Felipe I d'Aragón

**Felipe I d'Aragón, II de Castiella, y I de Portugal**, a sobén conoixito como **Felipe II d'Espanya**, tamién dito *Lo Prudent* (Valladolit, 21 de mayo de 1527 - †*[[El Escorial]]*, 13 de setiembre de 1598). Fue coronato rei d'as dos coronas d'Espanya en 1556 en abdicar d'o trono su pai Carlos I d'Espanya y anyadas dimpués, rei de Portugal dimpués d'a muerte de su mai Isabel de Portugal en 1581.

Yera nieto por linia paterna d'a reina Chuana I de Castiella, *Chuana la Loca* y Felipe de Borgonya, *Felipe lo Fermoso*, y por linia materna en yera de Manuel I de Portugal y María d'Aragón.

Tenió, chunto con a suya primera muller María I d'Anglaterra, os siguients títols:
*Felipe y María, per a Mercé de Dios, Rei y Reina d'[[Anglaterra]], [[Francia]], [[Reino de Cherusalem|Cherusalem]], [[Irlanda]], [[Reino de Castiella|Castiella]] y as suyas Indias, [[Reino d'Aragón|Aragón]] con [[Reino de Nápols|Nápols]] y [[Reino de Sicilia|Sicilia]], Defensors d'a fe, [[lista d'archiduques d'Austria|Archiduques]] d'[[Archiducato d'Austria|Austria]], Duques de [[Ducato de Milán|Milán]], [[Ducato de Borgonya|Borgonya]] y d'o [[Ducato de Brabant|Brabant]], Contes d'[[Habsburgo]], [[Condau de Flandres|Flandres]] y [[Tirol]].

== Extensión d'a Monarquía ==
==== Rei d'Espanya ====

Gubernó dende [[1556]], cuan su [[pai]] abdicó a [[Corona Hispanica]] en él, amás d'una parti d'as posesions [[Europa|europeas]] d'a Casa d*'es Austrias*, dica o [[1598]], calendata d'a suya muerte en *El Escorial*. Antes d'estar monarca d'[[Espanya]], mientres o suyo matrimonio con [[María Tudor]] (María I d'Anglaterra), se fació clamar *Rei de Chile* t'apuyar o suyo ran enta rey cuan encara no en yera *de facto* a garra d'as suyas posesions familiars. Entre as anyadas que estió rey, s'acomodó cuatro vegadas, con [[María Manuela de Avis|María Manuela de Portugal]], [[María Tudor]], [[Isabel de Valois]] y [[Ana d'Austria]].

Estrictament relacionaus con a monarquía hispana, tenió es titulos de Rei de [[Reino de Castiella|Castiella]], de [[Reino de Leyón|Leyón]], d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], de [[Reino de Nápols|Nápols]] y [[Reino de Sicilia|Sicilia]], de [[Reino de Cherusalem|Cherusalem]], de [[Portugal]], de [[Reino de Navarra|Navarra]], de [[Granada]], de [[Valencia]], de [[Toledo]], de [[Galicia]], de [[Mallorca]], de [[Sevilla]], de [[Cerdenya]], de [[Cordoba]], de [[Corcega]], de [[Reino de Murcia (Corona de Castiella)|Murcia]], de [[Chaén]], d'os [[Algarbe]]s, d'[[Alchecira (Cádiz)|Alchecira]], de las [[Islas Canarias]], d'as Indias, de [[Perú]], d'as Islas y Tierra Firme d'a Mar Ociana, Conte de [[Barcelona]] y [[Sinyor de Bizcaya]] y de [[Reyal Senyoría de Molina|Molina d'Aragón]], Gran Duque d'[[Ducato d'Atenas|Atenas]] y [[Ducato de Neopatria|Neopatría]], Conte d'o [[Rosellón]] y d'a [[Cerdanya]], Marqués d'[[Oristán]] y de [[Gociano]], [[lista d'archiduques d'Austria|Archiduque]] d'[[Archiducato d'Austria|Austria]] y Duque de [[Ducato de Borgonya|Borgonya]], de [[Ducato de Brabant|Brabant]], de [[Ducato de Milán|Milán]], Conte de [[Condau de Flandres|Flandres]] y d'o [[Tirol]], vivindo durantes 12 anyadas fuera d'es reinos espanyols, en [[Suiza]], [[Anglaterra]], [[Condau de Flandres|Flandres]], [[Portugal]], etcetra... mientres no heredó o trono espanyol.

En [[1587]], cambió as constitucions d'a [[Orden de Montesa]], d'antes mas fundamento d'o poder reyal [[Corona d'Aragón|aragonés]] en o [[Reino de Valencia]], fendo que d'allora entabant o cargo de *Mayestre* d'ista recayó dreitament en o Rei d'Aragón, y d'ista traza se feba con o control dreito por dencima d'os nobles locals de [[Levant]] sin d'intermediarios, con l'obchectivo de privar alzamientos como os que sofrió su pai per man d*'as Chirmanías*.

==== Rei de Portugal ====

Dimpués de [[1578]], anyada que fue muerto su [[sobrino]] lo choven rei [[Sabastián I de Portugal]] en a [[Batalla d'Alcazarquibir]], escaicita cuan iste prebaba de conquerir [[Marruecos]], estió tamién coronato Rei de Portugal per as Corz de Tomar, dimpués d'haber de luitar es exercitos hispanos (lideratos per o tercer [[Duque d'Alba]]), contra os insurchents nobles portugueses que no el quereban como rei. Estió asinas una coronación aforzata ta es portugueses, que ta par d'alavez preferiban l'atro [[tío]] d'o defunto rei, o Cardenal Henrique.

Con o poder sobre as tres coronas ibericas, Felipe I d'Aragón tenió dominios en os cinco continents. Per ixo se diz que en es suyos dominios "*nunca se poneba o sol*".

==== Italia, Países Baixos y o *Milanesato* ====
 
En abdicar [[Carlos I d'Espanya|Carlos *Quinto*]] afació, amás d'as posesions estrictament hispanicas, as posesions [[italia]]nas d'a [[Corona d'Aragón]] (os reinos de [[Reino de Nápols|Napols]] y [[Reino de Sicilia|Sicilia]]) ta o suyo fillo, y también os [[Países Baixos]] (que gobernaría dimpués a infanta [[Margalida de Parma]]) con o [[Ducado de Milán]] (dito popularment *O Milanesato*).

De totas as posesions que heredó d'o suyo pai, os [[Paises Baixos]] estioron os mes conflictivos, chunto con o *Franco Condau* ([[Borgonya]]) yeran a rechión historica d'[[Europa]] coneixita como a [[Lotarinchia]] (l'herencio de [[Lotario]], fillo de [[Carlos Magno]]). L'Emperador [[Carlos I d'Espanya|Carlos]] habió de pensar que yera bueno que a monarquía espanyola controlase as rechions nortencas per cuentas de l'[[Sacro Imperio Romano Chermanico|Imperio Romano Chermanico]], mas que li'n salió de cuallato t'alto perque fendo diferencia d'os reinos d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], [[Castiella]], [[Nápols]] y [[Sicilia]], os [[Países Baixos|Países baixos]] no yeran heredatos d'os [[Reis Catolicos]], que estioron una transferencia de l'[[Imperio Alemán]] ta a Casa Reyal espanyola, fendo que os [[flamencos]] veyesen o rei espanyol y as suyas leis como un monarca forano que no heba de gobernar-los. D'ista maniera s'encetó un conflicto que heba de perdurar mes de 100 anyadas, y que serviría ta as casas reyals [[Francia|francesa]] y [[Reino Uniu|anglesa]] como campo de prebas ta afeblir a monarquía hispana meyant l'instigación de revueltas y a financiación d'os rebels [[protestantismo|protestants]].

== Politica interior ==
==== O Principe Carlos (1545-1568) y o problema dinastico ====

O [[Principe Carlos d'Austria|principe Carlos]] naixió en [[1545]], fillo d'a primera muller d'o rei, [[María Manuela de Avis|María Manuela de Portugal]] dos anyadas dimpués de casar, que en o suyo libramiento morió a reina. Caracterizato per o suyo desequilibrio mental dende chicorrón, o principe medró tamién fisicament feble y arguellato. Como primochenito d'o rei, fue educato en a [[Lista d'Universidaz d'Espanya|Universidat]] d'[[Universidat d'Alcalá de Henares|Alcalá de Henares]] con o chermanastro d'o rei, don [[Chuan d'Austria]].

Fació una conspiración con es rebels [[flamencos]] en cuentra d'o suyo pai, y dimpués de numerosos escandalos relacionatos con ixo, prebó d'apunyalar publicament a o [[Tercer Duque d'Alba|Duque d'Alba]], per ixo fue detenito per o suyo pai y tresladato enta o Castiello d'Arevalo, an que morió de fambre, perque no quereba minchar, y en estato de puro esvarío, en [[1568]]. O escaicimiento d'ixes terribles feitos afectó fundament dende ixe día a personalidat d'o monarca.

Ista situación fació que o rei estase sin d'hereus ta o suyo patrimonio, y propició o pacto d'un nuevo matrimonio d'o rei con a princesa [[María Tudor]], futura María I d'Anglaterra, d'a que no tenioron fillos, pero bi habió complicacions diplomaticas por a complexa situación d'as relacions internacionals d'a corona anglesa per ixas envueltas.

==== Primer Conflicto Franco-Espanyol y o Tratau de Cateau-Cambrésis ====

A oposición d'es intereses monarquicos per man d'a [[Corona d'Aragón]] sobre es suyos territorios mediterranios, que perdeban mercatos per a competencia d'as republicas d'o norte d'[[Italia]], y l'encrudimiento d'as guerras d'os [[Países Baixos]] (an as fuerzas espanyolas habioron importants victorias sobre as plazas [[francia|francesas]] de [[Batalla de Sant Quintín|Sant Quintín]] y [[Batalla de Gravelinas|Gravelinas]]), amés de diversos escandalos protagonizatos per a diplomacia [[francia|francesa]] que prebaba d'influir sobre as Corz de [[Reino de Nápols|Nápols]] y [[Reino de Sicilia|Sicilia]], remató con o esclatiu d'un conflicto entre as dos casas reyals en [[1557]].

O proceso d'a guerra, con numerosas victorias espanyolas, feba periglar es intereses franceses sobre as islas mediterranias de [[Corcega]] y [[Cerdenya]], y portó enta la sinyadura d'un d'es mes importants tractaus de paz d'o [[sieglo XVI]], a clamata *'Paz de Cateau-Cambrésis*', en [[1559]], an sinyoron as casas reyals d'[[Anglaterra]], [[Francia]] y [[Espanya]].
Con iste tractau de paz as dos coronas nortencas reconeixiban a hechemonía hispana sobre es [[Países Baixos]], y a colaboración entre [[Henrique II de Francia]] y a corona espanyola en a luita contra a [[protestantismo|*herechía'' protestant]].

Un d'es compromisos fincaus adintro d'o tractau yera o compromís matrimonial entre Felipe II y Elisabel de Valois, filla d'o rei francés, que heba d'estar a suya siguient muller. D'iste matrimonio naixoron 2 fillas, a infanta Isabel Clara Euchenia (acomodada con l'archiduque Alberto d'Austria) y Catarina Micaela (acomodada con o Duque de Saboya).

En 1568 morió Elisabel de Valois en o libramiento d'o que heba d'haber estau o fillo hereu d'o rei espanyol, l'infant Carlos, deixando de nuevas a Corona Hispanica sin d'hereu masculino, y un rei con 41 anyadas d'edat.

## Vinclos externos