open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Carga nucleyar efectiva

A **carga nucleyar efectiva** ye a carga electrica experimentada por un electrón en un atomo polielectronico. Se diz *efectivo* debito a l'efecto d'apantallamiento d'os electrons que fa que os electrons d'as napas mas aluenyadas tiengan una carga nucleyar menor d'a que lis correspondería.
Se puede calcular como:

:Z^{*} = Z -\ S

an que Z* ye a carga nucleyar efectiva, Z o numero de protons en o nuclio y S o numero d'electrons entre o nuclio y o electrón considerato.
Radio atomico

A **grandaria de l'atomo** ye de dificil explicar, mas que mas por dos razons:

* Se tracta d'un sistema dinamico de particlas muito influenciatas per os atomos que bi son arredolaus.
* Os orbitals que composan a crosta eletronica no tienen unas midas definitas

O radio atomico cambea seguntes nos movemos per a tabla periodica :

* En un periodo, en l'aumento d'o numero atomico, mingua o radio atomico .
* En un grupo, en l'aumento d'o numero atomico, medra o radio atomico .

Mas simplament explicato, o radio, y per tanto o volumen, aumentan, adintro d'un periodo, enta la ezquierda, y adintro d'un grupo, enta baixo.
Radio ionico

O **radio ionico** ye important cuan s'estudian compuestos ionicos, ya que o tarabidau tridimensional d'istos pende exclusivament en a grandaria d'os ions embrecatos.

En cheneral se puede decir que:

*Os cations son de menor grandaria que os atomos d'os que proceden.
*Os anions son de mayor grandaria que os atomos respectives.

En os cations, o menor numero d'electrons respective a l'atomo neutro leva ta un menor apantallamiento y, per tanto, l'electrón mas externo d'o catión ye subchecto a una carga nucleyar efectiva mayor. O radio d'o catión ye menor que o d'o atomo neutro, ya que o electrón mas externo ye subchecto a una atracción nucleyar mas fuerte.

Respective a l'atomo neutro, l'anión ye formato per mayor numero d'electrons, per lo que o suyo apantallamiento sobre l'electrón mas externo ye mayor, como a carga nucleyar efectiva ye a mesma en os dos, lo resultau ye que a carga nucleyar efectiva sobre l'electrón mas externo ye mayor en l'atomo que en o suyo anión. Como consecuencia, o radio de l'anión ye mayor que o de l'atomo neutro.
Fórnols

**Fórnols** (*Fórnoles* en castellano) ye una villa y municipio aragonés situato en la comarca de lo Matarranya, en la provincia de Teruel.

## Cheografía
### Mugas
Lo suyo termin municipal muga con La Fraixneda, con La Portellada, con Ráfals, con un cantón de lo termin de La Cerollera, con Belmont de Sant Chusé, con La Codonyera y con Val Chunquera

### Cheodesia
Bi ha un vértiz cheodesico situau a una altaria de 744 metros dende o livel d'a mar amán d'a carretera N-232.

## Toponimia
Yera *Furnos* en 1209 y *Fornos* dica 1374. En las corz de Zaragoza de 1372 ya podemos veyer escrito *Fornols* en la sección de *greuges*, encara que en atra part de lo texto figura como *Fornos*:

Apareixe en aragonés en as actas d'as Corz d'Alcanyiz de 1436:

En lo *[[Libro del Reparo del General]]* de 1489-1491 ye *Fornols*. Oficialment s'escribe *Fornoles* dende 1495. La chent de la comarca, (comarca de lo Matarranya y la parte catalanoparlant de la comarca oficial de lo Baixo Aragón) diz *Fórnols*. En catalán existe la propuesta de denominar-lo oficialment *Fórnols de Matarranya*.

## Parla
La parla de Fórnols ye mes arcaizant que la parla d'atros lugars de la comarca de lo Matarranya. Como caracteristica particular ye que lo grupo -TLL-, que en la parla de lo Matarraña se pronuncia -l- (*espala*, *amela*, etc...), en Fórnols se pronuncia -ld- como en castellano y en aragonés.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:115
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:20 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:101
  bar:2000 from:0 till:104
  bar:2002 from:0 till:100
  bar:2004 from:0 till:103
  bar:2006 from:0 till:105
  bar:2008 from:0 till:103
  bar:2010 from:0 till:103
  bar:2012 from:0 till:105
  bar:2014 from:0 till:78
  bar:2016 from:0 till:86
  bar:2018 from:0 till:75
  bar:2020 from:0 till:74
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Puestos d'intrés
* Santuario de Montserrat
* Casa d'a Villa.
* Casa de Braulio Foz.
* Casa d'Andrés Piquer.
* Ilesia de Santa María la mayor.
* Portal d'a Collata.

## Fiestas
* 3 de febrero.
* 17 d'agosto.

## Personalidaz naixitas de Fórnols
* :Categoría:Naixius de Fórnols
* Lo escritor Braulio Foz ye naixito en Fórnols en 1791.
* Andrés Piquer Arrufat, medico.

## Referencias
Barinas

**Barinas** puede estar:
* Barinas, un d'os estaus de Venezuela.
* Barinas, una ciudat venezolana capital d'o municipio y estau d'o mesmo nombre.
* Barinas, un lugar espanyol situau en o municipio de Fabaniella (Rechión de Murcia).
Mazalión

**Mazalión** (en catalán *Massalió*, en castellano *Mazaleón*) ye una villa y municipio d'a provincia de Teruel, situato en a comarca d'o Matarranya. O municipio, an se charra o catalán, fa parte d'a dita Francha Oriental d'Aragón.

## Mugas
O suyo termin municipal muga con Calaceit, con Cretas, con Val del Tormo, con Val Chunquera, con Val d'Algorfa, con Alcanyiz y con Maella.

## Clima
A suya temperatura anyal ye 16.51 °C, con una temperatura meya en chinero de 7.92 °C y en chulio de 27.34 °C.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:650
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:130 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:600
  bar:2000 from:0 till:601
  bar:2002 from:0 till:611
  bar:2004 from:0 till:587
  bar:2006 from:0 till:589
  bar:2008 from:0 till:582
  bar:2010 from:0 till:586
  bar:2012 from:0 till:567
  bar:2014 from:0 till:540
  bar:2016 from:0 till:540
  bar:2018 from:0 till:539
  bar:2020 from:0 till:511
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Puestos d'intrés

* Casa d'a Villa, un edificio d'o sieglo XVIII, protechito legalment dende 2001 con a suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]*.
* Ilesia de Santa María la Mayor.
* Casa dels Delmes.
* Restas d'a muralla.

## Fiestas
* 23 -26 d'agosto: Sant Sabastián y Sant Climent.

## Personalidaz naixitas de Mazalión
* Pío Cañizar, 1748-1808, historiador.

## Referencias
Abáigar

**Abáigar** (*Abaigar* en basco) ye un municipio de Navarra, en a comarca de Tierra d'Estella Oriental, merindat d'Estella y partiu chudicial d'Estella.

A suya población ye de  habitants en una superficie de 4,86 km² y una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Abáigar ye situada a 198 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 58 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

### Mugas
O termin municipal d'Abáigar muga a lo norte con Murieta; a l'ueste con Oco; a o sud con Villamayor de Mont-chardín y Olexoa; y a l'este con Iguzquiza.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Sant Vicient d'Abáigar, una ilesia d'o sieglo XVI que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.
Afinidat electronica

L**'afinidat electronica** u **electroafinidat** (AE) ye a enerchía librata (u absorbita) cuan un atomo neutro en estau gasioso X, en o suyo estau electronico fundamental (de menima enerchía), reculle un electrón y se torna en un anión mononegativo X-, tamién en estau gasioso y en estau electronico fundamental.
X \;(g) + y^- \rightarrow X^- \; (g) + AE \,\!.
Por un regular en iste proceso se libra enerchía, encara que en bels casos (como os gases nobles), s'absorbe enerchía. Cuan se tracta d'una enerchía librata, por convenio se li acumula signo negativo. En os casos en que a enerchía siga absorbita, ista tendrá signo positivo.



Tabla periodica d'eletroafinidaz, en kJ/mol
Enerchía d'ionización

A **enerchía d'ionización** u **potencial d'ionización**, ye a menima enerchía que se necesita ta que un atomo neutro y aislato d'un elemento X, ceda un electrón d'o suyo ran mas externo y se transforme en un catión monovalent X+.

X(g)+ EI \longrightarrow X^+(g) + 1e^-

En a tabla periodica, ista enerchía creixe de ezquierda enta la dreita (en os *[[Periodo (tabla periodica)|periodos]]*) y d'abaixo enta alto (en os *[[Grupo (tabla periodica)|grupos]]*). En un periodo, cuan puya o numero atomico (Z), lo fa tamién a carga nucleyar. As fuerzas nuclio-eletron periferico son mas grans y ye mas difícil sacar-le l'electron a l'atomo. En un grupo, cuando creixe Z, lo fa o numero de nivels de l'atomo. As fuerzas nuclio-electron periferico son menors y ye mas fácil sacar ixe electrón de l'atomo.

## Enerchía de ionización d'os elementos
Contino se puet veyer una tabla periodica con a enerchía d'ionización de cada elemento quimico. Cuanto mas a la dreita d'a tabla periodica y mas alto, mayor ye a enerchía, ye decir, en función d'o numero atomico puya a enerchía.



Tabla periodica d'o primer potencial d'ionización, en kJ/mol
Polituara

**Polituara** ye un lugar, hue albandonato, situato en o municipio de Biescas, en l'Alto Galligo. Os zaguers habitadors d'o lugar lo deixoron en os anyos 70 debito a la construcción de l'entibo de Búbal. Actualment o lugar ye propiedat d'a Confederación Hidrografica de l'Ebro.

Formaba parti d'o municipio d'Oz de Tena en 1857 dica 1873 cuan pasó a estar parti d'o municipio de Piedrafita. Dende 1973 os dos lugars, Piedrafita y Polituara, fan parte d'o termin municipal de Biescas.

D'antis mas Polituara yera la puerta de dentrata por o *Camín Reyal* a la Val de Tena. Destacaba la ilesia d'o sieglo XVIII en a que nomás se feban misas dos días a l'anyo o 2 de chulio, día d'a Vesitación, y o 6 d'agosto, Sant Roque. A resta de l'anyo se'n puyaba ta Búbal ta sentir a Santa misa. Os ninos puyaban ta Piedrafita ta ir a la escuela y as ninas ta Búbal.

## Toponimia
O toponimo *Polituara* s'interpreta que vien d'o latín *POLITORIA* (*puesto polito*) con diftongación en -ua- en aragonés arcaico, como hue en bergotés y aragonés de Vallivió. Esto representa un fósil lingüistico en a evolución dende o sufixo latín *[[sufixo -torio|-TŌRIU]]* ta os sufixos patrimonials *-adera*, *-idera*, tamién con función locativa en *[[predicadera]]* y *[[lavadero]]*.

## As casas
Bi heba cinco casas en Polituara:
**Casa el Royo*.
**Casa Barrera*.
**Casa Tapia*.
**Casa Domec*.
**Casa el Herrero*.

## Patrimonio
A Ilesia de Nuestra Sinyora de Polituara ye una ilesia d'o sieglo XVII adedicada a Nuestra Sinyora, estando l'actual ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Varbenuta

**Varbenuta** (en castellano *Barbenuta*) ye un lugar aragonés d'o municipio de Biescas, en a comarca de l'Alto Galligo.

D'antis mas Varbenuta tenió concello propio incluyindo-ie amás os nuclios d'Espierre, Ainielle y Bergusa. Estió sin d'habitants dende 1991 cuan encara bi'n heba os dos zaguers y dende fa bels anyos torna a tener población.

## Toponimia
O toponimo *Varbenuta* s'interpreta que provién de *Val Menuta*, y ye documentato asinas en a Edat Meya.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Martín de Varbenuta, una ilesia d'o sieglo XVI adedicada a Sant Martín, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Limón

O **limón** (de l'arabe *< laimun*) ye una fruita amariella que poseye un alto contenito en vitamina C (501,6 miligramos) y acido citrico (49,88 gramos) por litro. L'árbol an creixen os limons ye dito limonero.

Muito emplegau en gastronomía prencipalment ta fer postres u bebidas naturals, u tamiñen ta beber e forma de suco (en iste caso, rebaixau con augua por a suya fuerte acideza).

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Manzana

A **manzana** u **mazana** (en benasqués tamién **poma**) ye a fruita caracteristica d'os árbols d'o chenero *[[Malus]]*, en a familia d'as rosacias. A especie d'a on s'obtiene a mayoría de manzanas ta consumo ye *[[Malus domestica]]*, conoixida como manzanera domestica.

## Fitonimia
En Aragón, a parola mas extendida ta nombrar a ista fruita ye «**manzana**». Se troba con iste nombre en a mayoría de a cheografía aragonesa, tanto en os lugars a on que en l'actualidat se fabla castellano como a on que se fa marchar l'aragonés.

«Manzana» ye una forma evolucionada a partir de «mazana», unatra forma mas arcaica que dimana d'o latín 
Imachen:20111019-FNS-RBN-1644 - Flickr - USDAgov.jpg|Manzanas verdas
Imachen:Afalau - Apples - geograph.org.uk - 530498.jpg|Manzanas en a manzanera.
Imachen:Apples2.jpg|Manzanas


## Referencias

## Se veiga tamién
*Pomo (botanica).
**[[Pyrus]]*.
*Pera.

## Vinclos externos
Ledón

**Ledón** (en catalán *Lledó* localment y *Lledó d'Algars* oficialment, *Lledó* en castellano) ye una villa y municipio aragonés situato en la comarca de lo Matarranya, en la provincia de Teruel.

La suya población ye de 172 habitants (2018), en una superficie de 15,6 km² y una densidat de 11,67 hab/km².

## Toponimia
Lo toponimo *Ledón* se creye que tien relación con lo latonero y los latons (*[[Celtis australis]]*), pero no ye de descartar que como Lidón, Litago y Lechago tienga relación con lo nombre d'un propietario romano.

En los textos calatravos en latín, s'emplega *Ledón*, a vegatas latinizato como *Ledone* u en chenitivo *Ledonis*. Ye curioso un texto de 1206 que amuestra que ya existiba palatalización en la L inicial, cosa que en catalán medieval no se representaba graficament:

Mesmo en un texto calatravo que teneba una introducción en catalán, s'escribe *Ledón*, con la -n final que se pierde n'esta luenga. En lo Fogache de 1405 ordenau en las Corz de Maella s'escribe *Ledón* en un texto en aragonés:

En lo Fogache de 1495 s'escribe *Ledo*, en catalán. La forma *Ledón* s'emplega encara dica lo sieglo XVI en lo castellano que s'escribiba en lo Baixo Aragón.

## Cheografía
La localidat de Ledón ye situata a 458 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 211 km de Teruel, la capital de la suya provincia. Ye a lo canto de lo río Algars, un afluent de lo río Matarranya.

### Mugas

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:225
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:45 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:210
  bar:2000 from:0 till:201
  bar:2002 from:0 till:204
  bar:2004 from:0 till:191
  bar:2006 from:0 till:181
  bar:2008 from:0 till:182
  bar:2010 from:0 till:170
  bar:2012 from:0 till:169
  bar:2014 from:0 till:169
  bar:2016 from:0 till:163
  bar:2018 from:0 till:172
  bar:2020 from:0 till:155
 


## Historia
Lo día 13 d'abril de 1209 lo rei Pero II d'Aragón entregó Ledón y Arens de Ledón a lo bispe de Tortosa Gombal de Santa Oliva pa que los poblase.

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Molimentos
*Ilesia de Sant Chaime, protechita legalment dende 2001 con la suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]*. La ilesia ye de lo sieglo XIV, construyita en estilo gotico, encara que esviellata en los sieglos XVI-XVIII con la construcción de capiellas laterals.
*Ilesia de Sant Per Apóstol, de lo sieglo XIV, un edificio construyito en estilo gotico.
*Castiello de Ledón, que estió propiedat de la Orden de Calatrava.
*Casa de la Villa, de 1610.
*Ermita de Santa Rosa de Viterbo, de lo sieglo XVIII.

## Fiestas
* 1 d'abril.
* 4 de setiembre.

## Referencias
Foz Espalda

**Foz Espalda** (*Fondespala* localment, *Fontdespatla*/*Fontdespatlla* en catalán normativo, *Fuentespalda* en castellano) ye una villa y municipio situato en a comarca d'o Matarranya, en a provincia de Teruel.

En cheolochía ye de destacar a parache natural *Les crestes de Fontdespatla* (pronunciato */defondespala/*) on se troba un caso caracteristico de "Discordancia sintectonica: angular y progresiva" y que representa a sedimentación contemporania con una fase de plegamiento d'o Sistema Iberico.

## Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Val de Robres, con Penyarroya de Tastavins, con Mont-royo, con Ráfals, con Fórnols y con un cantón d'o termin de La Portellada correspondient a un peirón d'o *Mas de Gil*.

## Historia
Dimpués d'a Reconquista perteneixeba a la *Penya de Aznar Lagaña*, una tenencia con capital en Val de Robres.

## Toponimia
En textos medievals bi ha variacions d'o nombre: *Foz Espalla* (1175), *Foz Espalda* (1308), *Fontespatula* (sieglo XII y 1209). Pareixe que se cambió dende *Foz* ta o catalán *Font* por etimolochías populars, facilitato porque la Z en romanz medieval sonaba como una *ds* u *ts*. En o Fogache de 1495 s'escribe *Fuent Spalda*.

En a parla comarcal d'o Matarranya a -TLL- u -TL- d'o catalán normalizato se pronuncia -L-: *guala*, *amela*, u mesmo -gl-: *rogle*(que sona parexito a l'aragonés *rolde*). Asinas encara que s'escriba *Fontdespatlla* u *Fontdespatla*, u mas dandaleyos graficos como *Fondespatla* y *Fondespatlla*, sin representar a t muda de *font*, s'ha de leyer *Fondespala*.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:410
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:80 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:365
  bar:2000 from:0 till:357
  bar:2002 from:0 till:340
  bar:2004 from:0 till:368
  bar:2006 from:0 till:347
  bar:2008 from:0 till:345
  bar:2010 from:0 till:341
  bar:2012 from:0 till:317
  bar:2014 from:0 till:299
  bar:2016 from:0 till:291
  bar:2018 from:0 till:286
  bar:2020 from:0 till:282
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Puestos d'intrés
* La Torreta.
* Ilesia d'o Salvador.

## Fiestas
* 5 de chinero.
* 1 d'abril.

## Curiosidaz
En Fuenspalda se troba "La Torre del Visco" una torre gran, preparata pa un turismo rural de luxo con visitadors famosos como Madona.

## Referencias
Valle d'a Cinca

**Ista fualla ye escrita en [[Aragonés d'a valle de Puertolas|l'aragonés d'a valle de Puertolas]]**.

A **valle d'a Cinca** (en aragonés estándard **val d'a Cinca**) ye a forma como se'n dice de normal d'a valle que forma o río Cinca pasando per o Sobrarbe, partindo de tan d'alto como o forato d'as Debotas, en o municipio de Tella-Sin, dica pasato o congosto d'Entremont en la uno d'Abizanda. Ixo ye, per un regular, decir-ne d'o transecto que queda d'entre as sierras interiors y as exteriors d'o complexo cheografico pirenenco. A valle d'a Cinca ye l'eixe prencipal d'ista comarca natural, recevindo mica per baixo d'a suya metat (en l'Aínsa) l'augua de l'Ara. Tamién se'n dice a sobén asinas d'a cuenca que va fendo o río mesmo cuan que tira mes ta baixo a través d'o Semontano y d'a tierra de Fraga.

En o paso suyo per o Sobrarbe, a Cinca recibe l'augua, en sentito norte-sud y per o canto de levante, d'o río Irués en La Infortunada-Badaín, y a Nata en Cherbe, y mesmo per o canto ueste a Yaga en l'Hespital de Tella, o Bellós en Escalona, l'Ara en l'Aínsa y mes luego a Susía en Ligüerre. En o transcurso d'a valle per o Sobrarbe, a Cinca se represa en la Infortunada (0,4 hm3), Mediano (436 hm3) y lo Grau (401 hm3, pos a presa ye en o Semontano pero l'embalse queda parcialment en Sobrarbe).

## Protección
L'alta valle d'a Cinca ye una zona d'especial protección pa las aus (ZEPA) (ES0000279) que cubre un aria de 147,08&nbsp;km² entre os municipios de Bielsa, Fanlo, a Fueva, Chistén, a Buerda, a Espunya, Puértolas, o Pueyo d'Araguás, Sant Chuan de Plan y Tella-Sin.

## Referencias

## Vinclos externos
*
* Información d'a valle d'a Cinca

## Se veiga tamién
*Hombre cerrudo.
*Hombre de Mataire.
Álvaro Arbeloa

**Alvaro Arbeloa Coca** naixito de Salamanca o 17 de chinero de 1983, anque buena parti d'a suya infancia y adolescencia la pasó en a ciudat de Zaragoza, ye un futbolista aragonés hue retirato que chugaba d'esfensa, o suyo zaguer equipo estió o West Ham d'a Premier League inglesa.

## Trayectoria
Prencipió a chugar a fútbol en o equipo d'a suya escuela, *[[Colechio Jesús-María El Salvador|Jesús María-El Salvador]]* de Zaragoza, dica os 12 anyos cuan ficho por o Real Zaragoza infantil. En a temporada 2001-2002 fue trespasato a lo Real Madrid chovenil. A siguient temporada chugó en o Real Madrid C y entre as anyadas 2003-2004, 2004-2005 e 2005-2006 en o Real Madrid Castiella, an yera o capitán, chugando tamién bels partius en o primer equipo en istas dos zagueras temporadas.

En a temporada 2006-2007 fichó por o Deportivo de La Coruña y a metat d'ixa mesma anyada estió trespasato en o mercau d'hibierno a lo Liverpool F.C. d'Anglaterra. Dende 2009, ye chugador d'o Real Madrid.

Ye estato internacional con Espanya en as categorías sub-15, sub-16, sub-17, sub-19, sub-21 y absoluta, con as que ha ganato un mundial (2010) y una Eurocopa (2008); ye estato tamién internacional absoluto con a Selección Aragonesa.

De resultas d'a Copa d'o Mundo que ganó con a selección espanyola en 2010, ha teniu cuantos reconoiximientos en Aragón, como a Medalla a lo merito esportivo, y o Concello de Zaragoza lo fació pregonero d'as Fiestas d'o Pilar de Zaragoza de l'anyo 2010.

## Vinclos externos
* / Pachina web personal.
*  Estadisticas d'Arbeloa en a pachina web d'a ESPN.
Valle de Broto

A **valle de Broto** (en aragonés estándard **val de Broto**) ya a valle que forma l'Ara mientres o suyo pasar por os municipios de Broto y a parte baixa de Torla, en l'extremo nortoccidental d'a *comarca* de Sobrarbe. Ya considerada a tal dimpués que o río replague l'augua de l'Arazas, y asinas, pase ta Torla dimpués d'o *puande d'os Navarros*. D'o cabo aldo d'a cuenca mesma de l'Ara en dicen valle de Buixaruelo. O nombre d'a valle a ormino s'ha documentato como "***Vallibroto***" por contracción en o parlar autoctono.

**[[Torla]]** ya o nuclio de referencia d'o turismo d'a valle d'Ordesa y d'a parte occidental d'o Parque Nacional. Fincada en a parte mas anguasta d'a valle, a on que nomás i hai que dos barrangos que fayan a baixada d*'O Mondiniero* d'una mano y d'as Cutas por l'altra: Os barrangos de *Lusarre* y *Cercurán*.

A valle, que s'abre mas en a villa de Broto, prencipia de recibir afluyantes en iste lugar: de primeras o Sorrosal d'alto d'o Cotefablo, e dimpués o *barrango d'o Furco* que baixa dera Punta Trallata (por l'este) e ra Yosa dende a valle d'Otal por l'ueste.

Os lugars d'Oto y Broto son compartindo agora a cabelera d'a namplación d'a valle, a on que son todas as tiarras de regano. Ista estructuración en forma de *ribera* s'ha feto de mantener p'abaixo ta o lugar de Saruiset, puasto a on que o río Chate i llega ta esembocar en l'Ara en as planas d'Ubiar. Istas planas son o producto de l'acomulación de l'antigua morrena glacial d'o Cuaternario que s'estendeba t'astí.

A Plana d'Ubiar ya un contino de viallos sedimentos emplegatos hoi pa fincas de regano, deviditas en cuatro fincas que son principals, d'o norte ta'l sud: *Nerines*, *Xalzar*, *l'Ubiar* y *O Chuncar*. En o centro de todas ellas se troba l'Ermita de Sant Chorche d'Ubiar y un centro d'interpretación d'oa fauna salvache d'os entornos.

En rematando as planas d'Ubiar, a valle de Broto tian atro anguasdamianto en o *Recolón de Bollars*, un meandre ta on que bi esaugua o *barrango de Fornos* y tamién d'a on que emprencipia a pista que puya ta Asín de Broto, o zaguero lugar d'o municipio ta o sud, y puasto d'a on que s'escomienza a Ribera de Fiscal.

## Referencias

## Vinclos externos

* ''ValleBroto.com'', portal de turismo d'a valle
* Información breve d'a valle de Broto
Valle d'Otal (Sobrepuerto)

:*Iste articlo tracta sobre a val d'o [[barranco d'Otal]], a on se troba o [[Otal|lugar homonimo]], en [[Sobrepuerto]]. Ta atros usos d'«Otal» se veiga *'Otal (desambigación)**.''


A **valle d'Otal''' ye una valle pirinenca aragonesa situada en as sierras interiors, en o espacio d'interfluvio d'os ríos Galligo y Ara, en a subcomarca historica y tradicional d'o Sobrepuerto. Tiene una largaria aproximada de 12&nbsp;km y forma d' «L» progresiva, cara ta l'este.

A resigue o barranco d'Otal u río Forcos, afluent de l'Ara, y ye una d'as dos valles que drenan o Sobrepuerto, en estando l'atra la d'o barranco d'Oliván, que baixa ta o Galligo.

Os lugars que se troba en a valle son, en orden de descenso, Otal (1465 msnm), a pardina de Niablas, Basarán (1366 msnm), Escartín (1330 msnm), Bergua (1033 msnm) y a Pardina d'a Isuala pa rematar. Se'n destaca, de beluns d'ellos, a considerable altitut a on que se troban.

## Cheografía

A valle d'Otal ye la valle d'o barranco d'Otal, que dimpuesas, en o suyo recorriu, recibe o nombre de río Forcos. A compleguera ye zarrada en norte por as estribacions d'o macizo d'a Erata y o tozal de Pelopín, que forman un enorme circo asolanau a on que ye asolau o lugar d'Otal, antiga cabecera d'a valle.

A valle va zarrando-se a boniquet dica que as garras d'o macizo d'a Manchoya, en l'este, le obligan a fer una curva y virar, de sentiu nort-sud dica ueste-este, mientres pasa por debaixo d'Escartín y Basarán, os dos nuclios concaraus muit por alto d'o río. Dimpuesas, o río Forcos recibe l'augua d'o barranco de la Pera (que drena dende Sant Cocobat, Cortiellas, Ciellas y Sasa de Sobrepuerto) en o parache d'a palanca de Bergua, y se torna a encaixonar dica que amaneix en a valle de l'Ara por o recolón de Boyars. O barranco de la Pera (que no dimana d'a fruita, sino que ye una forma antiga de <PETRA, «piedra»), ye o suyo principal afluent.

O barranco d'Otal ye conoixiu por lo zarrau que ye. Efectivament, a ran d'a on son as enrunas de Niablas, o barranco prencipia a enfundiar-se con succesivas gorgas y foces socavadas en a penya, por paraches de selvas caducifolias espesas y baixants feriosas, y arriba a lo suyo maximo atractivo en o trampo que queda por debaixo de Basarán y Escartín, especialment en os arredols d'o parache que en dicen o Puent d'as Crabas, a on ya se le i comienza a dicir Forcos.

En istos paraches, a prefundidat d'o cauce ye tal que o sol no i dentra si que ratos contaus en o verano, y da lugar a fenomenos microclimaticos, como a inversión altitudinal d'a vechetación, y a conservación d'endemismos botanicos que troban en ixas foces un recuesto contra o frido hivernal.

En os zaguers anyos, s'ha popularizau a practica d'esportes d'aventura en ista parte de Sobrepuerto. O descenso de barrancos en o Forcos atrai cada vegada a mas vesitants, pero tamién bi ha camins ta la practica d'o senderismo y una pista útil ta fer bicicleta de montanya tiene un troz adintro d'a valle, entre Basarán y o cuello de Basarán.

## Se veiga tamién

*Barranco de Bergusa
*Barranco d'Oliván
*Barranco d'Ainielle
*Barranco de la Pera (Sobrepuerto)
*Puent d'as Crabas (Sobrepuerto)
*Molino d'Escartín
Ráfals

**Rafals** (en catalán *Ràfels*, en castellano *Ráfales*) ye una villa y municipio aragonés de la provincia de Teruel, en la comarca de lo Matarranya.

## Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Mont-royo, con La Cerollera, con Belmont de Sant Chusé, con Fórnols, con La Portellada y con un cantón de lo termin municipal de Val de Robres marcato con un peirón en lo *Mas de Gil*.

## Toponimia
*Rafal*/*Rafel* ye un arabismo preso por lo catalán y que significa "finca agricola". En bels textos medievals aragoneses figura como *Rafals*, como en las Bulas de lo Papa Luna.

Apareixe en aragonés en as actas d'as Corz d'Alcanyiz de 1436:

## Historia
En o sieglo XV perteneixeba a la Orden de Calatrava.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:225
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:45 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:211
  bar:2000 from:0 till:201
  bar:2002 from:0 till:185
  bar:2004 from:0 till:181
  bar:2006 from:0 till:156
  bar:2008 from:0 till:153
  bar:2010 from:0 till:170
  bar:2012 from:0 till:159
  bar:2014 from:0 till:142
  bar:2016 from:0 till:138
  bar:2018 from:0 till:143
  bar:2020 from:0 till:139
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Molimentos
*Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción, edificio de lo sieglo XIV en estilo gotico con influencias de lo País Valenciano. La ilesia ye protechita legalment dende 2001 con la suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]*.

## Puestos d'intrés
**[[Lo Molí de l'Hereu]]* antigo molín d'aceite acondicionato hue pa lo turismo rural.

## Fiestas
* 1 d'abril.
* 24 d'octubre.

## Personalidaz naixitas de Ráfals
* :Categoría:Naixius de Ráfals
* Rafael Anglés (1730-1816), compositor y musico (organista).

## Referencias
La Portellada

:*Iste articlo ye sonbre un *'municipio d'a provincia de Teruel**. Pa atros usos se veiga [[La Portellada (desambigación)]]''.


**La Portellada*' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], situato en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de lo [[Matarranya]] y [[partiu chudicial]] d'[[Alcanyiz]].

La suya [[Población humana|población]] ye de 243 habitants ([[2018]]), en una superficie de 21,37 [[km²]] y una [[densidat de población]] de 12,45 hab/km².

== Cheografía ==
La localidat de La Portellada se troba situata a 569 [[metro]]s d'[[altaria]] dencima de lo ran de la mar, a una [[distancia]] de 182 [[km]] de la ciudat de [[Teruel]], la [[Capital (politica)|capital]] de la suya provincia.

=== Mugas ===
Lo suyo termin muga con [[la Fraixneda]], con [[Val de Robres]], con una [[cantón]] de lo termin de [[Foz Espalda]], con [[Ráfals]], y con [[Fórnols]].



== Historia ==
Perteneixeba antigament a lo [[municipio]] de [[La Fraixneda]].

== Toponimia ==
Prene nombre d'un [[cuello (topografía)|cuello]] (*lo Portell*) que bi ha salindo de lo lugar en dirección a lo [[río Tastavins]].

En [[Idioma catalán|catalán]] local se puet pronunciar *La Portellaa*/*La Portillaa* charrando a escape porque en catalán meridional ([[valenciano]], [[tortosín]], y dica [[fragatín]]) la -d- intervocalica entre estas dos "a"s deixa de pronunciar-se. En castellano de lo [[Baixo Aragón]] se puet sentir *La Portillada''.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:350
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:70 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:328
  bar:2000 from:0 till:312
  bar:2002 from:0 till:297
  bar:2004 from:0 till:277
  bar:2006 from:0 till:274
  bar:2008 from:0 till:266
  bar:2010 from:0 till:262
  bar:2012 from:0 till:254
  bar:2014 from:0 till:234
  bar:2016 from:0 till:240
  bar:2018 from:0 till:243
  bar:2020 from:0 till:236
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Puestos d'intrés
* Casa d'a Villa.
* Ermita de Sant Miguel.

## Fiestas
* 27 de setiembre.
* 29 de setiembre, Sant Miguel.

## Referencias
Piedrafita de Tena

**Piedrafita de Tena** (en castellano *Piedrafita de Jaca*) ye un lugar aragonés definito como entidat local menor d'o municipio de Biescas, en l'Alto Galligo a los piez d'a Penya Telera.

## Toponimia
En o Fogache de 1405 ordenato en as Corz de Maella s'escribe *Pietra Fita*, con una fonetica d'alcuerdo con l'aragonés central, manimenos esta pronunciación ya no se conserva huei en a parla centro occidental local:

## Historia

A primera referencia documental d'a existencia de Piedrafita ye de l'anyo 1203.

D'antis mas yera seu d'un concello municipal que encluyiba os lugars tensinos de Búbal y Saqués, pero en os anyos 1970 s'unió a Biescas.

## Demografía
En o fogache de l'anyo 1488, bi heba en Piedrafita 10 fuegos. Seguntes o censo de población de 1991, Piedrafita de Tena teneba un total de 39 habitants.

## Patrimonio

A Ilesia de Sant Andreu Apóstol de Piedrafita de Tena ye una ilesia adedicata a Sant Andreu Apóstol, construyita en 1960, y ye l'actual ilesia parroquial.

Ermita d'a Santa Cruz.

Dende agosto de 2001 amás se i troba o Parque Faunistico de Lacuniacha. En a suya redolada bi ha puestos naturals a-saber-lo d'intresants como l'ibón de Piedrafita, a mesma Penya Telera, o fabar d'o Vetato u tormos erraticos

## Fiestas
*15 d'agosto.

## Vinclos externos
* Piedrafita de Tena.

## Referencias
Punta Bacials

A **punta Bacials** ye un mont de 1.698 metros d'altaria situau en o municipio de Chaca, en a comarca de Chacetania. Ye o cabo oriental d'a sierra d'Uruel.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Torrelconte

**Torrelconte** (en castellano *Torre del Compte*, en catalán *La Torre del Comte*) ye una villa y municipio de la provincia de Teruel, situato en la comarca de lo Matarranya.

## Cheografía
La Torre ye situata entre lo río Matarranya y lo *barranc de Canaletes*, en una elevación que destaca sobre la ribera de lo Matarranya. Se i accede dende Val de Robres u la Fraixneda dimpués de trescruzar un puent y de puyar por una sinuosa y estreita carretera comarcal.

## Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Val de Robres, con La Fraixneda, Val del Tormo y Cretas

## Toponimia
En la Edat Meya podemos veyer-lo escrito como *Torre de Conte*. En lo Fogache de 1495 s'escribe *Torre del Conte*. Encara en lo castellano de lo Baixo Aragón se diz *Torrelconte*.

L'apelativo *del Conte* ye seguntes Matías Pallarés Gil una referencia a Alifonso II lo Casto como Conte de Barcelona, que cuan cedió a Tenencia de la Penya de Aznar Laganya a lo capítol de la Seu de Zaragoza mandó escribir en lo documento de cesión en latín:

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:200
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:40 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:179
  bar:2000 from:0 till:175
  bar:2002 from:0 till:185
  bar:2004 from:0 till:169
  bar:2006 from:0 till:168
  bar:2008 from:0 till:162
  bar:2010 from:0 till:153
  bar:2012 from:0 till:148
  bar:2014 from:0 till:142
  bar:2016 from:0 till:129
  bar:2018 from:0 till:132
  bar:2020 from:0 till:117
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Molimentos
En los reportals de bellas casas bi ha religadas de lo tipo roseta hexapetala, que tamién trobamos en lo Mayestrato, pero tamién de lo tipo cuatrefuellas, mas común en lo Sobrarbe u en las vals navarras.

## Referencias
Torre d'Arcas

:*Iste articlo tracta sobre *'Torre d'Arcas**. Ta altros emplegos d'a palabra **torre** se veiga **Torre (desambigación)**.''


**Torre d'Arcas*' (en [[idioma catalán|catalán]] *Torredarques*, en [[idioma castellano|castellano]] *Torre de Arcas*) ye un [[municipio]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]], situato en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de lo [[Matarranya]]. La suya población ye de 89 habitants ([[2018]]), en una superficie de 34,41&nbsp;km² y una [[densidat de población|densidat]] de 2,88 hab/km².

== Mugas ==
Lo suyo [[termin municipal]] muga con un cantón de lo termin d'[[Auguaviva]], con [[La Chinebrosa]], con [[La Cerollera]], con [[Mont-royo (Teruel)|Mont-royo]], con [[Herbers]], con [[Moriella]] y con [[Zurita (Castellón)|Zurita]].



== Toponimia ==
En lo [[Fogache de 1495]] s'escribe *Torredarcas''.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:120
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:25 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:111
  bar:2000 from:0 till:107
  bar:2002 from:0 till:106
  bar:2004 from:0 till:99
  bar:2006 from:0 till:93
  bar:2008 from:0 till:106
  bar:2010 from:0 till:96
  bar:2012 from:0 till:88
  bar:2014 from:0 till:83
  bar:2016 from:0 till:81
  bar:2018 from:0 till:89
  bar:2020 from:0 till:94
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Fiestas
* 19-22 d'agosto, Sant Bernat.

## Referencias

## Vinclos externos
*Informacions oficials de Torre d'Arcas.
Address Resolution Protocol

**ARP** son as siglas en anglés d****A**ddress **R**esolution **P*'rotocol* (*Protocolo de resolución d'adrezas*).

Ye un protocolo de ran de rete responsable de trobar l'adreza hardware (Ethernet MAC) que corresponde a una determinata adreza IP. Ta fer-lo ninvía un paquete (*ARP request*) a l'adreza de multidefusión d'o rete (*broadcast, MAC = FF-FF-FF-FF-FF-FF*) con l'adreza IP por a cual se pregunta, y s'aspera a que ixa maquina (u atra) responda (*ARP reply*) con l'adreza Ethernet que li corresponde. Cada maquina tien una caché con as adrezas traducitas ta reducir o tiempo d'aspera.

En Ethernet, a capa d'enlace treballa con adrezas fisicas. O protocolo ARP s'encarga de traducir as adrezas IP a adrezas MAC (adrezas fisicas). Ta realizar ista traducción, o ran d'enlace emplega las tablas ARP, cada interfaz tien tanto una adreza IP como una adreza fisica MAC.

ARP s'emplega en 4 casos de comunicación entre 2 hosts:
# Cuan 2 hosts i son en o mesmo rete y uno quiere ninviar un paquete ta l'atro.
# Cuan 2 host i son sobre rez diferens y deben emplegar un gateway/router ta adhibir atro host.
# Cuan un router ha menester de ninviar un paquete ta un host a traviés d'atro router.
# Cuan un router ha menester de ninviar un paquete ta un host d'o mesmo rete.

## Vinclos externos
* RFC 826.
Sierra de Sant Martín d'a Solana

A **Sierra de Sant Martín** ye un serrato en a confluencia d'os termins municipals de Fiscal, Boltanya y Fanlo. Ye mes conoixito per a suya punta mes alta: O Nabaín (1799 m).

Anecdoticament, ye dita en a val de Puertolas (dende on que tamién se divisa) como *Montanya de Moriello* per a suya proximidat enta lo lugar de Moriello de Sampietro.

No guaire leixos d'este nuclio, se troba lo *Portiello d'as Valles*, paso natural dende la cuenca d'a Yesa enta la val de l'Ara ta Boltanya a traviés d'o *barranco de San Martín* (Canyimars). Ye en esta garra mesmo de l'este y sud-este (*O [[Patro]] de l'Estallo* ta os locals) on se i troba lo lugar d'Ascaso. Mes ta lo sud d'este lugar, a vesant d'o *Tozal de Pecuto* se i torna progresivament mes angosta y vertical, cambeando-ie la vechetación d'a predominancia d'os chinebreros y baixos matullos de solana, ta selvas espesas de pins royos y buixos. Ye per astí per a on emprencipia lo *Congosto de Chanobas* que dominará tota la garra d'o serrato que s'agosa enta l'Ara, estando només que lo *Tunel de Baluport* (moderna obra d'incheniería feita en o sieglo XX) paso dende las *valletas* de Boltaña enta la Ribera de Fiscal e la ''Guarguera'' de Burgasé.

A l'ueste d'o congosto, la envista d'os lugars de Chanobas y Lavelilla, en a parte baixa d'a Val d'a Solana mos fa percatar d'os perchudicios d'a expropiación ta fer as obras hidroelectricas. I son tamién chiratas as restas d'o prochecto d'Entibo de Chanobas que mos i han deixato os lugars d'esta part d'a cuenca de l'Ara espoblatos. Esta baixant ye ixuta y xerofila, sinyorato altra vegada d'os chinepros y d'os coscollos.

En a garra d'o norte, lo *Barranco de Rupietra* quita l'augua d'o tozal d'a Cruceta Yeba amán d'o lugar d'o mesmo nombre ta baixo enta lo río Yesa y la Val de Vio. Ta esta man norte d'o sarrato, que baixa enta la Val de Vio, le'n dicen en a redolada *l'Estallo* u *Cambo Boltanya* y forma en a suya parte baixa las ditas *[[Faixa]]s d'a Yesa*, antigos regallos de Yeba y Moriello de Sampietro.

Os dos tozals prencipals d'o serrato son:

* O Nabaín, de 1799 m. Tamién dita *Punta de Santa Marina* per a ermita que se i construyió a man d'a punta.
* A Cruceta de Yeba, de 1719 m, dende on s'alcurza la baixata enta la cuenca d'a Yesa y la Val de Vio.
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (Roma, 29 de setiembre de 1901 - Chicago, 28 de noviembre de 1954) fisico italiano conoixito por o desarrollo d'o primer reactor nucleyar y o desarrollo d'a teoría cuantica.

## Vinclos externos
Escocés (desambigación)

**Escocés** puede estar:

* Persona natural d'Escocia. Se veiga pueblo escocés.
* Una luenga celta charrata en Escocia. Se veiga idioma gaelico escocés.
* Una luenga chermanica charrata en Escocia. Se veiga idioma anglico escocés.
* O dialecto de l'anglés charrato en Escocia. Se veiga anglés escocés
Oliván

**Oliván** ye un lugar aragonés situau en a Tierra de Biescas y que fa parte tamién d'o municipio de Biescas en a comarca de l'Alto Galligo y provincia de Uesca.

D'antis mas tenió lo suyo propio municipio, dende 1834 y dica 1960-1970, que encluyiba os vecins lugars de Larrede, Xabierre-Cuarnas, Susín, Orós Baixo, Orós Alto y Casbas. Apareixe por primera vegata documentau en a *"Documentación diplomatica de Fanlo"* en 1035, a on amaneix *"Ato Sanciones de Olivane"*. En 1044 o toponimo ye *Ulibano* y en 1061 *Ulibane*.

D'iste lugar ye orichinaria a familia infanzona Oliván que dimpués s'estendilló por Xabierre-Cuarnas, Os Corrals, Aso de Sobremón, Lamata, Abiego y Castellón de Val de Chasa. Os nombres d'as casas d'Oliván son *Azón, Carlos, Chuan, Félix, Hilario, Chuanico, Marina, [[Ferrero|Herrero]], [[Piquero]], Capitán, Colorau, Borderas* y *Canela*.

O chentilicio d'Oliván ye *olivano*, pero les dicen tamién *"pataters"* y *"laminers"* como se veye en o dito popular *"Buena fambre la d'os mocetes d'Oliván, que se comieron os [[abozo]]s del caldero y los llamaban lamineros"*.

## Clima
A suya temperatura anyal ye 12.52&nbsp;°C, con una temperatura meya en chinero de 6.54&nbsp;°C y en chulio de 18.84&nbsp;°C.

## Molimentos
Ilesia de Sant Martín Bispe d'Oliván; una ilesia en estilo romanica adedicada a Sant Martín Bispe, construyida arredol de l'anyada 1060 y que fa parte d'a rota d'ilesias de Sarrablo. Fue enamplada en o sieglo XVI ta acullir a mas fidels en adhibindo-le una nueva nau y la suya torre campanal fue esviellada. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.

Bi ha bellas casas d'o sieglo XVII, destacando *casa Aínsa*, de 1651.

## Referencias

## Bibliografía
* Alfonso Zapater: *Aragón pueblo a pueblo*, 4. Mainer Til Editores, S.L. ISBN 84-89122-03-2.

## Vinclos externos
Internet Control Message Protocol

O **Protocolo de Control de Mensaches d'Internet** u **ICMP** (conoixiu por as suyas siglas en anglés **''I**nternet **C**ontrol **M**essage **P**rotocol'') ye lo subprotocolo de diagnostico y notificación d'errors d'o Protocolo d'Internet (IP). S'emplega ta ninviar mensaches d'error, indicando por eixemplo que un servicio determinau no ye disponible u que un router u host no puet estar localizau.

A utilidat d'o protocolo ye controlar si un paquet no puet plegar en o suyo destín, si la suya vida ha rematau...

### Formato d'o protocolo
Idioma escocés

**Idioma escocés** puet referir-se a:
* l'idioma gaelico escocés (*Gàidhlig*) - idioma celta d'es antigos escotos y de l'actual Escocia, parlato principalment a lo nord-ueste d'o territorio escocés;
* l'idioma anglico escocés (*Scots*) - idioma chermanico occidental d'o grupo anglofrisón, derivato de l'anglico nortumbrián medieval, parlato a buena parti d'Escocia y a puestos d'o norte d'a isla d'Irlanda;
* l'anglés escocés (*Scottish English*) - variedat de l'anglés que se parla actualment a Escocia.
Alcanadre

:*Iste articlo tracta sobre *'Alcanadre**, un municipio de La Rioja. Ta atros emplegos se veiga **Alcanadre (desambigación).*

*'Alcanadre''' ye un municipio d'a comunidat autonoma de La Rioja situau en a comarca de Logronyo. A auya población ye de 722 habitants (2006) en una superficie de 31,08&nbsp;km² con una densidat de 23,23 hab/km².

## Cheografía
Alcanadre se troba situau a 346 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 29&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'as suyas comunidat autonoma, provincia y comarca.
 
## Demografía

## Puestos d'intrés
### Molimentos Relichiosos
* Ilesia de Santa María d'Alcanadre, una ilesia d'o sieglo XVI.
* Ermita d'a Virchen d'Aradón.

### Molimentos civils
* Acueducto romano.

## Fiestas
* 5 de febrero, Santa Águeda.
* 15 de mayo, Sant Isidro Labrador.
Alcanadre (desambigación)

**Alcanadre** bien de l'arabe *al-qanatir* "o puent" y puet estar:

* Un municipio d'a comunidat autonoma espanyola de La Rioja. Se veiga **[[Alcanadre]]**.
*Un río d'a provincia espanyola de Uesca. Se veiga **[[Río Alcanadre]]**.
*un sarrato d'o complexo d'as sierras exteriors pirenencas, en Uesca, an naixe l'anterior río. Se veiga **[[Sierra d'Alcanadre]]**.
Punta Palomera

A **punta Palomera** u **punta Betrín** ye una montanya prepirenenca de 2.233 metros d'altaria situada en o municipio de Plan (Uesca).

Ye una d'as tres cimas prencipals que forman a montanya de Saraviello, chunto con a punta Lierga (2.268 m) y a punta Voltorín (2.255 m).

## Vinclos externos
*  En Mendikat