open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tinca tinca

A **tenca** ((Linné, 1758)) ye una especie de peix de l'orden d'os *[[Cypriniformes]]* que se troba en Eurasia dende Europa occidental, incluyidas as islas britanicas, dica los ríos Obi y Yenisei en l'este d'Asia. Tamién se troba en o laco Baikal. Normalment habita en habitats d'augua dolza de movimiento lento, particularment lacos y ríos de tierras baixas.

## Referencias

## Vinclos externos
Cantón de Bayona-1

O **cantón de Bayona-1** (en occitán *Canton de Baiona-1* , en basco *Baiona-1 kantonamendua*; en francés *Canton de Bayonne-1*) ye una división administrativa francesa situata en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania. A suya capital ye a comuna de Bayona.

## Se veiga tamién
* Cantons d'os Pireneus Atlanticos.
Gobio gobio

O **gobio** ( (Linné, 1758)) ye una especie de peix de l'orden d'os Cypriniformes que ye amplament distribuyiu en arrigachuelos y lacos d'augua dolza en Eurasia central y templada.

Ye un peix gregario qui le fa goyo vivir en grupos de cuantas docenas d'individuos. No pasa de 15&nbsp;cm de longaria, con un peso maximo d'uns 30 g. Vive dica cinco anyadas.

As fembras meten uns 2.000 uegos de mayo a chunio entre as pietras y a vechetación acuatica.

## Referencias

## Vinclos externos
Ansa e Hiars

**Ansa e Hiars** (*Ance Féas* en francés) ye una comuna biarnesa situada en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania.

Ye formada l'1 de chinero de 2017 por a unión d'as antigas comunas d'Ansa y Hiars.

Se troba en a val de Baretons.
Truita

**Truita** ye una denominación popular ta bellas especies de peixes d'a familia *[[Salmonidae]]*.

As truitas viven en auguas claras y corrients, sobretot en America d'o Norte, Europa, norte d'Asia y os ríos de l'Atlas en Marruecos. Tamién s'introducioron en Australia y Nueva Zelanda en o sieglo XIX. Dependiendo d'a especie, a vida util puede variar de 7 anyos a cuantos decenios. Una truita de 80&nbsp;cm puede superar os 5&nbsp;kg. Bels eixemplars que viven en lacos superan o metro de longaria y os 15&nbsp;kg.

Lo nombre se fa servir comunament pa as especies en tres d'os siet cheneros d'a subfamilia: Salmo, que incluye a las especies atlanticas; Oncorhynchus, que incluye especies d'o Pacifico; y Salvelinus, que incluye a los peixes clamaus char u charr. Salmo trutta ye a especie oriunda d'Aragón como minimo dende a zaguera glaciación, habitando en os capiters d'os ríos de montanya.

As truitas son una important fuent d'alimento pa los sers humans y la vida silvestre, incluyius los onsos pardos, las aus de presa como las aligas y atros animals.

## Referencias
Benquèr e Molèra

**Benquèr e Molèra** (en francés *Benqué-Molère*) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Banyeras de Bigorra y rechión d'Occitania. A comuna feba parte de l'antiga provincia de Bigorra.

Se formó l'1 de chinero de 2017 por a unión d'as antigas comunas de Benquèr y Molèra.
Cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas

O **cantón d'a Val de l'Arròs y d'as Baïsas** (en francés *canton de la Vallée de l'Arros et des Baïses*) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Altos Pireneus, en a rechión d'Occitania.

## Se veiga tamién
* Cantons d'os Altos Pireneus
Parachondrostoma miegii

A **madrilla** u **zangalirón** ( (Steindachner, 1866) ) ye una especie de peix de l'orden d'os *[[Cypriniformes]]* endemico d'a cuenca de l'Ebro.

## Referencias

## Vinclos externos
Salmo trutta

A **truita común**, u  a sobén nomás que **truita** ( (Linné, 1758)), ye un peix de l'orden d'os *[[Salmoniformes]]* que se troba en l'Atlantico, en as mars d'o Norte y Baltica, dende Espanya dica Islandia y l'ueste de Rusia, asinas como en muitos ríos y lacos d'Europa. Manimenos a especie tamién ha estau introducida per os sers humans en a resta d'Europa, America d'o Norte y d'o Sud, Africa, Asia d'o sud, Australia y Nueva Zelanda.

## Morfolochía
Os adultos d'ista especie miden entre 33 y 40,6&nbsp;cm de longaria, encara que cualques individuos excepcionals pueden adquirir mayors dimensions (s'ha documentau a cualques individuos de mas de 13&nbsp;kg y 90&nbsp;cm de longaria). A suya color ye d'un pardo dorau con tacas a lo luengo de tota la suya lomera dende lo tozuelo dica la coda.

## Referencias

## Vinclos externos
Cantón de Lorda-2

O **cantón de Lorda-2** (en occitán *canton de Lorda-2*, en francés *canton de Lourdes-2*) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'os Altos Pireneus, en a rechión d'Occitania.

## Historia
O cantón de Lorda-2 ye formau d'una parti d'a ciudat de Lorda y de comunas d'os antigos cantons de Lorda Este (26 comunas) y de Lorda Ueste (1 comuna). Se troba totalment situau en o districto d'Argelèrs de Gasòst. A suya capital ye Lorda.

## Se veiga tamién
* Cantons d'os Altos Pireneus
Silurus glanis

O **siluro** ( (Linné, 1758)) ye una especie de peix d'augua dolza de l'orden d'os Siluriformes orichinario d'os grans ríos d'Europa Central.

Puede vivir dica 80 anyadas d'edat.

Dependiendo d'o suyo habitat, o siluro gosa aconseguir una longaria corporal d'un metro u un metro y meyo y un peso d' arredol de 10 a 50 kilogramos. Manimenos, dau que os animals creixen a lo largo d'a tota suya vida, tamién pueden tornar-se significativament mas grans y pesaus. A información sobre as dimensions maximas difiere considerablement de diferents autors. Hue lo día, se gosa dar una longaria de dica tres metros y un peso de 150 kilogramos. Manimenos, i hai informes d'animals significativament mas grans d'os sieglos XVIII y XIX. En o Dniepr de Ucraína s'informó de siluros de dica cinco metros de longaria y mas de 300 kilogramos de peso, y se diz que en 1731 se capturó en l'Oder un animal que pesaba 375 kilogramos y no teneba entranyas. Istas dimensions son asumidas per cualques autors dica o día d'hue y, a ormino, comentan que hue lo día ya no se troban animals d'iste grandaria. Isto converte a lo siluro en o peix mas gran que vive de contino en augua dolza en Europa. Nomás ye superau per l'esturión (Acipenser), que son peixes migratorios que nomás ingresan en os ríos pa fregar.

## En Aragón
O siluro fue introduciu en a mar d'Aragón en 1974 suposadament per lo biologo alemán Roland Lorkowski. A especie, sin depredadors nativos, s'ha extendiu per tota la Val d'Ebro trasquindo atras especies y aconseguindo grandarias enormes.

## Referencias

## Vinclos externos
Barbatula barbatula

L**'anguilón**, **lobo d'arriu** u **andrea** ( (Linné, 1758)) ye una especie de peix de l'orden d'os *[[Cypriniformes]]* que vive en o fondo, entre a grava y as pietras de l'augua que fluye a escape, an puede buscar birolla. Os adultos pueden aconseguir os 21&nbsp;cm de longaria total, manimenos per un regular mide arredol de 12&nbsp;cm. Se troba en Eurasia: dende Irlanda (an estió introduciu) dica China.

## Referencias

## Vinclos externos
Barbus haasi

O **bárbol cudirroyo**, **barbo botero** u **cornato** ( (Mertens, 1925)) ye un peix de l'orden d'os *[[Cypriniformes]]* endemico d'a cuenca de l'Ebro propio d'os cursos meyos d'os arrigachuelos y regatiellos an as auguas son limpias y a corrient constant, pero con temperaturas mas altas y contenius d'oxicheno no tan elevaus pa que viva a truita.

A especie ye menazada per la perda d'habitat, la contaminación d'as auguas y la introducción d'especies no autoctonas como lo siluro (*Silurus Glanis*).

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Esox lucius

:*No entivocar-se con o [[Luz (peix)|luz]], nombre chenerico pa cuantas especies de peixes*.

O **lucio** ( (Linné, 1758)) ye un peix de l'orden d'os Esociformes que ye muit extendiu en l'augua dolza y salobre de l'hemisferio norte. Se fa servir como birolla pa peixes, pero ye dificil de criar a causa d'a suya agresividat.

O lucio puede aconseguir un grandaria relativament gran: a longaria promeyo ye d'arredol de 40 a 55&nbsp;cm, con longarias maximas rechistradas de dica 150&nbsp;cm y pesos publicaus de 28,4&nbsp;kg. Puede vivir entre 10 y 15 anyos, pero a vegadas dica 25 anyos.

## Referencias

## Vinclos externos
Torre de Miguel Sesmero

**Torre de Miguel Sesmero** ye un municipio extremenyo situato en a provincia de Badajoz y en a comarca de Llanos de Olivenza.

Perteneixe a o partito chudicial d'Olivenza y a suya población ye de  habitants, en una superficie de 58&nbsp;km² y una densidat de población de  hab/km².

## Vinclos externos

*  Pachina web municipal.
Lionel Andrés Messi

**Lionel Andrés Messi Cuccittini** (Rosario, Santa Fe; 24 de chunyo de 1987), conoxiu como **Leo Messi**, ye un futbolista archentino que chuga indistintament en as posicions de debantero u centrocampista. Dende 2023, integra lo plantel de l'Inter Miami d'a MLS. Ye tamién internacional con a selección d'Archentina, d'a cuala ye capitán y maximo goliador historico.

La mayor parte d'a suya vida futbolistica la realizó en o Futbol Club Barcelona, a lo cual estió ligau mas de vinte anyos y an ganó 35 títols, entre éls, diez de LaLiga, cuatro d'a Liga de Campeones d'a UEFA y siet d'a Copa d'o Rei d'Espanya.

Mientres ixe tiempo estió considerau con frecuencia como lo millor chugador d'o mundo d'o momento y un d'os millors de toz los tiempos,​ ye lo solo en a historia que ha ganau, entre atras distincions individuals, ueito vegadas lo Balón d'Oro, ueito premios d'a FIFA a lo millor chugador d'o mundo, seis Botas d'Oro y dos Balones d'Oro d'a Copa Mundial de Fútbol.

## Bibliografía
*  

## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina oficial de Lionel Messi
* Ficha de Lionel Messi en FCBarcelona.ye
* Ficha de Lionel Messi en a LFP
Pansa

Una **pansa** ye una birolla obtenida per l'ixecau d'a uga. Se tracta d'un caso particular de fruita ixugada.

As ugas se cullen cuan son maduras y dimpués s'ixucan a lo sol u a la uembra dica que os lulos sían con nomás entre un 15 y un 18 % d'humedat. Isto requiere una concentración d'o conteniu de fructosa d'arredol d'o 33 %. As pansas tienen dende una color amariella miel dica una parda fosca dependendo d'a variedat d'uga emplegada. De cuatro a cinco kilogramos d'ugas fan un kilogramo de pansas.

Ista fruita ixuta se produce en muitos países d'o mundo y pueden estar minchadas crudas u emplegadas en platos, postres y repostería. Resulta beneficiosa pa lo cuerpo en aduyar a resolver problemas intestinals como lo repretamiento y ralentiza l'enviellimiento prematuro d'a piel, en contener antioxidants.

## Valors nutricionals

    
## Referencias
Mezzogiorno

Lo **Mezzogiorno** (en italiano normativo, literalment "Meyodía", con o significau de zona sud u meridional) u **Meridione** d'Italia ye una macrorrechión que comprende la Italia meridional y insular.

La extensión cheografica d'o *Mezzogiorno* d'Italia corresponde en grans linias a la cuenca territorial, historica y cultural ocupata en o suyo moment per los dos Regnos de Sicilia y de Nápols (oficialment clamatos *Regnum Siciliae ultra Pharum* y *citra Pharum*, ye dicir "Reino de Sicilia dillá d'o faro" y "a iste costato d'o faro"), unificatos en 1816 en o Reino d'as Dos Sicilias, lo estato preunitario mes extenso que comprendeba las actuals rechions de los Abruzos, la Basilicata, Calabria, la Campania, Molise, Pulla, Sicilia, y part d'a rechión d'o Lazio (concretament, los antigos districtos de Gaeta y Sora, asinas como l'antigo districto de Cittaducale). Cerdenya no nunca n'ha formato parte, encara que en os datos a sobén s'adhibe a lo *Mezzogirono*.

Lo desarrollo economico d'ista macrorrechión ye obchecto d'estudio per part d'ents como la SVIMEZ, con siede en Roma, y l*'[[Associazione studi e ricerche per il Mezzogiorno]]*, con siede en Nápols.

## Referencias
Glis glis

A **mincharra grisa** ( (Linné, 1758)) ye una especie de radedor nocturno perteneixient a la familia Gliridae que se troba en a mayor parte d'Europa y partes d'Asia occidental.

A forma d'iste animal recuerda a los esquiruelos, manimenos a mincharra grisa ye muito mas chicota, tien grans uellos negros, orellas redondiadas y una coda menos preta. A cara no tien debuixos, sino largas mostaixas. As patas d'istos animals a tota hora son liucherament humidas y son feitas de tal traza que as mincharras pueden puyar arbols y parez sin dengún problema. Istos animals pueden vivir dica 9 anyos y pesar entre 70 y 160 g. A longaria capeza-cuerpo ye de 13 a 18&nbsp;cm, mas a coda de 11 a 15&nbsp;cm de largo.

## Referencias

## Vinclos externos
Ammotragus lervia

L**'arruí** u **muflón de Berbería** ( (Pallas, 1777)) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Artiodactyla]]* y familia *[[Bovidae]]* que ye nativo d'as redoladas rocosas d'o Sahara y lo Sahel, manimenos ye present en reservas y vedaus de cazata d'atras partis d'o mundo.

Os arruís miden de 60 a 90&nbsp;cm d'altaria dica l'huembro, con una longaria d'alto u baixo 1,5 m. y pesan de 40 a 140&nbsp;kg. Son de color parda arenosa, s'enfoscan con a edat, con una tripera liucherament mas clara y una linea mas fosca a lo luengo d'a suya esquena. As partis superiors y as partis externas d'as garras son d'una color sora u grisenca uniforme. I hai bella mica de pelo embolicau en o garganchón (que s'extiende dica o peito en os masclos) con una grenya radida. Os cuernos tienen una sección transversal triangular. Os cuernos se curvan enta difuera, enta dezaga, dimpués enta adintro, y pueden brincar d'os 76&nbsp;cm de longaria. Os cuernos son pro lisos, con liucheras corrucas evidents en a base a medida que l'animal madura.

A suya dieta ye constituyida per líquens, hierbas, simients, fuellas de matullera y árbols como las alcacias.

## Referencias

## Vinclos externos
Italia meridional

**Italia meridional** indica, dende lo punto de vista cheografico y estatistico, la part d'a peninsula italica que comprende las rechions de los Abruzos, la Basilicata, Calabria, la Campania, Molise y Pulla.

La definición d'Italia meridional ye distinta d'a de *[[Mezzogiorno|Mezzogiorno d'Italia]]*, entidat cheoeconomica y demografica que comprende tanto la Italia meridional como la Italia insular.

## Referencias
Herpestes ichneumon

A **mangosta** u **melonet** ( (Linné, 1758)) ye un mamifero d'a orden d'os Carnivora y familia Herpestidae que se troba sobretot en Africa a lo sud d'o Sahara, dende lo sud de Senegal y Gambia dica Africa oriental, asinas como en Angola, Zambia, Malawi y Mozambique.

Amás d'en Africa, existe en a peninsula d'o Sinai, sud de Turquía, y en Europa, en a peninsula iberica, an amuestra una liuchera tendencia expansiva y ocupa a redolada suroccidental, estando sobretot abundant en l'Algarve, Sierra Morena, Coto de Doñana y sarradez d'as provincias de Malaga y Cádiz.

Habita en redoladas costeras, lacustres y riberanas, como almarchals y paúls, privando as selvas humidas y disiertos extremos.

Lo suyo cuerpo mide entre 48 y 60&nbsp;cm; y a coda, entre 33 y 54&nbsp;cm. O suyo peso oscila entre 1,7 y 4&nbsp;kg.

## Referencias

## Vinclos externos
Ovis orientalis musimon

O **muflón** ( (Pallas, 1762)) ye un mamifero d'a orden d'os Artiodactyla y familia Bovidae que orichinalment nomás yera muito extendiu en as islas mediterranias de Corcega y Cerdenya, pero agora s'ha introduciu en numerosas arias d'Europa.

Os muflons tienen una longaria corporal de dica 120&nbsp;cm, una altaria d'huembros de 90&nbsp;cm, un peso de 25 a 40&nbsp;kg pa as fembras y de 35 a 55&nbsp;kg pa os masclos. Lo muflón tien un pelache liso, os masclos son de color sora de verano, por un regular con una punta blanquinyosa; as fembras son de color parda. D'hibierno, toz dos sexos son mas foscos.

Os masclos tienen cuernos de dica 80&nbsp;cm de luengo, retuertos en forma de caragol; as fembras en Cerdenya tienen garra cuerno, mientres que en Corcega tienen cuernos mas chicoz y liucherament corvaus.

## Referencias

## Vinclos externos
Grupos de rechions d'Italia

Las **[[rechions d'Italia]]** se dividen tipicament en cinco **grupos de rechions**, a efectos nomás que estadisticos, sin garra relevancia politica u administrativa: rechions nortoccidentals, nortorientals, centrals, meridionals y las islas.

## Istituto Nazionale di Statistica
L**[[Istituto Nazionale di Statistica]]'' fa servir ta lo suyo [[censo de población]] las siguients divisions:



== NUTS ==
En [[Italia]] las arias de nivel 1 d'o [[NUTS]], no corresponden a [[Organización territorial d'Italia|entidaz administrativas]], so que se tracta de subdivisions meramente [[estatistica]]s equivalents alto u baixo a las que emplega l'[[ISTAT]] pero con nombre diferent. **NUTS''' ye a nomenclatura estatistica d'a Unión Europea (Eurostat).
Erinaceus europaeus

L**'arizón común** u **arizón d'Europa** ( (Linné, 1758)) ye una especie de mamifero insectivoro d'a orden d'os *[[Eulipotyphla]]* y familia *[[Erinaceidae]]* que tien tot o suyo cuerpo, con excepción d'a suya tripera, recubierto de pugas.

L'arizón común ye nativo d'Europa dende a peninsula iberica y Italia enta lo norte dica Escandinavia y enta l'ueste dica as Islas Britanicas. Ye una especie por un regular comunament y ampla distribuyida que puede sobrevivir en una ampla gama de tipos d'habitats.

L'arizón común tien color parda con a mayor parti d'o suyo cuerpo cubierto per dica 6.000 pugas pardas y blancas. A longaria d'o tozuelo y o cuerpo ye de ~ 160&nbsp;mm en l'esbezo, y aumenta dica 260&nbsp;mm u mas en adultos grans. Tien una coda extremadament curta, tipicament de 20 a 30&nbsp;mm. Lo peso augmenta d'arredol de 120 g en l'esbezo dica mas de 1.100 g en a edat adulta. Lo peso maximo rechistrau ye de 2.000 g, encara que poquez especímens silvestres superan os 1.600 g mesmo d'agüerro. Lo peso d'os adultos de verano ye tipicament bella cosa menor que d'agüerro, con un promeyo d'arredol de 800 g y pesos adultos comunament tan baixos como 500 g. Os masclos tienden a estar un mica mas grans que as fembras, pero as diferencias sexuals en o peso corporal se veyen eclipsadas per una grandiza variación estacional.

## Relación con os humans
Ye una especie muit conoixida y favorita en os chardins europeus, tanto per a suya apariencia entranyable como per a suya alimentación ommnivora y preferencia per minchar una gran variedat d'insectos que pueden convertir-se en plagas d'o chardín. Puet plegar a estar una especie semidomestica.

En l'antiga Roma se criaban en cautividat, por a suya apreciada carne en ixa epoca, tamién por a suya piel y as pugas con as cuals feban cardas pa cardar la lana

## Referencias

## Vinclos externos
Atelerix algirus

L**'arizón clarisco** u **arizón moro** ( (Lereboullet, 1842)) ye una especie de mamifero d'a orden d'os *[[Eulipotyphla]]* y familia *[[Erinaceidae]]* que ye nativo d'o norte d'Africa y se pareixe muito a l'arizón común pero ye de menor grandaria y tien as orellas relativament mayors.

## Referencias

## Vinclos externos
Italia insular

La expresión **Italia insular** se refiere, per convención, a una d'as macroarias que componen la Republica Italiana, ye dicir la constituyida per las dos islas mayors y per as suyas respectivas subdivisions administrativas rechionals con estatuto especial, Cerdenya y Sicilia.

## Referencias
Talpa occidentalis

O **toponero iberico** ( (Cabrera, 1907)) ye un mamifero d'a orden d'os Eulipotyphla y familia Talpidae que ye endemico de l'ueste y centro d'a peninsula iberica que s'alimenta de tenyas y cucos baixo tierra. Se diferencia d'o tabonero europeu per a suya menor grandaria, per tener os uellos de raso tapaus per o pelo, un cranio mas alargau y estreito, y per os pelos blancos que cubren as suyas zarpas y lo suyo morro.

## Referencias

## Vinclos externos
Crocidura russula

O **moregol** u **morganyo** ( (Hermann, 1780)) ye un mamifero d'a orden d'os Eulipotyphla y familia Soricidae que se troba en rechions templadas con abundants insectos. Per un regular, se troban en habitats como feners, selvas, bardas y arias agricolas. Tamién se conoixe como **musaranya**, **bocaranya** u **rato terrero**.

Son animals en a suya mayoría nocturnos. A suya birolla consiste sobretot en insectos y as suyas tenyas, cochinetas, aracnidos y caragols y ocasionalment partis de plantas.

A suya esperanza de vida en a naturaleza ye de 18 meses, manimenos en cativerio puede augmentar dica 30 meses.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Galemys pyrenaicus

A **rata d'augua**, **topo d'augua** u **murquero** ( (Geoffroy, 1811)) ye una especie de mamifero d'a orden d'os *[[Eulipotyphla]]* y familia *[[Talpidae]]* que ye endemica d'a peninsula iberica y que ye un insectivoro semiacuatico que habita as proximidaz d'arrigachuelos y barranqueras, de costumbres sobretot nocturnos, que o suyo zenyo d'identidat mas caracteristico ye o suyo morro con forma de trompeta.

A rata d'augua mide de 11 a 14&nbsp;cm de luengo con una coda redondiada cubierta d'escatas de 12 a 16&nbsp;cm y pesa de 35 a 80 g. Puede vivir a lo menos 3,5 anyos.

## Subspecies
**G. p. pyrenaicus* (E. Geoffroy Saint-Hilaire, 1811).
**G. p. rufulus* (Graells, 1897).

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Gustaaf Deloor

**Gustaaf Deloor** naixiu de De Klinge lo 24 de chunio de 1913 y muerto en Malinas lo 28 de chinero de 2002 estió un ciclista belga, que estió profesional mientres los anyos 1930. Recordau en o mundo ciclista per estar lo primer ganador d'a Vuelta a Espanya, tamién estió lo primer en ganar dos edicions d'esta cursa de forma consecutiva en 1935 y 1936 amás de ganar atras cursas menors.

Yera chirmán d'o tamién ciclista profesional Alfons Deloor.
Fabricación

La **fabricación** u **manufactura** ye un proceso que s'usa pa la producción de bienes materials. Formalment se tracta d'a doctrina d'a producción economica que da una base de tecnolochías pa dar a las materias primas, per medio de cuantos procesos, un acabau y un determinau montache. Lo termin fabricación ye equivalent a producción en qualsequier ambito tecnolochico y puede amaneixer tanto un como l'atro a la literatura tecnica atura denotar las mesmas tecnolochías.

La fabricación ha iu evolucionando dende la antigüedat u mesmo dende la prehistoria dica l'actualidat seguntes s'han desenvolvendo nuevos metodos de producción, nuevas necesidaz y fuents d'enerchía.

## Referencias

## Vinclos externos
Suncus etruscus

O **moregonet** ( (Savi, 1822)) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Eulipotyphla]]* y familia *[[Soricidae]]* que ye lo mamifero mas chicot d'o mundo per lo que fa a peso, con nomás dende 1.3 g dica 2.5 g. O suyo corazón traquia dica 1500 vegadas per menuto, mas a ormino que cualsequier atro animal de sangre calient. Mientres iste tiempo, puede alentar dica 900 vegadas.

## Referencias

## Vinclos externos
Crocidura suaveolens

O **moregón de chardín** ( (Pallas, 1811)) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Eulipotyphla]]* y familia *[[Soricidae]]* que vive en Eurasia. Ye parellano a lo moregón común que ye d'una grandaria bella cosa mayor (os adultos pesan entre 7 y 13 g) y tien a coda relativament mas curta.

## Referencias

## Vinclos externos
Craving (drogadicción)

O termin **craving** se refiere a o deseyo incontrolable de consumir una substancia estupefacient. O deseyo inrepuntable a sobén ye acompanyato por una busca compulsiva u por a realización de determinatos comportamientos ta agafar l'obchecto sobre que se siente un cerenyo amenister.

Se manifiesta a ormino como un simptoma d'un sindrome d'abstinencia. En o lenguache común, a parola "delera" designa l'intrés con o que se fa qualcosa u l'intrés terne por bellacosa. En o respective a l'alcoholismo, se fa honra d'o vocable "dipsomanía".

## Notas
Sorex araneus

O **moregón cudicuadrato** ( (Linné, 1758)) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Eulipotyphla]]* y familia *[[Soricidae]]* que vive en gran parti d'Europa y Asia d'o Norte. A caracteristica mas distintiva d'ista musaranya ye a suya coda: pro larga (fa arredol de 2/3 d'a longaria d'o tozuelo mas o cuerpo) y ye de sección quadrangular en a suya base, d'isto prene o suyo nombre.

A grandaria d'o moregón cudicuadrato vareya entre os 55 y 82 milimetros con un peso dende 5 dica 12 gramos. Puede vivir dica 14 meses.

## Referencias

## Vinclos externos
José Juan Figueiras

**José Juan Figueiras García** naixiu de Vigo, Pontevedra o 31 d'aviento de 1979) ye un futbolista espanyol que chuga de portero y y o suyo equipo en l'actualidat ye o CD Alcoyano.

## Clubs
* *Autualizau a [[20 de chinero]] de [[2021]].*

## Campionatos nacionals

## Referencias

## Vinclos externos
Sorex minutus

O **moregón menuto** ( (Linné, 1758)) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Eulipotyphla]]* y familia *[[Soricidae]]* que vive en gran parti d'Europa y Asia. Ye un d'os mamifers mas chicoz d'Europa y d'aspecto muito pareixiu a los eixemplars chóvens d'o moregón cudicuadrato.

A grandaria d'o moregón menuto vareya entre os 42 y 66 milimetros, con una coda dende 35 dica 46&nbsp;mm, y con un peso dende 2,6 dica 5,9 gramos. Puede vivir dica 16 meses.

## Referencias

## Vinclos externos
Sorex alpinus

O **moregón d'os Alpes** ( (Schinz, 1837)) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Eulipotyphla]]* y familia *[[Soricidae]]* que ye endemico d'os Alpes.

A grandaria d'o moregón d’os Alpes vareya entre os 62 y 85 milimetros, con una coda dende 54 dica 75&nbsp;mm, y con un peso dende 5,2 dica 11,5 gramos.

## Referencias

## Vinclos externos
Sorex granarius

O **moregón iberico** ( (Miller, 1910)) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Eulipotyphla]]* y familia *[[Soricidae]]* que ye endemico d'a peninsula iberica. Mide (incluyindo la coda) arredol de 103.6&nbsp;mm y pesa 6.3 gramos.

## Referencias

## Vinclos externos
Sorex coronatus

O **moregón coronato** u **moregón de Millet** ( (Millet, 1828)) ye un mamifero d'a orden d'os Eulipotyphla y familia Soricidae que ye cuasi indistinguible d'o moregón cudicuadrato a resultas d'as suyas preferencias y os suyos costumbres habitacionals identicos. Manimenos, tien un cariotipo diferent, ye liucherament mas chicot y tien chicotas diferencias morfolochicas.

## Referencias

## Vinclos externos
Neomys fodiens

O **moregón negro** u **moregón d'augua** ( (Pennant, 1771)) ye un mamifero d'a orden d'os Eulipotyphla y familia Soricidae que vive amán de l'augua dolza, cazando presas acuaticas en l'augua y a suya redolada. O suyo pelache atrapa bambollas d'aire en l'augua, lo que aduya enormement a la suya flotabilidat, manimenos requiere que s'ancore pa remanir baixo l'augua mientres mas d'una breu inmersión.

Como muitos moregons, o moregón d'augua tien escupinazo verenoso, lo que lo converte en un d'os poquez mamifers verenosos, encara que no ye capable de foratar a piel d'animals grans ni la d'os humans. Altament territorial, vive una vida solenca y se troba en a parti norte d'Europa y Asia, dende Gran Bretanya dica la peninsula de Corea.

A grandaria d'o moregón negro vareya entre os 70 y 96 milimetros, con una coda de 47–77&nbsp;mm de longaria, y con un peso dende 15 dica 25 gramos. Puede vivir dica 18 meses.

## Referencias

## Vinclos externos
Neomys anomalus

O **moregón negro de Cabrera** u **moregón d'augua de Cabrera** ( (Cabrera, 1907)) ye un mamifero d'a orden d'os Eulipotyphla y familia Soricidae que s'alimenta sobretot d'anfibios y peixes chicoz, pero tamién s'alimenta d'insectos y cucos. A causa d'a suya chicota grandaria y, per lo tanto, a una mayor proporción de superficie a volumen, pierde calor corporal mas rapidament y ha de minchar dos u tres vegadas a suya masa corporal cada día.

## Referencias

## Vinclos externos
Arvicola sapidus

A **rata d'augua** ( (Miller, 1908)) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Rodentia]]* y familia *[[Cricetidae]]* que vive amán de l'augua, sía corrient u estancada, siempre que as marguinas sían cubiertas d'abundant vechetación y a tierra d'as marguins sía lo pro tova pa poder excavar galerías.

A carne d'a rata d'augua tien un gusto semellant a la carne de coniello, y tradicionalment s'emplegaba en a elaboración d'a paella valenciana.

## Referencias

## Vinclos externos
Lepus granatensis

L**'alicotán** u **matacán** ( (Rosenhauer, 1856)) ye  una especie de mamifero lagomorfo d'a familia *[[Leporidae]]* que ye endemico d'a peninsula iberica.

Se pareix muito a la llebre garmicera, pero ye mas chicota y tien as orellas bella cosa mas largas comparadas con o suyo cuerpo, per lo que, dobladas enta adebant, sobreixen clarament d'o cabo d'o morro. Tamién tien uns uellos grans y salients de color amariella.

A coloración ye sora per o suyo dorso y blanca per as suyas partis ventrals, con una taca negra en l'extremo d'as orellas y atra en a parti dorsal d'a coda. A parti superior d'as patas ye blanca.

As suyas dimensiones corporals son: tozuelo + cuerpo (44-47,5&nbsp;cm), coda (9,3 – 12&nbsp;cm) y orellas (9,4 – 11&nbsp;cm). O suyo peso ye alto u baixo 2&nbsp;kg.

## Referencias

## Vinclos externos
Lepus castroviejoi

A **llebre cantabrica** ( (Palacios, 1976)) ye  una especie de mamifero lagomorfo d'a familia *[[Leporidae]]* que ye endemica d'a Cordelera Cantabrica en a Peninsula iberica.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Arvicola amphibius

O **ratolín tabonero** u **rata d'augua toponera** ( (Linné, 1758), ant. *Arvicola terrestris*) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Rodentia]]* y familia *[[Cricetidae]]* que se troba en a mayor parti d'Europa, Rusia, Asia occidental y Cazaquistán.

## Referencias

## Vinclos externos
Myodes glareolus

A **rateta roya** u **topo royo** ( (Schreber, 1780)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Cricetidae que vive en redoladas boscosas y mide arredol de 100 milimetros de luengo. A rateta roya se troba en gran parti d'Europa y en o nord-ueste d'Asia. Ye orichinaria de Gran Bretanya pero no d'Irlanda, an s'introdució accidentalment y agora ha colonizau gran parti d'o sud y sud-ueste.

A rateta roya vive en selvas y arias de vechetación densa como as ocupadas per falagueras y barzeras. O suyo cado subterranio ye revestiu de molsa, plumas y fibra vechetal y contiene una reserva de birolla. Puede vivir dende deciueito meses dica dos anyadas en a naturaleza y mas de 42 meses en cativerio y ye sobretot herbivoro, s'alimenta de chitos, crostas, simients, nueces, fuellas y fruitos y ocasionalment insectos y atros chicoz invertebraus. Se puya facilment a la matullera y as ramas baixas d'os arbols, encara que no ye tan versatil como un zorz. Se reproduz en cados una miqueta fundas, an a fembra cría arredol de cuatro cadilladas de crietas mientres o verano.

## Referencias

## Vinclos externos
Microtus cabrerae

A **rateta de Cabrera** u **topo de Cabrera** ( (Thomas, 1906)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Cricetidae que ye endemico d'a peninsula iberica.

Se pareix a la rateta de campo pero ye mayor y de color mas fosca. Tien o dorso pardo fosco, y a tripera grisa fosca, con os pelos de l'anca clarament mas largos que la resta.

Vive en costeras humidas y piez de vesant en redoladas de clima mediterranio entre 500 y 1.000 metros d'altaria, encara que priva os puestos de verano mas calurosos. Tamién se troba en almarchals costeras, tasquizals, campos y selvas claras. A distribución ye muit fragmentaria, con poblacions chicotas aisladas.

Ye nocturno, y de verano no sale d'as suyas galerías subterranias. Mincha fuellas y chitos de graminias y atras plantas herbacias.

## Referencias

## Vinclos externos
Microtus agrestis

A **rateta de selva**, **rateta de prato** u **topo de prato** ( (Linné, 1761)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Cricetidae que ye un d'os mamiferos mas comuns d'Europa, con un rango que s'extiende dende a costa atlantica dica o laco Baikal.

Ye d'arredol de 10&nbsp;cm de longaria, con una coda curta, y se troban en habitats d'hierba humida, como selvas, almarchals u en as marguinas d'os ríos. Encara que fan cados una mica fundos, per un regular construyen niedos sobre lo solero. Son una important fuent de birolla pa os bobons y cualques atros depredadors, y la grandaria d'a suya población tiende a augmentar y disminuyir ciclicament. As ratetas de prato se reproducen prolificament, sobretot de verano, pero a ormino mientres tot l'anyo, mesmo baixo a nieu. As fembras producen dica siet cadillada per anyo, cadaguna con un promeyo de cuatro a seis crietas que s'esvezan dimpués d'uns catorce días.

## Referencias

## Vinclos externos
Microtus arvalis

A **rateta de campo**, **rateta de tasca** u **topo de tasca** ( (Pallas, 1778)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Cricetidae que ye amplament distribuyiu per Europa y cualques redoladas d'Asia. Ye de chicota grandaria, de 8–13&nbsp;cm de longaria, y ye muit semellant a la rateta de prato, d'a cual se distingue con prou dificultat.

Se tracta d'un herbivoro estricto, de costumbres diurnas, que s'alimenta preferentment de Dicotyledoneae. Puede estar plaga d'os cautivos, sobre tot d'os de regano.

## Referencias

## Vinclos externos
Chionomys nivalis

A **rateta de mont** u **rato de nieu** ( (Martins, 1842)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Cricetidae que habita en as montanyas d'o sud d'Europa y Caucas dica una altitut de 4700 m y tamién se troba en os Alpes. Habita predominantment en praus alpinos per dencima d'a linea d'arbols.

Ye un d'os Arvicolinae de mayor grandaria, de 92 a 140&nbsp;mm y de 35 a 70 gr de peso.

Ye sobretot un animal solitario y vive debaixo de penyas y en crepas y túnels entre penyas y gleras.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Festival Folklorico d'os Pireneus

Lo **Festival Folklorico d'os Pireneus** se tracta d'un festival de musica tradicional y folklorica que se leva a cabo anualment en a rechión montanyosa d'os Pireneus. La suya siede ye compartida, ya que s'alterna cada anyo entre Chaca, en a provincia espanyola de Uesca y Oloron-Sainte-Marie, en a rechión francesa d'Aquitania.

L'orichen d'o Festival data de 1963, anyo en o cual se celebró lo primer festival. Asinas, se celebra en a ciudat espanyola de Chaca en os anyos impars y en Aulorón en os anyos pars. Atras actividaz de folklore, amás d'a musica, son las conferencias cientificas, procesions y seminarios entre d'atras actividaz.

En 1988 estió declarau como Fiesta d'Interés Turistico Nacional.https://www.boe.es/buscar/doc.php?id=BOE-A-1988-21554

## Referencias

## Vinclos externos
Microtus gerbei

A **rateta pirinenca** u **topo pirinenco** ( (Gerbe, 1879)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Cricetidae que se troba en parti de Francia y lo Pireneu.

## Referencias

## Vinclos externos
Microtus doudecimcostatus

A **rato de coda curta**, **rateta mediterrania** u **topo mediterranio** ( (de Sélys Longchamps, 1839)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Cricetidae que se troba en Francia, Andorra, Portugal y Espanya, an vive en una ret de túnels una miqueta fundos.

Tien una longaria de tozuelo - cuerpo de 89 a 108&nbsp;mm y una coda curta que mide de 19 a 44&nbsp;mm. Pesa alto u baixo 28 g. O tozuelo ye amplo, as orellas chicotas y os uellos meyanos.

## Referencias

## Vinclos externos
Rattus rattus

A **rata negra** ( (Linné, 1758)) ye una especie de mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Muridae que ye un omnivoro cheneralista y una plaga grieu pa os labradors perque s'alimenta d'una ampla gama de cautivos agricolas. Bella vegada se la tien como mascota. En cualques partis d'a India, se considera sagrau y respetau, como per eixemplo en o templo de Karni Mata en Deshnoke (Rachastán).

Una rata negra adulta tipica mide de 12,75 a 18,25&nbsp;cm de longaria, sin incluyir una coda de 15 a 22&nbsp;cm, y pesa de 75 a 230 g, seguntes a subspecie. Tot y con o suyo nombre, a rata negra exhibe cuantas formas de color.

As ratas negras (u os suyos parasitos) pueden portiar cuantos patochenos, d'os cuals a peste bubonica (a traviés d'a pulga), o tifus (u tabardiello), a malotía de Weil, a toxoplasmosis y a triquinosis son os mas conoixius.

## Subspecies
* *Rattus rattus rattus*
* *Rattus rattus frugivorus*
* *Rattus rattus alexandrinus*
* *Rattus rattus diardii*
* *Rattus rattus brevicaudatus*
* *Rattus rattus domesticus*
* *Rattus rattus albus*
* *Rattus rattus ater*
* *Rattus rattus brookei*
* *Rattus rattus caeruleus*
* *Rattus rattus chionagaster*
* *Rattus rattus flaviventris*
* *Rattus rattus fuliginosus*
* *Rattus rattus fulvaster*
* *Rattus rattus intermedius*
* *Rattus rattus jurassicus*
* *Rattus rattus latipes*
* *Rattus rattus leucogaster*
* *Rattus rattus nemoralis*
* *Rattus rattus nericola*
* *Rattus rattus picteti*
* *Rattus rattus ruthenus*
* *Rattus rattus sueirensis*
* *Rattus rattus sylvestris*
* *Rattus rattus tectorum*
* *Rattus rattus varius*
* *Rattus rattus nezumi*
* *Rattus rattus flavipectus*

## Referencias

## Vinclos externos
Rattus norvegicus

A **rata** ( (Berkenhout, 1769)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Muridae que se creye que s'orichinó en o norte de China, pero agora iste radedor s'ha extendiu a toz os continents fueras de l'Antarctida, y ye a rata dominant en Europa y gran parti d'America d'o Norte. Con raras excepcions, a rata vive ansequiera que vivan os humans, particularment en as arias urbanas.

Os eixemplars de *Rattus norvegicus* son ratas grans, de constitución fuerte con un cranio cuadrau, morro romo y coda gruixuda, que la suya longaria por un regular ye menor que a longaria d'o tozuelo y o tronco. A longaria d'o tozuelo a lo tronco ye de 18 a 26&nbsp;cm, a longaria d'a coda de 14 a 21&nbsp;cm y a longaria d'o piet zaguero de 38 a 45&nbsp;mm. A coda tien 163-205 aniellos d'escala. As orellas son redondas y chicotas con una longaria de 17 a 23&nbsp;mm; cuan se pliegan enta adebant, aconsiguen como maximo lo canto posterior d'o uello. Os animals sexualment maduros pesan entre 170 y 350 g.

A especie amuestra un claro dimorfismo sexual, os masclos son mas grans y pesaus que as fembras. En una amuestra de Görlitz, os masclos en dos grupos d'edat d' animals sexualment maduros pesoron un promeyo de 309 y 404 g, mientres que as fembras en os mesmos grupos d'edat pesoron 255 y 315 g, respectivament. Os masclos yeran en promeyo 17,5 y 22 % mas pesaus que as fembras, a longaria d'o tozuelo a torso d'os masclos yera 8,1 y 10,1 % mas larga.

## Referencias

## Vinclos externos
Mus musculus

O **zorz**, **ixoriguet** u **rato de casa** ( (Linné, 1758)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Muridae que ye a especie mas frecuent de ratón. Se creye que ye a segunda especie de mamifers con mayor numero d'individuos, dimpués de l'Homo sapiens. Os ratos blincan sobre os dos patas zagueras. Habita de cutio amán d'o ser human, con os que mantiene una relación de comensalismo. Ye tamién o mamifero mas emplegau en experimentos de laboratorio y existen multitut de variants transchenicas que simulan malotías cheneticas humanas.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Mus spretus

O **ratón mediterranio** u **zorz mediterranio** ( (Lataste, 1883)) ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Muridae que habita en o sud-ueste d'Europa y en a costa mediterrania occidental d'Africa. Lo ratón mediterranio se pareix muito a lo ratón casero en apariencia y se puede distinguir mas facilment d'ixa especie per a suya coda mas curta.

Prefiere terrenos ubiertos, privando selvas densas, y se troba mas comunament en feners templaus, tierras cautibables y chardins rurals. Per un regular, se puede trobar en arias de feners u matulleras ubiertas, an as hierbas altas pueden aduyar a amagar-lo d'os depredadors, pero an i hai muito terreno ubierto disponible. Encara que se considera una especie de tot salvache, que priva a los humans, ocasionalment se puede trobar en edificios albandonaus.

## Referencias

## Vinclos externos
Apodemus flavicollis

O **ratolín alionau** ( (Melchior, 1834)), tamién dito **ratón de collar** u **zorz de collar**, ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Muridae que ye estreitament relacionau con o rato de mont, con o cual se trafucó mientres muito tiempo. Nomás se reconoixió como una especie deseparada en 1894. Se diferencia per a suya banda de pelache amariello arredol d'o cuello y per tener orellas un mica mas grans y, per un regular, per estar un poquet mas gran en cheneral. Con uns 100&nbsp;mm de longaria, puede puyar a los árbols y, a vegadas, pasa l'hibierno en as casas. Se troba sobretot en arias montanyosas d'o sud d'Europa, manimenos s'extiende enta lo norte en partis d'Escandinavia y Gran Bretanya. Facilita a propagación d'a encefalitis transmitida per caparras a los humans y ye una especie reservorio d'o virus Dobrava, un hantavirus responsable de causar calentura hemorrachica con sindrome renal.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Apodemus sylvaticus

O **rato de mont** u **rato de coda larga** ( (Linné, 1758)), tamién dito **ratón montesino** u **zorz montesino**, ye una especie de mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Muridae que habita en selvas, praus y campos cautivaus, y tiende a buscar arias mas selvencas d'hibierno. Cuasi en a suya totalidat nocturnos y terrestres, os ratons montesino excavan extensament, construyen nidos feitos de plantas y viven en edificios mientres as estacions mas duras de l'anyo. Ye una d'as especies mas estudiadas d'o chenero Apodemus. En Europa, s'extiende a lo norte d'Escandinavia y a l'este d'Ucraína. O rato de mont tamién se troba en o nord-ueste d'Africa y en muitas islas d'a mar Mediterrania.

## Referencias

## Vinclos externos
Tetrao urogallus

O **gallo montesín** u **pavo montesín** ( (Linné, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Galliformes y familia Phasianidae que se troba en Europa y ye famosa per a suya exhibición de parada nupcial. Ista au amuestra un dimorfismo sexual extremo, con masclos cuasi o dople d'a grandaria d'as fembras. A población mundial ye catalogada como de *menor preocupación* seguntes l'IUCN, encara que as poblacions d'Europa central y sud son disminuyindo y se troban muit esflecadas. Tamién se conoixe como **gallo salvache**, **gallo verdolet** u **aurón**

.

## Subspecies
* *Tetrao urogallus aquitanicus*.
* *Tetrao urogallus cantabricus*.
* *Tetrao urogallus karelicus*.
* *Tetrao urogallus kureikensis*.
* *Tetrao urogallus lonnbergi*. 
* *Tetrao urogallus major*.
* *Tetrao urogallus obsoletus*.
* *Tetrao urogallus pleskei*.
* *Tetrao urogallus rudolfi*.
* *Tetrao urogallus taczanowskii*.
* *Tetrao urogallus uralensis*.
* *Tetrao urogallus urogallus*.
* *Tetrao urogallus volgensis*.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Micromys minutus

O **ratolín de trigazal** ( (Pallas, 1771)), tamién dito **ratón menuto** u **zorz menuto**, ye un mamifero d'a orden d'os Rodentia y familia Muridae que ye orichinario d'Europa y Asia. Se troba tipicament en campos de cautivos de cerials, como hordio y cibada, en canyars y en atra vechetación de tallo alto, como tasquizals y bardas. Tien un pelache pardo royisco con partis inferiors blancas y una coda espullada y muit prensil, que fa servir pa puyar. Ye o radedor europeu mas chicot; un adulto puede pesar nomás 4 gramos. S'alimenta sobretot de simients y insectos, pero tamién de néctar y fruitas. Os niedos de cría (u chuzos) son construccions esfericas cudiadosament teixidas con tasquizal y unidas a tallos muit per dencima d'o solero.

 
## Referencias

## Vinclos externos
Meles meles

O **taixugo**, **taixón** u **melón** ( (Linné, 1758)) ye un mamifero d'a orden d'os Carnivora y familia Mustelidae que ye un animal de constitución poderosa, de color negra, blanca, parda y grisa, con un tozuelo chicot, un cuerpo regordenco, uellos negros chicoz y coda curta. O suyo peso vareya, de 7 a 13&nbsp;kg de primavera, manimenos puya a 15–17&nbsp;kg d'agüerro antis d'o periodo de suenio hibernal.

Ye nocturno y ye un animal social que aduerme mientres o día en un d'os cuantos cados d'a suya aria de distribución territorial. Istos cados tienen multiples cambras y dentradas, y son sistemas extensos de pasaches subterranios de 35 a 81 m de longaria. Acubilan cuantas familias de taixugos que fan servir istos cados mientres decenios. Os taixugos son niquitosos con o escoscamiento d'o suyo cado, fan leito fresco y retiran o material puerco a ormino, y defecan en cagaderos que se troban estratechicament difuera d'os cubiculos u de camín a atros asentamientos.

Encara que ye clasificau como carnivoro, o taixugo s'alimenta d'una ampla variedat de birollas vechetals y animals, alimentando-se de leremicos de tierra, insectos grans, chicoz mamifers, carnuz, cerials y tuberclos. De primavera se producen cadilladas de dica cinco crietas. As crietas s'esvezan uns meses dimpués, manimenos per un regular remaneixen adintro d'o grupo familiar. Se sabe que o taixugo comparte lo suyo cado con atras especies como coniellos, rabosas royas u tanukis, pero puede estar pro furo cuan se le provoca, una traza que s'ha explotau en Anglaterra en l'agora ilegal esporte sangroso d'o *[[badger-baiting]]*. Os taixugos pueden estar portadors de tuberculosi bovina, que tamién afecta a lo bestiar.

## Subspecies
* *Meles meles arcalus* (Miller, 1907).
* *Meles meles canescens* (Blanford, 1875).
* *Meles meles heptneri* (Ogniov, 1931).
* *Meles meles marianensis* (Graells, 1897).
* *Meles meles meles* (Linnaeus, 1758).
* *Meles meles milleri* (Baríxnikov, Puzatxenko]], 2003).
* *Meles meles rhodius* (Festa, 1914).
* *Meles meles severzovi* (Heptner, 1940).
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Wanda Díaz-Merced

**Wanda Díaz-Merced** ye una astronoma puertorriquenya, mas conoixida por emplegar la sonificación pa convertir conchuntos de grans datos a son audible. Treballó en a tecnica dimpués de perder la vista cuan yera una estudiant de grau en a Universidat de Puerto Rico.

Recibió o suyo doctorau per la Universidat de Glasgow en 2013, y estió becaria postdoctoral en l'Observatorio Astronomico Sudafricano en Ciudat d'o Cabo.

Treballa en a Oficina d'Astronomía pa lo Desenrollo (OAD) de l'observatorio sudafricano. Ha dirichiu lo prochecto OAD AstroSense dende abril de 2014.

En 2016, fació una charrada TED en Vancouver, BC, Canadá.

En 2017, estió gualardonada con una Estrela Luike.

## Referencias

## Vinclos externos

* How a blind astronomer found a way to hear the stars Charrada TED Cómo una astrónoma ciega trobó una traza d'escuitar las estrelas, febrero de 2016
Neovison vison

A **loira chica americana** u **turón negro americano** ( u ***Mustela vison*** u ***Neogale vison*** (Schreber, 1777)) ye un mamifero d'a orden d'os Carnivora y familia Mustelidae que ye orichinario de Nortamerica y ye introduciu en cuasi tota Europa. Forma parti d'a lista d'as 100 especies invasoras mas nocivas d'Europa.

O suyo pelache ye por un regular negro u pardo fosco, y lo suyo peso ye d'arredol de 1,5&nbsp;kg en os masclos y de 1&nbsp;kg en as fembras.

Orichinalment se criaba en granchas pelleteras, manimenos cuantos eixemplars s'han escapau creyando problemas en o meyo ambient. Tot y con o suyo aspecto semellant, no ye muit relacionau con a nuria y a especie no se puede cruciar con ella.

S'ha detectau una versión modificada d'o virus SARS-CoV-2 en istos animals, con a posibilidat de chenerar contaixos a humans. Isto ha levau a lo suyo sacrificio masivo en países como Dinamarca y Espanya.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Pongo pygmaeus

L**'arangután de Borneo** ( (Linné, 1760)) ye un mamifero d'a orden d'os *[[Primates]]* y familia *[[Hominidae]]* que ye endemico d'a isla de Borneo. Ye bella cosa mas alto que l'arangután de Sumatra, l'atra especie d'arangután. Tamién ye mas común, con uns 45.000 eixemplars en vida salvache frent a los 7.500 de l'atra especie. Son en periglo critico d'extinción a resultas d'a destrucción d'o suyo habitat ya que muitas crietas son capturadas, matando a los adultos, pa meter-las en zoos. L'arangután de Borneo tien una vida d'uns 35 u 40 anyos en vida salvache, pero en un zoo puede prolargar-se dica os 60.

Os masclos en libertat pesan de meya 75&nbsp;kg (con eixemplars dende 50 a 200&nbsp;kg) y tienen una altaria d'entre 1,2 a 1,4 m. As fembras oscilan entre 38,5&nbsp;kg a 30–50&nbsp;kg con altarias entre 1-1,2 m.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Pongo abelii

L**'arangután de Sumatra** ( (Lesson, 1827)) ye un mamifero d'a orden d'os Primates y familia Hominidae que vive en o nord-ueste d'a isla de Sumatra.

Son mas chicoz que os arangutans de Borneo. Asinas, os arangutans masclos de Sumatra plegan a medir uns 140&nbsp;cm d'altaria y pesan uns 90 kilos, as fembras son mas chicotas promeyando 90&nbsp;cm d'altaria y pesan uns 45&nbsp;kg.
 
## Referencias

## Vinclos externos