open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Puent de Sant Urbez

O **puent de San Úrbez** (Se veiga l'alpartato prenunciacions, también dito **''pont'' de San Úrbez** en Sobrarbe) ye un puent romanico en l'alto d'o río Bellós mientres que éste pasa per l'endreito dito congosto d'as Cambras, poquez centenars de metros dimpués que lo río en siga surtiro d'a valle d'Anyisclo.

Amán d'a ermita de Sant Úrbez, on que se diz que i vivió lo santo, y cuasi en a boca d'a valle d'Anyisclo, éste ye uno d'es puestos mes vesitatos de tot o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols per a facilidat de l'acceso per carretera dica cuasi lo mesmo puent. Ye per ixe motivo que las autoridaz responsables d'o Parque Nacional en habioron de construir un sostituto moderno mesmo en o canto de l'antigo t'afluixar-ne lo transito de personas, que a traviés d'éste s'endreitan ta la ermita que només puet estar mirata cuan se be trescruza.

O puesto a on se troba ye singularment berroyo y espectacular, alzato en alto d'una foz prefunda d'o Bellós per on que lo río baixa entre parez de penya mientres que prencipeya lo congosto d'as Cambras. Esta ubicación fayó mes fácil de seguras que apareciesen de falordias y rondallas populars sobre d'a suya construcción, parte prencipal de l'atractivo d'o puesto, a mes que l'orichen d'o culto ta Sant Úrbez en os lugars d'a redolada.

## O miraglo d'o puent
O mito de Sant Úrbez en Aragón prencipó talment astí perque, seguntes a falordia, a lo santo le preguntoron uns pastors d'a valle de Vio, en una espluca en a cual l'hombre santo i meditaba, per si sapeba garra maniera de fer arribar as bestias enta l'altra man d'a foz d'o congosto, y alavez estió que éste bi deixó cayer una bara ta dintro d'o forato d'a foz, o cual yera muto mes curto que no l'ampluera d'ixa breca, y per fuerzas d'un miraglo se diz que l'astilo per cuentas de baixar enta lo río, quedó concallato d'entre las dos leneras de canto y canto d'a canal, amostranndo asinas o puesto mes endicato t'alzar-be lo puent.

## Prenunciacions
*['pwenðesan'urbeθ] en aragonés cheneral.
*['pwænðesan'urbeθ] en a valle de Vio.

## Se veiga tamién

* O puent de Sant Úrbez (.pdf)
* Camín d'o puent de Sant Úrbez
Idioma auchila

L**'auchila** (*awjilah*) ye una luenga berber parlata a Auchila, en a historica rechión de Cirenaica, a la faixa nordoriental de Libia. O *Ethnologue* cifra en 3.000 personas o numero de fabladors d'a luenga, encara que ye probablement inferior, ya que a luenga ye amanata ta la extinción y pervive principalment entre as mullers, mes monolingües, mientres que cuasi toz es hombres son bilingües en arabe libio, d'o cual gosan a fer mes uso en a vida publica. En cheneral, es parladors mes chóvens son ya de meyana edat.

## Filiación
Ye un idioma berber, clasificato per un regular, chunto con o sokna y con o siui como d'o grupo oriental. Maarten Kossmann (1999), manimenos, considera lo siui y l'auchila de grupos diferents, achuntando l'auchila con o gadamis.
Auchila-sokna

L**'auchila-sokna** ye un grupo formato per dos luengas fablatas a lo nord-este d'Africa (en Libia) que perteneixen a la branca oriental d'a familia d'as luengas berbers. Istas dos luengas son:
* l'auchila.
* o sokna.

## Vinclos externos
*Árbol d'as luengas auchila-sokna.
Escopulión

O **escopulión** u **escupulión** ye lo recipiente treballato en fusta  u cuerno vuedatos que s'emplegaba en a dallanza ta portar-ie la esmoladera penchata d'o cinturón.
 
O emplego d'iste utensilio feba posible transportar a esmoladera cuan o segador yera en o campo fendo a suya fayena, y d'ixa traza, no le caleba retirar-se-ne ta esmolar o dallo tan a menuto como la ferramienta precisa, si que lo podeba fer de tot plen cada pocos dallazos.

## Ferramientas relacionadas
**O [[Martiel]]*.
**A [[Forgueta]]*.

## Vinclos externos
Auchila

**Auchila** (u *Awjilah*, en arabe أوجله) ye una población de cuasi 7.000 habitants (est. 2007), situata en Libia, en un oasis d'o disierto d'o Sahara.

L'idioma autoctono ye l'auchila, una luenga berber oriental, encara que en a vita publica gosa a fer-se servir l'arabe libio. La chent, de relichión musulmana sunní, cautiva os hortals con l'augua que extrayen de pozos fundos.

Seguntes la tradición cristiana, ye la seu titular d**'Augilæ**, en a hestorica rechión libia de Cirenaica.

## Referencias

## Bibliografía
* E. de Agostini, Notizie silla zona d'Augila-Gialo, Benghazi, 1927.
* F. Sacrin, Le oasi cirenaiche del 29 parallelo, Florencia 1937.

## Vinclos externos
Ana Giménez

**Ana Giménez Betrán** (Uesca, 1968). Licenciada en Filosofía y Letras por a Universidat de Zaragoza y profesora de Educación Secundaria dende 1996, actualment exerce a suya profesión en Uesca, do fa clases de Luenga castellana y Literatura. 

Como filologa ye autora d'os articlos: "Apara l'oído y beyerás as cosas claramén" (1994), “Bellas aportazions a la toponimia d'Aratorés” (1999), "Tres fitos d'a bida: una cosmobisión aragonesa" (2000), ¿Per qué plloran las estrelas? d' Antón Collada (2010), "Reloch de pocha no ye solo una nobela" (2011-2012) u Purnas en a zenisa. Puen enta o primer tierzo d'o sieglo XXI (2024).

Ye miembro d'o *[[Consello d'a Fabla Aragonesa]]*. A suya relación con l'aragonés se remonta ta zagueros d'os anyos 1980 y abrarca muitos aspectos, dende la amostranza dica os prochectos educativos per medio de cursos y seminarios, pasando por treballos pa medios de comunicación y, per último, a creyación literaria. Escribe en aragonés común.

En iste, ha publicato dos novelas, todas dos de ambientación historica, que recibioron senglos premios en certamens literarios. La uno, en 2000 uno d'os accésits d'o premio que convoca o Concello de Lo Grau, por o relato *Ixos tiempos güegatizos*, y en 2005 o VII Premio Internacional de Novela Curta “Chusé Coarasa”, con a novela historica *Palestra*.

En relato curto destacamos as obretas *Foratos* (2007), a historia d'un cabo de carabiners en a Cerdanya, *Esquite* (2011) un relato feminista y *ADN* premio de Relatos "Luis del Val" en 2013.

## Obra
### Relato curto
* 2007: *Foratos*.
* 2011: *Esquite*.
* 2013: *ADN*, premio de Relatos "Luis del Val" en .

### Novela
* 2000: *Ixos tiempos güegatizos*, premio Concello de Lo Grau.
* 2005: *Palestra*, premio internacional de novela curta “Chusé Coarasa” de 2005.
* 2014: *Entreautos*, VIII premio de novela curta "Ziudá de Balbastro".


	



## Vinclos externos
* Biografía de Ana Giménez en a pachina web de Gara edizions.
Costa d'Oro

:*Iste articlo ye sobre un *'departamento de Francia**; ta a colonia britanica en Africa, se veiga [[Costa d'Oro (Africa)]]''.

**Costa d'Oro*' (21) (en [[idioma francés|francés]] *Côte-d'Or*) ye un [[Departamentos de Francia|departamento]] [[Francia|francés]] situato en a [[Rechions de Francia|rechión]] de [[Borgonya-Franco Condau]]. Os suyos habitants se claman, en [[idioma francés|francés]], *Côte-d'Oriens''.

A suya población ye de 506.755 habitants (1999) en una superficie de 8.763 km², con una densidat de población de 58 hab/km².

D'o departamento de Costa d'Oro en fan parte 3 districtos, 43 cantons y 707 comunas u municipios. A suya capital ye a ciudat de Dijon. O President d'o Consello Cheneral departamental ye Louis de Broissia.
Liberalismo

Se denomina **liberalismo** en economía y ciencias politicas a un conchunto d'ideolochias politicas que afirma la supremacía de l'acción individual por dencima d'a colectiva. Ixo embreca que las estructuras de gubierno reduzcan a suya intervención a lo minimo necesario ta guaranciar a convivencia, seguntes a filosofía d'o *laissez faire, laissez passer* (en francés: "deixar fer, deixar que pase").

## Se veiga tamién
* Neoliberalismo.

## Vinclos externos

*  ''What Is Classical Liberalism?''.
Narancha (fruita)

:*Iste articlo ye sobre a fruita. Se veiga tamién a color [[narancha]].*

A **narancha** u **toroncha** ye a fruita d'a naranchera u toronchero, eixemplo d'hesperidio. Ye un citrico, de color entre l'amariello y o royo, color que recibe o nombre de narancha, por ista fruita. Orichinariament d'o sud-este asiatico, s'adapta mui bien a lo clima mediterranio.

Como toz os citricos ye rica en vitamina C, y ye habitual minchar-ne enteras, asinas como en forma de suco.

Simbolicament se dice que belún ye a meya narancha d'unatro cuan ye la parella perfecta en o terrén de l'amor.

## Fitonimia
L'orichen bien documentau d'o fitonimo se troba en o sanscrito *narang* u नारंग. S'especula que a forma orichinal en sanscrito provienga d'una luenga dravidica. Dende o sanscrito fue adaptada en persa como نارنج u *nārensh*. Dende o persa pasó a l'arabe como *narandj* u نرنج l'árbol y *narandjah* u نرنجة la fruita. L'adaptación en as diferents luengas romances ha estau dispar: *naranja* en castellano, *laranja* en portugués, *naronja* en catalán medieval, *arancia* en italiano pa evitar confusions con os articlos, y *orange* en francés relacionando-la con la parola or.

As naranchas que se cautiva y vende actualment son por un regular naranchas dolzas *[[Citrus × sinensis]]* (narancha de China) y *[[Citrus reticulata]]* (mandarina), que introducioron os portugueses en o Sieglo XVI dende as suyas colonias d'Orient. Enantes os citricos equivalents que se cautivaba y vendeba en Europa yeran *[[Citrus × aurantium]]*, de gusto amargo, que teneban uso en a fabricación de perfumes y de mermeladas, y que en aragonés medieval recibiban a denominación de "toroncha", denominación que a vegadas tamién s'aplicaba a lo poncil (*[[Citrus medica]]*), lo solo citrico cautivau en tiempos d'os romanos. A introducción en Espanya d'a nueva fruita dolza traita por os portugueses en o sieglo XVI cheneralizó a denominación castellana *naranja* en Aragón, que s'adaptó como *narancha* en aragonés occidental.

A parola "toronja" se remonta a lo sanscrito मातुलङ्ग u *mātulaṅga*, que pasó a lo persa como *torandj* u ترنج, y dende o persa a las luengas semiticas como l'arameu, hebreu y arabe. En arabe clasico yera *turunǧah* y en arabe andalusí *turúnǧa*, que lo transmitió a l'aragonés pa dicir a fruita de *Citrus × sinensis* y a lo castellano pa dicir a fruita de *[[Citrus medica]]*, que en aragonés medieval yera *poncil*.

De fueras de textos comercials, de peaches y de duanas, bi ha pocas mencions sobre citricos en aragonés medieval, una d'as pocas ye en l'alchamiau d'Urreya, pero podría corresponder en realidat a atros citricos como *[[Citrus medica]]*:

En o sieglo XVII bi heba en Zaragoza un microtoponimo ilustrativo d'a presencia d'iste árbol, l*'arbellón de la [[Citrus × sinensis|Toronjera]]*.

## Notas


## Referencias

## Bibliografía
* LÍBANO, Ángeles y SESMA, J. Ángel, *[[Léxico comercial en Aragón (Siglo XV)]]* Institución Fernando el Católico, 1982.
Batasuna

**Batasuna** (*Unidat* en basco; pronunciato *Batásuná*) ye un partiu politico basco vinclau a la organización armada ETA. Tien presencia en a Comunidat Autonoma Basca, a Comunidat Foral de Navarra y os territorrios d'o País Basco Francés, toz éls forman Euskal Herria.

Dende 2003 ye ilegal en Espanya, anque en Francia ye legal.

Batasuna esfiende a independencia d'Euskal Herria respecto d'Espanya y Francia, o socialismo, o feminismo y l'ecolochismo.
Tudeliella

**Tudeliella** (*Tudelilla* en castellano y oficialment) ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja en a comarca de Calagorra.

A suya población ye de 410 habitants (2006) en una superficie de 19,06&nbsp;km², con una densidat de población de 21,51 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Tudeliella se troba situada a 548 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 40&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya comunidat autonoma y d'a suya provincia.

## Demografía

## Referencias
El Villar de Arnedo

**El Villar de Arnedo** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Calagorra.

A suya población ye de 625 habitants (2006) en una superficie de 18,25&nbsp;km², con una densidat de población de 34,25 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'El Villar d'Arnedo se troba situada a 429 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 36&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital de La Rioja.

## Deografía
Polo Sud

O **polo sud** ye o punto mas a lo sud d'a superficie d'o planeta Tierra y puede definir-se de cuatro trazas diferents.

* O polo sud cheografico, tamién conoixito como lo sud verdadero, ye o punto mas a lo sud definito como lo punto d'a superficie terrestre en o cual ye l'eixe de rotación d'a Tierra.
* O polo sud magnetico ye o punto d'o sud en o cual lo campo cheomagnetico apunta verticalment.
* O polo sud cheomagnetico ye o polo d'o campo cheomagnetico terrestre mas amanato a lo sud verdadero.
* O polo sud d'inaccesibilidat se define como lo punto de l'Antartida mas luent d'a costa, y se troba en as coordenadas 85°50'S, 65°47'E.

Nomás as dos primeras definicions son a sobén conoixitas. Siga como siga, o polo sud siempre ye situato en l'Antarctida.

Ta la navegación, o polo sud se buscaba antigament a partir d'a posición d'as estrelas, seguntes o polo sud celeste, que en a nuestra era ye de pior identificar que no lo polo norte celeste.

## Se veiga tamién
* Estrela polar
* Polo celeste
* Polo norte
* Antarctida
* Cerclo polar antarctico
Ludwik Lejzer Zamenhof

**Ludwik Lejzer Zamenhof** (Ludwik Łazarz Zamenhof) (Białystok, 15 d'aviento de 1859 - †Varsovia, 14 d'abril de 1917) estió un medico oftalmologo, creyador d'a luenga internacional d'o esperanto.

## Obres
A suya creación literaria ye representata prencipalment por siet poemas:

* *Mia penso*.
* *Ho, mia kor*'.
* *[[La Espero]]*.
* *La vojo*, (1896).
* *Preĝo sub la verda standardo*, (1905).
* *Al la fratoj*, (1889).
* *Pluvo*, (1909).

## Vinclos externos

* Biografía de Zamenhof, en a pachina web d'a *[[Federación Española de Esperanto]]*.
Idioma adai

L**'idioma adai** (tamién dito **adaizan**, **adaizi**, **adaise**, **adahi**, **adaes**, **adees**, **atayos**) ye o nombre d'una etnia y d'a suya luenga que estió charrata en o nord-ueste de l'actual Loisiana, Estaus Unius. O nombre adai deriva d'a palabra Caddo *hadai*, que significa "broza".

Os adai estioron uns d'os primers pueblos de Nortamerica en contactar con os europeus y isto lis afectó muito. En 1530 Álvar Núñez Cabeza de Vaca fabla d'éls emplegando lo termin *Atayos*. Os adai se tresladaron difuera d'a suya tierra d'orichen. En 1820 nomás en quedaban trenta.

## Luenga
A luenga adai ye una luenga aislata. L'adai no ye guaire documentato (nomás se conoixe una lista de 275 palabras). A suya clasificación ye probablement imposible. Se proposó que bi heba una connexión entre l'adai y as luengas caddoanas, por a suya proximidat, pero ista teoría parixe poco probable.

L'adai se considera una luenga amortata.

## Bibliografía
* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-509446-509426-1.
* Mithun, Marianne. (1999). *The languages of Native North America*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
Falz

A **falz** u **falce** (d'o latín *< falx*), tamién **corviella**  (d'o latín *curvus*), ye una ferramienta agricola tradicional que se'n feba uso en segar, cheneralment ta cerials u bellas vegatas altras hierbas de mida semellant, antes de no cheneralizar-se l'emplego d'as modernas maquinas segaderas.

A suya mida la fa mes manullable que no la dalla ta cuan cal obtener nomás una parte d'a espiga u ta cuan no cal sique segar una finca chicota, a on que sería canso de fer servir l'anterior per a necesidat d'esmolar-lo a ormino. O canto d'a fuella d'as falces no cal esmolar-la tanto como las dallas, y muitas d'as fuellas emplegan ya dende fa tiempo a *bora* u ripa aserrallada ta guaranciar que marche por mas tiempo.

A suya forma tradicional ye una ferramienta feita d'una fuella en forma de meya luna enchascata en un mango curto, no guaire mes que l'amplura d'a man que l'ha de cullir. A largaria d'a fuella puede estar variata, dende bels 30&nbsp;cm de belas *falcetas* ta segar matas dica la setantena de centimetros.

Os oríchens d'ista ferramienta son antigos y se'n suposa lo uso dende la epoca d'os primers pueblos neoliticos, que las feban de piedra calsinosa u mesmo de ueso d'animal, mientres que con as primeras civilizacions de mesopotamia o suyo disenyo s'heba perfeccionato apresentando totas ellas ya ixa forma caracteristica de letra C en a fuella.

Per a suya periglosidat como ferramienta de tralla, os *segadors* soleban levar en l'altra man, ixa que heba d'aguantar o faixo d'espigas mientres yeran segadas, una protección d'estructura semellant ta un zueco, feita por un regular de madera, clamata *[[zoqueta]]* u *[[zoqueta|soqueta]]*.

## Simbolismos

*A falz, chunto con un martiello, ye lo simbol d'a unión entre obrers y labradors. Iste simbolo s'ha feito servir per a mayoría de partius politicos d'ideolochía comunista y tamién yera clavato en a bandera de l'antiga Unión Sovietica.
*L'Himno de Catalunya reculle, como producto d'os feitos escayeixitos en o sieglo XVII mientres a *[[Guerra d'os Segadors]]*, bels versos que dicen *bon cop de falç* (*buen falzazo*) mentando asinas a relación uei cuasi simbolica d'ista ferramienta con a luita d'os labradors de muitos puestos d'a Corona d'Aragón (anque con especial violencia en Catalunya) ta conservar os dreitos forals d'a Corona contra as prebatinas d'hechemonizar os reinos d'a Corona Hispanica en ixas envueltas.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Idioma mapudungun

O **mapudungun**, **mapudungu**, **mapuche** u **araucano** ye una luenga aislata fablata por os mapuches, un pueblo amerindio que vive en o sud d'America d'o Sud (en a parte central de Chile y centro-occidental d'Archentina). Tien arredol de 440.000 fablants con diversos graus de competencia lingüistica. Ha influito lo lexico castellano en a suya área de distribución y, a la vegada, ha incorporato palabras en o lexico castellano y quichua.

## Denominacions
Os suyos fablants claman a l'idioma *mapuchedungun*, *mapudungun* u *chedungun*, mientres que os cronistas colonials lo clamoron *araucano* y documentoron a denominación *chilidungu*, que se suposa que significa "luenga de Chile". O termino *araucano* fue acunyato mientres a conquiesta de Chile ta clamar a la chent y a suya luenga y s'usó habitualment enta o sieglo XX; sindembargo, o refús que prevoca entre os mapuches ha motivato un paulatino abandono d'o suyo uso en os lugars que éls habitan y o crexient uso de *luenga mapuche* u *mapudungun*.

## Filiación lingüistica
A filiación no ye pas clara, anque lingüistas como *Englert* u *Tovar* la sitúan en o grupo andino d'as luengas amerindias d'America d'o Sud, emparentatas de luenyes con as luengas quichua y aimara; belaltras clasificacions encara mes especificas sitúan o mapudungun a una familia araucano-chon que perteneixerba a lo debantdito grupo andino. Poderba, pues, no tractar-se d'una luenga aislata.

## Aspectos socioculturals
### Variación diatopica
Una variedat meridional, o **[[idioma huiliche|huiliche]]** u ***veliche***, ye considerata per Gordon (2005) un idioma deseparato. O huiliche, charrato a Chile en a *Región de Los Lagos*, conta con bels milars de fabladors, a mayoría d'os cuals fabla o castellano como luenga primera.

## Referencias
Anguciana

**Anguciana** ye un municipio de La Rioja, en a comarca d'Haro y partiu chudicial d'Haro.

A suya población ye de 510 habitants (2010) en una superficie de 5,05 km² y una densidat de población de 100,99&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Anguciana ye situada a 472 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 4&nbsp;km d'Haro, a capital d'a suya comarca y partiu chudicial, y a 48&nbsp;km de Logronyo, a capital de La Rioja.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Puestos d'intrés

### Molimentos relichiosos
* Ilesia de Sant Martín d'Anguciana, una ilesia d'os sieglos XVI-XIX.
* Ermita de Santa María de Oreca.
* Ermita d'a Purisma Concepción, adedicada a la Purisma Concepción'''

### Molimentos civils
* Torre fuerte.

## Fiestas
* 29 d'abril: Sant Per de Verona.
* 24 d'agosto.

## Vinclos externos
Cihuri

**Cihuri** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, perteneixent a la comarca d'Haro.

A suya población ye de 182 habitants (2006) en una superficie de 9,76&nbsp;km², con una densidat de población de 18,65 hab/km².

## Cheografía
O lugar de Cihuri ye situau a 486 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 49&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

## Demografía

 
## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Ilesia de Sant Chuan de Cihuri.

### Molimentos civils
* Casal del Priorato.
* Puent romano.

## Fiestas
* 15 de mayo.
* 6 d'agosto.
Idioma aché

L**'aché** ye un idioma tupí-guaraní parlato per unas 1.500 personas que habitan en reservas en o este de Paraguai.

A denominación de *guayaquí* ta os aché se considera peyorativa.

Un d'os dialectos d'a luenga ye muerto; l'idioma emplegato se considera amanato ta la extinción ya que es parladors cambeyan ta o guaraní paraguayo.

## Vinclos exteriors
* Información d'a luenga en o ''Ethnologue''
Aché

**Aché** puet referir-se ta:
* o pueblo aché de Paraguai.
* l'idioma aché d'a familia de luengas tupí-guaranís.
* o territorio d'Aceh, en o cabo norte d'a isla de Sumatra, a Indonesia.
* o pueblo achenés (tamién **achinés** u **aché**).
* l'idioma achenés (tamién **achinés** u **aché**).
Idioma achenés

L**'achenés**, **achinés** u **aché** ye un idioma malayico d'o filo austronesio, parlato per mes de tres millons de personas en o territorio d'Aché (u Aceh), en o cabo norte d'a isla de Sumatra, a Indonesia.

## Filiación lingüistica
L**'achenés** ye clasificato como una luenga d'o subgrupo achinesochamico d'o grupo de luengas malayicas d'a branca d'as luengas malayopolinesias d'o filo austronesio.

O cham ye la luenga mes amanata.

## Vinclos exteriors

* Información d'a luenga en o ''Ethnologue''
* Declaración Universal d'os Dreitos Humans en idioma achenés (en Unicode)
Goiás

**Goiás** ye un d'os 26 estaus de Brasil y ye dividiu en 246 municipios. Tien una superficie de 340.086 km² y a suya población ye de 5.619.917 habitants (2005), con una densidat de población de 14,7 hab/km². Os suyos prencipals municipios son a capital Goiânia, Anápolis, Trindade y Catalão.

## Referencias
Catalão

**Catalão** (*Município de Catalão* en portugués) ye un d'os 246 municipios d'o Estato de Goiás, Brasil. A suya población yera de 75.623 habitants en 2007 en una superficie de 3.778 km². O suyo PIB yera de 2.538.840.000,00 de reais.
Luengas chermanicas orientals

As **luengas chermanicas orientals** son una branca muerta d'a familia chermanica de luengas indoeuropeas.

D'ista familia se crei que'n formaban parte o vandalo, o burgundio, o chepido y o gotico pero només que se'n conservan textos que d'ista zaguera.

Relatos d'antigos historiadors, a toponimia y restos archeolochicos sinyalan una migración dende Escandinavia enta l'aria compresa entre os ríos Vistula y Oder entre o 600 a.C. y o 300 a.C, y dimpués dende esta zona ta Ucraína.

O suyo zaguer representant ye o gotico de Crimea, fablato dica o sieglo XVIII y substituyiu por lo tartaro de Crimea.

## Grupos
Os grupos identificaus como pueblos chermanicos orientals son:
*Bastarnos.
*Burgundios.
*Godos.
**Godos de Crimea.
**Chepidas.
**Ostrogodos.
**Grutungos.
**Tervinchios.
**Visigodos.
*Herulos.
*Ruchios.
*Scirs.
*Vandalos.
**Asdingos.
**Silingos.

Tradicionalment os longobardos yeran clasificaus por bel autor como chermanicos orientals, manimenos, l'idioma longobardo y o yiddisch son consideraus en l'actualidat por muitos especialistas como mas amanaus a l'alto alemán antigo, especialment a os dialectos alto alemans superiors, lo que fa que a suya clasificación entre as luengas chermanicas occidentals siga mas encertada que entre as orientals.
Luengas cananeas

As **luengas cananeas** son una subfamilia d'as luengas semiticas, que yeran fablatas por os antigos pueblos d'a rechión de Canaán, incluyindo os cananeus, hebreus y fenicios.

Totas as luengas cananeas morioron como luengas vivas a o prencipio d'o primer milenio d'a nuestra era substituyidas por l'arameu, anque o hebreu permaneixió en o uso literario y relichioso entre chudieus, y fue revivita como luenga habitual fablata en o sieglo XIX por Eliezer Ben Yehuda. Os fenicios (y os cartachineses) difundioron a suya luenga cananea por o mar Mediterranio mientres un tiempo, pero tamién desapareixió.
Luengas andinas

As **luengas andinas** son luengas amerindias que no son agrupatas por criterios cheneticos, sino por criterios cheograficos. Belunas d'as luengas andinas son:
* Arabela.
* Mapudungun.
* Aimara.
* Chayahuita.
* Chabero.
* Quichua.
* Tehuelche.
Idioma aimara

L**'aimara**, tamién dita **aymara** (*jaya mara aru* u *jaqi aru*) ye una luenga d'a familia aru fablata en Bolivia, Chile y Perú. Recibe o suyo nombre d'a etnia aimara y ye oficial en Perú y Bolivia.

L'aimara tien atras dos luengas chirmanas: o kawki, que se creye extinguito y o jaqaru, fablato en Tupe por unos millars de personas.
Idioma chibcha

O **chibcha**, tamién conoixita como **muisca** u *mosca*, ye oficialment una luenga muerta de Colombia, fablata por o pueblo muisca.

Yera la luenga fablata por as tribus perteneixients a las confederacions muiscas d'o Cipa y o Zaque en l'Altiplán Cundiboyacén, Cordillera Oriental d'os Andes de Colombia. Anque de traza oficial se dice que o chibcha s'amortó a la fin d'o sieglo XVIII, encara ye emplegato por chicotas comunidaz campesinas muiscas d'a zona d'influencia d'a confederación precolombina y por o Capítol Mayor d'o Pueblo Muisca en o *I Congreso Cheneral d'o Pueblo Muisca* celebrato en Bosa en setiembre de 2002.
Belsué

**Belsué** ye un lugar aragonés d'o municipio de Nueno, situato en a comarca d'a Plana de Uesca y provincia de Uesca. A suya población ye de 7 habitants (2015).

## Cheografía
A localidat de Belsué se troba situata a 934 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 16 km de Nueno, a capital d'o suyo municipio, y de 28&nbsp;km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1266, recullita en a obra de su chermano Antonio Ubieto Arteta *Documentos de [[Reyal Monesterio de Santa María de Xixena|Sigena]]*, en *Textos Medievales*, 32 (Valencia, 1970), y documenta as variants *Belsue* y *Uelsue*.

## Toponimia
Ye un caso de terminación -ué de pertenencia dezaga d'un antroponimo galo como *Belsa* u *Belsus* documentatos en inscripcions de Galia y Britania. Rohlfs tampoco descarta que tienga relación con o basco *beltz*, "negro".

## Demografía

**(1)** En iste censo se clamaba *Belsué de Santa María*.
**(2)** Entre o censo de 1857 y o anterior, o municipio disaparixe porque se integra en o municipio de Sabayés.

## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Ilesia d'Asumpción de Nuestra Sinyora de Belsué.
*Ilesia parroquial de Sant Martín, d'estilo romanico. Ye protechita legalment dende 2001 con a suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]* por o Gubierno d'Aragón.
* Ermita d'a virchen d'os Linars, d'estilo romanico.

### Espacio Natural
* Sierra de Guara.
* Entibo de Belsué y Cienfuents.
* Cuevas de Toro, Artica y Esteban Felipe.
* Dolmen en O Gargantal.

### Despoblatos
* Lusera.
* Santa María de Belsué.

## Vinclos externos

* ''Ermita de Linars'' en www.RomanicoAragonés.com.

## Referencias
Club Deportivo Básico Balonmano Aragón

O **Club Deportivo Básico Balonmano Aragón**, conoixito popularment como ***Balonmano Aragón***, yera un club de balonmán aragonés, d'a ciudat de Zaragoza. Fue establito en 2003 y chugó en a liga ASOBAL y en o Pabillón Príncipe Felipe de Zaragoza como equipo local.

En abril de 2016 plega de chugar en a Liga Asobal y desapareix como club por motius economicos.

## Nombres Comercials

* 2003-2011. CAI Balonmano Aragón
* 2011-2012. Caja3 Balonmano Aragón
* 2012-... Balonmano Aragón.

## Historial

## Chugadors destacaus
*  Hussein Zaky.
*  Dalibor Doder.
*  Mariano Ortega.
*  Iñaki Malumbres Aldave.
*  Beno Lapajne.
*  Valero Rivera Folch.
*  Jorge Maqueda.
*  Robert Arrhenius.
*  Ivan Stanković.
*  Vukašin Stojanović.

## Datos d'o club
* Temporadas en ASOBAL: 11 dica 2015/2016.
* Temporadas en 2ª: 5
* Millor posición en la liga: 5º (**ASOBAL**) (temporada 06-07)
* Pior posición en la liga: 13º (**ASOBAL**) (temporada 14-15)

## Palmarés
### Internacional
* Copa EHF.
** Subcampión 2006-07.

### Amistosos
* Trofeyo *Ciudat de [[Zaragoza]]* (3).
* Trofeyo Dinópolis Teruel (2).
* Trofeyo *[[Comunidat de Madrit]]* (1).

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial d'o club.
Enciso

**Enciso** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca d'Arnedo.

A suya población ye de 159 habitants (2006) en una superficie de 69,69&nbsp;km² y una densidat de población de 2,28 hab/km².

## Cheografía
O lugar d'Enciso se troba situau a 813 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 72&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.
 
### Lugars d'o municipio d'Enciso
* Enciso.
* Garranzo.
* La Escurquilla.
* Navalsaz.
* Poyales.
* Las Ruedas de Enciso.
* Valdevigas.
* El Villar de Enciso.

## Demografía
Esquilla

:*Ta l'instrumento musical de [[percusión]] d'una sola nota, se veiga *'cencerro**''.

As **esquillas** (d'o [[Luengas chermanicas|chermanico]] ''< *skilla'') en [[aragonés occidental]] tamién **esquilas** y en [[aragonés ribagorzano]] **esquellas**, son una familia d'instrumentos sonoros emplegatos en [[ganadería]] ta identificar as bestias d'una u altra casa, u de vez, fer posible la distinción d'ixas seguntes caracteristicas peculiars tals como que sigan l'animal dominant d'o remate (important entre as [[uella]]s y [[vaca]]s, perque gosa estar una [[fembra]] a cual guía lo grupo y cal identificar-la perque la s'ha de conducir.), [[masclo]] reproductor (''trucos'') u fembra paridera (''esquilletas''). Tamién se diz que per a suya sonoridat yeran d'utilidat ta espantar as salvachinas como os [[lupo]]s u os [[onso]]s d'abantis no ataquesen o bestiar.

A esquilla per si consiste d'una [[campana]] de [[fierro]] u [[bronce]] que gosa tener un ''[[batallo]]'' penchato en l'interior, feto de [[fusta]], metal u [[ruello]] que pendula mientres l'animal chenta, producindo per a suya colisión con o [[metal]] que l'environa ixe son caracteristico, d'una sola nota, que el fa d'identificar.

De trazas chenerals, as esquillas s'afixan en o cuello d'os animals con a **canaula*', que ye una listona de fusta la cual s'ha feto enrollar sobre sí mesma, en haber-la tenito bels días dintro de l'[[augua]] ta que cullese flexibilidat, y que puet enchascar-se per os suyos cabos en ista posición, mantenendo asinas a forma arredol d'o cuello d'a bestia y fendo balanciar a esquilla. Tradicionalment, istas piezas de fusta yeran treballatas per os [[amo]]s u las mullers d'a casa, ornamentando-las con [[agravatura]]s de motivos diversos os cuals heban a saber-las vegadas significatos místicos de protección d'o [[ganadería|bestiar]] u d'a casa d'on ixe yera (per eixemplo, en [[Sobrarbe]] i resultan sobenteras as *cuatrefuellas* -[[cuatrifolio]]s-, que estioron o simbolo antigo d'a protección y d'a buena suert ta as casas) u simplament trapaciadors ta os animals favoritos de l'amo.



Altras vegadas, yera la propia esquilla la cual teneba ornamentacions agravadas (trucadas en o metal) que serviban ta indicar explicitament a casa d'a cual yera propio l'animal. Ixa traza d'indicacions no yera guaire frecuent en as esquillas mes chicolonas perque ixas s'emplegaban con animals no prou valiosos. Alavez, a mayoría d'ixas sinyals son feitas en [[truco]]s perque éstes gosaban emplegar-se con os *sementals* u  *rainas* (fembras *líder'') a fin d'evitar descusions sobre qui yera l'amo d'ixas bestias que yeran as mes carineras d'o remato. As sinyals gosaban estar coneixitas per toz os vecins d'o lugar y a sobén heban estau as mesmas per diversas cheneracions d'a mesma casa, ta que no fuese pas fácil de trafucar-se u de trafucar dengún.

## Referencias
Gotico

**Gotico** ye en aragonés un adchectivo derivau de *godo* que puet significar:

* ***[[Alfabeto gotico]]***: una traza d'alfabeto (incluyindo-ie l'escritura visigotica).
* *** [[Arte gotico]]***: un estilo artistico medieval posterior a l'arte romanico con manifestacions en l'arquitectura, l'escultura y la pintura y que tenió un renaiximiento con l'arte neogotico.
* ***[[Idioma gotico]]***: l'idioma que charraban os godos (incluyindo-ie o godo de Crimea).
* ***[[Subcultura gotica]]***: una cultura *[[underground]]* d'os anyos 1970 y 1980.
* ***[[Tipografía gotica]]*** u ***[[letra gotica]]***, un tipo de tipografía.
* Un adchectivo ta indicar bella cosa referent a ixe pueblo chermanico d'os godos, con as suyas variants: godos, ostrogodos, visigodos, godos de Crimea.
Bergasa

**Bergasa** ye un municipio d'a comunidat autonoma de La Rioja, situau en a comarca d'Arnedo.

A suya población ye de 142 habitants (2006) en una superficie de 27,09&nbsp;km², con una densidat de 5,24 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Bergasa ye situada a 645 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 43&nbsp;km de Logronyo, a capital de La Rioja.

## Demografía

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial municipal.
Bergasillas Bajera

:*Iste articlo ye sobre un municipio d'a comunidat autonoma de La Rioja; ta atros usos, se veiga *'Bergasillas**''.

**Bergasillas Bajera''' ye un municipio d'a comunidat autonoma de La Rioja, en a comarca d'Arnedo.

A suya población ye de 28 habitants (2006) en una superficie de 9,7&nbsp;km², con una densidat de población de 2,89&nbsp;hab/km².

## Cheografía
O lugar de Bergasillas Bajera se troba situau a 843 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 45&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'as suyas provincia y comunidat autonoma.

D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Bergasillas Somera.

## Demografía
Idioma amorrita

L**'amorrita** yera una luenga semitica nortoccidental antiga, que charraban as prencipals tribus semiticas amorritas en os primers intes d'a historia de l'Orient Meyo. Se conoixe nomás por nombres propios rechistratos por escribanos acadios en os periodos d'a dominación amorrita de Babilonia (a fins d'o tercer y prencipios d'o primer milenio).
Luengas altochermanicas centrals

As **luengas altochermanicas centrals** u **alemán central** (en alemán *Mitteldeutsch*, u mas menos a sobén *Zentraldeutsch*) son un grupo de dialectos de variedaz altochermanicas que se charran dende Renania dica Turinchia, a lo sud d'o baixo alemán y d'o baixo franco y a lo norte de l'alto alemán superior. En bels libros antigos l'alemán central tamién ye dito *alemán meyo*.

Ye dividito en dos subgrupos, *alemán central occidental* y *alemán central oriental*.

## Clasificación
* **[[Luengas altochermanicas centrals occidentals|Alemán central occidental]]** (*Westmitteldeutsch*), parti d'o grupo d'as luengas francas.
** ***[[Franco central]]*** (*Mittelfränkisch*).
*** Franco ripuario (*Ripuarisch*).
*** Franco moselán (*Moselfränkisch*).
*** Luxemburgués (*Luxemburgisch*), tamién considerau como una variedat d'o franco moselán.
*** Franco lorenés (*Lothringisch*), tamién considerau una variedat d'o franco moselán, termin cheneral ta toz os dialectos francos charraus en a rechión francesa de Lorena (*francique lorrain*).
** ***[[Franco renano]]*** (*Rheinfränkisch*).
*** Franco palatín (*Pfälzisch*).
*** Hessián septentrional (*Nordhessisch*).
*** Hessián oriental (*Osthessisch*).
*** Hessián central (*Mittelhessisch*).
* **[[Luengas altochermanicas centrals orientals|Alemán central oriental]]** (*Ostmitteldeutsch*).
** Brandemburgués.
** Turinchián (*Thüringisch*).
** Alto saxón (*Obersächsisch*), Erzgebirgisch.
** Alto saxón septentrional (*Nordobersächsisch*).
** Lusacián (*Lausitzisch-Neumärkisch*),, asinas como l'aria d'influyencia d'o sorabo.
**Variedaz de l'alemán central oriental charradas en antigos territorios orientals d'Alemanya:
*** Silesián (*Schlesisch*), cuasi desapareixiu.
*** Alto prusiano (*Hochpreußisch*), cuasi desapareixiu.

## Referencias
Luciano Floridi

**Luciano Floridi** (Roma, 16 de noviembre de 1964) ye un filosofo italiano conoixiu por os suyos treballos sobre a Filosofía d'a información y a Etica d'a información.

## Vinclos externos

* Pachina web personal y articlos online.
Alchebra

L**'alchebra** ye una d'as prencipals brancas d'as matematicas, de conchunta con a cheometría, l'analís y a teoría de numeros. L'alchebra puede considerar-se como una cheneralización y enamplamiento de l'aritmetica.

## Etimolochía
O termin *alchebra*, biene de l'arabe *al-djebr* (الجبر) y significa "runión", "connexión" u "completitut", y ye parti d'o títol d'un tractau de l'anyo 830 escrito por o matematico persa Abu Abdullah Muhammad bin Musa al-Khwarizmi: *Al-Kitab* **al-Jabr** *wa-l-Muqabala* ("Replega d'o calculo por completitut y balance").

## Menas
L'alchebra puede dividir-se en: 
* Alchebra basica, an que s'estudian as propiedaz d'o sistema d'os numeros reals, s'usan simbolos ta denotar constants y variables y s'estudían as normas que gubiernan a maneyo d'expresions matematicas que emplegan istos simbolos.
* Alchebra abstracta, an que se definen axiomaticament as estructuras alchebraicas como son os campos, grupos y aniellos. As propiedaz especificas d'os campos vectorials s'estudían en l'alchebra linial.
* Alchebra universal, an que s'estudian as propiedaz comuns a todas as estructuras alchebraicas.
* Alchebra computacional, an que se recullen os algorismos ta la manipoliación d'obchectos matematicos.

## Bibliografía

*  ISBN 978-0-7486-0455-5.
* 
* 
*   ISBN 978-613-2-52343-3.
* 
*  ISBN 978-0-340-54440-2
* 

## Referencias

## Vinclos externos
Cuadrau

Un **cuadrau** ye un poligono de cuatre cantos iguals con anglos rectos (de 90°).

## Propiedaz
* Ye o poligono regular de cuatre cantos.
* Un cuadrau ye un caso particular de rectanglo, rombo, paralelogramo, trapecio y cuadrilatero.
* As dos diagonals que d'iste son iguals y se troban en meyo d'a figura, propiedat que se cumple tamién en determinatos rombos.
* A longaria d'una diagonal ye \sqrt{2} vegatas a longaria d'un canto. Iste valor, conoixito como constante de Pitagoras, estió o primer numero irracional que se conoixió.
* Si un cuadrilatero ye a la vez un rombo y un rectanglo, allora ye un cuadrau.
* O cuadrau tien l'aria mas gran que cualsiquier atro cuadrilatero con o mesmo perimetro.

## Formulas de mida
Ta o cuadrau de canto de longaria l tenemos as siguients formulas:
* Aria: A=l^2
* Perimetro: P=4*l
Idioma ibero

O **ibero** yera una luenga paleohispanica fablata por os ibers en tota la costa mediterrania d'a Peninsula Iberica. A suya extensión iba dende o río Erau en Francia, dica Porcuna en Chaén.

## Orichen
Cualques investigadors consideran o ibero como una luenga franca que s'heba extendiu gracias a o comercio, empentau por o contacto con os griegos focenses, mientres que atros investigadors consideran a o bero como a luenga materna d'un grupo y lingüisticament homochenio.

D'os pueblos prerromanos, se creye que yeran de luenga íbera os siguients: ausetans (Vic, Gerona), ilerchez (Leida y Uesca dica os Perineus), indichez (costa de Chirona), layetans (Barcelona), cossetans (Tarragona), ilercavons u ilergavons (Castellón y Tarragona), edetans (Valencia, Castellón y Teruel), contestans (Valencia, Elche, Cartagena y Albacete), bastetans (Granada, Almería, Murcia y Albacete) y oretans (Jaén, Ciudad Real y Albacete). Os turdulos y turdetans se consideran por un regular como fablants d'o tartesio.

A luenga íbera ye una luenga isolada. Existen manimenos cuantas teorías sobre o suyo orichen: vascoibera, norteafricana, contestan, catalana, pirenaica u de Campos d'Urnias.
Cencerro

:*Ta o instrumento sonoro que se pencha en o cuello de bellas bestias domesticas, se veiga *'esquilla**''.


O **cencerro*' (d'o [[idioma castellano|castellano]] *cencerro*) ye un [[Instrumento musical|instrumento musical]] [[Instrumento musical de percusión|de percusión]] d'o tipo d'os [[idiofono]]s tipico d'a musica [[Mar Caribe|caribenca]] y [[America latina|latinoamericana]].

A suya forma, bella manera pareixita as [[esquilla]]s d'as bestias domesticas (*cencerros'' en castellano) ye a responsable que tienga ixe nombre. Gosan estar puestos dencima d'un suporte y se fan vibrar en trucar-los con as baquetas u tochez, muitas vegadas as mesmas que tienen as baterías y tambors. Por un regular son feitos de metal siga acero u arambre u bella aleación d'istos, y seguntes a suya mida producen sons diferents que permiten emplegar-ne una colla ta producir a musica.

Os cencerros tienen un papel important en a musica d'America latina, a on bi son muit emplegaus, y cuan s'incluyen dintro d'una formación orquestral, gosan amaneixer como un apartato especial de percusión chica. A sobén son trucatos per o mesmo interprete y o mesmo tiempo que d'altros instrumentos de percusión simplers d'a familia.
Canabla

A **canabla**, **canaula** u **canyabla** (d'o latín *cannabŭla*) ye una piezeta, usualment de matiera u cuero, enrollada sobre d'ella mesma que s'emplega ta poner a esquilla en o cuello d'as uellas, vacas, crabas u d'altros animals domesticos.

A elaboración tradicional d'as canablas de fusta yera complicata, y no nomás per que precisaban de ser quitatas d'arbols concretos, y perque dimpués de quitar as listonas ta fuera d'a tronca s'heban de tener bels tiempos adintro d'augua ta ablanir-ne la madera y fer asinas que ésta podiés fer-se doblata fendo una forma amanata d'o cuello d'a bestia qui la hese de portar.

Mutas canablas tienen debuixos treballatos d'antes mas, prou per es amos bellas vegatas, u per as mullers d'a casa, es cuals teneban significatos particulars cuasi siempre relacionatos con a suerte, a prevención de maloltías d'as bestias y d'os suyos propietarios, u tamién con a esconchura (espantar as bruixas) d'as casas. Bels simbolos que se i veyen a sobén d'entre ixas representacions son os cuatrefuellas u cuatrifolios y as rosetas hexapetalas, muit relacionatos dende os tiempos d'antes con a buena suerte en as arias pirenencas. Altras representacions fan referencia d'os propietarios de l'animal u son només motivos ornamentals tals como flors, fenefas, u encara prou bels motivos esprituals como cruces u crismons.

O feito que cada vegata sigan menos os animals que chentan libres en as montanyas ha feto que la tradición de treballar as canablas s'haiga perdito d'a priesas en as zagueras decadas; per ixo, en mutos lugars no s'emplegan mica ya las viellas canablas de fusta si que han estato substituyidas per altras mes nuevas, fetas de cuero u plastico, que s'acoplan en o cuello d'os animals tal si que fuesen cinturons.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
Luengas arawakanas

L**'arawakana** (*arahuacana*, *arawakan*, *arawak* o *aruak*) ye una familia lingüistica de Sudamerica y o Caribe, que contién mas luengas distintivas que cualsiquier atra familia d'o hemisferio occidental y ye internament mas diversa que cualsiquier atra familia en America d'o Sud.
Críquet

O **críquet** (de l'anglés *cricket*, forma mas usual) ye un esporte d'equipo practicato a l'aire libre entre dos equipos d'once chugadors cadagún con a finalidat d'emplegar una pilota ta fer cayer a lo menos un d'os dos *wickets*.

## Historia
L'orichen d'o críquet tal como lo conoixemos actualment ye localizau en Anglaterra, ye por ixo que os puestos a on tien mas acullida son os países d'a Mancomunidat de Nacions. Entre éls ye un esporte de masas en o subcontinent indio (India, Pakistán, etcetra), en Anglaterra, en Australia y en o Caribe angloparlant. Estió esporte olimpico en os Chuegos Olimpicos de París 1900.
A competicions mas importants son o mundial de críquet (ICC World Cup), que s'organiza cada cuatro anyos.

## Referencias

## Vinclos externos

*  International Cricket Council (ICC)
*  Normativa oficial d'o críquet (MCC)
Lei de Grimm

En fonetica historica se da lo nombre de **Lei de Grimm** a una tendencia fonetica descubierta en 1822 por Jacob Grimm que da cuenta d'as principals correspondencias entre as luengas chermanicas por una mutación escayeixida en o periodo prehistorico d'o chermanico:

As consonants aspiradas d'o indoeuropeu, *[bh, dh, gh]*, se tornoron no aspiradas, *[b,d,g]*; as sonoras, *[b. d. g]*, se tornoron xordas, *[p, t, k]*; as xordas se facioron aspiradas, *[f, θ, h]*.

Ista lei no explicaba bellas excepcions y fue completafa dimpués por a lei de Verner, que para cuenta en a posición de l'accento.

Amás d'os resultaus d'a propia lei, a Lei de Grimm estió muit important porque ubrió un camín d'investigación y chustificó lo prencipio de regularidat d'as leis foneticas, a partir d'as cuals se desarrolloron a fonetica historica y comparada.

## Se veiga tamién
* Idioma proto-chermanico.
Truco

:*Ta la *'pieza d'una puerta** que s'emplega **ta trucar** se veiga [[trucador]].''

Os **trucos*' son as [[esquilla]]s mes grans y de forma [[celindro|celindrica]], con un sonito caracteristicament fondo, que s'emplegan en [[ganadería]] ta destinchir os animals mes importants d'o bestiar.

En a [[Val de Chistau]] os trucos fan parte también d'a festividat popular en o día d'es *trucos de Sant Antón''. Se i fa trucar ixes instrumentos durante una semana d'antes d'a nueit de sant Antón per os ninos, en cualques momentos, mientres que os grans trucos només se fan trucar per ixa nueit concreta, mientres se fa una romería dende Chistén, Plan y Sant Chuan enta Saravillo, estando alavez una d'as mes particulars festividaz d'a redolada.

## Referencias
Alguaza

L**'alguaza** u **arguaza** (de l'arabe *< ar-razza*) ye un aparello de ferralla que fa posible que as puertas d'edificios u muebles, u las finestras chiren un anglo concreto cuan s'ubren. Tiene dos piezas, la una que s'achunta con a puerta u pana d'a finestra y chira sobre l'eixe, que ye formato per a unión con l'atra, permetendo asinas que i chire o panel.

Actualment bi'n ha una gran variedat de formas y midas ta lo mercato que las fan utils ta buena cosa de funcions. As alguazas pueden clasificar-se per diversos criterios:

* Per o suyo *anglo de chiro*, d'entre es 40º y es 180º.
* Per como sigan d'externas ta la pieza on i son puestas, podendo-se distinguir as *amagadas* d'as de *tipo tonel*.
* Per a traza como s'haigan colocato, siga *manual* u *automatica*.

## Notas


## Referencias
Luengas masa

As **luengas masa** son una familia de luengas que incluye 8 idiomas y dialectos (seguntes a estimación d*'Ethnologue*) fablatas en Africa. Fan parte d'as luengas chadicas.

Iste grupo de luengas ye fablato por unas 52.000 personas en Chad y Camerún. As dos luengas prencipals son o masana y o muséi.

## Vinclos externos
* Informacions sobre as luengas Masa en o Chad en a pachina web *africanlanguages.org*.