Benás

**Benás** (a'l s. XI *Benasco*; *Benasque* en castellano; *Benasc* en catalán) ye una villa y municipio de la provincia de Uesca (Espanya), que fa parti de la comarca de Ribagorza. Ye situau a 1.140 metros, al norte de la vall homonima, a'ls Pirineus centrals, a 143 km de distancia de la capital provincial en dirección nord-este. Ademés de la vila de Benás, el municipio conte dan dos pedaníes que se dixen Ansils y Sarllé.

## Orichen d'el toponimo
Dende la fin d'el sieglo X aparese coma *Benascho* u *Benasco*, ademés d'el chentilicio *benascutano*. La suya etimolochía no ye cllara. Al sieglo XIII se pierde la vocal zaguera y se cheneraliza al escripto la forma *Benasch*. La castellanización de la lluenga escrita va ocasiona que se reconstruise la vocal enta que la parola no terminase en oclusiva, y per aixó dende 1550 només se suele documentar *Benasque*. Al parlache popular de la vila se va mantenir la evolución autoctona sinse la oclusiva, *Benás*, hue habitual al dialecto d'el municipio y a la escriptura de tot l'aragonés, encara que a cuasi tots els llugars de la comarca només coneixen la forma castellana.

A la Edat Micha, Benás només donabe el nom de la mitat septentrional de la vall, y se febe servir la expresión "vall de Sos" u "vallis Sositana" enta'l conchunto. La creación d'un Chusticia enta tota la vall, que la suya seu yera a Benás, a'ls zaguers ans d'el sieglo XV, va fer que chino chano s'expandise la locución "vall de Benás" enta tot el territorio.

## Clima
A suya temperatura anyal ye 9.26&nbsp;°C, con una temperatura meya en chinero de 1.0&nbsp;°C y en chulio de 18.9&nbsp;°C.

## Parla

A Benás se ragone l'aragonés benasqués, tame coneixeu coma *patués* y adintro de l'aragonés benasqués la parla local de Benás ye en la zona A chunto dan la parla d'Ansils, Grist y Saúnc.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:2351
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:471 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:1312
  bar:2000 from:0 till:1496
  bar:2002 from:0 till:1725
  bar:2004 from:0 till:2025
  bar:2006 from:0 till:2045
  bar:2008 from:0 till:2166
  bar:2010 from:0 till:2219
  bar:2012 from:0 till:2217
  bar:2014 from:0 till:2149
  bar:2016 from:0 till:2047
  bar:2018 from:0 till:2157
  bar:2020 from:0 till:2184
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Sitis d'interés
### Illesies

* Illesia de Santa María de Benás, una illesia que se documente dende el sieglo XI, encara que el edificio actual date d'una epoca molto mes tardana (talment de'l sieglo XIII), dintro d'un estilo romanico dan belles influencies gotiques. A'ls peus se va adheri una capiella plenament gotica dan vuelta d'ariesta (ca. 1400). A la Guerra de Succesión espanyola l'absis de la illesia va está parcialment destruiu, el cual se va refe, transformand-hue en un crucero dan cupula al mich. Un foc va destrui cuasi tot el suyo mobiliario en 1925.
* Illesia de Sant Martín. Documentada al sieglo XI, va esta la segona parroquia de Benás dica la suya destrucción a la Guerra de Succesión espanyola. D'el suyo recuerdo només quedabe la *partida de Santmartí* y la troballa de uesos al viello fosal, pero les excavacions arqueolochiques han recuperau la pllanta d'un templo romanico dan absis semicircular y crucero.

### Edificios civils

* Palacio d'els condes de Ribagorza (casa Regatillo). Edificio d'el Renaiximiento feto enta residencia estival d'els condes de Ribagorza, d'el cual hue només se conserven elementos d'interés a la frontera occidental. A les finestres d'el primer nivel se veden els posiblles retratos d'el conde Martín d'Aragón y la suya dona.
* Casa Juste. Feta a la segunda metat de la setsena centuria com a residencia d'una familia infanzona, conserve tota la suya estructura. Bel aspecto anacronico, coma la torre almenada y el matacán sobre la puerta, recorden l'alacet medieval y arcaico de la ideolochía d'isto grupo social.
* Casa Faure. Residencia de la familia Ferraz, situada a la pllaza de l'Achuntament. A epoca moderna le van adchuntar una torre al costau meridional dan un costerut llinau de lloses d'inspiración francesa.
* El Castiello. Se va manar fer a Tiburzio Spanochi en 1592 sobre una torre mes antiga. Se va espalda en 1858 y hue només quede el nom d'el mont d'el Castiello, l'alchub, l'alacet de la torre y bellas trazas de la pllanta d'el enclletau.
* Els Hespitals de Benás. Al pllan de l'Hespital igu'era el Hespital enta'ls viachers que anaben pe'l puerto enta'l Commenge u enta Aragón. El primero se va fe antis de 1200 dichós d'el puerto de Gorgutas, y tenibe una capiella romanica (hue se conserven els edificios enrunaus dichós d'el cap de la A-139). Cuan se va ubrir el puerto de Benás se va fe un nuevo hespital al costau d'el camino, pero una llitarrada hu va espaldar a'l sieglo XIX. El Hespital actual se va construir a la fin d'el siglo XIX a un puesto menos expuesto, y s'ha restaurau enta funcions turistiques. I llei un museu dan tota la suya historia.

### Altras
* Forau d'Aiguallut.
:Fenomeno karstico a'l cual les aigües procedents de les conchestres de l'Aneto se colen al fond d'un gran forau, apareixend pe'ls cllamats Uells de Joeu, a la Vall d'Arán, que aporten la parti mes important de'l suyo caudal al riu de la Garona.
* Ibons de Vatisielles.

## Personalidats naixitas de Benás
*Categoría principal:* Naixitos de Benás.

## Fiestas
* Sant Pedro el 29 de chunio a Ansils.
* Sant Marsal el 30 de chunio a Benàs.
* Sant Llorens el 10 d'agosto a Sarllé.

## Vinclos externos

*  CAI Aragón-Benás.
*  Rutas y excursions en Benás

## Referencias