Magallón

**Magallón** ye una villa y municipio aragonés d'a provincia de Zaragoza, situato en a comarca d'o Campo de Borcha. A suya población ye de 1.133 habitants (INE 2018), en una superficie de 78,37&nbsp;km² y una densidat de 14,63 hab/km².

## Cheografía
Ye situato en a Depresión d'Ebro chunto a la Uecha. En o termin municipal de Magallón se troba l'entibo de la Loteta. Comprende o despoblato medieval de *Razazol* u *Arrazazol* citato por primera vegata en 1123, amán d'o lugar tamién despoblato d*'Algars* citato por primera vegata en 1153. Bi ha un casal clamato *[[Fuent Pudia]]*, citato ya en 1180.

## Clima
O clima de Magallón ye un clima mediterranio continentalizau, con pocas plevidas; estius calurosos y hibiernos fredos. L'aire dominant ye lo d'o nord-ueste, lo cierzo, que bufa d'hibierno y a la empecipiadura d'a primavera; d'estiu bufa a sobén o buchorno, un aire muito calido y ixuto.

## Demografía
A población de Magallón ye de 1.133 habitants INE 2018).
En 1900 yera de 2.813 habitants y en 1950 yera de 2.098 habitants.


ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:3000
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0

BarData=
  bar:1900 text:"1900" 
  bar:1910 text:"1910" 
  bar:1920 text:"1920"
  bar:1930 text:"1930"
  bar:1940 text:"1940"
  bar:1950 text:"1950"
  bar:1960 text:"1960"
  bar:1970 text:"1970"
  bar:1981 text:"1981"
  bar:1991 text:"1991"
  bar:2003 text:"2003"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2018 text:"2018"

PlotData=
  width:15
  bar:1900 color:brightblue from:0 till:2813
  bar:1910 color:brightblue from:0 till:2462
  bar:1920 color:brightblue from:0 till:2366
  bar:1930 color:brightblue from:0 till:2108
  bar:1940 color:brightblue from:0 till:2106
  bar:1950 color:brightblue from:0 till:2098
  bar:1960 color:brightblue from:0 till:1784
  bar:1970 color:brightblue from:0 till:1595
  bar:1981 color:brightblue from:0 till:1458
  bar:1991 color:brightblue from:0 till:1365
  bar:2003 color:brightblue from:0 till:1194
  bar:2010 color:brightblue from:0 till:1205
  bar:2018 color:brightblue from:0 till:1133
 


## Chentilicio
O chentilicio d'os habitants de Magallón ye magallonero.

## Toponimia
D'acuerdo con Manuel Gargallo Sanjoaquín, que prene interpretacions de María Lourdes Albertos se remonta a la variant *Magallius* de l'antroponimo *Magilius*, antroponimo propio de Galia Lugdunense, Agri Decumates y bella rechión d'Italia. Se'n conoix a variant *Magillius* propia de Chermania Superior. Ixe antroponimo ye un derivato d'o galo *Magilos*. María Lourdes Albertos diz:

En o semontano de Moncayo bi ha dos zaicas que pueden remontar-se a lo mesmo antroponimo: *Magallón grande* y *Magallón fiel*.

## Historia
Magallón amaneixe en a historia escrita cuan en l'anyo 180 antes de nuestra Era, Caravis (autual Magallón), que ye aliada de Roma, ye sitiada per 20,000 guerrers celtíbers en o marco d'as guerras celtíberas.

Estió baixo dominio musulmán dende l'ano 711 de nuestra Era dica 1118 en que paso a formar parte d'o Reino d'Aragón.

En a primavera de 1363 estió ocupada per tropas castellanas entre la guerra entre Castiella y Aragón. Tres anyos dimpués aconseguiban liberar-la las tropas aragonesas.

En noviembre de 1591 estió ocupada breument per tropas castellanas entre la invasión castellana d'o Reino d'Aragón per parte de Felipe II de Castiella.

En agosto de 1706, entre la Guerra de Succesión Espanyola, l'exercito borbonico sitio y bombardeyo Magallón dica que plegoron tropas austracistas ta devantar lo sitio dende Zaragoza.

En 1707 Felipe V Borbón abolió lo Reino d'Aragón con os decretos de nueva planta. Magallón pasaba a depender de Castiella estando reduciu Aragón a una mera provincia.

En 1889 se fa a devantadera la linia de tren Borcha-Corz con aturada en Magallón. Lo tren, clamau afectivament “escachamatas”, estió en activo dica 1955.

En 1899 se funda la banda municipal de musica de Magallón con o nombre Sociedat Musical Santa Cecilia.

En 1936 un golpe d'estato que provoca una guerra civil arrociega a Magallón a 40 anyadas de dictadura de Francisco Franco.

En 1977 se recupera la Democracia.

## Administración
O concello de Magallón ye l'administración encargada d'o municipio.

### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Cultura
### Luenga
En esta comarca se charraba aragonés dica que estió substituyiu per lo castellano u espanyol. En primeras a nobleza cambio la suya luenga orichinal per lo castellano arredol d'o sieglo XV con a dentrada d'a dinastía castellana d'os Trastamara a lo trono d'Aragón. Manimenos as clases populars mantenioron l'idioma aragones, chapurquiau cada vegada con prou castellanismos, dica meyaus d'o sieglo XIX cuan s'introdució a escolarización obligatoria en castellano.

Os repuis de l'idioma aragonés en parolas como que *ansa*, *braguero*, *crebazas*, *fendejo*, *fascalear*, *garrampla*, etc. han puesto estar escuitadas por as carreras de Magallón dica no fa muito tiempo.

### Liendas
* Lienda d'a muerte de Chuan d'Albir
* Lienda d'a Fila la Mora de Ganyarul
* Lienda d'a cochina d'a daga d'archent
* Lienda d'o tresoro d'o Furuchón de los Moros

### Comparsa de chigants y cabezutos

### Personalidaz naixitas de Magallón
* Chuan d'Omedes (1477-), flaire, gran Mayestre d'a Orden de Sant Chuan de Cherusalem.
* Joseph de Casanova, autor d'o primer tractau espanyol de caligrafía (1650).
* Ramón Salvador, musicaire, autor d'a ixota "La Olivera (Pulida Magallonera)".
* Mosén Lorenzo de Magallón (1608-1676), fundador d'os capuchins en Venezuela.
* Chuan d'Albayzeta, sastre d'o sieglo XVII, autor d'o manual *"Geometría y trazas perteneciente al oficio de sastres"*.
* Elisa Garrido
* Juan Antonio Frago Gracia
* Anna Canalias Mestres
* Joaquín Liso Torres
* Valerio Castillo, practicant de Tiro de barra aragonesa.
* Felisa Galé, cantaire d'ixota.
* Jaime Gil, arnero d'o sieglo XVII.

### Fillos adoptivos
* Fernando Lázaro Carreter
* Pablo Molinos Sarriá
* Abel Moreno Gómez

## Barrios
### Morería
A Morería de Magallón yera o barrio an viviban a parti d'a población musulmana que se quedó dimpués d'a conquiesta cristiana de Magallón en 1119.

### Chudería
Os chudieus, encara que en radito numero, puede que haigan viviu en Magallón dende l'epoca romana. Manimenos en a Edat Meya los reis cristianos afavorioron lo suyo asentamiento en a chudería de Magallón.

### Quez
O Barrio de Quez yera un barrio situau amán de Magallón an estió centrada a producción alfarera.

### Barrio d'as Bodegas
O barrio d'as bodegas ye un barrio situau amán de Magallón an an antis s'elaboraba lo vin.

### Calentejo
### Sant Miguel

## Puestos d'intrés
* Ilesia de Sant Lorient (antigo castiello de Magallón)

* Ilesia de Santa María de Huerta

* Ermita d'a Nuestra Sinyora d'o Rosario

* Ermita de Sant Sabastián
* Puent de Fornols: puent d'orichen romano sobre la Uecha.
* Torre de Magallón
* La Molilla
* A grancha de Mazalcoraz
* antigo Hespital de Magallón
* Peirons de Magallón
* Matadero de Magallón

## Fiestas
* Sant Sabastián, 20 de chinero: foguera con migas.
* Día d'as bodegas, 23 d'abril.
* Sant Sabastián de la Loteta, zaguer domingo de mayo.
* Sant Lorent, 10 d'agosto.
* Santo Cristo, 13-19 de setiembre.

## Referencias

## Vinclos externos

* website Ayuntamiento de Magallón