Irlanda

:*Iste articlo ye sobre un país independient; ta la isla d'o mesmo nombre, se veiga *'Isla d'Irlanda**''.


**Irlanda** ye un país d'o nord-ueste d'[[Europa]] que fa parte d'a [[Unión Europea]] (UE), d'as [[Nacions Unidas]], d'a [[OSCE]] e d'a [[OCDE]]. A suya constitución dice que o nombre d'o estau ye **Éire** en [[Idioma irlandés|irlandés]], u bien **Ireland**, en [[Idioma anglés|anglés]].

O suyo territorio albarca alto u baixo cinco seisenos d'a [[isla d'Irlanda]] (l'occidental d'as clamadas [[Islas Britanicas]]), contra la costa d'o nord-ueste de [[Europa]]. L'atro seiseno pertoca a [[Irlanda d'o Norte]], una rechión administrativa d'o [[Reino Uniu]] y parti d'a provincia irlandesa historica d'[[Ulaidh]].

A [[Población humana|población]] d'Irlanda ye de 4.239.848 ([[2006]]) en una [[superficie]] de 70.273 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 60,33 hab/km².

A [[Capital (politica)|capital]] d'o país ye a [[ciudat]] de [[Dublín]], dende a declaración d'independencia d'o país (d'antis mas estió una [[Colonias d'o Reino Uniu|colonia]] [[Reino Uniu|britanica]]) o [[24 d'abril]] de [[1916]]. L'actual [[President d'Irlanda|presidenta]] d'Irlanda ye [[Michael D. Higgins]], y o [[Primer ministro d'Irlanda|primer ministro]] ye [[Micheál Martin]], dende [[chunio]] de [[2020]].

== Toponimia ==
L'articlo cuatreno d'a [[Constitución d'Irlanda|Constitución irlandesa]], adoptata en l'anyo 1937, diz que "o nombre d'o estau ye ''Éire'', u en anglés, ''Ireland''". Ta toz os propositos oficials incluindo as relacions internacionals y atros documentos legals, o [[gubierno]] irlandés fa servir o nombre d**Ireland*, amás d'emplegar *Éire* ta os documentos escritos en luenga irlandesa.

As institucions d'a [[Unión Europea]] siguen o mesmo patrón dende que o irlandés fue acceptato como luenga oficial d'a Unión l'[[1 de chinero]] de 2007 y dicen a l'estau *Éire - Ireland*, como os nombres oficials que emplegan ta o [[pasaporte]] irlandés.

O nombre d'a isla tien o suyo orichen en o irlandés antigo *Ériu* (en irlandés moderno *Éire*), que significa o mesmo que o termin [[luengas chermanicas|chermanico]] *land*. *Ériu*, d'o [[Luengas celtas|protocelta]] **Īwerjū* (que tamién cheneró lo [[idioma galés|galés]] *Iwerd*, *Mar d'Irlanda*), orichinalment significaba *gordaria*, relacionato con a fertilidat.

Os [[celtas]] deciban *Éire* a la población irlandesa, y asinas a tierra principió a ser conoixita como *tierra de l'Éire* u *Éireland*, que ﻿derivó en l'actual *Ireland* (Irlanda).

Hue lo día, o nombre oficial d'o estau ye Irlanda, Ireland (en anglés) y Éire en luenga irlandesa. Republica d'Irlanda, *Republic of Ireland* u *Poblacht na hÉireann* ye como apareixe en os textos oficials.

Bi ha una leyenda toponimica que relaciona o nombre d'os [[irlandeses]] y Irlanda con os [[ibers]] y que curiosament se troba en a "[[Grant Cronica d'Espanya]]", compilación historica de [[Chuan Ferrández d'Heredia]]:


== Cheografía ==

=== Cheografía fisica ===
A isla d'Irlanda tien una superficie de 84.421&nbsp;km² d'os cuals un 83% corresponden a la Republica (70.280&nbsp;km²) y a resta a [[Irlanda d'o Norte]]. Muga a l'ueste con l'[[oceano Atlantico]], a lo nord-este con a Canal d'o Norte, a l'este con a [[Mar Irlandesa]] que se conecta a l'oceano por meyo d'a [[Canal de Sant Chorche]] y d'a [[Mar Celta]]. O relieu d'Irlanda ye suaument accidentato por diversos monts. O punto mas alto ye Carrauntoohil, con 1.041 m.

=== Fauna ===

Por o suyo aislamiento dende a fin d'o [[Würm]] respecto a las arias continental y incluso respecto a la [[Gran Bretanya]], a fauna terrestre autoctona ye pobra: [[Vulpes vulpes|rabosas]], [[furón|furons]], [[llebre|liebres]] y poquez [[Cervus elaphus scoticus|ciervos]] constituyen as prencipals especies; bi ha un escaso numero de reptils, nomás existe un reptil actoctono, a sargantana *Zootoca vivipara*. A fauna d'aus y mamifers anfibios tamién se troba redueita por a depredación. L'[[alca chigant]] —l'au que en un primer inte yera dita [[pingüín]], encara que no perteneixeba a la família d'os pingüins australs— s'extinguió en o sieglo XVII.

=== Flora ===
Debito a lo clima templato oceanico moderato por a [[corrient d'o Golfo]], o clima relativament templato y l'alta humidat (reforzata por la presencia d'abundants [[torba]]s) a isla ye cuasi cubierta de tot por praus a on predomina a [[tefla]] (simbolo nacional y tradicional d'a cultura irlandesa), a [[torba]] se forma a partir d'a descomposición de plantas como a [[molsa]]; os praus irlandees poseyen una color verda intensa que ha feito que Irlanda a sobén se diga "O verde Erin".

Actualment, quedan poquetas [[selva]]s en Irlanda; dica la Edat meya gran parti d'Éire yera igual que as atras islas britanicas cubierta de [[selvas caducifolias]] d'especies como os [[caixico]]s, [[carrasca]]s, [[alverniz|alvernices]] y [[urmo]]s; gran parti d'aquellas selvas fuoron tallatas por os invasors [[angleses]] ta a estendillar os pastos d'ovín y a construcción de [[vaixiello]]s; con a [[Revolución Industrial]] os angleses accentugaron a deforestación en emplegar a fusta tamién como [[carbón vechetal]].

== Organización politico-administrativa ==
=== Condaus ===
A Republica d'Irlanda se subdivide en 26 [[Condaus d'Irlanda|condaus]]. Istas divisions s'emplegan en contextos politicos, culturals y esportivos. As circumscripcions d'o *Dáil* se somenten a las mugas d'os condaus, y por tanto, os condaus con mas población tienen mas circumscripcions electorals, pero, as circumscripcions no han de crebar as mugas contals.



== Ciudaz mas pobladas ==



== Cheografía humana y sociedat ==
=== Etnografía y inmigración ===

Os [[irlandeses]] son o pueblo autoctono d'Irlanda, y son un pueblo [[celtas|celta]] d'a branca [[gaels|gaelica]], encara que a mayoría d'os irlandeses actuals sigan alofonicos y parlen o dialecto [[anglés irlandés|irlandés]] d'a luenga [[idioma anglés|anglesa]]. Historicament os [[gaels]] irlandeses han asimilato a pueblos celtas britonicos, a [[pictos]], a invasors [[vikingos]] y [[normandos|anglo-normandos]]. Bi ha una minoría protestant que va desapareixendo poquet a poquet y que ye d'orichen [[angleses|anglés]] u [[escoceses d'as Lowlands|escocés]] como os [[escoceses d'Ulaidh|protestants d'Ulaidh]].

Irlanda ha tenito un gran fluxo d'inmigrants d'os nuevos estaus d'a Unión Europea. S'estima que 210.000 inmigrants han plegato dende [[Polonia]], [[Lituania]], [[Letonia]] y [[Estonia]]. A comunidat asiatica ye d'alto u baixo 22.000 personas y a nicheriana de bellas 9.000 personas.

=== Luenga ===
O [[idioma irlandés|irlandés]], una luenga d'a branca goidelica d'as luengas celticas, yera o solo idioma parlato en a isla dica la imposición de l'[[idioma anglés|anglés]] en os ambitos oficials y la perdua de prestichio d'o gaelico, convertito en una parla popular. Hue lo día, dende a proclamación d'a Republica, ye cooficial con l'anglés en tot o territorio, y contina estando a luenga mayoritaria d'os territorios conoixitos como *Gaeltachtaí*, plural de *Gaeltacht*, encara que se troba en situación de retacule, atamas d'os esfuerzos d'o gubierno ta fomentar-la. En as atras zonas, o ran de conoiximiento varía muito seguntes as estatisticas, pero en cheneral se puet decir que l'anglés ye mayoritario en cuasi tota la isla. L'aprendizache d'o irlandés ye obligatorio en a educación primaria y segundaria d'o estau.

== Historia ==
En zaguerías de [[1920]] o parlamento britanico vota una lei ([[Acta de Gubierno d'Irlanda de 1920 de Lloyd George]]), que divide a isla en dos parz, cadaguna autonoma y con estructura confederal. Pa asegurar a supremacía d'os protestants a delimitación d'[[Irlanda d'o Norte]] de [[1920]] no incluye os tres condaus d'Ulaidh mes catolicos ([[Donegal]], [[Monaghan]] y [[Cavan]]). Manimenos os grans terratenients consiguen que os condaus de [[Fermanagh]] y [[Tyrone]] de mayoría catolica queden en Irlanda d'o Norte chunto con os cuatre de mayoría protestant de [[Antrim]], [[Down]], [[Armagh]] y [[Londonderry]] pa dar-lis una viabilidat economica.

As eleccions dan una mayoría a los [[unionistas]] en o norte y a lo [[Sinn Fein]] en o sud. Os miembros d'o [[Sinn Fein]] esleitos se constituyoron en "Asemblea d'Irlanda" u *Dail Eireann* y negocioron con o gubierno de Londres y en zaguerías de [[1921]] se concede una cuasi independencia a un *Irish Free State* u "Estau Libre d'Irlanda" formau por 26 condaus de mayoría catolica, acceptando que os condaus protestants d'Irlanda d'o Norte sigan unius a lo [[Reino Uniu]] y a existencia d'un vinclo d'o Estau Libre d'Irlanda con a corona. Os republicanos protestan pero en l'anyo 1922 os votants dan mayoría a los qui son partidarios d'o tractau.

Una part de l'[[IRA]] y [[De Valera]] se niegan a acceptar o tractau en en chunio de [[1922]] esclata una guerra civil. O [[6 d'aviento]] de [[1922]] o [[Estau Libre d'Irlanda]] se secesionó d'o [[Reino Uniu]]. O nuevo estau teneba o status de "dominio" d'a [[Commonwealth]]. A secesión se produció d'alcuerdo con o Tractau. O [[7 d'aviento]] o parlamento d'Irlanda d'o Norte demanda a [[Chorche V d'o Reino Uniu|Chorche V]] de seguir dependendo d'o Reino Uniu, despartindo-se oficialment d'o [[Estau Libre d'Irlanda]]. Os partidarios d'o tractau vencen, y en l'anyo 1923 [[De Valera]] deposa as armas, preferindo actual adintro d'o rechimen politico, plegando a estar chefe de gubierno en [[1932]].

En l'anyo [[1937]] una nueva Constitución instaura un estau republicano *de facto'' dito Eire, encara que se concede a la Ilesia catolica un puesto privilechiau. En esta Constitución se contempla una futura posible unificación con Irlanda d'o Norte, pero dica ixe inte se precisa que as leis votadas en o parlamento de Dublín s'aplican en o territorio que controla, ye dicir, l'anterior Estau Libre d'Irlanda. Eire se mantenió neutral en a Segunda Guerra Mundial. En abril de 1949 fue proclamada la Republica d'Irlanda y en o mesmo anyo o Parlamento de Westminster la reconoixió, comprometendo-se tamién a no cambiar o estatuto d'Irlanda d'o Norte sin o consentimiento d'os suyos habitants.

## Se veiga tamién
* Condaus d'Irlanda
* Provincias d'Irlanda

## Vinclos externos

*   Presidencia d'a Republica d'Irlanda
*  Guia turistica d'Irlanda

## Referencias