open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eclix solar

Un **eclix solar** ocurre cuan una parti d'a Tierra ye baixo la uembra d'a Luna que bloca la luz solar.

## Tipos
I hai tres tipos de eclixs solars:
* Total: a Luna cubre totalment o Sol.

* Parcial: la Luna no cubre per completo lo sol.

* Anular: succede cuan a Luna se troba amán d'o suyo apocheu y lo suyo diametro angular ye menor que lo solar. D'ista traza entre que l'eclix remaneix visible un aniello d'o disco d'o Sol. 

## Referencias

## Se veiga tamién
* Eclix lunar
Andrea Boattini

**Andrea Boattini** naixito de Florencia o 16 de setiembre de 1969 ye un astronomo italiano, prolifico descubridor d'asteroides y cometas.

Dimpués de desarrollar un creixent intrés en as planetas menors, se graduó en 1996 en a Universidat de Bolonya con una tesi sobre obchectos cercanos a la Tierra, mas conoixitos por os suyo acronimo NEO de l'angles *Near Earth Object*. Ye involucrado en cuantos prochectos relacionaus con o seguimiento y programas de busca de NEO, con especial intrés en os conoixius como os asteroides Atón. En l'actualidat treballa en o Laboratorio Lunar y Planetario d'a Universidat d'Arizona, dimpués d'haber pasau muitos anyos en o Consiglio Nazionale delle Ricerche (*Consello Nacional d'Investigación* d'Italia) y en l'Observatorio Astronomico de Roma. En l'actualidad treballa pa o prochecto Catalina Sky Survey, en Tucson, Arizona (Estaus Unius).
Refuchio d'Armenya

O **refuchio d'Armenya** (en castellano *Refugio de Armeña*) ye un refuchio de montanya no guardau que se troba a 1.827 m chunto a l'ibón d'Armenya y baixo o circo d'o mesmo nombre.

Administrativament ye situau adintro d'o termin municipal de Seira, en a comarca de Ribagorza, en a provincia de Uesca, Aragón.

Ye un refuchio no guardau con capacidat ta entre 20 y 25 personas. En a zona d'estar bi ha una mesa gran con cadieras ta posar-sen entre 10 y 12 personas, estanterías ta deixar as ainas de cocina y chaminera ta fer fuego.

En a parti d'alto d'o minchador pueden dormir bellas personas y a falsa tien capacidat ta dica 20 personas.

Dispone d'una radio de Protección Civil.

## Actividaz
Situau en a salida d'o circo d'Armenya ye o punto ideyal ta puyar en o día u rodiar en 2 u 3 etapas o macizo de Cotiella. Amás o GR 18, sendero de gran recorriu que trescruza o Pireneu paralelo por o sud a o GR 11, pasa por astí.

Se puet fer tamién escalada en ista zona, asinas como espeleolochía en as numerosas esplugas que bi ha.

## Se veiga tamién
* Refuchios d'o Pireneu aragonés

## Referencias

## Vinclos externos
*  Descripción en Pirineos3000
*  Ficha en Pirineos3000
*  Excursión al idílico refugio de Armeña 🏡 y su espectacular ibón. Huesca la Magia.
Tresa d'Entenza

**Tresa d'Entenza** (? - Zaragoza, 20 d'octubre de 1327), contesa d'Urchel, vizcontesa d'Àger, y sinyora d'Alcoleya de Cinca.

## Familia
Su pai estió Gombau d'Entenza, muerto en 1309 sinyor d'Alcoleya de Cinca, Chestalgar, y Xiva de Morella, qui en o suyo testamento, atorgau o 12 de setiembre de 1304, la nombra a suya heredera universal. Su mai, Constanza d'Antillón y Cabrera, fue  filla de Sancho d'Antillón y Alionor de Cabrera-Urchel, ista zaguera filla d'Alvaro I d'Urchel y d'a suya primera muller, Constanza de Montcada (pai d'Ermengol X d'Urchel con a suya segunda muller, Cecilia de Foix).

## Vida
En no tener descendencia, su tío bisabuelo Ermengol X d'Urchel alcordó con Chaime II d'Aragón nombrar-la heredera d'o condau d'Urchel. As clausulas d'o testamento d'Ermengol X d'Urchel obligaban a que ella recibiera o condau en casar-se con un fillo d'o rei d'Aragón que no fuese a reinar, privando, asinas, que o condau estase asumido - y subsumido - por a Corona. Ermengol morió en 1314 y en ixe mesmo anyo, o 10 de noviembre, Tresa se casó con o infant Alifonso, fillo de Chaime II d'Aragón y Blanca de Nápols. Retirau o primochenito d'o rei, Chaime d'Aragón, a la vida contemplativa, o mariu de Tresa se convirtió en o hereu a la corona en 1319 como Alifonso IV d'Aragón. Ixe mesmo anyo naixió un fillo barón d'o matrimonio, o futuro Pero IV d'Aragón. En 1323, Tresa acompanyó a o infant Alifonso en a campanya ta conquistar a isla de Cerdenya.

O condau d'Urchel pasó a o suyo fillo Chaime I, qui tamién fue vizconte d'Àger, barón d'Entenza, d'Antillón y d'Alcoleya de Cinca.

Muller y mai de reis, o destín l'impidió reinar, ya que morió en Zaragoza en o parto d'o suyo fillo Don Sancho cinco días antis que su marido succediera a su pai a o mando d'a Corona d'Aragón. Fue apedecada en a zaragozana ilesia de Sant Francisco a un costau d'o presbiterio en un mausoleu de marbre sostenido por seis lions con a suya efichie en trache de relichiosa y con feguras plorants arredol d'o sarcofago. Chunto a ella i yeran os suyos dos fillos menors, Isabel y Sancho, con as suyas efichies pintadas sobre tabla, la d'Isabel vestida de moncha clarisa, y Sancho con guirnalda y cabello descenyiu. Abaixo se leyeban os versos siguients:

## Referencias

## Bibliografía
*  *Relaciones del condado de Urgel con Castilla y León*. Ernesto Fernández-Xesta y Vázquez. 2001, E&P Libros Antiguos, S.L. ISBN 84-87860-37-0.
Circo d'Estaubé

O **circo d'Estaubé** (en francés *cirque d'Estaubé*) ye un circo glaciar situau en o centro d'a cordelera d'os Pireneus, en o departamento d'os Altos Pireneus de Francia, mugando con Aragón.

Tien una amplaria meya de 3,4&nbsp;km y a suya base se sitúa arredol d'os 1.800 metros d'altaria. As cumbres que lo forman tienen entre 2.800 y 3.000 metros d'altaria. O clima d'iste puesto ha feito que en o circo no bi haiga árbols ni grans matorrals. Gracias a la suya importancia medioambiental, o parache ye incluyiu en o Parque Nacional d'os Pireneus.

As suyas parez las forman picos como o Marmorés d'el Cul Gran (3.071 m), o pico de Tuca Roya (2.818 m), o pico de Pineta (2.859 m), a punta d'el Garién (2.720 m), Montraspo Baixo (2.662 m), Montraspo Alto (2.694 m), o pico de la Capiella (2.826 m) y o pico de la Canal (2.768 m).

A forqueta de Tuca Roya (2.953 m), a on se troba o refuchio de Tuca Roya, comunica o circo con l'ibón de Marmorés, en Aragón. Atros pasos de montanya entre as dos versants son a breca Deux Bornes (2.768 m), a portiella d'el Garién (2.611 m) y o puerto de la Lera (2.469 m). Destaca en a paret d'o circo o glaciar de Astazú.

## Se veiga tamién
* Circo de Gavarnía
* Circo de Tormoseta
Extinction Rebellion

***Extinction Rebellion*** u tamién **XR** (en aragonés *Rebelión cuentra la Extinción*) ye un movimiento social mundial que lo suyo obchectivo ye influyir sobre los gubiernos d'o mundo y las suyas politicas meyoambientals per medio de l'acción dreita y la desobediencia civil.

*Extinction Rebellion* encetó las suyas actividaz en octubre de 2018 en o Reino Uniu dimpués d'una carta ubierta d'un grupo de bels cient academicos clamando a l'acción en cuentra d'a crisi ecolochica.

En chulio de 2019 se formó l'ala choven d'o movimiento clamada *XR Youth* (en aragonés *chovenalla d'o XR*) con chent que ha naixiu dimpués de 1990.

## Vinclos externos
*  Pachina web d'Extinction Rebellion.
Circo de Pineta

O **circo de Pineta** ye un circo glaciar d'orichen glaciar situau en a parti alta d'a valle Verde en l'extremo norte d'a provincia de Uesca en Aragón.

Fa parti d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols y ye dominau por a punta de Treserols (3.355 m). A punta d'el Garién (2.720 m), o pico de Pineta (2859 m), Montraspo Alto (2694 m) y Montraspo Baixo (2662 m) forman d'atra man a paret que desepara a iste circo d'o circo d'Estaubé.

## Se veiga tamién
* Valle Verde
* Circo de Barrosa a l'este.

## Vinclos externos
Circo de Tormoseta

O **circo de Tormoseta** (en francés *cirque de Troumouse*) ye un circo glaciar situau en o centro d'a cordelera d'os Pireneus, en o departamento d'os Altos Pireneus de Francia, mugando con Aragón.

Tien una amplaria meya de 4&nbsp;km y a suya base se sitúa arredol d'os 2.200 metros d'altaria, estando un d'os circos mas grans d'os Pireneus y d'Europa. As cumbres que lo forman tienen entre 2.800 y 3.100 metros d'altaria. O clima d'iste puesto ha feito que en o circo no bi haiga árbols ni grans matorrals. Gracias a la suya importancia medioambiental, o parache ye incluyiu en o Parque Nacional d'os Pireneus.

As suyas parez las forman picos como o pico de la Pala (2.723 m), a punta Fernars (2.696 m), a punta Baixa de las Blancas (2.702 m), a punta Alta de las Blancas (2.902 m), a punta d'es Ibons (2.888 m), o pico de l'Almunia Gran (3.132 m), o pico de l'Almunia Chica (3.094 m), a punta de las Loseras (3.088 m), a punta de Tormoseta (3.083 m), o pico Heïd (3.022 m), a punta Aires (3.028 m), o petit Pic Blanc (2.954 m) y o Gerbats (2.904 m).

## Se veiga tamién
* Circo de Gavarnía
* Circo d'Estaubé
Circo d'Armenya

O **circo d'Armenya** (en castellano *circo de Armeña*) ye un circo glaciar situau en o Pireneu aragonés. Fa parti administrativament d'o municipio de Seira en Ribagorza.

Entre as cimas que forman as suyas parez destaca o macizo de Cotiella (2.915 m). Atras cimas son a punta Reduno (2.545 m), a punta Yali (2.706 m), Cotielleta (2.731 m), a punta d'Armenya (2.823 m), a punta de las Coronas (2.821 m), o pico de la Rivereta (2.685 m), o pico Llosa (2.708 m) y a punta Alta (2.735 m).

A os piez d'o circo se troban o refuchio d'Armenya(1.827 m) y l'ibón d'Armenya, a os que s'accede dende o lugar de Barbaruens. Ye un puesto conoixiu por os amants d'a espeleolochía ya que bi ha un intresant rete hidrografico subterranio formau por a-saber-las esplucas.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En www.turismoribagorza.org
Ereta d'as Bruixas

A **Ereta d'as Bruixas** (en castellano *Ereta de las Brujas*) ye una cima pirenenca de 2.594 metros d'altaria situata en o macizo de Cotiella sobre a crencha d'o Vacarizal.

Se troba administrativament en o trifinio entre a Fueva, o Pueyo d'Araguás (a traviés d'un exclau d'o suyo municipio) y Plan

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Mobisón Chicot

O **Mobisón Chicot** ye un mont pirenenco de 2.535 metros d'altaria situau en o macizo de Cotiella y administrativament en o municipio de Plan.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Eclix lunar

Un **eclix lunar** ocurre cuan a Luna pasa dezaga d'a Tierra y d'a suya uembra.

## Tipos
I hai tres tipos de eclix lunar:
* eclix total: succede cuan a luna dentra totalment dentro d'a uembra d'a Tierra. Entre que iste tipo de eclix a sola luz que aconsigue la luna ye la que trascruza l'atmosfera terrestre lo que causa una color royisca, per ixo a vegadas a la luna en un eclix total se le clama tamién *luna de sangre*.

* eclix parcial: succede cuan una parti d'a Luna dentra en a uembra d'a Tierra.

* eclix penumbral: succede cuan a Luna pasa a traviés d'a penumbra u solombrío d'a Tierra lo que causa un liuchero enfoscamiento d'a Luna.

## Se veiga tamién
* Eclix solar

## Referencias
Mir

A **Mir** (en ruso Мир, en aragonés *paz*) estió una estación espacial lanzada per a Unión Sovietica que estió en servicio dende 1986 dica 2001.
A Mir estió la continación d'o programa Salyut y estió a la suya vegada sustituyida per la ISS. Yera en una orbita baixa y yera constituyida per siet modulos que podeban auespar dica tres cosmonautas.

## Referencias
Circo de Gavarnía

O **circo de Gavarnía** (en francés *Cirque de Gavarnie*) ye un circo glaciar que fa parti d'o macizo d'as Tres Serols, que fue declarau en 1997 Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco. O salto d'augua de Gavarnía ye un d'os mas altos d'Europa, con mas de 400 m de cayida vertical. O circo de Gavarnía ye situau en os Pireneus, en a comuna francesa de Gavarnía (Altos Pireneus), en a rechión d'Occitania, adintro d'o Parque Nacional d'os Pireneus.

Con un diametro de seis kilometros, ista muralla rocosa, marabiella d'a naturaleza, ye un d'os puestos mas vesitaus de toz os Pireneus franceses. O terreno calcario, gris, ocre u rosa, puya dica mas de 3.000 m d'altaria.

A paret tien dica 1.500 m d'altaria dende o fondón d'a val dica bellas d'as cimás mas alteras d'o Pireneu, como o Marmorés d'el Cul Gran (3.071 m), o Pico Plan de Marmorés (3.248 m), a punda de ro Faixón (3.009 m), a punda de ro Corral Ciego (3.006 m) y a punda Negra (3.144 m).

A breca de Roldán ye una curiosidat cheolochica, una puerta en a crencha rocosa, accesible dende o puerto de Buixaruelo, a o que s'arriba facilment por a estación d'esquí de Gavarnía-Gèdra. Tamién se puet arribar a Buixaruelo por una empinada rota, con amplaria en bel trampo ta nomás un vehíclo, a la que s'accede a la ezquierda, chusto dimpués de pasar o puent de Torla, a on prencipia a vía d'acceso a o Parque Nacional d'Ordesa.

## Se veiga tamién
* Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols
* Parque Nacional d'os Pireneus
* Circo d'Estaubé
* Circo de Tormoseta

## Vinclos externos

*  Red Natura 2000
Boeing X-37

**Boeing X-37** ye una nau espacial robotica reutilizable que ye operau per la Fuerza Aeria d'os Estaus Unius (USAF). A nau aterriza como un avión y las suyas misions en o espacio son secretas y la suya carga ye desconoixida.
O X-37 prencipió como un programa d'a NASA en 1999 pero en 2004 se trespasó a lo Departamento d'Esfensa d'os Estaus Unius.

## Misions

## Referencias
Estación espacial

Una **estación espacial** ye una nau u vehíclo espacial disenyau p'acullir tripulans humans en orbita per amplos periodos de tiempo y que manca de sistemas de propulsión propio u de sistemas d'aterrizache.
As estacions espacials son utilizadas pa investigacions cientificas encara que tamién i hai habiu estacions pa usos militars en o pasau.

A primera estación espacial d'a historia estió la Salyut 1 d'o programa Salyut d'a Unión Sovietica que estió lanzada a lo espacio lo 19 d'abril de 1971.

## Se veiga tamién
* Programa Salyut
* Mir
* ISS
* Skylab

## Referencias
Refuchio de Lliterola

O **refuchio de Lliterola** (en castellano *Refugio de Literola*) ye un refuchio de montanya no guardau que se troba a 2.020 m, en o Parque Natural de Posets-Maladeta, chusto en o forcallo entre os barrancos de Lliterola y Fites del Perdiguero.

## Actividaz
En a val de Lliterola se troban l'ibón Blanco de Lliterola, l'ibonet de Lliterola y o glaciar de Lliterola.

Entre os picos que son accesibles dende o refuchio bi ha bels tresmils como a tuca de Lliterola (3.097 m), a Fita d'el Perdiguero (3.172 m), a tuca d'el Perdiguero (3.219 m), a tuca d'el Paso d'Alto de Lliterola (3.097 m), a tuca Roya de Lliterola (3.122 m), l'Agulla de Lliterola (3.028 m), a tuca de l'Estraperlo (3.102 m), a tuca de Crabioles (3.107 m), l'Agulla de Crabioles (3.016 m) u a tuca d'el Cabo d'els Arenals (3.038 m).

## Se veiga tamién
* Refuchios d'o Pireneu aragonés

## Referencias
*  En pirineos3000
Lliterola

**Lliterola** puet fer referencia a:

* A **[[val de Lliterola]]**, una **val pirenenca** situada en a comarca de Ribagorza.
* O **[[glaciar de Lliterola]]**, un **glaciar** que se troba a o fundo d'a debantdita val.
* L**'[[ibón Blanco de Lliterola]]**, un **ibón** formau por o retacule de l'anterior glaciar.
* L**'[[ibonet de Lliterola]]**, un chicot **ibón** formau por as auguas que baixan de l'anterior ibón.
* O **[[barranco de Lliterola]]**, un **barranco** que naixe en l'anterior ibón.
* O **[[refuchio de Lliterola]]**, un **refuchio de montanya** no guardau situau a 2.020 metros d'altaria.
* Dos **pasos de montanya** en a val de Lliterola:
** O **[[paso d'Alto de Lliterola]]** (3.049 m).
** O **[[portillón de Lliterola]]** (2.983 m).
* Cualques **montanyas** situadas en a val de Lliterola:
** A **[[tuca Roya de Lliterola]]** (3.122 m).
** A **[[tuca d'el Paso d'Alto de Lliterola]]** (3.097 m).
** A **[[tuca de Lliterola]]** (3.097 m).
** L**'[[Agulla de Lliterola]]** (3.028 m).
** A **[[tuca de la Estiveta Lliterola]]** (2.825 m).
Pico de Tres Hombres

O **pico de Tres Hombres** ye un mont de 2.276 metros d'altaria situau en a val de Tena, en o municipio de Sallent de Galligo, Alto Galligo.

Se troba en a estación d'esquí d'Aramón Formigal.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Pico de las Tres Güegas

O **pico de las Tres Güegas** ye un mont de 2.304 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo y Canfranc.

Se troba en a estación d'esquí d'Aramón Formigal.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Sierra Condiana

A **sierra de Condiana** ye una sierra situada en mas que mas en a comarca pirenenca de l'Alto Galligo y parcialment en a suya muga con a Chacetania entre os municipios de Sallent de Galligo y Canfranc.

Zarra por o sud o barranco d'o Cantal, en a endrecera Este-Ueste, chunto a o sector de Sarrios d'a estación d'esquí d'Aramón Formigal.

O suyo cobalto ye o pico de las Tres Güegas (2.304 m). Atras cimas prencipals son o pico de Tres Hombres (2.276 m), a punta Sorpena (2.244 m), A Sierra (2.293 m) y a punta Condiana (2.244 m).

## Bibliografía
* Instituto Geológico y Minero de España: *Mapa Geológico de España E 1:50.000. Sallent de Gallego*. Fuella 145 (29-8). Servicio de publicaciones del Ministerio de Industria y Energía, 1989.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Campanil d'Izas

O **Campanil d'Izas** ye un mont de 2.268 metros d'altaria situau administrativament en o municipio de Canfranc, en a canal d'Izas y a os piez d'a cara norte d'a Pala d'Ip.

A primera puyada a ista cima la facioron I. Falo, J. Mustienes y A. Vicente en 1963.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Estadio Bislett

O **estadio Bislett** (en noruego *Bislett stadion*) ye un estadio esportivo situau en Oslo, Noruega. A suya dabantera fue en l'anyo 1922, con reformas en l'anyo 1940, 1952 y espaldau en l'anyo 2004 ta la construcción d'o nuevo estadio actual.

Cal destacar que fue a seu d'o Campionato d'Europa d'Atletismo en a suya edición de 1946 y estadio olimpico y seu d'o Chuegos Olimpicos d'Oslo 1952. Dende l'anyo 1965 ye tamién seu d'os *[[Bislett Games]]*.

## Vinclos externos
Das alte Karussell

**"Das alte Karussell"** ([]; en aragonés: «O carrusel viello») ye una canción escrita por George Betz-Stahl y interpretata en alemán por Lys Assia. Se publicó como single en 1956 por meyo d'a discografica Decca Records. Fue eslechita pa representar a Suiza en o Festival d'a Canción d'Eurovisión de 1956 dimpués d'obtener o segundo puesto en una final nacional suiza.

## Festival d'a Canción d'Eurovisión 1956

### Selección
"Das alte Karussell" participó en una final nacional organizata por a emisora suiza Télévision suisse romande. Quedó en a segunda posición, conque se clasificó pa representar a Suiza en o Festival d'a Canción d'Eurovisión 1956 chunto a «Refrains», a canción ganadora d'a final.

### En o festival
La canción participó en o festival celebrato en o Teatro Kursaal de Lugano, Suiza, o 24 de mayo de 1956, estando interpretata por la cantaire suiza Lys Assia. La orquesta fue dirichita por Fernando Paggi.

Fue interpretata en segundas, seguindo a los Países Baixos con Jetty Paerl interpretando «De vogels van Holland» y precedendo a Belchica con Fud Leclerc interpretando «Messieurs les noyés de la Seine». O resultato d'as votacions no fue revelato, conque se desconoixe o puesto final de la canción.

## Se veiga tamién
* Suiza en o Festival d'a Canción d'Eurovisión

## Referencias
Venus Express

**Venus Express** yera una sonda espacial d'a ESA y estió la primera en estudiar globalment l'atmosfera de Venus.

## Caracteristicas
A sonda Venus Express yera una copia de Mars Express adaptada a las condicions de Venus. A causa que ista planeta ye a la metat de distancia d'o sol, ixo requirió mayors radiadors pa esturrufiar a suya calor y uns panels solars d'a metat de grandaria.

Venus Express teneba siet trastes cientificos:
* Venus Monitoring Camera (VMC)
* Analyser of Space Plasma and Energetic Atoms (ASPERA)
* Planetary Fourier Spectrometer (PFS)
* Visible/Ultraviolet/Near-infrared Mapping Spectrometer (VIRTIS)
* Venus Express Magnetometer (MAG)
* Venus Radio Science Experiment (VeRa)
* Ultraviolet and Infrared Atmospheric Spectrometer (SPICAV/SOIR).

## Historia
A misión estió proposada en marzo de 2001. En noviembre de 2002 ESA dio la suya aprebación.
Venus Express estió lanzada lo 9 de noviembre de 2005 dende lo puerto espacial ruso de Baikonur en Cazaquistán emplegando un codete Soyuz-Fregat. L'11 d'abril de 2006 plegó a Venus. Finalment en noviembre de 2014 acabó lo suyo combustible y cayió d'a suya orbita destruyendo-se en dentrar en l'atmosfera de Venus.

## Referencias
Orbita de transferencia de Hohmann

A **orbita de transferencia de Hohmann** ye un tipo d'orbita emplegada pa aconseguir atras planetas d'o sistema solar dende la Tierra usando lo menor propelent posible. En o caso de querer aconseguir planetas exteriors a la Tierra como per eixemplo Marte, asume que la nau sigue una orbita solar con o suyo punto mas leixano d'o Sol (clamau afelio) cuan intercepta la planeta deseyada y lo perihelio la Tierra.
En o caso de viachiar enta las planetas interiors (como Venus), l'afelio ye la Tierra (lo punto de lanzamiento) y lo perihelio ye la planeta deseyada.

Iste tipo de orbita prene lo suyo nombre de l'incheniero alemán Walter Hohmann que la describió en o suyo libro *L'accesibilidat d'os cuerpos celestes* (en alemán *Die Erreichbarkeit der Himmelskörper*) publicau en 1925.

## Referencias
Pico Campo de Troya

O **pico Campo de Troya** ye un mont de 2.218 metros d'altaria situau administrativament en o municipio de Sallent de Galligo.

Se troba en a estación d'esquí d'Aramón Formigal.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Punta Feixons Royos

A **punta Feixons Royos** ye un pico de 2.259 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en o municipio de Bielsa (Aragón).

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Primitivo Villacampa

**Primitivo Villacampa Viscasillas**, conoixito esportivamente como **Primo** y naixito de Ascellas o 2 de chulio de 1913 y muerto en Uesca l'11 d'aviento de 1975, fue un jugador de fútbol aragonés que chugó como centrocampista.

O suyo primer equipo conoixito fue o CD Huesca y una anyata dimpués fichó por o Zaragoza FC a on chugó mientres 6 temporatas, siendo o primer chugador d'a historia en chugar con os dos prencipals equipos aragoneses, d'antis d'a suya retirata chugó en o CD Constància d'Inca, en o CD Mallorca y con o Atlético Zaragoza la Copa d'o Cheneralisimo.

En o Real Zaragoza fue parte d'a cheneración de chugadors conoixitos como *Los Alifantes*, que consiguieron a primera puyata ta la maxima categoría d'o fútbol espanyol, a Guerra Civil no permitió que se veyera tot o potencial que teneban Primitivo y o Real Zaragoza. Primitivo fue conoixito por meter gols olimpicos, ye decir, un gol directo desde o saque de corner, teneba tan buena traza que o 17 d'aviento de 1939 en o campo de Torrero li fació al Atlético Aviación dos gols olimpicos en o mesmo partiu.

## Equipos

## Referencias

## Vinclos externos
*  Perfil esportivo de Primo en bdfutbol.
O Porté

**O Porté** (en castellano *El Porté*) ye un mont de 2.439 metros d'altaria situau administrativament en o municipio de Canfranc.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Punta Espelunciecha Oriental

A **punta Espelunciecha Oriental** ye un mont de 2.247 metros d'altaria situau en a val de Tena, en o municipio de Sallent de Galligo, Alto Galligo.

## Toponimia
Tien o suyo orichen en o latín *speluncĕlla* con o significau d'espelunga' y o diminutivo propio de l'aragonés tensino -iecha.

## Vinclos externos
*  En Mendikat

## Referencias
Tozal d'o Mallo (Pandicosa)

:*No entivocar-se con o [[Tozal d'o Mallo]] (2.254 m) en a [[val d'Ordesa]]. Pa atros usos d'a parola mallo, se veiga [[Mallo (desambigación)]].*

O **tozal d'o Mallo** ye un mont de 1.909 metros que se troba administrativament en o municipio de Pandicosa (Uesca).

Se troba entre os barrancos de Piniecho y Poco Bueno u barranco dero Mallo.

## Vinclos externos
* En "Mendikat"
Especie relicta

En Biolochía, una **especie relicta** (cultismo que en aragonés se pronuncia /reˈlita/, "relita", u /reˈliwta/ "reliuta") ye un organismo que en o pasau heba teniu una distribución cheografica mas ampla pero que en l'actualidat ye constrenyiu a una extensión minima d'aquella.

As especies pueden estar relictas por fenomenos naturals, como as glaciacions, por cambios climaticos u procesos d'extinción por l'acción d'a especie humana. Muitas d'as especies en periglo d'extinción son a la vegada especies relictas, como p. ex. as zagueras poblacions d'onso en os Pireneus.

## Se veiga tamién

* Endemismo.
* Periglo d'extinción.
Plantigrado

Un **plantigrado** ye un animal que refirma o peso corporal sobre a planta d'os suyos piez, en o tarso y metatarso, y as palmas d'as mans. O concepto se contraposa a dichitigrado, u animal que refirma o peso sobre os didos.

Buena mida d'os grupos de mamiferos mas numerosos huei son dichitigrados, como os artiodactilos, perisodactilos, felidos, canidos, etc. y tamién todas as aus. A locomoción plantigrada ye mas frecuent entre as clases mas basals de Vertebrata, como anfibios y reptils, pero tamién se troba entre diferents órdens relativament primitivas de mamiferos, como os soricomorfos. Atros grupos de mamiferos que son plantigrados por definición son os Primates y os Rodentia (radedors). Entre os Carnivora, i ha grupos evolutivos que s'ha tornau plantigrados de forma secundaria a partir d'antipasaus que caminaban sobre os didos, como os ursidos y os mustelidos.

## Etimolochía

A parola plantigrado se composa de dos etimos latinos: <*planta*, que significa la «planta» d'o piet, igual que en a luenga actual, y <*gradare*, «fer pasos», que dimana de <*gradus*, «paso». Por ixo, un plantigrado ye «o qui fa pasos con as plantas d'os piez».

## Referencias

## Se veiga tamién

* Dichitigrado.
* Unguligrado.
* Sufixo -grado.
Rechistro fósil

O **rechistro fósil** ye o conchunto total de fósils que se puede trobar d'un organismo concreto, taxón u grupo d'organismos y, conoixendo la suya antiguedat, proporciona un mesura indirecta de a pervivencia en o tiempo que tiene u tenió lo dito organismo u taxón d'organismos.

## Se veiga tamién

* Fósil.
* Paleontolochía.
Pala del Millá

A **pala del Millá** ye un pico de 2.827 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Chistén y Sant Chuan de Plan (Aragón).

Se troba adintro d'o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Penya Gabarda

A **penya Gabarda** ye un mont de 2.608 metros que se troba administrativament en o municipio de Pandicosa (Uesca).

## Toponimia
William Dennis Elcock sinyala que se tracta d'un toponimo común en o Pireneu, derivau d'o latín *CAPERE, -ARRA, -ARDA*. O termín fa referencia tanto en as luengas romances pirenencas como en basco a arbustos provistos de punchas, denominaus en aragonés gabardas.

## Referencias

## Vinclos externos
* En "Mendikat"
Caniformia

Os **caniformes** (nombre cientifico **Caniformia**) son una d'as dos subordens en as que se divide a orden Carnivora, d'os mamiferos.

A suborden se sustenta en cualques caracteristicas morfolochicas exclusivas que tienen todas as familias integraderas, y que no se troba difueras d'o grupo. Etimolochicament, a parola Caniformia significa «os que tienen forma de can». L'atra gran suborden de Carnivora, contraposada a Caniformia, ye Feliformia u os feliformes («os que tienen forma de gato»).

## Árbol filochenetico

*'

== Pinnipedia ==

A infraorden *Pinnipedia*, que incluye [[foca]]s, [[lión marino|lions marins]] y [[morsa]]s, evolucionó a partir d'antipasaus caniformes que adoptón una vida acuatica. Por ixa razón son clasificaus adentro de *Caniformia''.

## Se veiga tamién

* Feliformia.

## Vinclos externos
Agulla d'el Clot Gran

L**'agulla d'el Clot Gran** (en castellano *Aguja Superior del Clot*) ye un pico de 2.535 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en o municipio de Sant Chuan de Plan (Aragón).

Se troba adintro d'o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Toponimia
Un clot ye una fondada en o terreno, lo que sería sinonimo de foya u fueya, muitas vegadas en as cubetas formadas por erosión glaciar. Bi'n ha atros eixemplos en a toponimia pirenenca como a punda de ro Clot de ra Fuent.

## Se veiga tamién
* Agulla d'el Clot Chicot

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Agullas d'el Clot

As **agullas d'el Clot** son dos picos que se troban en o municipio de Sant Chuan de Plan:

* L**'[[agulla d'el Clot Gran]]** (2.535 m).
* L**'[[agulla d'el Clot Chicot]]** (2.464 m).
Gaia (observatorio)

**Gaia** ye un observatorio espacial d'a ESA que fa astrometría, ye decir medir as posicions, as distancias y los movimientos d'as estrelas. Estió lanzau en aviento de 2013 y ye fendo lo mayor y mas preciso catalogo d'o espacio con mil millons d'obchectos astronomicos.
Se troba a 1.5 millons de km d'a Tierra en o punto de Lagrange L2 d'o sistema Tierra-Sol en una orbita Lissajous.

## Referencias
Carolyn Porco

**Carolyn Porco** ye una cientifica planetaria implicada en as misions Cassini-Huygens pa explorar Saturno y las suyas satelites y la misión Voyager pa explorar l'exterior d'o Sistema Solar. Ye una renombrada experta en aniellos planetarios y actualment una activa espardidora de ciencia.

## Referencias
Spacelab

**Spacelab** yera un laboratorio cientifico reutilizable d'a ESA que volaba en a bodega de carga d'os transbordadors d'o programa Space Shuttle. I habió 22 misions Spacelab entre 1983 y 1998 dica que la dentrada en servicio d'a Estación Espacial Internacional fació innecesario lo suyo uso.

## Referencias
Opportunity

**Opportunity** yera un rover robotico d'a NASA que estió activa explorando Marte dende 2004 dica 2018 cuan la suya misión orichinal yera prevista que durase 90 diyas marcians (bels 92,5 diyas terrestres). Recorrió 45 kilometros y fació bels 225.000 fotos.

## Historia
O rover estió construyiu de conchunta con unatro chiminuco clamau Spirit y totas dos estioron lanzadas en 2003. Opportunity aterrizó en Meridiani Planum en Marte lo 25 de chinero de 2004. O robot duró muitos mas anyadas d'a precura orichinal y se ganó la embotada falaguera de *Oppy*.

Dende chunyo dica aviento de 2004 estió rechirando lo crater Endurance. 
Dende abril dica chunyo de 2005 estió bozau en una duna d'arena que cuasi acaba con a misión. Finalment dimpués de diferents delicadas maniobras estió capaz de liberar-se.
En setiembre de 2006 plegó a lo crater Victoria que estió explorando detenidament dica agosto de 2008.

En l'estiu de 2018 una enorme tronada de polvo cubrió per tot Marte con o que los suyos panels solars no podioron alimentar as suyas baterías y istas se descargoron definitivament.

## Referencias
Telescopio espacial James Webb

O **telescopio espacial James Webb** (u tamién **JWST**, acronimo de l'anglés *James Webb Space Telescope*) ye un telescopio espacial lançado per a NASA y que observará lo universo en o espectro infrarroyo. O suyo espiello prencipal de 6.5 metros de diametro, clamau *Optical Telescope Element*, ye en realidat un conchunto de 18 espiellos hexagonals feitos de berilio y cubiertos per una fina telada d'oro.

O telescopio será situau en o punto de Lagrange L2 d'o sistema Tierra-Sol a 1,5 millons de kilometros d'a Tierra. Pa poder realizar as suyas observacions con precisión os suyos trastes serán mantenius a una temperatura de −220&nbsp;°C.

O prochecto acumulou retardos significatius (yera previsto lo suyo lanzamiento en 2007) y uns grandizos sobrecostos (10.000 millons de dolars en octubre de 2019 en cuenta d'os orichinalment previstos 500 millons de dolars).

O JWST ye un clasico eixemplo d'os prochectos denominaus en anglés *too big to fail* ("masiau gran pa cayer"). Son prochectos en os cuals s'ha invertiu tantos diners que encara s'invierte mas pa privar que se cancele y tot se pierda.

Finalment estió lanzau lo 25 d'aviento de 2021 per un codete Ariane 5 dende Kourou (Guayana Francesa).

## Referencias
Ruxiada

***Ruxiada*** yera una revista escrita de raso en aragonés que publicaba la Colla de Fablans d'o Sur. Se publicó en Teruel dende agüerro de 1989 dica finals de 1998. Amaneixioron en 26 numeros. Teneba una periodicidat trimestral y costaba 100 pesetas. O suyo consello de redacción yera constituyíu per: Chusé María Cebrián Muñoz, Chabier de Jaime Lorén, Migalánchel Martín Pardos, Chuse Carlos Rubio Láinez, Carmen Soguero Pamplona, Chorche Chulilla Gazulla y Chusé Lois Martín Linares.

## Referencias
Luis Muriel

**Luis Fernando Muriel Fruto** (Santo Tomás, 16 d'abril de 1991) conoixito esportivament com **Luis Muriel** u simplament **Muriel** ye un futbolista colombiano que chuega en a posición de debantero en l'Atalanta d'a Serie A italiana. Ye internacional con a selección de fútbol de Colombia.
Katie Bouman

**Katie Bouman** ye una incheniera electrica y cientifica d'ordinadors especializada en o campo d'a imachen computerizada. Ella ha desenvuelto un algorismo conoixiu como *Continuous High-resolution Image Reconstruction using Patch priors (CHIRP)* que sirvió pa obtener en abril de 2019 a primera imachen en a historia d'un forau negro.
Punta Mollón

A **punta Mollón** ye un pico de 2.294 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en o municipio de Chistén (Aragón).

Se troba adintro d'o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Marcatiecho

**Marcatiecho** puet fer referencia a:

*A **[[punta Marcatiecho]]** (2.651 m), un **pico** situau en a muga entre os municipios de Bielsa (Aragón) y Aranyonet (Occitania).
*A **[[penya Marcatiecho]]** (2.595 m), un **pico** situau en o municipio de Bielsa (Aragón).
* O **[[puerto de Tringonier|puerto de Marcatiecho]]** u **puerto de Tringonier** (en francés *Port de Moudang*, en castellano *Puerto de Trigoniero*), un **puerto de montanya** situau en a muga entre Aragón y Francia a 2.495 m d'altaria.
Montarruegos d'Abaixo

**Montarruegos d'Abaixo** u **Corona d'el Cau** ye un pico de 2.199 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en o municipio de Chistén (Aragón).

## Se veiga tamién
* Montarruegos d'Arriba

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Espluga de Casteret

A **espluga de Casteret** ye una espluga que fue descubierta por Norbert Casteret en o mes de chunio de 1926.

Se troba en a versant aragonesa d'os Pireneus, muit amán d'a Breca de Roldán. A dentrada ye situada a 2.650 metros d'altaria por debaixo d'un gran espolón de roca.

Ye conoixida por as formaciones de chelo que son penchadas d'o suyo teito.

## Referencias
Menorias Baixo

**Menorias Baixo** (en castellano *Menorias Bajo*) ye un mont de 1.943  metros d'altaria situau administrativament en o municipio de Canfranc.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Gralleras Sud

**Gralleras Sud** u **Rincón d'Espenlunciecha** ye un pico de 2.204 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre os municipios de Canfranc y Sallent de Galligo (Aragón).

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Chuana Henríquez

**Chuana Henríquez** (en castellano *Juana Enríquez*, Medina de Rioseco, 1425 – Tarragona, 13 de febrero de 1468) estió reina consort d'Aragón(1447 - 1468) y de Navarra (1458 - 1468), V sinyora de Casarrubios del Monte, perteneixió a o important linache d'os Henríquez, rama ilechitima d'os reis de Castiella.

Muller ambiciosa y imperant, yera filla de Fadrique Henríquez, almirant de Castiella y de Marina Fernández de Córdoba, muerta en 1431.

## Descendencia
Fue a segunda muller de Chuan II d'Aragón y de Navarra, viudo dende 1441, con qui se casó en abril de 1444, contando con decinueu anyos. Tenioron dos fillos:
* Ferrando ''o Catolico'' (Sos, 10 de marzo de 1452 – Madrigalejo, 23 de chinero de 1516), rei d'Aragón y de Castiella (consort, con o nombre de Ferrando V) dende aviento de 1474 por o suyo matrimonio en octubre de 1469 con Isabel I a Catolica;
* Chuana (1455 – 1517), segunda muller de Ferrando I de Nápols, primo borde de Ferrando II d'Aragón.

## Actividat politica como reina consort
A muerte en 1458 d'o rei Alifonso V d'Aragón significó a puyada a lo trono de Chuan II y a suya muller Chuana.

Un d'os mas grans deseyos de Chuana Henríquez, enta o que tendió habilment a suya politica, estió o matrimonio (en octubre de 1469) d'o suyo fillo Ferrando, de deciséis anyos, con Isabel de Castiella, de bels decisiet. No podió veyer-lo realizau pues murió o 13 de febrero de 1468 por complicacions de cáncer de mama.
Espluga de Cambriles

A **espluga de Cambriles** ye una espluga situada en un puesto de muit difícil acceso, amanau a la localidat de Ladrunyán, perteneixient a o termín municipal de Castellot (provincia de Teruel).

En ella s'amagoron mientres 14 meses a-saber-los perseguius por o bando republicano mientres a Guerra Civil Espanyola entre os anyos 1936 y 1939. Existe encara en aquella comarca d'o Baixo Aragón a primerías d'o sieglo XXI una mena de leyenda arredol d'aquel escaicimiento y aquellos hombres. Se charra d'a disciplina adintro d'o recinto, d'os metodos de subsistencia y d'a forma d'actuar ta no estar descubiertos.

## Historia
En o periodico zaragozano *[[El Noticiero (Zaragoza)|El Noticiero]]* de calendata 12 de noviembre de 1939, apareixe a noticia d'o feito y d'o puesto d'a siguient forma:

## Enlaces externos
*  "La Casa del Sabinet". Pedro Bel.
*  "La caverna. Sociedad secreta". Pedro Bel.
Tozal d'es Fubillons

O **tozal d'es Fubillons** (en castellano *Tozal de Escubillons*) ye un pico de 2.427 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en o municipio aragonés de Tella-Sin.

## Vinclos externos
* En www.mendikat.net.
Punta d'es Lenerez

O **punta d'es Leneretz** (pronunciau sin articlo */punta eslene'ɾeθ/*) u **puntal de Barrau** ye un pico de 2.417 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en o municipio aragonés de Sant Chuan de Plan.

## Vinclos externos
* En www.mendikat.net.
Stadio Olimpico del ghiaccio

O **Stadio Olimpico del ghiaccio** ye un estadio esportivo situau en Cortina d'Ampezzo, Italia. A suya dabantera fue en l'anyo 1955, con reformas en l'anyo 1981 y 2009.

Fue a seu d'as cerimonias d'embotada y clausura en os Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1956 y se facioron as competicions de patinache sobre chelo y cualques partius de hockey sobre chelo.

En os Chuegos Olimpicos d'hibierno de 2026 estará una d'as seus y se i ferá a competición de curling.

## Vinclos externos
Dido de Bucuesa

O **Dido de Bucuesa** ye una cima pirenenca de 2.479 metros d'altaria situada en o municipio Canfranc, en o circo d'Ip, en l'Alto Aragón.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Corona de ros Faballons

A **Corona de ros Faballons** (en castellano *Corona de los Farallones*) ye un mont de 2.052 metros d'altaria situau en o municipio de Sallent de Galligo.

Se troba en a estación d'esquí d'Aramón Formigal.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Pico Lava

A **pico Lava** ye una cima pirenenca de 2.591 metros d'altaria situada en a muga entre os municipios de Samianigo y Canfranc, en o circo d'Ip, en l'Alto Aragón.

## Toponimia
Iste mont tamién apareixe en os mapas **Os Piquetz** y ha estau tamién conoixiu como **Caperán de Bucuesa**.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Narbona d'Arcal

**Narbona d'Arcal** u **Narbona de Cenarbe** (Cenarbe – 12 de febrero de 1498, Zaragoza) estió una curandera aragonesa d'o sieglo XV procesada y condenada por a Inquisición en 1498 acusada de bruixería.

## Acusacions de bruixería
D'Arcal perteneixeba a una familia que poseyeba secretos sobre como manullar plantas y sustancias medicinals, y teneba dos chirmans, Chuan y María (que tamién fuoron acusaus de bruixería). Yera casada con Chuan de Portanya, encara que él l'albandonó y viviba sola mantenindo-se por os suyos medios.

En 1498, un vecín de Cenarbe aseguró que a nieta d'ella heba superau una grieu malautía gracias a las oracions ofreixidas a Sant Cebrián. Poco dimpués d'a suya muerte, atro de su nietos se metió malauto y a suya familia se lamentaba de que ya no vivise ta rezar por él. Manimenos, d'Arcal se feba la mofla d'istas creyencias y recomendó a la familia a curación a traviés de plantas.

A radiz d'iste feito, atros vecins d'o lugar manifestoron haber estau embruixaus por ella causando abortos a mullers d'o lugar, obligando-los a ladrar en a ilesia y mesmo afirmaban que no les permitiba veyer o Santismo Sacramento, veyendo en o suyo puesto una mancha negra cuan a hostia yera alzada en l'altar.

Igual que ocurrió con Guirandana de Lai, as acusacions d'os vecins facioron que istas mullers estasen levadas debant d'a chusticia y se charraba d'ellas como as *[[güixas de Villanuga]]*.

## Proceso inquisitorial y sentencia
O 12 de febrero de 1498 comenzó o Proceso Inquisitorial contra Cenarbe, que fue chuzgada por os siguients delitos:

Seguntes o expediente d'o proceso contra Narbona, conservau en l'Archivo Historico Provincial de Zaragoza, ista fue condenada a morir en a foguera por o delito de bruixería, y fue cremada en o palacio de l'Alchafaría.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Guirandana de Lai.
* Güixas de Villanuga.
Corral d'as Mulas

O **corral d'as Mulas** ye una mallata situada en o termin municipal de Sallent de Galligo, en o cruce entre a carretera A-136 que puya enta a muga d'o Portalet y a carretera d'acceso a o sector d'Anayet d'as estación d'esquí d'Aramón Formigal, marcada por o GR 11.

Ye o punto de partida d'asaber-las excursions por a zona d'o pico Anayet y os ibons d'Anayet.

## Vinclos externo s
*  ''El aparcamiento del Corral de las Mulas, lleno'', en *[[Diario del Alto Aragón]]*, 23 de chulio de 2019.
Tozal d'Igüerra

O **tozal d'Igüerra** ye un pico de 1.956 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en o municipio de Chistén (Aragón).

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Punta Culfreda

**Punta Culfreda** puet fer referencia a:

*A **[[punta Culfreda Sud]]** (3.034 m), un **pico** situau entre os municipios de Chistén (Aragón) y Sent Lari e Sola (Occitania).
*A **[[punta Culfreda Norte]]** (3.033 m), un **pico** situau entre os municipios de Chistén (Aragón) y Sent Lari e Sola (Occitania).
*A **[[punta Culfreda d'el Medio]]** (3.031 m), un **pico** situau entre os municipios de Chistén (Aragón) y Sent Lari e Sola (Occitania).
AraInfo

***AraInfo*** ye un diario dichital d'información cheneral. Naixió en 2010 y os suyos articlos son prencipalment en castellano, manimenos tien tamién bels articlos en aragonés u catalán.

O Consello d*'AraInfo* ye formau por seis personas: Rocío Durán Hermosilla, Iker González Izagirre, Chorche Tricas Lamana, Sergio Gracia Solanas, Pablo Ibáñez Sierra y Dora Díaz Díaz.

## Referencias
Vox (partiu politico)

**Vox** ye un partiu politico espanyol d'ultradreita que fue fundau en 2013 per antigos miembros d'o *[[Partido Popular]]*. Ye enfilau per Santiago Abascal.

## Historia
O partiu fue fundau per antigos miembros d'o *[[Partido Popular]]*, que lo consideraban masiau moderau, y que no desfendeba de traza suficient os intreses d'Espanya.

Pa la suya fundación s'emplegó un millón d'euros donaus per lo *Consello Nacional de Resistencia d'Irán* (u *NCRI* de l'anglés *National Council of Resistance of Iran*)  que ye una organización politica iraní con seu en Francia y que yera considerada como una organización terrorista per os Estaus Unius dica setiembre de 2012.

En aviento de 2018 dentró per primera vegada en un parlamento autonomico, lo Parlamento d'Andalucía, a on va obtenió doce escanyos.

En abril de 2019 dentró en o Congreso d'os Deputaus a on obtenió 24 escanyos.

## Ideolochía
Vox ye un partiu de ultradreita espanyola que avoga per a defensa d'a unidat d'a nación espanyola, l'abolición d'as autonomías, o trescole de l'Ebro y eliminar a la luenga aragonesa (que consideran una invención) entre atras ideyas.

## Referencias

## Vinclos externos
Agulla d'el Sen Central

L**'agulla d'el Sen Central** (en castellano *Aguja del Sen Central*), ye una montanya pirenenca de 2.784 metros d'altaria.

Se troba administrativament en o municipio de Sant Chuan de Plan.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Pico de la Pez Sud-ueste

A **pico de la Pez Sud-ueste** (en castellano *Pico de la Pez Sudoeste*) ye un mont de 2.934 m d'altaria que se troba situau en o municipio de Chistén (provincia de Uesca, Aragón), en o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Se veiga tamién
* Punta de la Pez.

## Vinclos externos
*  En Mendikat.

## Referencias
Pico d'el Turmo

O **pico d'el Turmo** ye una montanya pirenenca de 2.753 metros d'altaria.

Se troba administrativament en o municipio de Sant Chuan de Plan, adintro d'as mugas d'o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Ursus

:*Pa atros usos d'a parola onso se veiga [[onso (desambigación)]]*.

Os **onsos** (, que significa «onso» en latín, (L., 1758)) son un chenero de mamiferos placentarios carnivoros d'a familia Ursidae, d'a cual en ye o chenero tipo. Ye o chenero con mas especies vivas en a subfamilia Ursinae.

## Especies
### Especies actuals:
**[[Ursus americanus]]*: L'onso negro.
**[[Ursus arctos]]*: L'onso pardo.
**[[Ursus maritimus]]*: L'onso polar.
**[[Ursus tibethanus]]*: L'onso tibetano.
**[[Ursus crowtheri]]*: L'onso de l'Atlas. Desapareixiu en a decada de 1870, actualment se piensa que probablement no yera que una subspecie d**Ursus arctos'', y caldría decir-le ''Ursus arctos crowtheri''. Manimenos, como no s'ha conservau garra eixemplar no se puet contrimostrar.

=== Especies extintas: ===
*''[[Ursus minimus]]'': Un onso d'o [[periodo Plioceno]] dende fa 5,3 millons d'anyos dica fa 1,8 millons d'anyos.
*''[[Ursus etruscus]]'': L'onso etrusco. [[Antipasau]] probable en os linaches d'os [[onso pardo|onsos pardos]] actuals y os onsos cavernarios. Existió en [[Europa]] dende fa arredol de 5 millons d'anyos dica fa 2 [[Mega annum|Ma]]. 
*''[[Ursus deningeri]]'': L'onso de Deninger. Habitó en [[Eurasia]] en buena cosa d'o [[periodo Pleistoceno]], entre fa 1,7-1,8 millons d'anyos y fa 100000 anyos.
*''[[Ursus spelaeus]]'': L'onso d'as esplugas. Descendient probable d**U. deningeri'', comienza a amaneixer en o rechistro fósil fa arredol de 250000 anyos, y s'extingue fa nomás 27000 anyos.

## Referencias

## Vinclos externos
Ursinae

Os **ursinos** () son una subfamilia de mamiferos carnivoros en a familia Ursidae, una d'as tres subfamilias en as que se subdivide. As atras subfamilias d'ursidos son Tremarctinae y Ailuropodinae.

A mayoría d'especies d'onsos vivas en l'actualidat fan parte d'esta subfamilia, sacando unicament lo panda (*Ailuropoda melanoleuca*) y l'onso d'os Andes (*Tremarctos ornatus*). O suyo chenero tipo y tamién o mas poblau d'especies ye *[[Ursus]]*.

## Cheneros

**[[Melursus]]*.
**[[Ursus]]*.

## Historia evolutiva

Ye probable que o primer ursino existise ya en o periodo Mioceno. L'analís chenetico ha mostrau que o linache d'os ursinos actuals se deseparó d'os tremarctins poco dimpués de que o suyo antipasau común s'hese deseparau con os ailuropodins.

Dimpués, probablement entre o Plioceno, o linache d'os ursinos principiaría a diversificar-se a la suya vegada, dando os diferents linaches fillos que tenemos huei (y tamién os extintos). En este sentiu i ha cuantas evidencias cientificas que parlan d'una mayor proximidat entre o grupo d'os «onsos negros» que entre ixos y o chenero *Ursus*. Asinas tenemos que os antipasaus de l'onso bezudo (*Melursus ursinus*) y de l'onso malayo (*Helarctos malayanus*) podrían haber estau os mesmos, y diferents de l'antipasau d**Ursus'', ya fa mas de 5 [[Mega annum|millons d'anyos]].

I ha problemas pa situar a o linache de l'[[Ursus americanus|onso negro americano]] (''Ursus americanus'') en l'árbols evolutivo d'os ursinos. D'una man, l'analís de [[chen]]s mitocondrials y nucleyars fa pensar que esta [[especie]] ye un [[taxón]] chermano de l'onso malayo. De l'atra man, estudios d'un numero mas gran de marcadors d'ADN nucleyar diz que indican una proximidat mayor entre l'onso americano y l'[[Ursus tibethanus|onso tibetano]] (''Ursus tibethanus'').

=== ''Ursus minimus'' ===

''[[Ursus minimus]]'' ye una especie d'ursino que viviba en [[Europa]] y [[Asia]] en o Plioceno. S'ha sinyalau que no bi ha guaire diferencia en a morfolochía dos [[ueso]]s d'esta especie tan antiga y os modernos onsos tibetanos, por o que a especie moderna d'onso negro d'[[Asia]] podría estar descendient d'aquella.

Tamién s'ha relacionau a esta especie con o linache evolutivo que conduciría a l'[[Ursus deningeri|onso de Deninger]] y dimpués a l'[[Ursus spelaeus|onso d'as cavernas]]. Como ixas especies teneban un antipasau común con os [[Ursus arctos|onsos pardos modernos]] (''Ursus arctos''), probablement ''[[Ursus etruscus]]'', ixo podría fer tornar a especie ''Ursus minimus'' una especie d'antipasau común pa tot lo chenero ''Ursus''.

**

## Referencias

## Se veiga tamién

*Tremarctinae.
*Ailuropodinae.