open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Primer ministro de Suecia

O **[[primer ministro]] de [[Suecia]]** ye a persona a qui o Parlamento de Suecia (*[[Riksdag]]*) encargó a formación d'o Gubierno de d'o país.

Dende 1995 a suya residencia oficial ye o palacio de Sagerska huset, amán d'o Palacio reyal d'Estocolmo.

Dende o 18 d'octubre de 2022, o primer ministro de Suecia ye Ulf Kristersson.

Dende 1809 (anyada d'a Constitución de Suecia) dica 1876 no existiba a figura d'o primer ministro, sino que bi heba dos primers ministros: o *primer ministro de Chusticia*, encargato d'asuntos interiors, y o *primer ministro d'Asuntos Foranos*, ta os asuntos foranos a o país. En 1876, con a reforma d'a Constitución, o *primer ministro de Chusticia* se convertió en l'actual *primer ministro*, y o *primer ministro d'Asuntos Foranos* se convertió en o *ministro d'Asuntos Foranos*.

## Antecedents: primers ministros de Chusticia y d'Asuntos Foranos
### Primer ministro de Chusticia
*1809-1810: Carl Axel Trolle-Wachtmeister.
*1810-1829: Fredrik Gyllenborg.
*1829-1840: Mathias Rosenblad.
*1840-1840: Hans Gabriel Trolle-Wachtmeister (no ocupó o cargo).
*1840-1840: Arvid Posse.
*1840-1843: Carl Törnebladh.
*1843-1844: Lars Herman Gyllenhaal.
*1844-1846: Johan Nordenfalk.
*1846-1848: Arvid Posse.
*1848-1856: Gustaf Sparre.
*1856-1858: Claës Efraim Günther.
*1858-1870: Louis De Geer d.ä..
*1870-1874: Axel Gustaf Adlercreutz.
*1874-1875: Eduard Carleson.
*1875-1876: Louis De Geer d.ä..

### Primer ministro d'Asuntos Foranos
*1809-1824: Lars von Engeström.
*1824-1837: Gustaf af Wetterstedt,
*1837-1838: Conte Adolf Göran Mörner (rechent).
*1838-1842: Gustaf Nils Algernon Stierneld.
*1842-1848: Albrecht Ihre.
*1848-1856: Gustaf Nils Algernon Stierneld.
*1856-1858: Elias Lagerheim.
*1858-1868: Ludvig Manderström.
*1868-1871: Carl Wachtmeister.
*1871-1872: Baltzar von Platen.
*1872-1876: Oscar Magnus Fredrik Björnstjerna.

## Relación cronolochica de primers ministros de Suecia
Ingvar Carlsson

**Ingvar Carlsson**, naixito de Borås (Älvsborgs) o 9 de noviembre de 1934, ye un politico sueco, que estió o primer ministro d'o suyo país dende o 1 de marzo de 1986 dica o 4 d'octubre de 1991 y dende o 7 d'octubre de 1994 dica o 22 de marzo de 1996.

Dimpués de fer o suyos estudios universitarios en os Estaus Unius, Ingvar Carlsson dentró en o *[[Riksdag]]* u Parlamento de Suecia en 1965, como militant d'o Partiu Socialdemocrata de Suecia. Ocupó sucesivament os cargos de ministro d'Educación (1969-1973), ministro de Vivienda (1973-1976) y viceprimer ministro (1982-1986) en os gubiernos socialdemocratas suecos.

O 28 de febrero de 1986 fue asasinato Olof Palme, o primer ministro socialdemocrata, mientres Ingvar Carlsson yera o viceprimer ministro. Asinas, o 1 de marzo de 1986 Carlsson se convertió en o nuevo primer ministro.

Mientres a suya Presidencia, Suecia dentró en a Unión Europea o 1 de chinero de 1995.

En 1995 albandonó a vida politica activa, encara que fue nombrato dimpués president d'a Comisión independient d'a ONU ta Ruanda.
Anubis

**Anubis**, en a mitolochía echipcia, yera o dios d'a muerte, fillo d'Osiris y Neftis. Seguntes as versions, yera representau como un chacal con capeza d'hombre u como un hombre con capeza de chacal (u tamién de can); a capeza ye a sobén negra porque o negro ye o color d'a vida en l'Antigo Echipto, por a color d'o limo que con as creixidas d'o río Nilo fertilizaba os campos d'arredol. Chunto con Horus, yera encargau de pesar as almas d'os muertos ta dimpués portar-los ta Osiris. Teneba tamién o poder de resucitar a os muertos.

## Denominacions
Ta os echipcios, yera conoixiu como ***Anpu*** (***Inpu***, ***Ienpu***, u ***Imeut***), y *Anubis* ye o nombre emplegau por os griegos. En a mitolochía griega fue anyadiu como Hermes, y transferiu ta a mitolochía romana como Hermanubis.

## Vinclos externos
Lac

**Lac** (*Lac* en occitán, *Lacq* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.

A suya población ye de 658 habitants(1999) en una superficie de 17,05 km², con una densidat de población de 38,59 hab/km².

## Demografía

2006: población provisional seguntes o INSEE (fuent: INSEE).

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Puent colgant.
* Ilesia de Sant Martín, una ilesia d'o sieglo XIX.
* Ilesia de Sant Vicent, un edificio de 1905.

## Localidaz achirmanatas
*  Sant Quintí de Mediona (Catalunya).
Disco compacto

Un **disco compacto** u **CD** ye un disco optico emplegato ta a l'almagacenache de datos. Se creyoron orichinalment ta l'almagacenache d'audio, pero posteriorment s'ha emplegato ta almagacenar datos (CD-ROM). O disco compacto fue desarrollato por Sony y Philips en 1980. En 1982 prencipió a suya produción en masa y desplazó progresivament a lo disco de vinilo como soporte d'audio. Posteriorment tamién desplazó a los disquez d'ordinador como soporte ta la distribución de programas. Cuan apareixioron as gravadoras de CDs se convirtioron en una d'as ferramientas mas útils en o mundo d'a informatica, ya que permiten fer copias de seguridat y transportar fichers. Posteriorment apareixió lo DVD, con mas capacidat gracias a la mayor densidat de datos y a la posibilidat d'escribir dica dos capas en a mesma cara d'o disco. A primers de 2007 apareixen os primers aparatos de Blu-Ray y HD-DVD en o mercato, con encara mas capacitat d'almagacenache.
Urdès

**Urdès** (*Urdès* en occitán, *Urdès* en francés y oficialment) ye un lugar y antiga comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn. S'unió en 2024 a la comuna de Lacq.

A suya población ye de 224 habitants (1999) en una superficie de 5,89 km², con una densidat de población de 38,03 hab/km².

## Toponimia
Ye un caso de terminación -ès, que equivale a la terminación -iés en la toponimia aragonesa. Seguntes Gerhard Rohlfs se remonta como "Urdòs" y "Urdués" a l'antroponimo *Urdo*, que ye cuaternato en una inscripción de Rems, pero no descarta que vienga de *Uritu*, nombre d'un alfarero.

O toponimo apareixe dende 1220 (títols d'a Orden de Malta), y apareixe en as formas 
*Urdess* (1286, títols de Biarn) y 
*Urdeix* (1376, manuscritos militars d'o Biarn).

## Cheografía
Urdès ye situato a una altaria meya de 150 metros sobre o livel d'a mar, con altaria minima de 109 metros y maxima de 246 metros.

O termin d'a comuna ye trescruzato por o río Jeule, un afluent d'o Gave de Pau.

## Demografía

2007: población provisional seguntes o INSEE (fuent: INSEE).

## Administración
### Alcaldes

## Comunicacions
A comuna ye trescruzata por dos carreteras de nivel departamental: a D233 y a D263.

## Referencias
Arnapi

**Arnapi** estió un grupo de musica punk de Bigorra (en Gascunya) y de Biarn, que fan as suyas cancions en luenga occitana. En a suya musica mezclan punk rock, reggae y ska. En l'anyo 2009 dimpués d'una chira de tres conciertos a banda se deseparó.

## Grupo
**Silvan carrera* : voz
**Loïc Laborda* : guitarra, programacion, voz.
**Pèir Lavit* : baixo, voz.
**Charlòta Abadía* : acordión.

## Vinclos externos
*  Pachina oficial d'Arnapi
Almanzor

**Muḥammad ibn 'Abd-Allah ibn Abū ʿĀmir** (en arabe, **أبو عامر محمد بن عبد**), clamato **Al-Manṣūr** (**المنصور**), *o Victorioso*, mas conoixiu como **Almanzor**, estió un politico y militar andalusí en o Califato de Cordoba, valido d'Hisham II. Almanzor yera naixiu de Torrox alto u baixo en 938 y morió en Medinaceli (hue provincia de Soria) lo 10 d'agosto de 1002 por as suyas feridas recibidas en a batalla de Calatañazor (seguntes a leyenda, encara que en realidat morió de malautía).

Almanzor estió un destacau militar y politico a lo servicio d'o Califato de Cordoba, y as suyas campanyas militars contra os reinos cristianos permitieron a consolidación d'o poder islamico en a peninsula iberica, encara que dimpués d'a suya muerte a suya obra militar y politica se perdió en as luitas entre os suyos succesors y los succesors d'Hisham II. Entre las suyas campanyas militars, destacan a campanya que fació en 999 contra lo Reino de Pamplona y a campanya de 985 contra lo condau de Barcelona, con a destrucción d'as ciudaz de Barcelona y Manresa, encara que tamién fació campanyas contra Zamora (981), Coimbra (987), Safagún (988), Santiago de Compostela (997) u o San Millán de la Cogolla (1002).

Estió lo pai d'Abderramán Sanchuelo y d'Abd al-Malik al-Muzaffar.

## Primeras anyadas
No se conoix a calendata de naixencia d'Almanzor, encara que se sabe que naixió en Torrox en l'actual provincia de Malaga en una familia d'orichen yemenín arredol de 938.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Felipe Maíllo Salgado: ''Almanzor'', en o *[[Diccionario Biográfico Español]]* d'a *[[Real Academia de la Historia]]*.
Conte

**Conte** (u **contesa** en femenín), d'o latín *[[comes]]*, plegau a traviés d'o francés en muitas luengas, ye un titol de nobleza, d'un gubernant d'un condau.

## Alta Edat Meya
Os primers reis de l'alta Edat Meya dioron o titol de conte a toz os oficials d'as suyas casas, uno d'éls dito "conte palacín".

O titol de conte lo reprenioron os companyers d'armas d'os prencipes francos cuan encomenzoron a chestionar bellas *civitas* ("ciudaz") u *pagi* ("pagos"), churidiccions administrativas heredadas de l'Imperio Romano. Os contes merovinchios yeran nombraus por o rei con funcions fiscals, militars y chudicials.

En ixas envueltas d'os Carolinchios tot ixo se convertió en hereditario y os pagos (*pagi*) evolucionoron enta condaus autonomos.

Bels condaus carolinchios d'a Marca Hispanica se convertioron en estaus cristianos independients:
* Condau d'Aragón.
* Condau de Barcelona.
* Condau de Besalú.
* Condau de Cerdanya.
* Condau de Pallars.
* Condau de Ribagorza.
* Condau de Sobrarbe.
* Condau d'Urchel.

## Notas


## Referencias
García Sánchez III de Navarra

**García Sánchez I de Navarra**, *O de Nachera*, estió un rei de Navarra, naixito dimpués de 1020 y muerto en Atapuerca (Reino de Leyón hue Burgos) o 15 de setiembre de 1054, en a batalla d'Atapuerca.

## Oríchens familiars
García Sánchez I yera o tercer fillo (o primer fillo yera Remiro, encara que fillo ilechitimo) de Sancho ''O Mayor'' de Navarra y de Munia Mayor Sánchez, filla de Sancho Garcés de Castiella.

## O suyo reinau
En 1035 morió su pai, Sancho *O Mayor*, y seguntes o suyo testamento o suyo primer fillo, Remiro, recibió o reino d'Aragón, o segundo fillo, Ferrando, o condau de Castiella, o tercer fillo, García Sánchez, o reino de Navarra, y o cuatreno fillo, Gonzalo, os condaus de Ribagorza y Sobrarbe.

En 1037 García Sánchez aduyó a su chermano Ferrando I de Castiella a redotar a Bermudo III de Leyón, cunyato de Ferrando, en a batalla de Tamarón, a on morió Bermudo, o zaguer descendient d'o lechendario *[[Don Pelayo]]*. Dimpués d'a redota y muerte de Bermudo, os dos chermans se repartioron o suyo reino: Ferrando s'apoderó d'o reino de Leyón y García Sánchez ixampló o suyo reino dica Cantabria, con o País Basco.

En 1043 García Sánchez redotó en a batalla de Tudela a su chermanastro Remiro I d'Aragón, y o reino d'Aragón perdió bels territorios occidentals, ceditos a o reino de Navarra.

Antiparte, en 1045 conquerió Calagorra, en La Rioja, ixamplando o suyo reino enta lo sud, aprofitando a febleza d'os reinos de taifas dimpués de desfer-se o Califato de Cordoba, arredol de 1010.

En os anyos 1050, a baralla con su chermano Ferrando I de Castiella por a muga entre toz dos reinos portó ta una guerra ubierta, y García Sánchez morió o 15 de setiembre de 1054 en a batalla d'Atapuerca contra as tropas de su chermano.

## Matrimonios y fillos
En 1038 García Sánchez casó con Estefanía de Foix, filla de Bernat Rocher de Foix, conte de Foix y Coserán, y Garsenda, contesa de Bigorra. Estefanía yera viuda d'o suyo primer matrimonio y teneba una filla clamata Constanza. Tenioron 9 fillos:
* Sancho ''O de Penyalén'', naixito en 1039 y casato con Placencia de Normandía.
* Urraca Garcés, sinyora d'Alberite, Lardero y Logronyo, casata con García Ordónyez, conte de Nachera y sinyor de Granyón.
* Ermesenda Garcés, casata con Fortún Sánchez, sinyor de Yequeda y Yarnoz (iste zaguer, en Noáin).
* Remiro de Navarra, sinyor de Calagorra, Torreciella en Cameros y Ribafreta.
* Ferrando de Navarra, sinyor de Bucesta, Jubera, Lagunilla y Oprela.
* Remón de Navarra *O Fratricida*, sinyor de Murillo de Río Leza y Agonciello. Dimpués d'asesinar a su chermano, se refuchió en a Taifa de Saraqusta con Al-Muqtadir.
* Ximena Garcés de Navarra, sinyora de Daroca, Corcuetos y Hornos.
* Mayor Garcés de Navarra, sinyora de Yanguas, Atayo y Velilla.
* Sancha Garcés, abadesa de Sant Martín de Cuevagallegos.

García Sánchez tenió tamién dos fillos bordes:
* Sancho Garcés sinyor d'Uncastiello y Sangüesa, casato con a suya chermanastra Constanza, filla de Garsenda de Bigorra.
* Mencía Garcés, casata con Fortún Ochoa, primer sinyor de Cameros, sinyors de Nalda, Leza y Jubera.
Cobluc

**Cobluc** (*Cobluc* en occitán, *Coublucq* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.

A suya población ye de 107 habitants (2006) en una superficie de 5,54 km², con una densidat de población de 19,31 hab/km².

## Cheografía
Cobluc ye situato a una altaria meya de 200 metros sobre o livel d'a mar, con una altaria maxima de 202 metros y minima de 118 metros.

O termin comunal de Cobluc ye trescruzato por afluyents d'o río Ador, como o río Gabás.

D'o suyo termin fan parte os lugars de Darrivère y Gouaillardolou.

### Mugas
O termin comunal de Cobuc muga a o norte con Porciuvas-Bocoa; a o nord-este con o departamento de Landas; a l'este con Boueilh-Boueilho-Lasque; a l'ueste con Vinhas; a o sud-ueste con Lo Merac; y a o sud con Poliac.

## Demografía

2004 y 2006: población provisional d'o INSEE (fuent: INSEE).

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de l'Asunción.
Gossypium

As **cotoneras** () son un chenero formato por bellas 40 especies d'arbustos aintro d'a familia d'as Malvaceae, d'as que se quita una fibra textil celulosica natural dita **cotón** u **alcotón** (de l'arabe *< quṭún*) que creixe arredol d'a simient d'istas plantas. A fibra gosa procesar-se ta obtener un teixito blanco, suave y transpirable, pero tamién dificil de cautivar.

## Cautivo
O cotón se considera a mas important d'as fibras vechetals. S'obtiene d'a simient d'as diferents especies d'ista planta (chenero *Gossypium*), que se cautiva en diferents rechions calidas d'a Tierra, dende os Estatos Unitos dica la India. A longaria y a gordaria d'a fibra penden d'a suya procedencia.

D'as mas de 40 especies d'o chenero *Gossypium* nomás cuatre son cultivatas ta suyo comecio *[[Gossypium arboreum]]* orichinaria d'a India y Pakistán; *[[Gossypium barbadense]]* orichinaria d'America d'o Sud; *[[Gossypium herbaceum]]* orichinaria d'o sud d'Africa y d'a peninsula d'Arabia y *[[Gossypium hirsutum]]* (coton-rama) orichinaria d'America Central, o Caribe y Florida, ista zaguera ye a mas estendillata por tot o mundo. Istas as especies se diferencian por a largaria d'a fibra (mas larga u mas curta) y por as caracteristicas agronomicas, pero lo cotón siempre aprecisa d'un verano muit calido y muita augua de plevia u de riego (cotón echipciano)

Dica fa unas decadas se cautivaba en Exatiel y Sant Per de Calanda, on bi ha una familia con a embotada de *Cotón*.

## Galería d'imáchens

Imachen:Cotton plant open flower1371.JPG| Flor de *G. hirsutum*.
Imachen:Cotó dins la càpsula.JPG| Cotón (*[[Gossypium hirsutum]]*) encara en a planta.
Imachen:Llavors de cotoner1.JPG| Simient de *Gossypium hirsutum*.
Imachen:CottonNegrosSouth.jpg| Recollita de cotón en Estatos Unitos en primeras d'o sieglo XX.


## Referencias

## Enllaços externs
Alcol

L**'alcol** ye un compuesto quimico que contién o grupo funcional -OH. En quimica se diz alcol a aquels hidrocarburos saturatos (u alcans) que contienen un grupo hidroxilo (-OH) en substitución d'un atomo d'hidrocheno enlazato de forma covalent. Manimenos, gosa fablar-se de *l'alcol* referindo-se a o etanol, tradicionalment o *"esprito de vin"*, CH3CH2OH, u l'alcol que se troba en bebidas alcolicas, como a biera, o vin, etc.

Os alcols pueden estar primarios, secundarios u terciarios, pendendo d'o numero d'atomos d'hidrocheno substituyitos en l'atomo de carbonio a que se troba enlazato o grupo hidroxilo.

Eixemplos d'alcols son:

* **Alcols primarios**;
:CH3OH (metanol)
:
:CH3-CH2-OH (etanol)

* **Alcols secundarios**;
:(CH2OH)2CH-OH (propantriol, glicerol u glicerina)

* **Alcols terciarios**;
:(CH2OH)3C-OH

## Denominacions
En aragonés encara se diz *"esprito de vin"* a o etanol. En atras luengas se deciba *"esprito de fusta"* a o metanol. Ye precisament a concepción tradicional d'esprito a que s'amaga dezaga d'o nombre quimico, amprato de l'arabe: A palabra *alcol* provién de الكحول u *al-kukhūl* (*"o esprito"*).

## Referencias

## Vinclos externos

*  L'alcol en a pachina web de salut d'a Unión Europea.
Aldude

**Aldude** (en francés *Aldudes*) ye un municipio francés, perteneixient a la rechión de Nueva Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos. Tradicionalment fa parti de la comarca de Tierra de Baigorri-Osés en Ultrapuertos.

A suya población ye de 374 habitants (2009) en una superficie de 23,27 km², con una densidat de población de 16,07 hab/km².

## Demografía
Géus

**Géus** puet estar:

***[[Gèus d'Arsac]]**, una comuna occitana en o cantón d'Artics y País de Seuvèstre, en o districto de Pau y departamento francés de Pireneus Atlanticos.
***[[Gèus d'Auloron]]**, una comuna occitana en o cantón d'Aulorón-1, en o districto d'Aulorón y departamento francés de Pireneus Atlanticos.
Lobinher

**Lobinher** (*Lobinher* en occitán, *Louvigny * en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.

A suya población ye de 112 habitants(1999) en una superficie de 7,02 km², con una densidat de población de 15,95 hab/km².

## Demografía

2004: población provisional seguntes o INSEE (fuent: INSEE).

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Mota feudal de *Lou Castet*, d'os sieglos XII-XIII.
* Ilesia deSant Andreu de Beyrie, d'o sieglo XVII, con estela discoidal.
Reykjavík

**Reykjavík** ([], en islandés, *a badía d'as fumatas*) ye una ciudat islandesa, que ye a capital d'Islandia, y a capital mas septentrional d'o mundo, a 64° 04' de latitut norte, a man d'o Cerclo polar arctico: bellas semanas cada anyada nomás bi ha luz diurna cuatro oras en hibierno, y en verano no bi ha nueit.

A suya población ye de 117.898 habitants, en una superficie de 274,5 km², con una densidat de población de 429,50 hab/km². Ye a población con mayor numero d'habitants d'o país (i vive a mitad, alto u baixo, d'a población islandesa, incluyindo-ie as localidaz d'a suya aria urbana, Kópavogur y Hafnarfjörður. Ye asinas un centro politico, cultural, comercial, industrial y economico d'o país, que concentra as suyas institucions politicas, as bibliotecas, os museus, as universidatz, as oficinas centrals d'os medios de comunicación d'o país, os teatros, as orquestas, os tribunals, as instalacions esportivas, as infraestructuras de transporte aerio y maritimo y as solencas fabricas d'o país.

A ciudat ye en o mesmo lugar a on en 874 s'instaloron os primers colons noruegos conducitos por Ingólfur Arnarson, encara que a constitución d'o municipio no estió dica 1786. En o suyo centro historico bi ha l'edificio d'o Parlamento d'Islandia (de 1881), a Biblioteca Nacional d'Islandia y o Teatro Nacional d'Islandia. A Universidat d'Islandia, a *Casa Nordica* (obra d'Alvar Aalto) y o Museu Nacional d'Islandia se troban en un barrio aparte.

Reykjavík tien cuantas ilesias y una seu bispal, amás d'a Hallgrímskirkja, l'edificio de mayor altaria d'Islandia.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Reykjavík.
*  Oficina de Turismo de Reykjavík.
*  Anvistas de Reykjavík y d'atras partes d'Islandia.
Caladrons

**Caladrons** (en catalán ribagorzano *Calladrons*, en castellano *Caladrones*) ye un lugar aragonés perteneixient a lo municipio de Benavarri, situato en la comarca de Ribagorza y provincia de Uesca.

## Toponimia
O suyo nombre promana d'o latín *Castrum Latronis* ("castiello de Latro").

## Demografía

## Puestos d'intrés
*Restas d'o castiello.
*Ilesia de Santa Maria (sieglo XII).
*Ilesia de Santa Ana (sieglo  XII).
*O lugarón Mas Maestret.

## Fiestas
*Diya de Sant Antón (17 de chinero).
*Nuestra Sinyora de l'Asumpción (agosto).
*Romería enta la Virchen de Tarrés (Luns de Pascua).

## Referencias
Siscá

**Siscá** (en catalán *Siscar*, en castellano *Ciscar*) ye un lugar aragonés perteneixient a lo municipio de Benavarri, situato en la comarca de Ribagorza y provincia de Uesca.

## Molimentos
*Ilesia de Sant Cristoforo de Siscá.

## Vinclos externos
Castilló del Pla

**Castilló del Pla** (en castellano *Castilló del Plá*)  ye un lugar aragonés pertenexiént a lo municipio de Benavarri, situato en la comarca de Ribagorza y provincia de Uesca.

## Cheografía
Ye situau a lo nord-este de la sierra de Sant Quílez.
Estanya

**Estanya** (en castellano *Estaña*) ye un lugar aragonés perteneixient a lo municipio de Benavarri, situato en la comarca de Ribagorza y provincia de Uesca.

## Cheografía

En lo *Catálogo de Humedales de la C.H.E* mencionan la presencia de dos estanyos d'orichen karstico, pero en realidat ye un complexo de cinco poljes embadinatos sobre materials calsinosos u de salagón a una altaria de 670 m.

## Toponimia
Lo toponimo puet provenir de lo plural neutro *STAGNA* de lo latín *STAGNUM* ("estanyo").

## Demografía
Buyelgas

**Buyelgas** ye un lugar aragonés de la provincia de Uesca situau en la comarca de Ribagorza, en lo municipio de Bisagorri.

## Toponimia
Lo toponimo *Buyelgas* lo veyemos documentau como *Bugiligas* en las Decimas de Castillón (zaguers de lo sieglo X). Joan Coromines lo interpreta a partir de lo latín *BOVILICA* ("borda pa lo bestiar bovín"), palabra con sufixo -ico atono en latín.

## Parla

La parla de Buyelgas fa part chunto con las parlas de Sant Feliu de Veri, Veri, Sant Martín de Veri, Dos y La Muria de la "zona C" de l'aragonés benasqués.

Adintro de las parlas de transición entre l'aragonés y lo catalán la "zona C" representa un grau mayor de coincidencia con lo catalán que las atras parlas de la Val de Benás. La menor frecuencia de diftongacions romances (la diftongación romanz distingue a l'aragonés de lo catalán), se manifiesta en un sufixo *-ello* en cuenta de lo sufixo *[[sufixo -iello|-iello]]*. Bi ha una mayor frecuencia de l'apocope de la vocal final y unas formas en la conchugación que mes pareixidas a lo catalán (*faigo*, *diuen*, *veu*, *cau*, *viuen*, *pot*, *volé*, etcetera); tamién bi ha diferiencias lexicas.

## Se veiga tamién
*Lista de municipios de Uesca.
Kabul

**Kabul**  (کابل en persa) ye una ciudat afgana, en o nord-este d'o país, que ye a ciudat con mayor numero d'habitants y a mas ye a capital d'Afganistán.

A suya población ye de 3.678.034 habitants (estimación de 2015).

A ciudat ye situata a 1.790 metros d'altaria sobre o livel d'a mar (ye una d'as ciudaz capitals de mayor altaria d'o mundo), en una val a cantos d'o río Kabul.

## Vinclos externos

* Mapa d'a ciudat de Kabul.
* Fotografías historicas de Kabul.
* A Historia de Kabul .
Tegucigalpa

**Tegucigalpa** ye una ciudat hondurenya, que ye la ciudat con mayor numero d'habitants d'o país y, amás, en ye la suya capital, dende 1880; d'antis mas a capitalidat d'o país fluctuaba entre Tegucigalpa y Comayagua. Ye tamién a capital d'o departamento de Francisco Morazán.

A suya población ye de 894.000 habitants (2006) en una superficie de 751,1 km², con una densidat de población de 1.190,25 hab/km².

A ciudat se troba situata en a val d'o suyo nombre, a 990 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a lo canto d'o río Choluteca.

Tegucigalpa fue fundada por os espanyols en o sieglo XVI, ta estar un centro adedicau a la menería d'oro y archent. Asinas, o 29 de setiembre de 1578 s'establió la ciudat dencima d'un antigo poblau indichena, con o nombre de *Real Villa de San Miguel de Tegucigalpa de Heredia*.

Ye a seu de l'Universidat Autonoma Nacional d'Honduras, establida en 1847. Muit amanau a la ciudat, a una distancia de 7 km d'o suyo centro, se troba l'aeropuerto Internacional de Toncontín.

## Localidaz achirmanatas
*  Bogotá (Colombia).

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Tegucigalpa.
Sarajevo

**Sarajevo** (*Sarajevo* en serbocroata, *Сарајево* en alfabeto cirilico) ye una ciudat de Bosnia y Herzegovina, a mayor ciudat d'o país por o suyo numero d'habitants y a capital d'o país, d'a Federación de Bosnia y Herzegovina y d'o cantón de Sarajevo.

A suya población ye de 304.614 habitants, en una superficie de 141,5 km², con una densidat de población de 2.152,75 hab/km².

Sarajevo ye una d'as ciudaz de mayor importancia d'os Balcans.

## Población por etnias y nacionalidaz
A población d'a ciudat de Sarajevo ye de mayoría bosnia musulmana, pero a redolada de Sarajevo ye de mayoría serbia. Serbios y croatas son presents en a ciudat y por lo menos antes d'a Guerra d'Independencia de Bosnia-Herzegovina i heba barrios de mayoría serbia u de mayoría croata, (Ilidza, Otec, Stup, etcetera...). Antes d'a guerra se deciba que Sarajevo yera a tercera ciudat yugoslava en numero de serbios. A redueita minoría sefardita deixó a ciudat cuan a guerra.

## Historia
A suya historia ye fecunda, dende l'asasinato o 28 de chunio de 1914 de Francisco Ferrando d'Austria, heredero de l'Imperio Austrohongaro, y a suya muller Sophie Chotek por Gavrilo Princip, en o clamato *[[Atentato de Sarajevo]]*, que estió una d'as causas d'a Primera Guerra Mundial, dica os Chuegos Olimpicos d'Hibierno de 1984, ta rematar en o seche de Sarajevo en os anyos 1990 mientres a Guerra de Bosnia y Herzegovina.

Sarajevo fue establito en 1461 por os Otomans, o suyo nombre provién d'o turco *[[saray]]* que significa "palacio".

## Esporte
### Competicions esportivas
Sarajevo estió a seu d'os Chuegos Olimpicos d'hibierno en a suya  edición de 1984.

## Se veiga tamién
* Atentato de Sarajevo.
* Chuegos Olimpicos d'hibierno de 1984.
* Seche de Sarajevo.
* Acuerdos de Dayton.

## Vinclos externos

*   Pachina web oficial municipal.
*  Guía d'a ciudat de Sarajevo.
*  Pachina web oficial d'o cantón de Sarajevo.
Gabás

**Gabás** puet estar:

## Onomastica
* **[[Apelliu Gabás]]**, un apelliu aragonés d'orichen occitana.
* **[[Luz Gabás]]**, una escritora aragonesa autora de *[[Palmeras en la nieve (novela)|Palmeras en la nieve]]*, y *[[Regreso a tu piel]]*.

## Toponimia
* En Aragón:
** **[[Gabás (Ribagorza)|Gabás]]**, un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en a comarca de Ribagorza, en o municipio de Bisagorri.
** **[[Gabás (Chacetania)|Gabás]]**, un despoblato medieval aragonés, hue una pardina en o termin municipal de Bailo, en a comarca d'a Chacetania.
* En Occitania:
** **[[Gabas (Laruntz)|Gabas]]**, o nombre en francés ta la un lugar d'a comuna de Laruntz, en a val d'Osal.
** **[[Río Gabás]]**, un río occitán afluent d'o río Ador.
** **[[Laco Gabás]]**, un laco occitán en a comuna de Hlorentias (Pireneus Atlanticos, Biarn).
** **[[Mancomunidat Ousse-Gabas]]**, una estructura intercomunal u mancomunidat francesa en o departamento de Pireneus Atlanticos.
Addis Abeba

**Addis Abeba** (, ኣዲስ ኣበባ en amharico) ye una ciudat etiope, capital d'o país, que tien amás un estatuto especial aintro d'a organización administrativa d'Etiopia.

A ciudat, por motivos historicos derivatos d'estar a capital d'o unico estato d'Africa que no quedó sosmeso en o sieglo XIX a o colonialismo europeu, ye tamién a seu u capital d'a Unión Africana y d'a Organización ta la Unidat Africana, a organización internacional que precedió a l'UA.

Addis Abeba tien una población de 3.837.157 habitants (2008), en una superficie de 530,14 km², con una densidat de población de 7.238,01 hab/km². Ye a ciudat con mayor numero d'habitants d'Etiopia.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal d'Addis Abeba.
* Pachina web oficial d'a Universidat d'Addis Abeba.
Jackie Cooper

**Jackie Cooper** (nombre artistico de **John Cooper, Jr.**), naixito de Los Angeles (California) o 15 de setiembre de 1922 y muerto en Beverly Hills (California) o 3 de mayo de 2011, estíó un actor, director y productor cinematografico estausunidense, activo en o cine estausunidense dende zaguerías d'os anyos 1920 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica. Prencipió a suya carrera como actor infantil y la continó en plegar en l'edat adulta, en actuando no nomás que en o mundo d'o cine so que tamién en o mundo d'a televisión, a on partecipó en bellas d'as principals series d'o suyo tiempo.

Entre as suyas cintas, cal destacar os suyos papels en *[[Skippy (cinta de 1931)|Skippy]]* (1931, Norman Taurog, que li valió la suya nominación en l'Oscar a lo Millor Actor), *[[Treasure Island (cinta de 1934)|Treasure Island]]* (1934, Victor Fleming), *[[Streets of New York (cinta de 1939)|Streets of New York]]* (1939, William Nigh), ** (1964, Stuart Rosenberg) u *[[Superman (cinta de 1978)|Superman]]* (1978, Richard Donner), con as suyas secuelas.

## Premios
En 1931 Jackie Cooper fue nominato a o premio Oscar a o Millor Actor por o suyo papel en a cinta *[[Skippy (cinta de 1931)|Skippy]]*, de Norman Taurog, cuan teneba nomás que 9 anyadas, estando dica l'inte l'actor mas choven en estar-ne nominau.

En 1960, se li adhibió una estrela a lo *[[Paseyo d'a Fama de Hollywood]]*, estando a suya estrela situada en o 1507 de Vine Street d'a ciudat de Los Angeles.

## Filmografía
### Actor
#### Cintas

#### Series de televisión

## Referencias

## Vinclos externos
*  Jackie Cooper en IMDb.
Richard Dix

**Ernest Carlton Brimmer** (d'o suyo nombre artistico **Richard Dix**), naixito de Saint Paul (Minnesota) o 18 de chulio de 1893 y muerto en Los Ángeles (California) o 20 de setiembre de 1949, estió un actor y productor cinematografico estausunidense, activo en o cine estausunidense dende meyaus d'os anyos 1910 dica la segunda metat d'os anyos 1940.

Entre a suya filmografía, se puet mencionar bellas cintas, como *[[The Ten Commandments (cinta de 1923)|The Ten Commandments]]* (1923, Cecil B. DeMille), *[[Cimarron (cinta de 1931)|Cimarron]]* (1931, Wesley Ruggles), *[[The Lost Squadron]]* (1932, George Archainbaud), *[[The Tunnel (cinta de 1935)|The Tunnel]]* (1935, Maurice Elvey), *[[Blind Alibi]]* (1938, Lew Landers), *[[The Ghost Ship]]* (1943, Mark Robson), *[[Tombstone, the Town Too Tough to Die]]* (1942, William C. McGann) u *[[The Whistler (cinta de 1944)|The Whistler]]* (1944, William Castle).

## Premios
En 1931 Richard Dix fue nominato a o premio Oscar a o Millor Actor en a suya 4ena edición por o suyo papel en a pelicula *[[Cimarron (pelicula de 1931)|Cimarron]]*, de Wesley Ruggles.

En 1960, se li adhibió una estrela a lo *[[Paseyo d'a Fama de Hollywood]]*, estando a suya estrela situada en o 1607 de Vine Street d'a ciudat de Los Angeles.

## Filmografía

## Referencias

## Vinclos externos

*  Richard Dix en IMDb.
*  Richard Dix en Internet Broadway Database.
Focheto

**Focheto** ye un despoblato aragonés situato a l'ueste d'o termin municipal de Salvatierra d'Esca, comarca de Chacetania y partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers, en a provincia de Zaragoza.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye en 1028, recollita en a obra d'Antonio Ubieto Arteta *Cartulario de San Juan de la Peña*, I (en *Textos Medievales*, 6, Valencia, 1962), y documenta as variants *Focheto* y *Foclieto*.

## Referencias

## Vinclos externos
 Lorbés en ''Jacetania.es'' (.pdf).
Juli

**Juli** ye un grupo de musica rock y pop d'a ciudat de Gießen en Alemanya. Ye formato por a cantaire Eva Briegel, os guitarristas Jonas Pfetzing y Simon Triebel o baixista Andreas Herde y o batería Marcel Römer.
Chinchipera

**Chinchipera** u **chinchipela** son variants d'o nombre chenerico que s'emplegan cadaguna en diferents puestos de l'Alto Aragón ta decir-ne de tot un faixo d'especies de muixons (paseriformes) con caracteristicas alto u baixo similars, anque no necesariament tienen relacions filocheneticas d'entre ellas. Per l'usual, se i diz chinchipera a cualsiquier muixón de mida chicota (a redol d'os 15&nbsp;cm de lonchitut), que vuele distancias curtas batendo rapedo las alas y deixando de bater-las a intervalos, que per tierra se i desplace fendo saltez, y cuan se posa en un palo u puesto en alto bata la coda periodicament. Solen estar especies omnivoras anque en a suya dieta i predominen os insectos, mas que no en altros tipos de muixons.

Os tres termins tienen probablement una radiz onomatopeyica en a canción que ye pareixita en as diferents especies d'estes animals, que se siente muto a sobén per o mont: un biaz de «*chin-chin paa*», ixo ye, una secuencia de dos notas agutas y breus, de timbre metalico, seguitas per una mas ubierta y prolongata.

As especies d'aus que s'han documentato con este nombre son:

*En a familia Aegithalidae:
**En o chenero *[[Aegithalos]]*:
***A chinchipera blanqueta (*[[Aegithalos caudatus]]*).
*En a familia Paridae:
**En o chenero *[[Lophophanes]]*:
***A chinchipera de crencha (*[[Lophophanes cristatus]]*).
**En o chenero *[[Parus]]*:
***A chinchipera (*[[Parus major]]*).
***A chinchipera cabecinegra (*[[Parus palustris]]*).
***A chinchipera carbonera (*[[Parus ater]]*).
***A chinchipera boreal (*[[Parus montanus]]*).
**En o chenero *[[Poecile]]*:
***A chinchipera de Laponia (*[[Poecile cinctus]]*).
***A chinchipera fosca (*[[Poecile lugubris]]*).
*En a familia Sittidae:
**En o chenero *[[Sitta]]*:
***A chinchipera corretroncos, nombre local d'o esgarrapins (*[[Sitta europaea]]*).
*En a familia Timaliidae:
**En o chenero *[[Panurus]]*:
***A chinchipera mostachuda (*[[Panurus biarmicus]]*).

## Notas


## Referencias
Alfred Lunt

**Alfred Lunt**, naixito de Milwaukee (Wisconsin) o 12 d'agosto de 1892 y muerto en Chicago (Illinois) o 3 d'agosto de 1977, estió un actor y director cinematografico estausunidense, activo en o cine estausunidense y mas que mas en o mundo d'o teatro dende primerías d'os anyos 1920 dica meyaus d'os anyos 1960 y con cuantos premios recibitos mientres a suya carrera cinematografica.

## Premios
En 1932 Alfred Lunt fue nominato a o premio Oscar a o Millor Actor por o suyo papel en a cinta *[[The Guardsman]]*, de Sidney Franklin.

## Filmografía
### Actor

### Series de televisión

## Referencias

## Vinclos externos
*  Alfred Lunt en IMDb.
*  Alfred Lunt en Internet Broadway Database.
*  Alfred Lunt en Find A Grave.
Sant Pelegrín (Uesca)

**Sant Pelegrín** (en castellano *San Pelegrín*) ye un lugar aragonés d'o concello municipal de Alquezra, situato en a provincia de Uesca, comarca d'o Semontano de Balbastro.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita d'o lugar ye en o sieglo XVI, recollita en a obra de Antonio Durán Gudiol *Geografía medieval de los obispados de Jaca y Huesca* (Uesca, 1962), y documenta as formas *Sanct Pelegrín* y *Sanct Plerín*.

## Referencias
Estanyo

**Estanyo** puet estar:

***[[Estanyo (basa)|Estanyo]]**, una basa con gran mida.
***[[Estanyo (elemento)|Estanyo]]**, un elemento quimico metalico.
Lista de monarcas de Gran Bretanya

Ista ye una relación d'os monarcas d'a isla de Gran Bretanya:

## Se veiga tamién
* Corona britanica.
* Lista de reis d'Anglaterra.
* Lista de reis d'Escocia.
Estanyo (elemento)

O **estanyo** u **estanye** (d'o latín *< STAGNUM*) ye un elemento quimico de numero atomico 50 y simbolo **Sn** situato en o grupo 14 d'a tabla periodica d'os elementos.

En l'Antiguedat os chacimientos d'estanyo d'Europa Occidental tenioron muita importancia, por eixemplo os de las miticas Islas Casiterides. Actualment mes d'a metat d'a producción mundial d'estanyo provién de chacimientos d'as costas d'o Sud-este Asiatico.

## Denominacions
En os textos medievals se documentan as formas *stan*, *stany* y *estany*. Tamién en bel texto medieval se lei *estanyi*, en linia con *ferri* u *esti*. Derivada d'a forma medieval *stany* tenemos *estanye* en a parla local de Sarinyena, con vocal final atona de refirme tipica d'o proceso de castellanización.

A forma sin apocope *estanyo* la trobamos en Secreto Secretorum:

L'acción de soldar con estanyo ye *estanyar*.

## Vinclos externos

## Notas


## Referencias
Erithacus rubecula

O **Papirroi**, **papirroyo**, **pitarroi** u **petret** (*Erithacus rubecula* (Linnaeus, 1758)) ye un muixón tipico y exclusivo d'Europa, mas que mas en o sud d'o continent a on i ye especialment abundant y i reside permanentment. Tamién le s'ha puesto trobar ocasionalment en o norte d'Africa como au migratoria fendo-ie la hibernata. Fa bels 14&nbsp;cm de longaria, y se puet conoixer facilment per a taca royisca u narancha que tien en o peito, papo y a parte frontal d'a cabeza, que ye d'on que le vien o nombre.

Os papirrois tienen una conducta reproductiva atipica entre as aus, pos ye la fembra qui mira a lo masclo ta criar, metendo-se a rondar per o territorio d'éste (os masclos gosan estar muito territorials) y lo grita ta aparellar-se. Os papirrois son d'as pocas aus capables de criar dos cobatas a la vegata, pos mientres a fembra coba os uegos d'una, o masclo alimenta os pollez de l'anterior. Esto el pueden fer perque os chóvens se revolan a partir d'os 12 u 15 días de naixitos, que ye alto u baixo lo tiempo que lis cuesta a os uevos siguients de salir.

A suya alimentación ye diversa, pos minchan insectos, cucos y chicoz invertebratos que troban per o suel, a sobén esgarrapando-ie ta quitar-los, y de primavera u d'agüerro si en pueden trobar, pican tamién lulos.

### Cualques anotacions sobre la reproducción

* Meses que fan os niedos: entre abril y agosto.
* Cobatas a l'anyo: Una u dos.
* Uegos que ponen en cada cobata: d'entre un y seis, de color blanca con puntez.
* Tiempo que se i están aclucatos: Doce u trece días.

## Zoonimia
Os nombres mas comuns en aragonés son **papirroi**/**papirroyo**, en aragonés central y occidental, **pitarroi** en aragonés oriental, y **petret**/**petrel**, en sobrarbenco y aragonés meridional.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Culroi
* Chinchipera

## Vinclos externos

*  O papirroi en a Peninsula Iberica
De Lingua Aragonensi

**De Lingua Aragonensi**, estilizau como **De Lingva Aragonensi**, ye una revista cientifica editata por la *[[Sociedat de Lingüistica Aragonesa]]*. Lo suyo primer volumen se publicó en 2005 y tien una periodicidat anyal. Un volumen doble, 5/6, que corresponde a 2009-2010, va ser disponible en abril de 2013.

Lo suyo director ye o filologo benasqués José Antonio Saura Rami. Ta los textos publicatos en aragonés en ista revista, se fa servir una grafia propia, conoixita como ''grafia DLA'' u ''grafia SLA''.

## Vinclos externos
* Pachina web d'a SLA.
Aratorés

**Aratorés** ye un lugar aragonés d'o municipio de Castiello de Chaca, en a comarca d'a Chacetania, en a provincia de Uesca y partiu chudicial de Chaca.

A suya población yera de 32 habitants en 2020.

## Cheografía
Aratorés se situga a 1.021 metros d'altaria sobre o ran d'a mar y a una distancia de 3 km de Castiello de Chaca, a capital d'o suyo municipio, 17&nbsp;km de Chaca (capital d'a suya comarca) y a 86&nbsp;km de Uesca, a capital d'a suya provincia. Ye clavau en un tozal chicorrón que manda toda la val de l'Aragón, en a puyada entre Castiello y o puerto de Borau por do se pasa enta la vecina val de Borau, clamada Sierra d'o Anchelé. Ye un lugar chico en o cual destacan as suyas casas tradicionals.

Bi ha tormos erraticos

## Historia

Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita d'o lugar ye en 1094/1104, recullida en a obra d'Antonio Durán Gudiol *Geografía medieval de los obispados de Jaca y Huesca* (Uesca, 1962), y documenta las variants *Aratorés*, *Aratorese* y *Aratoressa*.

En 2020, as casas que yeran habitadas en o lugar se claman Ascaso, Carlos, Charchán (o Sasián) Isidoro, Juanillo, Lamberto, Lolé, Mariana, Martín, Pedré, Rosenda (o casa Barbas), Zaborras, Cabalero y casa Maestra. Situadas a 1&nbsp;km de distancia d'o lugar son Villa Juanita y o Molino.

## Pervivencia de l'aragonés
Encara que bels paisanos sigan conoixedors d'a luenga aragonesa, no se siente guaire charrar en o lugar.

## Demografía

## Molimentos

* Ilesia de Sant Chuan Baptista, a ilesia parroquial d'o lugar, consagrada a Sant Chuan Baptista, que ye romanica d'o sieglo XII, anque modificada en o sieglo XVIII, y que ye formada por una nau culminada por un abside semicercular, elemento orichinal d'a construcción chunto con una inscripción mozarabe y a suya frontera. A inscripción mozarabe no ye d'a ilesia, sino d'a ermita de Sant Chuan.

## Vinclos externos

*  A ilesia romanica d'Aratorés en ''RománicoAragonés.com''.

## Referencias
Crosta terrestre

A **crosta terrestre** ye a parte solida mes externa d'a planeta Tierra, deseparata d'o manto por a discontinuidat de Mohorovicic (con fondura variable), fendo part d'a litosfera chunto con o manto litosferico. Representa o 2% d'o volumen d'a Tierra y l'1% d'a suya masa. A suya composición ye heterochenia.

Bi ha cuatro tipos de crosta terreste:
* Crosta oceanica.
* Crosta continental.
* Crosta transicional.
* Crosta intermeya.

## Referencias

## Bibliografía
* Francisco Anguita Virella: *Origen e historia de la Tierra*. Editorial Rueda, 1988, pp 13–15
* Francisco Anguita Virella, Fernando Moreno Serrano: *Procesos Geológicos Internos*. Editorial Rueda. Madrit 1991. pp 146–148
Enerchía eolica

A **enerchía eolica** (d'o latín *aeolicus*, perteneixient u relativo a *Eolus* u Eolo, dios d'os aires en a mitolochía griega y, por tanto, perteneixient u relativo a l'aire) ye a enerchía producita por l'aire. O primer uso d'a capacidat enerchetica de l'aire estió a navegación a vela, a on se feba servir ta empentar os barcos echipcianos, fenicios y mas entabant os romanos. L'aire tamién s'ha feito servir dende tiempos antigos ta mover as aspas d'os molins.

En l'actualidat s'utiliza amás ta mover aerocheneradors que son molins que mueven un chenerador que produz enerchía electrica. Iste tipo de cheneradors s'ha popularizato rapidament en considerar-se una fuent *limpia* d'enerchía. Os parques eolicos son as concentracions d'aerocheneradors.

## Enerchía eolica en Aragón
Aragón ye un d'os prencipals productors d'enerchía eolica d'o Estato espanyol, segundo estato produtor d'enerchía eolica d'o mundo. A producción en Aragón aumenta progresivamente dende l'anyo 2005 en que estió de bels 1.413 MW d'enerchía dica o 2020 con 5 TWh, consiguiendo producir mas electricidat d'a necesaria en a comunidat, o 73 % ye aproveitada en a comunidat y o resto exportada. A importancia d'a enerchía eolica en Aragón se debe a que en bels puestos d'o país a velocidat meyana anual de l'aire gosa estar de 21,6&nbsp;km/h.

O primer centro experimental se instaló en Candasnos en 1980 y o primer parque eolico estió La Muela en 1987. En l'anyo 2006 ya yeran 1.652 en tot Aragón distribuyitos en 60 parques eolicos.

Os prencipals parques eolicos d'Aragón por producción d'enerchía en 2004 yeran:

## Referencias

## Vinclos externos
Torda

:*Tordo reendreza enta ista pachina. Pa la tonalidat de color de diferents animals domesticos, como p. ex. os caballos, se veiga [[Tordo (pelache)]].

Una *'torda** u **tordo*' (d'o latín <*turdus*) ye o [[nombre popular d'un ser vivo|nombre coloquial]] como se conoix en [[Idioma aragonés|aragonés]] a diferents [[Aves|aus]] [[Passeriformes|paseriformes]] ([[paixaro]]s) comuns de mida mediana y colors pardas u marrons, poco vistables, a-saber-lo asociadas con os medios forestals, que habitan en [[selva]]s, [[barda]]s y [[soto]]s. Son paixaros [[omnivorismo|omnivoros]], d'entre 20 y 30&nbsp;cm de largaria aproximada, que consumen gran cantidat d'[[insecto]]s, [[cuco]]s y atros invertebraus.

Notablement, a denominación «torda» s'asocia con as [[especie]]s con colors menos caracteristicos en o [[chenero (biolochía)|chenero]] *Turdus*, anque eventualment puede sentir-se pa nombrar atros paixaros de colors discretas, como a [[Melanocorypha calandra|calandria]], que fuera de l'aparienza tienen poco en común con os *Turdus* dende o punto d'envista zoolochico. Amás, determinadas especies d'o propio chenero *Turdus*, por tener colors mas significativas, reciben en aragonés nombres diferenciaus, como a [[Turdus merula|merla]] y o [[Turdus viscivorus|charro]].

En aragonés s'emplega mas a forma femenina, «torda», que en atras lenguas vicinas. Manimenos tamién existe y s'emplega o masculino «tordo» como en as de demás.

== Mazadas ==
**Si chilan as tordas, agua hasta as corvas*.

== Se veiga tamién ==

**Turdus''.
**Charlo.
**Merla.
*Calandria.
*Torda d'augua.

## Notas


## Referencias
Ricardo I d'Anglaterra

:*Iste articlo ye sobre o rei *'Ricardo I d'Anglaterra *Corazón de Lión* **. Ta atros usos se veiga [[Ricardo I]].''


**Ricardo I d'Anglaterra** u **Ricardo Corazón de Lión''' estió un rei d'Anglaterra, duque de Normandía y Aquitania y conte d'Anchú, Maine y Piteus, naixito en o Palacio de Beaumont (Oxford, Anglaterra) o 8 de setiembre de 1157 y muerto en Chalûs (hue Alta Viena, Nueva Aquitania, Francia) o 6 d'abril de 1199. Se fació celebre cuan as Cruzatas.

## Ricardo I d'Anglaterra en fuents aragonesas y navarras
Ye mencionato en o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo":
Pomps

**Pomps** (*Pomps* en occitán, *Pomps* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón d'Artics y País de Seuvèstre y rechión de Nueva Aquitania. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Biarn.

A suya población ye de 179 habitants (1999) en una superficie de 7,77 km², con una densidat de población de 23,04 hab/km².

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
*O suyo castiello, d'os sieglos XVI-XIX.
*Ilesia de Sant Chaime O Mayor, d'o sieglo XIX.
Minden

:*Iste articlo ye sobre una ciudat alemana en o estau de Renania d'o Norte-Westfalia; ta atros usos, se veiga *'Minden (desambigación)**''.


**Minden''' ye una ciudat d'o Estau de Renania d'o Norte-Westfalia en Alemanya, en a rechión de Detmold y districto de Minden-Lübbecke. Ye una d'as ciudaz mas poblatas d'o estato con una población de bels 80.000 habitants y se troba amán d'o río Weser. A suya superficie ye de 101,08 km², con una densidat de población de 153 hab/km².

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal.
Nina bonica

A **"Nina bonica"** (tamién, per castellanización, ***nina bonita***) ye una canción popular de Sobrarbe caraterizata per a suya melodía simple y repetitiva que fa de buen improvisar parolas, per regular humoristicas, que se'n conoixen diferents versions en o territorio. Ye una canción de ronda, ixo ye, de fiesta, nunca no de situacions liturchicas u solemnes.

Como tamién pasa con altras cancions de fiesta, tansament no i tiene si que una parte que siga constant que ye lo estrebiello, que per ixo ye la parte mas carateristica y que mas se repite:

As parolas solen dir plenas de referencias a la cheografía, historia, mitos y tradicions d'a comarca, y gosan parlar d'historias reals u imachinarias escaitas en altros lugars diferents de lo un a on se troben las personas en ixe momento. Esto ye un reflexo d'os tiempos d'autarquía d'enantes, cuan la mas gran parte de la vida la feban con os lugars vecins y adintro d'as valles prencipals de la comarca, que per cosas d'a cheografía forman un rolde cheografico bien delimitato, y ixo feba mas difícil tener relacions con altros puestos difuera. Per ixo se cantan en a valle de Broto antes referencias a la Fueva u Chistau que no a lo Sarrablo onque pareixca que per estar-ie mas cerca hese d'estar mas fácil, ye per o puerto que i tienen en medio que siempre ha feto dificil a comunicación.

Per eixemplo, una d'as copletas coneixitas ye:

U una altra, que relata una tipica chascada ta's vecins de belaltro lugar sobre la castidat d'as mullers en Banastón. Como se gosa vier, o sexo y la obscenidat son temas recurrents en l'humor popular:

Una altra copleta, con referencias a lo casco urbano de Boltanya: