open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hreishindèth

**Hreishindèth** (en francés *Fréchendets*) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 21 habitants (1999) en una superficie de 2,02 km², con una densidat de población de 10,40 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Referencias
Samuel Colt

:*Iste articlo ye sobre un inventor estausunidense; ta atros usos, se veoga *'Samuel Colt (desambigación)**''.


**Samuel Colt*', naixito de [[Hartford (Connecticut)|Hartford]] ([[Connecticut]], [[Estaus Unius]]) o [[19 de chulio]] de [[1814]] y muerto tamién en Hartford o [[10 de chinero]] de [[1862]], estió un [[inventor]] [[Estaus Unius|estausunidense]], conoixito por o suyo treballo con as [[arma]]s [[Arma de fuego|de fuego]], en estar o inventor d'o *Colt'', un tipo de revolver, que ye una pistola que porta as balas en un tambor celindrico. Samuel Colt patentó a suya nueva arma o 25 de febrero de 1836, y a la suya muerte yera una persona muit rica, propietaria d'una important fabrica d'armas.

## Vinclos externos
Péré

**Péré** puet estar:

***[[Perèr|Péré]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania.
***[[Péré (Charente Maritimo)|Péré]]**, una antiga comuna en o departamento francés de Charente Maritimo, districto de Rochefort, cantón de Surgères y rechión de Nueva Aquitania.
Réjaumont

**Réjaumont** (**Rejaumont** en occitán, **Réjaumont** en francés) puet estar:

***[[Rejaumont (Altos Pireneus)|Réjaumont]]**, o nombre en francés y oficialment de **[[Rejaumont (Altos Pireneus)|Rejaumont]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de Varossa y rechión d'Occitania.
***[[Rejaumont (Gers)|Réjaumont]]**, o nombre en francés y oficialment de **[[Rejaumont (Gers)|Rejaumont]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Gers, districto de Condòm, cantón de Florença-Lomanha y rechión d'Occitania.
Morlacos

Os **morlacos** (en serbocroata *Morlaci, Морлаци*; en italiano *Morlacchi*; en rumano *Morlaci*), **mauro-vlacos** u **vlacos negros** (en serbocroata *Crni Vlasi*, *Црни Власи*) son un pueblo en camín de desapareixer que habita en Dalmacia (Croacia), con centro en Carlopago (*Karlobeg*). En o cens croata de 1991 encara declaraban estar morlacos 22 personas, pero que de seguro no charran a suya luenga romance, desplazata por l'idioma serbocroata.

## Historia
En a Edat Meya poblaban bellas localidaz de Montenegro. Tenioron un proceso migratorio que los lebó ta l'ueste plegando dica Fiume (Rijeka), pero muitos s'establioron en os monts Velebit, que os venecianos diciban *Morlachia* (Morlaquia). Bels autors creyen que os morlacos que plegoron ta Istria orichinoron a os Istriorrumanos.

En a I Guerra Mundial os otomans financioron un movimiento morlaco adrezato contra os italianos que alavez dominaban Dalmacia. Dimpués d'a guerra part d'os morlacos emigroron ta Rumanía, y otros se mezcloron con os istriorrumanos de Senj.
Carapapakhes

Os **carapapakhes** (en azerín *Qarapapaqlar, Tərəkəmələr*; en turco *Karapapaklar, Terekemeler*) son un pueblo que habita a lo sud d'o Caucas en l'antiga Trascaucasia, (Cheorchia y Azerbaichán), en o nord-este de Turquía (en as provincias d'Ardahan, Kars y Igdir), y tamién en o nord-ueste d'Irán. No se sabe cuantos individuos pueden estar, pero se calcula que o menos en son 100.000. Son musulmans y parlan una luenga turquica d'a branca oguz. Dende os anyos 30 d'o sieglo XX s'ha ito asimilando a os turcos anatolicos y os azerins, fueras d'os carapapakh de Meskh (zona de Cheorchia que muga con Turquía), d'on fuoron forachitatos t'Asia Central por as autoridaz sovieticas cuan o stalinismo y esdebinioron turcos meskhi.

## Historia
A vegatas mencionatos como *Terekeme* u *Tarakama* (u siga "turcomans"), os carapapakhes a sobén son identificatos como una facción d'os azerins, encara que en o *[[Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary]]* figuran a vegatas como un grupo etnico diferent.

Autors como Fahrettin Kırzıoğlu y Zeki Velidi Togan han postulato teorías que veyen l'orichen d'os carapapakhes en os cumicos d'o Daguestán. Os *Terekeme* poblaban orichinalment territorios de l'actual Cheorchia, nord-ueste d'Armenia, sud de Daghestán y centro-nord-ueste d'Azerbaichán, pero cuasi toz emigroron ta l'Imperio Otomán y Persia a causa d'a conquiesta rusa d'o sud d'o Caucas entre 1813 y 1828. Alavez ellos recibioron a denominación de *Carapapakh* ("gorro negro") por os turcos anatolicos sinyalando o atuendo d'os *Terekeme* que los distinguiba d'a población local.

En 1878 a expansión rusa dica a provincia de Kars (actual este de Turquía) como resultato d'a Guerra Ruso-Turca de 1877-1878 fació que bellas localidaz poblatas por Carapapakhes se convertisen en part de l'Imperio Ruso. En os inestables anyos d'o periodo d'entreguerras os Carapapakhes de Kars y Ardahan quedoron por un tiempo dentro d'as mugas de Trascaucasia y d'Armenia, dica que un alcuerde entre os gubiernos de Kemal y Stalin se repartioron Armenia y Kars se convertió en part de Turquía pa cutio. Os carapapakhes que quedoron en as republicas sovieticas de Cheorchia, Armenia y Azerbaichán se convertioron en una nueva nacionalidat etnica en a Unión Sobietica. En as zagueras anyatas d'a decada de 1930 o gubierno royo deixó de clasificar-los como un grupo etnico deseparato y en 1944 os carapapakhes de Mesk fuoron incluitos en a deportación en masa baixo a denominación común de "turcos meskhetas".

## Referencias
Caracalpacos

Os **caracalpacos** (en caracalpaco *Qaraqalpaqlar, Қарақалпақлар, قاراقلپقلر*) habitan en Caracalpaquistán (Uzbekistán), chunto a la Mar d'Aral y en as riberas d'o río Amu-Darya. En o censo de 1989 yeran 423.000 individuos, o 31 % d'os habitants de Caracalpaquistán. Charran una luenga turquica d'a branca quipchac. Son musulmans sunnís seguidors d'a escuela Hanafí. A suya traza de vida tradicional ye o pastoreyo nomada, i-habendo tamién pescadors y agricultors sedentarios en menor mesura.

## Luenga
Dentro d'as luengas turquicas d'a branca quipchak a luenga d'os caracalpacos ye mes pareixita a lo nogai y a lo cazaco. A suya forma escrita se basa en o dialecto nortoriental y no se desembolicó dica os anyos 20 d'o sieglo XX. S'escribiba en alfabeto latino dica 1928, dende 1938 fan servir o cirilico, a causa d'a politica linguistica sovietica que veyió un periglo que os pueblos turquicas d'a ex URSS fesen servir o mesmo alfabeto que en a Turquía kemalista. O suyo etnonimo significa "os gorros negros".

## Historia
Son mencionatos por primera vegata en Asia Central a fins d'o sieglo XVII. Caracalpaquistán fue ocupato por l'Imperio Ruso en 1873. En 1925 os sovieticos proclamoron a *Oblast* ("rechión") autonoma de Caracalpac, dentro d'a Republica Socialista Sovietica Autonoma de Cazaquistán, que a mes feba parte d'a Republica Federatiba Socialista Sovietica Rusa. Se convertió en republica autonoma en 1932, pero en 1936 fue adhibita a Uzbequistán.

Dica os anyos sisanta d'o sieglo XX o 90 % encara viviban y treballaban en o medio rural. Entre 1960 y 1970 a situación cambió y Caracalpaquistán se convertió en a rechión mes urbanizata d'Uzbequistán, con o 50 % d'a población concentrata en ciudatz. A capital creixió dica quintuplicar-se y atras ciudaz triplicoron a suya mida. O exodo rural se produció por o desastre ecolochico d'a Mar d'Aral que s'encomenzó a desecar por unos reganos de cotón no sustenibles.

A fins d'os anyos 80 d'o sieglo XX puyó l'autoconcencia d'os Caracalpacos, y amaneixen reivindicacions, destacando-ne:
* Que lis tornen as tierras que agora ocupan os uzbecos.
* Beluns reclaman deseparar-sen d'Uzbequistán y re-adhibir-sen en Rusia en as condicions atorgatas a atras republicas autonomas, belatros reclaman o estatuto de republica independient.

## Bibliografía
*  Gonen, Amiram. *Diccionario de los pueblos del mundo*. Editorial Anaya, 1996. ISBN 978-8479793500.
Altaicos

Os **altaicos** (en altai *Алтай-кижи*) son un conchunto de pueblos de luenga turquica poco numerosos que en un 85 % habitan en a Republica d'Altai, (en a muga sudoriental d'a Federación Rusa), especialment en os monts de Kuznetsk y Alatau, que fan part d'o Macizo de l'Altai. En 1989 hi heba 72.000 altaicos, estando o 30 % d'a población d'a suya provincia autonoma.

Se dividen en altaicos d'o norte (*tubula*, *chelkan*, *cumandin*) y altaicos d'o sud (*telengit*, *telesi* y *[[teleut]]*).

## Relichión
A suya relichión tradicional enantes de plegar os rusos yera o mesmo budismo lamaísta d'os mongols occidentals u oiratos, pero en tiempos de l'Imperio Ruso beluns se facioron cristianos y o grupo *teleut* se fació musulmán. En o sieglo XX s'a produciu l'aparición d'una relichión mesianica propia, o burkhanismo pa canalizar un sentimiento antirruso.

## Historia
Orichinalment yeran tribus nomadas que fuoron sozmesas por os imperios rechionals, como por eixemplo o d'os mongols occidentals u oiratos (Khanato Dzhungaro). Como consecuencia d'a colonización rusa fuoron desplazatos d'as suyas antigas pasturas y tierras de caza enta rechions montanyosas en as que no podeban mantener a suya traza de vida tradicional y se convertioron en treballadors agricolas. En 1922 as autoridaz sovieticas formoron a Provincia Autonoma d'Altai-Oirot, que en 1948 fue rebaptizata como Gorno-Altai. Os altaicos incluyen a los *chelcan*, *cumandin* y *tuba*.

## Luenga
S'escribe en alfabeto cirilico.

## Bibliografía
*  Gonen, Amiram. *Diccionario de los pueblos del mundo*. Editorial Anaya, 1996. ISBN 978-8479793500.
*  Bosch Gimpera, Pedro et al.: *Las razas humanas* Tomo II. Ed. Instituto Gallach. Barcelona 1962.
Rumelís

Os **rumelís** (en turco *Balkan Türkleri*) son os turcos musulmans que habitan en os Balcans y que en a suya mayor parte emigroron t'Anatolia cuan l'Imperio Otomán y o gubierno d'os Chóvens Turcos perdeban o control d'a parte europea d'o suyo antigo territorio. A mes d'os turcos rumelís que encara bi ha en a Turquía Europea, tamién bi n'ha en Tracia occidental (Grecia), en Rumanía, Bulgaria y Macedonya d'o Norte.

## Historia
Os otomans fan acto de presencia en Europa en 1354, cuan o fillo d'Osmán desembarca en Europa y prene Gallipoli y Tracia oriental. Murad I continó a obra d'o suyo padre en os Balcans con a ocupación de Bulgaria y Serbia, vencendo decisivament en a Batalla de Kosovo en 1389.

Parte d'os rumelís no descienden de turcos que emigroron enta os Balcans. Huei encara bi ha poblacions musulmanas que mantenioron a suya luenga eslava u rumana, como ye o caso d'os pomacos u os meglenovlacos. En os tiempos de l'Imperio Otomán poblacions como ixas se convertiban en turcas cuan deixaban de charrar a suya luenga y preneban o turco.

En o sieglo XIX, cuan países como Serbia, Grecia, Albania, Bulgaria u Rumanía obtenioron a independencia uns 4.500.000 turcos rumelís emigroron t'Anatolia. Yeran a mayor parte d'os turcos que i heba en ixos países y recibioron tierras en Anatolia. Os rumelís contribuyoron a la colonización agricola en zonas a on bi heba un nomadismo tradicional. Mustafá Kemal Atatürk estió un turco rumelí naixiu de Tesalonica.

Dimpués d'una guerra entre Turquía y Grecia, por o tractau de Lausana de 1923, 400.000 rumelís de Grecia fuoron forachitaus ta Turquía fueras d'os rumelís de Tracia Occidental en pagas por a expulsión de 1.650.000 griegos de Turquía fueras d'os griegos d'Estambul.

## Bibliografía
* Amiram Gonen: *Diccionario de los pueblos del mundo*. 1996. Anaya & Mario Muchnik.
Sarlabons

**Sarlabons** (en francés *Sarlabous*) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 58 habitants (1999) en una superficie de 3,39 km², con una densidat de población de 17,11 hab/km².

## Cheografía
A comuna de Sarlabous ye situata a una altaria meya de 350 metros sobre o livel d'a mar, con altarias minima de 344 y maxima de 593 metros.

## Demografía

## Vinclos externos
* Sarlabous en a pachina web d'o INSEE.
Harrèra

**Harrèra** (*Harrèra* en occitán, *Ferrère* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de Varossa y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra. Fa parte de l'antiga Varossa.

A suya población ye de 55 habitants (1999) en una superficie de 57,56 km², con una densidat de población de 0,96 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Referencias
Burkhanismo

**Burcanismo** u *Ak Jang* ye una relichión mesianica que ha floreixito entre os pueblos de Gorno Altai entre 1904 y 1930. D'alcuerdo con o burkhanismo un día tornará Oirat Khan, l'antecesor eponimo d'os mongols occidentals u oiratos, que creyoron un antigo imperio en Dzhungaria, vencerá a los rusos y tornará a libertat a los altaicos. Tanto o gubiernL'zarista como o gubierno sovietico han desconfiato d'o burkhanismo, estando prohibito en os periodo comunista.

O burkhanismo da importancia a la literatura epica tradicional pero no vei con buenos uellos a fegura d'o xamán.

## Orichen
En abril de 1904 Chel Chelpan (u Chot Chelpanov) y a suya filla adoptiva Chugul Sarok Chandyk tenioron visions d'un caballer vestito de blanco montato a caballo. Esta fegura, a qui posoron Ak-Burcán, ("Burcán Blanco") anunciaba a inminent plegata d'Oirat Khan. Chet y Chugul reunioron a mils d'altaicos pa fer trobadas relichiosas con rezos, a lo prencipio en a val de Tereng.

Os rusos i veyoron un periglo y reprimioron brutalment a los burkhanistas. Chet y Chugul fuoron arrestatos y dimpués en 1906 los posoron en libertat dimpués que se veyese que o burkhanismo no yera una amenaza pa o gubierno zarista.

O investigador Andrei A. Znamenski compara o Burkhanismo con atros movimientos de revitalización relichiosa que han amaneixito en tot o mundo, como por eixemplo a *[[Ghost Dance]]* ("danza d'os espritos") d'os indios norteamericans u o culto a lo Cargo d'os melanesios. Znamenski opina que o principal factor de motivación ye o temor por o desplazamiento por os colons rusos, a rusificación, ser obligatos a pagar impuesto y a conscripción en a mesma base que os campesins rusos.
Pío Baroja

**Pío Baroja y Nessi** (Sant Sabastián, 28 d'aviento 1872 - † Madrit, 30 d'octubre de 1956) estió un escritor basco en castellano, miembro d'a dita *[[Cheneración d'o 98]]*.

Una d'as suyas obras prencipals estió a serie d'historia novelata *El Árbol de la Ciencia*.

## Obras
***Tierra basca**
**1900: *La casa de Aitzgorri*.
**1903: *El mayorazgo de Labraz*.
**1909: *Zalacaín el aventurero*.
***La lucha por la vida**
**1904: *La busca*.
**1904: *Mala hierba*.
**1905: *Aurora Roja*.
***La raza**
**1911: *El árbol de la ciencia*.
**1908: *La dama errante*.
**1909: *La ciudad de la niebla*.
***El pasado**
***La feria de los discretos*
***Los últimos románticos*
***Las tragedias grotescas*
***La vida fantástica**
**1901: *Aventuras, inventos y mixtificaciones de Silvestre Paradox*.
**1901: *Camino de perfección (pasión mística)*.
**1906: *Paradox rey*.
***Las ciudades**
**1910: *César o nada*.
**1912: *El mundo es ansí*.
**1920: *La sensualidad pervertida: ensayos amorosos de un hombre ingenuo en una época de decadencia*.
***El mar**
**1911: *Las inquietudes de Shanti Andía*.
**1923: *El laberinto de las sirenas*.
**1931: *Los pilotos de altura*.
**1930: *La estrella del capitán Chimista*.
***Los amores tardíos**
**1926: *El gran torbellino del mundo*.
**1927: *Las veleidades de la fortuna*.
**1942: *Los amores tardíos*.
***La selva oscura**
**1932: *La familia de Errotacho*.
**1932: *El cabo de las tormentas*.
**1932: *Los visionarios*.
***La juventud perdida**
**1934: *Las noches del Buen Retiro*.
**1937: *Locuras de carnaval*.
**1936: *El cura de Monleón*.

## Vinclos externos
Othieri

**Othieri** (*Othieri* en sardo; *Ozieri*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 11.031 habitants en una superficie de 252,45 km², con una densidat de población de 43,70 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Othieri ye situata a 390 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Chilivani y Sant Nicola.

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
**Pont'ezzu*, un puent romano d'o sieglo II.
*Seu de Sant Antioco de Bisarcio, un edificio romanico d'o sieglo XI.
*Seu d'a Immaculata Concepción, un edificio d'o sieglo XV, encara que esviellato en o sieglo XIX.

## Vinclos externos

*Pachina web oficial municipal.
Patada (Cerdenya)

:*Iste articlo ye sobre una comuna de Cerdenya en Italia; ta atros usos, se veiga *'Patada**''.


**Patada*' (*Patada* en [[Idioma sardo|sardo]]; *Pattada'', en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 3.364 habitants en una superficie de 165,08 km², con una densidat de población de 21,28 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Patada ye situata a 778 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Bantine.

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
*Pachina web oficial municipal.
Nanotecnolochía

A **nanotecnolochía** ye un campo d'as ciencias aplicatas adedicato a lo control y manipulación d'a materia a una escala menor que un micrometro, ye decir, a nivel d'atomos y moleculas. O mas habitual ye que ista manipulación se faiga en un rango d'entre un y cient nanometros. Ta fer-se una ideya d'a mida tan chicota que puet estar un nanobot (un robot de proporcions microscopicas feito con nanotecnolochía), alto u baixo, un de 50&nbsp;nm tien a mida de 5 capas de moleculas u atomos (pendendo de que sía feito lo nanobot).

Nano- ye un prefixo griego que indica una mesura, no un obchecto, asinas que a nanotecnolochía se caracteriza por estar un campo esencialment multidisciplinar, y unito nomás por a escala d'a materia con a que treballa.

## Historia d'a nanotecnolochía
Tot prencipia cuan Richard Feynman (1918-1988), d'a Universidat Tecnolochica de California, ganó lo Premio Nobel de Fisica o 29 d'aviento de 1959 y fació una charrata que significó lo prencipio d'a nanosciencia. I dició:

Dende allora, os cientificos intresatos en o tema no han deixato d'investigar dica obtener uns resultatos que han embrecato a una gran variedat de ciencias, como a quimica (molecular ye computacional), a bioquimica, a biolochía molecular, a fisica, a electronica, a informatica, a medicina, a robotica, etc.

## Aplicacions
As presents aplicacions d'a nanotecnolochía son: explorar volcans, agafar información d'as misions espacials extraterrestres, simular a vida y o comportamiento d'insectos y atros animals, fer operacions elementals en ambients periglosos (radioactivos, submarins, corrosivos, etcetera), cusirar y activar alarmas en zonas de seguridat, catalizadors, desalinización de l'augua, etc.

E como futuras aplicacions: nuevos sensors ta la medicina, ta o control medioambiental, y ta la fabricación de productos quimicos y farmaceuticos, materials mas liuchers ta las industrias d'aeronautica y de l'automobil, tecnolochías visuals que permitan millors pantallas (mas liucheras y mas flexibles), aparatos tan comuns como imprentadoras, reprodutors de CDs, airbags, etcetera.

## Se veiga tamién
* Nanoincheniería
* Nanobiotecnolochía
* Quimica supramolecular

## Referencias

## Vinclos externos
*  Instituto de Nanociencia de Aragón (INA)
Piàghe

**Piàghe** (*Piàghe* en sardo; *Ploaghe*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 4.816 habitants en una superficie de 96,08 km², con una densidat de población de 50,13 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Piàghe ye situata a 427 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
*Ilesia d'o Rosario.
*Ilesia de Sant Pietro, antiga seu bispal.
*Ilesia de Sant Miguel de Salvenero, una ilesia d'o sieglo XII en estilo romanico.
*Ilesia de Sant Antón Abat, un edificio tamién romanico d'o sieglo XII.

## Vinclos externos
*Pachina web oficial municipal.
Poltu Torra

**Poltu Torra** (*Poltu Torra* en sardo; *Porto Torres*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Sasser y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 22.289 habitants en una superficie de 102,62 km², con una densidat de población de 217,20 hab/km².

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
*Necropoli de Su Crocifissu Mannu.
*Necropoli de Li Lioni.
*Altar prehistorico de Monte d'Accoddi.
*Nuragas:
**Nuraga de la Camusina.
**Nuraga de Li Pedriazzi.
**Nuraga Margone.
**Nuraga Minciaredda.
*Puent romano sobre o río Mannu, o mayor puent romano de Cerdenya.
*Catacumbas de Tanca Borgona y d'a plaza Amsicora.
*Ilesia de Sant Gabín de Poltu Torra, un edificio en estilo romanico
*Torres d'o periodo de dominio aragonés en o puerto y a torre d'Abbaccurrente.

## Vinclos externos

*Pachina web oficial municipal.
Ropa

La **ropa** u  **roba** (d'o gotico *< *raupa*) ye cualsiquiera d'as piezas de teixito u tela que sirven ta vestir a las personas, os muebles y a casa. D'antis mas s'emplegaban nomás ta protecher o cuerpo d'o clima y os obchectos d'a porquería, pero os suyos usos s'han ito multiplicando. Os materials son variatos, dende piels dica cotón u fibras sinteticas.

A ropa puede estar visible u no, como en o caso d'a ropa interior. En o suyo sentiu pero amplio, o vestuache inclui tamién belatros accesorios como os guants que cubren as mans, a o calzau (zapatos, zapatillas y botas) que cubre os piez, y a os gorros, casquetas y chapeus que se fan servir ta cubrir a cabeza. Os obchectos como bolsas y batiauguas se consideran complementos mas que no prendas de vestir.

A moda diz o estilo de ropa que predomina en cada epoca y o tipo de ropa indica a sobén la clase social y tamién a vegatas a traza de pensar d'a persona que la leva. Bi ha ropa especifica ta una actividat, como o equipamiento esportivo, os uniformes profesionals u os vestitos relichiosos, entre atros. Amostrar una parti d'o cuerpo u una atra, especialment lo d'a muller, pende d'as normas de pudor d'una societat concreta.

## Materials emplegatos
En a ropa s'emplegan fibras y atros materials naturals como o lino, a lana, a seda, a piel u o cuero. D'atra man tamién s'emplegan materials sinteticos como lo elastán, o nylon y o poliester.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Camisa.
* Falda.
* Pantalón.
* Camiseta.
* Vestito.

## Vinclos externos
Campo Reyal

**Campo Reyal** (*Campo Real* en castellano) ye un lugar aragonés en o municipio de Sos d'o Rei Catolico, comarca de Cinco Villas, partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y provincia de Zaragoza.

## Cheografía
Ye en una plana que muga con Sangüesa.

## Historia
Ye o solo lugar de colonización en o municipio de Sos d'o Rei Catolico. En l'actual puesto de Campo Reyal bi habió una localidat medieval con títol de villa dito *El Reyal*.

## Demografía

## Molimentos
A Ilesia de Sant Chusé Obrero de Campo Reyal, una ilesia moderna adedicada a Sant Chusé y devantada mientres o sieglo XX, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Mamillas

**Mamillas** ye un lugar aragonés en o municipio de Sos d'o Rei Catolico, comarca de Cinco Villas, partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y provincia de Zaragoza.

A suya población yera d'1 habitant en o 2010.

## Toponimia
Puet estar un eixemplo de toponimo alusivo a la forma de teta de bel pueyo como os toponimos mamblas d'a Val d'Ebro y Burgos, que derivan d'o latín *MAMULA*. N'o caso de *Mamillas* bi n'heba d'atro en Ribagorza Baixa occidental que Carlos Ángel Rizos Jiménez relaciona con o sufixo -illa derivando-lo d'o latín **MAMĪCULA*, en caso d'estar a variant orichinal d'o toponimo y no a castellanización de *mamella*.

Por o que fa a lo toponimo de Cinco Villas s'escribiba *Mamiellas* en 1515 en textos ya en castellano:

## Demografía

## Referencias
Sofuentes

**Sofuentes** ye un lugar aragonés definiu como entidat local menor d'o municipio de Sos d'o Rei Catolico, comarca de Cinco Villas, partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y provincia de Zaragoza.

A suya población ye de 94 habitants (2006).

## Cheografía
Sofuentes ye situato en a parte sud d'o termin municipal de Sos d'o Rei Catolico, en a cuenca hidrografica d'o río Arba, afluent d'o río Ebro, y no pas d'o río Onsella, afluent d'o río Aragón, como a mayor parte d'o termin de Sos.

Ye a 594 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 120 km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.

## Historia
O territorio de Sofuentes estió un territorio con una muit intensa romanización, y se i troban muitos restos arqueolochicos de l'Imperio Romano, estando a mas amanata a una d'as vías romanas de Zaragoza enta Pamplona y a os importants restos romanos en Sadaba y Uncastiello.

Bi ha repuis d'una antiga torre d'o sieglo XIV, encara que ye fácil que bi hese bellas torres de guaita ta cosirar os camins ta Sos, a Val d'Onsella y l'interior d'o primitivo reino d'Aragón, fendo parte asinas d'as obras defensivas de Sos en una d'as vías d'acceso dende Sadaba y Castiliscar.

Ye fácil que a población de Sofuentes, que dende a suya creyación medieval estió un lugar que dependeba de Sos, se i establise en ista parte d'o termin de Sos ta poder labrar millor os suyos campos, en estar separata de Sos por as altarias d'a Sierra de Sos.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia de Sant Chusé de Sofuentes, una ilesia moderna adedicada a Sant Chusé y devantada mientres os sieglos XIX y XX, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.
* Ermita de Nuestra Sinyora de Serún, una ermita en estilo romanico.

## Referencias
Barués

**Barués** ye un lugar aragonés en o municipio de Sos d'o Rei Catolico, comarca de Cinco Villas, partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y provincia de Zaragoza.

A suya población ye de 0 habitants (2010).

## Cheografía
O lugar de Barués se troba situato a 630 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 13 km d'a villa de Sos d'o Rei Catolico, a capital d'o suyo municipio, y de 111&nbsp;km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'a suya provincia y d'Aragón.

## Demografía

## Molimentos
* Ermita de Santa Te de Barués, una ermita en estilo romanico d'una sola nau, de finals d'o sieglo XIII. En 1953 fue erechida como ilesia parroquial d'o lugar, adedicada a Santa María con o nombre de Ilesia de Santa María de Barués, como ilesia sufragania d'a Ilesia de sant Istevan de Sos d'o Rei Catolico.

## Referencias

## Vinclos externos
*  A ilesia de Santa Te de Barués.
Seleishan

**Seleishan** (en francés *Saléchan*) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de Varossa y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 174 habitants (1999) en una superficie de 4,10 km², con una densidat de población de 42,44 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes
Bize

**Bize** puet estar:

***[[Bize (Alto Marne)|Bize]]**, una comuna francesa en o departamento francés d'Alto Marne, districto de Langres, cantón de Chalindrey y rechión de Gran Este.
***[[Bisa|Bize]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de Varossa y rechión d'Occitania.

U tamién:
***[[Bisa de Menerbés|Bize-Minervois]]**, o nombre en francés de **[[Bisa de Menerbés]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Aude, districto de Narbona, cantón de lo Menerbés Sud y rechión d'Occitania.
Montégut

**Montégut** puet estar:

* **[[Montagut (Altos Pireneus)|Montégut]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de Varossa y rechión d'Occitania.
* **[[Montagut (Gers)|Montégut]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Gers, districto d'Aush, cantón d'Aush-2 y rechión d'Occitania.
* **[[Montagut (Landas)|Montégut]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Landas, districto de Lo Mont, cantón d'Ador-Armanhac y rechión d'Aquitania.

U tamién:
* **[[Montagut d'Arròs|Montégut-Arros]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Gers, districto de Miranda, cantón de Miranda-Astarac y rechión d'Occitania.
* **[[Montagut de Borjac|Montégut-Bourjac]]**, o nombre en francés de **[[Montagut de Borjac]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Murel, cantón de Casèras y rechión d'Occitania.
* **[[Montagut de Coserans|Montégut-en-Couserans]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Arièja, districto de Sent Gironç, cantón de Coserans Ueste y rechión d'Occitania.
* **[[Montagut de Lauragués|Montégut-Lauragais]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Tolosa, cantón de Revèl y rechión d'Occitania.
* **[[Montagut de Plantaurèl|Montégut-Plantaurel]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Arièja, districto de Foix, cantón d'a Val d'Arièja y rechión d'Occitania.
* **[[Montagut de Savés|Montégut-Savès]]**, o nombre en francés y oficialment de **[[Montagut de Savés]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Gers, districto d'Aush, cantón de Val de Save y rechión d'Occitania.
Noam Chomsky

**Avram Noam Chomsky**, naixito de Philadelphia (Pennsilvania, Estaus Unius) o 7 d'aviento de 1928, ye un lingüista, escritor, psicologo, filosofo y politologo estausunidense, profesor de Lingüistica en o *[[Massachusetts Institute of Technology]]* (MIT), que ye considerato uno d'os prencipals investigadors d'a lingüistica en o sieglo XX. Ye l'establidor d'a Gramatica chenerativa y transformacional.

## Vinclos externos

* Pachinas personals de Noam Chomsky:
**  Pachina web oficial.
**  ''Turning the Tide'', blog personal.
** Pachina web personal en o MIT.
Acido desoxirribonucleico

L**'acido desoxirribonucleico**, tamién conoixito per as siglas latinas **ADN** u en l'ambito cientifico mes per as siglas anglosaxonas ***DNA*** (de l'anglés *<u>D</u>eoxyribu<u>n</u>ucleic <u>a</u>cid*), ye un acido nucleico que contiene totas las instruccions cheneticas que s'emplega en o desarrollo y funcionamiento d'os sers vivos y tamién de cualques virus. A función prencipal de l'ADN ye l'almagazenamiento d'a información a largo plazo. L'ADN s'ha quiesto comparar a ormino con una receta de cocina, una plantilla u dica un codigo, pos i son comprenditas totas as instruccions requiestas ta producir atros components d'as celulas, como as proteínas y moleculas de l'altro prencipal acido nucleico d'os sers vivos, l'acido ribonucleico (*ARN*). Os segmentos d'a molecula d'ADN que lievan ixa información se dicen *[[chen]]s*, pero altras secuencias d'ADN tienen una función estructural u se troban implicatas en a regulación de l'uso d'ixa información chenetica.

Dende lo punto d'envista quimico, l'ADN se composa de dos polimers largos d'unidaz simples, ditas especificament desoxirribonucleotidos (fendo a distinción d'os nucleotidos d'ARN u *ribonucleotidos*), con un tronco feito de zucres y grupos fosfato unitos con enlaces de tipo fosfodiéster. As dos cadenas polimericas s'estienden en sentito contrario, con que diz que son antiparalelas. Cadagún d'os zucres se troba unito con una base nitrochenata d'un d'os cuatre tipos que bi'n ha en l'ADN (adenina, timina, citosina y guanina). L'adenina ye complementaria d'a timina y a citosina ye complementaria d'a guanina.

## Referencias

## Vinclos externos
Vida

:***Vita''' rendreza en ista pachina. Ta o municipio d'Ávila, se veiga '''[[Vita (Ávila)]]***.
 
A **vida** (localment tamién **vita**) ye, dende lo punto d'envista biolochico, lo que fa diferents os sers vivos d'a resta d'a materia natural. Implica las capacidaz de naixer, creixer y morir, y a sobén tamién a de reproducir-se.

A vida biolochica puet definir-se como a capacidat d'administrar os recursos internos seguntes as necesidaz d'adaptación a lo environe, ixo ye, a homeostasis. En filosofía se gosa considerar como una serie de concietos d'o ser humano y lo suyo environe, relacionatos, dreitament u indreita, con a existencia.

## Se veiga tamién
* Ser vivo.
* Muerte.

### Referencias

## Vinclos externos
Pont de Molins

**Pont de Molins** ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.

A suya población ye de 490 habitants (2008), en una superficie de 8,43 km² con una densidat de población de 58,13 hab/km².

## Cheografía
O termin municipal de Pont de Molins muga a o norte con Biure, a l'este con Cabanes, a o sud con Llers y a l'ueste con Boadella-Les Escaules.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: ''MUNICAT'', en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.


### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia parroquial de Sant Sabastián, de 1739.
* Monesterio d'a Virchen d'o Roure.
* Puent viello, d'o sieglo XVIII.
* Castiello de Molins, con repuis de l'antiga ilesia d'o castiello, en estilo romanico.
* Castiello de Montmarí, en runas.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal.
*  Información en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.
*  Información en a pachina web d'o ''Institut d'Estadística de Catalunya''.
Pontós

**Pontós** ye un municipio catalán situato en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueres, en a provincia de Chirona.

A suya población ye de 217 habitants (2006), en una superficie de 13,62 km² con una densidat de población de 15,93 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Pontós ye situata a 94 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, en o forcallo d'os ríos Fluvià y Muga.

D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Romanyà d'Empordà.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: ''MUNICAT'', en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.


### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Sant Martín, una ilesia d'o sieglo XVIII.
* Ermita de Sant Medir y Sant Celedonio, d'o sieglo XII, una ermita en estilo romanico.
* Ermita de Santa Ana de Pontós, un edificio d'os sieglos XVI-XVII.
* Monesterio de Nuestra Sinyora de Lorda, en runas.
* Chacimiento arqueolochico de Mas Castellar.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial municipal.
*  Información en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.
*  Información en a pachina web d'o ''Institut d'Estadística de Catalunya''.
El Port de la Selva

**El Port de la Selva** (*El Port de la Selva* en catalán y oficialment; *Puerto de la Selva* en castellano) ye un municipio catalán situau en a comarca d'Alto Empordán y partiu chudicial de Figueras, en a provincia de Chirona.

A suya población ye de 1.009 habitants (2011), en una superficie de 41,62 km² con una densidat de población de 24,24 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'el Port de la Selva ye situada a 12 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a lo canto d'a mar Mediterrania, en a *[[Costa Brava]]*, en a peninsula d'o cabo de Creus. Ye situada a una distancia de 33 km de Figueres, a capital d'a suya comarca y partiu chudicial, y a 70&nbsp;km de Chirona, a capital d'a suya provincia.

D'o termin municipal d'el Port de la Selva fan parte os lugars de s'Arnella, Barlovent, Beleser, Cap de Vol, Cap de Vol i el Far de s'Arenella, Erola, les Figuerasses, el Mirador, la Móra, Panoramar, Perabeua, Port de la Vall, el Port de la Selva, el Rec de Canet, Santa Isabel, Tamariua, la Vall de Santa Creu y la Vista.

### Mugas
El Port de la Selva muga con a mar Mediterrania a l'este y tamién con os termins municipals de Llançà, Vilajuïga, Pau, Palau-saverdera, Roses y Cadaqués.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: ''MUNICAT'', en a pachina web d'a *[[Cheneralidat de Catalunya]]*.


### Alcaldes

## Molimentos

* Ilesia parroquial de Santa María d'as Nieus, una ilesia con una escultura gotica d'a Virchen María.
* Ilesia de Sant Fruitós de la Vall de Santa Creu.
* Bellos dolmens.
* Monesterio de Sant Pero de Rodes, un monesterio d'a Orden de Sant Benedet, d'o sieglo XI, construyito en estilo romanico. O monesterio ye protechito legalment dende 1997 con a suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]* por a *[[Cheneralidat de Catalunya]]*.
** Castiello de Verdera, un castiello que fa parte d'o conchunto d'edificios d'o monesterio.
** Santa Creu de Rodes, l'antigo lugar a o piet d'o monesterio y d'o castiello.
** Ilesia de Santa Helena de Rodes, una antiga ilesia en estilo romanico, d'o sieglo X.
* Ilesia de Sant Baldirio de Tavellera.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal d'el Port de la Selva.
*  Información d'el Port de la Selva en a pachina web d'a Cheneralidat de Catalunya.
*  Información d'el Port de la Selva en a pachina web d'o *[[Institut d'Estadística de Catalunya]]*.
*  Guía del Port de la Selva.
*  ''Pobles de Catalunya: el Port de la Selva''.
*  Bunkers de Punta S'arnella.

## Referencias
Sent Pau de Nestés

:*Iste articlo ye sobre una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus; ta atros usos, se veiga *'Saint-Paul**''.


**Sent Pau de Nestés*' (en [[idioma francés|francés]] 
*Saint-Paul'') ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón d'a Val de Varossa y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 232 habitants (1999) en una superficie de 6,85 km², con una densidat de población de 33,87 hab/km².

## Demografía

## Referencias
Derbez

Os **derbez** (en chinés *杜尔伯特部*) son una tribu historica d'os oiratos. Viviban en a val d'Irtich. En a Mongolia actual bi ha derbez en Uvs aimag, que yera tierra d'os derbez en tiempos d'a dinastía Qing u Manchut. En territorio chino unos pocos derbez habitan a rechión de Heilongjiang, (deportatos por os manchuz). Una parte d'os derbez emigró con os torgoz enta la ribera d'a Volga y hue fan parte d'os calmucos.

Os derbez encara chugan un papel important en l'actual Mongolia; Tsedenbal estió un derbet.
Khoxoz

Os **khoxoz** (en mongol *Хошууд*, ᠬᠤᠱᠤᠳ, *qoşūd*) son una d'as tribus historicas d'os oiratos. Viviban en a rechión d'Urumtoi pero huei viven en Qingai en a zona d'o Kok Nur u Lago Qingai. Bellas faccions d'os khoxoz emigroron con os torguz ta as riberas d'a baixa Volga y contribuyoron a la formación d'o pueblo calmuco actual.

## Historia
En tiempos de l'apocheu d'os oiratos os khoxoz emigratos ta Qingai yeran aliaus d'os choros y influiban en a politica tibetana.

En lo sieglo XVII o cinqueno grant mayestre d'os birrez amariellos trobó protección en Gushri Khan, d'a tribu Khoxot establita en Kuk Nor (Quingai). Dimpués d'una intervención armata en 1640-1641 Gushri asignó tot o Tíbet central a un Dalai Lama nombrato en 1642, pero conservando l'autoridat militar. O Dalai Lama delegó o suyo poder a un rechent. Os birrez royos son excluitos d'a vida politica y lo Dalai Lama nombra Panchen Lama a un birret amariello. O rechent consigue mantener a paz en o Tíbet dica zaguers d'o sieglo XVII.

En 1717 a elección d'un nuevo Dalai Lama, reconoixito por os Qing, provoca un conflicto entre o rechent y os khoxoz. En 1717 os Dzhungaros intervienen contra os khoxoz y prenen Lhasa, que saqueyan. En 1720 os Qing son qui prenen Lhasa y nombran a atro Dalai Lama, que en 1750 reestableix l'orden. Una comisión de l'imperio chino reorganiza o gubierno tibetán. S'estableix que un rechent gobierne mientres siga a minoría d'edat d'un Dalai Lama, que ye o cabo d'estato. L'aristocracia ye representata por ministros, dos *amban*, delegatos de l'emperador agüaitan.

## Bibliografía
* Jean Sellier: *Atlas de los pueblos del Asia meridional y oriental*. Acento Editorial.
Socorro (Nuevo Mexico)

:*Iste articlo ye sobre una localidat estausunidense en o estau de Nuevo Mexico; ta atros usos, se veiga *'Socorro**''.


**Socorro''' ye un municipio estausunidense, en o estau de Nuevo Mexico y condau de Socorro (en ye a suya capital).

A suya población ye de 8.877 habitants (2000) en una superficie de 37,40 km², con una densidat de población de 237,35 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Socorro ye situata a 1.403 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Socorro.
Àdet

**Àdet** (en francés *Azet*) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 146 habitants (1999) en una superficie de 26,63 km², con una densidat de población de 5,48 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal.
Augualera

L**'augualera**, **agualera**, **auguada** u **aguada** ye un fenomeno fisico en o que a humidat de l'aire se condensa en forma de gotas d'augua por baixada rapeda d'a temperatura u o contacto con superficies fridas, por eixemplo a cubierta vechetal d'o suelo.

Si a temperatura de l'aire ye menor de 0&nbsp;°C u o punto de conchelación de l'agua, alavez en cuenta d'aguualera se forma rosada. O fenomeno fisico ye o mesmo encara que as propiedaz fisicas son diferents, por eixemplo a valor d'a vapor de saturación ye diferent si se considera respecto d'o chelo y no respecto de l'augua liquida.

## Referencias

## Vinclos externos
Ens

**Ens** puet estar:
***[[Ens (Altos Pireneus)|Ens]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania.
***[[Ens (Flevoland)|Ens]]**, un lugar neerlandés en o municipio de Noordoostpolder, provincia de Flevoland.
Aurelhan

**Aurelhan** (*Aurelhan* en occitán, *Aureilhan* en francés) puet estar:
***[[Aurelhan (Altos Pireneus)|Aurelhan]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'Aurelhan (en ye a suya capital) y rechión d'Occitania.
***[[Aurelhan (Landas)|Aurelhan]]**, una comuna occitana en o departamento francés de Landas, districto de Lo Mont, cantón d'a Costa d'Archent y rechión de Nueva Aquitania.
Bours

**Bours** puet estar:

***[[Borç|Bours]]**, una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'Bordèras y rechión d'Occitania.
***[[Bours (Paso de Calais)|Bours]]**, una comuna francesa en o departamento francés de Paso de Calais, districto d'Arras, cantón de Saint-Pol-sur-Ternoise y rechión de Norte-Paso de Calais.
Simone de Beauvoir

**Simone de Beauvoir** (**Simone-Lucie-Ernestine-Marie Bertrand de Beauvoir**), naxida de París (Isla de Francia, Francia) o 9 de chinero de 1908 y muerta tamién en ixa mesma ciudat de París o 14 d'abril de 1986, estió una filosofa, escritora, activista y periodista francesa, personalidat destacada de l'existencialismo y d'o feminismo, indisolublement unida a lo tamién filosofo y escritor Jean-Paul Sartre.

O suyo asayo filosofico *[[Le Deuxième Sexe]]*, publicau en 1949, fa un analís bien preciso d'a opresión d'a muller, estando considerau como lo tractau fundacional d'o moderno feminismo, encara que tamién ye prou conoixida por a suya obra literaria, en destando bellas d'as suyas novelas, como *[[L'Invitée]]* (1943) u *[[Les Mandarins]]* (1954). En a suya faceta d'escritora destacoron tamién os suyos libros de memorias, a la vegada que recibió bels premios literarios, plegando mesmo enta estar nominada cuantas vegadas a lo Premio Nobel de Literatura, encara que mai no el ganó. Sí que li concedioron o Premio Goncourt (1954), lo Premio Cherusalem (1975) y lo Premio Austriaco de Literatura Europea (1977).

Morió por causa d'una pneumonía en París, estando apedacada en o fosal de Montparnasse d'ixa mesma ciudat.

## Obras
* 1943: *[[L'Invitée]]*, novela.
* 1944: *[[Pyrrhus et Cinéas]]*, asayo.
* 1945: *[[Le Sang des autres]]*, novela.
* 1945: *[[Les Bouches inutiles]]*, teatro.
* 1946: *[[Tous les hommes sont mortels]]*, novela.
* 1947: *[[Pour une morale de l'ambiguïté]]*, asayo.
* 1948: *[[L'Amérique au jour le jour]]*, relato.
* 1949: *[[Le Deuxième Sexe]]*, asayo filosofico.
* 1954: *[[Les Mandarins]]*, novela.
* 1955: *[[Privilèges]]*, asayo.
* 1957: *[[La Longue Marche]]*, novela.
* 1958: *[[Mémoires d'une jeune fille rangée]]*, relato autobiografico.
* 1960: *[[La Force de l'âge]]*, relato autobiografico.
* 1963: *[[La Force des choses]]*, relato.
* 1964: *[[Une mort très douce]]*, relato autobiografico.
* 1966: *[[Les Belles Images]]*, novela.
* 1967: *[[La Femme rompue]]*, novela.
* 1970: *[[La Vieillesse]]*, novela.
* 1972: *[[Tout compte fait]]*, novela.
* 1979: *[[Quand prime le spirituel]]*, novela.
* 1981: *[[La Cérémonie des adieux]]*, con *Entretiens avec Jean-Paul Sartre: août - septembre 1974*, relato autobiografico.

## Referencias

## Vinclos externos
Aurelhan (Altos Pireneus)

:*Iste articlo ye sobre una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus; ta atros usos, se veiga *'Aurelhan**''.


**Aurelhan*' (*Aurelhan* en [[Idioma occitán|occitán]], *Aureilhan'' en francés) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón d'Aurelhan (en ye a suya capital) y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 7.786 habitants (2008) en una superficie de 9,44 km², con una densidat de población de 824,79 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Localidaz achirmanatas
* 1981:  Alfaro (La Rioja)

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial municipal d'Aurelhan.
Pratdip

**Pratdip** ye un municipio catalán de la comarca de la Baixo Campo. La suya población ye de 833 habitants (2007), en una superficie de 36,27&nbsp;km² y una densidat de población de 22,97 hab/km².

## Mugas
Lo suyo termin muga con Colldejou, Vandellòs i l'Hospitalet de l'Infant y con Mont-roig del Camp.

## Demografía
L'Albiol

**L'Albiol** ye un municipio catalán de la comarca de la Baixo Campo. La suya población ye de 377 habitants (2008), en una superficie de 20,34&nbsp;km² y una densidat de población de 18,53 hab/km².

## Mugas
Lo suyo termin muga con La Selva del Camp.

## Toponimia
*Albiol* vien d'o latín *ALVEOLUM*.

## Demografía
Biec

**Biec** (en francés *Vignec*) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra, cantón de Nestés, Aura y Loron y rechión d'Occitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.

A suya población ye de 189 habitants (1999) en una superficie de 6,42 km², con una densidat de población de 29,44 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes
Golpe d'estau

Un **golpe d'estau** (traducción dreita en todas as luengas d'o francés *coup d'État*) ye a presa d'o poder por un grupo de poder, por dencima d'a lechimitidat institucional en ixe estau, ye decir, as normas legals ta a succesión politica en o Gubierno d'o país.

No ye un motín, ni una revuelta ni una revelión ni una revolución ni una guerra civil, encara que tien elementos d'istos atros conceptos.

Si l'orichen d'o golpe ye en o propio grupo que controla o poder en o país, se diz que ye un *[[golpe de palacio]]*, en referencia a la manera que d'antis mas en bellas monarquías absolutas cambeyaba o Gubierno d'o reino, por impulso d'o propio rei.

A sobén, os autors d'o golpe gosan tener armas ta imponer-se, ye decir, son os militars u miembros d'as Fuerzas Armadas; se charra asinas d'un *golpe d'estau militar*.