Castellano en Aragón

O **castellano en Aragón** ye o  conchunto de formas d'o castellano que se charran en Aragón. También ye dito espanyol rechional d'Aragón, castellano d'Aragón, espanyol d'Aragón, castellano aragonés, castellano-aragonés u dialecto aragonés d'o castellano. Un atra denominación ya en desuso d'iste dialecto ye la de **baturro** u **parla baturra**.

Ye una variedat que tien un substrato aragonés muit marcato, en especial en as comarcas de: Cinco Villas, Baixo Martín, Baixo Aragón, Ribera Baixa d'Ebro, Monegros a on l'aragonés substituyó a l'aragonés de la Val d'Ebro, mes diferent d'o castellano que l'aragonés d'as comunidaz aragonesas. En os Monegros y Val d'Onsella se charró l'aragonés dica fa relativament pocos anyos.

O substrato ye mes evident en o lexico d'as actividaz productivas como l'agricultura, ganadería, caza, l'orache, os obchectos que bi ha en as casas tradicionals, a descripción d'o terreno.

## Fonetica
En fonetica o castellano d'Aragón ha heredau a tendencia a desfer l'hiato, pero los desfá por un regular cerrando una vocal (*pior*) y tendencia a no pronunciar esdruixols.

Bi ha tendencia a unificar os diftongos creixients -ai-, -ei- cerrando-se o primero y ubrindo-se o segundo pa dar un grau intermedio -äi-, (*poläinas*, *bäilar*, *azäite*, *empäine*). Este fenomeno talment tienga relación con o hispanoarabe u arabe andaluz y se troba tamién en La Rioja, bels puestos de Navarra, Alaba, Burgos, Soria, Guadalachara y Cuenca.

A -y- intervocalica se pronuncia enfeblida y se torna en semivocal u semiconsonant y dica puet convertir-se en un alofono pareixiu a la *e* cerrada tamién de caracter semivocal-semiconsonant y puet desapareixer (*hoio*/*hoeo*, *auntamiento*, *que-me-se-o*, atcetera). Este fenomeno se troba tamién en o castellano de Navarra, La Rioja, Soria, y part de Burgos, Guadalachara y Cuenca.

## Morfolochía
### Verbos
En o Baixo Aragón, Cinco Villas y Monegros bi ha repuis d'a conchugación. Por eixemplo en o Baixo Aragón se replegan imperfectos con -iba: *caiba*, *teniba*, *traiba*. En as Cinco Villas se documenta imperfectos con -iai: *teniai*, *ibai*, *veniai*.

### Pronombres
Se pueden sentir pronombres en aragonés: *con mí*, *con tú*, u comuns con o castellano antigo: *vus* variant de "vos". Tamién formas que poderban estar aragonesas u hibridas como *nusotros* y *vusotros*, amás de formar como *para yo*. O pronombre plural *sen* dezaga d'infinitivo y cherundio ye amplament emplegau.

Ye prou cheneral a construcción *se les* cuan o dativo ye plural en cuenta de *se lo*, *se la*, *se los*, *se las* (*ya se les diré a ellos* en cuenta de *ya se lo diré a ellos*). Esta construcción se remonta a la construcción *ge les* que leyemos en o Fuero romanz de Teruel y en part d'as traduccions de Chuan Ferrández d'Heredia, estando propia de l'aragonés d'as comunidaz aragonesas. En filolochía hispanica ye considerada un simple vulgarismo.

O castellano d'Aragón tamién se resiste a las innovacions modernas d'o castellano: Andalucía y Aragón estioron as zagueras grans rechions on o leísmo propio d'o castellano mes actual está tardando mes en imposar-se, mantenendo a diferenciación entre o pronombre *lo*/*la* de complemento directo referiu a personas y o pronombre *le* de complento indirecto tamién referiu a personas. Agora cualques chóvens son leístas, pero muita chent (sobretot a chent viella) diz encara *no lo conozco*, d'alcuerdo con totas as luengas neolatinas en cuenta de *no le conozco*).

### Sufixos
En castellano d'Aragón se troban con una gran extensión palabras aragonesas orichinadas por derivación con os sufixos caracteristicos: *[[mesache]]*, *[[orache]]*, *[[pelaire]]*, *[[colgallo]]*, *[[tresmallo]]*, *[[ternasco]]*.

O sufixo diminutivo -et, -eta, -etc, -etas con diferents pronunciacions (-é, -er, -ed), ye encara productivo (por o menos en chent naixida en a segunda mitat d'o sieglo XX) en diferents localidaz d'o Baixo Aragón, Monegros y arias recientment castellanizadas d'a Plana de Uesca.

## Lexico
Se conservan muitos elementos lexicos propios de l'aragonés. En as comarcas orientals se conservan elementos lexicos coincidents entre l'aragonés y o catalán y que bels autors han puesto malinterpretar como catalanismos. José María Enguita Utrilla interpreta como catalanismos en o castellano d'a part oriental d'a provincia de Teruel as palabras *[[corvella]]*, *esculla*, *[[gos]]*, *impelte*, *[[bambolla]]*, *escupinada*, *pesigar*, *[[escurzón]]*, *llanda* u *sucar*. Manimenos l'analís d'a distribución de muitas d'estas palabras amuestra que beluns son comuns entre l'aragonés y o catalán. Belunas como *sucar* u *corvella* se documentan tal y como variants en l'aragonés occidental (dende Cotefablo dica las Cinco Villas). Belatras como *escurzón* por o menos en aragonés oriental (dende Benás dica Cotefablo).

## Variedaz internas d'o castellano aragonés
O castellano en Aragón, como cualsiquier variedat lingüistica, no ye homochenio. Adintro d'o castellano charrau en Aragón, existen diferencias cheolectals. María Antonia Martín Zorraquino distingue en o castellano aragonés tres variedaz internas u subdialectos:
* **Castellano aragonés sudoccidental**: ye a variedat parlada en o sud-ueste d'as provincias de Zaragoza y Teruel. Abarca as parlas d'as comarcas de Tarazona y Moncayo, Aranda, Comunidat de Calatayú, Campo de Daroca, Xiloca, Sierra d'Albarracín, Comunidat de Teruel y Gúdar-Chabalambre. Ye a variedat d'o castellano aragonés mas amanada a o castellano de Castiella.
* **Castellano aragonés central**: ocupa a zona central d'as provincias de Zaragoza y Teruel, abarcando as parlas d'as comarcas de Ribera Alta d'Ebro, Campo de Borcha, Val de Xalón, Comarca Central, Campo de Carinyena, Cuencas Meneras y Mayestrato. Ye una variedat intermeya que comparte rasgos d'as variedaz sudoccidental y nordoriental.
* **Castellano aragonés nordoriental**: abarca una chicota zona d'o norte de Uesca (Sallent de Galligo, Broto, Chaca), o extremo norte d'a provincia de Zaragoza (Cinco Villas), un amplo espacio d'o sud d'a provincia de Uesca (Monegros) y a parti oriental d'as provincias de Zaragoza y Teruel (Baixo Aragón y Ribera Baixa d'Ebro). Ye a variedat que conserva mas peculiaridaz representativas de resultaus fonicos tipicament aragoneses. Adintro d'o mesmo, por a suya peculiaridat, destacan parlas como as de Casp u Chiprana.

## Referencias

## Bibliografía
*José María Enguita Utrilla *Rasgos dialectales aragoneses en las hablas de Teruel*. Revista Teruel, n 74, chulio-aviento de 1985 p 179-219.
*Rafael Lapesa. *[[Historia de la lengua española]]*. Editorial Gredos. (1981).