open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Titanio

O **titanio**  ye un elemento quimico de numero atomico 22 que se situa en o grupo 4 d'a tabla periodica d'os elementos y se simboliza como **Ti**.

Ye un metal de transición abundant en a crosta terrestre; se troba, en forma d'oxido, en a cagafierro de bels minerals de fierro y en cenisas d'animals y plantas. O metal ye de color grisa fosca, de gran dureza, resistent a la corrosión y de propiedaz fisicas parellanas a las de l'acero; s'usa en a fabricación d'equipes ta a industria quimica y, aliau con o fierro y atros metals, s'emplega en a industria aeronautica y aeroespacial.

## Usos
Conoixito como elemento quimico dende fa mas de 200 anyos a suya comercialización industrial ye tardana, prencipiando a fer-se en o decenio d'os anyos 1950, puet decir-se que ye un metal d'a era espacial, utilizato por as suyas prencipals propiedaz, una gran resistencia y muit poco peso que yera muito eficaz ta a industria aeronautica y aeroespacial como parti d'os motors a reacción y as partes externas d'as aeronaus.

O incremento en a capacidat y a eficiencia d'a producción fació que o precio baixase y a demanda puyase, a millora d'a tecnolochía de fabricación, y l'aplicación a otros sectors industrials como a medecina, a enerchía, os esportes d'alto rendimiento, l'arquitectura, a industria naviera, a industria armamentistica, blanqueyo de papel y pinturas entre d'atras aplicacions.

En l'actualidat tamién ye frequent a presencia de titanio en aliacions que fan competencia en o mercato a cualques aceros inoxidables y atros aceros especials.

## Soldabilidat
O titanio ye un elemento que en as suyas formas comercials puet unir-se con o proceso de soldadura dito TIG. A diferencia que tien iste material con atros es que cal tenir una atmosfera total con un gas inerte, u bien cal aportar iste gas mientres es fa a soldadura por davant y por dezaga y a o cordón ta aconseguir un enfriamiento lento, iste gas por un regular ye argón en Europa y helio en Estaus Unius.

## Referencias
Districto de Beja

O **districto de Beja** ye o districto numero 5 de Portugal. 
A suya población ye de 152.706 habitants (2011) en una superficie de 10.225 km², con una densidat de población de 14,93 hab/km², y a suya capital ye Beja.

## Concellos

## Referencias
Districto de Faro

O **districto de Faro** ye o districto numero 6 de Portugal. 
A suya población ye de 450.484 habitants (2011) en una superficie de 4.960 km², con una densidat de población de 90,82 hab/km², y a suya capital ye Faro.

## Concellos

## Referencias
Districto d'Évora

O **districto d'Évora** ye lo districto numero 7 de Portugal, y la suya capital se troba en a ciudat d'Évora.

A suya población ye de 167.434 habitants (2011) en una superficie de 7.393 km², con una densidat de población de 22,63 hab/km².

## Concellos

## Referencias

## Vinclos externos
Districto de Portalegre

O **districto de Portalegre** ye o districto numero 8 de Portugal. 
A suya población ye de 118.952 habitants (2011) en una superficie de 6.065 km², con una densidat de población de 19,61 hab/km², y a suya capital ye Portalegre.

## Concellos

## Referencias
Pollet

Un **pollet** (pronunciau /po'ʎe/~/po'ʎed/; d'o latín <**pullettus*, deminutivo de <*pullus*, «pollo») ye a cría de curta edat d'os animals en a clase Aves, de regular referiu a os que se troba d'entre o momento d'a eclosión y a edat en a que, en as especies nidicolas, se revolan difuera d'o niedo.

A parola tamién s'aplica a las especies nidifugas ( como as gallinacias u as megapodas) dende que naixen dica que presentan (lo menos, cualques) caracteristicas d'adulto.

## Atras denominacions

En aragonés existe parolas especificas ta os pollez de cualques grupos d'aus, de cualsiquier edat, que s'emplega sin menoscavo de que tamién se'n pueda decir pollez. Son eixemplos d'isto as crías d'as rapaces diurnas, que reciben con frecuencia o nombre d'aligons independientment de a especie a la que perteneixcan, u os anadons, os pollez d'os anades.

Ademes, en aragonés existe diferents termins ta referir-se a las diferents edaz u estaus de maduración de cualques especies. En ixos casos, puede estar que s'aluda a l'animal como pollet mientres as primeras etapas d'o suyo creiximiento, cuan encara conserva caracteristicas neonatals, y s'emplegue o termin mas especifico ta la suya especie cuan prencipia a tener caracteristicas d'individuo pre-adulto, como en bels casos puede suposar l'aparición d'as plumas. Ye un eixemplo d'isto lo caso d'os «pichons», os chuvenils (con plumas) de as columbidas, que ya han superau a fase (sin plumas) en a que se les denomina «pollet».

Tamién se designa a las gallinas chóvens como «polletas», parola que dimana de pollo/pollet, enantes que arriben a la suya maxima productividat en ficando uevos.

## Se veiga tamién
*Pichón.
*Aligón.
*Au nidicola.
*Au nidifuga.

## Referencias
Pichón

Un **pichón** ye un palomo chovenil, pre-adulto, que ya disposa de plumas, y puede volar u no haber-ne aprendiu encara.

Se puede destinguir-los d'os adultos por o plumache, encara incompleto en muitos casos, y sin as colors vitariscas que ganan con a madureza sexual, por o pico de colors apagadas y sin a cera bien marcada d'ixes, y por o comportamiento fuidizo y a propensión a amagar-se y a mirar-se ta pasar desapercibius.

En ista fase d'o suyo desarrollo, os palomos encara gosan estar dependients de sus pais ta l'alimentación, por o que en caso d'haber albandonau o niedo, remanen en una aria chicorrona a on que ixes os puedan localizar.

## Referencias

## Se veiga tamién

*Aligón
*Anadón
*Pollet
*Columbidae
Vanadio

O **vanadio**  ye un elemento quimico de numero atomico 23 situau en o grupo 5 d'a tabla periodica d'os elementos. O suyo simbolo ye **V**. Ye un metal dúctil, blando y poco abundant. Se troba en distintos minerals y s'emplega principalment en bellas aliacions. O nombre procede d'a diosa d'a belleza Vanadis en a mitolochía escandinava.

## Caracteristicas prencipals
O vanadio ye un metal de transición blanco, dúctil y brillant. Iste metal presenta una alta resistencia a las bases, a l'acido sulfurico (H2SO4) y a l'acido clorhidrico (HCl). S'obtiene de distintos minerals, asinas como d'o petrolio. Tamién se puet obtener d'a recuperación de l'oxido de vanadio (V) (V2O5) en polvos, procedent de procesos de combustión. Tien bellas aplicacions nucleyars a causa d'a suya baixa sección de captura de neutrons. Ye un elemento esencial ta bels sers vivos, encara que no se conoixe a suya función.

En os suyos compuestos presenta diferents estaus d'oxidación, estando los mas comuns +2, +3, +4 y +5.

## Vinclos externos

*  webelements.com - Vanadio.
*  environmentalchemistry.com - Vanadio.
*  AMM.com Perfil d'o Vanadio.
*  Mineral Information Institute - Vanadio.
*  ATSDR - ToxFAQs: Vanadio.
Columba oenas

A **sisella** u **sisalleta** (d'o basco *< uso* "paloma") ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie de paloma salvache d'o chenero *[[Columba]]* y a familia Columbidae, propia d'Europa y Asia. Tamién se conoixe como **zorina**, **palomo de mont**, **palomo furo** u **palomo montesino**.

## Descripción

Anque fa recordar muito a os palomos domesticos, tiene o cuerpo sotilment mas fino, y con a color grisa d'o plumache uniforme, sin as dos caracteristicas faixas negras d'os palomos comuns. As alas, en volito, se veyen grisas por debaixo, a la contra de como pasa con belatras palomas que as i tienen mas claras.

Os iris d'os uellos son caracteristicament negros, sin l'aniello de color amariella u narancha que tienen os torcazos y os palomos comuns.

## Hábitat

As sisellas viven en as selvas de caducifolios, a on que fan o niedo en os foratos d'árbols viellos.

En Aragón ye una especie poco frecuent en l'actualidat, anque en buena cosa d'o territorio se guarda alcordanza de que enantes se cazaba. Ye una especie mas destribuida por a Europa atlantica y central, anque en ixas latituz ye un au migradera que marcha ta'l sud en hibierno.

## Imáchens

Imachen:2018-03-22 Columba oenas, Jesmond Dene 4.jpg|*Columba oenas*
Imachen:2025-03-24 Columba oenas, Jesmond Dene 6.jpg|*Columba oenas*
Imachen:ColumbaOenas.jpg|*Columba oenas*
Imachen:Pigeon colombin MHNT.jpg|Uevo de *Columba oenas*


## Nombres
D'alcuerdo con o naturalista y lexicografo Rafel Vidaller, **sisella** ye o nombre mas frecuent y destribuido ta iste animal por a metat oriental de l'Alto Aragón, documentau en localidaz de Litera, o Semontano de Balbastro, a Ribagorza y o Sobrarbe por él y por diferents autors. Manimenos, en o suyo «Dizionario aragonés d'espezies animals y bechetals» no i amaneix garra referencia de que s'haiga documentau un nombre ta ista especie en garra población de l'Alto Galligo, a Chacetania nian a Plana de Uesca.

Chabier Tomás documentó tamién a forma diminutiva **sisalleta** en o Viello Sobrarbe, en a segunda metat d'os anyos 1990, y en l**Aves de Aragón. Atlas de especies nidificantes'', expublicau por [[Ibercaja]] en 1998, i amaneix unatra variant atipica, **xixella*', anque no se'n cita la procedencia.

A [[novela]] d'[[Ánchel Conte]] *O bolito d'as sisellas'' (Xordica, 2000), ambientada en Planiello en os anyos d'incertidumbre sobre as expropiacions ta que fesen o pantano de Chanovas, incluye una alusión metaforica a iste animal en o titol.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Dependencia d'a Corona britanica

As **Dependencias d'a Corona** son posesions d'a Corona britanica en Dreito d'o Reino Uniu, que se distinguen d'os territorios d'ultramar u as colonias d'o Reino Uniu. As Dependencias d'a Corona son as islas d'a Canal de Jèrri y Guernési, y Man en a mar d'Irlanda. Como churisdiccions administradas de traza independient, no fan parti ni d'o Reino Uniu ni d'a Unión Europea. As tres son miembros d'o Consello Britanicoirlandés. Dende 2005, cadaguna d'as Dependencias d'a Corona tien un menistro en chefe que en ye lo suyo chefe d'o gubierno. Manimenos, como posesions d'a Corona, no son estaus sobirans de dreito, y encara que a potestat lechislativa recaye en as suyas asambleas lechislativas propias, han de tener o consentimiento d'a Corona, y os residents tienen a nacionalidat britanica.

## Lista de Dependencias d'a Corona

## Se veiga tamién
* Territorio Britanico d'Ultramar.
* Territorio dependient.
* Islas d'a Canal.
* Isla de Man.
Columba livia

O **palomo penyacero** u **palomo penyasquero** ( (Linnaeus, 1758)) ye un au columbiforme d'a familia Columbidae y o chenero *[[Columba]]*, natural d'o Viello Mundo y actualment distribuida por buena cosa d'o mundo.

Ye a especie salvache d'a que dimana todas as razas y variedaz de palomos domesticos, que muitos autors coinciden en aglutinar en a subspecie *[[Columba livia domestica]]*. Os palomos penyazqueros actuals se troban muit mestizaus con os eixemplars salvachins de variants domesticas, que s'han asilvestrau por tot o mundo.

O nombre fa referencia a la preferencia d'istos animals por os cillos en a penya como puestos a on nidificar. Os animals que habitan en as ciudaz troban un substituto en os edificios. Tamién se diz **palomo roquero** u **palomo casero**.

## Imáchens

Imachen:Feral pigeons on cliffs at Hunstanton, Norfolk.jpg|Tres palomos en a penya.
Imachen:Strutting pigeon.gk.jpg|Eixemplar melanico.
Imachen:Homing pigeon.jpg|Palomo mensachero.
Imachen:Wohlgenährte Stadttauben.jpg|Palomos minchando.
Columba livia MHNT.ZOO.2010.11.73.7.jpg|Uevos.


## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Districto de Castelo Branco

O **districto de Castelo Branco** ye o districto numero 9 de Portugal. 
A suya población ye de 195.949 habitants (2011) en una superficie de 6.675 km², con una densidat de población de 29,35 hab/km², y a suya capital ye Castelo Branco.

## Concellos

## Referencias
Districto de Guarda

O **districto da Guarda** ye o districto numero 10 de Portugal. 
A suya población ye de 160.931 habitants (2011) en una superficie de 5.518 km², con una densidat de población de 29,16 hab/km², y a suya capital ye Guarda.

## Concellos

## Referencias
Territorio Britanico d'Ultramar

Se diz **Territorio Britanico d'Ultramar** (*British Overseas Territory*, en anglés) a la circumscripción controlata y baixo sobiranía d'o Reino Uniu. Manimenos, istos territorios no fan parti d'o Reino Uniu como lo puet fer Gran Bretanya u Irlanda d'o Norte.

Cal distingir istos territorios d'as dependencias d'a Corona —Islas d'a Canal (Jèrri i Guernési) y Isla de Man—, que tienen un estatus diferent respeto a o Reino Uniu. Tampoco no s'han de confundir con os reinos d'a Commonwealth.

Hue lo día os territorios dependients no son administratos dreitament por o Reino Uniu, sino que tienen o suyo propio gubierno que los administra, y o Reino Unit s'encarga d'a suya protección, d'as relacions exteriors y afers de negocios.

Istos territoris no tienen representación dreita en o Parlamento britanico y han estato refusatas propuestas ta incluyir-los como parti d'o Reino Uniu.

A reina Isabel II ye reina d'istos territorios, como reina d'o Reino Uniu, a diferencia d'en os reinos d'a Commonwealth a on ye reina d'ixos mesmos países (ye a reina, por eixemplo, de Canadá u d'Australia).

Cada territorio tien un gubernador trigato por o monarca d'o Reino Uniu, que treballa como representant d'o Gubierno de Su Machestat. Os gubernadors s'encargan y tienen o poder d'a seguridat en o territorio y d'a representación entre o territorio y o Gubierno Britanico; tamién disuelven a lechislatura y actuan ta fer cumplir as leis, pendendo d'o ran de poder gosan estar mas simbolicos u tienen mayor relevancia. Toz os gubernadors proceden por un regular d'o Regne Unit.
Svalbard

L'archipelago **Svalbard**, muit a sobén dito incorrectament *Spitzberg* u *Spitsberg* por o nombre d'a suya isla mas gran, ye un archipelago u conchunto d'islas situatas en l'Oceano Glacial Arctico, a una distancia de bels 1.000 km a o norte d'Escandinavia.

Fa parti d'o Reino de Noruega, estando a parti mas septentrional d'iste. As suya coordenatas cheograficas van dende os 74º a os 81º de latitut Norte.

Tres d'as islas son habitatas: Spitsbergen, Bjørnøya y Hopen. Se considera o territorio habitato con vida familiar mas septentrional d'o mundo, en no estar una simpla base militar ni nomás que d'investigación cientifica.

## Imáchens

Imachen:Adventtoppen Hiorthfjellet from SE side of Adventfjorden Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|As sierras d'Adventtoppen y Hiorthfjellet en o fiordo Advent, chusto a o norte de Longyearbyen.
Imachen:Polar bear warning sign at north eastern perimeter of Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|Un panel d'aviso d'onso polar en a muga noreste de Longyearbyen. 
Imachen:UNIS The university centre in Svalbard from S in distance Adventtoppen Hiorthfjellet May 23 2025.jpg|O Centro Universitario de Svalbard (UNIS). 


## Referencias
Sui generis

***Sui generis***, d'o latín "d'o suyo propio chenero", ye una locución latina que s'utiliza en Dreito ta designar personas churidicas dotatas d'un rechimen especial. En o lenguache corrient puet adquirir una connotación negativa, discutindo-ie o calificativo: por eixemplo una democracia *sui generis* se fa servir ta designar un rechimen formalment democratico pero que no en ye en o suyo funcionamiento.

## Referencias
Saint-Martin

**Saint-Martin** (en francés *Collectivité de Saint-Martin*) ye una colectividat d'ultramar francesa que ocupa a metat septentrional d'a isla de Sant Martín, en as Antillas. Perteneixió a o departamento de Guadalupe dica primerías de 2007. L'atra metat d'a isla, Sint Maarten, fa parti d'as Antillas Neerlandesas y ye un d'os países constituyents d'o Reino d'os Países Baixos. Tien una amplaria de 53,2&nbsp;km² y teneba una población de 36.661 en 2008. A capital ye Marigot.

## Idioma

A luenga oficial ye o francés. Manimenos, as luengas que se i parlan mas a sobén, en función d'os suyos oríchens, son l'anglés, o castellano, o criollo haitiano, o criollo de Guadalupe y o neerlandés.

## Evolución demografica

## Vinclos externos
*  Consello Economico Social y Cultural de Saint-Martin
*  AHSM - Pachina oficial d'os hotels de Saint-Martin
*  Oficina de Turismo de Saint-Martin
*  Consello Territorial Junior
Saint-Barthélemy

**Saint-Barthélemy** (tamién conoixita comunment como *Saint Barth*) ye una colectividat territorial d'ultramar perteneixient a Francia, situata en a mar Caribe, a 175&nbsp;km a o norte de l'archipelago de Guadalupe (17°54′N 62°50′W). A suya superficie ye de 21&nbsp;km² (25&nbsp;km² si se incluyen as islas amanatas) y tien una población de 7.527 habitants. A prencipal actividad economica son os servicios turisticos. Seguntes o Tractau de Lisbona, actualment ye una Rechión ultraperiferica d'a Unión Europea, pero deixará d'estar-lo l'1-1-2012.
Streptopelia

As **tordoletas** (diminutivo de **tordola**) u **ruletas** () son un chenero d'aus Columbiformes en a familia Columbidae.

O chenero comprende bella quincena d'especies que habitan en Europa, Asia y Africa. En Africa ye a on en i ha mas diversidat d'especies.

## Caracteristicas

As tordolas son palomas de mida chicorrona, que no superan os 30 cm de largaria, con o plumache de colors suaus en tonos de marrón, anaranchadas u dica rosadas, con unas marcas negras en o cuello que les fan como un collar incompleto por a foyeta y a parte de dezaga y que pueden seguir un patrón variau de disenyo que pende de a especie.

Son monogamas vitalicias, o que gosa querer dicir que mantienen a mesma parella toda la vida. Por ixe motivo, en a cultura occidental se les ha vinclau con os sentimientos d'amor y romanticismo.

A suya voz ye mas monotona que no o tulido d'as suyas parients d'o chenero *[[Columba]]*, consistindo en una sola silaba prolargada ("*cu-uú*") que eventualment puede recordar a o son d'os coculos. Cuan emiten sonius, se diz que as tordolas «rulan» u «arrulan», a diferencia d'as palomas que se diz que «tulan».

## Notas


## Referencias

## Entrastres externos
Sint Maarten

**Sint Maarten** ye un país constituyent d'o Reino d'os Países Baixos que ocupa a metat meridional d'a isla de Sant Martín, en o Caribe. L'atra metat, Saint-Martin, ye una colectividat d'ultramar francesa.
Rechión autonoma

**Rechión autonoma** ye un termin que se fa servir ta referir-se a os territorios con bel grau d'autonomía, ya sía total u parcial, respective d'o estau d'o cual en fan parte. Istos territorios a vegadas son tierras habitadas por minorías etnicas, que contan con o suyo propio idioma y sistema churidico deseparau d'a resta d'o estau. Por tener autonomía, istas rechions se consideran como adintro d'a división politica d'o estau que la contiene. En a suya historia istas rechions podioron haber estau bella vegata nacions independients annexadas por bella guerra u conflicto, u simplament porque asinas istos territorios decidioron annexar-se. A vegadas istas rechions reciben o títol de provincia, districto u belatra denominación.

## Se veiga tamién
* Arias autonomas por estau.
* Comunidat autonoma.
* Ciudat autonoma.
País constituyent

**Países constituyents** u **nacions constitutivas** ye un termin que s'emplega a sobén, por un regular por institucions oficials, en contextos en os que un numero de países composa una entidat u agrupación mayor. Asinas, a OCDE ha feito servir o termin en referencia a l'antiga Yugoslavia y as institucions europeas como o Consello d'Europa a sobén la fan servir en referencia a la Unión Europea. No ye terminolochía tecnica y no tien un sentito legal definito; *constituyent* ye simplament un adchectivo, y o termin no tien un sentito claro difuera d'o contexto d'a entitat u agrupación.

### Reino de Dinamarca
Os países constituyents (*landen*) d'o Reino de Dinamarca son:
*  Dinamarca
*  Groenlandia
*  Islas Feroe

## Reino Uniu
Os países constituyents (*Home Nations*) d'o Reino Uniu son: 
*  Anglaterra
*  Irlanda d'o Norte
*  Escocia
*  Galas

## Reino d'os Países Baixos
Dende o 10 d'octubre de 2010, os países constituyents (*landen*) d'o Reino d'os Países Baixos son:
*  Países Baixos
*  Aruba
*  Curaçao
*  Sint Maarten

L'antigo país constituyent d'as Antillas Neerlandesas se disolvió en octubre de 2010. Iste feito causó l'aparición de dos países constituyents nuevos, Curaçao y Sint Maarten. As islas BES (Bonaire, Sint Eustatius y Saba) s'unioron como municipios especials a os Países Baixos.

## Uso d'a exprisión ta organismos internacionals
A Organización ta a Cooperación y o Desarrollo Economico ye un eixemplo d'organismo que ha emplegato a exprisión "países constituyents", particularment en referencia a:
* as Republicas Socialistas de l'antiga Yugoslavia
* as Republicas Socialistas Sovieticas de l'antiga Unión Sovietica
O Consello d'Europa y atras institucions europeas a vegatas fan servir a exprisión referindo-se a os estaus miembros d'a Unión Europea.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Dependencia d'a Corona britanica
* Asemblea Nacional de Galas
Itrio

L**'itrio** ye un elemento quimico d'a tabla periodica de simbolo **Y** y de numero atomico 39. Ye un metal de transición de color archent, con caracteristicas comuns a las tierras raras y un d'o dos components usatos ta fer a color roya en a televisión.

## Caracteristicas prencipals
L'itrio ye un metal color archent, relativament estable en l'aire y parellán a os lantanidos. Puet causar-se a suya ignición con o forno cuan a temperatura excede d'os 400 °C. Dividito muit finament se torna inestable en l'aire. O estato común d'oxidación de l'itrio ye +3.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Los Alamos National Laboratory - Itrio
*  webelements.com -  Itrio
*  environmentalchemistry.com -  Itrio
Reino d'os Países Baixos

O **Reino d'os Países Baixos** (neerlandés *Koninkrijk der Nederlanden*) ye una federación establida en 1954 que, actualment, ye formada por cuatre países y tres municipios especials. Os cuatre países constituyents son: Aruba, Curaçao, Sint Maarten y os propios Países Baixos (*Nederland*, seguntes l'idioma neerlandés, ye o territorio a on se troban as autoridaz d'o reino y a o que perteneixen os municipios especials de Bonaire, Saba y Sint Eustatius). Ye, amás, una monarquía con una reina a la cabeza d'o estau. Ista monarquía federal fue constituyida baixo l'estatuto d'o 8 d'octubre de 1954, cuan os Países Baixos perdioron as suyas zagueras posesions d'ultramar y pasaron a decir-se Reino d'os Países Baixos chunto con os territorios que quedaban encara en a suya posesión.

## Países
* Os *[[Países Baixos]]* son un estau unitario descentralizato administrau por un monarca y un consello de ministros presidiu por un primer ministro. O pueblo ye representau en o *Staten-generaal*, que se divide en una cambra de representants y una cambra de senau.

Os Países Baixos son dividius en doce provincias: Groningen, Frisia, Drenthe, Overijssel, Gelderland, Utrecht, Flevoland, Holanda Septentrional, Holanda Meridional,  Zelanda, Brabant Septentrional y Limburgo y dende o 10 d'octubre de 2010 incluye os municipios especials de Bonaire, Saba, Sint Eustatius
* *[[Aruba]]* ye un estau unitario centralizau dende 1986 que poseye o suyo propio gubierno (representau por o Primer ministro d'Aruba) y o consello de ministros; o monarca d'os Países Baixos ye representau por o Gubernador d'Aruba. O pueblo ye representau en o Parlamento d'Aruba. Aruba no tien divisions administrativas.
* *[[Curaçao]]* ye un estau unitario centralizau dende 2010 que poseye o suyo propio gubierno (representau por o Primer ministro de Curaçao) y o consello de ministros; o monarca d'os Países Baixos ye representau por o Gubernador de Curaçao. O pueblo ye representau en o Parlamento de Curaçao. Curaçao no tien divisions administrativas.
* Sint Maarten ye un estau unitario centralizau dende 2010 que poseye o suyo propio gubierno (representau por o Primer ministro de Sint Maarten) y o consello de ministros, o monarca d'os Países Baixos ye representaU por o Gubernador de Sint Maarten. O pueblo ye representaU en o Parlamento de Sint Maarten. Sint Maarten no tien divisions administrativas.

## Referencias
Zirconio

O **zirconio** u **circonio** ye un elemento quimico de numero atomico 40 situato en o grupo 4 d'a tabla periodica d'os elementos. O suyo simbolo ye **Zr**.

Ye un metal duro, resistent a la corrosión, parellán a l'acero. Os minerals mas importants en os que se troba son o zircón (ZrSiO4) y a badeleyita (ZrO2), encara que a causa d'o gran pareixito entre o zirconio y l'hafnio (no bi ha atros elementos que se pareixen tanto entre si) realment istos minerals son mezclas d'os dos; os procesos cheolochicos no han estau capables de deseparar-los. S'utiliza mas que mas en reactors nucleyars (por a suya baixa sección de captura de neutrons) y ta fer parti d'aleyacions con alta resistencia a la corrosión.

## Caracteristicas

Ye un metal blanco grisenco, brillant y muit resistent a la corrosión. Ye mas lichero que l'acero con una dureza parellana a la de l'arambre. Cuan ye finament dividito puet cremar-se espontaniament en contacto con l'aire (reacciona antis con o nitrocheno que con l'oxicheno), especialment a altas temperaturas. Ye un metal resistent a os acidos, pero se puet disolver con acido fluorhídrico (HF), segurament formando complexos con os fluoruros. Os suyos estaus d'oxidación mas comuns son +2, +3 y +4.

## Se veiga tamién
* Zircaloy

## Referencias

## Vinclos externos

*  webelements.com - Zirconio
*  environmentalchemistry.com - Zirconio
Niobio

O **niobio** ye un elemento quimico de numero atomico 41 situau en o grupo 5 d'a tabla periodica d'os elementos. Se simboliza como **Nb**. Ye un metal de transición dúctil, griso, blando y poco abundant. Se troba en o mineral niobita y s'emplega en aleacions. Se fa servir mas que mas aliau en acers, dando-les una alta resistencia. Se descubrió en o mineral niobita, tamién dito columbita, y a vegata recibe o nombre de *coulomb*.

## Caracteristicas prencipals

O niobio ye un metal dúctil, gris brillant, que pasa a presentar una coloración azulenca cuan dentra en contacto con l'aire a temperatura ambient mientres un periodo luengo de tiempo. As suyas propiedaz quimicas son muit parellanas a las d'o tantalo, que ye situau en o mesmo grupo.

O metal prencipia a oxidar-se en aire a 200 °C y os suyos estaus d'oxidación mas comuns son +2, +3 y +5.
Hispaniola

A **Hispaniola** (forma latinizada d'o castellano *La Española*) ye una isla d'o grupo d'as Antillas Mayors, en a mar Caribe, situada a o sud-este de Cuba y a l'ueste de Puerto Rico. Ye a segunda isla mas gran d'as Antillas y d'a mar Caribe, dimpués de Cuba, con una superficie de 76.480&nbsp;km², una largaria de 650&nbsp;km y una amplaria maxima de 241&nbsp;km. Dende fa 150 anyos ye dita *Santo Domingo* y tamién *Haití*.

Actualment, o suyo territorio ye dividiu en dos estaus: Haití, que ocupa o tercio occidental d'a isla, y a Republica Dominicana que ocupa os dos tercios orientals.
Districto de Coimbra

O **districto de Coimbra** ye lo districto numero 11 de Portugal, y la suya capital se troba en a ciudat de Coimbra.
 
A suya población ye de 429.714 habitants (2011) en una superficie de 3.947 km², con una densidat de población de 108,87 hab/km².

## Concellos

## Referencias

## Vinclos externos
Districto d'Aveiro

O **districto d'Aveiro** ye o districto numero 12 de Portugal. 
A suya población ye de 714.351 habitants (2011) en una superficie de 2.808 km², con una densidat de población de 254,39 hab/km², y a suya capital ye Aveiro.

## Concellos

## Referencias
Districtos de Portugal

Portugal se divide en 18 **districtos** en a suya parti continental. As rechions insulars autonomas d'Azores y de Madeira no tienen districtos dimpués de 1976.

A lista sigüient, clasificata por orden alfabetico d'os districtos, amuestra a rechión a la que perteneixen.

## Antigos districtos
Os districtos siguients fueron disueltos en 1976 con a creyación d'as rechions autonomas.
Sufixo -ario

Lo **sufixo -ario** ye un sufixo que se troba en aragonés en cultismos como *[[armario]]* u *[[rosario]]* como resultau de l'adaptación de palabras latinas con lo sufixo *-ARIUS*, que por vía patrimonial ha dau lo sufixo -ero.

## Oficios
**[[Apoticario]]* / *[[boticario]]*: lo suyo equivalent en francés *apothicaire* se considera un semicultismo.. En castellano se considera *apotecario* como cultismo y *boticario* como semicultismo.
**[[Notario]]*.
**[[Secretario]]*.
**[[Vicario]]*.

## Magnituz fisicas
En benasqués las denominacions de las magnitutz se pueden fer con la forma feminina de lo sufixo: 
**[[amplaria|Ampllaria]]*.
**[[Gordaria]]*.
**[[Altaria]]*.
**[[Largaria]]* (u *llargaria*).
**[[Fondaria]]*.
**[[Grandaria]]*.

Beluna d'estas denominacions se documentan en atras variants d'aragonés (*grandaria* en ansotano), y como aragonesismo en lo castellano churro (*grandaria*, *largaria* y las formas castellanizadas foneticament *ancharia* y *hondaria*). Estas formas de la zona entre Teruel y Valencia tienen antecedents en l'aragonés teruelano de lo sieglo XV (*amplaria*, *grosaria*), y d'acuerdo con Francesc de Borja Moll son latinismos tardanos que emplegaban los arquitectos de l'arte gotico.

## Conchuntos y representacions
**[[Calandario]]*.

## Variants
En aragonés benasqués presenta la forma masculina con apocope *-ari*:

**[[armario|Armari]]*.
**[[apoticario|Apoticari]]*.
**[[rosario|Rosari]]*.
**[[notario|Notari]]*.
**[[vicario|Vicari]]*.
**Estrafalari*.
**Llongari*.
**Llocari*.

Manimenos, en benasqués se documenta *[[secretario]]* sin apocope.

La variant con apocope *-ari* tamién se troba muito en lo lexico comercial de lo sieglo XV de la val de l'Ebro. En catalán la sequencia /ÁRIA/ se percibe como esdruixola /Á+RI+A/, y si en benasqués u atras variants de l'aragonés esto fuese asinas, talment este feito haiga puesto influir en una apocope mes frecuent de la *o* pa evitar una pronunciación esdruixola.

## Referencias

## Bibliografía
* A. Ballarín: *[[Diccionario del Benasqués]]*, Zaragoza, 2ª ed. 1978.
* J.A. Saura: *[[Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas]]*, Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico, 2003.
* J Angel Sesma, Ángeles Líbano Zumalacárregui: *[[Léxico comercial en Aragón (Siglo XV)]]*. Institución Fernando el Católico, 1982.
* David A. Pharies: *[[Diccionario Etimológico de Los Sufijos Españoles: Y de Otros Elementos Finales]]*. Volumen 25 de *Biblioteca románica hispánica*. Editorial Gredos, S.A., 2002 ISBN 8424923391, 9788424923396. 
* Javier Terrado Pablo: *[[La lengua de Teruel a fines de la Edat Media]]*. Instituto de Estudios Turolenses, 1991.
Cuenca hidrografica

Una **cuenca hidrografica**, **compleganza** u **val** ye o conchunto de territorios que abocan las suyas auguas superficials y os suyos acuiferos superficials dreitament relacionaus dentro d'una mesma cuenca, alimentando d'esta forma un río principal que trescruza esta cuenca y replega a lo suyo paso as aportacions de cualsiquier afluent que i desemboque. Una cuenca hidrografica desaugua as suyas auguas en una mar, un laco, una lacuna, y en casos en os que no bi ha salida as auguas se filtran en o subsuelo u s'evaporan. As cuencas que no desauguan en a mar se dicen cuencas endorreicas.

## Notas


## Referencias
Regulus madeirensis

O **reipetit de Madeira** (, en portugués *bis-bis* u *estrelinha-real*) ye un chicot muixonet d'entre 8 y 8,5 centimetros de largaria, perteneixient a l'orden d'os Passeriformes endemico d'a isla de Madeira. Ye miembro d'a familia d'os clavelez. Antis que en l'anyo 2003 se clasificase como una especie deseparada, se gosaba incluyir como una subspecie d'o *[[Regulus ignicapilla]]*. Manimenos, iste tien unas cellas mas curtas, a cresta amariella fosca y o pipón mas luengo. Tien tamién un canto diferent y distintas notas de atracción.

O reipetit de Madeira busca insectos en os arbustos d*'[[Erica arborea]]* y en a laurisilva, asinas como en os chardins. Os suyos niedos los fan con tirarainas, tierra y palos, penchaus en as brancas d'os árbols en forma de bola.

## Referencias

## Vinclos externos
Tararaina

Una **tararaina** u **taranyina**, tamién dita **talaraca**, ye una estructura construita por una araina con a seda producita por as fileras d'as glandulas sericichenas que poseye en a parti zaguera d'o suyo abdomen. Tienen a función de fer de presera u trampa, ta detectar y capturar as suyas presas; en determinatos casos tamién les sirve d'habitaclo y de protección debant de determinatos predadors.

## Bibliografía
*  Ed Nieuwenhuys: *The Spider Web and Thread*. Març 2002.
*  Barbara Taylor: *Les araignées*. Edition du Korrigan. ISBN 2-7434-1868-0.
*  Paul Sterry: *Araignées, Portait du monde animal*. PML Editions. ISBN 2-7434-0552-X.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  Movie of the web construction in the cross spider ''Araneus diadematus''.
*  Oldest known spider web. A 110 million year old web preserved in amber.
Districto de Viseu

O **districto de Viseu** ye o districto numero 13 de Portugal. 
A suya población ye de 378.166 habitants (2011) en una superficie de 5.007 km², con una densidat de población de 75,52 hab/km², y a suya capital ye Viseu.

## Concellos

## Referencias
Districto de Bragança

O **districto de Bragança** ye o districto numero 14 de Portugal. 
A suya población ye de 136.459 habitants (2011) en una superficie de 6.608 km², con una densidat de población de 20,65 hab/km², y a suya capital ye Bragança.

## Concellos

## Referencias
Geranium maderense

O ***Geranium maderense*** ye una planta perenne de dica 1 m d'altaria perteneixient a la familia d'as Geraniaceae.

Ye nativa y endemica d'a isla de Madeira en a Macaronesia.

## Cautivo
O *Geranium maderense* se cautiva en horticultura y se puet trobar a sobén como planta ornamental en os chardins. Ye una planta con un creiximiento bianyal con unas flors espectaculars.

## Vinclos externos
Districto de Vila Real

O **districto de Vila Real** ye o districto numero 15 de Portugal. 
A suya población ye de 207.184 habitants (2011) en una superficie de 4.328 km², con una densidat de población de 47,87 hab/km², y a suya capital ye Vila Real.

## Concellos

## Referencias
Districto de Porto

O **districto de Porto** ye o districto numero 16 de Portugal. 
A suya población ye de 1.816.045 habitants (2011) en una superficie de 2.395 km², con una densidat de población de 758,26 hab/km², y a suya capital ye Porto.

## Concellos

## Referencias
Districto de Braga

O **districto de Braga** ye lo districto numero 17 de Portugal, y la suya capital ye Braga.

A suya población ye de 848.444 habitants (2011) en una superficie de 2.673 km², con una densidat de población de 317,41 hab/km².

## Concellos

## Referencias

## Vinclos externos
Tantalo

O **tantalo** ye un elemento quimico de numero atomico 73 que se situa en o grupo 5 d'a tabla periodica d'os elementos. O suyo simbolo ye **Ta**. Se tracta d'un metal de transición raro, azul grisenco, duro, presenta brillo metalico y resiste muit bien a la corrosión. Se troba en o mineral tantalita. Ye fisiolochicament inerte, por lo que, entre as suyes variatas aplicacions, se puet emplegar ta a fabricación d'instrumentos quirurchicos y en implants.

## Caracteristicas prencipals
O tantalo ye un metal griso, brillant, pesato, dúctil, d'alto punto de fusión, buen conductor d'a electricidat y d'a calor, y muit duro. Ye muit resistent a l'ataque por acidos; se disuelve emplegando acido fluorhidrico, u por medio de fusión alcalina. Ye muit parellán a o niobio y se gosa trobar en os minerals columbita-tantalita.

Tien o maximo estato d'oxidación d'o suyo grupo: +5.

## Referencias

## Vinclos externos
Luís de Camões

**Luís Vaz de Camões** (Lisbona[?], c. 1524 - Lisbona, 10 de chunio de 1580) mas conoixito como **Luís de Camões**, estió un poeta y escritor portugués.

## Obra
* Os Lusíadas (1572) (texto completo en portugués).

### Rimas
*  (1595).
*  (1595).
*  (1595).
*  (1595).
* Irme quiero madre.

### Teatro
* El-Rei Seleuco (1587).
* Auto de Filodemo (1587).
* Anfitriões (1587).
* Indie Occcirente (1587).

## Referencias

## Vinclos externos
Juanes

**Juanes** (nombre artistico de **Juan Esteban Aristizábal Vásquez**), naixito d'Medellín (Antioquia) o 9 d'agosto de 1972, ye un cantaire, musico (guitarrista) y compositor colombiano.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial.
**  Pachina web oficial en anglés.
* ''Juanes to Twitter in Cuba Despite Exiles'' por Alfredo Prieto, *Havana Times,* 26 d'agosto de 2009
*  Official Universal Music Latino Website.
*  Mi Sangre Foundation website.
* Juanes en *[[Allmusic]]*.
*  Entrevista a Juanes
*  Entrevista a Juanes en CorrienteLatina.com
*  Versión en anglés
Arsenal Football Club

L**'Arsenal Football Club** ye un club de fútbol anglés, d'a ciudat de Londres en Anglaterra. Fue establiu en 1886 y chuga en a Premier League.
Entrenador : Unai Emery.

## Estadio
A devantadera de l'Emirates Stadium se fació lo 22 de chulio de 2006.

## Palmarés
### Torneyos nacionals
* **[[Premier League|FA Premier League]] (13):** 1930-31, 1932-33, 1933-34, 1934-35, 1937-38, 1947-48, 1952-53, 1970-71, 1988-89, 1990-91, 1997-98, 2001-02, 2003-04
* **[[Copa d'Anglaterra]] (13):** 1929-30, 1935-36, 1949-50, 1970-71, 1978-79, 1992-93, 1997-98, 2001-02, 2002-03, 2004-05; 2013-14; 2014-15; 2016-17
* **[[Copa d'a Liga d'Anglaterra|Carling Cup]] (2):** 1986-87, 1992-93
* **[[Community Shield]] (15):** 1930, 1931, 1933, 1934, 1938, 1948, 1953, 1991, 1998, 1999, 2002, 2004, 2014, 2015, 2017
* **[[FA Youth Cup]] (7):** 1966, 1971, 1988,1994, 2000, 2001, 2009.

### Torneyos internacionals
* **[[Recopa d'Europa]] (1)**: 1993-94
* **[[Copa de Ferias]] (1)**: 1969-70

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina oficial d'o club.
Andrés Cáceres

**Andrés Avelino Cáceres Dorregaray**, naixito de Ayacucho, (Perú) o 10 de noviembre de 1836 y muerto en Lima (Perú) o 10 d'octubre de 1923, estió un militar y politico peruano, qui estió President de Perú en dos periodos (1886-1890,1894-1895).
Districto de Viana do Castelo

O **districto de Viana do Castelo** ye o districto numero 18 de Portugal. 
A suya población ye de 244.947 habitants (2011) en una superficie de 2.255 km², con una densidat de población de 108,62 hab/km², y a suya capital ye Viana do Castelo.

## Concellos

## Referencias
Ramón Castilla

**Ramón Castilla y Marquesado**, naixito de San Lorenzo de Tarapacá (virreinau d'o Perú, Monarquía Hispanica, hue Perú) o 31 d'agosto de 1797 y muerto en Tarapacá (Perú) o 30 de mayo de 1867, estió un militar y politico peruano, qui estió President de Perú en 4 periodos (1845-1851, 1855-1858, 1858-1862 y 1863).
Carniola

**Carniola** (*Kranjska* en esloveno, *Krain* en alemán) ye una rechión historica d'Eslovenia situada a lo nord-este d'a capital Ljubljana y correspondient a los dos tercios de l'ueste d'Eslovenia. Actualment ye dividida en tres divisions administrativas: Alta Carniola, Baixa Carniola y Carniola Interior, que existen dende 1849.

En atros tiempos estió una provincia d'o Sacro Imperio Romano Chermanico baixo a dominación d'a dinastía d'os Habsburgo. Como part de l'Imperio Austrohongaro a rechión estió "dominio reyal" u "tierra d'a corona" oficialment conoixida como Ducau de Carniola (*Vojvodina Kranjska* u *Herzogtum Krain*) dica 1918.

Dende o sieglo XIV a suya capital ye Ljubljana. Arredol d'o 50 % d'a población d'Eslovenia vive en Carniola.
Goriška

**Goriška** ye una rechión tradicional d'Eslovenia situada en o suyo cabo ueste chunto con a muga con Italia. Prene o suyo nombre d'a ciudat de Gorizia, dende a Primera Guerra Mundial anexionada por Italia, y tien como capital Nova Gorica. Chunto con a rechión d'a Istria eslovena forma o litoral esloveno (Primorska), encara que con pocos km de costa.

## Historia
En l'Imperio Austrohongaro a rechión feba part chunto con a ciudat de Gorizia como capital d'o Condau de Gorizia y de Gradisca. Dimpués d'a Primera Guerra Mundial tota a rechión fue anexionada a lo Reino d'Italia (1861-1946) y incluita en a Venecia Chulia. En o periodo faixista a rechión sufrió una italianización fortaza. Dimpués d'a Segunda Guerra Mundial a mayor part d'as tierras habitadas por eslovenos fuoron adhibidas a Yugoslavia y a la Republica Socialista d'Eslovenia, representando a més gran part d'a rechión de Goriška. Manimenos a ciudat de Gorizia y a suya redolada quedoron en Italia.
Istria eslovena

A **Istria eslovena** (*Slovenska Istra* en esloveno, *Istria slovena* en italiano), a sobén dita *Obala* ("a costa") en esloveno, ye una rechión d'o sud-ueste d'Eslovenia. Comprende a part norte d'a peninsula d'Istria, y ye part d'una rechión historico-cheografica mayor dita *[[Primorska]]* u "Litoral esloveno". A suya ciudat més gran ye Koper. Atros nuclios de población son Izola, Piran y Portorož. En tota a rechión bi ha arredol de 120 nuclios de población, En a zona costera son cooficials o esloveno y o italiano.
Prekmurje

**Prekmurje** (en hongaro *Muravidék*, en prekmuro *Prekmürsko*) ye una rechión tradicional d'Eslovenia situada en o cabo nord-este d'o suyo territorio entre Austria, Hongría, Croacia y a rechión eslovena d'a Baixa Estiria. A rechión fa part d'a plana pannoniana y ye una plana, de fueras d'os pueyos d'o nord (Goričko). Ye desauguada por o río Mur, (d'a on pren o nombre) y por o suyo afluent Lendava. Presenta una historia, cultura y parla diferent d'a resta d'as tierras habitadas por eslovenos por a suya situación en a plana pannoniana y por haber perteneixiu a lo Reino d'Hongría y no a lo Reino d'Austria, y encara bi ha una important minoría hongara. Bi ha poblacions bilingües como Dobrovnik (Dobrónak), Hodoš (Hodos) y Lendava (Lendva).

## Toponimia
A rechión prene o suyo nombre d'o río Mur, que la desepara d'a resta d'Eslovenia, y o toponimo ye una traducción literal d'o esloveno "dezaga d'o Mur" u "Transmurania". En hongaro a rechión ye *Muravidék* y en alemán *Übermurgebiet*.

O toponimo *Prekmurje* ha estau introduciu fa relativament poco. Antes de 1919 as tierras habitadas por eslovenos d'o Condau de Vas en o Reino d'Hongría yeran conoixidas como Marca Eslovena u Marca Venda (en esloveno: *Slovenska krajina*, en Hongaro: *Vendvidék*). A part de l'actual Prekmurje que perteneixeba a lo Condau de Zala (l'aria entre Lendava, Kobilje y Beltinci) no yera considerada part d'a Marca Eslovena. Manimenos dica principios d'o sieglo XIX esta rechión d'o Condau de Zala perteneixeba eclesiasticament a la Archidiocesi de Zagreb, y n os documentos d'esta archidiocesi este territorio yera dito *Transmurania* u *Prekmurje* ("territorio de l'atra marguin d'o río Mur"). Dimpués de 1919 o nombre fue redescubierto y introduciu de nuevo por l'administración Yugoslava, alavez pa propositos administrativos. Manimenos no ganó guaire popularidat entre la chent local, que seguiba fendo servir "Marca Eslovena" dica mitat d'o decenio de 1920. Dimpués fue substituyiu por "Marca d'o Mur" (en esloveno: *Murska krajina*), que se convertió en a denominación mes usada dica a Segunda Guerra Mundial. L'actual toponimo hongaro pa Prekmurje *Muravidék* data d'este periodo y ye una traducción d'o esloveno *Murska krajina*. Estió dimpués d'a Segunda Guerra Mundial cuan o toponimo Prekmurje se convertió en prenominant y reemplazó a escape a las anteriors denonimacions.

Actualment o viello termin *Vendvidék* encara existe en Hongría, pero només que pa denominar a chicota aria de población eslovena dentro d'Hongría entre Szentgotthard y a muga con Eslovenia, que quedó en Hongría dimpués de 1919.

## Historia
Ha feito part d'o condau de Vas d'o Reino d'Hongría, de fueras de Lendava, que perteneixeba a lo Condau de Zala dende o sieglo XI dica 1526, y entre 1687 y 1849 y entre 1867 y 1918.

Esta rechión fue ocupada por Hongría dende 1941 dica 1944 en a Segunda Guerra Mundial, y dimpués restituita a la nueva Yugoslavia.

## Veyer tamién
* Idioma prekmuro.
Baixa Estiria

A **Baixa Estiria** (en esloveno *Spodnja Štajerska*, en alemán *Untersteiermark*) ye una rechión tradicional d'Eslovenia, situada en o nord-este d'o suyo territorio. Representa o tercio meridional de l'antigo ducau d'Estiria (os atros dos tercios representan l'actual land d'Estiria en Austria). A capital ye Maribor, y atras ciudaz importants son Celje y Ptuj.

A Baixa Estiria ye particularment conoixida por o suyo vin blanco.

## Toponimia
O ducau d'Estiria, que existió como una entidat politico-administrativa dende o sieglo XII dica 1918, ye dividiu en tres rechions tradicionals: l'Alta Estiria, Estiria Central y a Baixa Estiria. As dos primeras, con población predominantment alemana forman o land d'Estiria (*Steiermark*), y a tercera, con población predominantment eslovena, ye a Baixa Estiria, pero os eslovenos li dicen simplament "Estiria" (Štajerska).

No s'ha de confundir a Baixa Estiria con Estiria d'o Sud, a part meridional d'a Estiria Central, que ye part d'o land d'Estiria en Austria.
Khalkhas

Os **khalkhas** (en mongol *Халх*) son un pueblo mongol oriental que representan o 80% d'a población en Mongolia. Son de relichión budista lamaísta.

## Luenga
O khalkha ye a luenga oficial en Mongolia Exterior (a Mongolia independient), y tamién se fa servir en Mongolia Interior (a Mongolia baixo sobiranía china). Ye una continación d'o mongol clasico, que s'escribe en un alfabeto derivato de l'alfabeto uigur dende o sieglo XIII, alfabeto que s'ha seguito fendo servir pa escribir o khalkha en Mongolia Interior, pero que fue substituyiu en Mongolia Exterior en a decada de 1940 por l'alfabeto latín pa encomenzar a ser recuperato recientment.

## Historia
Son mencionatos dende principios d'o sieglo XVI, cuan atros pueblos mongols orientals se sozmeteban a los manchuz d'a dinastía Qing de China. En o sieglo XVII prenen importancia politica en relación a atros pueblos mongols orientals, pero entran en conflicto con os Dzhungaros en a decada de 1680, o que fa que en 1691 accepten a sobiranía d'os Qing.

Dimpués d'a caita d'os Qing os khalkhas proclaman a independencia respecto a China en aviento de 1911, y con o refirme de l'Imperio Ruso conseguirán formar un estato independient, que se convertirá en un estato satelite primero de Rusia y dimpués d'a URSS. Como estato satelite d'a URSS estioron protechitos d'o proceso de sinización que sufrioron os atros mongols orientals en Mongolia Interior y Manchuria, que se convertioron en minorías en meyo d'a gran masa de población china. A l'igual que en a URSS tenioron una "revolución" que condució a la creyación d'un rechimen comunista que duró dica a decada de 1990.

## Referencias
Chochi

**Chochi** estió o chirmán gran d'os cuatre fillos que Chinguis Khan tenió con a suya principal muller Börte. Participó en a conquiesta d'Asia Central extendendo l'Imperio Mongol. As dudas sobre a verdera paternidat de Chochi influyoron en o herencio que habría recibito de no haber muerto bels meses antes de Chinguis Khan, as estepas occidentals entre o río Irtish y l'Ural (d'alto u baixo l'actual Cazaquistán, y o que pueda conquerir a l'ueste. O suyo herencio u *Ulus* de Chochi fue a parar a mans d'o suyo fillo Batu. Os suyos fillos Batu, Orda y Berke extenderán l'Imperio Mongol dica Europa Oriental y contribuyoron a la creyación d'o Khanato d'a Horda d'Oro.

## Mencions en fuents aragonesas
Ye mencionato en a traducción aragonesa de La Flor de las Ystorias d'Orient y os parrafos on lo nombran los copian en a Cronica de los Conquiridors, compilación historica de Chuan Ferrández d'Heredia:

## Referencias
Río Sava

:*Iste articlo ye sobre un río en os Balcans afluent d'o río Danubio; ta atros usos, se veiga *'Río Sava (desambigación)**''.

 
A **Sava''' ye un río en os Balcans afluent d'o río Danubio por a marguin dreita. Tien o suyo naixedero en a  val de Planica (Eslovenia), a 833 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, y desemboca en o Danubio en Belgrado dimpués dun recorrito de 947 km de longaria, en drenando una cuenca hidrografica de 97.913 km² de superficie con un cabal meyano de 1.700 m³/s.

O suyo curso meyo-baixo se fa servir como muga entre o norte de Bosnia y o sud d'Eslavonia (Croacia).

A part de Belgrado tamién pasa por atras dos capitals: Ljubljana y Zagreb.