Basilica de la Virchen de la Penya de Graus

A **basilica de la Virchen de la Penya** u **Nuestra Sinyora de la Penya** ye una basilica que se debanta en a villa aragonesa de Graus (Ribagorza, provincia de Uesca). L'actual templo se construyió a meyaus d'o sieglo XVI sobre un edificio romanico anterior. Consta d'ilesia, patio y hespital de pelegrinos con un poliu claustro-mirador.

## Historia d'o templo
### A ilesia romanica d'o sieglo XII
En os muros d'a basilica actual quedan restas d’a primitiva iglesia romanica, *Sancta María de Villa*, que ya apareixe citada en un documento de 1186. Ista ilesia, como toda a villa de Graus, yera vinclada a o monesterio de Sant Veturián, por donación d'o rey Sancho Remíriz que conquistó a plaza a os musulmans.

### A basilica, 1538-1560
En zaguerías d'o sieglo XV a ilesia romanica amenistaba de reparacions. En 1538, o clero y o Concello de Graus quereban debantar un nuevo edificio, que tendría o rango de basilica gracias a las chestions realizadas debant de l'archibasilica de Sant Chuan de Letrán de Roma. A obra debió de prencipiar-se poco dimpués y levar buen ritmo, ya que a calendata de 1543 apareixe en a portalada d'o templo. Manimenos a construcción s'aturó mientres cuantos anyos, probablement por manca de medios economicos.

En 1555, Don Joan de Pomar, abat d'o monesterio de Sant Veturián, sinyó una capitulación con o piedrapiquero Jaques de Anduxes pa rematar a iglesia; no se sabe por qué, a l'anyo siguient, o clero y a villa de Graus alcordoron que dito contrato pasase a mans de Joan Tellet, qui realizó o portegau d'a ilesia, o segundo trampo d'a ilesia y bella grada que une o portegau con o patio y deixó o suyo sinyal en o friso d'o portegau. Astí realizó una puerta pa a capiella de Sant Chuan de Letrán, que reproduce un modelo d'o III Libro d'Arquitectura de Sebastián Serlio.

En 1581, o templo se desvincló d'o monesterio de Sant Veturián y pasó a pender d'o concello d'a villa y d'o bispau de Balbastro. Alavez se realizoron as parez d'a capiella de Sant Chuan de Letrán, la frontera d'a cual s'heba feito bels anyos antis.

### A casa u hespital, 1585-1595

Dende o prencipio d'as obras yera prevista a construcción d'un hespital y d'atras estancias. A suya construcción ye posterior a la d'a iglesia, ya que a suya estructura se refirma sobre a d'aquella. Sabemos que ya existiban en 1595, por a noticia d'a muerte de don Miguel Cercito, bispe de Balbastro que murió ixe anyo “en Graus en a Casa de Nuestra Sinyora d'a Penya”. Iste talment estase o promotor d'a obra, ya que en un documento de 1607 se cita a un tal “frai Miguel” que fació istas casas.

O mirador y l'arquería que da a la plaza teneban una clara función de claustro. En ella bi ha inscripciones en griego que invitan a la meditación: unas fan referencia a la Epistola a os Colosenses y atras a las inscripciones d'o Santuario d'Apolo en Delfos. Todo ello, uniu a os modelos de Serlio, fa sospeitar d'a existencia d'un ambient humanista entre los monches d'o lugar.

### Os retablos d'o sieglo XVII y o bispe Esmir

No bi ha retablos en l'interior d'o templo, ya que fuoron estricallaus en a Guerra Civil; nomás se salvó o d'a capiella de Sant Chuan de Letrán. Fotografías antigas dan testimonio de toz ellos. O que yera situau en l'altar mayor, d'aire romanista, y os dos laterals fuoron bosaus por Esteban d’Esmir, bispe de Uesca entre 1641 y 1654. A suya escultura funeraria encara permaneixe hue lo día, en a finestra d'o presbiterio, orando en dirección a un retablo y una imachen, que ya no existen. Bi heba atros dos retablos; un d’éls, que tapaba as restas romanicas, yera mas gran mesmo que o que bi heba en o presbiterio y descompensaba por ello tot o conchunto.

### O incendio de 1936
A prencipios d’a Guerra Civil a ilesia fue cremada. O fuego destruyió os retablos, as cubiertas y espaldó a vuelta d'o segundo trampo d’a nau (bi ha fotografías d’a epoca). Tamién se perdioron alavez l'arcón y os uesos de Pedro Cedrán.

### Restauracions
En 1940 se constituyó una Chunta Pro Restauración, que encargó a reconstrucción d'a vuelta y as cubiertas a l'arquitecto Teodoro Ríos. Posteriorment, debant d'a ruina d'a casa y o claustro, s'emprencipió una nueva restauración en 1974 a cargo de Francisco Asarta Ferraz. Atras restauracions s'han desarrollau ya en iste zaguer sieglo.

## Descripción
En l'interior d'a ilesia quedan restas de l'edificio romanico, en concreto en a parti inferior d'o muro d'o evanchelio, a on bi ha una chicota puerta en alto y piedras picadas mas chicotas. L'edificio actual presenta, una nau unica de dos trampos, cubiertos con vueltas de tercelez (a d'os piez yera orichinalment estrelada) y una cabecera plana sobre a que se debanta una torre poligonal rematada en chapitel. Truca o ficacio o achaflanamiento d'os anglos d'os piez d'a nau.

A puerta de dentrada tien arco de meyo punto y a-saber-la decoración: (candelieri, casetons, ancheloz, escudos y guirnaldas) y s'enmarca por columnas unidas por un entablamento. Debant d'ella, o portegau imita as suyas formas corintias. En o suyo friso se troban o sinyal de Joan Tellet en dos cartelas chunto a una chicota mensula que truca o ficacio de l'alufrador. Astí ye tamién a puerta d'a capiella de Sant Chuan de Letrán y una escalinata que une a portegau con o patio. A esquina d'a iglesia nos fa comprender l'achaflanamiento interior, ya que si no s'hese adoptau ista solución os muraus exteriores ocuparían o solar d'ista escalinata.

L' arquería d'o hespital s'ubre a o patio. Astí veyemos como a estructura d'iste edificio se refirma sobre a d'a ilesia. Atra arcada sobre columnas torsas nos ofreixe una sobrebuena anvista de Graus y d'o forcallo d'os ríos Esera y Isabena. En salir, baixando por a rampa, veyemos l'atra esquina d'a iglesia y atra vegada entendemos l'achaflanamiento interior d'a nave, pues atro murau exterior hese impediu o camín d'acceso a o conchunto.

Dende l'exterior se veyen diferencias en os dos trampos d'a ilesia:
* a primera fase d'as obras articula os suyos panyos con molduras y muraus
* a segunda, obra de Tellet, que presenta panyos y esquinas lisos.
En o conchunto d'o hespital tamién se i veyen dos fases:
* un modesto edificio de cuatro plantas (refirmau sobre a iglesia y sobre a dentrada a o conchunto) fue de seguras o primero en construyir-se y heba de servir de residencia d'o clero
* una ampliación, muito mas angluciosa, de tres plantas: a primera, con l'arcada d'arcos de meyo punto que cobeixa a rampa d'acceso; a segunda, con o mirador de columnas torsas; y a zaguera, de ladriello y reconstruyida de tot, a on se trobaban cambras destinadas a hespital de pelegrinos y a on ye actualment un museo d'iconos.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Amigos de la Peña