en la Biquipedia aragonesa.




**Follas de la Biquipedia aragonesa en fabla chesa**
&nbsp;&nbsp;&nbsp;
**Wikipedia**


__NOTOC__
__NOEDITSECTION__

Indice de categorías - Artículos en cheso - 

#### [[Ciencias socials]]

:***Geografía:** Val d'Echo
:***Lingüistica:** Cheso



      


• **Aduya**

 ~ 

• **Actualidá**

• **Comunidá**

 ~  ~ 

• **Estadísticas**

Estadísticas

• **Páginas especials**

*Si no sabes por dó arrancar, ves ta la página , tradúcela y empecipia a editar los artículos de los enlaces que i-són en coloráu. Si quies saber bella cosa mas, pues ir ta la página d'.*

Si quies fer bella prebatina p'aprender lo funcionamiento de la biquipedia, pues ferlo en la .




**Otras wikis**
Rincón de Soto

**Rincón de Soto** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, situau en a comarca d'Alfaro.

A suya población ye de 3.819 habitants (2011) en una superficie de 19,86&nbsp;km², con una densidat de población de 192,30&nbsp;hab/km².

O cautivo prencipal d'ista localidat ye a pera y tien a suya denominación d'orichen.

## Cheografía
A localidat de Rincón de Soto ye situada a 285&nbsp;metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 61&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital de La Rioja, y de 115&nbsp;km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'Aragón. Por o norte d'o suyo termin municipal trescruza lo río Ebro.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Sant Miguel Arcánchel de Rincón de Soto, una ilesia d'o sieglo XVI devantada en ladriello con nomás que una sola nau  y adedicada a Sant Miguel Arcánchel.

## Localidaz achirmanatas
*  Sent Vincenç de Tiròssa (Landas, Occitania).

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Rincón de Soto.
Guernica (cuadro)

***Guernica*** ye o nombre d'un famoso cuadro de Pablo Picasso, que tien como enchaquia o bombardeyo de Guernica sobre a ciudat basca de Gernika-Lumo mientres a Guerra Civil Espanyola. O Gubierno d'a Republica Espanyola encargó a Picasso un cuadro que emperifolla-se o Pabillón Espanyol mientres a Exposición Internacional de 1937 en París. Picasso realizó un cuadro cubista exprisando a suya visión d'o bombardeyo y lo clamó *Guernica*. Ha pasato a estar una obra sinyalera.

O cuadro se prencipió l'1 de mayo de 1937 fendo bels estudios previos. O 8 de mayo se i ficoron as feguras d'a mai y o caballo. L'11 de mayo prencipió a tela finitiva que remató o 4 de chunio.

O Guernica de Picasso amuestra personas, animals y edificios estricallatos per a violencia y o caos cheneratos per as bombas. Ta muitos, iste cuadro reflecta a inhumanidat, bestieza y crueleza d'a guerra.

L'austeridat cromatica ye a consonante con o tema d'o cuadro. A primera imachen que Picasso veyió d'o bombardeyo estió a traviés d'os diarios franceses, o que propicia a teoría de que plasmó a horror que él preixinó, reflectando-lo con tonos negros y blancos.

A suyo composición apresta as feguras a modo de "friso" de templo griego, con un encuadramiento triangular d'as mesmas. A mirada diagonal d'a muller d'o cobaixo a la ezquierda empenta a uellada d'o espectador de dreita ta ezquierda, rematando en o quinque y a bombiella superiors.

Actualment se troba en esposición permanent en o museu Reina Sofía de Madrit, Espanya.

### Historietas arredol d'o cuadro
* Diz a falordia que en 1940, con París ocupata per os nazis, un oficial alemán, debant d'a foto d'una reprodución d'o Guernica, li preguntó ta Picasso que si yera él qui l'heba feito. O pintor li dició: *«No, han estau vustés»*.
* Diz que cuan Dolores Ibárruri, "A Pasionaria", veyió o cuadro en o Casón d'o Buen Retiro (*Casón del Buen Retiro*), dició con una voz queda y baixa: *«A Guerra Civil ha rematato»*.
* Cuan o cuadro s'esposó en Nueva York, os treballadors que participaban en o armato d'as obras d'a exposición (a mayoría ni sisquiera conoixeban ta o pintor), se sacoron os cascos de protección en sinyal de veneración y d'admiración.
Santa Lucia (desambigación)

**Santa Lucia** puede estar:

* A santa venerada en o santoral cristiano, veiga-se **[[Santa Lucia]]**.
* O estau (y isla) d'as Antillas d'a mar Caribe, veiga-se **[[Santa Lucia (Antillas)]]**.
* O lugar de **[[Santa Lucia (Val d'Echo)|Santa Lucia]]** en a val d'Echo.
* Una canción napolitana, se veiga ***[[Santa Lucia (canción napolitana)|Santa Lucia]]***.
Antonio Tejero

**Antonio Tejero Molina** (Alhaurín el Grande, Malaga, 1932 - Alchecira, Valencia, 25 de febrero de 2026), ex-tenient coronel d'a Guardia Civil, estió un d'os prencipals capitostes d'a prebatina de golpe d'estato d'o 23 de febrero de 1981 en Espanya, popularment conoixito como 23-F.

Ya lo procesoron en 1979 per una prebatina de golpe d'estato conoixita como Operación Galaxia. Per este feito fue condenato a siet meses en a garchola.

A tardi d'o 23-F, a o mando de bels 200 guardias civils asaltó o Congreso d'os Deputatos, que en l'inte celebraba a sesión d'investidura como president d'o Gubierno de Leopoldo Calvo Sotelo. Secuestró a toz os deputatos dica as 10 d'o maitín d'o 24 de febrero de 1981, cuan s'entregó dezaga d'a prebatina fallita de golpe d'estato.

Fue procesato y engarcholato, permaneixendo en a garchola d'Alcalá de Henares dica o 2 d'aviento de 1996 cuan salió en libertat condicional. Dende setiembre de 1993 ya yera en rechimen ubierto. En 1982 organizó dende a garchola un efimero partito politico d'estrema dreita ta presentar-se a las eleccions chenerals; *[[Solidaridad Española]]*, que disapareixió dezaga d'istas debito a os suyos malos resultatos.

Lo facioron fuera d'a Guardia Civil y vivió posteriorment entre Madrit y Alhaurín de la Torre; escribindo en os suyos zaguers anyos bellas cartas a o director d'o diario *[[Melilla Hoy]]* criticando o estatuto de Catalunya. Morió o 25 de febrero de 2026 en Alchecira.

## Vinclos externos
Isla Santa Helena

**Santa Helena** (*Saint Helena* en anglés) ye una isla de l'Oceano Atlantico, situata a mas de 2.800 kilometros de distancia d'a costa occidental d'Angola, en Africa. Administrativament, ye un Territorio d'Ultramar d'o Reino Uniu, en o cual antimás s'incluyen as dependencias d'as islas d'Ascensión, Tristán da Cunha y Diego Alvares.
Isla Ascensión

A **Isla Ascensión** ye una isla situada en l'oceano Atlantico Sud, a 1.600 km de distancia d'a costa d'Africa. Ye una dependencia d'ultramar de Santa Helena, la cual se troba situada 1.287&nbsp;km a lo sud-este.
Lupercio Latrás

**Lupercio Latrás** u **de Latrás** (Val d'Echo (Uesca), 1555 - † Segovia (Corona de Castiella hué comunidat autonoma de Castiella y Leyón), 1590) estió un bandoler, espión y contrabandista aragonés d'a segunda metat d'o sieglo XVI.

Fillo segundo d'o sinyor de Latrás, estió dende chovenet acusau de notables faltas y crimens. En l'anyada de 1579 se l'acusó d'instigar as alteracions d'Echo que rematoron con l'asesinato de belas personas d'o lugar. A suya sentencia de muerte estió prolargada por a ensistencia d'o suyo chirmán, dica que en 1583 estió condonau con o compromís d'ingresar en os Tercios.

Entre ixas dos calendatas, o choven Latrás ya feba atras endallanzas en as vals pirinencas y o Semontano. A suya destinación enta os tercios lo mantenió separau d'a comisión de delitos, pero en l'anyada de 1588, dimpués de que esclatase a Guerra de Ribagorza, desertó d'as tropas reyals y s'achuntó a l'exercito d'o conte rebel de Ribagorza, Ferrán de Gurrea, en contra d'es baixos nobles y infanzons locals y d'o poder d'o rei Felipe I (II de Castiella).
Sestrals

As **Sestrals** son tres puntas d'o serrato que s'alierga norte-sud en deseparando  la Val d'Anyisclo de la Val de Puértolas. Amás, constituyen un segmento d'a muga d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'o Mont Perduto.

A *[[Sestral d'o Reguero]]* u *Garrot Campana* (1.958 m) ye la mes septentrional d'as tres Sestrals. Deixa paso enta las estivas d'a *Plana Canal* y lo *Tozal d'a Fueva*, a on i fincan os refuchios d'a *Mallata Fueva* y la *[[refuchio de Plana Canal|Plana Canal]]*.

A *[[Sestral Alta]]* (2.101 m) ye la punta mes altera d'o conchunto, pero la suya forma, mes arronchadeta que no las altras, la fan de confundir a sobén. En o centro d'o mallo, ye la punta central d'o conchunto.

A *[[Sestral Baixa]]* (2.074 m) ye la mes meridional d'as tres tucas, zaguera d'antes d'a *Breca d'os Aires*, que ye lo nombre que prene en o lugar lo forato existent d'entre os carateristicos cillos d'ésta y *Os Pueyos*.

*Es Puis* ú *Os Pueyos* son as torricellas calsinosas que s'elevan dimpués d'a Sestral Baixa. O serrato se perlienga ta baixo enta la val d'o Bellós y se i clama *Colluguana* per ixa par.

En os cinglos de Sestrals se produce a sobén chelifracción, las faixas se creban y los fragmentos de roca s'acumulan en o calcil d'os cinglos formando espuendas a on que se fa dificil a colonización por part d'os árbols.

## Referencias
Santa Lucia

:*Iste articlo trata sobre *'Santa Lucia**, santa venerata en o santoral cristiano. Ta atros emplegos d'a denominación, se veiga [[Santa Lucia (desambigación)]]''.

**Santa Lucia''' (¿283 - 304?) ye una mártir d'a Ilesia Catolica. Naixita de Siracusa, d'alcuerdo con a tradición Lucia yera de pais nobles y ricos, fue educata en a fe cristiana.

Ye a santa patrona d'a vista debito a una leyenda en a Edat meya que deciba que a Lucia cuan yera chuzgata por un tribunal romano, li quitoron os uellos, pero ella continó veyendo. Tamién ye santa patrona d'os pobres, os ciegos, d'os ninos enfermos, campesins, electricistas, chofers, esmolachins, cortadors y escritors y d'as ciudaz de Siracusa y Venecia.

As ilesias catolica y ortodoxa celebran a suya fiesta o día 13 d'aviento.
Escuaín

**Escuaín** ye un lugarón aragonés d'o municipio de Puertolas, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe.

A suya población ye de 3 habitants (2018).

## Toponimia
Bels autors como Antonio Beltrán Martínez han quiesto relacionar a suya terminación con o basco en base a toponimos con terminación -ain en Navarra. Chesús Vázquez Obrador afirma que os toponimos altoaragoneses rematatos asinas se prenuncian con accentuación en a *i* ("-aín") y no van asociatos a antroponimos claros, concluindo que han de tener un orichen diferent y probablement a partir d'un sufixo *-gin*.

## Referencias
Castiello Mayor

:*No entivocar-se con o [[Castiel Mayor]] (1.110 m). situau en [[Bailo]]*

O mallo d'o **Castiello Mayor** ye una formación calsinera que se troba d'entre a valle de Puértolas y a de Tella, anque por suerts d'a partición municipal, ye de raso adintro d'o municipio de Puértolas, pos este incluye mesmo os lugars d'o canto meridional (Puértolas, Bestué, Santa Chusta) como los d'a man norte (Biés y Escuaín) anque estes zagueros se troban abocatos en a valle de Tella. Cheolochicament ye un sinclinal pendito en una klippe aislata por erosión d'a lamina cabalgant de Cotiella.

O Castiello Mayor tiene dos puntons prencipals: o *Castiello Mayor* propiament dito, con 2.014 m, y la *[[penya de l'Hombre]]* (1.989 m), en o cabo nord-ueste.

Per o sud-ueste, las gleras d*'as Col·laruelas* en fan la baixada enta los *barrancos de l'Arrés* per la man puertolasa. Perque ye tan ferioso per os cantos, environato cuasi en os 360° per cillos y penyas que fan d'ir como que son murallas (per ixo ye que tiene l'apelativo de *[[castiello]]*), ye una montanya bien particular, pos nomás permite de puyar-ie per una canal que tiene per o canto de Puértolas, la dita *solana d'o Castiello*. Esta ye tan estreita que ta trancar-la no cal sique un baranato simple, de poquez metros, que deixa tota la montanya convertida en una corral chigantiza, y asinas s'ha emplegato tradicionalment.

O paco d'esta montanya, d'a parte per on s'encieta lo *cillo de Mallarruego* dica o garrot d'a "Traslapenna" (se veiga la etimolochía *tras-la-penna*) ye una d'as zonas de selvas caducifolias mes diversas d'os arredols d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols, con puestos como la *clamor de la Font Frida* (ta part d'Escuaín) a on lo sol nunca no alcanza a tocar mica.

En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  [ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0178/017894.pdf Fuella d'o vértiz cheodesico]
Punta Lierga

A **punta Lierga** u **punta Llerga** ye la punta mes altera d'o pacot calsinoso coneixito como *montanya de Saraviello*. Bi ha un sinclinal pendiu.

Correctament, o tozalón d'a punta Lierga ye formato per tres tucas: a punta Voltorín (2267 m), a punta Lierga (2268 m) y la punta Palomera (2232 m). Ya debaixo d'esta zaguera per a on precipita la montanya enta lo barranco de Fornos (en a valle d'a Espunya) a traviés d'as parez de l'Acordiador. En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.

l'Irués amaneixe alavez per baixo d'as garras forestals d'a Barana y La Pinareta de Badaín.

Per a versant norte, baixan as gleras d'o cubilar de Voltorín enta lo tozal de Craparizas (1478 m) y lo cubillo de Peguera, mientres que la paret se fa per debaixo d'éstes mes vertical, tancando-ie per l'Ampriú y Lo Mataire lo dito Forato d'as Devotas.

As colladas de Santa Isabel y Sant Miquel trancan a val de Chistau per o sud y per l'ueste respectivament, en o corso d'o río Cinqueta, per a par de Saraviello.

En a partida por alto d'a Cinca en a selva de Mataire, se diz que vive l'Hombre de Mataire, un personache de mito popular en os lugars que son arredol d'a confluencia d'os ríos Cinca y Cinqueta, como Saraviello, Salinas, Badaín y la Infortunada. Se representa como un chigant benigno, anque miedoso, que puede amaneixer pa aduyar a os ninos en apuros.

## Referencias

## Vinclos externos
*  [ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0179/017922.pdf Fuella d'o vértiz cheodesico].
Chaén

**Chaén** (en castellano y oficialment *Jaén*) ye una ciudat andaluza, capital d'a provincia de Chaén. A suya población ye de 117.540 habitants (2006) en una superficie de 422&nbsp;km² y una densidat de población de 278,53 hab/km².

## Toponimia
O toponimo relativo a esta ciudat ha presentau diferents versions en a historia. Tito Livio escribe *Auringi*, Estrabón *Oringe*, Polibio *Elinga*, Plinio *Nijis* u *Oringis* y en o Concilio d'Iliberris la denominoron *Advinge*.
 
En a Edat Meya musulmana en arabe se deciba **جيان**, con as letras chim, ya, alif y nūn (que en alfabeto latino aragonés se puet trascribir *Chayán*). De l'arabe *Chayán* u d'una forma romance mas antiga emplegata por los mozarabes, os castellanos adaptoron *Jahen* (por eixemplo asinas lo escribiba Alifonso X de Castiella).
 

S'escribe *Jaen* en a Cronica de Sant Chuan d'a Penya (seguntes l'endiz onomastico *Jahen*), y probablement l'autor seguise modelos de cronicas castellanas. 

En castellano medieval existió a variant *Jayén*, d'alcuerdo con l'orichen arabe (y se desviene que tamién con a fonetica aragonesa), en a que se desfa o hiato con epentesi. Tamién se puet leyer *Jayen* en bel texto medieval en catalán, y ye posible que lo hesen preso a traviés de l'aragonés.

Manimenos no tenemos conoixencia d'a existencia d'a variant *Jayen* en textos aragoneses medievals.

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Seu de l'Asumpción de Nuestra Sinyora de Chaén.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos