open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Las Casiellas de Bezas

**Las Casiellas de Bezas** (en castellano *Las Casillas de Bezas*) ye un lugar de la provincia de Teruel, de la comarca de Sierra d'Albarracín y de lo municipio d'Albarracín.

## Cheografía
Ye situau en un apéndiz de lo termin d'Albarracín situato entre a l'este de Bezas, a lo sud d'Exea d'Albarracín y Cella, a l'ueste de la part de lo termin de Teruel correspondient a lo barrio rural de Lo Campiello y a lo norte de Rubials.
Codonyat (Albarracín)

**Codonyat** (*El Membrillo* en castellano) ye un nuclio de población en lo municipio d'Albarracín, comarca de Sierra d'Albarracín y provincia de Teruel.

## Toponimia
En la baixa Edat Meya s'escribiba *Codoniat*. La castellanización d'este toponimo no afectó a unicament a la fonetica como en atras parz y afectó tamién a la mesma radiz, indicando una clara intención y una situación de diglosia en lo sieglo XVI.

Ya en un texto de 1344 sobre las propiedaz de lo Monesterio de Piedra en la Sierra d'Albarracín escriben *castelejo del Menbriello* como una zona mugant con lo *[[Espenyadero (Sierra d'Albarracín)|Espenyadero]]*:

## Referencias
Intelichencia artificial

A **intelichencia artificial** (**IA**) ye una parti d'a informatica, adedicata a lo desarrollo d'algoritmos que permiten a una maquina (a ormino un ordinador) prener decisions intelichents u, por o menos, comportar-se como si tenese una intelichencia pareixita a la humana.

Determinar si un ordinador realment se comporta de manera intelichent ye complexo. Bi ha muitas definicions de qué ye exactament a intelichencia artificial. A mes estedillata ye la de John McCarthy (1995), que diz que *"ye fer que una maquina se comporte d'una forma que sería considerata intelichent en un humán."*

Se considera o pai d'a intelichencia artificial a lo britanico Alan Turing que, mientres a Segunda Guerra Mundial y baixo lo mando d'o servicio d'intelichencia britanico, prencipió a creyar os fundamentos d'o que hue conoixemos como intelichencia artificial.

## Vinclos externos
*  ACIA (''Associació Catalana d'Intel·ligència Artificial'').
*  ECCAI (''European Coordinating Committee for Artificial Intelligence'').
*  EUSFLAT (''European Society for Fuzzy Logic and Technology'').
RAM

A **memoria RAM**, de l'anglés ***Random Access Memory*** (en aragonés ***Memoria d'Acceso Aleatorio***), ye una mena de memoria informatica, caracterizata por un acceso dreito en cualsiquier orden (aleatorio) en un tiempo constante, sin de distinción d'a posición a on que se trobe a información ni d'a posición de l'anterior lectura. Hue lo día se producen por meyo de cercuitos integratos. O termin memoria RAM se emplega a sobén ta referir-se a los modulos de memoria.

Iste feito contrasta con atros mecanismos d'almadacenamiento, como as cintas u os discos magneticos y opticos, en que o dato obtenito pende d'a posición d'o capezal mobil de lectura. En istos dispositivos, o movimiento tardia mas que a mesma transferencia de datos, y o tiempo d'acceso pende d'a posición fisica d'o siguient elemento.

A palabra RAM s'asocia con tipos de memoria volatils (com os modulos de memoria DRAM), a on que a información se pierde cuan l'alimentación s'apaga. S'ha de saber que atros tipos de memoria tamién son RAM (d'acceso aleatorio), como a memoria ROM y un tipo de memoria flash dita NOR-Flash,

Hue lo día s'emplega como memoria prencipal en toz os ordinadors personals, por ixo tamién se conoixe a sobén como memoria prencipal u externa.

En cheneral, as RAM se dividen en **estaticas** y **dinamicas**. Una memoria RAM estatica mantiene o suyo contenito inalterato mientres contine estando alimentata electricament. D'atra man en una memoria RAM dinamica a lectura ye destructiva, ye decir, que a información contenita en as suyas celulas se pierde en leyer-la.

## Vinclos externos
Gavoi

**Gavoi** (*Gavoi* en sardo; *Gavoi*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 3.011 habitants en una superficie de 38,18 km², con una densidat de población de 78,86 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Gavoi ye situata a 777 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
*Pachina web oficial municipal.
Correu electronico

O **correu electronico** (dito en anglés *e-mail*, u *email*) ye o sistema que permite redactar, ninviar y recibir mensaches emplegando sistemas de comunicación electronica. Hue lo día, a mayoría de sistemas de correu electronico emplegan Internet. O correu electronico ye un d'os servicios mas populars d'Internet. En comparanza con o correu ordinario, tien l'aventalla d'estar mas barato y mas rapido. A mayoría d'o correu electronico se transmite a servidors que treballan con o protocolo SMTP (*Simple Mail Transfer Protocol*).
 
Una adreza de correu moderna tien a forma: *usuari@domini.exemple*. A parti que ye debant d'o signo *@* ye a parti local de l'adreza, a sobén o nombre d'usuario d'o destinatario, y a parti a la dreita d'o signo *@* ye o nombre de dominio. Por meyo de DNS, se puet comprobar que iste dominio accepta correu electronico ta ista adreza determinata.

## Se veiga tamién
* Correu vasuera.
World Wide Web

O **WWW** (acronimo anglés de **World Wide Web**, *Gran Tiraraina Mundial*) u simplament **web** ye un rete de pachinas escritas en hipertexto por meyo d'o lenguache de marcas HTML y connectatas entre ellas por meyo de vinclos, de traza que formen un solo cuerpo de conoiximiento por o que se i puet navegar fácilment. Ta acceder-ie ye indispensable un navegador web. Fue creyata por Tim Berners-Lee cuan treballaba en o CERN de Chinevra, Suiza. El mesmo diriche o W3C, l'organismo que s'encarga de mantener-ne en funcionamiento.

O web se basa en tres estandars ta funcionar: o *Uniform Resource Locator* (URL), que s'encarga de dar una adreza unica ta localizar cada pachina; o *Hyper Text Transfer Protocol* (HTTP), que especifica la traza en que se ninviará y recibirá la información entre o navegador y o servidor; y o *Hyper-Text Markup Language* (HTML), un metodo ta especificar como s'ha de veyer ista información en o navegador. Acompanyan a l'HTML, o CSS, ta definir aspectos de disenyo, u o JavaScript ta fer chicotas programacions en a web. Tamién se fa servir muito actualment ta chuegos y webs con muitos efectos visuals, o Flash de Macromedia.

En aragonés, cuan se parla de "web" en masculín se fa referencia a lo sistema web u bien a un puesto web, pero cuan se parla de "web" en femenín se fa referencia a nomás una d'as pachinas web d'o sistema.
Software

**Software** (literalment en anglés *parti blanda u suave*, pronunciato /ˈsɔft.wɛɻ/) u **programatura** ye un termin cheneral emplegato ta describir o conchunto d'os programas informaticos, procedimientos y documentación que fan bella faina en un ordinador. O termin incluye aplicacions como os procesadors de textos, programas d'o sistema como lo sistema operativo, que fa d'interfaz entre a maquina y as aplicacions, y o middleware, que controla y cordina sistemas distribuitos.

## Dreitos d'autor
A sobén se clasifica o software seguntes as libertaz que ofreixe (libre u propietario) u si ye de pago u no (software de preba (*shareware*), *abandonware*...).

## Se veiga tamién
* Software libre.
* Software de propiedat.
* Software de preba.
* *[[Abandonware]]*.
* Hardware.
* Ordinador.

## Referencias

## Vinclos externos
Tecnolochías d'a Información y a Comunicación

**Tecnolochías d'a Información y a Comunicación** (**TIC**) se gosa emplegar como sinonimo extendiu de Tecnolochías d'a Información (IT), pero en realidat ye un termín mas especifico ta destacar o papel d'as comunicacions unificadas y a integracion d'as telecomunicacions (linias telefonicas y sinyals inalambricos), os ordinadors, asinas como o software interpresarial, middleware, bases de datos y sistemas audiovisuals que s'amenistan ta permitir a os usuarios l'acceso, almadacenache, transmisión y manipulación d'a información.

As tecnolochías d'a Información y a Comunicación son un conchunto de servicios, rez, software y dispositivos que tienen como fin a millora d'a calidat de vida d'as personas adintro d'un entorno, y que se integran a un sistema d'información interconectato y complementario. Ista innovación servirá ta crebar as barreras que existen entre cada un d'éls.

## Referencias
Tecnolochías d'a Información

As **tecnolochías d'a información** (a sobén tamién abreviau como **IT**) son l'aplicación d'ordinadors y d'equipamientos de telecomunicacions ta almagacenar, recuperar, transmitir y manipular información, sovint en un context d'un negoci o cualsevol empresa. O termin s'emplega a sobén como sinonimo ta ordinadors y rez de computadors, pero tamién engloba atras distribucions de tecnolochía como a televisión y os telefonos. Cuantas industries s'asocian con tecnolochía d'a información, como hardware d'ordinadors, software, electronica, semiconductors, Internet, equipamiento de telecomunicacions, comercio electronico y servicios d'ordinadors.

En un contexto de negocios, l'Asociación de tecnolochía d'a información d'America ha definiu a tecnolochía d'a información como "o estudio, disenyo, desenvolique, aplicación, implementación, soporte y administración de sistemas d'información basaus en computadors". As responsabilidaz d'aquellas personas que treballan en iste campo incluyen l'administración de rez, desenvolique y instalación de software, y o disenyo y l'administración d'o ciclo vital d'una organización en a que o hardware se mantiene, s'amillora y se reemplaza.

Os humans han iu alzando, recuperando, manipulando y comunicando información dende que os sumerios en Mesopotamia desarrolloron a escritura enta l'anyo 3000 aC, pero o termin "tecnolochía d'a información" en o suyo sentiu moderno apareixió por primera vegada en un articlo de 1958 publicau en *Harvard Business Review*; os autors Leavitt y Whisler comentoron que "a nueva tecnolochía encara no tien garra nombre establiu. L'habríamos de decir tecnolochía d'a información." Basando-se en l'almagacenamiento y a procesión d'a tecnolochía utilizada, se pueden distingir cuatre fases diferents en o desenvolique d'a tecnolochía d'a información: a fase pre-mecanica (3000aC– 1450 dC), a mecanica (1450–1840), a electromecanica (1840–1940) y a electronica (1940-actualment). Iste articlo se concentra en o periodo mas recient (o electronico), que prencipió arredol de l'anyo 1940.

## Se veiga tamién
*Tecnolochías d'a Información y a Comunicación

## Referencias
Fusta

A **fusta** (palabra d'uso historico en aragonés), u mas a sobén en aragonés moderno **madera**, ye a materia lenyosa d'o tronco d'una planta, mas que mas en árbols y matullos que se caracterizan por tener troncos. En un sentito mas amplo, a fusta puet referir-se a atros materials y teixitos con propiedaz comparables. A fusta ye un material heterochenio, higroscopico, celular y anisotropico. A fusta se composa de fibras de celulosa (entre o 40% y o 50 %), d'hemicelulosa (entre un 15% y un 25%) unitas por lignina (entre un 15% y un 30%).

A fusta la producen y emplegan as plantas con fins estructurals, porque resulta estar un material estructuralment efectivo, por ista mesma caracteristica s'usa amplament por os humans.

Una vegata tallata y xuta, a fusta se fa servir ta muitas aplicacions diferents. Una d'ellas ye a fabricación de polpa u pasta, materia primera ta fer papel. Artistas y fusters tallan y unen trozos de fusta con ainas especials, ta fins practicas u artisticas. A fusta ye tamién un material de construcción muit important dende os prencipios d'as construccions humanas y contina estando-lo hue.

## Referencias

## Bibliografía
*  Vignote Peña, Santiago . *Tecnología de la madera*. Mundi prensa libros, 2006. ISBN 9788484762638.

## Vinclos externos

*  Dentrata en a Gran Enciclopledia Catalana.
Río Onsella

:*Iste ye un articlo sobre un río aragonés, afluent d'o río Aragón; ta atros usos, se veiga *'Onsella**''.


A **Onsella*' ye un [[río]] [[Aragón|aragonés]], [[afluent]] d'o [[río Aragón]], que tien una [[longaria]] de 45 [[km]] y una [[superficie]] de [[cuenca hidrografica]] de 272 [[km²]].

O suyo [[naixedero]] ye en a vertient norte d'a [[sierra de Santo Domingo]] y o río trescruza ta l'ueste, dica o río Aragón en [[Navarra]], trescruzando por a suya [[val]], clamata *Val d'Onsella*, os [[Municipio|termins municipals]] de [[Longars (Cinco Villas)|Longars]] (a on ye o suyo [[naixedero]]), [[Lobera d'Onsella]], [[Isuerre]], [[Urriés]], [[Navardún]] y [[Sos d'o Rei Catolico]], en dentrando en Navarra por [[Sangüesa]], a on desaugua as suyas [[augua]]s en o [[río Aragón]].

== Aproveitamiento d'as auguas ==
D'antis mas yera utilizata ta transportar as troncas d'os arbols que yeran tallatos en a [[Sierra de Santo Domingo]].

As suyas [[augua]]s tamién yeran utilizatas ta fer electricidat con una central electrica, conoixita como a Central u a [[Fabrica de Luz (Longás)|Fabrica de Luz]], que encara hue se veigan bellas ruinas d'ixa edificación que yera de dos plantas d'altaria.

As suyas auguas tamién son aproveitatas ta os [[hortal]]s y campos de [[regano]] que bi ha mientres o suyo recorriu por a [[Vall d'Onsella]].

== Toponimia ==
O suyo nombre fa referencia a las antigas *onseras'' a on viviban os onsos, en as espelungas d'a Sierra de Santo Domingo. En a parla castellanizata actual d'a redolada encara se conserva o chenero femenín d'o río, como en atros ríos aragoneses (Cinca, Uecha, Uerba, etcetra).

## Natura
A cabecera d'a Onsella ye declarata zona ZEPA Natura 2000 (Zona d'Especial Protección d'Aus) y zona LIC (Lugar d'Intrés Comunitario).

## Vinclos externos

## Referencias
Onsella

**Onsella** puet estar:

*A **[[río Onsella|Onsella]]**, un río aragonés afluent d'o río Aragón.
*A **[[val d'Onsella]]**, una val aragonesa creyada por o río Onsella, en a comarca de Cinco Villas, partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers y provincia de Zaragoza.
*A localidat de **[[Lobera d'Onsella]]**, un municipio aragonés en a val d'Onsella, a lo canto d'a Onsella.
Chicago

:*Iste articlo ye sobre una ciudat estausunidense en Illinois; ta atros usos, se veiga *'Chicago (desambigación)**''.

**Chicago*' ye una [[ciudat]] [[Estaus Unius|estausunidense]] situada en o [[Estaus d'os Estaus Unius|estau]] d'[[Illinois]] y [[Condaus d'os Estaus Unius|condau]] de [[Condau de Cook (Illinois)|Cook]] (en ye a suya [[Capital (politica)|capital]]).

A suya [[población humana|población]] ye de 2.853.114 habitants ([[2007]]) en una [[superficie]] de 606,2 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 4.679,41 hab/km². Ye asinas a tercera ciudat d'Estaus Unius por o suyo numero d'habitants, dezaga de [[Nueva York]] y [[Los Angeles]]. A suya [[aglomeración urbana]] tien una población de 8.711.000 habitants en una [[superficie]] de 5.498&nbsp;km², y a suya [[aria metropolitana]] (Chicago-[[Naperville (Illinois)|Naperville]]-[[Joliet (Illinois)|Joliet]], clamada *Chicagoland*), 9.785.747 habitants en 28.163&nbsp;km².

Establida en [[1770]], Chicago plegó en o ran de ciudat o [[4 de marzo]] de [[1837]]. Ye actualment o segundo centro [[industria]]l d'o país, y tamién una d'as principals plazas [[Finanzas|financieras]] d'o mundo, a on se marca o precio d'o [[trigo]] y d'a [[soya]].

== Cheografía ==
A localidat de Chicago se troba situada a 179 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre lo [[livel d'a mar]], a l'este d'o [[Estaus d'os Estaus Unius|estau]] d'Illinois, y a lo canto d'o [[laco Michigan]], uno d'os [[Grans Lacos d'America d'o Norte|Grans Lacos]]. Ye trescruzada por o [[río Chicago]], que desaugua en o laco Michigan.

== Cultura ==
=== Universidaz ===
En a ciudat de Chicago tienen a suya [[Seu social|seu]] cuantas [[universidat|universidaz]], en destacando la [[Universidat de Chicago]] (establida l'anyo [[1890]]), la [[Universidat Northwestern]] (establida en [[1851]]) y la [[Universidat d'Illinois]], establida l'anyo [[1867]] y que destaca en l'ambito d'a [[incheniería]] y d'a [[Medicina]], con cuantos d'os suyos profesors u antigos alumnos que han recibiu lo [[Premio Nobel]] de [[Premio Nobel de Fisiolochía u Medicina|Fisiolochía u Medicina]].

=== Cine ===
En a ciudat de Chicago se i celebra cada anyada lo [[Festival Internacional de Cine de Chicago]].

== Esporte ==
=== Escaicimientos esportivos ===
En l'anyo 1959 estioron organizaus en a ciudat a [[Chuegos Panamericanos de 1959|III edición]] d'os [[Chuegos Panamericanos]].

Chicago estió candidata ta organizar os [[Chuegos Olimpicos de 2016]], estando eliminada en a primera ronda de votacions.

== Localidaz achirmanadas ==


== Vinclos externos ==

*  [http://egov.cityofchicago.org/city/webportal/home.do *City of Chicago''], pachina web oficial municipal.
*  Oficina de Turismo de Chicago.
*  Pachina web oficial de l'Instituto d'Arte de Chicago.
Río Sado

O **río Sado** (*rio Sado* en portugués) ye un río portugués, con una longaria de 180 km y una superficie d'a suya cuenca hidrolochica de 7.640 km². Ye uno d'os principals ríos de Portugal y uno d'os pocos ríos d'o país que marcha de sud ta o norte. O suyo afluent principal ye o río Xarrama.

O suyo naixedero ye en a Sierra d'a Vigia, a 230 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, y as suyas auguas desauguan en o estuario d'o Sado (Oceano Atlantico), a o canto d'a ciudat de Setúbal y a 50 km de Lisbona, y o suyo estuario separa a ista ciudat de Tróia.

O suyo estuario ye conoixito porque i viven un important grupo de delfins, una familia con 31 animals en 2007, cadagún con o suyo nombre.

En o suyo recorriu por o territorio portugués tien muitos entibos ta regano de roz, panizo u legumbres.

## Vinclos externos

*  Pachina web d'a Reserna Natural d'o Estuario d'o Sado.
*  o río Sado en a pachina web d'o INAG.
*  Observación d'aves en o estuario d'o río Sado.
Araquil

**Araquil** (*Araquil* en castellano; *Arakil* en basco y oficialment) ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Sacana, merindat de Pamplona y partiu chudicial de Pamplona.

A suya población ye de 948 habitants (2008), en una superficie de 53,78&nbsp;km² y una densidat de población de 17,59 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Araquil ye situata a 464 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 26 km de Pamplona, a capital d'a suya merindat y de Navarra.

D'o suyo termin municipal fan parte os lugars d'Aizkorbe/Aizcorbe, Ekai/Ecay, Etxarren/Echarren, Etxeberri/Echéverri, Egiarreta/Eguiarreta, Errotz/Erroz, Izurdiaga, Murgindueta/Murguindueta, Itsasperri (capital), Satrustegi/Satrústegui, Urritzola/Urrizola, Hiriberri/Villanueva, Ihabar/Yábar y Zuhatzu/Zuazu.

## Demografía
Carduelis carduelis

:*Este articlo trata sobre la cardelina que ye un [[aves|au]] en a [[familia (biolochía)|familia]] d'as [[Fringillidae|frinchilidas]]. Ta lo [[cardo]] que s'emplegaba como [[espantabruxas]], se veiga *'cardincha**.''



A **cardelina*' ( <small>([[Linnaeus|L.]], [[1758]])</small>) ye un [[Passeriformes|muixón]] en a [[familia (biolochía)|familia]] [[Fringillidae]] (a mesma que os [[Fringilla coelebs|pinchans]] y [[Serinus canarius|canarios]] domesticos). Ye muit común en [[Eurasia]] y la cuenca [[mar Mediterranio|mediterrania]] d'[[Africa]].

A cardelina, como toz os frinchilidos, s'alimenta sobretot de [[simient]]s de plantas herbacias, y tiene preferencia per as simients d'os [[cardo]]s, d'a on le demana lo nombre. A la contra que en altras [[especie]]s amanatas, como os [[pinzán|pinzans]], os masclos y as fembras no tienen garra diferencia fisica (*dimorfismo sexual'') que be siga evident.

As cardelinas tamién se crian a menudo mesas en gavias como aus de cante.

## Se veiga tamién
* Canario.
* Pinchán.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Arbizu

**Arbizu** (*Arbizu* en castellano; *Arbizu* en basco y oficialment) ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Sacana y merindat de Pamplona.

A suya población ye de 1.082 habitants (2010), en una superficie de 14,54&nbsp;km² y una densidat de población de 74,42 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Arbizu ye situata a 497 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 38 km d'a ciudat de Pamplona, a capital d'a suya merindat y de Navarra.

O suyo termin municipal ye trescruzato por o río Leciza, un afluent d'o río Burunda.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal d'Arbizu.
Arruazu

**Arruazu** (*Arruazu* en castellano; *Arruazu* en basco y oficialment) ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Sacana, merindat de Pamplona y partiu chudicial de Pamplona.

A suya población ye de 101 habitants (2017), en una superficie de 5,71&nbsp;km² y una densidat de población de 17,69 hab/km².	

## Toponimia
Lo toponimo *Arruazu* ye una derivación con sufixo *-zu* d'o basco *arruga* ("plaza", "mercau"), provinient d'o latín vulgar *ruga*, que persiste en francés como *rue* y en occitán como *rua*.

## Cheografía
A localidat d'Arruazu ye situata a 449 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 34 km d'a ciudat de Pamplona, a capital d'a suya merindat, d'o suyo partiu chudicial y de Navarra.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Referencias

## Vinclos externos
*  Información d'Arruazu en a pachina web d'o Gubierno de Navarra.
Domicián

**Tito Flavio Domicián** (en latín TITUS FLAVIUS DOMITIANUS), naixito de Roma (Imperio Romano) o 24 d'octubre de 51 y muerto en Roma o 18 de setiembre de 96, estió un emperador de l'Imperio Romano, dende o 81 dica o 96 anyo en que estió asasinau.

## Mencions en fuents aragonesas y navarras
En "*[[Breviarium ab Urbe condita]]*" lo mencionan como *Domicián*:

En o "*[[Libro del Trasoro]]*" lo mencionan como *Demaciano* u como *Doctin*:

Ye nombrato en a "*[[Cronica d'Espayña]]*" de García de Eugui:
Dinastía d'os Flavios

A **Dinastía d'os Flavios** estió a segunda dinastía en l'Imperio Romano, ye representata por tres emperadors que reinoron dende l'anyo 69 dica l'anyo 96, estando-ie a dinastía d'emperadors d'orichen romano con menor duración, (una duración comparable a la d'os emperadors d'orichen illirio que i habió en Roma).

O suyo nombre provién d'o nombre completo de Vaspasián, *Titus Flavius Vespasianus*.

Os Flavios consiguioron tornar a meter orden en as finanzas d'o estato dimpués d'os gastos d'os tiempos de Nerón.

Os emperadors d'a dinastía Flavia estioron:
* Vaspasián
* Tito
* Domicián.
Laco Baikal

O **laco Baikal** (en ruso: Озеро Байкал; *Ozero Baykal*) ye un laco d'orichen tectonico, localizau en a rechión sud de Siberia, en Rusia, entre l'óblast d'Irkutsk en o nord-ueste y Buriatia en o sud-este, amán d'a ciudat d'Irkutsk. O suyo nombre deriva d'o tartaro «Bai-Kul», *laco rico*. Tamién lo conoixen como lo *Uello azul de Siberia* y *A Perla d'Asia* por a calidat d'as suyas auguas, que yera d'as millors d'o planeta y que se ye perdendo actualment a causa d'a contaminación.

En o Baikal desauguan un total de 336 ríos y lo Baikal fa parte d'o sistema fluvial Yenisei-Angará-laco Baikal-Selengá-Uder, con una largaria de 5.539 km, considerando-se que ye lo cinqueno río mas largo d'o planeta, dezaga de l'Amazonas, o Nilo, o Yangtze y lo Mississippi-Missouri.

Se tracta d'uno d'os lacos con un menor index de turbideza d'o mundo, con auguas bien transparents con rechistros superiors a los 20 metros en emplegando los discos Secchi ta mesurar-la. Con o suyo gran volumen d'augua dolza, se considera que en o laco se i conserva alto u baixo lo 20% de l'agua dolza d'o planeta en estau liquido, aparte d'o chelo. D'atra man, con una fondura maxima de 1.680 metros ye lo laco mas fondo d'o mundo. Finalment, con una antigüidat d'alto u baixo 25 millons d'anyadas, ye lo laco mas antigo d'a Tierra.

En a redolada d'o laco i viven bellas 1.700 especies de plantas y d'animals, estando las dos terceras parts endemismos que no se troban en garra atro puesto. Ye considerau como Patrimonio Natural d'a Humanidat (parte d'o Patrimonio d'a Humanidat) seguntes a UNESCO, dende l'anyo 1996.

## Referencia

## Vinclos externos

* O laco Baikal en Google Maps.
* /Información d'o Laco Baikal.
Te

:*Iste articlo tracta sobre a *'infusión**. Ta atros usos se veiga [[te (desambigación)]].''

O **te*' ye una [[infusión]] d'as [[fuella]]s y [[chito]]s d'a [[Camellia sinensis|planta d'o te]]. A palabra te probiene d'o [[idioma chinés|chinés]] 茶, que tien cuantas prenunciacions seguntes o dialecto chinés emplegato. D'ellas, dos s'esportoron ta atros países: "cha" y "te". Belas luenguas prenioron a forma "te", como l'[[idioma aragonés|aragonés]] u l'[[idioma anglés|anglés]] (*tea*), y atras prenioron a forma "cha", como l'[[idioma arabe|arabe]] (شاي *"shay"*), o [[idioma portugués|portugués]], o [[idioma chaponés|chaponés]] u o [[Idioma ruso|ruso]] ("чай" *"chay"'').

## Se veiga también
* Café.
* Mate.

## Referencias

## Vinclos externos

*  TeBebo.com Información d'o te.
*  HacerTe.es Información d'o te.
Zuda

Una **zuda** yera o espacio fortificato u alcazaba de muitas ciudaz de l'este de l'Al Andalus.

En o cabo d'o cuello de Leida i heba una zuda andalusí, feita fer por Isma'il Ibn Musa en o zaguer cuarto d'o sieglo IX. Dimpués d'a conquiesta cristiana, i construirán o castiello d'o rei, y a lo canto, a ciudat viella.

En Tortosa a zuda ya yera fortificata en os tiempos carolinchios, Tamién dende 1148 i edificoron o palacio reyal.

En Balaguer, a fortificación yera entre a villa y o Plan d'Almatà, y fue construita en l'anyo 898. Se convertió en en o sieglo XII o palacio d'os contes d'Urchel.
 
En Zaragoza i heba una zuda on huei veyemos o torretón d'a Zuda.

## Referencias
Café

O **café** (d'o turco *< kahvé*) ye una bebida que s'obtiene por infusión a partir d'os fruitos y simients d'a planta d'o café (*[[Coffea]]*), que contiene una substancia estimulant dita cafeína. Tamién se conoixe a vegatas como café u cafetería o puesto a on que se bebe café.

Con a simient turrada y molida se fa la infusión conoixida por o mesmo nombre. En Costa Rica, Espanya, Portugal y Río de la Plata a ormino se consume o café torrau u torrefacto (tostau con zucre). Gosa tomar-se como desayuno u en dimpués de minchar, y ye una d'as bebidas sin d'alcol mas socializadoras en muitos países. Existen cuasi tantas formas de preparar ista bebida como consumidors, pero a mas popular, amás de tomar-lo solo, ye a que leba leit, encara que tamién se'n gosa anyader-ie crema u nata, leit condensada, chicolate u bel licor. Se sirve a sobén calient, pero tamién se puet tomar fredo u con chelo.

O cautivo d'o café ye prou estendillau por muitos países tropicals, especialment en Brasil, a on que se troba poco mas d'un tercio d'a producción mundial. O café ye un d'os prencipals productos d'orichen agricola comercializaus en os mercaus internacionals, y a sobén suposa una gran contribución a las exportacions d'as rechions productoras. Se producioron un total de 6,7 millons de toneladas de café anyalment entre os anyos 1998 y 2000, asperando-se ta par d'alavez una puyada d'a cifra ta 7 millons de toneladas anyals en 2010.

## Se veiga también
* Mate.
* Té.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Coffee Research Institute
* Preu historico d'o café seguntes o FMI.
Ergoiena

**Ergoiena** (*Ergoyena* en castellano; *Ergoiena* en basco y oficialment) ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Sacana, merindat de Pamplona y partiu chudicial de Pamplona.

A suya población ye de 417 habitants (2008), en una superficie de 41,81&nbsp;km² y una densidat de población de 9,97 hab/km².

## Etimolochía
O toponimo ye d'orichen basco, estando o suyo nombre formato por as palabras *(h)er(ri)*, "pueblo u lugar", y *goien*, "lo mas en alto", a mas de l'articlo *a*, que en basco se mete dezaga d'a frase.

## Cheografía
A localidat d'Ergoiena ye situata a 608 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 44,5 km de Pamplona, a capital d'a suya merindat, d'o suyo partiu chudicial y de Navarra.

D'o suyo termin municipal fan parte os concellos de Lizarraga-Ergoiena, Dorrao y Unanu.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
* Información d'Ergoiena en a pachina web d'o Gubierno de Navarra.
Daughtry

**Daughtry** (pronunciato ) ye un grupo de rock de Carolina d'o Norte, formato y liderato por o finalista d*'[[American Idol]]* Chris Daughtry en 2006. O suyo primer disco, con o mesmo nombre, Daughtry, amaneixió en 2006. O disco gosó estar numero uno mientres dos semanas no consecutivas en o Billboard 2001.

## Referencias
Metralladera

Una **metralladera** u **metralladora** ye un arma de fuego automatica que se caracteriza por disparar gran cantidat de balas en poco tiempo y de traza contina dende un cargador u cinta de balas. As metralladeras por un regular son pesadas, grandizas y montadas sobre una base u patas.

## Orichen y evolución
As primeras metralladeras apareixioron mientres o sieglo XIX, como las ditas *[[Metralladera Gatling|Gatling]]*, encara que no yeran automaticas ya que s'accionaban con una manilla.

En 1884 apareixe un tipo de metralladera totalment automatizada inventada por Hiram Maxim. Iste modelo fue adoptau por a mayoría d'os exercitos europeus mientres que los norteamericans emplegoron o *Browning*, que reutiliza o gas d'o canyón. Dende l'anyo 1917 a companyía constructora d'armamento *[[Browning]]* sacó a lo mercau lo modelo que funciona con retacule d'o canyón, un sistema que encara s'emplega.

## Impacto en a guerra
A metralladera cambió lo sistema de combate que yera lo mesmo dende las guerras napoleonicas. Dende l'aparición d'as metralladeras se facioron línias estaticas y buegas con l'uso de carros de combate contra istas armas automaticas.

## Limitacions tecnicas
As metralladeras tienen muito desgaste d'o canyón y iste se dilata, fendo que dimpués d'un ciento de disparos pueda estar temporalment inútil. Amás tot o canyón ha d'estar sustituyiu alto u baixo cada 10.000 tiros.

## Referencias

## Vinclos externos
Li Bai

**Li Bai** (李白 u 李太白, Li Taibo, en chinés; o suyo apellito ye *Li*, y o nombre, *Bai*, transcrito dezaga seguntes o sistema onomastico chinés), y tmaién a vegatas coonoixito como  **Li Po** y naixito en l'anyo 701 en Suiye, Imperio Tang l'actual Suyab, Kirguizistán y muerto en 762 en Dangtu l'actual provincia tamién chinesa d'Anhui, estió un escritor y poeta chinés d'a epoca d'a dinastía Tang, considerato uno d'os prencipals autors d'a Literatura chinesa. En a suya vida trescruzó a sobén o suyo país, y ixo se veye en a suya obra, que tien a mas influencias d'o Taoísmo. Li cuacaba de fer descripcions d'os aspectos fantasticos d'a naturaleza virchen. Antiparte, a suya vida, muit lechendaria, ye fuent d'inspiración ta d'atros artistas posteriors.

## Bibliografía
*  Li, Bai; Ferrer, Alexandre (trad.). *Poemes selectes*. El Perelló: Aeditors, 2008. ISBN 9788493643850.
*  *Li Bai. Ebri de lluna, traducció i notes d'Eduard J. Verger*. (Carcaixent : Ed. 96, 2008). ISBN 978-84-95510-72-3
*  Carner, Josep. *Lluna i llanterna*. Sabadell: Edicions Proa, 1935 (La Mirada).

## Vinclos externos

*  Li Bai Poemas de Li Bai tradueitos a o catalán.
*  Poemas de Li Bai tradueitos a o francés.
*  Poemas de Li Bai tradueitos a l'anglés.
Tillo

O **tillo** ye una mezcla preparata de buro con palla, aserraduras y ascletas de madera que s'emplegaba ta litada en os tellatos y lenatos tradicionals de l'Alto Aragón, ta meter-be las lenastras dencima y dar-les-be basamiento ta que no s'eslizasen, estando-be por tanto la capa inmediatament inferior a éstas. O tillo se depostiaba en alto d'o taranato de lastons u en as tolas de canyizo que l'aguantaban sobre os costalers d'a bastida.

A reducción d'o numer de lenatos tradicionals (sostituitos per altras formas de cubierta que pesan menos) y l'emplego actual de cimento en as pocas construccions y restauracions de cubiertas de lenastras que se fan actualment fan que cada dia se conixca menos este material. O tillo encara se puede veyer en muitos edificios abandonatos y estorrocatos.

## Se veiga tamién
*Lenato
*Lenastra
*Bastida
*Costaler
*Fuste
*Tola
Morilla

**Morilla**  ye un lugar aragonés d'o municipio d'Ilche, en a comarca d'o Semontano de Balbastro y provincia de Uesca.
Unión General de Trabajadores

A **Unión General de Trabajadores** (**UGT**) (en aragonés *Unión Cheneral de Treballadors*) ye un sindicato obrero espanyol. Establito en 1888 por Pablo Iglesias va evolucionar dende o marxismo clasico ta a socialdemocracia. O suyo secretario cheneral ye Josep Maria Álvarez y en 2008 teneba 115.437 delegaus sindicals y mes de 800.000 afiliaus.

## Historia d'a UGT
A UGT ye fondata por Pablo Iglesias en 1888 en Barcelona, mientres a Exposicion Universal de Barcelona de 1888 ta defender os mils de treballadors d'a construccion d'o lugar. Naixe unito a'o PSOE y a militancia ye dual dica os 80s. En a Segunda Republica Espanyola o suyo líder estió Francisco Largo Caballero que dimpués en 1936 sería President d'o Gubierno republicano con o PSOE y os partius d'o Frente Popular.

Dimpués d'a dictadura de Francisco Franco torna a ser un d'os primers sindicatos obrers en Espanya chunto as Comisiones Obreras (CCOO) con qui tiene un alcuerdo de negociacion conchunta en cuestions d'estau.

## A UGT n'Aragón
O suyo principal militant historico estió Arsenio Jimeno cuyo nombre está en o centro de formacion d'a UGT-Aragón en o Actur. Hue ye a principal organizacion sindical d'Aragón con o mayor número de militants (49.555 en 2010) y de delegaus sindicals (5.000). O actual secretario cheneral rechional ye Julián Lóriz.

Ligüerre de Cinca, pueblo perteneixent a o municipio d'Abizanda fue reconstruito en 1986 por a UGT, dimpués que fuese abandonato por fer-se lo entibo de lo Grau en 1969. Agora ye un centro de vacacions privato per os suyos militants.

## Vinclos
*  Pachina oficial
*  Centro de Vacacions Ligüerre de Cinca
*  Centro de Formación Arsenio Jimeno
*  Historia d'o sindicato mas de 150 vinclos con información dende a establimiento de la UGT o Congreso de 1888 en Catalunya os nuestros días.

## Referencias
Richard Owen

**Richard Owen**, naixito de Lancaster (Lancastershire, Anglaterra, Reino Uniu) o 20 de chulio de 1804 y muerto en Londres (Reino Uniu) o 18 d'aviento de 1892, estió un biologo, zoologo, paleontologo y anatomista britanico.

Por as suyas investigacions y treballos recibió a Medalla d'a Royal Society (1846), a Medalla Copley (1851), a Medalla Clarke (1878) y a Medalla linneana (1888).

## Vinclos externos
Juneda

**Juneda** ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas. La suya población ye de 3.342 habitants (2008), en una superficie de 47,35&nbsp;km² y una densidat de población de 70,58 hab/km².

## Mugas
Lo suyo termin muga con Les Borges Blanques.

## Demografía

## Comunicacions

*N-240.
*Linia 200 d'Adif.
*Estación de Juneda.
El Cogul

**El Cogul** ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas, en la provincia de Leida.

La suya población ye de 211 habitants (2008), en una superficie de 17,51 km² y una densidat de población de 12,05 hab/km².

## Cheografía
La localidat d'El Cogul ye situata a 279 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar.

### Mugas
Lo suyo termin muga con Alcanó.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Puestos d'intrés
*Roca dels Moros, un afloramiento rocoso con pinturas rupestres d'arte levantín y esquematico con inscripcions en alfabeto iberico y en latín.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial municipal.
* Información d'El Cogul en la pachina web de la ''Generalitat de Catalunya''.
* Información d'El Cogul en la pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.
Arte levantín

L**'arte levantín** ye un estilo d'arte rupestre de l'este d'a Peninsula Iberica, sobre tot en a versant mediterrania. As suyas caracteristicas son as escenas de caza, danza, recolección y un contenito narrativo.

A suya distribución ya dende as provincias de Uesca y Leida dica Chaén y Almería, y bels autors tamién consideran como arte levantín bellas pinturas d'a provincia de Cádiz.

## Arte levantín en Uesca
En o río Vero bi n'ha una densa representación como en o Barranco de Chimiachas, Arpán, Muriecho u Regacens.

## Arte levantín en Teruel
*Barranco del Calapatà: en Cretas.
*Els Secans: en Mazalión.
*Caigudes del Salbime: en Mazalión.
*Val del Charcho del Agua Amarga: en Val d'Algorfa.
*Comarca de Santolea: en os termins de Ladrunyán y Castellot.
***[[Covacha de l'Arquero]]*: en a partita de *El Pudial*.
***Friso ubierto d'El Pudial* (Ladrunyán).
***El Torico* (Ladrunyán)
***La Vacada* (Castellot)
*Arte levantín en o termin d'Alacón.
*Canyada de Marco: en Arcaine.
**Hocino de Chornas*: en Obón.
**El Cerrau*: en Obón.
**La Coquinera*: en Obón.
**Canyón de los Estrechos*: en Albalat de l'Arcebispe.
*Arte levantín en Albarracín, son pintatas en o Rodeno.
***Fuente del Cabrerizo*: as solas representacions entallatas autonomas de l'arte levantín. En o barranco Arriuelo que confluye en o Guadalaviar, baixando por a Selva del Navazo bi ha un equido entallato. 
**Arquero d'os *Callejones cerrados*.
**Arquero negro.
**Covacha d'as figuras amariellas, (baptizato *Covacha de las figuras amarillas* por os especialistas en castellano).
**Covacho d'o tío Campano.
**Covacho d'o *Prado de Olivanas*.
**En o *Prado del Navazo*:
***Covacho d'os *Toricos del Prado del Navazo*.
****Cocinilla del Obispo*, tamién en o *Prado del Navazo*.
**Cerca de La Losiella
** Cueva de Donya Clotilde.
** *Camino del Arrastradero* (en La Losiella), con 4 covachos, uno d'ellos con un caballo.
*** Covacho d'o Ciervo, (baptizato *Covacho del Ciervo* por os especialistas en castellano).
*** Covacho d'as figuras diversas.
*** Covacho d'o meyo caballo.
*** Covacho d'os dos caballos.
*Arte levantín en Bezas: tamién son en unas formacions de rodeno, en as zona dita *Las Tajadas*:
***Covacho d'o Huerto* (baptizato en castellano como *Covacho del Huerto*).
**La Paridera
*Arte levantín en Tormón.
***Cerrada del Tío José* u *Jorge*.
***Ceja de Piezarrodilla*.

## Arte levantín en Cuenca
Ye relacionato con o foco d'Albarracín.
**Selva Pascuala*.
**Villar del Humo* 
**Marmalo*. 
**Castellón de los Machos*.
**Peña de los Castellares*.
**Peña del Escrito*.
**Covacho de las Pintas* (Carrascosa de la Sierra).

## Vinclos externos

*  Parque Cultural de Río Martín Arte Rupestre en o tramo meyo d'o Río Martín en Teruel.
Redondela

**Redondela** ye un municipio gallego situato en a comarca de Vigo y provincia de Pontevedra, estando situata amán de Vigo.

A suya población ye de 29.987 habitants (2007), en una superficie de 52,1 km² y una densidat de población de 560 hab/km².

## Cheografía
Redondela ye situata a una distancia de 65 km de Santiago de Compostela, a capital de Galicia.

D'o suyo termin municipal fan parte as siguients parroquias:

## Demografía
Autualment (2008), o termin municipal ye o cuatreno d'a provincia y o decimo de Galicia en población.

Evolución d'a población:

## Politica



* Alcalde esleito: Xaime Rei Barreiro (PSOE).



## Puestos d'intrés

### Molimentos relichiosos
* *Igrexa parroquial de Santiago*.
* *Igrexa parroquial de Cedeira*, romanica.
* *Convento de Vilavella*, romanico.

### Molimentos civils
* Viaductos de Redondela.

### Molimentos naturals
* **[[Illa de Sant Simón]]**.
* **[[Enseada de Sant Simón]]**.
* **[[Monte da Peneda]]**.
* **[[Praia de Cesantes]]**.
* **[[Praia de Arealonga]]**.

## Se veiga tamién

* Aeroporto de Vigo.
* Pescanova.
* Faro de Vigo.
* Batalla de Rande.
* Illa de Sant Simón.

## Vinclos externos
El Soleràs

**El Soleràs** ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas, en la provincia de Leida.

La suya población ye de 419 habitants (2008), en una superficie de 12,23 km² y una densidat de población de 34,26 hab/km².

## Cheografía
El Soleràs ye situato a 381 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 30,5 km de Leida, a capital d'a suya provincia.

### Mugas
Lo suyo termin muga con L'Albagés, El Cogul, Granyena de les Garrigues, Els Torms y La Granadella.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimenttos
* Ilesia parroquial de Santa María, de prencipios d'o sieglo XIX, d'estilo neoclasico.
* Cooperativa agricola d'a localidat, en estilo modernista.

## Fiestas
* 15 d'agosto.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal.
*  Información d'El Soleràs en la pachina web de la ''Generalitat de Catalunya''.
*  Información d'El Soleràs en la pachina web de lo ''Institut d'Estadística de Catalunya''.
*  Página web no oficial.
Juncosa

**Juncosa** ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas, en la provincia de Leida.

La suya población ye de 508 habitants (2008), en una superficie de 76,36 km² y una densidat de población de 6,65 hab/km².

## Cheografía
La localidat de Juncosa ye situata a 575 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 31,8 km de la ciudat de Les Borges Blanques, la capital de la suya comarca, a 39&nbsp;km de la ciudat de Leida, la capital de la suya provincia, y a 168&nbsp;km de la ciudat de Barcelona, la capital de Catalunya.

### Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Bellaguarda, Els Torms, L'Albagés, Cervià de les Garrigues, La Pobla de Cérvoles y Ulldemolins.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
* Pachina web oficial municipal.
* Información de Juncosa en la pachina web de la ''Generalitat de Catalunya''.
* Información de Juncosa en la pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.
* Cooperativa Agricola ''Sant Isidre'' de Juncosa.
La Pobla de Cérvoles

**La Pobla de Cérvoles** ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas. La suya población ye de 245 habitants(2008), en una superficie de 61,92&nbsp;km² y una densidat de población de 3,96 hab/km².

## Mugas
Lo suyo termin muga con Juncosa, Cervià de les Garrigues, L'Albi y El Vilosell.

## Demografía
El Vilosell

**El Vilosell** ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas. La suya población ye de 202 habitants (2006), en una superficie de 18,88&nbsp;km² y una densidat de población de 10,7 hab/km².

## Mugas
Lo suyo termin muga con La Pobla de Cérvoles, L'Albi y Vinaixa.

## Demografía
Vinaixa

**Vinaixa** ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas y provincia de Leida.

La suya población ye de 464 habitants (2021), en una superficie de 37,6 km² y una densidat de población de 16,01 hab/km².

## Cheografía
La localidat de Vinaixa ye situata a 479 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar.

### Mugas
Lo suyo termin municipal muga con El Vilosell, L'Albi, La Floresta, Els Omellons, L'Espluga Calba y Tarrés.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Sant Chuan Batista, una ilesia en estilo romanico adedicata a Sant Chuan Batista.

## Comunicacions

*N-240.
*Linia 200 d'Adif.
**Estación de Vinaixa.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial municipal.
*  Información de Vinaixa en la pachina web de la ''Generalitat de Catalunya''.
*  Información de Vinaixa en la pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.
Els Torms

**Els Torms** ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas, en a provincia de Leida.

La suya población ye de 189 habitants (2008), en una superficie de 13,75 km²y una densidat de población de 13,75 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Els Torms ye situata a 476 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

### Mugas
Lo suyo termin municipal muga con El Soleràs y La Granadella.

## Toponimia
Lo suyo nombre significa *[[Tormo]]* en aragonés y puet benir d'o latín *Tumulus*.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
* Pachina web oficial municipal.
* Información en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.
* Información en a pachina web d'o ''Institut d'Estadística de Catalunya''.
Lùvula

**Lùvula** (*Lùvula* en sardo; *Lula*, en italiano y oficialment) ye una comuna sarda en a provincia italiana de Nùgoro y rechión de Cerdenya, que feba parte de l'antigo reino de Cerdenya.

A suya población ye de 1.647 habitants (2003) en una superficie de 148,56 km², con una densidat de población de 11,09 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Lùvula ye situata a 521 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Administración
### Alcaldes
Arte esquematico

L**'arte esquematico** ye un estilo d'arte rupestre de l'este d'a Peninsula Iberica, en especial d'a cuenca mediterrania. Bi ha unas representacions humanas y animals prou simplas, reducitas a linias basicas y unos motivos cheometricos que a vegatas remembran partes d'o cuerpo u que pueden tener relación con idols. As pinturas esquematicas presentan a sobén un trazo irregular con marguins poco precisas.

Este estilo artistico podió encomenzar en o neolitico, pero ye mes caracteristico d'o eneolitico u calcolitico, tenendo perduracions tardanas dica a Edat de Fierro.

En l'aria on se desembolicó a cultura iberica l'arte esquematico desapareix con l'aparición d'esta cultura, que teneba un arte caracteristico y muito mes elaborato. Manimenos en arias mes interiors con culturas como a cultura celtiberica talment dica o encomienzo d'a romanización.

Trobamos arte esquematico en Almofalla (*Penya de la Albarda* y *l' Abrigo de los Tioticos*) y Beceit (*[[La Fenellassa]]*).

## Vinclos externos
Arbeca

**Arbeca** ye un municipio catalán de la comarca de las Garrigas, en la provincia de Leida.

La suya población ye de 2.472 habitants (2008), en una superficie de 58,29 km² y una densidat de población de 42,41 hab/km².

O lugar tien muita importancia en la producción d'aceite d'oliva, en dando lo suyo nombre a una de las mas conoixitas variedaz d'olivera catalanas: la *oliva arbequina*.

## Cheografía
La villa d'Arbeca ye situata en lo cabo nortoriental de la comarca oficial de las Garrigas, a 332 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, y tien mes relación con la Baixa Segarra Urchelesa u con la Plana d'Urchel. La inclusión d'Arbeca y atros lugars de l'este de la comarca oficial en las Garrigas en 1936 ye por criterios artificials, socio-economicos, d'extensión comarcal u por acotraciar lo mapa electoral.

### Mugas
Lo suyo termin muga a lo norte con Vilanova de Bellpuig y Miralcamp (Plan d'Urchel) a l'este con Belianes y Maldà (Urchel), a l'uest con Puiggròs y les Borges Blanques (Garrigas) y por o sud con la Floresta y Els Omellons (Garrigas).

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Castiello-palacio d'Arbeca, d'o sieglo XVI y en estilo renaixentista.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal.
* Información d'Arbeca en la pachina web de la ''Generalitat de Catalunya''.
* Información d'Arbeca en la pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.
Nerva

**Nerva** (en latín Marcus Cocceius Nerva Caesar Augustus), naixito de Narni (Imperio Romano) o 8 de noviembre de 30 y muerto en Roma o 27 de chinero de 98, estió un emperador de l'Imperio Romano, dende o 96 dica o 98.

Ye nombrato en a "Cronica d'Espayña" de García de Eugui:
Trachán

**Trachán** (en latín Caesar Marcus Ulpius Nerva Traianus Augustus), naixito d'Italica (Imperio Romano) o 18 de setiembre de 53 y muerto en Selinunte (Cilicia) o 9 d'agosto de 117, estió un emperador de l'Imperio Romano, dende o 98 dica o 117.

Con Trachán l'imperio plegó a la suya mayor extensión. Baixo o suyo reinau os romanos conquirioron Dacia (106 derrotando de tot a Decebal), Nabatea (107) y, en luita contra l'Imperio Parto, Armenia y Mesopotamia.

Fuoron creyatas a provincias romanas de Dacia, Arabia Petria, Armenia, Asiria y Mesopotamia.

En 116 mientres yera embrecato en las campanyas d'Orient y encomenzaba a sentir-se viello pa continar-las bien, se fació malauto, decidió tornar-se'n ta Roma, pero murió en Cilicia.

## Mencions en fuents aragonesas y navarras
Ye mencionato en a traducción aragonesa de "Breviarium ab urbe condita" y en "Historia d'Espayna" de García de Eugui:
Indalo

O **indalo** ye un antigo simbolo que se troba en una pintura rupestre esquematica d'a Cueva de los Letreros (declarata Patrimonio d'a Humanidat por a UNESCO), situata en a costera d'o Maimón, en a localidat andaluza de Vélez-Blanco (Almería). Representa una fegura humana con brazos extenditos y un arco sobre as mans.

Encara que o simbolo fue descubierto en ixas pinturas en 1868 por Antonio Góngora y Martínez, os habitants d'o norte y levant d'Almería, en especial en Mojácar ya lo conoixeban, lo consideraban simbolo de buena suerte y lo pintaban con almagre pa protecher as casas d'as tronatas y o maldato. En deciban *muñequillo mojaquero*.

En o templo de Ramsés II d'Abydos bi ha una representación pareixita a l'indalo.