open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Os Aranyons

**Os Aranyons** (*Los Arañones* en castellano), encara que modernament y dende a construcción d'a Gara Internacional de Canfranc gose decir-se-li *Canfranc-Estación* en castellano, que sería *Canfranc-Gara* en aragonés, ye un lugar aragonés en o municipio de Canfranc, en a comarca d'a Chacetania, partiu chudicial de Chaca y provincia de Uesca.

## Nombre
O toponimo *Os Aranyons* apareixe en o *"Cartulario d'o [[Hespital de Santa Cristina de Somport]]"* en romance aragonés como *Araniones*, *Illos Aragnons* y *Illos Aragnones*.

## Molimentos
* Ilesia de Nuestra Sinyora d'o Pilar de Canfranc, obra de l'arquitecto Miguel Fisac Serna, de 1969. Protechita legalment dende 2006 con a suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]*. Se i conservan cuatre retablos d'estilo barroco y ye la ilesia parroquial d'o lugar.
* Gara Internacional de Canfranc, que fue inaugurata o 18 de chulio de 1928 por Alifonso XIII.
* Torraza d'Os Aranyons, construcción defensiva d'o sieglo XIX feita ta esfensar o camín de invasions francesas

## Vinclos externos
* A Gara Internacional de Canfranc.

## Referencias
Sant-Maloù

**Sant-Maloù** (en bretón; en francés *Saint-Malo*, en galó *Saent-Malô*) ye una comuna francesa, en o departamento d'Il-ha-Gwilen y en a rechión de Bretanya, que ye capital d'o districto de Sant-Maloù y ye subprefectura d'o suyo departamento.

O suyo termin municipal, a o canto d'a Canal d'a Manga, tien una superficie de 36,58 km², una población de 49.600 habitants en 2006 y una densidat de población de 1.385 hab/km².

## Cheografía
Sant-Maloù ye un puerto de mar, en a desembocadura d'o río Rance, en a Canal d'a Manga.

O casco antigo d'a ciudat ye murallato, estas murallas fuoron construitas entre os sieglos XII y XIX, y as islas y os isletas que son amanatos d'a ciudat fuoron fortificatos en os sieglos XVI y XVII.

Ye situato a sisanta kilometros d'o Mont Sant-Michel

## As mareas
As mareas de Sant-Maloù son as mas importants d'Europa, por ser provocatas por a concentración d'as auguas en o centro d'una gran badía que s'estiendila dende Bretanya dica la peninsula de Cotentin.

## Historia
A historia de Sant-Maloù ye anterior a la plegata d'os romanos enta as Galias; Sant-Malo yera a capital d'o pueblo d'os galos *[[corosiolites]]*, un pueblo celta.

En 541 plegó en Sant-Maloù sant Maclovio, procedent de Galas, qui dio o suyo nombre a la ciudat.

En a Edat Meya, Sant-Maloù estió obchecto de guerras por a suya posesión entre o reino de Francia y lo ducau de Bretanya. Sant-Maloù proclamó a suya independencia en 1490, y estió independient durant cuatre anyos. A ciudat fue incorporata pa cutio a Francia en 1493.

O prencipal desarrollo d'a ciudat estió dimpués d'o descumbrimiento d'America, con as actividaz corsarias y con os exploradors maritimos, destacando Jacques Cartier.

Mientres a batalla de Normandía (Segunda Guerra Mundial), as destruccions por os bombardeyos estausunidenses estioron d'un 80% d'a ciudat, que fue reconstruita dimpués d'a guerra.

## Demografía

(1) Fusion de tres ciudaz: Sant-Maloù, Sant-Servan (14.963 habitants en 1962) y Parame (8.811 habitants en 1962).

## Economía
A economía de Sant-Maloù estió historicament dominata por o suyo puerto, que ye hue uno d'os mas importants d'a Canal d'a Manga. En 2000, yera o 16eno puerto de Francia en importancia, y ye un important puerto de transport de personas ta Irlanda y ta lo Reino Uniu.

## Localidaz achirmanatas
*  Port-Louis, Mauricio,
*  Gniezno (Gran Polonia, Polonia).

## Vinclos externos

* Pachina web municipal.

## Referencias
Paúls (desambigación)

**Paúls** puet estar:
***[[Las Pauls]]**, lugar de Ribagorza.
***[[Las Paúls]]**, lugar de Mipanas.
***[[Paúls|Os Paúls]]**, lugar d'o municipio L'Aínsa-Sobrarbe.
***[[Paúls (Cinco Villas)|Paúls]]**, lugar d'Erla.
***[[Paüls]]**, municipio d'o Baixo Ebro (Tarragona)

## Veyer tamién
*Paduls, nombre d'una antiga villa que i heba en l'actual partita d'o termin d'Atarés clamata *Paúl Mayor*.
*Baduls, lugar d'o Campo de Daroca.
*Paulejas, casa de labor d'o termin de Linars de Mora, toponimo que ye facil que siga una castellanización de *Paulellas*, que trobamos en lugars de l'Alto Aragón como Matidero (*as Paulellas*).
Mantova

**Mantova** (en italiano *Mantova*, en lombardo *Mantua*) ye una ciudat y comuna italiana, capital d'a provincia homonima, en a rechión de Lombardía.

Mantova tien una superficie de 63,97&nbsp;km², una población en 2007 de 47.630 habitants y una densidat de población de 744,56 abs/km².

O suyo termin municipal muga con os termins de Bagnolo San Vito, Curtatone, Porto Mantovano, Roncoferraro, San Giorgio di Mantova y Virgilio.

## Historia
Mantova fació parte d'o territorio d'a Republica Romana, con o nombre en latín de *Mantua*, en a Galia Cisalpina, ixo ye, en a Galia a lo sud d'os Alpes. Tenió tamién una parte d'a suya población d'orichen etrusco. Ye o posible lugar de naixencia d'o poeta Virchilio, de qui atros afirman ye naixito en *Andes*, un barrio en o mesmo municipio romano de *Mantua*.

Fue conquiesta por os visigodos (401) y Atila (452), y dimpués estió dominata por os herulos, os ostrogodos (489), l'Imperio Bizantín (552) y os longobardos (603).

En o sieglo XIV, a familia Gonzaga tenió o dominio d'a ciudat. En 1433 comproron a l'emperador d'o Sacro Imperio Romano Chermanico o títol de marqueses, fundando asinas o marquesau de Mantua, esdebenito ducau de Mantua en 1530.

En 1708, dimpués d'a Guerra de Succesión Espanyola, o ducau de Mantua fue adhibito a os dominios austriacos, dica la suya ocupación por tropas revolucionarias francesas en 1797, durante a campanya d'Italia de Napoleón Bonaparte. Dimpués, dimpués fue integrada en a Republica Cisalpina dica 1802, transformata dimpués en a República d'Italia, y en o Reino Napoleonico d'Italia en 1805. En 1814 fue reconquiesta por o austriacos. En 1859 pasó a mans d'o Reino de Cerdenya y en 1866 fue incorporata pa cutio a lo reino d'Italia.

## Vinclos externos
Paúl

:*Este articlo tracta sobre *'paúl** como zona humida. Pa atros usos de la palabra vaiga a l'articlo **paúl (desambigación)**.''

**Paúl**, **padul** u **almarchal*' ye una zona con suelo humido y vechetación [[higrofila]]. Amanix muito en la [[toponimia aragonesa]].

== Etimología ==
*Paúl* deriva d'o latín *PALUDEM* con igual significau. En [[aragonés medieval]] se documenta a forma mes arcaica *Padul*.

A palabra *almarchal* ye d'orichen [[idioma arabe|arabe]], vien d'a palabra *march* que significa *prau* estando un caso d'adaptación d'a letra [[chim]] como [[ch]] en aragonés. Antes s'emplegaba en a [[Ribera Navarra]], y Riberas [[Ribera Alta d'Ebro|Alta]], [[Ribera Baixa d'Ebro|Baixa d'Ebro]] y [[Sistema Iberico]] con o significau de paúl u terreno paulenco, pero ha quedau fosilizau en a [[toponimia aragonesa|toponimia]], de fueras d'a cuenca de [[río Millars|Millars]], a on que encara se fa servir a variant *armachal*. Bi ha bella mención medieval que proviene de [[Tudela]], (1256, 1260, 1279: *Almalchal*, *Almargale*, *Almarial*), [[Alagón]] (1195) y [[Zaragoza]] (1158, 1191 y 1194):





En a toponimia a vegadas bi ha cambio de -l por -n, y d'astí formas como *marján* u *marjanes''.

## Referencias

## Se veiga tamién
*Albufera.
*Marisma.
Taekwondo

O **taekwondo** (pronunciato en aragonés como */taj 'kwon do/*) ye un arte marcial d'orichen coreano, pro pareixito a lo karate chaponés. Pende de l'uso d'as mans y piez t'atacar u contrarrestar a un enemigo. O taekwondo ye un esporte nacional en Corea d'o Sud, *kyeorugi* ye un escayeiximiento esportivo en os Chuegos Olimpicos. En l'alfabeto coreano hangeul, *tae* (跆) significa trucar con o piet; *gwon* (拳) trucar con a man; e *do* (道) significa camín u via. *Taekwondo* se traduz a sobén por "camín d'o piet y d'o punyo".

O taekwondo tien una gran tradición adintro d'as artes marcials corianas (alto u baixo 2000 anyos), manimenos a suya forma actual tien només que uns 50 anyos. Huei lo día s'ha convertito en un esporte mui estendillato. En os Chuegos Olimpicos de Seúl 1988 y de Barcelona 1992 se convertió en un esporte olimpico de exhibición y actualment s'ha convertito esporte olimpico de competición.

Un d'os exercicios mas importants ye a realización de *pumses* (*[[kata]]s* en terminolochía de karate). Os *pumses* son secuencias de movimientos de esfensa y ataque que simulan una batalla con bels enemigos, y son relacionatos dreitament con os diferents graus de cinturons. Se fan con l'obchecto d'incrementar o equilibrio, a elasticidat, a velocidat y o dominio d'os diferents movimientos.

## Referencias

## Vinclos externos
* 
*  Federación Catalana de Taekwondo.
*  American Taekwondo Association (ATA).
*  Federación chilena de Taekwondo (WTF).
*  Federación canaria de Taekwondo.
*  Asoc. Escuela Mendocina de Taekwondo, Archentina (WTF).
Mierla (desambigación)

**Mierla** puet estar:

***[[Mierla]]**, nombre común de cualques especies d**'aus**.
***[[Mierla (Xiloca)|Mierla]]**, despoblato adhibito a Uellos Negros.
***[[Mierla (Terrient)|Mierla]]**, casal en lo termin de Terrient.
***[[La Mierla]]**, municipio de la provincia de Guadalachara.
***[[Mierlas]]**, barrio de Radiquero.
Mirabet

**Mirabet** (***Miravet*** en grafía SLA) puet estar:

***[[Miravet]]**, municipio de la Tierra Alta (Tarragona).
***[[Mirabet de la Sierra]]**, municipio de lo Mayestrato.
***[[Mirabet (Montanui)|Mirabet]]**, en lo termin de Montanui.
***[[Miravet (Albelda)|Miravet]]**, vértiz cheodesico en o municipio d'Albelda.
Mondó

**Mondó** puet estar:

***[[Mondó (Olsón)|Mondó]]**, barrio d'Olsón.
***[[Mondó (Os Corrals)|Mondó]]**, casas en o municipio d'Os Corrals.
Monegriello (desambigación)

**Monegriello** puet estar:

***[[Monegriello]]**, municipio monegrín.
***[[Monegriello (Daroca)|Monegriello]]**, despoblato de la Comunidat de Daroca.
***[[Monegriello (Ateca)|Monegriello]]**, despoblato en o termin d'Ateca.
Le Cateau-Cambrésis

**Le Cateau-Cambrésis** ye una comuna francesa, en o districto de Cambrai, cantón de Cateau-Cambrésis, departamento de Norte y rechión d'Altos de Francia.

A suya superficie ye de 27,24 km², a suya población ye de 7.453 habitants en 1999 y a suya densidat de población ye de 274 hab/km².

## Historia
Le Cateau-Cambrésis ye a unión de dos vicos, Péronne y Vendelgies. Vendelgies tien una antiga fortaleza en matera, o castiello de Sainte-Marie, en un emplazamiento estratechico amanato a dos antigas calzatas romanas.

L'emperador d'o Sacro Imperio Romano Chermanico Otón III permetió a la diocesi de Cambrai reforzar as defensas d'o castiello y transformar a ciudat en una villa fortificata, y tamién a realización d'un mercato y a emisión de moneda. Asinas, o suyo nombre mutó ta *Chastel en Cambrésis* (por Cambrai), antecedent d'o nombre actual.

A ciudat fue conquiesta en o sieglo XV por os angleses, pero dimpués fue reconquiesta por Cambrai. Fue espullata en 1555 por os franceses, como castigo porque a ciudat heba albergato a l'emperador Carlos ''Quinto''. En 1559 Francia y Espanya sinyoron en Cateau-Cambrésis a Paz de Cateau-Cambrésis, en as personas d'o rei d'Espanya Felipe II y d'o rei de Francia Enrique II. Seguntes as clausulas d'a Paz, Espanya cedeba a Francia bellas plazas fuertes en Flandres y os bispatos de Toul, Metz y Verdun.

En 1642, Le Cateau-Cambrésis fue ocupata por tropas francesas, y lo rei francés Loís XIII fació esvoldregar as murallas y as puertas d'a ciudat.

En 1678, Le Cateau-Cambrésis fue incorporata a Francia, seguntes o Tratado de Nimega.

En as Guerras Revolucionarias Francesas, a ciudat fue conquiesta por l'exercito austriaco en 1793, y en as Guerras Napoleonicas por l'exercito ruso en 1814.

Mientres a Primera Guerra Mundial, a ciudat habió importants destruccions, especialment en a batalla de Cateau-Cambrésis, o 28 d'agosto de 1914, entre os exercitos britanico y alemán. Esta batalla permetió a recuperación d'os Aliaus y la posterior victoria en a batalla d'o Marne.

En 1940, Le Cateau-Cambrésis fue travesata por a 7ª División Panzer d'o cheneral Erwin Rommel, dimpués de bels combaz a man d'a ciudat.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Naixencias
* Adolphe Édouard Casimir Joseph Mortier, mariscal de Francia y duque de Treviso, en 1768.
* Henri Matisse, pintor (31 d'aviento de 1869).

## Referencias

## Vinclos externos
*  Ofizina de turismo municipal.
*  Museu Matisse.
*  Le Cateau-Cambrésis en a web d'o ''Institut Géographique National''.
San Juan (Puerto Rico)

**San Juan** ye un municipio portorriquenyo, que ye la capital d'o Estau Libre Asociau de Puerto Rico.

San Juan, amanau a l'oceano Atlantico, tien una población de 434.374 habitants (2000) en una superficie de 199,2&nbsp;km², con una densidat de población de 3.507,5 hab/km².

## Historia
San Juan fue fundada por os espanyols en 1508, estando asinas una d'as localidaz colonials mas antigas d'America. Fue fundada por Juan Ponce de León, pero dimpués fue tresladada, en 1521, ta un islote amanau, en a badía de San Juan (o que ye hue *El Viejo San Juan*).

Estió una important plaza militar de l'exercito espanyol en America.

## Esporte
### Escaicimientos esportivos
En l'anyo 1979 estioron organizaus en a ciudat a VIII edición d'os Chuegos Panamericans.

## Vinclos externos
Monesma

**Monesma** puet estar:

***[[Monesma de Benabarre]]**, lugar que s'achuntó con Caixigar pa formar o municipio Monesma y Caxigar.
***[[Monesma (Ilche)|Monesma]]**, lugar d'o termin municipal d'Ilche, tamién conoixito tamién como *Monesma de Sant Chuan*, *Monesma de Balbastro*.
Rafel Vidaller Tricas

**Rafel Vidaller Tricas** (Salas Altas, Semontano de Balbastro, 1963) ye guardia forestal en l'Alto Galligo. Dica noviembre de 2010 estió miembro de l'Academia de l'Aragonés. Ye  vicepresident d'o *[[Consello d'a Fabla Aragonesa]]* y miembro d'o *[[Consello Asesor de l'Aragonés]]*.

Diplomato en Machisterio, licenciato en Antropolochía Social y Cultural, ye autor d'estudios y investigacions sobre o mundo y lo lexico d'animals y plantas en idioma aragonés y autor de muitos libros y guías sobre Naturaleza, estando accesit a lo *Premio Internacional para Jóvenes Investigadores de la Naturaleza* convocato por o Ministerio de Cultura d'Espanya en 1985.

En literatura tiene os premios "Guayén" en 2003, "Billa de Sietemo" 2009, "Pedro Lafuente", 2017 y 2020 y "Ziudá de Balbastro" 2020, pos tamién ye escritor, estando autor de cuantos relatos en aragonés.

## Obras
### Libros de Naturaleza
* 1984: *Dizionario sobre espezies animals y bexetals en o bocabulario altoaragonés*.
* 1987: *Los árboles del Alto Aragón*.
* 1996: *Bocabulario aragonés d'abes d'Uropa*.
* 1997: *Guía del Valle de Tena*.
* 1998: *Valles de Echo, Ansó y Canfranc*.
* 2002: *Guía del Valle de Benasque*.
* 2003: *Benasque para familias*.
* 2004: *Guía de árboles y arbustos. Pirineo Aragonés*.
* 2004: *Libro d'as matas y os animals. Dizionario Aragonés d'Espezies Animals y Bechetals*.
* 2006: *Parque Natural Posets-Maladeta*.
* 2017: *Fendo l'onso: asayos de antropolochía zoolochica*.

### Relatos
* 1985: *Lo Plan de Millaris*.
* 1985: *Salas Altas*.
* 1993: *Ixeya*.
* 1994: *Desencusas*.
* 1999: *As Tres Tabas*.
* 2009: *En Angorrués*.
* 2011: *Pastor de Cluxigüesos*.
* 2014: *Nogueras Negras*.
* 2020: *Alicas de Gaunilón*.

### Articlos
* 1986: *Bellas superstizions y ritos de [[Salas Altas]] (Semontano Sobrarbe)*.
* 1994: *Nomes d'animals en un estudio de o s. XVIII*.
* 1997: *A Pastorada de [[Castigaleu]]*.
* 1999: *Distribuzión y nomes populars d'espezies animals y bexetals: preba de relazions*.
* 2000: *Encuestas de lecsico bexetal en [[Salas Altas]] (Semontano Sobrarbe)*.
* 2001: *Onomatopeyas e atros sonius en aragonés*.
* 2003: *Bels toponimos d'a Bal de [[Castanesa]]*.
* 2004: *Encuestas de lesico bechetal e animal en [[Botaya]]*.
* 2005: *O mundo bechetal en aragonés: tacsonimia*.
* 2013-2014: *O lesico d'a fauna en aragonés: apuntes tacsonomicos*.
* 2016: *Bels apuntes naturals d´A Espuña e Zeresa ([[Sobrarbe]]) en o sieglo XVIII*.
* 2019-2002: *As corporals cosas: o lesico d'o mundo natural en o [[Libro d'el Trasoro|Libro d'o Trasoro]]*.
* 2020: *Fitonimia e zoonímia d'un ganadero de [[Bestué]]: luenga de cabañera.*
* 2023:* A fitonimia d'o chenero mentha e similars en aragonés*.
* 2024: *Usos culturales del sarrio en el Pirineo central*.

## Vinclos externos
Mont-fort (desambigación)

**Mont-fort** puet estar:

***[[Mont-fort]]**, municipio d'a sierra d'Orich.
***[[Mont-fort (Alcanyiz)|Mont-fort]]**, lugar d'o correchimiento d'Alcanyiz despoblato en 1785.
***[[Mont-fort (Zaragoza)|Mont-fort]]**, despoblato que perteneixió a lo Monesterio de Veruela.
***[[Mont-fort (Alicant)|Mont-fort]]**, municipio d'o Vinalopón Meyo (Alicant).
Mont Albán (desambigación)

**Mont Albán** puet estar:

* **[[Mont Albán]]**, municipio d'as Cuencas Meneras (Teruel).
* **[[Mont Albán]]**, casal d'o termin de Secorún (Uesca).
* **[[Montalban]]**, villa d'Occitania.
* **[[Montalbán (Navarra)|Montalbán]]**, un despoblau en Navarra en o termin municipal de Deyerri.
Mosquera (desambigación)

**Mosquera** ye un toponimo recurrent en l'aria on se charró navarro-aragonés e puet estar:

***[[Mosquera (Navarra)|Mosquera]]**, despoblato de la Ribera Navarra.
***[[Mosqueras de Bacamorta]]**, venda en lo termin de Vacamorta.
***[[La Mosquera]]**, parache natural en Azuébar (Castellón).
Muro

**Muro** puet estar:

* **[[Muro (Samianigo)|Muro]]**, un despoblau en o termin de Cartirana, entre Larrés, Borrés y Isín.
* **[[Muro de Bellós]]**, un lugar d'o termin de Puértolas.
* **[[Muro de Roda]]**, un conchunto historico-artistico d'A Fueva.
* **[[Muro de Solana]]**, un lugar d'o termin de Burgasé.
* **[[Muro de Tierrantona]]**, un atro nombre de Muriello de Tierrantona (A Fueva).

## Vinclos externos
Villanoviella

**Villanoviella** puet estar:

***[[Villanoviella (Acín)|Villanoviella]]**, lugar adhibito a Acín en 1860-1877.
***[[Villanoviella (Botaya)|Villanoviella]]**, lugar d'o termin de Botaya despoblato ya en 1785.
***[[Villanoviella (Arbués)|Villanoviella]]**, pardina en o termin d'Arbués a l'este d'Alastuei.
Villarroya

***Villarroya*** puet estar:

***[[Villarroya (Villamayor)|Villarroya]]**, un despoblato en lo termin de Villamayor de Galligo.
***[[Villarroya (Campo de Daroca)|Villarroya]]**, un municipio de lo Campo de Daroca.
***[[Villarroya de la Sierra]]**, un municipio de la Comunidat de Calatayú.
***[[Villarroya de los Pinars]]**, un municipio de lo Mayestrato.
Sant Per (Toledo d'a Nata)

:*Iste articlo tracta sobre *'Sant Per**, que ye un lugar en [[a Fueva]]. Ta altros usos de «Sant Per» se veiga **Sant Per (desambigación)**.''


**Sant Per** (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], ''Samper'', enantes ''Samper de Toledo de Lanata'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] d'[[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y a provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. A suya población ye de 20 habitants ([[2011]]).

Fue a capital d'o municipio historico de [[Toledo d'a Nata]], dica que l'achuntamiento desapareixió absorvido por [[A Fueva (municipio)|o municipio de a Fueva]] en a [[Anyos 1960|decada de 1960]].

==Cheografía==

Sant Per se troba en o lemite d'un [[plana|cantimplano]] que baixa dende os arredols de [[a Cabezonada]] dica o [[río d'a Nata]], a on que i remata en una [[espuenda]] de bella docena de metros sobre o río. As casas de Sant Per se troban en l'altro d'ixa espuenda, aman d'a [[carretera nacional]] [[N-260]]  en o suyo transecto [[Campo (Uesca)|Campo]]-[[L'Aínsa]]. Cuan se dentra en Sobrarbe por o [[puerto d'a Foradada]], Sant Per ye o segundo nuclio de población que se troba en a man dreta d'a carretera, y, a demés, ye a on remata la baixada d'o puerto y a carretera comienza a fer plano.

Como toda a redolada d'o que va estar o Toledo d'a Nata, sinyorea por alto de Sant Per a [[sierra Ferrera]]. En a man [[cuentra]] d'a Nata ye a on se troba os lugars de [[l'Atiart]] y [[Sant Chuan (Toledo d'a Nata)|Sant Chuan]], que s'envistan dende lugar.

===Urbanistica===
Todas as casas de Sant Per son arredol d'a [[plaza]], que ha nombre «Plaza de Toledo de La Nata», tan significativo. A [[ilesia parroquial]], consagrada a l'advocación de [[Sant Per apóstol]], le da nombre a la población, y tamién ye colindadera con a plaza en o suyo costau sud-ueste, sin garra altro edificio adosau.

Por tot o lugar, alto d'as puertas d'as casas, i ha [[rechola]]s pintadas con o nombre de cada casa. Ista iniciativa se va sacar t'adebant fa relativament pocos anyos, y gracias a la suya presencia un se i puede paseyar y acatar os nombres d'as casas que tan a sobén son nombres d'altros lugars d'a redolada, de toda a comarca, u tamién apellidos comuns.

== Demografía ==


==Imáchens==
<gallery>
Imachen:69.Samper.JPG|Rechola en a plaza.
Imachen:72.Samper.JPG|Ilesia de Sant Per apóstol.
Imachen:71.Samper.JPG|A plaza de Sant Per, con a ilesia.
Imachen:67.Samper.JPG|As casas de Sant Per tienen o nombre inscrito en racholas alto d'a puerta. Belunas tienen nombres que recuerdan a lugars d'a redolada ([[Griébal]]).
</gallery>

==Fiestas==
*[[15 d'agosto]], **Fiesta Mayor** de [[Toledo d'a Nata]], fendo-le honras a [[Santa María de l'Asumpción]], que se celebra de conchunta con os vecins de [[a Cabezonada]], con [[Sant Chuan (Toledo d'a Nata)|Sant Chuan]], [[Fuent de Campo]] y [[Fosau]].
*[[16 d'agosto]], **Fiesta Mayor** propia d'o lugar, fendo-le honras a [[Sant Roque]].
*[[4 d'aviento]], **Fiesta d'hibierno''', fendo-le honras a Santa Barbara.

## Referencias

## Vinclos externos
Novalla

**Novalla** puet estar:

***[[Novalla (Samianigo)|Novalla]]**, despoblato a man de Puent de Samianigo
***[[Novalla (Plana de Uesca)|Novalla]]**, lugar d'o termin de Lobarre.

## Se veiga tamién
***[[Novallas]]**, municipio d'a comarca de Tarazona y Moncayo (Zaragoza).
***[[Novallas (Escatrón)|Novallas]]**, termin d'Escatrón (Zaragoza).
Orrios (desambigación)

**Orrios** puet estar:

***[[Orrios]]**, municipio d'a Comunidat de Teruel.
***[[Orrios (Ansó)|Orrios]]**, despoblato d'a zona de Biniés.
***[[Orrios (Biel)|Orrios]]**, despoblato a man de Biel.

## Se veiga tamién
*Huarrios
*Urreya
Club Deportivo Basket Zaragoza

O **Club Deportivo Basket Zaragoza** (en aragonés *Club Esportivo Basket Zaragoza*) estió un equipo femenín de basketbol d'a ciudat de Zaragoza. O club s'establió en l'anyo 2000 con o patrocinio de l'interpresa Filtros Mann, y agafando a plaza ganata ta pujar a la Liga Femenina d'o CN Helios que seguntes os suyos estaturos no permiten os equipos profesionals. Estió conoixito mas a sobén con o suyo nombre comercial de **Mann Filter Zaragoza** y l'equipo desaparixió en l'anyo 2012 dimpués de 12 anyatas en a mas alta competición de basketbol femenín d'Espanya.

## Plantilla 2009/2010

## Vinclos externos

* Pachina oficial
* Penya Fiebre Amariella

## Referencias
Exativa

**Exativa** (*Xàtiva* en valenciano; *Játiva* en castellano) ye un municipio valenciano, d'a provincia de Valencia, capital d'a comarca d'a Costera.

Situata a 115 metros d'altaria sobre o ran d'o mar, tien una población de 28.597 habitants en 2007, una superficie de 76,60 km² y una densidat de población de 373,33 hab/km².

Historicament, a ciudat d'Exativa estió una d'as mas importants d'o Reino de Valencia, tanto como Oriuela u a mesma ciudat de Valencia.

## Cheografía
Exativa ye entre os ríos Albaida y o suyo afluent o Cànyoles, estando a una distancia de 45,3 km d'a ciudat de Valencia, a capital d'o País Valenciano.

Son encuyitos en o suyo termin os nucleos urbans d'Annauir, El Realenc, Sorió y Torre d'En Lloris.

O suyo termin municipal muga con os de l'Alcúdia de Crespins, Barxeta, Canals, Cerdà, Estubeny, el Genovés, la Granja de la Costera, Llocnou d'en Fenollet, Llanera de Ranes, La Llosa de Ranes, Montesa, Novetlè, Rotglà i Corberà, Torrella y Vallés (en a mesma comarca); con Alcàntera de Xúquer, Beneixida, Carcaixent, Càrcer, L'Ènova, Manuel, Rafelguaraf, Sallent d'Eixativa y Castellón d'Exativa (en a comarca d'a Ribera Alta); con Anna y Enguera (en a Canal de Navarrés); con Bellús, Benigànim, Guadassèquies y l'Olleria (en a Val d'Albaida) y con Simat de la Valldigna (en a comarca d'a Safor).

## Demografía

Entre o censo de 1887 y l'anterior, Exativa tenió un crecimiento poblacional en incorporar o desapareixiu municipio d'Anahuir.

## Molimentos
* O suyo centro urbán estió declarato Conchunto Historico-Artistico en 1982.
* Castiello d'Exativa.
* Seu d'Exativa.
* Almudín d'Exativa.
* Reyal Monesterio de l'Asumpción.
* Edificio Botella.

## Referencias

## Vinclos externos

*  / Pachina web oficial.
Molecula

En quimica, una **molecula** (d'o nuevo latín *molecula*, que ye un diminutivo d'a parola *moles*, 'masa') ye un grupo electricament neutro y suficientment estable d'a lo menos dos atomos en una configuración definita, unitos por enlaces quimicos fuertes (covalents u enlace ionico).

Una d'as caracteristicas d'ista mena d'estructuras ye que son formatas por un numero definito d'atomos, a diferencia d'os cristals atomicos u os cristals metalicos.

Bels eixemplos son: H_2,~  CO_2,~  NH_3 ...

A cheometría d'una molecula puede predecir-se por o modelo de repulsión d'os pars electronicos de l'atomo central u a teoría d'a hibridación.

## Referencias

## Vinclos externos
Electronegatividat

A **electronegatividat** ye una mesura d'a fuerza con que un atomo atraye a os electrons compartitos en un enlace atomico. Pende, sobre tot, en a enerchía d'ionización.

L'inverso d'a electronegatividat ye a **electropositividat**, ye decir, a estendencia d'un atomo a perder electrons.

En cheneral, as diferents valuras d'a electronegatividat d'os atomos determinan o tipo d'enlace que se formara en a molecula que los combina. Asinas, seguntes a diferencia entre as eletronegatividaz d'istos se puede determinar (convencionalment) si o enlace será, seguntes a escala de Pauling:
* *[[enlace ionico|Ionico]]* (diferencia mayor u igual a 2)
* *[[enlace covalent|Covalent]] polar* (diferencia entre 2 y 0.4)
* *Covalent no pas polar* (diferencia menor de 0.4)

Aintro de cada periodo d'a Tabla periodica d'os elementos, a electronegatividat creixe d'ezquierda enta dreita. En augmentar o numero atomico a carga nucleyar ye mas gran y as fuerzas nuclio-electron periferico son mas grans.

En cada grupo creixe de baixo enta alto. Como aumenta o numero atomico creixe o numero de livels. A distancia nuclio-electron periferico ye mayor y tamién o efecto pantalla, por ixo istas fuerzas electrostaticas son menors.

## Escala de Pauling
A escala de Pauling la creyó Linus Pauling en 1932 y se fa servir amplament. En ista escala l'elemento mas electronegativo (o flúor) tiene una valura de 4.0, y o menos electronegativo (o francio) tiene una valura de 0.7. Os atros elementos tienen valuras intermeyas. Dimpués d'o flúor, os elementos mas eletrocnegativos son l'oxicheno (3,5); o cloro y o nitrocheno (3,0); o carbonio (2,5); l'hidrocheno y o fosforo (2,1)...

## Escala de Mulliken
En a escala de Mulliken, as valuras s'obtienen fendo a meya entre o potencial d'ionización y l'afinidat electronica. Asinas, a escala de Mulliken s'espresa en unidaz d'enerchía, por un regular en electrón-volts.

## Vinclos externos
Las Palmas de Gran Canaria

**Las Palmas de Gran Canaria** u simplament **Las Palmas** ye una ciudat espanyola, capital d'a Provincia de Las Palmas, en a isla de Gran Canaria d'as Islas Canarias. A suya población ye de 381.123 habitants(2007), en una superficie de 100,55 km² y una densidat de población de 3.751,4 hab/km².

## Administración
### Alcaldes

## Puestos d'intrés
* Seu de Santa Ana de Las Palmas de Gran Canaria.

### Museus
* *Museu canario*.
* *Museu de Colón*.
* *Casa-Museu de Pérez Galdós*.
* *Museu maritimo*.

## Referencias

## Vinclos externos
Siracusa

**Siracusa** (*Sarausa* en siciliano) ye una comuna italiana, capital d'o libre consorcio comunal de Siracusa, en a zona sudoriental d'a isla y rechión de Sicilia, a o canto d'a mar Mediterrania.

Tien una superficie de 204,08 km² y una población de 123.494 habitants en 2007, con una densidat de población de 605,12 hab/km².

O suyo termin municipal muga con os termins d'Avola, Canicattini Bagni, Floridia, Melilli, Noto, Palazzolo Acreide, Priolo Gargallo y Solarino.

A UNESCO declaró Patrimonio d'a Humanidat o centro de Siracusa y la necropoli rocosa de Pantalica en 2005.

## Toponimia
En a epoca d'influencia d'a Corona d'Aragón se clamaba *Zaragoza de Sicilia* por etimolochías populars. En o "*[[Libro de los Emperadors]]*" podemos veyer-ne una eixemplo:

## Historia
A ciudat de Siracusa la fundoron chents procedents d'a ciudat griega de Corinto en o sieglo VIII aC, formando asinas parte d'a *[[Magna Grecia]]*. Yera a segunda colonia griega en Sicilia, dimpués de Naxos. Pronto a ciudat inició una expansión, fundando ella tamién colonias amanatas a Siracusa.

En o suyo periodo de mayor esplendor, Siracusa estió baixo o dominio d'os *[[Tirans de Siracusa]]*, dica a suya conquiesta por l'Antiga Roma, en 212 aC.

Dimpués d'a caida de l'Imperio romano, Siracusa, chunto con toda Sicilia, la dominoron os ostrogodos, dica a suya conquiesta por Belisario, o 31 d'aviento de 535; en o sieglo IX la conquerioron os arabes, en 878.

Fue recoquerita en 1038 por o cheneral bizantín Chorche Manizes y perdita de nuevo en 1043. En 1085 la conquirió Roberto Guiscardo, y en 1194, Henrique VI d'o Sacro Imperio Romano Chermanico, ta ser incorporata a lo Reino de Nápols.

En o sieglo XIII, Siracusa estió aliata a la Corona d'Aragón ta la conquiesta de Sicilia, y os reis d'Aragón le concedioron por iste motivo privilechios.

A ciudat padeixió tierratremos en 1543 y 1693, y una plaga en 1729. Fue reconstruita seguntes o barroco seciliano.

Una epidemia de colera en 1837 provocó una sublevación contra os Borbons que ocupaban o Reino de Nápols, y Siracusa perdió a seu d'a capitalidat d'a suya provincia, tresladata ta Noto; recuperó a capitalidat en 1865, dimpués d'a Unificación d'Italia.

En 1943, en a Operación Husky, en a Segunda Guerra Mundial, bombardioron Siracusa tanto as tropas d'os Aliaus como as d'o Tercer Reich.

## Referencias

## Vinclos externos
A Marinyosa

:*Iste articlo tracta sobre *'A Marinyosa**, que ye una [[pardina]] en [[A Fueva (municipio)|A Fueva]]. Ta altros emplegos d'o toponimo «Marinyosa» se veiga **Marinyosa (desambigación)**.''


**A Marinyosa*' (/amaɾi'ɲosa/; oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], *La Mariñosa*) ye una [[pardina]] [[Aragón|aragonesa]] d'o [[municipio]] de [[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y a provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. Actualment se troba deshabitada.

==Cheografía==

A Marinyosa ye en a baixant oriental d'o [[sarrato (orografía)|sarrato]] d'a Mula, en un recuesto, por debaixo d'a [[ermita de Sant Veturián d'a Espelunca (Fosau)|ermita de a Espelunca]], en as [[garra (orografía)|garras]] d'a [[sierra Ferrera]]. A suya redolada se conoix con o nombre tradicional de [[Baixo Penyas]].

A pardina d'a Marinyosa formaba partida con [[o Mediano]] y con [[Moliniás]], que son os nuclios de población que mas aman tiene, y con [[A Mula (Fosau)|a Mula]] que sinyorea o cerro, y chuntas todas cuatro feban lo que omne conoix como «Fosau Alto», en perteneixendo a l'achuntamiento de [[Fosau]] (o [[lugar]] mas amanau que tienen) dica que o dito achuntamiento va desapareixer en fusionar-se con o [[Toledo d'a Nata]].

A Marinyosa y as atras pardinas de Fosau Alto estuvon compresas en o municipio de o Toledo d'a Nata dica os [[anyos 1960]]. En a dita debantdita decada, quedón absorvidas en o [[A Fueva (municipio)|municipio d'a Fueva]] por a fusión que Toledo d'a Nata y belaltros municipios de a subcomarca natural que ye [[a Fueva]] van firmar ta formar-lo.

==Toponimia==
O [[toponimia aragonesa|toponimo]] *Marinyosa'' ye una evolución d'una denominación latina. L'investigador Manuel Benito Moliner la va relacionar con l'antroponimo latín <*MARINIUS, a lo que s'habría adhibido una terminación -osa ta marcar a pertinenza historica a lo dito propietario.

D'alcuerdo con isto, «a Marinyosa» sería a evolución en romance d'una hipotetica forma <MARINIOSA*, en querendo decir «a (que ye) de Marinio».

## Referencias
O Mediano

:*Iste articlo trata sobre *'o Mediano**. Ta altros emplegos d'o termin **Mediano** se veiga **Mediano (desambigación)**.''

**O Mediano*' (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], *El Mediano*) ye una [[pardina]] [[Aragón|aragonesa]] en o [[municipio]] d'[[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. Actualment se troba despoblada.

==Cheografía==
O Mediano ye en as [[garra (orografía)|garras]] meridionals d'a [[sierra Ferrera]], en o cabo alto d'una extensión de [[faixa]]s de [[agricultura|cultura]] estreitas y menudas. Se concara con o [[sarrato]] de [[A Mula (Fosau)|a Mula]], por alto de [[Moliniás]] y a poquez cientos de metros de a pardina de [[a Marinyosa]].

Toz cuatro asentamientos, a Marinyosa, Moliniás, a Mula y o Mediano, formaban a partida de «Fosau Alto», fendo achuntamiento de conchunta con o lugar de [[Fosau]] («Fosau Baixo»), que ye o [[lugar]] mas amanau. Dende o [[sieglo XIX]], as [[aldeya]]s y as pardinas de Fosau yeran incluidas en o [[municipio]] de [[Toledo d'a Nata]], dica que en a [[anyos 1960|decada de 1960]] o municipio va desapareixer en achuntar-se en o nuevo achuntamiento de [[A Fueva (municipio)|a Fueva]].

==Toponimia==
Seguntes [[Manuel Benito Moliner]], o termin «Mediano» puede fer referencia a la posesión de bel propietario antigo, con nombre «*MEDIO''» con l'addición d'una terminación -ano (especificadera de pertinenza), lo que significaría que ye de procedencia latina.

## Referencias
Moliniás

**Moliniás** ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. Actualment se troba despoblau.

## Toponimia
O toponimo *Moliniás* presenta una forma arcaica d'evolución d'o sufixo *[[sufixo -iello|-iello]]* con diftongo -ia-, y tamién una forma arcaica d'o suyo plural ya desapareixida en aragonés.
**MOLINĔLLO* > *Moliniacho*.
**Moliniacho* + *-s* > *Moliniach(o)s* > *Moliniachs* > *Moliniás*.

Una documentación antiga en latín medieval d'o sieglo XI fa mención de *ILLOS MOLINELLOS*, o que podría confirmar este orichen.

## Cheografía
Molinias se troba a 860 metros d'altaria sobre o livel d'a mar en as garras d'o costau sud d'a sierra Ferrera, en a subcomarca sobrarbenca que tradicionalment ha habido nombre «Baixo Penyas», que popularment comprende o sector norte d'a Fueva y bel nuclio ya mas albocaus ta la valle d'a Cinca, que ixo ye, es que se troban engarrotaus en as garras d'a Sierra Ferrera y Penya Montanyesa. Historicament, Molinias fayó parte d'o conchunto de lugars que formoron o municipio d'o Toledo d'a Nata («*Toledo de Lanata*») dica la suya extinción y fusión en o municipio que saca o nombre d'a valle local: A Fueva. Se troba situau a una distancia de 13 km de Tierrantona, a capital d'o suyo municipio, y de 148&nbsp;km de Uesca, a capital d'a suya provincia.

O nuclio el forman dos casas y una capilleta. Una d'as casas remanió habitada dica fa pocos anyos, y en l'actualidat encara el ye puntualment pus os suyos propietarios se van trasladar formalment ta un altro nuclio d'a redolada (posiblement se i empadronoron, por ixo consta como «despoblau»), pero encara guardan en Molinias una grancha con bestiar que se troba en explotación. A segunda casa, que quedó deshabitada de fa mas tiempos, s'ha rehabilitau fa poquez anyos y agora s'emplega como vivienda de turismo rural.

## Imáchens

Imachen:046.Moliniás Turismo.jpg|Casa de turismo rural
Imachen:Moliniars, L'Aínsa (Aragón).jpg|A sierra Ferrera dende Moliniás
Imachen:051.Moliniás capilla.jpg|Capiella
Imachen:052.Moliniás casa.jpg


## Referencias

## Vinclos externos
Canals

**Canals** ye un municipio valenciano situato en a provincia de Valencia y en a comarca d'a Costera. A suya población ye de 13.150 habitants (2006), en una superficie de 21,90&nbsp;km² con una densidat de población de 600,46 hab./km².

## Demografía
Alchecira

**Alchecira** u **Alchacira** puet estar:
***[[Alchecira (Valencia)|Alchecira]]** u **Alchacira**, villa en a Ribera Alta (Valencia).
***[[Alchecira (Cádiz)|Alchecira]]** u **Alchacira**, ciudat andaluza situada en a provincia de Cádiz.
***[[L'Alchecira]]**, lugar en o municipio de Castellot (Mayestrato, Teruel).
***[[Peninsula Arabica|Alchecira]]**, nombre arabe d'a Peninsula Arabica.
***[[Alchacira (Mesopotamia)|Alchacira]]**, plana aluvial d'o norte de Mesopotamia en territorios que actualment son o nord-este de Siria y nord-ueste d'Iraq.
***[[Alchacira (Xarcah)|Alchacira]]**, localidat de Xarcah (Emiratos Arabes Unitos).
***[[Alchacira (Sudán)|Alchacira]]**, estau de Sudán.
***[[Alchecira (Echipto)|Alchecira]]**, isla d'o río Nilo en O Caire.
***[[Alchacira (Televisión)|Alchacira]]**, un canal de televisión en luenga arabe con seu en Qatar.

Encara que en arabe signifique "isla" u "peninsula", en aragonés medieval este arabismo, prenió lo significau de "terreno de cautivo fertil con muita agua u cerca de l'augua", y asinas lo hemos d'interpretar en muitos microtoponimos de partidas de mont:

***[[L'Alchicira]]**, partida entre os termins de Xatiel y Casterló (Baixo Martín).
***[[L'Algecira (Albalat de l'Arcebispe)|L'Algecira]]**, partida en o termin d'Albalat de l'Arcebispe, probable castellanización de l'aragonés *Alchecira*.
***[[L'Algecira (Berche)|L'Algecira]]**, partida en o termin de Berche.

En a suya versión en anglés, **Al Jazeera**, puet estar:
***[[Al Jazeera English]]**, un canal de televisión.

## Se veiga tamién
***[[Algeciras (desambigación)]]**.

## Notas
Cerretans

**Cerretans** ye un nombre común de bellas comunidaz prerromanas y dimpués no guaire romanizatas que s'han documentato en bellas zonas pirenencas y han deixato sinyals toponimicas (a comarca d'a Cerdanya) y antropononimicas (apellitos chentilicios *Cerdán* en aragonés y *Cerdà* en catalán).

Tradicionalment los historiadors los han considerato ibers, pero bels elementos de cultura iberica trobatos en a suya tierra son d'epoca romana, como a escritura iberica, y pueden estar un resultato d'a primera etapa de romanización, que estió con l'ibero y no con o latín como luenga prencipal.

## Cerretans orientals
Os cerretans orientals viviban en a Cerdanya, comarca que prene nombre d'ellos. En a parte francesa d'o suyo territorio s'han trobato iscripcions rupestres en alfabeto y idioma ibero.

## Cerretans occidentals
Os cerretans occidentals viviban en Sobrarbe y la val alta d'o Galligo. Estrabón y Plinio lo Viello comentan que o territorio d'os cerretans s'estendillaba dica mugar con os Iaccetans y bascons. En l'anyo 37 AC o proconsul romano Cneu Domicio Calvín conquere o suyo territorio.

En l'Alta Edat Meya formoron un estato cristián que s'oposaba a los musulmans de Zaragoza, que clamaban a l'Alto Aragón *Xartaniya*, u siga "tierra d'os Cerretans". En o suyo territorio bi ha muitos toponimos d'orichen antroponimico con a rematanza en *-uei* u *-ui*. Encara que bels lingüístas han considerato que as rematanzas *-uei, -ui* se remontarían a lo sustrato ilerchet, de feito o territorio con toponimos *-uei*, *-ui* no ye o territorio orichinal d'os ilerchez y i plegoron en una expansión tardana.
Algeciras

**Algeciras** puet estar:

***[[Alchezira (Cádiz)|Algeciras]]**, nombre castellano d'Alchezira (Cádiz).
***[[Algeciras (Colombia)|Algeciras]]**, municipio d'o departamento de Huila (Colombia).
***[[Algeciras (Filipinas)|Algeciras]]**, aldeya d'o municipio d'Agutaya (Filipinas).
***[[Algeciras (barco)|Algeciras]]**, barco francés que prenió parte en a batalla de Trafalgar.

## Veyer tamién
***[[Alchezira (desambigación)]]**
Bediello

:*Iste articlo tracta sobre *'Bediello** que ye un lugar de a Fueva. Ta la cría d'a [[vaca]] se veiga **Vediello**.''


**Bediello*' ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] de [[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. Actualment se troba despoblau.

Bediello ye en a [[val]]ella d'o [[barranco de Clamosa]], a 613 [[metro]]s d'altaria en as [[garra (orografía)|garras]] d'a [[sierra d'o Turón]], en o extremo sud d'a comarca de Sobrarbe por a man oriental d'a [[río Cinca|Cinca]]. No fa pas parte d'a subcomarca natural de [[a Fueva]], sino que se confronta con [[l'Abizanda]] y [[Escaniella]] en a man [[cuentra]] d'o río, de pleno en a [[val d'a Cinca]]. D'alcuerdo con os treballos de [[Manuel Benito Moliner]], o nombre «Bediello» ye posiblement una forma alterada d'a parola «vadiello», forma diminutiva de «[[vado]]», anque tamién ofreix a posibilidat que dimane d'o [[idioma latín|latín]] «*PIE*, *PEDIS''» («peu») a traviés de cualque forma arcaica (no documentada) d'o tipo de «pediello».

Se forma de dos casa con as suyas bordas y palleros, deshabitadas dende que s'albadonoron os lugars mas amanaus, como Clamosa, Caneto y a Penilla. A pardina despoblada de a Selva, formada por una vivienda, se troba a bel ciento de metros por alto de Bediello, y cualques cientos de metros por o camino que os comunica.

## Referencias

## Vinclos externos
* Imáchens de Bediello, en a web oficial de l'achuntamiento d'a Fueva
* En www.despobladosenhuesca.com
A Villa (Pallaruelo de Monclús)

**A Villa** (oficialment, en castellano, *Lavilla*) ye un lugar d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca. Actualment se troba despoblau.

A Villa se troba en as garras occidentals d'a sierra de Campanué, alto d'un recuesto en cosirando a fondonada d'a Fueva, aproximadament, dende a cota d'os 1000 msnm. En comparanza con os demás nuclios d'a redolada, que son chicorrons y sin guaire construccions que os formen, A Villa disposa de 3 viviendas y dica una ilesia propia.

Como os altros nuclios d'a baixant occidental d'a sierra de Campanué, va estar parte d'o municipio historico de Pallaruelo de Monclús en antes que no s'achuntase con Moriello de Monclús y dimpués con a Fueva.  Os nuclios en a man fuevana d'o Pallaruelo de Monclús tienen una pista forestal (transitable en 4x4) que os comunica con Formigals en baixando por Cotón, y con Troncedo por a Torre.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En http://www.despobladosenhuesca.com
* Imáchens de a Villa, en a web oficial de l'achuntamiento de a Fueva
Ixantigosa

**Ixantigosa** (u **A Ixantigosa** en aragonés fovano, /iʃanti'gosa/; oficialment, en castellano, *La Jantigosa*) é un mas despobllau d'el municipio de la Fueva, en la comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca, onque cheograficament perteneixe a la val de l'Esera. Actualment no tiene dingún habitant.

Ixantigosa eba un mas albocau a la val de l'Esera en un cantimpllano po'l canto oriental de los baixants de la Serra de Campanué que fa separada esta val de la Fueva, onque seiga parte d'el municipio fovano. Pa allegar-ie cal puyar dende'l canto ribagorzano de los arredols de Santa Llestra. Por la suya ubicación é, chunto con Rolespé, el llugar mas oriental de Sobrarbe.

Los espobllaus mas cercanos po'l canto de la Fueva son: la Torre, Solaniella y la Villa.

## Toponimia
El toponimo *Ixantigosa* proviene d'el latín *SENTICOSUS* (puesto con muchas barzas), y se torna a trobar como microtoponimo en Graus (*Xantigosa*).

## Referencias

## Vinclos externos
*  En http://www.despobladosenhuesca.com/
A Selva (Clamosa)

:*Iste articlo tracta sobre *'a Selva** que ye una pardina de a Fueva. Ta altros usos d'a parola **Selva** se veiga **Selva (desambigación)**.''


**A Selva*' (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], *La Selva'') ye una pardina aragonesa d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca. Actualment se troba despoblada.

A Selva ye en a valleta d'o barranco de Clamosa, en as garras d'a sierra d'o Turón, en l'extremo sud d'a comarca de Sobrarbe por a man oriental d'a Cinca. No fa pas parte d'a subcomarca natural de a Fueva, sino que se confronta con l'Abizanda y Escaniella en a man cuentra d'o río, de pleno en a val d'a Cinca. Se forma d'una sola casa con as suyas bordas y palleros, deshabitada dende que s'albadonoron os lugars mas amanaus, como Clamosa, Caneto y a Penilla. O lugar despoblau de Bediello, formau por dos viviendas, se troba a bel ciento de metros por debaixo d'a Selva, y cualques cientos de metros por o camino que os comunica.

A pardina de a Selva teneba numbrosas propiedaz en a redolada, y os suyos amos declaraban en 1944 de tener 3 hectarias de propiedat en a cuenca d'o barranco de Clamosa, a man de Bediello, a demás d'os dreitos d'expleitación en o molín d'olio de Clamosa, a'l costau d'o río Cinca y enguán cacegau baixo l'augua de l'entibo de lo Grau.

## Referencias

## Vinclos externos
* Imáchens de a Selva, en a web oficial de l'achuntamiento de a Fueva
A Torre (Pallaruelo de Monclús)

:*Iste articlo tractasobre *'a Torre**, que ye un [[lugar]] d'o municipio de [[A Fueva (municipio)|a Fueva]]. Ta altros usos d'a locución «A Torre» se veiga **A Torre (desambigación)**.''


**A Torre*' (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], *Latorre'') ye un lugar aragonés d'o municipio de a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. Actualment ye despoblau.

A Torre ye en un cantimplano en as garras d'a sierra de Campanué, en a man que mira ta a Fueva, chusto por d'encima d'os 1000 msnm. Como tamién Solaniella, a Villa y Cotón, va fer parte d'os nuclios que formaban l'antigo municipio de Pallaruelo de Monclús. Os nuclios en a man fuevana d'o Pallaruelo de Monclús tienen una pista forestal (transitable en 4x4) que os comunica con Formigals en baixando por Cotón, y con Troncedo por a Torre.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En http://www.despobladosenhuesca.com
*  Imáchens de a Torre, en a web oficial de l'achuntamiento de a Fueva