open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rubió

**Rubió** ye un municipio catalán situato en la provincia de Barcelona, comarca de l'Anoya y partiu chudicial d'Igualada.

A suya población ye de 161 habitants (2007), en una superficie de 38,75&nbsp;km² y con una densidat de población de 4,15 hab/km². 
## Cheografía
Rubió ye situato a 629 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 17 km d'a ciudat d'Igualada, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.

D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de Pla de Rubió, Sant Martí de Maçana y Sant Pere d'Ardesa. O termin de Rubió muga a lo norte con Els Prats de Rei; a lo nord-este con Aguilar de Segarra; a l'este con Castellfollit del Boix; a lo sud-este con Òdena; a lo sud con Òdena; a lo sud-ueste con Jorba; a l'ueste con Copons; y a lo nord-ueste con Veciana.

A'l norte se troba a Sierra de Rubió, una sierra de mas de 800 metros d'altitut, an destaca a montanya Còpia de Palomes, de 837 m.

## Historia
En o termin de Rubió bi han trobatas arqueolochicas d'o Calcolitico, amás de restos de sepulcres megaliticos.

D'epoca romana, bi ha una villa romana.

Mientres l'Alta Edat Meya, o termin de Rubió yera repartiu entre tres castiellos: o castiello de Rubió, o castiello d'Ardesa y o castiello de Maçana.

En o sieglo XIX, mientres a Guerra d'a Independencia espanyola, Rubió fue un important centro de resistencia contra as tropas francesas en o suyo camín por Igualada, ta Cerbera, Leida y Zaragoza. Se i refuchioron os guerrillers igualadins.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: Ministerio d'o Interior.


### Alcaldes

## Patrimonio cultural

* Castiello d'Ardesa.
* Castiello de Maçana.
* Castiello de Rubió, d'o sieglo X. A suya primera cita ye de 1069, anque o castiello ye anterior. En o sieglo XII yera propiedat d'os Rubió y en o sieglo XIV d'os Castellolí. En 1380 pasó a mans d'os Boixadors, que comproron os suyos dreitos a lo rei d'Aragón Pero IV ''lo Ceremonioso''.
* Ilesia de Santa María de Rubió, adedicada a Santa María, documentada en 1082, encara que l'edificio actual ye de 1275-1300, d'estilo gotico. Queda a primitiva portada u frontera romanica. Bi ha un retablo en estilo gotico, atribuito a lo *[[mayestro de Rubió]]*, desciplo de Ramon Destorrents.
* Ilesia de Sant Macario d'el Pla de Rubió, en El Pla de Rubió, d'estilo romanico muy modificata, adedicada a Sant Macario.
* Ilesia de Sant Martín de Sant Martí de Maçana, en Sant Martí de Maçana, d'os sieglos X y XI, encara que nomás bi resta d'ista epoca una parti d'un muro. Ye consagrada a Sant Martín de Tours.
* Ilesia de Sant Per de Sant Pere d'Ardesa, en Sant Pere d'Ardesa, d'os sieglos XI-XII, d'estilo romanico, que yera a capiella d'o castiello d'Ardesa. Adedicada a Sant Per apóstol, hue ye en semi-runas.
* Dolmen dels Tres Reis.
* Sepulcre megalitico de Les Maioles.
* Mas de Pedrafita.
* Casa Berenguer.

## Referencias

## Vinclos externos

*Pachina web municipal.
*Información d'a ''Generalitat de Catalunya''.
*Información en a pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.
*Información en a pachina web d'a Deputación Provincial de Barcelona.
Sorlada

**Sorlada** ye un municipio de Navarra d'a comarca de Tierra d'Estella Oriental, merindat d'Estella y partiu chudicial d'Estella.

A suya población ye de 60 habitants (2008) en una superficie de 6,41 km², con una densidat de población de 9,36 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Sorlada se troba situada a 574 metros d'altaria sobreolo livel d'a mar, a una distancia de 71 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Basilica de Sant Gregorio Ostiense, una ilesia en estilo barroco d'os sieglos XVII-XVIII.

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
*  Información de Sorlada  en a pachina web d'o Gubierno de Navarra.
Metauten

**Metauten** ye un municipio de Navarra situau a 55,4&nbsp;km de Pamplona. A suya población ye de 292 habitants (2006), en una superficie de 22,16&nbsp;km² y una densidat de población de 13,18 hab/km².

## Demografía

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.
Cirauqui

**Cirauqui** (*Zirauki* en basco) ye un municipio de Navarra situato a 30,2&nbsp;km de Pamplona. A suya población ye de 480 habitants (2006), en una superficie de 41,4&nbsp;km² y una densidat de población de 11,59 hab/km².

## Toponimia
Lo mencionan en la Cronica de Sant Chuan de la Penya:

## Demografía

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra
Oco

**Oco** (*Oco* en castellano, *Oko* en basco) ye un municipio de Navarra situato a 69&nbsp;km de Pamplona. A suya población ye de 78 habitants(2006), en una superficie de 3,37&nbsp;km² y una densidat de población de 23,15 hab/km².

## Toponimia
En a Edat Meya lo escribiban como *Oco*, *Hoco*, *Oquo* y *Ocho*.

## Demografía

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra
Olexoa

**Olexoa** (*Olexoa* en basco, *Olejua* en castellano) ye un municipio de Navarra situato a 57&nbsp;km de Pamplona. A suya población ye de 55 habitants(2006), en una superficie de 4,41&nbsp;km² y una densidat de población de 12,47 hab/km².

## Demografía

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.
Améscua la Baixa

**Améscua la Baixa** (*Améscoa Baja* en castellano, *Ameskoabarren* en basco) ye un municipio d'a Comunidat Foral de Navarra, en a comarca de Tierra d'Estella Oriental y merindat d'Estella. Fa parte d'o partiu chudicial d'Estella.

A suya población ye de 805 habitants (2010), en una superficie de 30,20&nbsp;km² y una densidat de población de 26,66 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Améscua la Baixa se troba situata a 563 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 60 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

## Toponimia
En a Edat Meya s'escribiba *Ameschua* (1241), *Amescoa* (1268), y *Ameskoa* (1067).

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
* ''Améscua la Baixa'' en a *Enciclopedia Auñamendi*.
Aranarach

**Aranarach** (*Aranaratxe* en basco, *Aranarache* en castellano) ye un municipio de Navarra en a comarca de Tierra d'Estella Oriental y merindat d'Estella.

A suya población ye de 80 habitants (2005), en una superficie de 5,10&nbsp;km² y una densidat de población de 15,69 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Aranarach se troba situata a 781 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 72&nbsp;km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra.
Eulate

**Eulate** ye un municipio de Navarra, en a merindat d'Estella, comarca de Tierra d'Estella Oriental y partiu chudicial d'Estella.

A suya población ye de 351 habitants (2008), en una superficie de 10,38 km² y una densidat de población de 33,82 hab/km².

## Cheografía
Eulate ye situato a 729 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 70 km de Pamplona, a capital de Navarra.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
*  /  /  /  Información sobre Eulate en a pachina web d'o Gubierno de Navarra.
Salinas d'Oro

:*Iste articlo ye sobre un municipio de Navarra; ta atros usos, se veiga *'Salinas (desambigación)**''.

 
**Salinas d'Oro*' (*Salinas de Oro* en [[idioma castellano|castellano]], *Jaitz* en [[Idioma basco|basco]]) ye un [[municipio]] de [[Navarra]] situato a 27&nbsp;km de [[Pamplona]]. A suya [[Población humana|población]] ye de 114 habitants ([[2007]]), en una [[superficie]] de 14,28&nbsp;km² y una [[densidat de población]] de 7,98 hab/km².

== Toponimia ==
En o [[sieglo XIV]] ya se documentan variants ortograficas de *Salinas de Oro*. O nombre fa referencia a lo castiello d'Oro. Bels autors relacionan Salinas d'Oro con a villa de *Ianiz*, *Geniz* y en base a esto o suyo nombre oficial en [[Idioma basco|basco]] ye *Jaitz*. *Ianiz* lo mencionan en cuan o rei [[García IV de Navarra]] fació unas donacions a lo [[Bispato de Pamplona|bispe de Pamplona]]:



6 anyadas dimpués tornó a ratificar la donación.

No ye segura a relación entre l'antigo *Ianiz* y l'actual *Salinas d'Oro* porque en dos documentos, uno de [[1072]], d'o [[monesterio d'Irach]] y atro de [[1090]], d'a [[Seu de Pamplona]], mencionan un *Yaniz'' entre Los Arcos y Etayo.

## Demografía

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra
Luquin

**Luquin** (*Luquin* en castellano, *Lukin* en basco) ye un municipio de Navarra, que fa parte d'a comarca de Tierra d'Estella Oriental y d'a merindat d'Estella.

A suya población ye de 142 habitants(2008), en una superficie de 8,8 km² y una densidat de población de 17,53 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Luquin se troba situata a 595 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 53,7 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

## Toponimia
Entre os sieglos XII y XIV o nombre presenta as bariants *Lucheain*, *Luquiain*, *Luquian*, *Luquien*, *Luquieinn*, *Luquing*, *Luquin*.

## Demografía

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra
Iguzquiza

**Iguzquiza** (*Igúzquiza* en castellano, *Iguzkitza* en basco) ye un municipio de Navarra, en a comarca de Tierra d'Estella Oriental y merindat d'Estella.

A suya población ye de 348 habitants (2006), en una superficie de 18,02 km² y una densidat de población de 19,31 hab/km².

## Cheografía
Iguzquiza ye situato a 517 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 50,03 km de Pamplona, a capital de Navarra.

D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Azqueta, Labeaga y Urbiola.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
* Iguzquiza en a pachina web d'o Gubierno de Navarra.
Lezáun

**Lezáun** (*Lezáun* en castellano, *Lezaun* en basco) ye un municipio de Navarra, en a comarca de Tierra d'Estella Oriental y Merindat d'Estella.

A suya población ye de 270 habitants(2007), en una superficie de 19,3 km², con una densidat de población de 13,99 hab/km².

## Cheografía
Lezáun ye situau a 850 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 50 km de Pamplona, a capital de Navarra.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
*As suyas casas blasonatas, como Casa Subiza.
*Ermita de Santa Barbara.
*Ermita de Sant Cristofo, d'o sieglo XII.
*Ilesia de Lezáun, d'estilo romanico, d'o sieglo XII.

## Fiestas
*29 de chunio: Sant Pietro.

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos
*  /  Pachina web oficial municipal.
Ziburu

**Ziburu** (*Ciboure* en francés; *Ziburu* en basco) ye una localidat situata a lo sud-ueste de Francia, en a rechión de Nueva Aquitania, districto de Bayona y cantón de Sant Chuan de Luz. Pertenix a la provincia tradicional de Labort, en Iparralde.

A suya población ye de 6.283 habitants (1999).

## Demografía

*2006: población provisional seguntes l'INSEE (Fuent: INSEE).

## Vinclos externos

*Pachina web municipal.
*Ziburu en a pachina web de l'''Institut Géographique National''.
*Ziburu en a pachina web de l'INSEE.
Goñi

**Goñi** u **Val de Goñi** (*Goñi* u *Valle de Goñi* en castellano; *Goñerri* en basco) ye un municipio de Navarra situau en a comarca de Tierra d'Estella Oriental, merindat d'Estella y partiu chudicial d'Estella.

A suya población ye de 192 habitants (2006), en una superficie de 42,23 km² y una densidat de población de 4,55 hab/km².

## Cheografía
Goñi ye situau a 773 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 30 km de Pamplona, a capital de Navarra.

D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Aizpun (en ye a suya capital), Azanza, Munarriz, Urdanoz y o propio Goñi, que li da lo suyo nombre.

## Demografía

## Administración

## Molimentos
* Ilesia de Sant Quílez de Goñi, d'o sieglo XII, d'estilo romanico, adedicada a Sant Quílez, en runas.
* Ilesia de Sant Antón, de 1935, que ye la ilesia parroquial.
* Ermita de Sant Miguel, que según a leyenda estió a on fació a suya penitencia Teodosio de Goñi.

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.
Articlo salau

L**'articlo salau** ye un articlo definiu derivau d'o latín *IPSE* y caracteristico d'o catalán salau (charrau en Balears, Costa Brava y Tàrbena) en o que como formas de l'articlo definiu s'emplega *es*, *sa*, *so*, en o singular, y *es*, *sos* y *ses*, en o plural, a parte de *s' *, forma elidita d'o singular usada debant vocal. La forma d'o masculín plural en la Costa Brava ye *ses* («ses àngels»). L'orichen d'a denominación **salat** provién d'a comparanza d'as dos formas femeninas d'o singular "**sa** por **la**".

Estas formas proceden d'os demostrativos latinos **ipse'', ''ipsa**, y talment **ipsum**, en o singular, y **ipsos**, **ipsas**, en o plural: **es**, **so** (dezaga **amb**) (masculín singular), **sa** (femenín singular), **es**, **sos** (dezaga **amb**), con la variant contextual mallorquina y menorquina **ets** que amaneix debant vocal e que modernament s'escribe **es** por tot (masculín plural). La forma d'o femenín plural ye **ses**. Tanto o masculín singular **es** como o femenín «sa» se reducen a **s**' debant una palabra encomenzada por vocal u hache.

## L'articlo salau en atras luengas romanicas
O latín *IPSE* ye o estrato mes antigo d'a forma de l'articlo en romanico, y persiste encara en sardo, a part d'en as anteditas parlas catalanas.

Seguntes bel autor, a primers d'o sieglo XX subsistiba encara l'articlo salau en bella zona d'o sud d'Italia, sobre tot en as Islas Eolias.

Tamién bi ha restos de l'antigo emplego en latín vulgar y en un periodo primerenco d'as luengas romanicas en o dominio occitán. As formas mes antigas d'este articlo en occitán yeran *so*, *sa*, *s*, *sos* y *sas*. En gascón pirenenco se troba l'articlo fosilizau en nombres de familia como *So Casau*, *Sacasa*, *Sapòrta* y en a toponimia. Bi ha tamién apellius lenguedocians como *Deseuse* (*de s'euse*, "d'a carrasca") y *Despuèg* (*des puèg*, "d'o pueyo") que se remontan a ixe periodo antigo. L'articlo salau se fa servir encara en l'occitán nizardo de cualques lugars entre Grassa y Niza: *so*, *sa*, *s*' y *sei*.

En a toponimia aragonesa ye posible documentar l'uso de l'articlo salau d'o latín vulgar tardano u luengas romances primerencas en a zona oriental. En a Val de Benás se troba *La Sabartosa* y *El Tusal de Soprats*, que manimenos se puede interpretar a partir d'o prefixo latín *[[prefixo sub-|SUB-]]* ("baixo") que ha dau en aragonés *[[prefixo so-|so-]]*. En a Val de Chistau se troba *Sallena*.

## Referencias
Aragonés d'a Ribera de Fiscal

L**'aragonés d'a Ribera de Fiscal** ye a parla local aragonés que se charra en a Ribera de Fiscal. Ye poco conoixita, presenta caracteristicas comuns con o bergotés y l'aragonés d'a valle de Vio, pero ye mes castellanizato. En beluns d'os lugars a on se charraba ya no queda chent autoctona.

## Fonetica
Alwin Kuhn documentó casos de conservación de xordas intervocalicas como *amallatar*, *[[fillato]]* y *xarticar*.

## Morfolochía
L'articlo ye *o*, *os*, *a*, *as* con as formas *ro*, *ros*, *ra*, *ras* dezaga de vocal.

Os participios en *-ato*, *-ito* han estato substituyius por -au, -iu en tiempos recients.

Se fa servir a locución adverbial de tiempo occidental *a ormino*, que tien en a Ribera de Fiscal a suya presencia mes oriental.

## Referencias
Chesera

**Chesera** (en grafía etimolochica *Gesera*; en castellano *Gésera*) ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.

## Demografía


ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:525
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0

BarData=
  bar:1900 text:"1900" 
  bar:1910 text:"1910" 
  bar:1920 text:"1920" 
  bar:1930 text:"1930" 
  bar:1940 text:"1940" 
  bar:1950 text:"1950" 
  bar:1960 text:"1960" 
  bar:1970 text:"1970" 
  bar:1981 text:"1981" 
  bar:1991 text:"1991" 
  bar:2001 text:"2001" 
  bar:2009 text:"2004" 

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1900 from:0 till:458
  bar:1910 from:0 till:475
  bar:1920 from:0 till:457
  bar:1930 from:0 till:449
  bar:1940 from:0 till:410
  bar:1950 from:0 till:295
  bar:1960 from:0 till:209
  bar:1970 from:0 till:0
  bar:1981 from:0 till:0
  bar:1991 from:0 till:0
  bar:2001 from:0 till:0
  bar:2009 from:0 till:0
 


## Molimentos
A Ilesia de Sant Per Apóstol de Chesera, una ilesia d'o sieglo XVIII adedicada a Sant Per Apóstol, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.  Se tracta d'un edificio en mampostería con bellas partes en piedra picada con nomás que una sola nau dividida en tres trampos cubierta con vuelta de canyón con dos capiellas laterals en cadagún d'os suyos cantos, fendo-se-ie l'acceso a traviés d'un atrio cubierto por o cual tamién se dentra en a suya torre adosada.

## Referencias
A Palo Seko

**A Palo Seko** ye un grupo de musica rock d'Alcalá de Henares (Madrit), en activo dende 1986. Fan cancions en castellano sobre temas de politica, ciencias socials y tamién d'humor. A suya ideolochía ye  antifaixista y d'ezquierdas y d'enrestida contra o capitalismo y como se fan as grans cosas en o mundo.

## El Disko Rojo y os seis conciertos
O 16 de chinero de 2010 facioron 6 conciertos en a mesma nueit en a suya ciudat, Alcalá de Henares ta que o suyo nuevo disco, *El Disko Rojo* fuese conoixiu.

## Discografía
**Kaña burra del Henares* (1994).
**...y no pasa nada* (1995).
**Pp Pinocho* (1996).
**No todo el monte es orégano* (1998).
**¿Dónde está Wally?* (1999).
**Por fin al fin el fin* (2000).
**La paja en el ojo ajeno* (2001).
**Lamekulos Sin Fronteras* (2003).
**Si no te gusta lo ke hacemos... Jódete* (2005).
**Haberlo hecho tú* (2005).
**Live After Dis... co Homenje* (2007).
**El Disko Rojo* (2010).
* KañaVersario (2014).

## Miembros
**Pelos - Voz y [[guitarra]]*.
**Richi* - guitarra.
**Koke* - Baixo eletrico.
**Mimi* - batería.

## Vinclos externos
* Web oficial d' ''A Palo Seko''
* A Palo Seko en Youtube
Solaniella

:*Iste articlo tracta sobre *'Solaniella** que ye un lugar d'o municipio de [[Samianigo]], en l'[[Alto Galligo]]. Ta o lugar d'[[A Fueva (municipio)|A Fueva]] ([[Sobrarbe]]), se veiga **Solaniella (Pallaruelo de Monclús)**.''


**Solaniella*' (en [[idioma castellano|castellano]] *Solanilla'') ye un lugar d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en l'Alto Galligo.

A suya población ye de 16 habitants (2021).
Universidat (sindicato universitario)

**Universidat** ye un colectivo de representación estudiantil aragonesista y de cuchas d'a Universidat de Zaragoza. Fundato en l'anyo 2002, o suyo nombre estió ***Unibersidá, Coleutibo Aragonesista*** (**UCA**) dende o suyo establimiento dica febrero de 2012. En o suyo logo apareixe l'autodefinición **Estudiants independentistas y revolucionarias d'Aragón**.

Actualment son a tercera fuerza en numero de votos de representación d'os estudiants en os organos centrals d'a universidat. Dende febrero de 2012, o colectivo ye miembro d'o Bloque Independentista de Cuchas (*BIC*).

Amás editan por un regular o boletín *"Zinquera Ringlera"* en que gosan charrar d'as suyas actividaz y a vegatas i incluye bella sección en aragonés.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial
Reacción acido-base

Una **reacción acido-base** ye una reacción quimica que ocurre entre un acido y una base.

Partindo d'o concepto d'o pH, una especie quimica ye acido cuan tien un pH  7. Si tien pH = 7, ye neutra. Acidos y bases reaccionan fendo reaccions de trasferencia de protons:

HCl + NaOH \rightarrow NaCl + H_2O
:acido+ + base− → sal + augua

Bi ha tres teorías que explanican per qué una especie quimica ye acido u base: a teoría d'Arrhenius, a teoría de Brönsted y Lowry y a teoría de Lewis.

## Teoría d'Arrhenius
Pa Svante Arrhenius acido ye a substancia que en disolución acuosa desprene ions H^+, ye decir, un proton. Como istos son en augua, i reaccionan amanexendo ions hidronio/oxonio (H_3O^+)

HCl + H_2O \rightarrow H_3O^+ + Cl^-

Una base ye aquera substancia que en disolución acuosa desprene ions OH^-

NaOH + H_2O \rightarrow Na^+ + OH^-

Cuan un acido y una base reaccionan en proporción adecuata, os ions H_3O^+ lo fan con los OH^-, apareixendo augua. Os atros ions forman una sal (reacción primera)

Ista teoría tien muitas limitacions porque Arrhenius diz que l'augua nomás ye o medio d'a reacción y no creye que os ions puedan estar acidos u bases. Nomás as substancias quimicas pueden estar-ne.

## Teoría de Brönsted y Lowry
Acido ye aquera especie quimica que puet ceder protons a una base y base ye aquera especie quimica que puet acceptar os protons d'un acido. Ista ye a teoría protonica.

HA + B \rightarrow BH^+ + A^-

Apareixe o concepto de *"par acido/base conchugato"*, dos especies quimicas esferenciatas en un proton: HA/A^- y BH^+/B

Pa que una especie siga acido ha d'estar enfrentata a una base y lo contrario. Asinas bi ha especies que pueden estar acidos u bases seguntes con que s'encaren. Istas se dicen anfoteras. Por eixemplo H_2O

HCl + H_2O \rightarrow H_3O^+ + Cl^-
:acido + base
NaOH + H_2O \rightarrow Na^+ + OH^-
:base + acido

Veyemos tamién como tanto HCl como NaOH son un acido y una base fuertes respectivament. Son disociatos de tot. Pero si fuesen febles apareixería un equilibrio quimico:

:Acido: CH_3COOH + H_2O  \longleftrightarrow CH_3COO^- + H_3O^+
:Base: NH_3 + H_2O \longleftrightarrow NH_4^+ + OH^-

Como tot equilibrio tien a suya constant:

Ka=\frac{[CH_3COO^-][H_3O^+]}{[CH_3COOH]}

Kb= \frac {[NH_4^+][OH^-]}{[NH_3]}

Pa ista teoría l'augua no ye o medio d'a reacción, ye a parte activa y os ions pueden estar tamién acidos u bases: NH_4^+ + H_2O \longleftrightarrow NH_3 + H_3O^+

## Teoría de Lewis
Seguntes a teoría de Lewis as substancias que pueden ceder pars d'electrons son bases de Lewis y las que en pueden acceptar son acidos de Lewis.
Humanidaz

**Humanidaz** (d'o latín *humanitas*) son o conchunto de disciplinas relacionatas con o conoiximiento humano y a cultura. Se destinguen d'as ciencias socials en o caracter ideyografico - estudio de particularidaz sin creyar leyes u postulatos chenerals - d'os suyos metodos d'investigación.

As **Humanidaz** son conformatas por as siguients desciplinas d'estudios:
* Arte y Historia de l'arte.
* Literatura y Literatura comparata.
* Historia.
* Teolochía y Relichión.
* Filosofía.
* Filolochía.
* Lingüistica.
* Semiotica.
* Semiolochía.

Ye important tener muito en claro de que a semiotica y a semiolochía fan parte d'a lingüistica, por ende tamién ye necesario decir o por qué a semiolochía s'ubica dintro d'as ciencias humanas cuan ista ye dintro d'as ciencias d'as socials?*

Estas tres zagueras son a vegatas clasificatas con as [[ciencias socials]].
En bellas [[currículum|currícula]] universitarias, especialment d'universidaz anglosaxonas, s'incluye en as [[ciencias d'a información]] y en a [[Bibliotecolochía]] dintro d'as *'Humanidaz**.

En bellas clasificacions, como en o caso de [[ciencias humanas]], s'incluye en as **Humanidaz''' y as ciencias Socials en un mesmo grupo.

## Vinclos externos
*  National Humanities Center -- Centro Nacional d'Humanidaz (USA).
* / Teoría d'as sciencias humanas (document o numero 7 en castellan, numero 5 y 6 en lo anglés).
*  Digithum. As humanidatz en a era dichital.
Decima

La **decima** u lo **diezmo** ye un impuesto que consiste en pagar un diez por ciento (la decima parte de lo que se gana) a un rei, gubernant u representant de la Ilesia.

## Etimolochía
La palabra *decima*, de lo latín DECIMA, ya se conoix por elementos romances mesos en textos latinos de lo sieglo XII, como por eixemplo en un texto de 1198 de la comarca de Castellot:

## Decima franca
En Francia, mientres l'Antigo Rechimen, estió un impuesto pa recaudar fondos pa mantener a la Ilesia y lo clero.

Correspondeba a una determinata parte de la recaudación (la parte dependeba d'un bispe a atro, y d'una parroquia a atra, dependendeba de lo numero de personas que hi heba).

## Referencias
Moriscos

Los **moriscos** estioron los musulmans baptizaus en Espanya, en especial los que se baptizoron dimpués de lo 14 de febrero de 1502, cuan reinaban los Reis Catolicos.

Estioron numerosos en la val d'Ebro, Val de Xalón, Teruel, Albarracín, Reino de Valencia, Murcia y reino de Granada.

## Etimolochía
En Daroca, Albarracín y Teruel yeran conoixius como *moriscos*, como veyemos en l'antroponimia de los musulmans (por eixemplo "Alí el Morisco") dica lo sieglo XVI, y tamién en a val d'Ebro, en 1371 bi heba un habitador musulmán dito "Mahoma el Morisco" en María de la Uerba. Lo termin *morisco* tamién ye un adchectivo cualificativo que se referiba a lo propio u relativo a los moros.

Lo termin "moriago" lo replega Rafael Andolz en textos de Zaragoza, pero de feito en textos medievals aragoneses se troba mes a sobén a variant **moriego**. La etimolochía de "moriago" u "moriego" se troba en la radiz "moro" con lo sufixo *[[sufixo -iego|-iego]]*, derivau de lo latín *-AICUS*, ye analoga a *chudiego* referida a propiedaz, obras y accions de los chudieus. La denominación oficial de los musulmans en los textos medievals ye de "moros", que ye como los nombran en las cartas de población y en los fogaches. Las formas *moriago* y *moriego* son cuasi siempre adchectivos cualificativos de cosas feitas por moros ("cartas moriegas", "letras moriegas"), y propiedaz ("tierras moriegas"), y no un etnonimo referent a este grupo etnoconfesional. "Moriego" ha existiu en castellano como etnonimo pero no ye claro si ha existiu como etnonimo en aragonés como la consulta en lo diccionario d'Andolz sucheriría.

Manimenos como adchectivo cualificativo *moriago* y *moriego* han coexistiu con *morisco* en navarro-aragonés. En Zendea de Zizur tenemos o toponimo basco *Morisco Bidea*. Ya en a "Cronica de Sant Chuan d'a Penya" trobamos *seta morisca*:

## Luenga
Los moriscos de la val d'Ebro y Val de Xalón charraban aragonés, a diferencia de los moriscos d'a Comunidat de Teruel, Reino de Valencia, Murcia y Granada, que charraban l'algarabía u arabe hispano.

Los moriscos de la Val d'Ebro y de la compleganza de lo Xalón teneban una literatura propia en aragonés dica lo sieglo XVI, la literatura alchamiada, en un tiempo en lo que los cristianos, tanto los aragonesofonos como los castellanofonos, escribiban en castellano. Esta literatura continó unas cheneracions en lo exilio de Túniz pero ya en castellano con aragonesismos.

## Referencias
Isín

**Isín** ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.

## Molimentos
A Ilesia de Sant Istevan d'Isín, una ilesia d'os sieglos XVII-XVIII que ye adedicata a Sant Istevan y que ye la ilesia parroquial d'o lugar. Con fundamentos romanicos, la ilesia, que se trobaba en runas, ha estau obchecto d'una restauración ta convertir-la en un centro d'exposicions.

## Referencias
Lasaosa

**Lasaosa** ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo. Pende de l'archidiocesi de Pamplona a traviés d'a diocesi de Chaca y de l'arcipestrau de Samianigo.

A suya población ye d'1 habitant (2016).

## Cheografía
A localidat de Lasaosa ye situata a 1.130 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye en 1082, recullita en a obra de José Salarrullana de Dios *Documentos correspondientes al reinado de [[Sancho Remíriz|Sancio Ramírez]], desde 1063 hasta 1094* (en *[[Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón]]*, III, Zaragoza, 1907), y documenta as formas *Lasaosa*, *Lasabosa*, *Lasarrosa*, *Lasauosa*, *Lasavosa* y *Lasossa*.

## Demografía

## Molimentos
A Ilesia de Sant Chaime o Mayor de Lasaosa, una ilesia d'o sieglo XVIII adedicada a Sant Chaime o Mayor, que ye la ilesia parroquial d'o lugar y que hue se troba en runas. Se tracta d'un edificio con nomás que una sola nau dividida en tres trampos y cubierta con una vuelta de canyón con lunetos, con capiellas laterals y con acceso a traviés d'un portico baixo la suya torre adosada.

## Referencias
Ordavés

**Ordavés** (en castellano *Ordovés*) ye un lugar d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a redolada de l'Alto Galligo.

A suya ilesia de San Martín ye d'una nau, romanica, y con una torre-campanal en a suya parti norte.

O lugar ye famoso en tot Sarrablo por a conoixita *"Piedra miraglosa d'Ordavés"*. A piedra s'emplega ta curar animals emverenatos u que les ha fizato bela gripia u bel arraclán. S'emplega capuciando a piedra en augua y dimpués dando-ne de beber a los animals u personas. L'augua antimás conserva o poder medicinal dica vinte u trenta anyos, por ixo en muitas casas s'alzan botellas d'ista augua.

## Demografía

## Referencias

## Vinclos externos
* Ilesia e piedra d'Ordavés
Orna de Galligo

**Orna de Galligo** (*Orna de Gállego* en castellano) ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.

A suya población ye de 17 habitants (2016).

## Cheografía
Orna de Galligo ye situato a 789 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 45 km de Uesca, a capital d'a suya provincia, construyito dencima d'un pueyo en a marguin dreita d'o río Galligo.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1035, recollita en a obra d'Eduardo Ibarra y Rodríguez *Documentos correspondientes al reinado de [[Remiro I d'Aragón|Ramiro I]] ([[1034]]-[[1063]])*, en *Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón*, I (Zaragoza, 1904), y documenta as variants *Orna*, *Ornate* y *Orniés*.

## Demografía

## Molimentos
*Ilesia de Sant Miguel, una ilesia de finals d'o sieglo XI d'estilo romanico, que perteneixió luego a lo monesterio de Fanlo.

## Referencias

## Vinclos externos
* Orna de Galligo en *www.RomanicoAragones.com*.
* A ilesia de Sant Miguel d'Orna de Galligo en *www.AragonRomanico.com*.
* Orna de Galligo en a pachina web oficial municipal de Samianigo.
Reggio Calabria

**Reggio di Calabria** (pronunciau ; *Rrìggiu* en dialecto reggino; *Righi* en griego de Calabria; *Ρηγιον*, *Reghion* en griego), mas a sobén dita **Reggio Calabria**, u simplament **Reggio** en tot o sud d'Italia, ye la primera ciudat calabresa por antigüidat, amplaria cheografica y numero d'habitants. Ye capital d'a ciudat metropolitana de Reggio Calabria y seu d'o Consello rechional de Calabria. Con una población humana de 186.937 habitants (2007) ye lo deciueiteno municipio mas poblau d'Italia.

O territorio municipal -definiu a prencipios d'o sieglo XX y dito "Gran Reggio"- se troba en o centro d'una gran aria metropolitana de cuasi 368.000 habitants que comprende a-saber-los municipios entre Bagnara Calabra y Melito di Porto Salvo y dica l'Aspromonte.

Reggio ye en o centro d'un aria turistica d'importancia historico-cultural y balnearia, ye una ciudat universitaria, y amás ye situada en o centro d'una zona agricola particularment fértil gracias a lo clima templau, con producción d'aceite d'oliva, vin, citricos y hortalicias. Tamién ye tipica la producción d'a esencia de *[[bergamotto]]*, un citrico que nomás se cautiva que en iste territorio y que s'ha convertiu en un d'os simbolos d'a ciudat.

Igual que muitas atras ciudaz d'o *"Mare Nostrum"*, en a cultura local de Reggio gosa identificar-se como lo centro exacto d'a mar Mediterrania, feito por o cual muitas y milenarias culturas a traviés d'a historia han formau parti d'a cultura y d'o esprito d'os habitants de Reggio.

Tradicionalment li s'ha dito a Reggio a *"Ciudat d'a Fata Morgana"* ya que se hi produce o raro fenomeno optico-mitolochico d'a Fata Morgana, en que pareixe que a costa siciliana se troba a bels poquez metros, podendo veyer-se incluso casas y personas.

## Molimentos
* Museu Nacional. A suya colección d'antigüidaz prehistoricas y d'a *[[Magna Grecia]]* ye una d'as mas importants d'Italia, destacando los famosos bronces de Riace.
* Castiello aragonés. Se construyió a prencipios d'a Edat Meya ta esfender a los habitants de Reggio d'os sarracins y lo transformoron os aragoneses a mitat d'o sieglo XV.

## Vinclos externos
Alta Cerdanya

L**'Alta Cerdanya** (en catalán **Alta Cerdanya**; en francés *Cerdagne française*) ye una comarca de Catalunya Norte. Representa la parti mas septentrional d'a Cerdanya, una comarca natural catalana que quedó dividita en dos metaz por lo Tractau d'os Pireneus (1659). L'Alta Cerdanya pertanexe actualment a lo estau francés y muga con las comarcas d'o Capcir (a lo norte), lo Conflent (a l'este), lo Ripollés y la Baixa Cerdanya (a lo sud), y lo prencipau d'Andorra (a l'ueste).

La capital d'a comarca ye Montlluís, pero Sallagosa estió la capital d'a vegueria de Cerdanya, creyata con la división d'a Cerdanya en 1660, dica la división departamental de 1790. D'atra man Font-romeu, Odelló i Vià ye lo municipio mas gran, y Puicerdán ye la capital d'a val. Almenistrativament, la comarca fa parte d'o departamento francés d'os Pireneus Orientals.

Ye situata en la cuenca d'o Segre (de feito, iste río naxe a lo sud d'ista comarca, concretament en a versant norte d'o Pico d'o Segre), que en la suya mayor parti perteneixe, actualment, a lo estau espanyol.

Bi ha la mayor parti d'estacions d'esquí de Catalunya Norte.

## Vinclos externos

## Referencias
Conquiesta de Zaragoza

A **conquiesta de Zaragoza** a los musulmans acayeció en l'anyo 1118, dentrando en a ciudat os exercitos d'o rei Alifonso I d'Aragón.

Por ixas envueltas, o zaguer gobernador almurabit, o emir Ibn Tifilwit teneba un rolde de poetas y filosofos que fuyiban d'o integrismo d'o sud pa dedicar-se a la vida cortesana. O zaguer d'os gobernadors sabios nombró a Avempace gran visir. Cuan morió Ibn Tifilwit en 1117, la rechencia de Zaragoza la chestionó lo gobernador de Murcia mientres uns meses. En marzo de 1118 Alifonso I lo Batallero empecipió o seche de Zaragoza con tropas aragonesas, navarras, cruzatos occitans y tropas d'os órdens militars.

Antes de conquerir-se Zaragoza Gastón de Biarn heba conquiesto Moriella pa tallar o camín ta Valencia, dende a on podeban plegar refuerzos musulmans. Zaragoza fue presa con l'aduya de cruzatos occitans y d'as maquinas de guerra que Gastón de Biarn conoixeba y heba feito servir en Tierra Santa cuan las cruzatas. Zaragoza cayó en mans cristianas a fins d'o anyo 1118.

Con a conquista d'a ciudat por Alifonso I lo Batallero, se convertió en a ciudat mes important d'o suyo estato cristiano navarro-aragonés, pero no s'adhibió administrativament en Aragón, y estió por muito tiempo capital d'o Reino de Zaragoza. Zaragoza teneba un barrio mozarabe, pero lo Batallero deixó lo poder en mans d'os nobles que lo heban aduyato, nombró tenent a lo suyo amigo Gastón de Biarn y i plegoron muitos repobladors occitans.

Dimpués d'a derrota en a batalla de Fraga os almurabitz abanzoron ta l'ueste pa recuperar Zaragoza. L'emperador de León y rei de Castiella Alfonso VII los aturó en Fuents d'Ebro, feito que se recordará pa cutio en o lión que bi ha en o escudo de Zaragoza.
Litio

O **litio** ye un elemento quimico de simbolo **Li** y numero atomico 3. En a tabla periodica, se troba en o grupo 1, entre os elementos alcalinos.

## Referencias
Conflent

O **Conflent** ye una comarca d'a Catalunya Norte, con capital en Prada, administrativament parti o departamento d'os Pireneus Orientals (Francia).

Ista comarca muga a lo norte con a comarca occitana d'a Fenolleda, a l'este con o Rosellón, a l'ueste con o Capcir y a Cerdanya y a lo sud con o Vallespir y lo Ripollés.
Rosellón

:*Iste articlo ye sobre l'actual *'comarca de Rosellón**. Se veiga [[condau de Rosellón]] ta l'historico condau.''



**Rosellón*' (en [[idioma catalán|catalán]] *Rosselló*) ye una [[comarcas de Catalunya d'o Norte|comarca]] d'a [[Catalunya Norte]] situata a o sud de [[Francia]]. [[Perpinyán]], a [[ciudat]] mas important y [[Capital (politica)|capital]], ye tamién a ciudat mas important d'a [[Catalunya d'o Norte]]. Muga con as comarcas catalanas de l'[[Alto Empordán]], o [[Vallespir]] y lo [[Conflent]], y a o norte con [[Occitania]].

Ye tamién o nombre que ha estau trigato por as autoridaz [[Francia|francesas]] ta definir o conchunto d'a [[Catalunya Norte]] aintro d'a [[rechión francesa]] de [[Languedoc-Rosellón]] (*Languedoc-Roussillon*). En realidat, Rosellón ye nomás una d'as 5 comarcas (l'[[Alta Cerdanya]], o [[Capcir]], o [[Conflent]], Rosellón y lo [[Vallespir]]) que forman a Catalunya Norte, tamién dita Catalunya d'o Norte, u en [[idioma francés|francés]] *Catalogne Nord* u *Catalogne française*, y que representa cuasi tot o [[Departamentos de Francia|departamento]] d'o [[Pireneus Orientals]] (*Pyrénées-Orientales'').

Rosellón, con as atras comarcas d'a Catalunya d'o Norte, se deseparó d'a resta de Catalunya en o sieglo XVII, como resultato d'a redota catalana en a Guerra d'os Segadors. Con o tractau d'os Pireneus, Espanya cedió Rosellón a Francia.

## Cheografia

Rosellón ye una plana ubierta a la mar y rodiata de sierras, como a plana chemela d'o Empordán, lo que fa que bi haiga una zarpada de paisaches diferents y subcomarcas individualizatas:
*A Plana de Rosellón u de Perpinyán ye a redolada d'a capital d'a comarca.
*O Riberal ye a parti d'a plana arredol d'a Tet, entre Perpinyán y o Conflent y ye una zona adedicata tradicionalment a o regano.
*A Salanca s'estendilla entre o Estanyo de Salses, en a muga norte d'a comarca, y a Tet, y debe o suyo nombre a la presencia de crostas salinas en o terreno. O rieso de salinización d'os acuifers por a suya expleitación excesiva debita a o turismo i ye un problema.
*Os Aspres, montanyas escistosas y redondiatas que fan de transición entre a plana y o Canigó. O Nomenclátor toponimico de Catalunya d'o Norte de 2007 los mete en a categoría de comarca.
*As Corberes, o solo testimonio d'o Prepireneu norte en Catalunya, forma un paisache xuto a causa de l'efecto d'a tresmontana y a la naturaleza calcaria d'a roca, que creya un modelato karstico que fa que l'augua se cole. A subcomarca ye compartita entre Rosellón, a Fenolleda y una chicota parti de l'Aude.
*Os lugars costers d'a Marenda u Costa Vermella; ye decir, Cotlliure y Banyuls de la Marenda.
*L'Albera ye a zona arredol d'a mesma sierra, y a vegatas ha estau considerata una subcomarca d'o Vallespir y seguntes o GREC incorpora a Marenda.

## Referencias
Bandera de Corea d'o Norte

A **[[bandera]] de [[Corea d'o Norte]]** ye formata por cinco franchas horizontals de color: azul, blanca, roya, blanca y azul. As proporcions d'istas son de 1/6 d'amplo ta o resto, que son dividitas en: 1/24 ta cada francha blanca y 22/24 ta a francha roya central. Centrato a 1/3 d'o largo d'a bandera apareixen un cerclo blanco y en o suyo interior una estrela roya de cinco puntas.

A color azul ye o deseyo d'o pueblo de paz, o royo ye o esprito revolucionario d'a luita por o socialismo, y a blanca (color tradicional de Corea) ye a pureza d'os ideyals de Corea d'o Norte y a suya sobiranía nacional. A estrela roya ye o liderato d'o Partiu d'os Treballadors de Corea y o cerclo blanco ye o yin y o yang, tradicional d'a cultura coriana.
Escudo de Corea d'o Norte

O **escudo de Corea d'o Norte**, instituito en setiembre de 1948, ye un simbolo nacional d'a Republica Democratica Popular de Corea.

O escudo nacional, de forma oval, tien en a parte superior o Mont Paektu (considerato lugar santo en Corea d'o Norte), y ye coronato por una estrela roya de cinco puntas representando lo Estato Socialista. En o centro d'o escudo, una central hidroelectrica con as espigas de roz indica la fuerza d'a industria y a determinación d'o pueblo nortcoreano d'abanzar dica o socialismo y o comunismo con una economía autosuficient. O marco ye amugato por una cinta roya que leva la inscripción *Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk* (*Republica Popular Democratica de Corea*) en caracters Hangul.
Movimiento Nacionalista Aragonés

**Movimiento Nacionalista Aragonés** (*MNA*) estió un partiu politico nacionalista aragonés, que s'establió a fins de l'anyo 1978 por antigos miembros d'o Partido Socialista d'Aragón (PSA) que no aceptaron integrar-se en o PSOE y por miembros d'o Rolde d'Estudios Nazionalista Aragonés. Se definiva como socialista, autochestionario y asambleario.

A mayor parti d'os suyos militants yeran d'as ciudatz de Zaragoza y Uesca, y entre os militants mas destacatos se podeban trobar os historiadors Bizén Pinilla y Antonio Peiró. Encara que participó mui activament en o proceso preautonomico, en l'anyo 1981 heba perdito fuerza, protagonismo, y en l'anyo 1983 ya heba desapareixito como partiu organizato. A mayor parti d'os suyos miembros remataron integrando-sen en Chunta Aragonesista.
GR 8

O **GR 8** ye un sendero de gran recorrito d'Aragón. O sendero recorre o sud-este d'a provincia de Teruel, dende os puertos de Beceit, por a on contina o GR 7 catalán, dica la Comunidat de Teruel a on prencipia o GR 10, pasando tamién por o Baixo Aragón, o Mayestrato y a comarca de Gúdar-Chabalambre.

Pasa por as siguients localidaz:

Beceit - Foz Espalda - Penyarroya de Tastavins - Mont-royo (PR-TE 11) - Auguaviva - Las Parras de Castellot - Las Planas - L'Alchecira - Villar Luengo - Pitarc (PR-TE 9) - Canyada de Benatanduz - Fortanet (rendrezera ta Cantaviella, Mirambel, La Iglesuela) - Val de Linars - Alcalá de la Selva (PR-TE 8) - Mora de Rubielos (PR-TE 7) - Valbona - La Puebla de Valverde - Camarena de la Sierra (GR 10) - Rio Deva - Villel (GR 10).

Variant GR 8.1:

Bordón - L'Alchecira - Ladrunyán - Molins - Exulv.

Fa parti d'o sendero Europeu E-7 que va dende a mar Negra (Rumanía) dica Lisbona.

## Vinclos externos
*  Información d'a parti aragonesa en a FAM.
Fenolleda

A **Fenolleda** (en occitán *Fenolhedés* */fenuʎeˈðes/* u *la Fenolheda* */la fenuˈʎeðɔ/*; en francés *le Fenouillèdes* */lə fənujɛd/*) ye una comarca de parla occitana, con capital en Sant Pau de Fenolhet, que fa parte d'Occitania y d'a rechión historica d'o Lenguadoc. Actualment se situga administrativament en o departamento francés d'os Pireneus Orientals con as cinco comarcas norcatalanas, y ye por ixo que a vegatas apareixe en mapas d'as comarcas d'os Países Catalans, encara que no i perteneixe. Muga con as comarcas catalanas de Rosellón (a lo sud-este) y d'o Conflent (a lo sud).
Osona

**Osona** ye una comarca de Catalunya situata en a parti nord-este d'a depresión central Catalana, en as provincias de Barcelona (a mayor parte d'os municipios) y Chirona. A suya capital ye Vic, en a provincia de Barcelona.

A suya población ye de 147.138 habitants(2007) en una superficie de 1.260,12 km², con una densidat de población de 116,78 hab/km².

## Cheografía
Muga con as comarcas de Ripollés, Garrocha y Berguedá a o norte, o Baches a l'ueste, a Selva a l'este y o Vallés Oriental a o sud.

## Demografía

## Vinclos externos

* Pachina web oficial d'o Consello Comarcal d'Osona
* Información d'Osona en a pachina web d'a Cheneralidat de Catalunya.
* Información d'Osona en a pachina web d'o *[[Institut d'Estadística de Catalunya]]*.
Aras

**Aras** puet estar:

***[[Aras (Castellón)|Aras]]**, municipio de l'Alto Mayestrato (Castellón).
***[[Aras (Navarra)|Aras]]**, municipio de la Tierra d'Estella Occidental (Navarra).
***[[Aras de los Olmos]]**, municipio de Los Serrans (Valencia).
***[[Puerto de las Aras]]**, puerto de montanya en lo macizo de Turbón (Ribagorza).
Pluya acida

La **pluya acida** se forma cuan la humidat en l'aire se combina con l'oxido de nitrocheno y lo dioxido d'ixufre emesos por fabricas, centrals electricas y vehiclos que creman carbón u productos derivatos de lo petrolio. En interacción con la vapor d'augua, estos gases forman acido sulfurico y acido nitrico. A la fin, estas sustancias quimicas cayen a la tierra acompanyando a las precipitacions, constituindo la pluya acida.

Los contaminants atmosfericos primarios que orichinan la pluya acida pueden recorrer grans distancias, los vientos los trasladan cientos u mils de kilometros enantes de precipitar en forma d'augualera, rosada, pluya, piedra, nieu u boira. Cuan la precipitación se produce, puet malmeter muito lo medio ambient. La pluya acida se considera un impacto ambiental d'escala rechional.

La pluya normal por un regular presenta un pH de d'alto u baixo 5.65 (un poquet acido) por lo CO<sub>2</sub> atmosferico, que forma acido carbonico, H2CO3. Se considera pluya acida si presenta un pH de menos de 5 e puet plegar a lo pH de lo vinagre (pH 3). Estas valors de pH s'alcanzan por la presencia d'acidos fuertes como l'acido sulfurico, H2SO4, y l'acido nitrico, HNO3. Estos acidos se forman a partir de lo dioxido d'ixufre, SO2, y lo monoxido de nitrocheno, que reaccionan con l'augua y forman acidos.

Los hidrocarburos y lo carbón usatos como fuent d'enerchía, en grans cantidaz, pueden tamién producir oxidos d'ixufre y nitrocheno.
Rosada

Se diz **rosada** (d'o latín *< rore*, "augualera") a la capa de chelo cristalín que se forma en las superficies exposadas a lo raso y que s'han tornau prou fridas pa que u lo ruxío u augualera se chele u se produga la sublimación inversa de la vapor d'augua que bi ha en l'aire.

La rosada se produce cuan bi ha boira en un aire con temperatura menor de 0&nbsp;°C, cuan lo punto d'augualera ye por debaixo de lo de conchelación. Bi ha alavez, en la boira u nuble, muitas gotas d'augua en estau de sobrefusión, cuan por un regular ya s'habrían conchelau. Ixe estau anormal s'atura cuan las gotetas entran en contacto con bella superficie solida, como por eixemplo lo suelo, las fuellas de las plantas, los teitos, etcetera..., sobre la que se alavez se conchelan a escape en forma de cristals muito chicoz y brillants, deseparaus por inclusions d'aire.

Cuan lo cielo ye raso de nueit puet producir-se un enfriamiento progresivo y fuerte de lo suelo, por radiación de la suya calor. La humidat atmosferica, que puet estar relativament calida y seca, se condensa sobre las superficies solidas en forma d'augualera u conchelando-se, si ixas son dichós 0&nbsp;°C.

## Efectos en las plantas

La vechetación puet aguantar bien una nueit que las fuellas sían sozmesas a con condicions de conchelación. Las fuellas de las plantas forman una capa de estau liquido muito frido, asegurando temperaturas de -4&nbsp;°C a -12&nbsp;°C. Manimenos, una vegada que la rosada se forma, las celulas vechetals de la superficie de la fuella pueden malmeterse por haber-ie cristals de chelo filoso. Muitas bacterias son particularment efectivas cuan se forma rosada.

Las plantas anuals, como las tomateras, morirán una vegada que se faiga la primera chelada de l'anyada. Las plantas caducifolias morirán tamién, pero tornarán a rechitar una vegada que plegue la primavera. A la fin, las plantas perens, como las coniferas, serán verdes toda l'anyada, encara que lo suyo creiximiento siga mayor en temporadas sin de rosada.

Las diferencias en lo clima pueden influir a saber-lo en como malmete la rosada. Por eixemplo lo romero morirá cuan siga a lo raso en zonas mes fridas, mientres que en puestos temperaus calidos podrá sobrevivir.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Sant Indalecio

**Sant Indalecio** ye un d'os siet varons apostolicos que convirtió a lo cristianismo Sant Chaime en a evanchelización d'Hispania. Naixito de Casp, estió bispe d'Urci (actual Pechina), seu bispal que dimpués se tresladarba ta Almería, estando Indalecio lo primer bispe d'Almería.

Morió martir y as suyas restas mortals las chitoron a la mar, encara que mas tardi se reculloron y las apedecoron en Urci. Estió don García, primo de don Sancho, abate de Sant Chuan d'a Penya qui trobó lo cuerpo d'o santo en o sieglo XI dimpués de que un ánchel le dicise en suenios a on yera apedecato y lo tresladó ta lo monesterio aragonés. O cuerpo d'o santo plegó ta Sant Chuan d'a Penya o 28 de marzo de 1084, Chueves Santo. A *[[Cronica de Sant Chuan d'a Penya]]* diz:

Dimpués d'a desamortización de Mendizabal se tresladoron as reliquias ta la Seu de Sant Pero de Chaca a on encara i son chunto a las restas de Santa Orosia, Sant Félix y Sant Voto, baixo l'altar mayor.

Dende o 17 d'abril de 1187, 238 lugars altoaragoneses van toz os anyos ta Sant Chuan d'a Penya en a dita "Romería d'o Voto a Sant Indalecio" que baixa dende o monesterio nuevo dica lo viello.

## Referencias
**Pirineos: Montañas Profundas*, Ricardo Mur, Editorial Pirineo. ISBN 84-87997-53-8