Fonetica

A **Fonetica** (d'a parola griega φωνή *foné*, "sonito", "voz") ye a ciencia u estudio d'os sonitos articulatos per a voz humana. S'adedica a analisar as propiedaz d'os sonitos d'o parlache (u fonos), a la vegada que a suya producción, audición y percepción, a diferencia d'a fonolochía, devotata a lo estudio d'os sistemas de sonitos y ta as unidaz de sonitos abstractas (como los fonemas). A fonetica estudeya os sonitos de traza individual mes que no es contextos a on que s'usan, sin que i interviengan discusions semanticas.

Seguntes l'Asociación de Fonetica Internacional, bi ha mes de cient fonos diferens, reconoixitos como distintivos y transcritos en o suyo amplament usato Alfabeto Fonetico Internacional.

## Brancas d'a fonetica
A fonetica puet estallar-se en tres brancas principals:
* fonetica articulatoria, que estudeya los sonitos orals describindo los organos que intervienen en a suya producción;
* fonetica acustica, que estudeya los sonitos orals den d'una anvista fisica;
* fonetica perceptiva, que estudeya la descodificación d'a parla.

## Historia
A fonetica ya yera un campo estudiato en a India antiga, habe 2.500 anyos, cuan o gramatico Pānini fabló d'o puesto y d'as trazas d'articulación de consonants en o suyo tractau d'o sanscrito en o sieglo V aC. Os principals alfasilabarios indicos de l'actualidat, fueras d'o tamil, ordinan as suyas consonants seguntes l'antiga clasificación de Pānini.

En o mundo occidental moderno, o primer fonetista estió lo danés J. Matthias, autor d'o tractau *De Litteris* (1586). O matematico anglés John Wallis, mayestro de surdomutos, estió lo primer a clasificar as vocals seguntes o suyo punto d'articulación (1653). L'alemán C. F. Hellwag inventó lo trianglo vocalico en 1781. Diez anyos dimpués o fisico austriaco Wolfgang von Kempelen inventó una maquina que preduciba sonitos. O medico alemán Hermann Helmholtz encetó lo estudio d'a fonetica acustica. L'abat francés Jean Pierre Rousselot estió lo primero en investigar en o campo d'a fonetica experimental y escribió es *Principes de phonétique experimentale*, que se publicoron entre os anyos 1897 y 1908.

En o sieglo XIX, a fonetica empecipia a estudiar-se dende un anglo diferent. Jan Baudouin de Courtenay atraza la teoría d'o fonema, que remata formulando lo fundador d'a escuela estructuralista, o suizo Ferdinand de Saussure. En a escuela d'a fonetica descriptiva y articulatoria, i treballa lo espanyol Tomás Navarro Tomás, qui escribió *Manual de pronunciación espanyola*. O suyo desciplo Samuel Gili Gaya publicó en 1961 *Elementos de fonética general*. En os Estaus Unius, o lingüista Leonard Bloomfield y l'antropologo Edward Sapir contribuyoron de trazas decisivas ta a teoría fonetica, mientres que o creyador d'o Cerclo de Praga, o ruso Roman Jakobson, desembolicó la teoría d'as caracteristicas universals de toz es sistemas fonemicos.

En Espanya, a escuela de fonetica conta con dos linias de treballo principals: a estructuralista, que representa Emilio Alarcos Llorach con a obra *Fonología Espanyola*, publicata en 1969; y l'acustica, representata per Antonio Quilis, colaborador d'o fonetista danés Bertil Malmberg, que publicó *Fonética y fonología del espanyol* en 1963.

## Referencias