A Luenga

**A Luenga** (*Laluenga* en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'o Semontano de Balbastro.

A suya población ye de  habitants en una superficie de 36,5 km² y una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
### Cheografía fisica
#### Localización
A localidat d'A Luenga se troba situata a 420 metros d'altaria sobre o ran d'a mar, a una distancia de 41 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.

Prencipiando en Uesca, o camín mas curto que plega enta o lugar ye agafar a carretera N-240 dica o esbarre de Sant Román y dimpués continar por a carretera comarcal A-1225. Este trachecto ye de 42&nbsp;km.

#### Vechetación
Entre a matullera u matorrals que fan o paisache d'A Luenga, se i troban *[[coscollo]]s*, allagas, romero, tremonciello, chinestras, barzas, chinebros, cepas... Os arbres que plenan o lugar son chopos, carrascas, oliveras, almendreras, codonyeras y manzaneras. Cal charrar de bels árbols granizos, como a gran carrasca clamada *A rolleta d'Antonio Plana*. Os acipretz d'o fosal u *d'os Abozales* amuestran una grandaria esclatera. O mas altero lo i cudiaba Miguel de Bailo, en primerizas d'o sieglo zaguero.

#### Hidrolochía
Actualment o subministro d'augua d'emplego domestico y agro-ramadero se fa dende a zequia Terreu (canal d'a Cinca). Os labradors d'o lugar son ficaus en a Comunidat de Regants de Sant Chuan, con seu en A Luenga, y bi'n ha antimas atros lugars como Peraltiella, A Perdiguera y Berbegal. Antis con antis l'augua de boca se i trayeba d'os pozos y os arrios y lo ganau bebeba d'as basas. Ya en o *diccionario de Madoz ([[1845]]-[[1850]])* en a suya descripción d'os lugars d'a provincia de Uesca, trobamos t'A Luenga, entre atros datos: 

Os pozos d'os cuals charra Madoz en a pachina zaguera son os que hue s'han clamau por a suya morfolochia, *[[pozos-fuent]]*. L'historiador Antonio Naval deciba d'istas construccions que son pozos a los que se arriba baixando por os escalons a ormino muitos y Partius en prous piazos, cubillaus baixo construción de piedra picata.
Parlamos d'una traza de estracción d'augua unica, ya que fueras d'o Semontano de Balbastro, pareixe que nomás s'ha emplegau en bellas rechions de Palestina, seguntes esfenden bels historiadors. En a redolada s'han trobau muitos eixemplos d'ista mena de construcción, pero nomás en A Luenga en i hai tres.

***O Pozo Nuevo** se troba en a parti esportiva conoixita como *Os Pins*. Ista graniza estructura adubiba d'augua ta emplego d'as casas d'o lugar dica que se fizo o rete d'augua corrient dimpues de devantar la cequia Terreu. I ye a 300 metros d'o lugar y ye esviellau.
***O Pozo alto**  ye o solo pozo-fuent que se troba adentro d'o nuclio urbán. Tapiau baixo a carrera d'o Pozo, que porta o suyo nombre. Ye d'augua molla, que no ye guaire buena ta lavar ni cocinar, porque d'o xabón no brinca esbruma ni fa bullir a cocción d'as verzas. Anque ye potable, a suya sabor ye prou mala. Se feba servir t'abrebar o mulamen, si en quereban, anque se gosaba de emplegar sobretot ta chelar lo vin y l'augua t'al estiu. Luego será esviellau tamién.
***O Pozo Salau** lo trobamos en o camin que baixa t'A Perdiguera, a 150 metros d'o lugar alto u baixo. Ye tamien un pocet d'augua molla. Se gosaba d'emplegar t'aclarar as ropas, porque yera augua muita clarura u ta refredar a birolla y los patios. Iste encara no ye esviellau.*

I hai atra fuent en o adentradero d'o lugar que fue devantada en [[1931]] ta arrimar l'augua ta o Pozo Nuevo. Fa bellas 20 anyadas s'esvielló metendo piedras de [[mallacán]], prou zancera en os marguinazos d'a redolada. No'n conoixemos atras difuera d'o lugar, anque cal destacar as dos balsetas chunto a lo lugar. A balsa Nueva, metida en o camin de Sant Chuan d'a Calveta y la Balsa Viella en o camin de [[A Perdiguera]].

== Toponimia ==
Seguntes l'orichen d'o nombre, "A Luenga" de seguras significa en castellan "la larga", por a traza que tien la gollada aeria d'a localidat o por l'arrimada calzada romana. Tamien caldría discurrir que *LANDA*, ye "prau", ye decir, "puesto u mont yermo". *Almerge* puet venir de l'arabe *Al March* (*prau*), anque o nombre podría venir de l'arabe *AL BORCH* (trasliterando letra arabe [[chim]] como *ch* en aragonés), que se traduz como *"la torre"*.

O [[chentilicios en l'aragonés|chentilicio]] u embotada de A Luenga ye *laluengano*, anque a las primeras chents se les conoixe por esferens motes como el de *mangudos*, talmén por a gran langaria d'as mangas en sieglos pasaus, o lo de *longanizeros*, (no'n sabemos porqué). [[Rafael Andolz]] en adhibe atros como los de *torruellos, cuculos y nonada*.

*O Plano*,*As Calvetas*, *Monteruego*, *As Torres*, *O Saso*, *Os Corneses*, *As Chesas*, *As Clamors*, *Os Pinos*, *A Sarda*, *A Sardeta*, *O Torrullón*, *Os Abozales*. Como en iste zaguer mont ye o [[fosal]], cuan un misache l'espichaba se deciba por astí "iste luego irá ta ros Abozales". En A Luenga tamien ye a barranquera *d'a Clamor*, se dice *A Clamor de l'augua* a una parti d'ista barranquera.

== Casas d'o lugar ==
**'Carrera d'o Pozo**: A Chifora, O Molinero, Colay, O Pintor, Ramonillo (Agustín d'Aísa), Inés, Juan Antonio, Bailo, Ivo, Charlés, Antonier d'Emilieta, A Ferrería, Juaner, Emilio, Jabonero, Laborda, Labad, Pajarico, Tomasico, Plana, Elías, Pepico, Alquezra, José Mur, Escudero, Matalobos, Quelín, Estanquera, Mata, Pío, Mora, Colás, Juaquin d'Arazo, Barrós, Arazo, Bareche, Lobera, Praxedes, Pito u Manoleta, Pedrer y en o callizo Jal y Casa Carlos.
***Carrera Mayor**: O Cartero, Marcos, Guichero, Borruel, Bescos, Modesta, Batedor, Cabalero, Villacampa, Matías, Jabonero, Galés, A Rata, Antonier d'Antonio Plana, Costrater, Mora, Monter, Porteta, Patro, Castro, Malo, Lasierra, Casa Lugar (ayuntamiento), Campo, Mariscal, Jacinto y Armillas, Aísa, Colay, Nacletos, Churrete, Jacinter, Carretero, A Trunfa, O Forno Mur, Mur, Opí, L'agudo, Escuelas, L'Herrero.
***Plaza Paraiso**: A Fosqueta (baixo Casa Rita), Ciria, Emiliano, Cazcarra, Casa Lugar.
***Carrera Barbastro u O Barrio**: L'abadia de mosén, O Forno Puyuelo, O Buchano (agora A Caminera), Puyuelo, Usola (agora Casa Pilarín Pera), Ginés, Sidoro, Pepico (agora Casa Muzás), Manuel o policía, Pepón (agora Casa Ineseta l'esquiladora), Medidor, L'aguder, Lino, A Peruzana, Dominica y miguela, Viturían (hue Casa Cristina), Segundo, Lorenza, Juaquiner, Baltasar, Subías
***Carrera San Juan**: Daniel, Cirilo, Pepeta Moliner, Mainate, Javier, Blas, Agueda, Coculo, Murer, A Lechera, L'americana, Felix, Feliciana u Jorge, Vidal, Modrego, Zamoreta, Sabán, Antonio y Lilia, Madalena, El Rulo, Dominches, Cubaleta, Ramicier, Giral, Antonio d'Estebaner, Foncillas, Escalona, Palomo, Fuster, Zamora y O Sindicato.
***Carrera Mallacan**: Catalina, Roberto, O Correo, Margaro, trallero, Antonio Plana, Alén, Panadero, Paquer, Damiana, Francher, La Barona, Martín, Chinestra, Ventura.
***Carrera Blanco u o Callizo**: Batedor, Costrater, Esteban, A Mamela, Pepón, Silvestre, Francisquer, Antolín y o Zapatero, Paco Belloc, Codana, Urbán, Camilo y Estebaner, Capablo, Cerilo, Jal, Garces.
***Carrera Las Eras**: Casa Josan y Sonia.
***Camin de Ponzano**: Batedor, Broto.
***Carretera**: Donya Julia, Manuel de Guichero, Jose Manuel.

== Historia ==
=== Os oríchens ===
En a epoca romana por arredol de A Luenga marchaba a calzada imperial ''Ileda-Osca'', que iba dende Leida enta Uesca, y talment esto tienga relación con o nombre d'a localidat, pero hue no s'han trobaus vestichios d'aquel tiempo en o nuclio actual.

=== O tiempo medieval ===
A Luenga fue conquiesta a os [[sarracins]] por os reis [[Aragón|aragoneses]], entadebán estió dependient de bels sinyors feudals. Asinas, o [[3 de chunio]] de [[1395]], fue mercau por [[Bernardo de Pinos]] a o rei [[Chuan I d'Aragón|Chuan I]], anque bels historiadors afirman que a venda la fació o suyo chirmán Martín, rei de Sicilia. O [[23 de marzo]] de [[1417]] [[Alifonso V d'Aragón|Alifonso V]] o Magnanimo lo vendeba a o suyo conseller [[Berenguer de Bardaixí]], a o que [[nombramiento|nombró]] Chusticia d'Aragón. Baixo a suya brempa estió dica o [[30 d'octubre]] de 1494, en que Ferrando o Catolico lo incorporó a o [[patrimonio reyal]] aragonés. Anque no por guaire tiempo, ya que en [[1552]] a [[vidua]] de [[Berenguer de Bardaixí]] lo vendeba chunto con a [[Baronía de Pertusa]] a la [[ciudaz d'Aragón|ciudat]] de Zaragoza.

Prous nuclios poblaus existiban en ixos tiempos. [[L'Almerge]] teneba casa, castiello y ilesia romanica, y hue encara se i troban enruenas, anque enta o baixosuelo d'astí, i hai arrienda de cacharros y ferrincallos ibers y romanos, ha estau furtau muitas vegatas. O que hue i hai de Montearruego son as enruenas d'a suya ilesia y los de bellas construccions agricolas ([[cía]]s) y tamien o que estió un [[lavadero]]. Seguntes M.Benito ''iste nuclio estió d'o Rei d'Aragon, qui remató amprando-le-ne ta la [[Seu de Roda]] atruco d'o traslau d'a Capeza de Sant Valero a Zaragoza''.  En as Calvetas se troba l'ermita de Sant Chuan, ya que ista partida habió de estar d'a [[Orden d'o Hespital|Orden Militar de Sant Chuan de Cherusalem]], tamien conoixida como [[Hespitalers|Hospitalarios]]. O porte d'ista Orden estió tal que a suya patrona, Santa Maria Magdalena fue asumida por o lugar.

=== Os tiempos modernos ===
Existe buena cosa de falordias de A Luenga que charran de bels sucesos pasaus en os tiempos modernos:

***Pedro de Mozaraví y la ermita de Loreto**: A ermita de Loreto de hue se tornó a devantar sobre as enruenas d'antiga, que heba estau [[inauguración|inaugurada]] por Pedro de Mozaraví en gracia a l'aduya que le dió a Virchen en bel inte. Pedro de Mozaraví yera o Sinyor d'a Torre Aragonesa. Manimenos ta l'anyada 1600, una torre o [[mas]] redolau de [[carrasca]]s teneba iste nombre por estar-ie una torre de [[presidio]]. Pareixe estar que en bel inte beluns d'os enemigos se enforicaron a la tardada entre los carrasquizos aguardando a que pasara l'amo en o camin que de contino feba ta tornar a la fachenda, ta amortar-lo de raso. Cuan prexinó la zaguera parada, pretó a correr como una fuina con o suyo caballo y le chiló a la [[Virchen de Loreto]]. Anque le tirón muitas descargas, pudo plegar sin de mals en a suya casa d'A Luenga. En agradeiximiento, lustró os puesto de arbres y [[matical]]s y devantó a ermita sobre l'anyo 1600, chunto con una Capellanía de 150 escudos de [[renda]], con o mandau de fer cuatro misas semanals, a las que s'adhibió dimpues atra de 50 escudos. Asinas que seguntes o licenciau Joaquin Foncillas y Mozárebe, prior de Pertusa y cachilo de Don Pedro, se feban cada anyo mss misas que días teneba l'anyo. Iste esbile por as chents d'A Luenga se'n va difuera d'as mugas d'o lugar, pues la teneban como protectora d'as mullers cintadas.
***L'herencio d'as güelas** En A Luenga se tienen dos charrazos que hue cuasi denguno no'n remera, y que tien de protagonistas a dos [[güela]]s. A primera charra de que a Partida d'as Calvetas fue mercada por unas que amortaron en [[Peraltiella]], por isto, a o [[mosen]] d'astí le plegó a decena parti d'o fruito que daba iste mont toz os anyos. L'atro parla que L'Almerge se yermó por una gran peste, en a que na mas en quedo una güela. Ixa muller rogó birolla y leito en cuantos lugars y so l'acubillaron en A Luenga, pues a medrana por o mal yera platero. En gracia por o tracto prestau la [[güela]] deixó en herencio a los mangudos os Monts de L'Almerge. A chenta que se fa o día de [[Sant Isidro Labrador|Sant Isidro]], remera a lifara funeraria d'a lola, seguntes bels antropologos. Antimás a fiesta mayor d'A Luenga yera ta cutio ta Sant Sabastián, patrón d'as pestes y en a cripta d'a ilesia amaneixión osifarrios cremaus con [[calso]], traballo que se feba ta aturar o traspaso en tiempos de peste.

=== O tiempo de hue ===
Ta [[1834]] o lugar d'A Luenga, chuntament con os Monts de Montarrugo y Torre Aragonesa, se fació un concello independient, estando parti d'o Partiu Chudicial de Balbastro.

== Demografía ==
<timeline>
ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:284
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:57 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:265
  bar:2000 from:0 till:266
  bar:2002 from:0 till:262
  bar:2004 from:0 till:248
  bar:2006 from:0 till:244
  bar:2008 from:0 till:233
  bar:2010 from:0 till:220
  bar:2012 from:0 till:221
  bar:2014 from:0 till:216
  bar:2016 from:0 till:211
  bar:2018 from:0 till:194
  bar:2020 from:0 till:191
 
</timeline>


== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>

</center>

=== Alcaldes ===


== Fillos ilustres ==
***Basilio Paraiso Lasus** (1849-1930); ye naixito d'A Luenga o [[14 de chunio]] de [[1849]], en Casa Borruel. Su [[pai]] yera mayestro. Marchó a estudiar ta [[Uesca]] y dimpues se'n fue ta [[Zaragoza]], con os suyos tres chirmans, ta amillorar su ran. Luego habió de ixertar as clases, por falta de diners y prencipió a treballar en oficios dica meter-se como escribient en o chuzgau del Pilar. Aproveitando a libertat d'amostranza reconoixita por a revolución de [[1868]], tenió a Licenciatura en [[Medicina]] por a [[Universidat de Zaragoza]]. Pero o suyo verdadero espritu estió l'actividat empresarial. En l'anyo 1876 devantó ta zaragoza una empresa d'espiellos ''La Veneciana'', metida en a carrera Santa Engracia y una botigueta ta la suya venda en [[O Coso]]. Ista fachenda tenió prochección nacional en os zaguers anyos d'o sieglo XIX, y ubrió botigas mas grans en ciudaz como Madrit y Sevilla. Ta [[1893]] Basilio Paraiso ye nombrau President d'a Cambra de Comercio de Zaragoza. Ta [[1895]] se capuzó como primer accionista d'a creyación d'o Heraldo D'Aragon, a qui o consello d'administracion posó de vocal. Debant d'a esferra colonial de [[1898]], creyó un concieto ta refincar a economia espanyola que condució a l'Asamblea de Cambra de Comercio d'Espanya y ta la Unión Nacional a meter mas de 7000 millons de pesetas en empentar producción y treballo. Estió o espritu y ''alma mater'' d'a [[Exposicion Internacional Hispano-Francesa de 1908]], que celebrata a Zaragoza, remeraba [[Os sitios de Zaragoza|os Sitios]]. L'amostranza amilloró o nombre d'ista ciudat y a su zaguer esviellamiento. Ta [[1926]] fue nombrau, en gracia por tot o suyo treballo en **fillo adoptivo de Zaragoza**, aon, antimas se l'adedicau una important plaza que porta o suyo nombre. Murió en Madrit, en su Casa en o ''[[Paseo de la Castellana]]'', o [[29 d'abril]] de [[1930]], pero ye feito cenisas en o fosal de Torrero. Paraiso no s'olvidó d'o suyo lugar que le viyó naixer y pagó obras importans arquitectonicas. A él se l'adhibe o redebante d'a torre d'a ilesia, espaldata en o [[sieglo XVIII]], a canal d'augua dende o pozo Nuevo a la fuent o la edificación de l'antiga Casa Lugar. En memorias d'él fue clamau en primeras d'o sieglo XX **fillo predilecto d'A Luenga**
***Sechismundo Monter** (1625-1705): [[Chusticia d'Aragón]], o [[26 de setiembre]] de [[1638]] fue baptizau en a ilesia d'A Luenga Sechismundo Monter y Borruel, fillo de Marco-Antonio y Gertrudis. Tenió una beca en o Colechio Sant Vicent de Paul en Uesca en 1655, aón le dión o [[birret (gremio)|birret]] de [[Doctor (títol universitario)|Doctor]] d'a [[Universidat Sertoriana de Uesca]], d'a cuala estió [[rector]] en [[1657]]. Trapasau ta Zaragoza, se ficó en o Colechio d'Avogaus o [[19 de mayo]] de [[1660]] y estió o suyo degán en 1678, cuan ya yera Asesor d'o Reino y consultor d'a [[Inquisición|Santa Inquisición]] en [[1677]]. Estió Chuez de Enquestas, Lugartenient d'a Cort d'o Chusticia y Visitador d'as Reyals Casas y Abadías de Mont Aragón y Sant Chuan d'a Penya.  Ta rematar a suya carrera, o [[3 d'octubre]] de [[1700]] fue nombrato Chusticia mayor d'o Reino Aragonés, cuan ya yera caballer d'a [[Orden Militar d'Alcántara]], churando en as suyas mans la observancia d'os Fueros d'o rei [[Felipe V]]. O mesmo Rei, ta [[1703]] li atorgó o titol de Marques d'a Selva Reyal. Amortó o 4 de febrero de [[1705]] y estió casau don Donya Maria Díez Perez Bolvalda que morió en 1737.
***Juan Francisco Montemayor Cordoba de Cuenca (1620-1685)**: Churista aragonés en as Indias, Licenciau y Doctor en Churisprudencia, fació os suyos estudios en a [[Universidat de Uesca]]. Ta [[1642]] yera chuez d'Enquestas d'o [[Reino d'Aragon]] y estió auditor Cheneral de Catalunya en tres vegatas diferents. Se'n fue t'America como Oidor d'a Reyal Audencia d'a isla espanyola ([[Haití]]-Santo Domingo), en a que estió [[degán]], President, Gubernador y Capitan Cheneral. Ta 1657 fue nombrato Oidor d'a Reyal Cancilleria de Mexico. Estió, manimenos, Sinyor d'a Villa zaragozana d'[[Alfoceya]], aón devantó un templo d'a Purisma Concepción, en a que fue apedecau.

== Arquitectura ==
***O mallacán d'A Luenga**. O [[mallacán]] ye una piedra royenca, prou redolada, de maltallar pero con remataduras uniformes y regulars. Antis con antisyera un material muito emplegau en iste puesto, tanto que hue da nombre a una carrera d'o lugar. Ista pedreta la quitaban d'o mont aón ye prou zancera.
***Casas solariegas** Son casas devantadas entre os sieglos XVI y XVIII, en a traza tipica d'Aragon. Uno par d'atro o ladrillo y o tapial en a frontera d'a casa que se remata con l'arrimadero en a parti d'abaixo y una mena de arquiadas de [[ladriello]] en a parti altera que cantonan a falsa. O tellau s'aduya en fustas dencima d'os canez. D'ista tipolochía y antiga hemos de parlar de Casa Mur, Casa Borruel, Casa Colay, Casa Antonio Plana, Casa Belloc o Casa Alén. Casa Arazo destaca por que no pas se han feito denguna obra.
***Piedras armeras''' En bellas casas se troban piedras armeras en a frontera. Casa Borruel en tiene beluna en o cobalto d'a mesma, l'escudo d'o linache d'os Borruels, apelliu que apareixe en o censo d'A Luenga dende 1455. Casa Belloc en tiene dos, en o candaliello d'arcada d'o potón, ye labrau un chicot escudo. Ye do linache d'os mozavís. L'atro se troba en o patio, encara en ye prou malmeso. Atras casas que en tienen d'escudos son Casa Colay, que amuestran en a frontera as armas d'os Pusch y Casa Escalona, aón en o candaliello d'arcada d'o portón se troba un escudo fechau con numeros romanos en l'anyo 1602. Tamién en Casa Antoniet d'Antonio Plana se viye una piedra armera.

## A Ilesia
Seguntes bels estudiosos d'o arte, a ilesia romanica d'A Luenga ye un d'os templos romanicos millor conservatos en a pureza d'as trazas orichinals. A tipolochía d'as suyas vueltas y l'ausencia de floripondios meten ista obra arquitectonica en un inte devantanau d'o romanico, a cotenas entre los sieglos XII y XIII.
O molimento orichinal ye de nau solenca aon s'adhibión, dezaga, as capiellas laterals. A portalada ye renaixentista y a torre estricallada en o sieglo XVIII, se i devantó ta o escomencipio d'o sieglo XX, bien se valió d'aduya economica de Basilio Paraiso.
Encara, huei o teito d'a illesia se troba prou esferrada dica que cuan i plebe a chuzos, l'augua adentra per as capiellas laterals.

### Alparceyos
O templo ye dedicau a Santa Maria Malena, patrona d'A Luenga. Ista admiracion per a Santa, antimas d'o debante d'una ermita de Sant Chuan en o lugar, mos parla d'a influencia que habió de tener aquí a Orden d'o Hespital, dende a on se i viye o Castiello de Monzón, orichinariament templero. A traza en ferradura de l'abside ha dau que prexinar a os investigadors, porque se pareix a d'as obras visigoticas.

### Arrienda de gosamentas
O sabado 3 d'abril de 1982, apareixon milenta gosamentas en a illesia cuan se i feban excavacions ta cambiar as lastras d'o suelo. Os medios de comunicacion a escape se fición eco d'a noticia y las atribuyoron a apedecamentos esbarraus que se dion entre los sieglos XIV y XVII.

## Referencias

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Uesca