open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sant Pero

**Sant Pero** u **sant Pietro** (tamién escrito **sant Per** en formas toponimicas composadas) ye d'alcuerdo con o Nuevo Testamento uno d'os doce apostols disciplos de Chesús de Nazaret. La ilesia catolica lo identifica clarament como primer dirichent d'a suya ilesia. Ye naixiu de Betsaida (Galilea) en calendata desconoixida y morió en Roma o 29 de chunio de l'anyo 67.

O suyo nombre de naixencia ye *Shim‘on bar Jochanan* en arameu u שמעון בן-יוֹנָה-*Xim‘ôn ben Chon'ah* en hebreu. Chesús li posó o nombre de *kēf*, que dimpués se tradució a lo griego *petros*.

## Sant Pero en as fuents aragonesas
En o Liber Regum escriben o suyo nombre como *sant Per*:

En o "Libro d'el Trasoro" dicen:

## Sant Pero en a toponimia aragonesa
De fueras de pocos casos como "Moriello de Sant Pietro", en cheneral no se troba *Sant Pietro* y como amanix en a toponimia en romance navarro-aragonés ye como *Sant Per*, sobretot en formas composadas como *[[Sant Per de Calanda]]*, *[[Sant Per de Lagata]]*, *[[Monesterio de Sant Pero lo Viello|Sant Per lo Viello]]*, *[[Monesterio de Sant Pero de Ciresa|Sant Per de Ciresa]]*, etc... Una excepción ye *Val de Sant Pedro* en a Comunidat d'Albarracín, que no se conoix como *Val de Sant Per* y dica o exotoponimo en textos provinients d'o Reino de Valencia ye *Vall de Sant Pedro*. Tampoco bi ha referencias que a ilesia de Sant Pero que bi ha en Teruel s'haiga dito d'una traza diferent a *Sant Pedro*, encara que a forma *Per* siga conoixida en l'antroponimia medieval d'a ciudat de Teruel.

## Lugars y ciudaz d'Aragón con ilesia parroquial dedicada a Sant Pero

## Seus dedicadas a Sant Pero
* Seu de Sant Pero de Chaca.

## Monesterios dedicaus a Sant Pero
* Monesterio de Sant Pero de los Griegos, en Oliet.
* Monesterio de Sant Pero de Ribas, en Pamplona.
* Monesterio de Sant Pero de Ciresa.
* Monesterio de Sant Pero lo Viello de Uesca.

## Vinclos externos
Asemblea

Una **asemblea** u **asembleya** ye un organo politico que prene decisions en una organización. En o caso d'os estaus gosa asumir, parcialment u de tot, o poder lechislativo y, bellas vegadas, toz os poders. Una asemblea ye formata per muitas personas que perteneixen a l'organización, i son relacionatas u tienen premiso explicito d'a mesma ta participar-ie.

Muitas organizacions democraticas tienen una asemblea como l'organo maximo de decisión, como ye lo caso d'as organizacions socials, sindicals, profesionals y, sobretot, os estaus. As asembleas mes conoixitas son os parlamentos d'os estaus.

En o ideyario socialista de base, se clama asembleas a las reunions de toz os afectatos per un determinato afer u de toz os miembros d'una mesma organización ta que puedan dar a suya opinión u decidir sobre un tema dreitament y sin de representants (democracia dreita). En ista mena d'asembleas gosa preferir-se a decisión per consenso ta plegar a alcuerdos minimos aceptables per toz os implicatos, deixando-se as votacions ta os casos en que no ye fesable un alcuerdo.

## Etimolochía
Una d'as primeras presencias d'a parola en textos medievals aragoneses ye en o "*[[Libro de los Emperadors]]*":

A forma con epentesi antihiatica ya se troba en o sieglo XIV, en textos relativos a la Orden d'o Hespital:

L'aragonés ampró esta parola antes que no se pensaba bel autor: Coromines consideraba que a palabra *asemblea* ye present en as luengas d'Espanya dende o sieglo XVII. Esto ya lo matizó Juan Antonio Frago Gracia, que la documentó en textos escritos en castellano d'o sieglo XVI en Aragón en os fondos d'a Orden d'o Hespital.

Ye un galicismo, en francés se diz *assemblée*, y se puet relacionar con o verbo *assembler* ("chuntar"), derivato d'o latín *assimulare*, como *ensamblar* en atros idiomas. Atra interpretación lo relaciona con o verbo *assimilare*.

## Referencias

## Veyer tamién
* Voto.
* Democracia.
* Democracia dreita.
Bula de Lucio III

La **Bula de [[Lucio III]]** ye un documento escrito en 1182 que confirma la patrimonialidat de las Ilesias de Calatayú y la suya comunidat d'aldeyas d'alcuerdo con lo que establió Alifonso I lo Batallero en lo Fuero de Calatayú.

## Aspectos linguisticos
Lo texto ye en latín, bi ha toponimos en aragonés (*Berdello*, *Castellon*, *Cervera*, *Terrer*, *Turrillo*, *Vadiello*), pero la mayoría de los toponimos son latinizatos (*[[Fuents de Xiloca|Fontes]]*, *[[Ruesca|Rosca]]*, *[[Paracuellos|Paracollos]]*, *Petra*, *Turealba*, etc...).

## Copias
L'orichinal d'este documento y de la Bula de Lucio III, yeran en tan mal estato a fins de lo sieglo XIII que Alifonso III ordenó reparar lo manuscrito, confirmando de nuevo lo fuero. No se conserva ni l'orichinal ni la confirmación de lo fuero, y en tenemos només que bellas copias con modificacions:

*Una copia en l'Archivo de Barcelona, que ye la que se tien como millor referencia (abreviata como Barch).
*Una copia ye de 1554 ordenata por lo Chusticia mayor d'Aragón y guardata en l'Archivo parroquial de Calatayú.
*La edición de Don Muñoz (abreviata como Mz).
*La edición de Bofarull (abreviata como B).
*La copia que teneba Don Miguel Monterde, lo prior de la ilesia de lo Santo Sepulcre (abreviata como Mont).

En las copias tardanas, como la edición de Bofarull, bels toponimos en aragonés (*Berdello*, *Castellon*, *Castellonciello*) ya ofrexen grau de castellanización (s'escriben *Berdeyo*, *Casteyon*, *Casteyonciello*). En la copia de l'archivo de Barcelona encara que se leiga *Berdello* y *Castellon* se puet leyer ya *Forcaxo* como castellanización u como pronunciación local de *[[Forcallo (Comunidat de Calatayú)|Forcallo]]* en l'aragonés de las comunidaz aragonesas.

## Bibliografía
*Enrique Flórez, Manuel Risco, Antolín Merino *España sagrada: theatro geographico-historico de la Iglesia de España : origen, divisiones, y limites de todas sus provincias ; antiguedad, traslaciones, y estado antiguo, y presente de sus sillas, con varias dissertaciones criticas. Tratado LXXXVII. la Santa Iglesia de Tarazona en sus estados antiguo y moderno* pp359 http://books.google.es/books?id=nD8-AAAAcAAJ&pg=PA359&dq=castellonciello+athea&hl=es&ei=QZkQToqLEdHYsgaCw4DVCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=castellonciello%20athea&f=false. Marin, 1865.
*Enrique Flórez de Setién y Huidobro *España sagrada, continuada por la Real Academia de la Historia: Tratado LXXXVII. La Santa Iglesia de Tarazona en sus estados antiguo y moderno*, pp359. Real Academia de la Historia. Imprenta de José Rodríguez, 1865 http://books.google.es/books?id=ELzFKLwTcRkC&pg=PA359&dq=athea+castellonciello&hl=es&ei=npoQTqGIN87D8QP-qfiqDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&sqi=2&ved=0CDgQ6AEwAQ#v=onepage&q=athea%20castellonciello&f=false
Ars Antiqua

L**'Ars Anticua**  conixita tamién como ***ars veterum*** or ***ars vetus***, ye un periodo d'a historia d'a musica en Europa de finales de la Edad Media que ye formata por os sieglos XII y XIII. O suyo fundamento ye a creyación d'a famosa Escuela de Notre Dame de París, d'a que surchirán dos musicos de muita relevancia: Léonin y Perotin.

Con a escuela parisién naixe un nuevo sistema polifonico, o *conductus*, en o que a melodía prencipal no ye gregoriana, sino creyata por o compositor, con un ritmo d'alto u baixo procesional. Pero a gran creyación d'ista escuela ye o motete: ye un cante a dos o tres voces, cadaguna con una letra y un ritmo diferent, por lo cual ye una musica mui viva.

## Bibliografía
*  Richard H. Hoppin: *Medieval Music*. Nueva York, W.W. Norton & Co., 1978. ISBN 0-393-09090-6.
*  Harold Gleason; Warren Becker: *Music in the Middle Ages and Renaissance* (Music Literature Outlines Series I). Bloomington, Indiana. Frangipani Press, 1986. ISBN 0-89917-034-X.
*  Franco of Cologne: *Ars cantus mensurabilis*, (trad. Oliver Strunk). Source Readings in Music History. Nueva York, W.W. Norton & Co., 1950.

## Vinclos externos
Liber Regum

Lo ***Liber Regum***, redactato entre 1194 y 1209 en aragonés, ye una cronica medieval anonima pero atribuita a un monche de Fitero, considerata la mes antiga historia cheneral d'Espanya escrita en una luenga romance.

Lo texto replega una historia centrata en la Peninsula Iberica, que abarca dende lo *[[Chenesi]]* dica los reinos hispanicos de fins de lo sieglo XII. Se i narran episodios de l'Antigo Testamento relacionatos con los reis persas aquemenidas, parlan de los emperadors romanos y los reis visigodos, y rematan con los reis de Francia dica Felipe II de Francia (1180 - 1223) y se'n diz «qui agora es rei de França».

Una de las fuents de la obra poderba estar lo *[[Linache de los reyes d'Espanya]]*, pero a diferencia d'este libro, para cuenta en especial a los reis d'Aragón y anyade los de Francia, ye facil que por lo doble matrimonio entre la infanta Alionor con Remón VI de Tolosa y de Pero II d'Aragón con María de Monpeller en 1204.

L'autor amuestra conoixencias de leyendas epicas occitanas u francesas, y esto se nota especialment cuan leyemos *Est rei [[Pepín lo Petit]] priso muller la reina Bertha con los grandes pedes, qui fo filla de Floris e de Blancha Flor* cuan tracta o *lignage de los reies de França*, calco lingüistico d'os títols *[[Floire et Blancheflore]]* y de *[[Berte aus grans piés]]*

## Títol
Lo títol de "Liber Regum" en latín s'orichinó en un comentario que en lo sieglo XVIII, fació Mosen Henrique Flórez de la transcripción parcial que dio a la imprenta . A principios de lo sieglo XX, Manuel Serrano y Sanz publicó una edición de la primera versión conoixita en o *Boletín de la Real Academa Española* y la tituló "Chronicon villarense" con o títol *Liber regum* entre parentesis. O títol de *Liber Regum* se consolidó pa cutio con a zaguera edición d'esta versión por Louis Cooper, en 1960.

Existe a teoría que o títol vernaclo con a ortografía medieval estió *[[Libro de las generaciones]]*, títol que tien un manuscrito considerato a tercera versión d'esta obra y en o que se replega tot o contenito d'a segunda versión y se i anyaden as chenealochías lechendarias d'os reis de Gran Bretanya.

## Lenguache
Podemos trobar as terceras personas singulars d'os pasatos perfectos simples rematatas en -é, -ié como actualment en cheso.

A l'igual que en l'aragonés d'a obra de Johan Ferrández d'Heredia o verbo *destruir* tien participio en -ito ("destruito"), talment fosilizato por una pronunciación fuerte como en chistabín *caito* y *traito*.

Trobamos a palabra *huebra* no fosilizata en o suyo significato actual y referita a una construcción humana.

## Referencias

## Bibliografía
*DEYERMOND, Alan D., *Historia de la literatura espanyola, vol. 1: La Edad Media*, Barcelona, Ariel, 2001 (1ª ed. 1973), págs. 149-150. ISBN 84-344-8305-X
*PÉREZ LASHERAS, Antonio, *La literatura del reino de Aragón hasta el siglo XVI*, Zaragoza, Ibercaja-Institución Fernando el Católico (col. Biblioteca Aragonesa de Cultura), 2003, págs. 99 - 100. ISBN 84-8324-149-8.
*UBIETO ARTETA, Antonio, *Historia de Aragón. Literatura medieval I*, Zaragoza, Anubar, 1982. ISBN 84-7013-186-9.
Chenesi

O **Chenesi** (d'o griego Γένεσις "naiximiento, creyación, orichen", d'o hebreu בְּרֵאשִׁית, *Bereshit*, "a o prencipio") ye o primer libro d'a Torah ("A Lei" u Pentateuco) y tamién o primer libro d'o Tanakh, a biblia hebrea (conoixita por os cristianos como l'Antigo Testamento).

## Contenito
O libro d'o Chenesi relata a historia d'a creyación d'una mena espiritual y muit común a la redacción hebrea d'ixe tiempo. A creyación d'o mundo, obra de Dios; o relato d'Adán y Eva en l'Edén, a suya cayita por a Sirpient, por minchar d'o fruito de l'árbol d'o conoiximiento d'o bien y d'o mal. A historia d'os suyos primers fillos: Caín y Abel. L'aparición de tribus y razas y o desarrollo d'os pueblos; a historia d'a Torre de Bable; a narración d'o diluvio anunciato por Dios a Noé, producto d'a corrupción humana; a reconciliación de Dios con l'hombre en a suya alianza (arca de Noé).

Dimpués d'o Chenesi contina con a historia d'o pueblo chudieu: os patriarcas y matriarcas: Abraham y Sara, Isaac y Rebeca, y Chacó y as suyas dos mullers, Raquel y Lía. Dimpués ye a historia d'as doce tribus d'Israel, Chusé, o exilio d'o pueblo hebreu en Echipto, y a esclavitut.

## O chenesi en fuents aragonesas
O *chenesi* ye mencionato en as glosas aragonesas d'a obra *De regimine principium* de Chil de Roma:
Carolina d'o Norte

**Carolina d'o Norte** (pronunciau en anglés ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a o sud-este d'o país. A suya capital ye Raleigh. A suya población ye de 9.061.032 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 139.509 km² con una densidat de población de 64,95 hab/km².

## Cheografía
O estau de Carolina d'o Norte muga a l'ueste con Tennessee; a o sud con Carolina d'o Sud; a o sud-ueste con Cheorchia; a o norte con Virchinia; y a l'este con l'Oceano Atlantico.

## Historia
Carolina d'o Norte estió o 12enoestau en dentrar a fer parte d'Estaus Unius, o 21 de noviembre de 1789.

## Galería d'imáchens

Imachen:Biltmore Estate - front facade.JPG| Biltmore Estate.
Imachen:Penske-Racing-NASCAR-Garage-July-7-2005.jpg| Taller d'o Team Penske en Mooresville.
Imachen:Rainy_Blue_Ridge-27527.jpg| Blue Ridge Mountains.


## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Carolina d'o Norte.

## Referencias
Carolina d'o Sud

**Carolina d'o Sud** (en anglés *South Carolina* pronunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a l'ueste d'o país. A suya capital ye Columbia.

A suya población ye de 4.407.709 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 82.931 km² con una densidat de población de 53,15 hab/km². Ye l'estau con mas población d'o país.

O estau de Carolina d'o Sud recibió o suyo nombre en honor a o rei Carlos I d'Anglaterra, cuan feba parte d'a colonia britanica de *Carolina*.

## Cheografía
Carolina d'o Sud muga a o norte con Carolina d'o Norte; a l'este con l'Oceano Atlantico; y a o sud-ueste con Cheorchia.

## Historia
Carolina d'o Sud estió o 8º estau en dentrar en os Estaus Unius, o 23 de mayo de 1788, cuan as 13 Colonias se sublevoron contra o Gubierno britanico en a dita Guerra d'Independencia d'os Estaus Unius.

O 20 d'aviento de 1860, Carolina d'o Sud estió o primer estau en albandonar os Estaus Unius ta formar os Estaus Confederatos d'America. O 12 d'abril de 1861, tropas de l'Exercito Confederato atacoron Fort Sumter, en Carolina d'o Sud, en a primera batalla d'a Guerra Civil Estausunidense.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Carolina d'o Sud.

## Referencias
Colorado

**Colorado** (pronunciau  en anglés) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a l'ueste d'o país. A suya capital ye Denver. A suya población ye de 4.861.515 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 269.837 km² con una densidat de población de 18,01 hab/km².

## Cheografía
O estau de Colorado ye situau en o centro-ueste d'os Estaus Unius, y ye formato por as siguients comarcas naturals:

* As *Grans Planas*, situatas a una altaria de 1.000 enta 2.000 m.
* As Montanyas Rocosas.
* A meseta de Colorado.

A mayor altaria d'o estau ye o Monte Elbert en as Montanyas Rocosas, con os suyos 4.401 metros, estando o punto de menor altaria de Colorado en o río Arikaree, con 1.010 m d'altaria. L'altaria meyana d'o estau ye de 2.073 m, y ye l'unico estau situau en a suya totalidat por dencima d'os 1.000 m d'altaria.

Colorado muga a o norte con Wyoming y Nebraska; a l'este con Nebraska y Kansas; a o sud con Oklahoma y Nuevo Mexico; y a l'ueste con Utah.

## Historia
Colorado se convertió en un estau d'Estaus Unius o 1 d'agosto de 1876, estando o 38º estau en dentrar en ixe país.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Colorado.
Connecticut

**Connecticut** (pronunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a l'ueste d'o país. A suya capital ye Hartford. A suya población ye de 3.565.287 habitants (estimación de 2019), en una superficie de 14.356 km² con una densidat de población de 283,88 hab/km².

## Cheografía
Connecticut muga a o norte con Massachusetts; a l'este con Rhode Island; a o sud con o estuario de Long Island; y a l'ueste con Nueva York.

## Galería d'imáchens


Imachen:1stChurchofChrist FarmingtonCT.jpg| Primera ilesia de Cristo en Farmington.
Imachen:Yale Law School dining hall 1.JPG| Escuela de Derecho Yale.
Imachen:Five Mile Point Light - New Haven CT.jpg| Faro de *[[Five Mile Point Light]]*.


## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Connecticut.

## Referencias
Go

O **go** ye un chuego d'estratechia de tablero pa dos personas que compiten entre éls, orichinario de China, an ba desarrollar-se entre las anyadas 2000 aC y 200 aC, os textos mas antigos que fan referencia a lo go son las analectas de Confucio. En l'actualidat contina estando muito popular en Asia oriental (sobretot en China, Corea y Chapón), pero tamién cada vegada mes espardito arredol d'o mundo.

## Vinclos externos
Cheorchia (estau)

:*Ta lo país con o mesmo nombre, se veiga [[Cheorchia]].*

**Cheorchia** (en anglés *Georgia*, pronunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a l'este d'o país. A suya capital ye la ciudat d'Atlanta. A suya población ye de 9.544.750 habitants (estimación de 2007) en una superficie de 153.909 km², con una densidat de población de 62,02 hab/km².

## Cheografía
California muga a lo norte con Tennessee y Carolina d'o Norte; a o nord-este y a l'este con Carolina d'o Sud; a l'este con l'oceano Atlantico; a lo sud con Florida; y a l'ueste con Alabama.

## Historia
Cheorchia dentró como estau en os Estaus Unius o 21 de chinero de 1788.


Imachen:StoneMountain.jpg
Imachen:Georgia Aquarium Jan 2006.jpg| Aquario de Cheorchia.
Imachen:Episcopal Cathedral of Saint Philip, Buckhead GA.jpg| Seu Episcopal de Sant Felip en Atlanta.


## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Cheorchia.
Dakota d'o Sud

**Dakota d'o Sud** (pronunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a l'ueste d'o país. A suya capital ye Pierre. A suya población ye de 796.214 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 199.905 km² con una densidat de población de 3,98 hab/km².

## Cheografía
Dakota d'o Sud muga a o norte con Dakota d'o Norte; a l'este con Minnesota y Iowa; a o sud con Nebraska; y a l'ueste con Wyoming y Montana.

## Historia
Dakota d'o Sud dentró en os Estaus Unius como estau o 2 de noviembre de 1889.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Dakota d'o Sud.

## Referencias
Chuegos de daus

Os **chuegos de daus** son chuegos d'azar en os que s'emplegan uno u mes daus.

Os numeros que apareixen con os daus no son equiprobables de tot per motivos de chicotas imperfeccions en a construcción y l'influencia en o numero de puntos en cada cara.

Os oríchens d'os chuegos con daus son muito antigos y se conservan imáchens de faraons echipcianos arrullando os daus. Os emperadors romanos pareix que yeran chugadors practicament compulsivos de daus.

Ye important destacar que en ixas envueltas antigas no se consideraban como chuegos d'azar, sique se pensaba que yeran controlatos per os dioses (especialment per a diosa Fortuna filla de Chupiter) y arrullar daus serviba, entre atras cosas, como metodo de predicción d'o esdevenidero.

Tamién ye a sobén un chuego d'apuesta, en o que os chugadors facen apuestas ta combinacions posibles u fer mes puntos que os atros..
Dau

Un **dau** ye un obchecto a sobén chicot y de forma cubica que s'emplega ta obtener aleatoriament un numero u un simbolo entre os numeros u simbolos cuantos posibles en cadaguna d'as caras d'o dau.

Son utilizaus a sobén ta os chuegos d'azar y os chuegos d'apuestas.

## Se veiga tamién
* Chuegos de daus.

## Referencias

## Vinclos externos
Silván

:*Iste articlo ye sobre un personache d'a mitolochía; ta o lugar d'a provincia de Leyón, se veiga *'Silván (Leyón)**''.


**Silván*' (en [[latín]] *Silvanus*, que significa «de las selvas») yera, en a [[mitolochía romana]], o [[esprito tutelar]] d'os campos y selvas, un *genius loci*.

En a relichión galorromana s'interpretó que yera o mesmo [[dios]] que [[Sucellos]].

== Culto y recuerdo de Silván en os Pireneus ==
En [[Comenche]], [[Bigorra]] y [[Val d'Aure]] han trobato [[estela]]s y aras votivas decicatas a Silván, o que contrimuestra o culto a Silván. En [[Sent Biat]] estió o dios protector d'a [[confrairía]] de marmolistas. Ye fácil que en ixa zona de muga entre [[aquitanos]] y [[galos]] haiga puesto influir en o culto a Silván l'antigo culto a lo dios galo [[Sucellos]].

Confundito con o dios Pan u os [[fauno]]s, a cristianización no borró o recuerdo de Silván en os Pireneus porque a cristianización forzata heba meso mes ficacio en acotolar as manifestacions de culto d'os dioses d'as primeras y segundas funcions ([[Chupiter (dios romano)|Chupiter]], [[Marte (mitolochía)|Marte]], [[Minerva]], [[Mercurio (dios romano)|Mercurio]]-"Marcuello", etcetera...).

O recuerdo de Silván confundito con os Faunos u Pan, personaches temitos por as mullers, se mantenió en os mitos asociatos a [[Tantugou]] u o [[Home granizo|chigant]] Silván. En [[Tella]] bi ha leyendas sobre o chigant [[Silván de Tella|Silván]], que furtaba [[bestiar]] y mullers. Os tellans lo enverenoron con [[leit]]. En o [[Forato d'as Devotas]] bi ha una [[Espluga|espelunga]] dita *Cueva de Silván''.

## Referencias
Sant Sabastián (desambigación)

**Sant Sabastián** puet estar:

*Sant Sabastián, **mártir cristiano**
*Sant Sabastián u **Donostia**, una **ciudat d'o País Basco**
Delaware

**Delaware** (pronunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a lo sud-este d'o país. A suya capital ye la ciudat de Dover. A suya población ye de 864.764 habitants (estimación de 2007) en una superficie de 6.452 km², con una densidat de población de 134,03 hab/km².

## Cheografía
O estau de Delaware muga a lo norte con Pennsilvania; a lo sud y a l'ueste con Maryland; a l'este con a badía de Delaware, que ye la muga con Nueva Jersey; y a lo sud-este con l'oceano Atlantico.

## Historia
Delaware estió o primer estau en dentrar oficialment en os Estaus Unius, o 7 d'aviento de 1787.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Delaware.
Exodo

L**'Exodo** ye o segundo libro d'a Biblia y d'a Torah (o Pentateuco, a Lei), d'o Tanakh (a Biblia hebrea), y de l'Antigo Testamento cristiano.

## Orichen d'o títol
Os chudieus claman a o libro por as suyas segundas palabras :*Ve-eleh shemoth* (" y istos son os nombres") u simplament Shemoth (en hebreu, שמות, "nombres"). A Septuachinta lo tetula "partita".

A principal fin de l'Exodo ye mantener vivo en a memoria d'o pueblo hebreu o suyo feito fundacional como nación: a salita d'Echipto y a liberación d'a esclavitut. Cuan ye en o disierto, o chudieu para cuenta d'a suya unidat etnica, filosofica, cultural y relichiosa por primera vegata.

Iste libro tamién fa as bases d'a liturchia y o culto, y ye dominato en toda a suya extensión por Moisen.
Atland

**Atland** u **Asland**, tamién dito *O Viello* u *O Encantador d'as Tucas* yera un ser mitolochico d'os Pireneus aragoneses, que se deciba yera descendient d'os atlants. Teneba l'apariencia humana d'un viello de barba blanca.

Construyió un palacio en o Mont Perdito, a on nomás podeba acceder sobre un caballo alato.

Morió a mans d'o chigant Aneto qui le tiró una sayeta. En l'inte un rayo baixo dende o cielo y mató a lo chigant, formando-se en o mesmo puesto a on iste cayó lo pico Aneto.

## Referencias

## Vinclos externos
*  ''ELFOS, escritos de leyenda, fantasía y obras similares''.
Florida

:*Iste articlo ye sobre un estau estausunidense; ta atros usos, se veiga *'Florida (desambigación)**''.


**Florida*' (pronunciau  en [[Idioma anglés|anglés]]) ye un [[Estaus d'os Estaus Unius|estau]] d'[[Estaus Unius]], situau a o sud-este d'o país. A suya [[Capital (politica)|capital]] ye [[Tallahassee]] y teneba una [[Población humana|población]] de 18.251.243 habitants (estimación de [[2007]]), en una [[superficie]] de 139.670 [[km²]] con una [[densidat de población]] de 130,67 hab/km².

== Cheografía ==
O estau de Florida muga a l'ueste con [[Cheorchia (estau)|Cheorchia]] y [[Alabama]]; a l'este con l'[[Oceano Atlantico]] y a l'ueste con o [[golfo de Mexico]].

== Historia ==
Fue descubierta en o [[sieglo XV]] conchuntament por [[Juan Ponce de León]], os chirmans Pinzón, [[Juan Díaz de Solís]] y [[Amerigo Vespucci]] cuan navegoron arredol d'o [[golfo de Mexico]]. Ponce de León la nombró entonces como *La Florida''.

O 3 de marzo de 1845, Florida estió o 27º estau en dentrar en os Estaus Unius. Estió lo prencipal escenario d'as guerras seminolas y se caracterizó per la existencia de segregación racial dimpués d'a guerra de Secesión.

## Demografía
En l'actualidat, Florida tien mas de 18 millons d'habitants, destaca la suya gran comunidat d'exiliaus cubans y lo suyo alto creiximiento poblacional, asinas como per los suyos creixents problemas ambientals.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Florida.

## Referencias
Sant Chaime o Mayor

:*Esta pachina tracta sobre *'Sant Chaime o Mayor**. Ta altros emplegos se veiga **Sant Chaime**.''


Seguntes o [[Nuevo Testamento]], **Chaime** (en [[idioma arameu|arameu]] ''Yaqob bar Zibhdi'', en [[idioma hebreu|hebreu]] יַעֲקֹב ''Yahăqōb ben Zebdi'' y en [[idioma griego antigo|griego]] Iάκωβος ''Iàkovos'') conoixito como **Sant Chaime o Mayor*' y tamién como *Chaime o Zebedeu* ([[Betsaida]], [[Galilea]],? - [[Cherusalem]], v.[[44|44 dC]]) estió un d'os [[apóstol|Doce Apóstols]] de [[Chesús de Natzaret]].

== Curiosidaz ==
A tradición cristiana lo considera o evanchelizador d'a Península Iberica. Se consideraba que yera apedecato en [[Santiago de Compostela]]. A suya fegura tenió una grant importancia simbolica en a [[Edat Meya]] y i heba un important pelegrinache ta la [[Seu de Santiago de Compostela]] seguindo diferents *Camins de Sant Chaime*.

Manimenos no ye comprobato que haiga estato en a [[Peninsula Iberica]] como siempre s'ha considerato, y de feito en lo sieglo XVI o [[Espanya|Reino d'Espanya]] compró o presunto cuerpo de Sant Chaime a una ilesia [[Ilesia Ortodoxa Armenia|armenia]] de [[Cherusalem]].

== Ilesias dedicatas a Sant Chaime en Aragón ==
* [[Ilesia de Sant Chaime (Agüero)|Ilesia de Sant Chaime d'Agüero]].
* [[Ilesia de Sant Chaime (Albarracín)|Ilesia de Sant Chaime d'Albarracín]].
* [[Ilesia de Sant Chaime (Calatayú)|Ilesia de Sant Chaime de Calatayú]], escachata en 1861.
* [[Ilesia de Sant Chaime (Daroca)|Ilesia de Sant Chaime de Daroca]], escachata en 1913.
* [[Ilesia de Sant Chaime Apostol de Villadolz]]
* [[Ilesia de Sant Chaime (Ledón)|Ilesia de Sant Chaime de Ledón]].
* [[Ilesia de Sant Chaime Apostol (Luna)|Ilesia de Sant Chaime Apóstol de Luna]].
* [[Ilesia de Sant Chaime (Mont Albán)|Ilesia de Sant Chaime Apóstol de Mont Albán]].
* [[Ilesia de Sant Chaime (Sobradiel)|Ilesia de Sant Chaime de Sobradiel]].
* [[Ilesia de Sant Chaime (Tardienta)|Ilesia de Sant Chaime de Tardienta]].
* [[Ilesia de Sant Chaime (Zaragoza)|Ilesia de Sant Chaime]], desapareixita, yera en os actuals numeros 39 y 41 d'a [[Carrera de Sant Chaime (Zaragoza)|Carrera de Sant Chaime]].
* [[Ilesia de Sant Chaime (Cinco Olivas)|Ilesia de Sant Chaime de Cinco Olivas]].

== Lugars d'Aragón que celebran Sant Chaime ==
* [[Anyón de Moncayo]], [[Barrachina]], [[Villarroya de los Pinars]], [[Blesa]], [[Carenas]], [[Castellón de Val de Chasa]], [[Erla]], [[Gotor]], [[Lidón]], [[Malpica d'Arba]], [[Mediana d'Aragón]], [[Monegriello]], [[Murillo de Llena]], [[Orera]], [[Pastriz]], [[Quicena]], [[Quinto]], [[Santa Anastasia]], [[Torres (Ribagorza)|Torres]], [[Villadolz]] y [[Utevo]].

== Referencias ==
* [[William Dalrymple]]. *"Desde el Monte Santo: Viaje a la Sombra de Bizancio"''. Editorial RBA.
Illinois

**Illinois** (pronunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a o sud-este d'o país. A suya capital ye Springfield. A suya población ye de 12.852.548 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 140.998 km² con una densidat de población de 91,15 hab/km².

## Toponimia
Como s'escayece a sobén en a toponimia estausunidense, a palabra "Illinois" ye d'orichen amerindio: ye o nombre que dioron a la comarca os exploradors franceses cuan i plegoron, fendo referencia a o pueblo d'os *[[illiniwek]]*, una confederación de tribus d'os algonquins que i viviban. O significato d'o nombre d'a tribu yera "os hombres", un feito que tamién gosa trobar-se en os nombres de pueblos, que se designan a sí mesmos como "hombres" ta marcar a diferencia con qui no fa parte d'o suyo grupo humán.

## Cheografía
O estau d'Illinois muga a lo norte con Wisconsin; al o nord-este con o lago Michigan (y por iste lago, con Michigan); a l'este con Indiana; a lo sud con o río Ohio, que ye la muga con Kentucky; a l'este con Iowa y Missouri, en o río Mississippi.

## Historia
Illinois estió o 21eno estau en dentrar en os Estaus Unius, o 3 d'aviento de 1818.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'Illinois.
Kansas

**Kansas** (pronunciau ) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau en o centro d'o país. A suya capital ye Topeka. A suya población ye de 2.775.997 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 213.096 km² con una densidat de población de 13,03 hab/km².

## Cheografía
O estau de Kansas muga a o norte con Nebraska; a l'este con Missouri; a o sud con Oklahoma; y a l'ueste con Colorado.

## Historia
Kansas estió o 34º estau en dentrar en os Estaus Unius, o 29 de chinero de 1861, dimpués d'a *[[Lai Kansas-Nebraska]]* de 30 de mayo de 1854. Dica ixa calendata, yera parte d'o clamato *[[Territorio Indio]]*, con Nebraska y Oklahoma. Como o Congreso d'os Estaus Unius, ta mantener a neutralidat entre esclavistas y abolicionistas, permiteba que o nuevo estau decidise si en o suyo territorio yera legal a esclavitut, bi habió disturbios en o territorio, dica a Guerra Civil estausunidense. A dentrata de Kansas en os Estaus Unius estió ya prencipiata a guerra.

## Lista de ciudaz de Kansas seguntes a suya población

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Kansas.

## Referencias
Loisiana

**Loisiana** (*Louisiana* en anglés y *Louisianne* en francés, pronunciau ) en anglés u  en francés) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a o sud d'o país. A suya capital ye Baton Rouge. A suya población ye de 4.293.204 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 134.382 km² con una densidat de población de 31,95 hab/km².

## Cheografía
O estau de Loisiana muga a l'ueste con Texas; a o norte con Arkansas; a l'este con Mississippi; y a o sud con o golfo de Mexico.

## Historia
Loisiana estió o 18º estau en dentrar en os Estaus Unius, o 30 d'abril de 1812.

## Población

Dende 2016 la población de Loisiana ha iu minguando, e actualment la población de Loisiana ye 4.648.794 habitadors en 2019.

### Raza
En Loisiana la mayoría de la población ye blanca e son 2.874.784 representando un 61,84% de lo total de la población, la población negra representa lo 32,35% estando 1.504.017, de dos u mes razas son 93.067 estando lo 2% e Los asiaticos son 81.506 estando lo 1,75%.

### Abolorio
Lo linache mes numeroso en 2019 son los franceses con 625.163 personas estando lo 13,45%, los americanos son 391.872 estando lo 8,43%, los alemans son 288.901 estando lo 6,21%, los irlandeses son 282.788 estando lo 6,08%, los angleses son 213.455 estando lo 4,59% e los italianos son 195.621 estando lo 4,21%.

#### Datos seguntes lo censo de 2010
*franceses: 17,95%
*americanos: 9,53%
*alemans: 8,30%
*irlandeses: 7,54%
*angleses: 6,65%

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Loisiana.

## Referencias
Provincia de Cáller

:*Iste articlo ye sobre l**antiga provincia de Cáller*'. Pa la nueva entidat se veiga ciudat metropolitana de Cáller.*

A *'provincia de Cáller*' (en [[idioma sardo|sardo]] *Provìncia de Casteddu*, en [[Idioma italiano|italiano]] *provincia di Cagliari'') yera una provincia d'a rechión de Cerdenya, en Italia. A suya capital yera la ciudat de Cáller.

Teneba una superficie de 4.596 km², y una población total de 557.679 habitants (2007), con una densidat de población de 121,34 hab/km². Bi heba 71 municipios en a provincia (fuent: ISTAT).

## Cheografía
A provincia de Cáller mugaba a o sud y a l'este con a mar Mediterrania; a o norte con as provincia de Nùgoro, Oristán y Ogiastra; y a l'ueste con as provincias de Carbònia-Igrèsias y Meyo Campidano.

## Referencias

## Vinclos externos
Maine (estau)

**Maine** (pronunciau  en anglés) ye uno d'os 50 estaus d'Estaus Unius, situau a o nord-este d'o país, en Nueva Anglaterra. A suya capital ye Augusta. A suya población ye de 1.317.207 habitants (estimación de 2007), en una superficie de 86.502 km² con una densidat de población de 15,23 hab/km².

As prencipals ciudaz d'o estau son Augusta (a suya capital), Portland, Lewiston, Bangor, Auburn y South Portland.

Chunto con o estau de Loisiana, ye uno d'os estaus d'os Estaus Unius con una mayor presencia francofona. Antiparte, iste estau recibió o suyo nombre en honor a l'antiga provincia francesa de Maine.

## Cheografía
Por a suya superficie (86.542 km²) o estau de Maine ye o estau mas gran de toda a rechión de Nueva Anglaterra, y o suyo territorio puet dividir-se en tres rechions prou diferents: as planas baixas en a costa atlantica, as planas altas de Nueva Anglaterra y as Montanyas Blancas.

O estau de Maine muga a o norte y a l'este con a provincia canadiense de Nueva Brunswick; a o sud con o golfo de Maine, en l'Oceano Atlantico; a l'ueste con Nueva Hampshire; y a o nord-ueste con a provincia canadiense de Québec.

Parte d'a suya muga norte ye definida por os ríos Saint John y Saint Francis, parte d'a suya muga sudoriental ye o río Saint Croix, y a suya muga sudoccidental ye o río Salmon Falls.

## Historia
Maine estió o 23º estau en dentrar en os Estaus Unius, o 5 de marzo de 1820.

## Naixius de Maine
* Stephen King, escritor naixiu y resident en a ciudat de Bangor, Maine, muitas d'as suyas novelas estan ambientadas en Maine.

## Galería d'imáchens

Imachen:Loon Island, Forest Lake, Gray, Maine.jpg
Imachen:Portland-Head-Lighthouse.jpg
Imachen:Acadia National Park, 2010.jpg


## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Maine.
*  A Constitución d'o estau de Maine.
Mausoleu

Un **mausoleu** ye un molimento funerario y un sepulcre de gran magnificencia. Etimolochicament provién d'o griego a traviés d'o latín: *Mausolēum*, "casa de Mausolo", rei de Caria, qui se fació construir o famoso Mausoleu d'Halicarnaso como sepulcre, una d'as Siet Marabillas d'o Mundo antigo.

## Mausoleus
Uno d'os mausoleus mas conoixius d'o mundo ye o Tach Mahal, de l'emperador Xah Chahan.

## Mausoleus en Aragón
* Mausoleu de Miralpeix, en Casp.
* Mausoleu romano de Favara.
* Mausoleu romano d'os Atilios, amán de Sadaba.
* Mausoleu d'os Amants de Teruel.

## Referencias
Punda Negra

A **punda Negra** (oficialment *Punda Negra / Tallón*, en castellano *Pico Taillón*, en francés *Pic du Taillón*) ye una tuca d'os Pireneus en a muga entre Aragón y Francia dentro d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.

Ye considerata una d'as tucas de mas 3.000 metros d'altaria mes facil de puyar d'o macizo d'as Tres Serols, estando l'acceso habitual dende la Breca Roldán a la Falsa Breca y o Dido y, dende astí, per a relativament facil crencha Este dica la tuca.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Ericeira

**Ericeira** ye una villa turistica situata a una distancia de 35&nbsp;km a lo nord-ueste d'o centro de Lisbona, a 18&nbsp;km de Sintra y a 8 Km de Mafra. Ye una freguesía portuguesa d'o concello de Mafra, con 12,19&nbsp;km² de superficie y una población de 6.597 habitants en 2001.

## Vinclos externos
Mafra

:*Iste articlo ye sobre a *'villa  portuguesa** de Mafra. Ta atros emplegos se veiga [[Mafra (desambigación)]]''


**Mafra''' ye una villa portuguesa situata en o districto de Lisbona, rechión de Lisbona y sozrechión de Grande Lisbona, con bels 11.300 habitants.

Ye seu d'un municipio con 291,42&nbsp;km² d'aria y 66.453 habitants(2006), sozdividito en 17 freguesías. O municipio muga a lo norte con o municipio de Torres Vedras, a lo nord-este con Sobral de Monte Agraço, a l'este con Arruda dos Vinhos, a lo sud-este con Loures, a lo sud con Sintra y a l'ueste tien costa en l'oceano Atlántico. Mafra ye famosa por o suyo palacio-convento, mandato construyir por Chuan V en o sieglo XVIII y que ye a obra mas important d'o barroco portugués.
Sintra

**Sintra** ye una villa portuguesa situada en o districto de Lisbona, rechión de Lisbona y subrechión d'a Grande Lisbona.

Ye seu d'un municipio con 316,06&nbsp;km² de superficie y que teneba 377.835 habitants en l'anyo 2011, subdividiu en 20 freguesías. O municipio muga a lo norte con o municipio de Mafra, a l'este con Loures y Odivelas, a o sud-este con Amadora, a o sud con Oeiras y Cascais y a l'ueste tien costa en l'oceano Atlantico.

Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

## Galería d'imáchens

Sintra-118-Kastell-1983-gje.jpg|Castiello de Sintra.
Sintra-242-Strassennamen auf Azulejos-2011-gje.jpg|Azulechos.
Sintra-Palacio Nacional da Pena-14-2011-gje.jpg|Palacio Nacional da Pena.
Sintra-Palacio Nacional da Pena-24-Fenster-2011-gje.jpg|Palacio Nacional da Pena.
Sintra-Palacio Nacional da Pena-30-Frau-2011-gje.jpg|Palacio Nacional de Pena.
Sintra-Palacio Nacional de Sintra-16-2011-gje.jpg|Palacio Nacional de Sintra.
Sintra-Palacio Nacional de Sintra-24-Brunnen-2011-gje.jpg|Palacio Nacional de Sintra.
Sintra-Palacio Nacional de Sintra-64-Kapelle-Azulejos-2011-gje.jpg|Palacio Nacional de Sintra.


## Vinclos externos
Mafra (desambigación)

**Mafra** puet estar:

* Mafra - ciudat en Santa Catarina, Brasil
* Mafra - villa seu de concello en Portugal
* Mafra - freguesía en o concello de Mafra, Portugal
Chelo

O **chelo** u **chel** (d'o latín *< gelu*) ye o estau solido de l'augua (H2O) que se forma cuan se troba en una temperatura inferior d'os 0°C (273,15&nbsp;K, 32&nbsp;°F) que ye lo suyo punto de conchelación. Como lo chelo tien una densidat menor que la de l'augua liquida, flota en ista.

## O emplego en l'alimentación
O chel tien una gran importancia en a conservación d'os alimentos. Fa uns centenars d'anyadas s'emplegaba cloz de chelo pa almagacenar-ne, y en cualques localidaz conservan edificios ditos "neveros". Actualment s'emplegan neveras y concheladors ta fer o frido amenistable ta la conservación.

## Cheolochía
L'acumulación d'a nieu (una mena de chelo) en as cheleras y o suyo movimiento ye un achent d'erosión muit potent, l'achent principal en o sistema morfoclimatico glacial.

## Estructura cristalina

Con a presión atmosferica, as moleculas d'augua s'estructuran de modo tetraedrico en virtut d'o vinclo d'hidrocheno. Per ixo, as moleculas de l'augua s'amuntonan de manera compacta, per tanto, a densidat d'o chelo ye menor que la de l'augua (arredol de 0,9). O cristal de chelo tien una estructura hexagonal espaciada (a =7,5 Å, c =7,3 Å). Ista estructura ye clamada "chelo 1 h" u "chelo Ih".

Fuera d'a Tierra, en atros planetas u en satelites en os cuals as condicions de presión y de temperatura son diferents, o chelo puet adoptar atras estructuras mes compactas:
* Chelo lc (baixa temperatura, cubica de facetas centradas, densidat alto u baixo 0,9)
* Chelo II (baixa temperatura, ortorrombica centrau, densidat alto u baixo 1,2)
* Chelo III u Iii (baixa temperatura, tetragonal, densidat alto u baixo 1'1)
* Chelo V (alta presión, baixa temperatura, tetragonal, densidat alto u baixo 1,3)
* Chelo VII (alta temperatura, alta presión, cubica simpla, densidat alto u baixo 1'7)
* Chelo IX (alta presión, tetragonal, densidat alto u baixo 1'2)
* Chelo XII (alta presión, baixa temperatura, tetragonal, densidat alto u baixo 1'3)

## Referencias

## Se veiga tamién
* Hockey chelo.
* Esportes d'hibierno.

## Vinclos externos
Treballo

***Treballo***  *puet tener os siguients significatos*

* Economía: un d'os factors de producción en l'economía clasica. Veyer treballo (economía).
* Fisica: En a mecanica newtoniana, ye una mida d'enerchía. Veyer treballo mecanico.
* Os treballos y os días: ye lo títol d'una celebre cosmogonía escrita per Hesiodo.
Treballo mecanico

O **treballo mecanico** u **treballo fisico** ye a enerchía que se transfiere a un obchecto a l'aplicar-li una fuerza neta que li causará un esplazamiento.

Como a enerchía, o treballo ye una magnitut escalar, que puet estar positiva u negativa, per convención, o signo positivo indica que la variación d'enerchía d'o sistema ha estato positiva y o signo negativo indica que ha estato negativa. En o SI d'unidaz o treballo fisico se mesura en joules (**J**) y a sobén se fa servir a notación "W" ta referir-sen.

## Definición

Dada una fuerza constant \vec{F} que ye aplicata a un obchecto que recorre un trachecto rectilinio \vec{u} chenera una enerchía, un treballo *W*

:W = \vec{F}\cdot \vec{u}

\overrightarrow{F} . \overrightarrow{u}  = F \times u \times cos(\widehat{fu})

Cal resaltar que només que lo component de \vec{F} que ye paralela a \vec{u} treballa, pus seguntes as propiedaz d'o producto escalar, l'escalar de dos fuerzas perpendiculars ye nulo.

Si la fuerza cambéa a lo luengo d'o trachecto, u si lo trachecto no ye rectilinio, mos podemos referir a una curta durada de tiempos *dt* mientres que la fuerza puet estar considerata constant \vec{du} y lo trachecto recorrito puet estar considerato rectilinio; iste treballo elemental se representa como \delta W y bale:

:\delta W = \vec{F} \cdot \vec{du}.

Encara podemos obtener o treballo total realizato per a fuerza \vec{F} sumando los treballos a lo luengo d'a trachectoria recorrita per o punto d'aplicación d'a fuerza \vec{F} :

:W=\int_{\mathcal{C}}\vec{F}\cdot\vec{du}

Si la trachectoria ye circular, per eixemplo en o caso en o que lo punto d'aplicación d'a fuerza ye en rotacion arredol d'un centro (\Delta)\,, encara lo treballo elemental d'o momento resultant vale \delta W = \vec{M} \cdot \vec{d\theta}\,, on \vec{M} ye lo momento d'a fuerza en relación a (\Delta)\, i \vec{d\theta} ye l'anglo recorrito per l'obchecto mientres un chicot intervalo de tiempos *dt*.
Levitico

O **Levitico** ye uno d'os libros biblicos de l'Antigo Testamento y d'o Tanakh. Ta os cristianos ye parte d'o Pentateuco y ta os chudieus, d'a Torah ("A Lei").

O suyo contenito son leis referitas a os sacrificios, consagración d'os sacerdotz y leis referitas a la pureza y santidat.
Albudeite

**Albudeite** ye un municipio d'a Rechión de Murcia, situato en a comarca d'o Río Mula y partiu chudicial de Mula.

A suya población ye de 1.350 habitants (2010) en una superficie de 17,02 km², con una densidat de población de 79,32 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Albudeite se troba situata a 181 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 26 km d'a ciudat de Murcia, a capital d'a Rechión de Murcia.

### Mugas
O termin municipal d'Albudeite muga a o norte con Campos del Río; a l'este con Campos del Río; a o sud con Campos del Río; y a l'ueste con Mula.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
Cieza (Murcia)

:*Iste articlo ye sobre un *'municipio d'a Rechión de Murcia**. Ta atros usos se veiga [[Cieza]].''


**Cieza''' ye un municipio d'a Rechión de Murcia, situato en a comarca d'a Vega Alta del Segura y partiu chudicial de Cieza (en ye a suya capital).

A suya población ye de 35.144 habitants (2008), en una superficie de 365,1 km², con una densidat de población de 96,26 hab/km².

## Cheografía
Cieza ye situada a 136 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 136 km de Murcia, a capital d'a Rechión de Murcia.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial municipal.
Sant Mateu apóstol

**Sant Mateu** (Galilea, ? - Etiopía u Hierapolis, ?) en hebreu מתי (tamién conoixito como **Mateu Leví**, **Leví d'Alfeu** u **Mateu o Evanchelista**) estió un apóstol de Chesús de Nazaret. Lo representan chunto a un ánchel. Le s'atribuye o Evanchelio seguntes Sant Mateu, pero, no ye prou platero, ya que pareixe escrito orichinariament en griego en una calendata tardana.

Seguntes as Escrituras, yera fillo d'Alfeu, le deciban Leví y yera plegador d'impuestos en Cafarnaum a on cobraba o peache por Herodes. Seguntes o evanchelio de Sant Luc, Chesús lo clamó mientres treballaba y le dició: segui-me. El lo siguió, y celebró una gran lifara en a casa suya en honor de Chesús.

Seguntes Eusebio de Cesaria, pedricó mientres quince anyatas en Palestina y dimpués, diz Rufino, se'n fuo ta Etiopía a on l'apedrioron, lo cremoron y lo escabezoron.

En o "Liber Regum" en dicen:

En o "Libro d'el Trasoro" dicen:

A suya fiesta ye:
* o 21 de setiembre en a Ilesia Catolica Romana
* o 16 de setiembre en a Ilesia Ortodoxa

## Mazadas
**Pa’ San Mateo, torda veo*.
**Ta San Mateu, la nieu al peu*.
**Ta San Mateu, la nieu al peu, ta San Blas, a’l nas*.

## Referencias
Galilea

:*Iste articlo ye sobre a *'rechión d'Israel**. Se veiga [[Galilea (La Rioja)]] ta la localidat riojana.''

**Galilea*' (en [[idioma latín|latín]] *Galilaea*, en [[griego helenistico]] *Galilaia*, en [[Idioma hebreu|hebreu]] *hagalil*-הגליל, en [[Idioma arabe|arabe]] *al-jaleel*-الجليل; significa *circuito*) ye una ampla rechión situada actualment a lo norte d'[[Israel]], tradicionalment dividida en tres partes:
* [[Alta Galilea]].
* [[Baixa Galilea]].
* [[Galilea occidental]], tamién dita *A costa norte d'Israel''.

## Vinclos externos
Cafarnaum

**Cafarnaum** (hebreu כְּפַר נָחוּם [Kəfar Nāḥūm], «lugar de *[[Naum]]*»), ye un antigo lugar situato en Galilea, en l'actual Israel, a o canto d'a mar de Galilea, tamién dito laco Tiberiades u Kineret. Ye conoixita por os cristianos como "a ciutat de Chesús". Apareixe en o Nuevo Testamento, estando un d'os puestos escullitos por Chesucristo ta transmitir o suyo mensache y realizar belún d'os miraglos. Se troba a bels 2,5&nbsp;km de Tabga y 15&nbsp;km d'a ciutat de Tiberies, en a ribera nord-ueste d'o laco.

## Mencions en fuents aragonesas
Podemos leyer *Carphanau*, *Capharnau* u **Capharnaum** en o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo" cuan citan o psalterio:
Chericó

**Chericó**  (en arabe *أريحا*, *ʼArīḥā*; hebreu , Estandar *Yəriḥo* Tiberiano *Yərîḫô* / *Yərîḥô*; griego *Ἱεριχώ*) ye una ciudat de Palestina, en Cischordania. Ye actualment a capital provisional de l'Autoridat Nacional Palestina.

A suya población ye de 20.400 habitants (2006).

Ye considerata una d'as mas antigas ciudat d'a Humanidat, y en as excavacions arqueolochicas se bi han trobato dica 20 estratos d'ocupación humana, dica 9.000 anyadas d'antigüedat.

## Toponimia
Lo toponimo *Chericó* podría derivar d'a palabra "luna" en hebreu y canaaneu.

Podemos leyer *Jerico* en o "*[[Libro d'el Trasoro]]*":

Tamién en o "*[[Libro d'as Marabillas d'o Mundo]]*":

## Vinclos externos
Massachusetts

**Massachusetts** (pronunciau  en anglés) ye uno d'os 50 estaus que fan parte d'Estaus Unius, y ye situau a o nord-este d'o país. A suya capital se troba en a ciudat de Boston. A suya población ye de 7.033.469 habitants (estimación de 2020), en una superficie de 27.336 km² con una densidat de población de 324 hab/km².

O suyo nombre tien orichen en una luenga amerindia, y ye uno d'os estaus que establioron os Estaus Unidos, fendo asinas parte d'as colonias orichinals que se sulevoron contra o Reino Uniu en a Guerra d'Independencia d'os Estaus Unius.

Ye un estau con una important presencia de destacadas Universidaz, como a Universidat Harvard, l' Instituto Tecnolochico de Massachusetts, o Boston College, a Universidat de Boston, a Universidat Northeastern, a Universidat Tufts u a Universidat de Suffolk.

## Cheografía
O estau de Massachusetts muga a o norte con os estaus de Nueva Hampshire y Vermont; a l'este con l'Oceano Atlantico; a o sud con os estaus de Connecticut y Rhode Island; y a l'ueste con o estau de Nueva York.

D'o estau de Massachusetts en fan parte por os siguients condaus: condau de Barnstable, condau de Berkshire, condau de Bristol, condau de Dukes, condau d'Essex, condau de Franklin, condau de Hampden, condau de Hampshire, condau de Middlesex, condau de Nantucket, condau de Norfolk, condau de Plymouth, condau de Suffolk y condau de Worcester.

## Historia
Massachusetts estió o 6º estau en dentrar en os Estaus Unius, o 6 de febrero de 1788.

## Galería d'imáchens

Imachen:View of the Hopper - Mt. Greylock.JPG|O mont Greylock.
Imachen:Mayflower II.jpg|A badía de Plymouth.
Imachen:Nobska Lighthouse - Cape Cod, MA.jpg|Nobska Lighthouse
Imachen:USA 09562 Boston Luca Galuzzi 2007.jpg|Boston.


## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'o estau de Massachusetts.

## Referencias