Tarazona

**Tarazona** ye una ciudat, capital d'a comarca de Tarazona y Moncayo. Se troba en a val meya d'o río Queiles, a una distancia de 86&nbsp;km de Zaragoza. Crucillata de camins entre las comunidaz autonomas de Castiella y Leyón, La Rioja y Navarra, tien una población d'11.000 habitants.

Ye capital d'una d'as comarcas aragonesas con una personalidat mas definita, tierra mugant con os antigos Reinos de Navarra y Castiella.
A comarca natural presidita por a mole de Moncayo y o rico pasato que esplanican os suyos molimentos proporcionan a la ciudat un singular embeleco.

Municipio romano, chunto con a población nativa hispanorromana primero pagana y dimpués catolica en a ciudat s'asentoron visigodos, chudieus, musulmans, etcetera, convertindo-se Tarazona en un d'os puestos mas importants d'Aragón. Estió a seu d'as Corz de Tarazona, en 1592.

## Luengas y parlas
A luenga actual de Tarazona ye o castellano d'Aragón, que por o suyo substrato lingüistico mantién muitos aragonesismos, sobre tot en o lexico, como reflexo de l'aragonés que se i charraba dica por o menos o sieglo XVI. O lexico aragonés documentato y conservato de Tarazona presenta diferencias con respecto a lo que s'ha conservato en a part central y oriental d'a Val d'Ebro, encara que puet influir que os estudios lexicos son d'un periodo prou anterior, cuan se feban servir estas parolas.

L'aragonés se feba servir en Tarazona y a suya redolata en a baixa Edat Meya como luenga oficial chunto con o latín, y en tenemos muestras en textos notarials, y tamién lo feba servir o bispato de Tarazona, como veyemos en o "Libro Chantre". Tamién charraban y escribiban en aragonés os chudieus y os moriscos, estos zaguers en alfabeto arabe (textos alchamiaus). Manimenos no se puet identificar dreitament a luenga d'estos textos con a fabla aragonesa de Tarazona. A *[[scripta aragonesa]]* yera un estándard uniforme en tota a Val d'Ebro y Alto Aragón, y en consecuencia tamién en Tarazona. Por a toponimia medieval y actual y por o lexico conservato se puet saber que l'aragonés d'a zona moncaína no yera como l'aragonés d'o sud-este que se charraba en a Comunidat de Calatayú, y yera como l'aragonés d'a val d'Ebro que se charraba en Cinco Villas, Ribera Alta y Ribera Navarra, mantenendo os caracters chenerals d'a fonetica aragonesa, como a evolución en -ll- d'os grupos -C'L- y -LY- (*PANICULA* > *[[panolla]]*, toponimo "Torrellas" que deriva de *TURRICULA*), caracters que irán converchendo con o castellano dende o sieglo XV (*regacho* en cuenta de "regallo", microtoponimo *El Forcacho*).

En l'actualidat en Tarazona bi ha un chicot nuclio de neoparlants de l'aragonés, que se remonta a chent que dende a decada de 1980 lo ha apreso en cursos feitos en Zaragoza, Tarazona u en plan autodidacta. En zaguerías d'ixa decada bi heba un grupo local d'o Ligallo de Fablans de l'Aragonés en Tarazona que ya no existe. Actualment beluns d'os neoaragonesoparlants de Tarazona perteneixen a l'asociación Nogará.

## Toponimia
O toponimo *Tarazona* deriva d'o toponimo celtibero *[[Turiasu|Turias(s)o]]* transmeso a traviés d'o latín *TURIASSO*, *TURIASSONIS*. A terminación *-ona* se debe a lo predominio d'o caso ablativo d'o toponimo y ya se documenta a mitat d'o sieglo V.

Bi ha bel microtoponimo en idioma aragonés: *Plana Melero*, *Bardalero*, *Casa de la [[Noguera]]*, *Ordigal*, *La Tolla* y *La [[Figuera]]*. Toponimos como *El Forcacho* se remontan a la etapa de desaparición de l'aragonés, cuan as parolas con -ll- se castellanizaban foneticament y no existiba l'actual j velar en castellano.

## Historia
Tarazona yera una población celta perteneixient a os lusons. En 178 adC istos estioron vencius y sozmetius por Tiberio Sempronio Gracco.
En epoca romana yera una ciudat con o nombre de *[[Turiasu|Turiaso]]*.
En a primera metat d'o sieglo V bi heba una guarnición defensiva visigoda a lo servicio d'os romanos que fue destruita por os bagaudas en l'anyo 449.

Tarazona ya teneba cierta importancia en tiempos d'o Reino Visigodo de Toledo. A ceca de *Tirasona* estió en funcionamiento con os reis Recaredo I, Gundemaro, Sisebuto y Suintila (586-631).

Fue conquerida por os arabes en o sieglo VIII con o que pasó a clamar-se *Tarasuna*.

Tarazona fue reconquiesta por Alifonso I lo Batallero en 1119.

En 1162 se celebró a voda d'Alifonso II d'Aragón y Sancha de Castiella y Polonia, fundadora d'o Reyal Monesterio de Santa María de Xixena.

En 1170 se celebroron aquí a voda entre Alifonso VIII de Castiella y Alionor de Plantachenet baixo l'auspicio d'o rei Alifonso II d'Aragón.

En 1301 se concede a Tarazona o dreito a celebrar ferias.

En 1329 se celebroron as vodas entre Alifonso IV d'Aragón y Alionor de Castiella.

O 9 de marzo de 1357 tropas castellanas conquieren a ciudat entre a Guerra d'os Dos Peros. En 1360 estió tornada enta Aragón. En 1362 tornaría a estar conquerida por Castiella.

En 1495 se celebroron astí as Corz d'Aragón.

En 1592 se celebroron astí as Corz d'Aragón que presidió Felipe II d'Espanya an se retalloron as libertaz aragonesas dimpués d'a Rebelión d'Aragón de 1591.

En 1980 a Institución Fernando el Católico estableix o Centro d'Estudios Turiasonenses.
O 3 d'aviento de 1987 as Corz d'Aragón reunidas en a ilesia d'a Magdalena restauran a figura historica d'o Chusticia d'Aragón.
En 1988 se funda a Casa de Traductors.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:12000
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:2400 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:10287
  bar:2000 from:0 till:10416
  bar:2002 from:0 till:10667
  bar:2004 from:0 till:10774
  bar:2006 from:0 till:11027
  bar:2008 from:0 till:11095
  bar:2010 from:0 till:11131
  bar:2012 from:0 till:11050
  bar:2014 from:0 till:10864
  bar:2016 from:0 till:10713
  bar:2018 from:0 till:10509
  bar:2020 from:0 till:10558
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Puestos d'intrés
### Edificios relichiosos
* Seu de Nuestra Sinyora d'a Huerta.
* Ilesia d'a Virchen d'o Río, un edificio d'estilo barroco, 1667.
* Ilesia de Santa María Malena.
* Ilesia de Sant Francisco, sieglo XV.
* Ilesia de Sant Miguel.
* Ilesia de Sant Atilano.
* Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Mercé.
* Convento de Sant Chuaquín.
* Convento de Santa Ana.
* Ermita de Sant Chuan.
* Convento d'o Carmen, sieglo XVII.

### Edificios civils
* Palacio Episcopal.
* Casa d'a ciudat.
* Plaza de toros viella, 1790.
* Palacio d'Eguarás, sieglo XVI.
* Teatro d'Artes Polidas de Tarazona, obra de Miguel Ángel Navarro Pérez.

### Edificios militars
* Restas d'a muralla medieval, sieglo XV.

## Fiestas
* Cipotegato, 27 d'agosto.
* Sant Atilano, agosto.
* Romería d'o Quililay, chulio.

## Liendas
* O pantasma d'o Palacio d'Eguarás.
* A mora d'a espluga de Bayona.

## Esportes
* O fútbol ye representato por a Sociedad Deportiva Tarazona.

## Personalidaz naixitas de Tarazona
* :Categoría:Naixius de Tarazona

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*Turiaso.com.