open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orbaiceta

**Orbaiceta** (en basco *Orbaitzeta*) ye un municipio de Navarra situau en la Val d'Ezcua, comarca d'Auñamendi y merindat de Sangüesa.

La suya población ye de 212 habitants(2007), en una superficie de 82,31 km² y una densidat de población de 2,58 hab/km².
 
## Toponimia
Ye *Orbacita* en 1253; *Orbayceta* en 1253, 1366 y 1532; y *Orbayçita* en 1350.

## Cheografía
Orbaiceta ye situau a 764 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a cantos d'o río Irati y en a selva d'Irati, a una distancia de 59 km de Pamplona, a capital de Navarra.

## Demografía

## Molimentos
*Fabrica d'armas d'Orbaiceta (u Orbaitzetako Ola).
*Ilesia parroquial, d'o sieglo XVIII, con un retablo d'estilo churriguiresco.

## Se veiga tamién
*Lista de municipios de Navarra
Abárzuza

**Abárzuza** (*Abartzutza* en basco) ye un municipio de Navarra, situato en a comarca de Tierra d'Estella Oriental, merindat d'Estella y partiu chudicial d'Estella.

A suya población ye de  habitants en una superficie de 14,7&nbsp;km² y una densidat de población de  hab/km².

## Toponimia
En 1251, cuan o rei Tibalt I de Navarra confirma a los d'Aranaz o fuero atorgato por Sancho VII lo Fuerte s'escribe *Auarçuça*:

## Cheografía
A localidat d'Abárzuza se troba situada a 569 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 37,5&nbsp;km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Abárzuza, una ilesia construyida en estilo gotico-renaixentista.
* Monesterio de Santa María la Reyal d'Iranzu, un monesterio en estilo gotico con repuis d'estilo romanico construyito en os sieglos XIII-XIV por a Orden de Cistels y esviellau mientres os sieglos XVI-XVII. Declarau Bien d'Intrés Cultural o 3 de chunio de 1931.

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra.
Burguet

:*Iste articlo ye sobre un municipio de Navarra; ta atros usos, se veiga *'Auritz (desambigación)**''.

 
**Burguet*' (*Burguete* en [[idioma castellano|castellano]], *Auritz* en [[Idioma basco|basco]], *Auritz / Burguete* oficialment) ye un [[municipio]] de [[Navarra]] situato en la [[Val d'Erro]], en a [[Comarcas de Navarra|comarca]] d'[[Auñamendi]], [[Merindaz de Navarra|merindat]] de [[Merindat de Sangüesa|Sangüesa]] y [[partiu chudicial]] d'[[Aoiz]].

La suya [[Población humana|población]] ye de 293 habitants ([[2009]]), en una [[superficie]] de 19,19 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 15,27 hab/km².

O suyo casco viello ye protechito legalment dende o [[15 de setiembre]] de [[2008]] con a suya declaración como *Bien d'Intrés Cultural''.

## Cheografía
Burguet ye situato a 894 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 43 km de Pamplona, a capital de Navarra.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia parroquial, una ilesia adedicata a Sant Nicolau de Bari.

## Fiestas
* 23 de chunio: Fiestas mayors en honor de Sant Chuan Baptista.

## Se veiga tamién
* Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
*  /  Pachina web oficial municipal.

## Referencias
Abaurrea de Suso

**Abaurrea de Suso** (*Abaurrea Alta* en castellano, *Abaurregaina* en basco) ye un municipio de Navarra situato en la val d'Ezcua, en a comarca d'Auñamendi, medindat de Sangüesa y partiu chudicial d'Aoiz.

La suya población ye de 140 habitants (2009), en una superficie de 21,36&nbsp;km² con una densidat de población de 6,79 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Abaurrea de Suso se troba situata a 1.039 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 70 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

## Economía
A economía d'Abaurrea de Suso se basa mas que mas en a silvicultura (a mayor parte d'as selvas d'o suyo termin municipal son propiedat d'os suyos vecins), destacando a explotación de fayars (*[[Fagus sylvatica]]*), pinars (*[[Pinus]]*) y caixicars (*[[Quercus]]*). Tamién se i troba agricultura a chicota escala, por un regular de cerials, trunfa y pastizals. Tamién bi ha una ganadería mas desarrollata que l'agricultura, por un regular de vacas de raza pirenaica, protechita con a denominación d'orichen de *[[Vediella de Navarra]]*.

## Demografía

### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Sant Per d'Abaurrea de Suso, una ilesia d'o sieglo XV esviellata en osieglo XVI en estilo gotico. Adedicata a Sant Per apóstol, o suyo coro, de 1597, ye en estilo renaixentista.

## Se veiga tamién
*Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
* / Pachina web oficial d'Abaurrea de Suso.
Die Toten Hosen

**Die Toten Hosen** (literalment en aragonés *Os pantalons muertos*) ye un grupo de punk rock de Düsseldorf, Alemanya. Levan 25 anyos de trachectoria y cantan a mayor parti d'os suyos temas en a suya luenga materna l'alemán. Difuera d'o suyo país son conoixitos prencipalment en o Reino Uniu y Sudamerica.

Mientres os suyos anyos de trachectoria os temas d'as suyas cancions han cambiau gradualment. A lo prencipio yeran prencipalment temas divertitos, pero dimpués s'han tornato mas seriosos, tocando dende fins d'a decada de 1980 cancions sobre temas socials y politicos como lo racismo y a xenofobia.

## Discografía
### Albuns

### Singles

### Singles de promoción

### Samples
*Gegen Nazis
*Partisanen
*You're Dead (OST)- 1999
*On the Run (Pro Asyl) - 2004
*Punk Rock BRD Vol. 1 und 2 2004

## Vinclos externos
* www.dth.de Pachina oficial.
* Pachina web archentina
* www.dietotenhosen.com.ar
* www.dth.pl Pachina polaca
* Los Hosen Argentina
* Grupo de Google d'Archentina
Malautía

Una **malautía** u **malotía**, tamién **malur** u **malura** (d'o latín *malus*), u **enfermedat** (d'o latín *infirmĭtas*) ye una alteración de las funcions o de la salut d'un organismo vivo, animal u vechetal. Cuan produce dolors se charra d'una **dolemia**.

Se parla tamién de *la* malautía referindo-se a las alteracions de la salut, millor que d**una'' malautía, que designa allora una entidat particular caracterizada por causas, simptomas y una evolución y unas posibilidaz terapeuticas propias. Tamién se gosa fer servir o termin **mal*', que s'emplega ta nombrar bellas enfermedaz, como o [[Malminchador|mal minchador]], o [[mal de banzo]] u o [[Epilepsia|mal d'alferecías]].

Un *malauto* (d'o [[latín]] *male habitus*) ye una persona que ye sufrindo una malautía, sabendo cual ye u no. La mayor parte d'o tiempo este termin s'emplega pa desinnar un estato humán. Cuant a un malauto lo prene un medico u recibe atención medica, se converte en un [[pacient]].

== Tipos de malautías ==
Bi ha una gran diversidat de malautías, por o que se precisa una clasificación. As clasificacions d'as malautías son variadas. Una clasificación inicial puet estar:
* Malautías fisicas.
** [[Malautía infecciosa|Malautías infecciosas]] y [[malautía parasitaria|parasitarias]].
** Malautías no infecciosas.
*** [[Malautía tumoral|Malautías tumorals]], [[malautía oncolochica|oncolochicas]] u [[malautía neoplastica|neoplastica]].
*** [[Malautía sanguinia|Malautías sanguinias]] y [[malautías immunitarias|immunitarias]].
*** [[Malautía metabolica|Malautías metabolicas]], [[malautía endocrina|endocrinas]] u [[malautía nutricional|nutricionals]].
*** [[Malautía respiratoria|Malautías respiratorias]].
*** [[Malautía cardiovascular|Malautías cardiovasculars]].
*** [[Malautía cutania|Malautías cutanias]].
*** [[Malautía musclo-esqueletica|Malautías musclo-esqueleticas]].
*** [[Malautía chenito-urinaria|Malautías chenito-urinarias]].
*** [[Malautía chenetica|Malautías cheneticas]].
*** [[Malautía dechenerativa|Malautías dechenerativas]].
*** [[Lesión|Lesions]].
* [[Malautía mental|Malautías mentals]].
* Malautías socials.
* [[Malautía terminal|Malautías terminals]].

==Notas==
<small><references group="nota"/></small>

==Referencias==


== Se veiga tamién ==
* [[Medecina]].
* [[Medicina]].

== Vinclos externos ==

*  [http://www.who.int/topics/es/ Pachina web d'a OMS (*Organización Mundial de la Salud'')].
*  Servicio Aragonés d'a Salut.
Mensa

**Mensa** ye una organización ta personas con elevato cocient intelectual. Lo unico requisito d'admisión ye obtener una puntuación que siga en o 2% superior a la meya d'a población en un test d'intelichencia.

## Introducción

Rolland Berrill, avogau australiano y Lancelot Ware, cientifico y churista anglés, fundón Mensa en Anglaterra en 1946. A ideya suya yera creyar una asociación de superdotatos, on fuese o coeficient intelectual lo solo requisito d'admisión. L'obchectivo orichinal, que contina estando lo mesmo, yera creyar una asociación aliena a cualsiquier mena de diferencias politicas, relichiosas, ideyolochicas u nacionals. Mensa chune a tota mena de personas de cualsiquier procedencia y formación con l'obchectibo de creyar un ambient socialment enriquidor. Mensa ademprivia como preba d'ingreso un certificato espedito por un psicologo debitament autorizato ta exercer a suya profesión y que siga capacitato ta fer prebas de coeficient intelectual.

Mensa tiene bels 100.000 socios en tot o mundo. O nombre d'a organización viene de lo latín *mensa*, «mesa», en referencia d'a “tabla redonda” d'o Rei Artús, como simbolo que ye un club con miembros que son iguals en dreitos y obligacions.

Paradochicament en parte de latinoamerica (Mexico, Guatemala, O Salvador, Honduras, Nicaragua, Ecuador, Chile u Costa Rica), *menza* (pronunciato *mensa*) i tiene coloquialment o significato de *simple*.

## Obchectivos de Mensa

Mensa tiene tres obchectivos declaratos: identificar y promover a intelichencia en beneficio d'a humanidat; promover a investigación sobre a naturaleza, caracteristicas y aplicacions d'a intelichencia; y creyar un ambient social que fomente l'actividat intelectual d'os socios suyos.

## Organización

Mensa Internacional ye una agrupación de Mensas Nacionals. Os socios que residen en un país don bi ha una Mensa constituita perteneixen a lo dito grupo, mientres que en países con no guaires socios fan parte de Mensa Internacional. Os dos grupos principals son American Mensa, con 50.000 socios, y British Mensa (que incluye Reino Uniu y Irlanda), con bels 25.000. Mensa Espanya funciona dende 1984 y i tiene arredol de 1.300 socios. En o tocant a os países on se parla espanyol, bi ha atros grupos nacionals reconoixitos en Archentina, actualment con mas de 300 miembros, y Colombia.
Urt

**Urt** (*Ahurti* en basco) ye una comuna d'Iparralde situata en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. En l'anyo 1999 teneba una población de 1.702 habitants, en una superficie de 18,99 km² y una densidat de población de 89,63 hab/km².

## Cheografía
O suyo termin municipal muga con Saint-Laurent-de-Gosse a lo norte; con Bardoze y Guishe a l'este; con Saint-Barthélemy, Urketa y Beskoitze a l'ueste; y con Hazparne a lo sud.

Urt ye trescruzata por o río Ador.

## Economía
A principal actividat economica d'a comuna de Urt ye l'agricultura, chunto con a ganadería y a elaboración de queso. Destaca a empresa *Ardigasha*, una d'as 50 principals empresas d'a industria agroalimentaria d'o departamento.

## Toponimia
O toponimo *Urt* ye en as formas 
*Aurt* (1193, cartulario de Bayona), 
*Hurt* (1243, titulos d'a Cambra de Comptos de Navarra),  
*Aourt* (sieglo XIII, colección Duchesne), 
*Beata Maria d'Urt* (1686, colacions d'a diocesi de Bayona) y *Liberté* (en 1793, en a Revolución francesa).

Un texto on s'escribiba *Hurt* ye de 1243 cuan os vecins d'o lugar se posoron baixo a protección de Tibalt I de Navarra y s'obligan a pagar 12 sueldos morlans por casa anyalment.

## Demografía

## Patrimonio cultural
* Monesterio de Santa Escolastica, femenina, d'a Orden de Sant Benedet, d'o sieglo XIX, anque l'edificio ye una antiga casa noble d'o sieglo XII.
* Abadía de Notre Dame de Belloc, tamién benedictina, masculina.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web municipal.
*  Os monesterios benedictinos d'Urt.
Garayoa

**Garayoa** (*Garaioa* en basco) ye un municipio de Navarra situato en la val d'Ezcua. La suya población ye de 122 habitants (2007), en una superficie de 21,42&nbsp;km² con una densidat de población de 5,7 hab/km².
 
## Demografía

## Se veiga tamién
* Lista de municipios de Navarra.
Tierra de Baigorri-Osés

A **Tierra de Baigorri-Osés** ye una comarca d'Ultrapuertos, en territorio francés que fa parte d'a clamata Euskal Herria.

## Cheografía
### Mugas
*A l'ueste con Labort
*A lo nord-este con a Tierra d'Arberoa
*A l'este con a Tierra de Cisa
*A lo sud con a val de Baztan (Comunidat Foral de Navarra)

## Comunas
*Aldude
*Anhauze
*Arrosa
*Azkarate
*Baigorri
*Banka
*Bidarrai
*Irulegi
*Lasa
*Osés
*Urepele
Murcia

**Murcia** ye una ciudat espanyola, capital d'a Rechión de Murcia.

A suya población ye de 436.870 habitants(2009), en una superficie de 881,86 km² y una densidat de población de 495,40 hab/km².

## Toponimia
O toponimo *Murcia* s'ha quiesto interpretar a partir de l'arabe u lo latín a traviés d'o mozarabe local.

A primera mención ye en fuents andalusís como *Madīnat Mursiya* (مدينة مرسيّة) en l'anyo 825, manimenos a interpretación a partir de l'arabe *mursia* ("estar ancorau", "estar fito") ha estau refusada trobar-sen toponimos con a mesma radiz en atras parz d'a peninsula iberica a on que no ye verosimil una etimolochía arabe (*[[Aiguamúrcia]]*).

As interpretacions a partir d'o latín son variadas:
:a) *MURTEA*: formación vechetal de *[[Myrtus communis]]* u murta.
:b) L'adchectivo *MURCIDA* con un cambio semantico enta "estancada" u "lenta" referiu a l'augua.
:c) Villa de *Murtius*.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Seu de Santa María.
* Palacio bispal.
* Monesterio de Santa Clara a Reyal.

### Molimentos civils
* Teatro Romea.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal.
Alto Campo

L**'Alto Campo** (en catalán y oficialment *Alt Camp*) ye una comarca de Catalunya. Se situga en a provincia de Tarragona, y muga a o norte con a comarca d'a Cuenca de Barberán, a o nord-este con l'Anoya, a l'este y sud-este con l'Alto Penedés y o Baixo Penedés, a o sud con o Tarragonés y a l'ueste y sud-ueste con o Baixo Campo.

Ye una d'as tres comarcas en que quedó dividito o Campo de Tarragona en a división d'as comarcas de 1936.

A suya población ye de 42.586 habitants en una superficie de 538,01 km², con una densidat de población de 79,15 hab/km². A suya capital se troba situata en Valls, y en fan parte 23 municipios.

## Demografía
Betacismo

O **betacismo** ye un fenomeno lingüistico, caracteristico sobretot d'as luengas romances occidentals, que consiste en a neutralización d'os fonemas /b/ y /w/~/v/ a favor d'a /b/. O fenomeno principió en o latín vulgar d'Italia, anque s'extendilló solament en as luengas romances ibericas, l'occitán, os dialeutos meridionals d'o italiano y lo sardo. Bels lingüistas espanyols atribuyen iste fenomeno a lo sustrato basco, porque en basco no bi ha un fonema /v/ ni /w/. Altros lo consideran una evolución propia dende o latín vulgar, por as pocas diferencias acusticas que bi ha entre las consonants /b/ y /w/ ta un fablant no muito culto.

Realment se tracta de dos fenomenos diferents. Primero a conversión d'a /b/ intervocalica en una fricativa, anque ista evolución ye cheneral en todas as luengas romances (eixemplo: CANTABAM > italiano y portugués *cantava*). Segundo, a neutralización en posición inicial d'a /b/ y la /w/ en /b/, que podeba ser provocata por o primer fenomeno. Iste zaguer ye caracteristico nomás en as luengas ibericas (excepto o portugués meridional, si suzede en os dialeutos d'o norte), en l'occitán central y occidental, y en o sardo. Anque tamién bi ha eixemplos d'iste tipo de betacismo en o rumano: VETARANUS > *bâtrăn*.

## Fuents y vinclos externos
*''Razones fonéticas del llamado betacismo''
*''Rasgos innovadores del valenciano''
*José Enrique Gargallo Gil, Maria Reina Bastardas, *"Manual de lingüística románica"*, Ariel Lingüística, Barcelona, 2007.
*Rafael Cano (coord.), *"Historia de la lengua española"*, Ariel Lingüística, Barcelona, 2005.
Palma de Mallorca

**Palma de Mallorca** (oficialment *Palma*) ye una ciudat espanyola, capital d'a comarca de Palma de Mallorca y d'as Islas Balears. A suya población ye de 383.107 habitants (2007), en una superficie de 213 km² y una densidat de población de 1.798,62 hab/km².

## Historia
O día 1 d'agosto de 1391, en Palma de Mallorca y en Inca, a población cristiana asalta y espulla as suyas chuderías, en un autentico *[[pogrom]]*.

## Demografía

## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Seu de Santa María de Palma de Mallorca, a seu con mas altaria d'Espanya y a segunda d'Europa.
* Ilesia de Santa Olaria.
* Basilica de Sant Francisco.

### Molimentos civils
* *[[Castiello de Bellver]]*.
* *[[Castiello de Sant Carlos]]*.
* *[[Palacio d'Almudaina]]*.
* *[[Consulato d'a Mar]]*.
* *[[Loncha de Palma]]*.

### Museus
* *[[Museu Es Baluard]]*.
* *[[Museu Krekovic]]*.

## Imáchens de molimentos

Imachen:Santa Eulàlia (Mallorca).jpg|Ilesia de Santa Olaria
Imachen:Interior de la Llotja de Palma.jpg|A Loncha de Palma, construyida por Guillem Sagrera entre 1426 y 1447.


## Vinclos externos
Articlo definiu

L**'articlo definiu** u **articlo determinau** ye una subcategoría gramatical con función de determinar un nombre que ya se conoix. Formalment va debant d'o sustantivo, con o que concuerda en chenero y numero.

L'articlo definiu en muitas luengas neolatinas provién d'o pronombre demostrativo *ille*, *illa*, *illud*. Bi ha articlos definius derivaus de *ipse*, *ipsa* en bellas luengas y dialectos d'as costas d'a Mediterrania occidental.

## L'articlo definiu en aragonés
:*l'Articlo prencipal d'este apartau ye [[articlo definiu en aragonés]].*
En aragonés actual a forma mayoritaria ye *o*, *os*, *a*, *as*, que se deriva d'as formas *lo*, *los*, *la*, *las* trobadas en atras luengas neorromanicas y que encara son cutianas en bellas variedaz de l'aragonés como o cheso, l'aragüesino y o navalés u que se puet sentir coexistindo con o paradigma mayoritario en bellas parzanas d'a Chacetania, Semontanos u Sobrarbe.

## L'articlo definiu en catalán
:*l'Articlo prencipal d'este apartau ye [[articlo definiu en catalán]].*
En catalán ye normativo l'articlo *el*, *els*, *la*, *les* cheneralizau dende os nuclios urbans de Barcelona y Valencia. Este sistema se deriva de *lo*, *los*, *la*, *les* de lo mesmo tipo que en atras luengas neorromanicas e que encara se troba en catalán nordoccidental. En catalán oriental ye present atro paradigma clamau articlo salau común con o sardo e bella variedat occitana e que se deriva d'o latín *ipse*, *ipsa*, pero que ha retaculau en a Edat Meya debant d'a espansión d'os derivaus de *illum*, *illa*.

## L'articlo definiu en occitán
:*l'Articlo prencipal d'este alpartau ye [[articlo definiu en occitán]].*
Tamién presenta formas derivadas de *lo*, *los*, *la*, *las* y presenta unas variants dialectals que tienen paralelismos con o francés, o catalán e l'aragonés.

## L'articlo definiu en rumano

L'articlo definiu en o rumano se presenta como enclitico dimpués d'o sustantivo, coincidindo con l'articlo definiu as atras luengas romances orientals, con l'albanés (considerau d'orichen daco por beluns), con as luengas eslavas d'o sud-este (bulgaro y macedonyo) y con as luengas escandinavas, contrastando con o que esdevién en as mes gran part d'as luengas romances.

Eixemplos:
:*pom - pom*'ul*** ([[árbol fruitero]] - l'[[árbol fruitero]]);
:''frate - frate'''le*** (chirmán - o chirmán);
:*tată - tată*'l*** (pai - o pai).
:''loc - loc'''ul*** (puesto - o puesto);
:*casă - cas*'a*** (casa - a casa);
:''floare - floare'''a*** (flor - a flor);
:*cutie - cuti*'a*** ([[caixa]]- a caixa);
:''stea - stea'''ua*** (estrela - a estrela)

## Bibliografía
* Manuel Alvar: *Estudios sobre el dialecto aragonés*. Institución Fernando el Católico. (1987).
* Anchel Conte et al: *[[El aragonés: identidad y problemática de una lengua]]*. Librería General (1982).
* Francho Nagore: *[[Gramática de la lengua aragonesa]]*. Mira Editores. (1989).
* Chabier Tomás Arias: *[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]*. Instituto de Estudios Altoaragoneses. (1999)
O Vetato

**O Vetato** ye un fabar situato en a val de Tena, en as garras de Penya Telera, entre as localidaz de Piedrafita y Tramacastiella.

Prencipalment ye un fayar, pero tamién bi ha pinos y abetoches. Entre a fauna hue podemos trobar sarrios, esquiruelos, pardos y mincharras, anque d'antis mas bi habió tamién lupos, bisonts y onsos.

O suyo nombre viene de que yera d'antis mas un puesto *"vetato"* ya que en iste fabar se reuniban as bruixas y bruixons d'a val ta fer os suyos aquelarres. Tamién viviban en a selva duendes y atras criaturas y por ixo los habitadors d'os lugars d'a val no gosaban dentra-ie muito a sobén. Cuan os vecins d'istos lugars dentraban en a selva yera ta replegar bella planta medicinal que i creixeba y que emplegaban ta curar tota mena de malautías, as mesmas plantas que con atras fins feban servir as bruixas y bruixons.

## A bruixería
Son famosos en l'Alto Aragón os casos de bruixería que amaneixioron en Tramacastiella y O Vetato en o sieglo XVII que mos recenta Blasco de Lanuza en o suyo libro de 1653 *"Patrocinio d'anchels y combate de demonios"*. Entre os anyos 1637 y 1642 bi habió una serie de posesions demoniacas en ista localidat y atras d'a val que afectoron a setanta y dos mullers. O diaple tamién s'apareixio cuantas vegatas con diferents formas como un francés y un mosén entre atras. O mesmo rei Felipe III d'Aragón habió d'intervenir ninviando a lo Inquisidor Cheneral ta la val. Por istos feitos fuoron chuzgatos Pedro Arruebo, vecín de l'Artosa y un d'os mas famosos bruixons d'Aragón, Miguel Guillén y Juan de Larrat, complices os dos d'istos feitos, tamién estioron embrecatos en o proceso mosen Lucas Aznar y a suya chermana. Arruebo fue condenato por bruixería y ninviato ta las galeras reyals y se cremoron a-saber-los amuletos y atros materials de bruixería publicament en Tramacastiella, antimás de fer-sen esconchuros en frent d'a suya ilesia.

## Vinclos externos
* Articlo en o Heraldo d'Aragón, Un país de Montañas
* Fotos d'O Vetato
Salz

**Salz** puet estar:

***[[Villar del Salz]]**, municipio d'a comarca de Xiloca.
***[[Virchen d'o Salz]]**, santuario que bi ha en Zuera.
***[[Fuent de Salz]]**, fuent que bi ha en Seno (Castellot).
***[[La Salz]]**, pardina d'a Comunidat de Daroca a man de Villafermosa.
***[[Ontinar de Salz]]**, poblato de colonización en o termin de Zuera.
***[[Peracens|Piedra Salz]]**, uno d'os nombres documentatos de Peracens.
***[[Salz de Galligo]]**, primer monesterio que fundó a comunidat cisterciense de Rueda en Aragón, antes d'ir-se-ne ta Chuncería.
***[[Sant Per de Lagata|Sant Per del Salz]]** nombre que posoron os monches de Rueda a Sant Per de Lagata.

## Se veiga tamién
*Fuentelsaz (desambigación)
Seta (desambigación)

**Seta** puet estar:

* Un tipo de fongo, se veiga **[[seta]]**.
* Una comuna biarnesa, **[[Seta (Biarn)]]**.
* Una comuna d'Erau, **[[Seta (Erau)]]**.
Seta (Biarn)

**Seta** (en occitán *Cèta-Eigun*, en francés y oficialment *Cette-Eygun*) ye una comuna biarnesa situata en a val d'Aspa, en o departamento francés de Pireneus Atlanticos y rechión de Nueva Aquitania. Fa parte d'o cantón d'Aulorón-1, en o districto d'Aulorón.

A suya población ye y 95 habitants (1999) en una superficie de 18,97 km², con una densidat de población de 5,01 hab/km².

Trescruzata por a gabe d'Aspa, muga a lo norte y a l'este con Acós, a lo sud con Borza y Etsaut y a l'este con Laruntz.

## Nombre
Apareixe en o *"Cartulario d'o Hespital de Santa Cristina de Somport"* en romance aragonés como *Seta*.

## Demografía
Borza

**Borza** (en occitán *Bòrça* prenunziato */borso/*, en francés y oficialment *Borce*) ye una comuna biarnesa situata en a val d'Aspa, en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto d'Aulorón y cantón d'Aulorón-1, en a rechión de Nueva Aquitania.

A suya población ye de 163 habitants (1999) en una superficie de 58,05 km², con una densidat de población de 2,81 hab/km².

## Nombre
Apareixe en o *"Cartulario d'o [[Hespital de Santa Cristina de Somport]]"* en romance aragonés como *Borza*.

## Demografía

Ta 2006, población provisional seguntes o INSEE.
Glaciar

Un **glaciar** ye una masa gran de chelo formata a partir de l'acumulación de nieu en zonas a on s'acumula més que se reviene. Esta nieu la apisona la nieu que cai l'anyata vinient y recristaliza.

Dimpués de recristalizar lo chelo, que tiene propiedaz plasticas, se deforma y va fluindo por l'acción de la gravedat ta las zonas baixas y calients on se funde.

Lo chelo de lo glaciar se converte en un achent cheolochico important, que sin contribuir a la meteorización, produce en cambio una intensa erosión, un transporte y una sedimentación.

## Etimolochía
En aragonés se diz a vegadas chelera a os glaciars pirenencos, forma que ye l'equivalent fonetico a *geleira* en galaicoportugués. En la mayor parte de las luengas europeas se fa servir un derivato de l'arpitán *glacier*, trasmeso por lo francés. *glacier* provién de *glace*, "chelo", que ye a evolución de lo latín *glacia*. Cuan lo cheologo y paleontologo uescán Lucas Mallada traduciba un libro francés ta lo castellano y se trobó la palabra *glacier*, que no teneba en prencipio equivalent en castellano, escribió *yo a esto lo llamo chelera, pero me temo que esta palabra no es muy castellana*.

## Tipos de glaciars
Bi n'ha muitos tipos, pero los fundamentals son:

* *Glaciars de casquet*: cubren amplas extensions, lo chelo s'acumula en o centro on se mueve ta la periferia enta totas direccions. Son los glaciars que bi ha en los polos.
* *Glaciars de val*: ocupan lo cabalto d'una val dende a on que baixan ocupando lo fondón dica a on que se funde lo chelo. Los glaciars pirenencos son un subtipo de glaciar de val, que nomás cubre la part alta de la val, (circo), y por ixo son "glaciars de circo".

## Se veiga tamién
* Glaciar de semontano.

## Referencias
Aria (Navarra)

:*Iste articlo ye sobre un municipio de Navarra; ta atros usos, se veiga *'Aria (desambigación)**''.

    
**Aria''' ye un municipio de Navarra situato en la val d'Ezcua. Fa parte de la comarca d'Auñamendi y merindat de Sangüesa.

La suya población ye de 59 habitants (2009), en una superficie de 8,31&nbsp;km² con una densidat de población de 7,10 hab/km².

## Cheografía
La localidat d'Aria se troba situata a 853 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 60,5 km de la ciudat de Pamplona, la capital de Navarra.

## Economía
La economía d'Aria se basa en l'agricultura y la ganadería (vacas, ovellas y caballos).

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Se veiga tamién
* Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
*  Información d'Aria en a pachina web d'o Gubierno de Navarra.
Matematico

Un **matematico** (u **matematica** si ye muller, d'o latín *mathēmāticus*, y iste a la vegada d'o griego *μαθηματικός* *mathēmatikós*) ye una persona encargada d'o estudio y investigación d'as matematicas.

Seguntes a Unión Matematica Internacional, ha d'estar doctor en matematicas y haber publicau a lo menos un articlo d'investigación.

## Se veiga tamién
* Matematicas
Olot

**Olot** ye un municipio catalán situato en a provincia de Chirona, capital d'a comarca d'A Garrocha. La suya población ye de 32.337 habitants(2007), en una superficie de 29,12&nbsp;km² con una densidat de población de 1.110,47 hab/km².

A ciudat ye situata a 443 metros sobre o ran d'o mar. D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Batet de la Serra y Sant Cristòfol de les Fonts.

Amán d'Olot ye a *[[Fageda d'en Jordà]]*, un bosque de fagos.

## Historia
A primera cita d'Olot se troba en un documento de l'anyo 872, seguntes o cual l'emperador franco Carlos II o Calvo cedió a lo monesterio de Sant Aniol d'Aguja os dreitos sobre a ilesia de Sant Esteve d'Olot (situata entre o río Fluvià y a riera de Ridaura), dimpués d'a conquiesta de Chirona por os francos.

En 1427 y 1428 Olot estió afectata por dos tierratremos, y quedó destruita. Olot no fue reconstruita, sino construita de nuevo en atro puesto amán de l'anterior.

Durant a Guerra Civil catalana, a villa estió cuantas vegatas conquiesta y espullata, por ser o mas important nuclio de población en a suya redolada. Isto causó una important mingua demografica.

## Demografia

O censo de 1717 encorpora a Parroquia d'Olot, Sant Andreu del Coll y Sant Cristòfol de les Fonts; y o de 1975, Batet de la Serra.

## Vinclos externos

*Pachina web municipal.
*Información en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
*Información en a pachina web de l'Institut d'Estadística de Catalunya.
Amposta

**Amposta** ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, capital de la comarca d'o Montsiá.

A suya población ye de 19.805 habitants (2007), en una superficie de 138,3 km² con una densidat de población de 143,2 hab/km².

## Cheografía
A ciudat ye situata a 8 metros d'altaria sobre o livel d'a mar. D'o suyo termin municipal fan part os lugars de Balada, Els Eucaliptus, Favaret y El Poblenou del Delta.

### Mugas
O suyo termin municipal muga con L'Aldea y con o río Ebro a lo norte; con Sant Jaume d'Enveja y o mar Mediterrania a l'este; con Sant Carles de la Ràpita y a mar Mediterrania a lo sud y con Freginals, Masdenverge y Tortosa a l'ueste.

## Demografía

## Vinclos externos

*Pachina web municipal.
*Información en a pachina web d'a Generalitat de Catalunya.
*Información en a pachina web de l'Institut d'Estadística de Catalunya.
L'Habana

**L'Habana** ye una ciudat que ye la capital de Cuba y tamién d'a provincia de l'Habana. Ye conoixida tamién por o suyo nombre fundacional de *Villa de Sant Cristóbal de La Habana*. Con a suya población de 2.168.255 habitants en l'anyo 2006, ye la mayor ciudat d'o Caribe por o suyo numero d'habitants.

A ciudat de L'Habana la fundó o 16 de noviembre de 1519 o conqueridor espanyol Diego Velázquez de Cuéllar. A UNESCO declaró lo centro historico suyo, clamau *La Habana Vieja*, como Patrimonio d'a Humanidat. A ciudat de l'Habana fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

## Esporte
### Escaicimientos esportivos
En o anyo 1991 fuoron organizaus en a ciudat os Chuegos Panamericanos en a suya XI edición.

## Localidaz achimanatas
*  Bogotá (Colombia).
* 1983:  Rotterdam (Países Baixos).
* 1997:  São Paulo (Brasil).

## Vinclos externos

## Referencias
Dreito civil

O **Dreito civil** ye o conchunto de normas y prencipios churidicos que regulas as relacions entre as personas, tanto fisicas como churidicas (privadas u publicas). Ye en Aragón y en Espanya un sistema legal basau en o Dreito romano. Ye un d'os dos prencipals sistemas legals europeus; l'anglés (*[[common law]]*) ye l'atro. O "dreito civil" tamién puet significar o dreito que se relaciona con afers atros que o Dreito penal, como lo contracto y l'agravio.

Mientres a Edat Meya, o Dreito Romano fue adoptau con modificacions locals por todas partes d'Europa, prencipalment por a influencia d'a Ilesia cristiana; a suya difusión posterior se debió en gran parte a l'influencia d'o *[[Codigo de Napoleón]]* francés, basau en o Dreito romano, que fue adoptau en o sieglo XIX por bels estaus d'Europa de l'Este, d'Asia, y en Echipto. Dentro d'a Mancomunidat Britanica de Nacions (*[[Commonwealth]]*), o Dreito romano forma la base d'os sistemas legals d'Escocia y Quebec y ye tamién a base d'o dreito d'a Republica Surafricana.
Adstrato

L**'adstrato** en lingüistica significa a influencia mutua que tien una luenga sobre l'altra en areas de bilingüismo lingüistico. A diferencia d'o substrato y d'o superstrato, en a influencia adstrato ambas luengas son d'o mesmo nivel y no se extingue denguna d'ellas. Por eixemplo bel catalanismo en aragonés s'explica por adstrato catalán y bel aragonesismo en catalán occidental s'explica por adstrato aragonés. Tamién consideran producto de l'adstrato en Espanya as influencias lingüisticas en arias on bi ha bilingüismo d'castellano y altra luenga rechional, pero que sindembargo dende un punto de vista diacronico no se puet mantener porque o castellano ha estau a luenga prestichiada por l'administración debant de las atras dende fa sieglos dica fa pocas decadas.

## Se veiga tamién
* Superstrato
* Substrato

## Referencias
Superstrato

**Superstrato** (d'o latín *super estrato*, "estrato superior") ye un termin d'a lingüistica que se refiere a la influencia que tien una luenga sobre altra mientres a primera se extingue.

Ye o concepto contrario a lo substrato lingüistico. Por eixemplo, cuan os visigodos penetroron a l'Imperio Romano occidendal, perdioron a suya luenga chermanica orichinal romanizando-sen, pero ista ha tenito una considerable influencia sobre o vocabulario d'o latín vulgar. Por ixo, as luengas romances actuals tienen muitas palabras comuns procedents d'o gotico (aragonés y castellano *[[bandera]]*, *guardar*, *[[guerra]]*, etcetera., italiano *bandiera, guardare* en o significato de "mirar", *guerra*, etcetera.).

## Se veiga tamién
*Adstrato.
*Substrato.

## Referencias
FC Kuban Krasnodar

O **FC Kuban Krasnodar** ye un club de fútbol ruso, d'a ciudat de Krasnodar en Krasnodar Krai. Fue establito en 1928.

## Palmarés
* **Campionatos d'a [[Republica Socialista Sovietica de Rusia|RSS de Rusia]]: 4**
** 1948, 1962, 1973, 1987

## Vinclos externos
* Pachina oficial d'o club
Escritor

Un **escritor** (u **escritora**, si ye una muller) ye una persona que ha feito d'a escritura o suyo medio de vida y en fa uso ta espardir as suyas ideyas propias u tamién las d'atros. A sobén o escritor escribe libros, pero tamién ye qui escribe d'atros tipos de textos.

O escritor puet escribir novelas, poemas, asayos, dramas, prosa en cheneral u cualsiquier atro tipo de chenero literario, incluyindo-ie o periodismo.

## Se veiga tamién
* Dramaturgo.
* Escritura.
* Literatura.
* Poesía.
* Poeta.
* Teatro.
* Asayo.
* Periodismo.

## Referencias

## Vinclos externos
Cavia porcellus

A **cobaya** () ye un mamifero pareixito a lo conillo, pero mes chicot, de l'orden d'os Rodentia u radedors, d'a familia Caviidae y chenero *Cavia* (*Cavia porcellus*).

## Descripción
Tien a orella curta, cabeza gran, cuerpo largo y musculoso de 25–30 centimetros, sin de coda. Pesa alto u baixo entre 800 y 1.500 gramos. Ye un d'os animals domesticos mes populars en Europa y America por a suya intelichencia. As razas domesticas tienen una gran variedat de colors y tipos de pelache. A cobaya ye capaz de fer diferents sons ta comunicar-se con os suyos companyers de raza y con l'hombre.

## Orichen
Ye orichinaria d'os Andes d'o Perú, on que os indios lo tienen tamién como alimento. Os europeus (navegants espanyols y neerlandeses) lo descubrioron en a Edat Meya y lo trayoron ta Europa ta deleitar a los ricos.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Diversidat molecular entre as cobayas domesticas ''(Cavia porcellus)'' y a suya relación filochenetica amanata ta la especie silvestre andina ''Cavia tschudii'' - *Revista chilena de historia natural*.
*  FAO - Documento en castellano d'o Departamento d'Agricultura d'a FAO.
*  Pachina d'o prochecto chenoma d'a cobaya domestica en GenBank.
Arive

**Arive** (*Aribe* en basco y oficialment, *Arive* en castellano) ye un municipio navarro situato en la val d'Ezcua, comarca d'Auñamendi y merindat de Sangüesa.

La suya población ye de 50 habitants (2009), en una superficie de 4,04 km² con una densidat de población de 12,38 hab/km².

## Cheografía
Aibe ye situato a 699 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 51 km de Pamplona, a capital de Navarra.

## Demografía

## Se veiga tamién
*Lista de municipios de Navarra.
Roberto Serrano Lacarra

**Roberto Serrano Lacarra** (Zaragoza, 1964) ye un musico aragonés que vive dende 1987 en o lugar sobrarbenco de Sant Chuan de Plan. Treballa como educador d'adultos en a comarca de Sobrarbe y ye coautor d'o libro *Ermitas de Sobrarbe: catálogo de ermitas y romerías de la comarca de Sobrarbe* (1997). En 1982 estió un d'os fundadors d'o Ligallo de Fablans de l'Aragonés. Como filologo ye miembro de l'Academia de l'Aragonés.

Estió creyador en 1986, chunto con atros musicos aragoneses, d'o grupo musical *[[La Orquestina del Fabirol]]*, y en ella ye a voz, vriolín, donzaina, trompa, chiflo, chicotén y clarinetino.

## Vinclos
* Pachina web oficial d'o grupo La Orquestina del Fabirol
Filosofo

Un **filosofo** (u **filosofa** si ye una muller) ye una persona que practica la Filosofía; isto ye, que reflexiona sobre a realidat y sobre lo mundo, ta mirar de tener una millor comprensión d'a realidat que lo rodía.

A creyación d'ista palabra s'atribui a lo pensador Pitagoras yl o suyo orichen etimolochico se troba en o griego antigo (φιλεῖν, *amant* y σοφία, *sapiencia*). Ye asinas l*'amant d'a sapiencia*.
Califa

Un **califa** (de l'arabe خليف , *Khalif*, "succesor") ye o nombre emplegato en o Islam ta referir-se a las personas que estioron succesors d'o profeta Mahoma en os primers sieglos y que exercioron o liderato relichioso y politico en as sociedaz islamicas (a *[[umma]]*). Ta referir-se a o cargo, s'emplega la palabra ***califato*** (de l'arabe خِلافة). O nombre completo ye *khalifat Rasul Allah* (خليفة رسول الله) o "succesor d'o Ninviato de Dios".

En l'anyo 632, a la muerte de Mahoma, no i habió denguna norma ta rechir a suya succesión, y fue esleito o suyo suegro Abu Bakr al-Siddiq (dimpués d'as barallas entre os habitants de Medina y A Meca), qui estió o solo en fer servir o nombre completo). Dimpués, s'emplegó o nombre abreviato de *califa*.

En aragonés medieval podemos leyer *Califa* en o "*[[Libro d'as Marabillas d'o Mundo]]*" o *Gallifa* en "*[[La Flor de las Ystorias d'Orient]]*".

## Califatos
Dica a suya abolición en 1924 i habió os siguients califatos:
*Cuatre Califas Ortodoxos. Esleitos por a comunidat. Son os solos califas reconoixitos por sunnitas y chiitas.
*Califato Omeya (661-756). Ye o primer califato hereditario, d'orientación sunnita. A suya capital estió Domás.
*Califato Abasí (756-1258). D'orientación sunnita, a suya capital estió Kufa (756-762), dimpués Bagdad (762-1258) y finalment El Caire (1258-1517).
*Califato Fatimí (909-1171). D'orientación chiita, as suyas capitals estioron Cairuán (909-973) y El Caire (973-1171).
*Califato Omeya de Cordoba u Califato de Cordoba (929-1031). D'orientación sunnita.
*Califato Otomán (1517-1924). D'orientación sunnita. A suya capital estió Edirne y Estambul (1453-1924). Turquía abolió o califato en a reforma constitucional de 1926, ya pa cutio.

Tamién os almuades emplegoron o títol de Califa (u millor, de *comandador d'os creyents*) en os sieglos XII y XIII (1145-1269), títol que heredó dimpués o soldán de Marruecos.
George Nathan

**George Montague Nathan**, naixito en Irlanda en 1895 y muerto en a batalla de Brunete o 16 de chulio de 1937, estió un politico y militar irlandés, militant d'o IRA (Exercito Republicano Irlandés) y voluntario en l'Exercito britanico en a Primera Guerra Mundial y voluntario tamién en a Guerra Civil espanyola en as Brigatas Internacionals en defensa d'a Segunda Republica Espanyola. Estió miembro d'o Estato Mayor d'a XV Brigata Internacional.

## Primera Guerra Mundial
En a Primera Guerra Mundial, George Nathan estió voluntario en l'Exercito britanico, combatindo en o Frent Occidental, y estando ascendito enta sarchento mayor. Fue distinguito lo 9 d'abril de 1917 como o *solo oficial [[chudieus|chudieu]] en a Brigata d'a Guardia*.

## Guerra d'Independencia d'Irlanda
Entre 1918 y 1936, as suyas actividaz en a Guerra d'Independencia d'Irlanda son poco conoixitas. Richard Bennet afirma que estió miembro d'o servicio secreto britanico mientres treballaba encubiertament ta l'Exercito Republicano Irlandés (IRA), y que estió lo responsable d'os *asesinatos d'o toque de queda en [[Luimneach]]* en tanto que miembro d'o Rechimiento d'os *[[Black and Tans]]*. En cualsiquier caso, sí ye conoixita a suya militancia en l'IRA.

## Guerra Civil Espanyola
L'agüerro de 1936 s'enroló como voluntario en as Brigatas Internacionals en a Guerra Civil espanyola, prenendo-ie lo mando d'a Companyía britanica en a XIV Brigata Internacional (clamata *la Marsellaise* por a suya composición mayoritaria de franceses). Fue nombrato comandant d'o batallón dimpués d'o fusilamiento de Gaston Delasalle acusato d'espionache.

Dimpués mandó lo *[[Batallón Lincoln]]*, o *[[Batallón Washington]]* y lo *[[Batallón Britanico]]* en a XV Brigata Internacional. A suyo valor en combate estió lechendaria; ninviaba a os suyos hombres enta l'ataque mientres les deciba *Enta adebant, sinyoras*, ta esperonar-los.

A suya solicitut de militancia en o Partiu Comunista fue desestimada, fuese por a suya orientación sexual, u talment por a suya tibieza ideyolochica. No obstant, os observadors d'a Komintern admiraban a suya *frida arrogancia debant o fuego enemigo*.

Dimpués estió lo cabo d'Estato Mayor d'a XV Brigata Internacional, y fue mortalment ferito en a batalla de Brunete lo 16 de chulio de 1937. Se fació portar enta un campo d'oliveras y demandó a os suyos soldatos que cantasen mientres moriba, en Guadarrama (Madrit.

## Bibliografía
* Antony Beevor, *Battle for Spain*, (2007).
* Richard Bennett, "Portrait of a Killer", New Statesman, 24 de marzo de 1961.
* Cecil Eby, Comrades and Commissars, (2007).
* Jason Gurney, *Crusade in Spain*, (1974).
* Joe Monks, *With the Reds in Andalusia*, 1985.
* Hugh Thomas, *The Spanish Civil War*, (2003).

## Vinclos externos
* ''Omosessuali nella guerra di Spagna''.
* Brigadistas en a Guerra Civil espanyola.

## Notas y referencias
Oslo

**Oslo** (antigament, de 1624 a 1925 conoixita como **Christiania**) ye a capital de Noruega y d'o condau d'Oslo. Tien 640.313  habitants en l'anyo 2014 (l' 11,5% d'a población total d'o país), con una superficie de 454&nbsp;km² y una densidat de población de 1.410 abs/km². A suya aria metropolitana incluye o condau vecín, Akershus, y tien 1,07 millons d'habitants.

## Cheografía
Oslo ye a la fin d'o fiordo d'Oslo, en a o canto d'o mar d'o Norte, y o suyo termin municipal tien alto u baixo 40 islas.

## Historia
A ciudat fue fundata oficialment por o rei de Noruega Harald III alto u baixo en 1048, pero as excavacions arqueolochicas han trobato restas arqueolochicas de l'anyo 1000, por lo que Oslo celebró lo suyo milenario l'anyo 2000.

O rei Haakon V de Noruega (1299-1319) estió o primer rei en residir en a ciudat, y la fació capital d'o suyo reino. Dimpués d'a unión de Noruega con Dinamarca, Oslo perdió muita d'a suya importancia.

Oslo fue destruita por un incendio en 1624, y reconstruita por o rei Cristián IV de Dinamarca, que la baptizó como con o suyo nombre (**Cristiania**).

O sieglo XIX estió un sieglo de gran desarrollo en a ciudat, y fuoron construitos numerosos edificios publicos. En 1811 fue fundata a Universidat d'Oslo.

Con a independencia de Noruega en 1905, Oslo fue declarata la capital d'o nuevo estato.

## Esportes
## Instalacions esportivas
Entre as suyas instalacions esportivas destaca o Bislett Stadium, que estió seu d'os Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1952 y dimpués de cualques modificacionsen en la actualidat ye adedicau a prebas d'atletismo y competicions futbolisticas.
### Competicions esportivas
Oslo estió a seu d'os Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1952, tamién anyalment se celebran los *[[Bislett Games]]*, una competición atletica que anteriorment feban parte d'a *[[Golden League]]* y agora esta incluyida adintro d'as reunions d'a *[[Diamond League]]* de *[[World Athletics]]*.

## Vinclos externos
Tràpani

**Tràpani** (*Tràpani* en siciliano, *Trapani* en italiano y oficialment) ye una comuna italiana, capital d'a provincia de Tràpani, en a zona occidental d'a isla y rechión de Sicilia, a lo canto d'a mar Mediterrania y d'a mar Tirrena.

A suya población en 2006 ye de 70.872 habitants, con una superficie de 271 km² y una densidat de población de 249 hab/km².

O suyo termin municipal muga con as comunas de Buseto Palizzolo, Calatafimi-Segesta, Erice, Marsala, Paceco, Salemi y Valderice.

## Historia
Tràpani estió l'antiga ciudat de *Drepanum* en l'Antiga Roma, y ya se charra d'ella como o puerto d'a amanada ciudat d'Erice. Fue fortificada por o cheneral cartachinés Hamilcar Barca l'anyo 260 aC.

En 1071 fue conquiesta por os normandos, y adhibida a lo reino de Sicilia.

## Vinclos externos

* Pachina web municipal.
Lidje

**Lidje** (en valón *Lidje*, en francés *Liège*, en neerlandés *Luik*, en alemán *Lüttich*) ye una ciudat belga de luenga francesa, en a rechión de Valonia y en a provincia de Lidje, de que ye a suya capital.

A ciudat tien una población de 187.432 habitants en 2006, con una superficie de 69,39&nbsp;km² y una densidat de población de 2.701 hab/km². A suya aria urbana tien, alto u baixo, 600.000 habitants, y ye a capital economica oficiosa d'a rechión de Valonia. Ye a tercera aria metropolitana de Belchica dimpués de Bruselas y Anvers; y ye a cuatrena ciudat d'o país dimpués d'Anvers, Gant y Tchålerwè.

## Toponimia
En fuents medievals aragonesas s'escribe con ortografía francesa. Lo podemos veyer en o *[[Libro d'as Marabillas d'o Mundo]]* y en a *[[Cronica de los Conquiridors]]*:

## Molimentos
* Ilesia de Sant Chaime o Menor de Lidje, una ilesia en estilo gotico d'o sieglo XVI adedicada a sant Chaime o Menor, que substitui a una ilesia anterior en estilo romanico.

## Localidaz achirmanatas
* 1958:  Rotterdam (Países Baixos).

## Vinclos externos

*      Pachina web municipal.
*      Congreso de Lieja.
*     Leodium: red turistica y cultural de Lieja.
*  Lidje: historia y molimentos.
*  Wikivoyage guide.
Pronombre personal

O **pronombre personal** ye una clase de palabras que expresan o subchecto d'a frase cuan iste no ye determinato de traza concreta.

Os pronombres personals son definitivos en as luengas en as que la conchugación verbal no ye capable ta expresar o subchecto, como son o francés (luenga que en a suya escritura conserva las desinencias d'a conchugación, pero en a parla suya la mayoría d'as desinencias se son perditas, se diferencian nomás a primera y la segunda persona d'o plural: por eixemplo *aime, aimes, aimet, aimons, aimez, aiment* se pronuncia /em, em, em, emón, emé, em/) u l'anglés a on que la conchugación verbal marca solament a tercera persona d'o singular.

## Pronombres personals en o latín
En latín y probablement en a luenga proto-indoeuropea no bi heba pronombres personals especificos ta las terceras personas, nomás los teneban que en as primeras y segundas. Ta las terceras personas, i usaban diferents pronombres demostrativos.

Os pronombres personals en latín yeran: 
* 1ª persona singular: *EGO* (> *EO* en a epoca tardana)
* 2ª persona singular: *TU*
* 3ª persona singular: *IS*, *EA*, *ID*
* 1ª persona plural: *NOS*
* 2ª persona plural: *VOS*
* 3ª persona plural: *II* u *EI*, *EAE*, *EA*

En as luengas romances, os pronombres d'as terceras personas no demanan d'os demostrativos latinos *IS*, *EA*, *ID*, sino de *ILLE*, *ILLA*, *ILLUD* (y las suyas variants casuals) que significaba «'aquel'» > castellano *él, ella, ello*, francés *il, elle*, italiano antigo *egli, ella*, italiano moderno *lui, lei* ( NOIS, VOIS > NOS, VOS), alavez yera menester de distinguir a forma d'o subchecto d'a forma d'os complementos. Por ixo, en bellas luengas romances a la forma de subchecto le s'adhidiba lo pronombre latino ALTER (*ALTERU en latín vulgar): NOS+ALTERUS > *nosaltros, nosaltres, nosotros, nualtri*, etcetera.

## Pronombres personals en l'aragonés

En aragonés como en atras luengas neolatinas a forma que prenen os pronomes personals ye diferent seguntes sigan de subchecto, de complemento directo, de complemento indirecto u con preposición, estando ixa una d'as zaguers trazas d'a declinación latina:

### Pronombres personals de subchecto

### Pronombres personals de complemento directo

### Pronombres personals de complemento indirecto

### Pronombres personals con preposición

### Pronombres reflexivos

## Se veiga tamién
*Combinacions de pronombres febles en l'aragonés.