open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Libra esterlina

A **libra esterlina** (en anglés *pound sterling*) ye a divisa d'o Reino Uniu. Su abreviadura ye GBP (codigo ISO 4217) u £ (procede d'o latín *[[libra (unidat de masa)|libra]]*, unidat de masa).

En o Reino Unido, se distingue a moneda d'a unidat de masa clamando a la primera *libra esterlina* (*pound sterling*) u simplament *[[esterlina]]* (*sterling*). A esterlina ye una antiga moneda anglesa de plata esterlina, una aliación d'un 92,5% de plata y un 7,5% de cobre y/u atros metals, y con una masa de 1,555 gramos, u 1/240 d'una libra.

A libra esterlina se divide en peniques.

## Referencias

## Vinclos externos
*   Libra esterlina (billez)
Yen

O **yen** ye a moneda emplegata en Chapón, y se pronuncia */en/*. 
O suyo simbolo latinizato ye ¥, pero en Chapón se representa con o caracter 円 (que significa *redondo*). A escritura en letras romanas, con *y*, proviene d'a romanización d'una escritura antiga d'a palabra.

## Historia
En os inicios d'o periodo Meichi (u era Meichi, 明治時代 en chaponés, 1867), cuan os nuevos poders d'o Chapón miraban de modernizar o país, yera necesario modificar tamién o sistema monetario anterior d'o periodo Edo, no basato en o sistema decimal europeu y mas difícil ta o suyo emplego.

Asinas, a clamata *Acta d'a Nueva Moneda* (新貨条例 *shinka joorei*) de 1871 estipuló que s'adoptaba o sistema decimal ta o yen (1, 圓), sen (1/100, 錢) y rin (1/1000, 厘). Istas subdivisions d'o yen desapareixioron d'a cerculación en 1954.

## Referencias

## Vinclos externos
Renminbi

O **renminbi** (Chinés tradicional: 人民幣; Chinés simplificato: 人民币; Pinyin: rénmínbì), literalment "moneda d'o pueblo", ye a moneda oficial d'a Republica Popular de China. O codigo oficial en ISO 4217 ye CNY, anque  tamién se usa RMB. O nombre d'a moneda  *renminbi* ye a veces entivocato con a unidat basica *yuan*.

## Unidaz
A unidat basica d'o renminbi ye o **yuan**, escrito 圆, anque de traza informal gosa escribir-se 元.

Un *yuan* se divide en 10 *jiao* (角).

Un *jiao* se divide en 10 *fen* (分).

En chinés mandarín, lo *yuan* se clama a sobén como *kuai* (块), mientres que a lo *jiao* li se clama *mao* (毛).

En a Republica Popular China a ormino se sinyalan os pres con un simbolo ¥ debant d'o numero como con o caracter 元 dezaga d'o numero.

## Referencias

## Vinclos externos
* 
*
Sanscrito

O **sanscrito** ye un idioma d'a familia d'as luengas indoeuropeas, a luenga d'o textos clasicos d'o hinduismo. O sanscrito ya no ye hue un idioma d'uso común (nomaś ta bels textos relichiosos), pero a suya evolución nos leva a las modernas luengas indo-arias como l'indi u l'urdú. 

O sanscrito s'escribe con l'alfabeto devanagari.

Por a suya impotancia ta la relichión hinduista, os primers gramaticos d'a India (como Panini, en o sieglo V aC) analizoron l'idioma. En o sieglo XIX, bellos filologos europeus (como os alemans) troboron bellas semilituz entre o sanscrito i bellas luengas europeas, como o latín, o griego u l'alemán, establindo asinas os fundamentos d'as luengas indoeuropeas, que incluyen a l'aragonés.

## Lexico
O sanscrito tiene una gran importancia por estar l'orichen de muitas parolas de luengas fuera d'a India, mesmo en luengas de países sin tradición hinduísta. Muitas parolas pasoron dende o sanscrito a lo persa, y dimpués pasoron dende o persa a l'arabe, que las transmitió como arabismos a las luengas occidentals.
**Narang* > persa *nārensh* > arabe *narandj*, *narandjah* ("narancha")
**Xaturanga* > persa * xatranj* > arabe *xitrench* > portugués *xadrez* ("escaques").

## Referencias
Idioma hindi

L**'hindi** (हिन्दी) ye un idioma parlato en muitos estaus d'o norte y o centro d'a India. Ye una luenga indoeuropea, d'a familia indoiranica. Evolucionó dende os idiomas prakrit d'a Edat Meya. Tamién tien muito component sanscrito (en prene gran parti d'o vocabulario tecnico, relichioso y churidico). Por a influencia musulmana a lo norte d'a India, bi ha tamién un gran numero d'amprens d'o persa, l'arabe y o turco.

L'hindi ye o segundo idioma mas parlato en o mundo, dimpués d'o mandarín. 500 millons de personas charran hindi y o numero total de personas que lo entienden puet brincar d'os 800 millons.

Os parladors d'urdú y os parladors d'hindi s'entienden entre éls. Os dos son variants d'un mesmo idioma, pero l'urdú s'escribe con l'alfabeto arabe y l'hindi con o devanagari.

## Referencias
Chinés mandarín

O **chinés mandarín** u **chino mandarín**, u simplament **mandarín**, ye o conchunto de dialectos chineses intelelichibles entre éls que se charran en o norte, centro y sud-ueste de China. O termin chinés ye, en pinyin, *běifānghuà* (Tradicional: 北方話 / simplificato: 北方话, "parla d'o norte"). Ye a prencipal forma parlata d'o chinés, con mas de 836 millons de fablants. O mandarín ye muit diferent d'os dialectos d'o sud, como o cantonés u o wu, por ixo bi ha muitos lingüistas que s'estiman mas de considerar a o mandarín y a os dialectos d'o sud como luengas diferents. Hue ye a luenga que s'emplega en as escuelas de China, en preferencia d'atros dialectos d'o chinés, como o propio cantonés.

## Se veiga tamién
* Idioma chinés.
* China.
* Pinyin.

## Referencias

## Vinclos externos
Gramatica

A **Gramatica** ye o estudio d'a luenga, en cuanto a forma, estructura, y significato.

A gramatica, como estudio d'a luenga, se divide en tres disciplinas:

* Sintaxi.
* Morfolochía.
* Semantica.

Existen dos grans corrients, a gramatica formal y a gramatica funcional. As dos son diferents en muitos aspectos. Mientres que a gramatica formal observa a luenga como un mecanismo lingüistico innato que existe en tot ser humán, a gramatica funcional se centra especialment en a relación entre o sistema y l'uso de dito sistema. D'ista manera, a psicolingüistica se desarrolla en relación con a escuela formal de Noam Chomsky, mientres que a sociolingüistica ye ligata a la escuela funcional.

## Gramatica de l'aragonés
A primera gramatica escrita sobre l'aragonés ye obra de Francho Nagore, y ye mas descriptiva que no normativa.

## Se veiga tamién
* Gramatica de l'aragonés.
* Noam Chomsky.
* Gramatica formal.

## Referencias
Microsoft Windows

**Windows** ("*finestras*", en anglés), ye o nombre d'un sistema operativo desarrollato por Microsoft dende mitat d'os años 80, pensato ta ordinadors personals.

En o suyo prencipio, *Windows* yera una interfaz grafica d'usuario que s'executaba sobre o sistema operativo DOS. Paralelament, se creya una versión *professional* ta servidors que no amenistaba DOS (*Windows NT*). Dende *Windows* 95, a versión personal ya yera un sistema operativo completo y no heba menester de DOS, que de feito yera encorporato en o *Windows*. Ista estructura contina fendo-se dica l'aparición d'o *Windows* XP. Que basato en o nuclio d'o *Windows* 2000 ofreixe a versión personal y a profesional.

Actualment, *Windows* ye o sistema operativo mas usato en ordenadors personals, en interpresas y tamién tien un important sector d'o mercato de servidors an o gran dominador son os sistemas Unix. En o sector d'a edición grafica, os sistema operativo mayoritario ye o MacOS, y actualment bi ha un porcentache creixient d'usuarios que cambean ta GNU/Linux.

## Versions de Windows
Belunas d'as versions de *Windows* mas emplegatas en o suyo inte:
* Windows 3.x, a primera que estió realment popular en ordenadors personals.
* Windows NT, pensata ta servidors.
* Windows 95, a primera versión *personal* que no amenistaba DOS.
* Windows 98, estió una millora d'o *Windows 95*.
* Windows Me, una continación d'o *Windows* 98.
* Windows 2000, a evolución d'o *Windows* NT.
* Windows XP, en realidat ye una versión enamplata de Windows 2000 en a versión *home*, en a profesional, poca diferencia.
* Windows Vista
* Windows 7
* Windows 8.
* Windows 8.1.
* Windows 10.
* Windows 11.

### Versions movils de Windows
* Pocket PC 2002, (Windows CE 2.0).
* Windows Mobile 2003. Basato en a plataforma Windows CE 3.0
* Windows Mobile 2003 SE, Second Edition. (Windows CE 4.0)
* Windows Mobile 5.0. Basato en a plataforma Windows CE 5.0
* Windows Mobile 6.0. Basato en a plataforma Windows CE 6.0. Previsto ta 2006.

### En desarrollo
* Windows Live, a versión de Windows ta Internet

## Referencias
Mac OS

**Mac OS**, que ye una abreviadura de **Mac**intosh **O**perating **S**ystem (*Sistema Operativo de Macintosh*), ye o nombre d'o primer sistema operativo de Apple ta os ordenadors Macintosh. O Mac OS orichinal estió o primer sistema operativo con una interfaz grafica d'usuario en tener exito. L'equipo de Macintosh encluyiba a Bill Atkinson, Jef Raskin y Andy Hertzfeld.

## Se veiga tamién
* Apple Macintosh.
* Mac OS 8.
* Mac OS 9.
* Mac OS X.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina oficial d'Apple
Anatomía

L**'anatomía** ye a branca d'a biolochía que estudia a estructura y organización d'o sers vivos, a sobén basando-se en a disección.

Encara que l'anatomía siga una ciencia descriptiva, a comprensión adecuada d'as estructuras anatomicas implica una conoixencia d'a suya función en os organismos vivos, ye dicir, d'a fisiolochía. Ye por esta razón que o desarrollo de l'anatomía y d'a fisiolochía s'han produciu a la vegada.

Os estudios d'a Medicina moderna prencipioron con l'anatomía humana, o cientifico experto en ista ciencia ye dito "anatomista".

Se puede dividir l'anatomia entre:
* Anatomía animal.
* Anatomía vechetal.

As prencipals brancas de l'anatomia incluyen;
* Anatomía contimparativa.
* Histolochía.
* Anatomía humana.

## Vinclos externos

## Referencias
Carta Magna

A **Carta Magna** (*Gran Carta* en latín), tamién conoixida como ***Magna Carta Libertatum***, ye un documento anglés de 1215 que restrinchió o poder d'os monarcas d'Anglaterra, especialment o d'o rei Chuan sin de Tierra, que la sinyó, privando-le asinas o exercicio d'o poder absoluto.

Tamién se clama Carta Magna, a la Constitución d'un estato, que ye a norma suprema que informa todo lo suyo ordenamiento churidico.

## Se veiga tamién
* Constitución
Unix

**UNIX** (u **Unix**) ye un sistema operativo creyato lo 1969 en a empresa AT&T Bel, con a participación de Ken Thomson, Dennis Ritchie y Douglas McIlroy, entre atros.

Unix se desarrolló com succesor d'o sistema Multics. Se disenyó con a siguient filosofía:
* Cada programa tien una sola finalidat, pero la fa bien.
* As utilidaz s'han de poder combinar entre ellas.
* Cal utilizar texto ta la dentrada y a surtida d'os programas, ta refincar a leyibilidat y compatibilidat d'os datos.

Unix va fer-se mui popular en as universidatz. A la fin d'os anyos, salioron muitas variants comercials d'Unix. Actualment, SCO ye a propietaria legal d'o codigo Unix orichinal, y a marca *Unix* ye propiedat de *The Open Group*.

Existe un estandar ISO ta sistemas Unix y semellants, clamato POSIX.

Antimás d'os sistemas Unix comercials, existen diversos sistemas operativos basatos en a filosofía y os estandars d'Unix. Os mas conoixitos son Linux (que aprofeita as utilidaz GNU) y os derivatos de BSD. Anque no se pueden clamar *Unix* por razons legals, a efectos practicos funcionan como sistemas Unix.

## Vinclos externos
* ''The Open Group UNIX System''
* Historia d'Unix
* Lista d'acronimos relacionatos con Unix
Montanya

Una **montanya** (d'o latín *MONTANEA*
, derivau de *MONS*, *MONTIS*) ye una elevación natural d'o terreno rocoso. Cualques cheografos consideran montanya a una eminencia superior a 700 metros respecto a lo suyo piet, ye dicir una altaria natural d'o terreno. Bi ha un termin alternativo de "mont", que se fa servir sobre tot en toponimos, solo u aglutinau como part d'o nombre de montanyas especificas (*[[Mont Perdito]]*, *[[Moncayo]]*).

As montanyas cubren o 52% d'Asia, 36% de Norteamerica, 25% d'Europa, 22% de Sudamerica, 17% d'Australia y 3% d'Africa. En total, un 24% d'a litosfera constituye masa monteriza. Un 10% d'a población mundial habita en rechions monterizas. Toz os ríos mayors d'o mundo naixen en arias monterizas y mas d'a metat d'a humanidat pende de l'augua d'as montanyas.

## Definición
En l'Alto Aragón o concepto tradicional de "(l)a montanya" ye relativo, como Ángel Ballarín Cornel indica en o suyo diccionario benasqués. Seguntes Ballarín pa qui vive en Tierra Plana "(l)a montanya" corresponde a las primeras sierras visibles d'o Prepireneu. Pa qui vive en o semontano u a piet d'a cordelera "(l)a montanya" ye o macizo con picos nevaus que vei allá luent. Pa os habitants d'a Val de Benás (val d'o Pireneu Axial) "la montanya" ye o que bi ha por d'encima d'os praus y as artigas.

## Como puestos sagraus
Dende la mas remota antigüidat as montanyas han estau consideradas como moradas de dioses y han estau sagradas pa muitos pueblos.

### Montanyas sagradas mas conoixidas d'o mundo
* Everest.
* Mont Olimpo.
* Machapuchare.
* Kailash.
* Mont Carmel.
* Kilimanjaro.
* Machu Picchu.
* Teide.
* Uluru.

### Montanyas sagradas en Aragón
* Penya Uruel.
* Penya Collarada.
* Puerto de Santa Orosia.
* Penya Montanyesa.
* Turbón.
* Tuca d'Aneto.
* Penya Gratal.
* Tozal de Guara.
* Moncayo.
* Tolocha.

## As diez montanyas mas alteras
### en Aragón

### en Europa

## Se veiga tamién
*Montanyas d'o Sistema Solar
*Lista de montanyas de Marte

## Referencias

## Vinclos externos
Alpes

Os **Alpes** son una important cadena de montanyas situata en Europa central. O suyo punto mas alto ye o Mont Blanc, con 4.810 metros de altaria.

## Descripción fisica
Ye una cordelera en forma d'arco que tien 1.000 kilometros de largaria por 400 de amplaria maxima. Son numerosas as montanyas de mas de cuatre mil metros, a Unión Internacional d'Asociacions d'Alpinismo establió una lista oficial de tucas con mas de 4.000 metros que son a referencia ta os alpinistas, aunque puet ampliarse dica 126 seguntes atros criterios d'atras asociacions.

Cheograficament y cheolochica se pueden dividir en tres sectors diferenciatos:
* Os Alpes Occidentals, que van dende as primeras altarias amán d'a mar Mediterrania dica o Valais. Os Alpes Maritimos y o macizo d'o Mont Blanc son os bloques mas importants.
* Os Alpes Centrals, dende o Valais dica os Grisons. Tot o Valais con o macizo mas important d'os Alpes, o Mont Rosa y l'Oberland.
* Os Alpes Orientals, que abracan a resta d'a cordelera dica l'este y o sud. O Tirol y os Dolomitas son as formacions mas importants. As zagueras altarias en ista dirección plegan dica as primeras d'atro gran macizo: os Carpatos.

## Referencias

## Vinclos externos
Volcán

:*Iste articlo ye sobre a estructura [[cheolochía|cheolochica]] dita *'volcán**. Ta o dios romano se veiga [[Vulcán]]''.




Un **volcán*' (d'o dios romano *Vulcanus*) ye una estructura [[cheolochía|cheolochica]] por a cual emerche [[magma]] y [[gas]]es de l'interior d'un [[planeta]]. A puyata ocurre cheneralment en episodios d'actividat violenta ditos *erupcions*. En acumular-se o material rastrato de l'interior se forma una estructura [[cono|conica]] en a superficie d'o planeta que puet puyar dende unas centenas de metros dica cuantos kilometros d'altaria. A o canyo que comunica o deposito de magma u *cambra magmatica* en fundaria con a superficie se le diz *chaminera''. Ista remata en a tuca d'o volcán, o cual ye rematato por una depresión u caldera.

A volcanolochía ye a ciencia que estudeya este tipo de fenomenos y treballa en a prevención d'os risgos asociaus a l'actividat volcanica.

## Mencions a volcans en fuents aragonesas
No bi ha volcans en territorio historicament aragonesoparlant, encara que si en La Mancha, Murcia, Reino de Valencia u Catalunya. As pocas mencions a volcans en aragonés se troban en textos medievals como o "Historia contra los paganos", o "Libro del Trasoro u o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" en referencia a Sicilia:

## Referencias

## Vinclos externos
Val de Cervillonar

A **val de Cervillonar**, ocasionalment tamién dita **val de l'Ara** pos ye en esta val a on que i naixe este río, ye una val pirinenca situata en Sobrarbe. En a parti mas alta d'ista val naixe o río Ara, amán d'a muga francesa, en o *Circo de l'Ara* entre os puertos d'os Mulos y de Cauterets. A val de l'Ara plega ta Buixaruelo.

Tamién a vegadas se diz *"[[val de l'Ara]]"* a toda la compleganza d'o río Ara dende o suyo naxedero dica a desembocadura en L'Aínsa, incluyindo tamién a val de Broto.
Sobremont

**Sobremont** (en castellano *Sobremonte*) ye una parzana situata en o Pireneu aragonés que actualment fa parte d'o municipio de Biescas. O barranco d'Arás trescruza tot o Sobremont ta dimpués baixar a lo río Galligo.

Bi ha tres lugars en Sobremont, Aso de Sobremont, Betés de Sobremont y Yosa de Sobremont. D'antis mas Aso teneba concello propio. Toz istos lugar i son situatos amás de 1.200 metros d'altaria, en a parti dreita d'o río Galligo, dencima d'a Tierra de Biescas. L'acceso a los lugars se fa por una chicota carretera de montanya que puya dende Biescas ta Sobremont y que a vegatas en hibierno cuan bi ha nevazos os deixa incomunicatos bel día.

Tradicionalment as chents de Sobremont s'han adedicato a l'agricultura y a ganadería.

## Referencias

## Vinclos externos
* Sobremont.
Mar Negra

A **mar Negra** u o **mar Negro** ye una mar continental (interior) situata entre Europa y Asia, conoixita en l'antigüidat clasica como *Pontus Euxinus*. Comunica con a mar Mediterrania (a traviés d'a mar de Marmara) por o Bosforo, y con a mar d'Azov por o estreito de Kerch. O principal accident cheografico d'as suyas costas ye a peninsula de Crimea.

A traviés d'o Bosforo bi ha una afluencia d'augua marina de 200&nbsp;km³ netos anyals; l'afluencia d'augua dulce (provenient d'as rechions que a rodian, especialment d'Europa central y oriental) ye d'unos 320&nbsp;km³; netos anyals. Os principals ríos que i desembocan son o Danubio, o Dniéper y o Dniéster. A mar Negra tien mas de 400.000&nbsp;km²; de superficie y una fundaria maxima de 2.210 m.

O clima ye variable entre o d'a parti norte, mas freda y propio d'a estepa rusa, y o d'o sud, que remera o clima mediterranio. As costas ueste (Cheorchia) y sud (Turquía) tienen puntos muit plevidosos, aduyatos no nomás por a circulación global ueste-este sino por a presencia de montanyas chusto dezaga.

Os países banyatos por a mar Negra, con as principals ciudaz costeras respectives, son: 
* Turquía (Trapisonda, Samsun y Zonguldak; Istanbul se troba chunto a la ribera d'o Bosforo)
* Bulgaria (Burgas y Varna)
* Rumanía (Constanţa)
* Ucraína (Odessa, Sebastopol, Yalta y Kerch)
* Rusia (Novorossisk y Sochi)
* Cheorchia (Sukhumi y Batumi)

O suyo orichen como cuenca sedimentaria ye o Paratethys, oceano que bi heba entre Laurasia y Cimeria, un microcontinent liniar u conchunto de litosferoclastos. Asinas como Cimeria se deseparaba de Gondwana y viachaba enta Laurasia o Paratethys iba fendo-se mes chicot, dividindo-se en cuencas menors como a cuenca Panonica, Mar Negra, Caspia y Aral, que preneban caracteristicas lacustres. En a zaguera glaciación a Mar Negra yera un laco gran d'auguas templatas-fridas. Ixe laco encara existiba dica os primers milenios dimpués d'a zaguera glaciación. En o Neolitico, cuan por a desglaciación o livel de l'augua d'a Mediterrania puyó prou, l'acción conchunta d'a erosión remuntant d'os ríos d'a cuenca lacustre y a erosión marina d'a Mediterrania facioron que l'augua salata invadise esta cuenca, convertindo-se en l'actual Mar Negra.

## Toponimia
Seguntes as luengas oficials d'os estaus costers, a mar Negra tien os siguiens nombres: *Karadeniz* en turco, *Черно море (Cherno More)* en bulgaro, *Marea Neagră;* en rumano, *Чорне море (Txorne More)* en ucrainés, *Чёрное море (Chórnoie More)* en ruso y *შავი ზღვა (Shavi Zghva)* en cheorchiano.

En fuents aragonesas medievals ha recibito diferents denominacions, dependendo d'a obra orichinal que se traduciba. En "La Flor de las Ystorias d'Orient" s'escribe *Mar Mayor* calcando de l'arabe. En o "Libro d'el Trasoro" s'escribe **Mar de Ponto**, **Pont**, **Pontas** u **Ponca**, y talment tamién *Mar Muerta* (nombre que antigament tenió tamién a Mar Baltica:

En la "*[[Grant Cronica d'Espanya]]*" s'explica que ha tenito diferents nombres:

## Vinclos externos

## Referencias
Disierto

O **disierto** u **desierto** ye un paisache dominato por arena y dunas que se caracteriza por l'alta oscilación termica entre o día y a nueit (dica 50&nbsp;°C de diferencia), a gran incidencia de rayos solars, l'ausencia de vechetación y a manca de precipitacions.

Tamién se definen como disierto a un puesto despoblato, no habitato por humans ni tampoco no por denguna atra mena de ser vivo. Seguntes ista definición, tamién son disiertos atros climas mas fredos como l'arctico u a tundra.

## Etimolochía
*Disierto* deriva d'o latín *desertus*, participio d'o verbo *deserere* ("ixublidar", "abandonar"), con prefixo de-.

## Referencias

## Vinclos externos
Gran barrera de coral

A **Gran barrera de coral** ye o mayor arrecife de coral d'o mundo y se troba en o Mar d'o Coral, debant de l'estato australiano de Queensland y s'estendilla mas de 2.500 kilometros. Ye considerato parti d'o territorio australiano, y ye administrata dende Canberra por l'Australian Department of the Environment (Departamento Australiano de Medio Ambient).

L'arrecife ye composato por escletos calsinosos de mils de millons de cuerpos poliperos de corals depositatos mientres millons d'anyos. O coral creixe dencima d'as restas calsinosas d'os suyos predecesors alimentato por unas auguas marinas calients, claras, poco fundas y ricas en nutrients.

Se pueden trobar mas de 400 especies de coral, belunas de microscopicas y d'atras que arriban a los 2 metros d'amplaria. En as marguins esternas de l'arrecife se troban especies viscosas con a capacidat de resistir as enrestidas d'as olas, as variedaz mas delicadas se i troban en as auguas mas tientas.

Actualment a gran barrera de coral ye amenazata por a puyata d'a temperatura de l'augua por o cambio climatico y por a contaminación y degradación de la calidat de l'augua.

## Se veiga tamién
* Batalla d'o Mar d'o Coral.

## Vinclos externos

*  Información d'a gran barrera de coral en a pachina web d'o National Geografic.
Grans Lacos

Os "**Grans Lacos**" pueden estar:

*Os Grans Lacos d'America d'o Norte, en a muga entre Estaus Unius y Canadá.
*A rechión d'os Grans Lacos africanos formata por os lacos Tanganica, Victoria, Alberto, Eduardo, Kivu y Malaui.
Grans Lacos d'America d'o Norte

Os **Grans Lacos d'America d'o Norte** son un grupo de cinco grans lacos situatos entre os Estaus Unius d'America y Canadà. Forman o conchunto d'augua dolza mas gran de tot o planeta, y o conchunto formato por os Grans Lacos y o río Sant Lorient forma o sistema d'augua dolza mas gran d'o mundo. A vegadas son consideratos mars interiors.

## Lacos
Os Grans Lacos són (d'ueste a este, seguindo a corrient de l'augua):

* Laco Superior (el mas gran y mas fundo)
* Laco Michigan (o segundo mas gran en volumen, o solo situato nomás en territorio d'os Estaus Unius)
* Laco Hurón (o segundo mas gran por a suya superficie)
* Laco Erie (o mas chicot en volumen y o menos fundo)
* Laco Ontario (o mas chicot por a suya superficie y o situato a menos altaria de toz)

## Vinclos externos

*  Información d'os Grandes Lacos seguntes a US Environmental Proteccion Agency.
Hordeum vulgare

L**'hordio** u **huerdio** (d'o latín *< hordeu*) (), ye una planta d'a familia d'as Poaceae, conoixitas como graminias, de creiximiento anyal cautivata por os suyos grans o simients que son comestibles ta animals y humans. Ye parti d'o grupo agronomico d'os cerials y ye o cuarto cerial mas cautivato d'o mundo (49 millons d'hectarias en o 2012).

O campo a on se cautiva l'hordio se dice "hordial".

## Prencipals usos
O suyo gran ye utilizato ta l'alimentación humana (producció de malta y farina entre d'atras), alimentación d'os animals y ta simient. A suya palla ye utilizata ta feno u pastura.

## Galeria d'imáchens

Imachen:Gerste.jpg| Hordial antis d'a suya recolección.
Imachen:Gerste Ähren.jpg|
Imachen:Gerstenpflanze.jpg|
Imachen:Gerstenkoerner.jpg|
Imachen:Kasza jeczmienna 02.jpg|


## Bibliografía
* Wilfried Seibel, *Warenkunde Getreide – Inhaltsstoffe, Analytik, Reinigung, Trocknung, Lagerung, Vermarktung, Verarbeitung*. Agrimedia, 2005. ISBN 3-86037-257-2.
* Cendrero, Orestes (1938) *Nociones de historia natural*. Setena edició, París. 
* Forero, Daniel Gonzalo. *Almacenamiento de Granos*. UNAD, Facultad de Ciencias Agrarias, Bogotá (2000).
* Kent, Norman Leslie. *Technology of cereals: An introduction for students of food science and agriculture*. Pergamon Press Ltd, Oxford (1983).
* Ruiz Camacho, Rubén.  *Cultivo del Trigo y la Cebada*. Temas de Orientación Agropecuaria,  Bogotá (1981).

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  Información sobre l'hordio.
* //Estatisticas en a FAO (''Food and AGriculture Organization of the United Nations'').
Zea mays

A **panicera** u **milloquera** (), tamién dita **panollera** ye una planta d'a familia d'as graminias que puede plegar a medir 2,5 metros d'altaria, encara que d'ordinario no plega en os dos metros. As suyas fuellas, mas grans y amplas que a mayoria d'as graminias, embolican a canya. Tien flors masculinas y femeninas en una mesma planta. A infructescencia femenina d'ista planta ye o **panizo** (d'o latín medieval *< panīcĭum*) u **milloca** (de l'occitán *milhòca*), nombres que tamién pueden fer referencia tanto a o gran como a la planta. En as millocas os grans i son mesos en filas. Cada fila puede tener entre vente y trenta grans.

O panizo estió la base de l'alimentación d'as civilizacions precolombinas de clima tropical u subtropical. A diferencia d'o trigo por o suyo tipo de fotosintesi ye una planta C4 y a suya producción de materia organica ye mes gran.

Os campos de panizo se claman "panizals" u "millocars".

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Oryza sativa

L**'arroz** u **roz** () ye una planta d'a familia Poaceae, minchable, que constituye o fundamento d'a dieta en Asia y que estió espardito por Europa en a Edat Meya por os arabes.

L'arroz se cautiva en as zonas humidas en arias templatas pero de verano calido d'o planeta. L'arroz amenista ta estar cautivato unas condicions especials que no tienen atras plantas y ha d'estar inundato temporalment. Aguanta dica un 1% de salinidat en l'augua.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Arroz.

## Vinclos externos
Glycine max

A **soya** () ye una planta d'a familia d'as leguminosas fabacias, cultivata por as suyas simients, legúmens d'alta valura proteica usatas en alimentación y ta a producción d'aceite.

A soya ta minchar ha d'estar cuita en primeras con augua, porque ye toxica ta os humans y tamién ta muitos animals. Ye usata ta fabricar muitos productos derivatos como o tofu y a leit de soya, que pueden reemplazar a d'atros d'orichen animal. A soya s'emplega tamién como alimento ta animals prencipalment en forma de farina de soya.

## Galería d'imáchens

Imachen:So_3.jpg
Imachen:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg|Leit de soya
Imachen:Kalo_Bhatmas.jpg
Imachen:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
Imachen:Soy_powder.jpg|Proteina de soya


## Referencias

## Se veiga tamién
* Tofu.
* Leit de soya.

## Vinclos extenos
Idioma lituano

O **lituano** (*lietuvių kalba*) ye una luenga baltica que se charra en Lituania.

## Alfabeto
*Aa Ąą Bb Cc Čč Dd Ee Ęę Ėė Ff Gg Hh Ii Įį Yy Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Rr Ss Šš Tt Uu Ųų Ūū Vv Zz Žž*

## Referencias
Val d'Ordesa

A **val d'Ordesa** ye a val que orichinó a creyación d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols o 16 d'agosto de 1918 chunto con o macizo d'as Tres Serols, estando dimpués enamplato a la val d'Anyisclo, os congostos d'Escuaín y a cabecera d'a valle Verde.

A val d'Ordesa incluye una ampla zona de val, altiplanos y tucas (muitas de mas de 3.000 m d'altaria), cuals mugas serían a o norte a crencha Treserols-Mondarruego, que fa de muga con Francia en gran parti, a o sud a crencha Treserols-Acuta y a l'ueste a confluyencia con a val de l'Ara. Tot iste conchunto forma una compleganza fluvial, que a traviés de vals secundarias y saltos d'augua, desemboca en a val d'Ordesa, por a on descurre o río Arazas.

## Zonas altas
En as zonas altas destaca una parti d'a crencha Norte, dende o Mont Perdito (3355 m) dica os Cabietos (3034 m), toda una succesión de tucas de mas de 3000 m y en a que s'ubre una gran crepa, a breca de Roldán, paso "natural" entre Francia y Espanya y que seguntes a falordia fue ubierta por un trucazo d'a espada de Roldán, Durendart. Una mica mas ta o sud d'a "Breca" se troba a espelunga de Casteret, cual interior ye en gran parti chelato, con columnas y cadreitas de chelo.

A versant norte va descendendo en una succesión de circos glaciars y vals glacials, con alticamans saltos d'augua, entre os que destaca o circo y salto d'augua de Cotatuero, a on se troban as famosas clavillas de Cotatuero, unas simplas barras metalicas fincatas en una paret vertical de paso obligato y no aptas ta personas con vertigo.

## Zonas baixas
A val d'Ordesa ye una val glacial, con forma de "U", situata a o sud-ueste d'as Tres Serols, por a on desciende o río Arazas formando bels saltos d'augua. Dende a que prencipia a val, en o circo de Soaso, conoixito como a Coda de Caballo y que pasa por as gradas de Soaso, una succesión de moltiples saltos d'auguas escaleronatos, dica os saltos d'augua d'o Estreito y a Espelunga.
Idioma letón

:*Iste articlo trata sobre l**idioma letón*', ta o tocinet chovenón, se veiga **[[tocín]]**.*

O *'letón*' (*latviešu valoda'') ye una luenga baltica que se charra en Letonia.

## Dialectos
Bi ha tres dialectos d'o letón: o letón "livonio" (con muito substrato livonio), o letón meyo y l'alto letón.

## Referencias
Wikimedia Commons

**Wikimedia Commons** ye un deposito multimedia de conteniu libre basato en a tecnolochía wiki, que permite la edición d'os suyos contenius por cualsiquier usuario dende un navegador web.

## Vinclos externos
* Wikimedia Commons, o deposito multimedia libre.
Fueros d'Aragón

Os **Fueros d'Aragón** son o conchunto de normas que rechiban en l'administración de chusticia y en l'actividat privata d'o reino d'Aragón, dende a primera compilación de fueros locals feita por o Bispe de Uesca, Vidal de Canellas.

Enantes d'o reinato de Chaime I en o territorio aragonés i heba bels fueros como por eixemplo o de Chaca, o de Zaragoza y o de Teruel.

O Fuero de Chaca yera o mes antigo, o Fuero de Teruel yera una adaptación d'o fuero de Sepulvega, adecuato pa una tierra d'estremadura u muga. O fuero de Zaragoza yera o mes estendillato (e lo heban preso lugars e ciudaz reconqueritas en l'actual provincia de Castellón) y como ciudat prencipal d'Aragón recibiba ya o nombre de *Fuero d'Aragón*.

Estió en la anyada de 1247 cuando lo rei Chaime I d'Aragón convocó Corz Chenerals d'o Reino en Uesca con a intinción de continar a obra lechisladora d'a Corona y replegar en un solo documento as normas que heban de rechir l'actividat privada y l'administración de chusticia. Os nombratos por os distintos Concellos apreban allora os **Fueros d'Aragón** sobre la base d'a obra churidica anterior realizata por o Bispe de Uesca, Vidal de Canellas que reculle una parti important d'os fueros locals en un texto romanz conoixito como *[[Vidal Mayor]]*.

En o *[[Privilechio Reyal de 1283|Privilechio Reyal]]* de 1283, Pero III d'Aragón hemologa os fueros y a suya aplicación s'estendilla a tot o Reino.

Os fueros en o suyo orichen yeran pactatos, isto ye, fruito d'una aportación común d'os Concellos a los cuals o Rei daba a suya aprebación. En un primer inte se relegoron y plegaron a tener dica doce libros en as revisions de 1496, 1517 y 1542. En 1552 se realiza una gran refundición, encluindo as Observanzas. A zaguera faina de replega se'n fa en 1667. A faina de codificación se veyió superata en muitos intes por as normas que dictaban as propias Corz d'Aragón y que se encorporaban como parti d'as normas churidicas d'o Reino.

L'aplicación d'os fueros eslangueixe a radiz d'a muerte de Chuan de Lanuza, Chusticia d'Aragón, ordenata por Felipe II ta eliminar a formula de l'alcuerdo como base de redacción d'os fueros. En 1592, as Corz aragonesas se reúnen en Tarazona y modifican sustancialment as normas. Dende iste inte será o Rey qui diga o contenito. A unificación con Castiella rematará con o dreito local: En 1707, Felipe V abolió os fueros con a establimiento d'os Decretos de Nueva Planta que nomás deixan en un puesto segundario a los viellos fueros en a regulación de cuestions particulars.
Valle d'Otal (Buixaruelo)

:*Iste articlo tracta sobre a val d'Otal que ye una val accesoria a la [[val de Buixaruelo|Buixaruelo]]. Ta atros emplegos d'«Otal», se veiga *'Otal (desambigación)**.


A **valle d'Otal** (en [[Idioma aragonés|aragonés estándard]] **val d'Otal''') ye una valle pirenenca menor, lateral d'a valle de l'Ara por a dreita en o suyo sector alto (que recibe o nombre de valle de Buixaruelo), por a on que esnaviesa o río d'Otal, afluent de l'Ara. Se troba en o termin municipal de Torla y en a comarca de Sobrarbe.

O suyo nombre dimana d'o lugar y antigo municipio d'Otal, en o Sobrepuerto, porque os suyos habitants i teneban dreitos d'alera y puyaban os ganaus a pasturar. En microtoponimia d'a valle se troba tamién una partida que recibe o nombre de faixa de Basarán, en a solana d'a cabonera d'a valle, pus yera o solo puesto que teneban reservau os habitants d'ixe atro nuclio de Sobrepuerto ta las suyas cabezas de ganau. En l'actualidat, tanto Basarán como Otal son despoblaus, y os suyos dreitos d'expleitación ganadera sobre a valle han pasau a o concello de ganaders de Broto.

## Cheografía

A valle se prolarga bels 6&nbsp;km en sentiu este - ueste, con altituz que van dende os 1400 msnm d'a boca d'o río d'Otal en l'Ara dica os 2853 metros d'a punta Tendennera.

En sud, ye delimitada por as estribacions d'a sierra Tendennera, que a deseparan por un costau d'a cuenca hidrografica alta d'o río Sorrosal y o soaso de Linars, y por l'atra, d'a valle de Buixaruelo propiament dita. Entre a punta Tendennera y a Penya Aranyonera u Pico d'Otal (2705 msnm) s'alarga una loma (cresta d'Anyo) que fa de puerto u portiello y ye o paso natural entre o soaso de Linars y a valle d'Otal. En o costau oposau d'a Tendennera se troba o collau de Tendennera, que ye o paso ta Pandicosa y l'alta valle de Tena.

Por o costau norte, as puntas d'Asneriello y d'Ordiso la deseparan contra la valle d'Ordiso, que ye cuasi paralela. Dende a faixa de Basarán se puede encetar a puyada ta la planeta de l'ibón d'Ordiso.

A recorre una pista ciclable, que va y torna dende o puent d'Oncins, o que fa posible recorrer-la a piet u con bicicleta de montanya. A cabana d'o río d'Otal, en o centro d'a valle, ye un refuchio ta os excursionistas.

## Protección
Anque no fa parte d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols, a valle ye un espacio natural protechiu que fa parte d'o PIC de Buixaruelo y a Gorga d'os Navarros y o PIC de Tendennera, y como tot Buixaruelo ye integrada en a Reserva d'a Biosfera Ordesa-Vinyamala.

## Referencias

## Se veiga tamién

*Val d'Ordiso
*Val de Buixaruelo
**Puent d'os Navarros
**Monesterio de Sant Nicolau de Buixaruelo
**Puent de Sant Nicolau de Buixaruelo
Val d'Ordiso

A **val d'Ordiso** ye una chicota val pirinenca formata por o río Ordiso, afluent de l'Ara. A la dentrada d'a val, en a intersección con a val de l'Ara bi ha un chicot refuchio ta os montanyers y en a parti alta d'a val tamién bi ha una cabana. A val prencipia en un puent que trescruza o río Ara.

En a cabecera d'a val se troba l'ibón d'Ordiso a 2344 m. d'altaria, ya chunto a la paralela val d'Otal, a la cual se puet trescruzar por meyo d'o *collau d'Ordiso*.

A fauna tipica d'a val incluye marmotas, vueitres y debantagüesos.
Lamín

Un **lamín** u tamién **laminadura** u **laminería** (d'o latín *< *LAMBINARE*) ye un minchar cheneralment dulce y que a suya unica valura nutritiva ye a zucre (u atros carbohidratos) u grasa. Tien pocas u manca de proteínas, vitaminas y minerals, y ye destinato mas que mas a satisfer antuellos.

O suyo consumo en exceso ye un mal habito que s'ha estendillato prencipalment entre os ninos, y puet levar a problemas de salut como a obesidat, a diabetis y mesmo l'anemia, debito a que rara vegada aporta fierro y ocasiona perdua d'apetito por alimentos nutritivos.

## Eixemplos de lamins
* Carambels
* Pastelez
* Confites

## Ditos y mazadas
**«mas matan as laminurías que as alferecías»*
**«o lamín ye mas güeno qu'o chocolate y l'anís»*

## Notas


## Referencias
Cerial

Os **cerials** (d'a diosa romana d'o gran; *[[Ceres (mitolochía)|Ceres]]*) son graminias, cautivatos por as suyas simients (u grans) comestibles. Se cultivan arredol d'o mundo, mas que cualsiquier atro vechetal, y constituyen a base alimentaria tradicional de muitas culturas (roz en Orient, trigo en Europa y Orient Meyo, panizo en America...). En bellas nacions en desarrollo, constituyen practicament a totalidat d'a dieta habitual. 

Son muit ricos en hidratos de carbonio (se dicir, en enerchía), pero mancan de proteinas u lipidos.

Una vegata molitos, se'n obtiene farina (de trigo, de panizo, ...) a partir d'a cual s'obtiene o pan y atros alimentos.

Bels *cerials* son:

* O millo.
* L'hordio.
* O panizo.
* O roz.
* O trigo.
* O centeno.
* A civada.

## Usos
### Alimentación humana
Los cereales mas utilizaus en l'alimentación humana son lo trigo, lo arroz y lo panizo. L'hordio s'utiliza prencipalment en a fabricación d'a biera pa fer la malta, encara que tamién puede utilizar-se en bebidas refrescants naturals.

Los cereales con gluten s'emplegan prencipalment pa elaborar pans, tortas y pastas. Lo gluten ye muito apreciau per las suyas cualidaz viscoelasticas, que aportan elasticidat a la masa de farina, lo que permite que de conchunta con a fermentación lo pan obtienga volumen, asinas como la consistencia elastica y esponchosa d'os pans y masas horneadas.

Estas caracteristicas fisicas d'o gluten facilitan la producción de muitos alimentos procesaus, birolla rapida y aditivos alimentarios, que lo suyo consumo s'ha incrementau espectacularment a causa d'o proceso d'industrialización global y a la occidentalización d'a dieta.

### Uso industrial
En a industria alimentaria lo gluten d'os cereales s'utiliza como aditivo pa dar viscosidat, espesor u volumen a una gran cantidat de productos alimenticios, lo que provoca que exista presencia de proteínas toxicas pa una parte d'a población en os productos menos sospitosos de levar-lo. Lo suyo consumo s'ha incrementau espectacularment a causa d'o proceso d'industrialización global y a la occidentalización d'a dieta.

## Se veiga tamién
* Cerials de desayuno.
* Celiaquía.

## Referencias

## Vinclos externos
Roald Amundsen

**Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (Borge, Noruega, 16 de chulio de 1872 - † en l'Arctico, 18 de chunio? de 1928) estió un explorador noruego d'as rechions polars. Dirichió a expedición a l'Antarctida de 1910-1912 a cual plegó por primera vegada a lo Polo Sud.

Amundsen naixió en una familia de propietarios de naus y capitans en Borge, a mán de Fredrikstad. O suyo pai estió Jens Amundsen. Estando o cuatreno fillo d'a familia, a suya mai li esleyó ta que s'aleixara d'a industria naval familiar y lo presionó para que estudiase Medicina, una promesa que Amundsen mantenió dica que a suya mai morió cuan él teneba 21 anyadas. Amundsen heba sentito toda a suya vida o deseyo d'explorar inspirato por a primera travesía a Groenlandia feita por Fridtjof Nansen en 1888 y a trachica expedición Franklin. Él esleyó una vida de exploración.

## Obra
* *The North-West Passage; Being the Record of a Voyage of Exploration of the Ship "Gjöa"*. New York: E.P. Dutton and Co. 1908. OCLC 971379351.
* *South Pole: An Account of the Norwegian Antarctic Expedition in the "Fram"*. John Murray, 1912. OCLC 727260901.
* *Nordost Passagen: Maudfaerden Langs Asiens Kyst 1918–1920*. Gyldendal, Christiania. 1921. OCLC 576654047.
* *Our Polar Flight: The Amundsen–Ellsworth Polar Flight.* : Dodd, Mead, Nueva York. 1926. OCLC 918183295.
* *The First Flight Across the Polar Sea.* London: Hutchinson. 1927. OCLC 1026703671.
* *My Life as an Explorer*. Doubleday. Nueva York, 1927. OCLC 3657624.

## Bibliografía
* Roald Amundsen. *Die Jagd nach dem Nordpol*. SDS Verlag, Hamburg/Norderstedt 2007. ISBN 978-3-935959-01-8.
* Decleir, Hugo. *Roald Amundsen's Belgica Diary. The first Scientific Expedition to the Antarctic * ' de . Bluntisham Books, Erskine Press.
* Bomann-Larsen, Tor. *Roald Amundsen en biografi * '. Oslo, 2003. ISBN 82-02-22519-1. 
* Arnesen, Odd. *Roald Amundsen som han var *. Oslo, 1929.
* Roland Huntford. *The Last Place on Earth: Scott and Amundsen's Race to the South Pole*. Modern Library, 7 de setembre de 1999.

## Vinclos externos

*  [Biografia de Roald Amundsen](https://web.archive.org/web/20110913024014/http://www.frammuseum.no/Polar-Heroes/Main-Heroes/Main-Hero-2-(1).aspx).
* / Pachina web d'o Fram Museu.
Jacques Cartier

**Jacques Cartier** (31 d'aviento de 1491, Sant-Maloù, Francia - 1 de setiembre de 1557), baptizato **Jakez Karter**, estió lo primer explorador francés en America d'o Norte. Fació tres viaches en 1534, en 1535-1536 y en 1539-1542 pa intentar trobar o paso d'o nord-ueste ta plegar en America y eludir o control establito por os espanyols.

Estió lo primer explorador d'o golfo de Sant Lorient, descubridor d'o río Sant Lorient realizando mapas d'ixa zona. Tamién ye a primera persona en nombrar ixe territorio como Canadá.

Describió os suyos viaches en *Relations*, un manuscrito que nomás ha plegau dica los nuestros días en obras publicadas u traducidas cualques anyos dimpués.

Morió por una epidemia de peste l'1 de setiembre de 1557 en a suya ciudat natal, y ye apedacato en a seu de Sant Vicent de Sant-Maloù.

## Choventut
Os primers anyos d'a suya vida d'a suya vida son poco conoixitos. En 1520 se casó con Catherine, filla de Jacques des Granches, condestable de Sant-Maloù, matrimonio que millora la suya categoría social.
 
Bels historiadors piensan que antis d'o suyo primer viache documentau ya heba plegau dica Terranova con una campanya de pesca, ya que a rechión yera conoixita por os pescadors bascos y bretons. Atros creyen, basando-se en o suyo conoiximiento d'o portugués y con as cutianas contimparacions con as suyes memorias de viache entre os amerindios de Nueva Francia y os brasilenyos, que talment habió participato en bel viache a Brasil, ye fácil que con Giovanni da Verrazzano (encara que iste no heba explorato mas que l'America d'o Norte y no pas l'America d'o Sud).

Navegant de gran pericia, en 1532 fue presentanto a o rei de Francia por l'abat d'o monesterio d'o Mont-Saint-Michel, y en 1534 Francisco I li mandó que troba-se una rota ta comunicar Europa y Asia por o norte d'America (o clamato «paso d'o nord-ueste»), ta eludir o control establito por os espanyols en aquel continent. Fació tres viaches ta intentar trobar o paso, en 1534, en 1535-1536 y en 1539-1542.

Morió por una epidemia de peste l'1 de setiembre de 1557 en a suya ciudat natal, y ye apedacato en a seu de Sant Vicent de Sant-Maloù.

## Vinclos externos
Polo Norte

O **polo norte** ye o punto d'a superficie mas a lo norte d'una planeta. En a Tierra puede definir-se de cuatro trazas diferents (anque, tamién se parla a vegadas d'o polo norte historico).

* O polo norte cheografico, tamién conoixito como o norte verdadero, ye o punto mas a lo norte definito como lo punto d'a superficie terrestre por o cual cruza l'eixe de rotación d'a Tierra.
* O polo norte magnetico ye o punto d'o norte en o cual o campo cheomagnetico apunta verticalment.
* O polo norte cheomagnetico ye o polo d'o campo cheomagnetico terrestre mas amanato a lo norte verdadero.
* O polo norte d'inaccesibilidat ye definito como lo punto de l'Oceano Arctico mas luengo d'a costa, y se troba a 84°03' Norte, 174°51' Ueste.

Nomás as dos primeras definicions son coneixitas a ormino. Siga como siga, o polo norte siempre ye situato en l'Oceano Arctico.

Ta la navegación, o polo norte s'amanaba antigament por a posición d'as estrelas, seguntes o polo norte celeste.

En o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" comentan como a posición d'a Estrela Polar (*estrella trasmontana*) indica o norte y demuestra a esfericidat d'a planeta tierra:

## Se veiga tamién
* Estrela polar
* Polo norte celeste
* Polo sud
* Cerclo polar artico
James Cook

**James Cook** (Marton, North Yorkshire, 27 d'octubre de 1728 - † Hawaii, 14 de febrero de 1779) estió un navegant, explorador y cartografo britanico.

Realizó tres viaches por l'Oceano Pacifico, en os cuals se describioron con precisión grans arias, muitas islas y costas y fuoron documentatas por primera vegada en mapas europeus.

Os suyos mayors logros estioron la troballa y reclamo ta Gran Bretanya d'a costa este d'Australia, la troballa europea d'as Islas Hawai y a navegación y mapeyo arredol de Terranova y Nueva Zelanda.

## Vinclos externos
*  Biografía de Jamens Cook.
*  Biografía de Jamens Cook.
Hernán Cortés

**Fernando Cortés Monroy Pizarro Altamirano**, u tamíen dito mas a sobén **Hernán Cortés**, estió un conqueridor espanyol (Medellín, 1485 – Castilleja de la Cuesta, 1547). Yera fillo d'un fidalgo extremenyo, clamato Martín Cortés. Como atros caballers, o suyo pai lo ninvió a Salamanca, ta que s'educase. Bi estió dos anyadas y, movito por o esprito aventurero, en l'anyo 1504 viachó ta America, a la isla de Santo Domingo, clamata allora "La Hispaniola".

Conquistó y exploró as tierras d'os mayas y os aztecas en l'actual Mexico y estió lo descubridor d'a peninsula d'a Baixa California.

Estió o primer marqués d'o Valle d'Oaxaca.

## Vinclos externos

*  Hernán Cortés, marqués del Valle de Oaxaca. Dentrada en a Enciclopedia Britanica.
*  ''La historia de los huesos de Hernán Cortés''.
Francis Drake

** Francis Drake** (Crowndale 1543 - Portobelo, 28 de chinero de 1596) estió un famoso mariner, explorador y corsario. Estió lo primer anglés que fació la vuelta a lo mundo.

## Biografía
Naixió en o sino d'una familia protestant que se veyió obligata a tresladar-se a Kent mientres a revuelta catolica de 1549.

Mariner dende muit choven, fué a lo mar Caribe atrayito per a graniza riqueza que portiaban as naus d'a Corona de Castiella. O suyo odio enta os catolicos creixió debito a un incident en cual a suya nau fue enrestida por os espanyols atamas d'haber una tregua con éls.

Dende ixe inter se convirtió en una baruca ta l'imperio castellano. L'anyada 1573 atacó lo puerto colombiano de Nombre de Dios t'apoderar-se d'a flota d'o tresoro espanyola. Se levó l'oro que portiaban os barcos espanyols pero deixó a plata debito a lo suyo peso.

As suyas accions li valioron un gran emparo d'a cort anglesa. Fue financiato por o Conde d'Essex y a reina Isabel I d'Anglaterra li otorgo en 1581 o títol de *[[Sir]]*.

En l'anyo 1577 a reina li clamo ta fer exploracions en o Pacifico, asinas se convirtió en o primer anglés en trescruzar o Estreito de Magallans y o primer anglès en fer a vuelta a lo mundo.

## L'Armada invencible
Drake fue nombrato vicealmirant l'anyada de 1588 ta luitar contra l'armada espanyola (a clamata *[[Armada invencible]]*) que quereba invadir Anglaterra. Tenió una intervención destacata en la redota d'a Invencible en a Batalla d'a Canal d'a Mancha.

En os zaguers anyos d'a suya vida y ya con o títol d'almirant tenió lo encargo d'atacar Puerto Rico anque no tenió exito. Morió una anyada dimpués (1596) de disentería dezaga d'un nuevo intento d'apoderar-se d'ista isla.

## Vinclos externos

* Vice Admiral Sir Francis Drake c1540-1596
Ferrando de Magallans

**Ferrando de Magallans** (en portugués ** Fernão de Magalhães**) naixiu de Porto lo 1480 y muerto en Mactán, hue Filipinas, o 27 d'abril de 1521, estió un navegant portugués conoixiu por estar o primer en trescruzar o estreito de Magallans y fer parte d'a expedición que fació a primera vuelta a lo mundo la expedición de Magallans-Elcano.

Vivió los suyos primers anyos en a cort de Portugal, pero lo suyo afán d'aventuras li fació embarcar-se ta l'Orient Estrimero, an as factorías portuguesas teneban una época d'esplendor en as suyas relacions con os territorios que actualment forman Malaisia, Indonesia y as Filipinas.

O 20 de setiembre de 1519 marchó dende o puerto de Sanlúcar de Barrameda en Cádiz ta dar a vuelta a lo mundo. En 1520 estió lo primer navegant que trescruzo lo estreito que dende allora levó lo suyo nombre, o estreito de Magallans, a lo sud d'a Tierra d'o Fuego. Tamién baptizó a l'oceano Pacifico con ixe nombre debito a que yera muito mas quedo que l'anterior oceano por cual heban navegato, l'Atlantico.

Magallans nunca no tornó ta Espanya, por o que no fació a vuelta a lo mundo. Morió en Filipinas en a Batalla de Mactán, luitando
con una tribu de nativos comandaus por lo Datu Lapulapu. Dende ixe inte Juan Sebastián Elcano prenió lo mando d'a expedición y tornó ta Espanya atra vegada, estando lo primer hombre en fer una vuelta a lo mundo.

## Vinclos externos