open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Club Deportivo Giner Torrero

O **Club Deportivo Giner Torrero** ye un club de fútbol aragonés, d'o barrio de Torrero en a ciudat de Zaragoza. S'establió en l'anyo 1967 y actualment chuga en a Primera Rechional (Grupo I).

## Estadio
O club chuga os suyos partidos en o *Campo Municipal de Fútbol de Torrero*, que ye de hierba artificial.

## Equipación
***Primera equipación**: Camiseta azul, pantalons blancos y calzas azuls.
***Segunda equipación**: Camiseta, pantalons y calzas amariellas.

## Historico de temporadas




## Datos d'o club
* **Temporadas en [[Tercera División]]**: 4.

## Vinclos externos
;Oficials
* Pachina web d'o CD Giner Torrero
* Twitter d'o CD Giner Torrero
;Altros
* Datos d'o club en a web d'a Federación Aragonesa de Fútbol
Vall d'Ixalenques

La **vall d'Ixalenques** (en catalán ribagorzano *vall de les Salenques*) ye una vall pirenenca d'Aragón que se troba a la baixant este d'el macizo de la Maladeta, a'l municipi de Montanui a la Ribagorza.

La suya muga natural la formen la tuca d'Anglos (1.815 m), la tuca d'el Cap de Llauset (2.852 m), la tuca d'el Cap de la Vall (3.205 m), la crencha d'es Tempestaz (3.258 m), la crencha d'Ixalenques (que dichós d'ella se troba el glaciar d'Ixalenques), la collada d'es Ixalenques (2.801 m), el pico d'Ixalenques (2.986 m), la tuca de Mulleres (3.010 m), el pico de la Tallada (2.955 m) y els picos de la Fontana de Senet (2.630 m) y de Viella (2.572 m).

Trescrucen la vall el riu d'es Ixalenques, afluent de la Noguera Ribagorsana, y els suyos afluents; el riu d'el Cap de la Vall y el riu Anglos.

## Toponimia
La vall tene nombre tanto en catalán ribagorzano (que ye hu que se i ragona a la conca de la Noguera) coma en benasqués. El nombre autoctono ye *vall de les Salenques*, en catalán, pero per la suya proximidat enta la vall de Benás (que tene idiosincracia llingüistica propia) tamé se diu a sobén pe'l nombre aragonés tradicional *d'Ixalenques* u *d'es Ixalenques*.

El nombre d'esta vall procede tanto en patués coma en catalán d'un tipo de pllantes que i son especialment abundants, les ixalenques. La ixalenca («sarguera» en aragonés cheneral, *salenca* en catalán) ye un tipo d'arbusto de les riberes, molto frecuent a'ls rius d'el Pireneu, que tene els tralls resistents encara que molto flexibles, y per aixó d'antes s'empllegaben ta lligar els trancos d'es navates qu'heben de baixar pe'ls rius. D'este uso tradicional que en feben que se van buscar molto a'ls tems que yere habitual la construcción d'esta mena d'embarcacions ta exportar les fustes d'ixes valls. De la ixalenca se'n quitaba tamé la vime ta fer-ne les canastes y els cabazos.

La paraula *ixalenca* viene d'una forma hipotetica **SALENCA* en llatín y amostre la misma evolución fonetica que *[[xeringa|ixaringa]]*, *[[ixufre]]*, *[[ixarrallón]]* y *[[ixoriguer]]*, agón que la *S-* inicial d'el llatín ha evolucionau ta una *x-*. Se pense que la terminación *[[sufixo -enco|-enca]]* fa de sufixo igual como en *[[albenca]]*. La paraula *salenca* se documente tamé a'l catalán y a l'occitán (i hai una carrera a Tolosa que se diu *Carrièra de las Salencas* en occitán y *Rue des Salengues* en francés).

## Referencias

## Bibliografía
* Vall d'es Ixalenques a la GREC.
Fernando Pessoa

**Fernando António Nogueira Pessoa** (Lisbona, 13 de chunio de 1888 - Lisbona, 30 de noviembre de 1935) mas conoixito como **Fernando Pessoa**, estió un poeta y escritor portugués.

Pessoa ye considerato un d'os mas grans poetas portugueses de toz os tiempos, chunto a Luís Vaz de Camões; as suyas obras reflectan a influencia d'a tradición clasica y d'o simbolismo francés. Ye famoso por haber escrito baixo bels 73 nombres (Alberto Caeiro, Álvaro de Campos, Ricardo Reis, Bernardo Soares); cadaguna d'istas personas tien a suya propia biografía, caracteristicas fisicas, etcetera. Os suyos treballos fuoron influenciatos tamién por l'anglés, aprendito en Sudafrica a on que Pessoa pasó gran parte d'a choventut.

Morió por problemas de figado a la edat de 47 anyos, en a mesma ciudat d'on yera naixito; a suya zaguera frase estió en anglés "*I know not what tomorrow will bring...*" ("No sé lo que trayerá maitino...").

Entre as coleccions de Pessoa con poemas en anglés se troban *Sonetos* (*Sonnets*, 1918), *Poemas angleses* (*English Poems*, 1922), y *Mensagem* (1934).

## Referencias


## Vinclos externos
Fernando Pessoa, Mensagem, Lisboa 1934.
Rambla

Una **rambla** ye una clase de torrent propia d'as zonas mediterranias d'a parte oriental d'a Peninsula Iberica.

O suyo cabal ye temporal u ocasional, podendo levar muita augua en as semanas de *[[gota frida]]*. Tienen una fuerte pendient y poca largaria, ya que en uns casos ye cerca d'a mar u un río principal a on desembocan. A vegadas o curso alto de bel río d'a zona mediterrania bi ha bellas ramblas que forman o río propiament dito en a zona on s'achuntan.
 
## Etimolochía y Toponimia
Vien de l'arabe *ramla* que significa "arenal". En Azagra, Fustinyana, Bunyuel, Lodosa y Sant Hadrián se fa servir con o significau de "costera" u "ronal", y pareix que bi ha cruce fonetico y semantico con *rampa*.

En documentos medievals que provienen de l'Almunia, Zaragoza y Balbastro, se documenta a palabra *rambla* con un significau pareixiu a lo que tien en o catalán d'o Matarranya (matarranyés), que ye considerau una variant d'o tortosín.
 
 
Tamién en textos d'o Monesterio de Rueda relativos a Castelnou, Valimanya y Exatiel (Baixo Martín):

En catalán *rambla* se considera una palabra propia d'o valenciano y tortosín d'o Matarranya y cheosinonimo de *[[riera]]*. En concreto en Mequinenza y atras parlas d'o Matarranya o significau documentau ye de "terreno chunto a lo río" (lo que dicen *la rambla del riu*) u tamién *arenal*. Encara que en Barcelona i haigan carreras principals con un nombre basau en a palabra *rambla*.

En chistabín tien un significau d'isleta u mechana que se fa entre dos brazals de río.

A palabra *rambla* s'emplegaba en l'aragonés d'as comunidaz aragonesas (y encara en castellano d'Aragón) y ha dau orichen a verbos como *arramblar* u *arramplar* y palabras como *arramblaje*. En as "*[[Cronicas d'os Chueces de Teruel]]*" se veye a periglosidat d'as ramblas por a formación de barrancadas:

A vegadas bel curso d'augua se dice *rambla* encara que siga un río, como ye o caso d'o *[[río Magro]]* u Rambla d'Algemesí, en a provincia de Valencia.

## Referencias

## Bibliografía
* Frago Gracia, J.A. *Toponimia navarroaragonesa del Ebro (V) Yermos y pastizales*. Archivo de filología aragonesa. nº XXXVIII. 1986.
Curso meyo

O **curso meyo** u **curso michano** d'un río se caracteriza por tener menor poder erosivo que en o curso alto, por sedimentar bels materials formando una plana aluvial, dando a la val una forma mes ampla con perfil en forma de bacía.

En a plana aluvial puet haber-ie meandres.
Galacho

:*Iste articlo ye sobre os *'galachos fluvials**. Ta atros emplegos se veiga [[galacho (cheolochía)]]''


Un **galacho*' (de l'[[arabe]] *< halig'') ye un antigo meandre albandonau en os lugars cerca d'a on pasa l'Ebro, mantenendo un aragonesismo que en atros lugars significa cualsiquier sulco erosivo esgarrapau por l'augua u os achents cheolochicos.

Ye un espacio natural a saber-lo d'intresant por valors cheolochicos y biolochicos:

* Se i puet veyer l'actividat cheolochica de colmatación d'un laco, lacuna u brazo de río con materials lutiticos que leva l'Ebro y materials organicos.
* Ye un puesto con selvas de ribera y zonas humidas a on viven especies d'augua dulce que no son guaire comuns en as zonas semiaridas d'a val d'Ebro.

Muitos galachos d'Ebro en Aragón son espacios protechius, como o galacho de l'Alfranca u o galacho de Chuslivol.

## Referencias
Galacho de Chuslivol

O **galacho de Chuslivol** ye un espacio natural aragonés situato en o barrio rural de Chuslivol (Zaragoza), en a marguin ezquierda d'Ebro.

O nuclio d'o espacio ye o galacho u meandre albandonato d'Ebro que se formó o 2 de chinero de 1961, a causa d'a mayor riada d'Ebro en o sieglo XX (4.130 m³/s de caudal: 16 vegatas a valura meya). Por ixo ye dica l'inte o zaguer galacho d'Ebro.

O galacho ye compreso entre l'actual curso d'Ebro y unas penyas de cheso. Dende o punto de vista d'a cheodinamica externa bi ha un esliz fosilizato que estió activo cuan o meandre esgarrapaba a parte inferior d'a penya, deixando d'estar activo cuan o meandre quedó albandonato.

Destaca a vechetación de ribera, con selvas d'alamos, chopos, freixeras, urmo y amplos carrizals.

Dimpués d'a formación d'o galacho i habió actividat humana con graveras, escarvando grans cavidaz, que se convertioron en lacunas artificials. Una vegada finalizata l'actividat comercial d'istas, o Concello de Zaragoza compró os terrenos, escomencipiando a restauración de l'entorno.

Tanto o nivel d'as lacunas como o nivel d'o galacho pende d'o nivel d'augua d'Ebro, porque bi ha un acuifero ocupando tot ixe material aluvial poroso. En epocas de grans creixitas, l'augua de l'Ebro plega a dentrar dreitament en o galacho. Antimás iste galacho recibe as aguas y sedimentos d'o Barranco de Los Leiteros, que aporta gran parti d'os materials solidos como d'augua no provenient d'o propio cauz de l'Ebro.

A evolución natural d'un galacho ye a colmatación, plenando-se con l'aporte de sedimentos aluvials lutiticos y colonización d'a vechetación de ribera. Bi ha antimás ciertos elementos de l'actividat humana que pueden modificar-ne o suyo desarrollo, como a pista forestal que cruza o galacho construyita como via d'acceso ta las antigas graveras. As dos partis d'o galacho que quedan a cada marguin d'a pista son conectadas por unas conduccions que fan pasar l'augua y os materials en suspension d'ista cuando en tien o suficient nivel. Sin d'embargo a existencia d'a pista tamién favoreixe o acopio d'os mesmos ta los suyos terrers, acelerando muy probablement a suya colmatación.

## Figuras de protección
* ZEPA Sotos y mechanas d'Ebro.
* PIC Sotos y mechanas d'Ebro.

## Se veiga tamién
* Barranco de Los Leiteros.

## Vinclos externos
Clima

O **clima** ye lo conchunto d'as valors promedias d'as condicions atmosfericas que caracterizan una rechión. Estas valors promedias s'obtienen con a recopilación d'a información metereolochica en un periodo de tiempo prou luengo. Seguntes se refiera a lo mundo, a una zona u rechión u a una localidat concreta se parla de clima global, zonal, rechional u local (microclima), respectivament.

## Clima y orache
A diferencia fundamental entre los dos conceptos radica en a escala de tiempo. Mientres que l**'[[orache]]** mos parla d'o estau d'as variables atmosfericas d'un determinau puesto en un inte determinato, o **clima** mos informa sobre ixas variables promedio en ixe mesmo puesto, pero en un periodo muito mes luengo, por un regular de 30 anyadas.

## Tipos de clima
### Calidos
* Clima ecuatorial.
* Clima tropical.
* Clima subtropical arido.
* Clima desertico.
* Clima estepario.

### Templatos
* Clima subtropical humido.
* Clima mediterranio.
* Clima atlantico.
* Clima continental.

### Fríos
* Clima polar.
* Clima de montanya.

## Se veiga tamién
* Microclima.
* Clasificación climatica de Köppen.
* Clima d'Aragón.
* Chicota Edat de Chelo.

## Vinclos externos
*  ''Köppen climate classification'' - mapa d'o mundo.
*  ''Köppen Climate Classification'' - Estaus Unius.
*  overview map, description y Datos d'o municipio de São Paulo.
*  WorldClimate.
*  Weatherbase.
Orache

L' **orache** (*orage* en ortografia SLA, de l'occitán *< auratge*) comprende toz os posibles fenomenos que se desvienen en l'atmosfera. En aragonés se fa servir mes a sobén a palabra orache cuan os fenomenos tienen resultatos negativos que positivos.

Por un regular a palabra orache reflecta l'actividat d'estos fenomenos mientres un periodo de tiempo de bels días. A meya u regularidat d'os oraches que han esdevenito en un periodo de bellas anyatas se conoixe como clima.

Os fenomenos meteorolochicos regulars se dicen *meteoros climaticos*, y incluyen o viento, as tronadas, a plevia, a nieu, a piedra, a boira, a rosada, que succeden en a troposfera, a part mes baixa de l'atmosfera.

## Referencias

## Vinclos externos
Tormos

:*Iste articlo ye sobre un lugar aragonés en Alcalá de Gurrea; ta atros usos, se veiga *'Tormos (desambigación)**''.


**Tormos''' ye un lugar aragonés d'o municipio d'Alcalá de Gurrea, situato en a provincia de Uesca y comarca d'a Plana de Uesca.

## Toponimia
Prene nombre d'os tormos.
Artasona (Plana de Uesca)

:*Iste articlo ye sobre un lugar aragonés en o municipio d'Almudévar; ta atros usos, se veiga *'Artasona**''.


**Artasona*' (*Artasona del Llano'' en castellano) ye un lugar aragonés d'o municipio d'Almudévar, situato en a provincia de Uesca y comarca d'a Plana de Uesca.
Os Anglis

**Os Anglis** u **Os Anguiles** (*Losanglis* en espanyol) ye un lugar d'o concello municipal de Ayerbe, situato en a provincia de Uesca.

## Toponimia
Chabier Tomás Arias considera que *Anglis* provién d'a palabra latina *ANGULO*, (sería o plural d*'angle*).
**ANGULO* > *anglo*/*angle* > *angli* (y en plural, *os anglis*).

Atra palabra que tiene -e final dimpués de grupo consonantico en aragonés y que se converte en -i (u viceversa) ye *otri*/*otre*. O fenomeno fonetico talment siga relacionato con a variant chesa *antis* d'a palabra *enantes*. En a obra de Chuan Ferrández d'Heredia) tenemos *pati* que puet estar l'adaptación d'o catalanismo *pacte*.

## Personalidaz
* Juan José Biec Belio  (1793–1856), bispe de Chaca.

## Referencias
Fontellas (Uesca)

**Fontellas** ye un lugar aragonés d'o concello municipal de Ayerbe, situato en a provincia de Uesca y comarca de Plana de Uesca.

## Cheografía
Fontellas ye situato a 550 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 3,4 km d'Ayerbe, a capital d'o suyo municipio, y a 27&nbsp;km de distancia de Uesca, a capital d'a suya comarca y provincia.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita d'o lugar ye de 1083, recollita en a obra de José Salarrullana de Dios *Documentos correspondientes al reinado de Sancio Ramírez, desde 1063 hasta 1094* (en *Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón*, IX, Zaragoza, 1913), y documenta as formas *Fontellas*, *Fonteillas* y *Fontilgas*.

## Molimentos
*Ilesia parroquial de Santa Ana.
*Ermita de Sant Mitiel.

## Referencias
Artasona

**Artasona** puet estar:
***[[Artasona (Plana de Uesca)|Artasona]]** lugar d'o municipio d'Almudévar (Plana de Uesca).
***[[Artasona (Semontano de Balbastro)|Artasona]]** lugar d'o municipio de Lo Grau (Semontano de Balbastro).

## Se veiga tamién
*Artaxona.
Radiquero

**Radiquero** (pronunciau */radi'kero/* u */rai'kero/*) ye un lugar aragonés d'o concello municipal de Alquezra, situato en a provincia de Uesca, comarca d'o Semontano de Balbastro.

## Cheografía
Radiquero ye situato a una distancia de 3 km d'Alquezra, a capital d'o suyo municipio.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primer cita d'o lugar ye en 1133, recollita en a obra de José María Lacarra *Documentos para el estudio de la reconquista y repoblación del valle del Ebro* (en *Estudios de Edad Media de la Corona de Aragón*, II, Zaragoza, 1946), y documenta as formas *Radiquero* y *Radicelle*.

## Referencias
Boleya

**Boleya** (*Bolea* en castellano) ye una villa aragonesa d'o municipio d'a Sotonera (en ye a suya capital), situata en a provincia de Uesca y comarca d'a Plana de Uesca.

A suya población ye de 585 habitants (2006).

## Cheografía
A localidat de Boleya ye situata a 656 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 19 km de Uesca, a capital d'as suyas comarca y provincia.

## Toponimia
En fuents arabes medievals s'escribiba *Bulúya* بُلُويَة.

## Luengas y parlas
A luenga tradicional de Boleya ye l'aragonés en a suya variant meridional y en grau abanzau de substitución por part de l'idioma castellano. O lexico d'intrés etnografico de Boleya se conoix prou bien por figurar esta localidat en l'ALEANR, con a sigla *Hu 300*.

## Historia
A localidat de Boleya dentró en o reino d'Aragón o 18 d'octubre de 1101 con a suya conquiesta por as tropas d'o rei Pero I d'Aragón.

## Molimentos

*Colechiata de Santa María la Mayor, d'estilo mudéchar aragonés, con una torre d'estilo gotico-renaixentista aprofitando os repuis de l'antigo castiello-palacio musulmán. A capiella d'os Diestes ye documentata dende 1532, cuan s'atorgó a la familia Dieste a suya construcción, ye fácil que fendo parte de l'antigo templo. O suyo retablo, de 1490-1503, se diz que ye obra de Damián Forment.

## Personalidaz naixitas de Boleya
* :Categoría:Naixius de Boleya

## Vinclos externos

* A Colechiata de Santa María la Mayor en *www.AragonMudejar.com*.

## Referencias
Rodellar

**Rodellar** ye un lugar d'o municipio de Biarche, situato en a provincia de Uesca y comarca d'o Semontano de Balbastro.

A suya población ye de 47 habitants (2009).

## Cheografía
Rodellar ye situato à 761 metros sobre o livel d'a mar, a una distancia de 59 km de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Toponimia
Mencionato como *Arrotellares* en os textos en latín notarial arromanzato como en uno de 1094 d'a colección de documentos correspondients a lo reinato de Sancho Remíriz, documentos estudiatos por José Salarrullana:

"Rodellar" puet significar puesto con muitos ruellos, y en castellano de Soria se fa servir encara a palabra pareixita *rodejo*, que en castellano daría un toponimo equivalent **Rodejar*.

A microtoponimia ye cuasi de tot en aragonés y bi ha caracters fosilizatos que ya no se daba en a parla local d'o sieglo XX. 
*Bi ha casos de diftongos -ua-, -ia-: *Costazuala d'o Tendero*, *Cuasta*, *Penya Rubiacha*, *Cuangas*, *Paco as tuartas*, *Piliacha*, *Os viatres*, *Vachillualas*, *Yadra*, *Artica a Portiacha*, *Astiviacha*, *Fachualas*, etc...
*A mayoría d'as xordas intervocalicas no sonorizan: *[[Laco]] Grande*, *Laco a Sabina*, *[[Lacuna]]*, *Aspluca*, *Ospuquiello*, *Bozacal d'os Gatos*, *Cueva as Tramaqueras*, *Foratón d'o Pelaire*, *Plana Foratata*, *Foricón*, *Paco d'os Novalíos*, *[[Plana]] Foratata*, *Sarripas d'Oliván*, *Lupera*, *[[Caixicar|Caxicar]]*, *Nuqueras*, *Salieto*, *Artica a Portiacha*. Bi ha sonorización en una minoría de casos: *Collada*, *Crabas* y o mesmo *Rodellar*.
*Relacionato con esto o grupo -TR- se conserva: *Petrosas de Vellanuba*, *Piatra*, *[[Cuatrón]]* y *Cuatroner*.
*Bi ha bel caso de sonorización dimpués de liquida: *Cuangas*, *Cámbol* y *Bendosa*.
*Bi ha casos minoritarios d'evolución de -LL- enta -ch-: *Patriecho*, *Vachillualas*, *Vachellas*, *Astiviacha*, *Portiacha*, *Lepusiecho*, etcetera...

## Historia
A primera cita d'o lugar, seguntes Agustín Ubieto Arteta, ye en 1055, en l'articlo de Florentín Andrés y Valero *Castillos Turolenses* (en *Teruel*, numero 24, 1960, pachinas 145-168), y documenta as bariants *Rodeyllar*, *Rodelar*, *Rotellar*, *Robellar*, *Rotollane*, *Arrotellar*, *Arrotollares*, *Arrotellares*, *Arretallares* y *Arretellares*.

## Referencias

## Bibliografía
*Chesús Vázquez, Rosa Justes, "CONTRIBUCIÓN AL VOCABULARIO DE ANIMALES Y PLANTAS DE RODELLAR (HUESCA)". Archivo de Filología Aragonesa Lº 36-37
*Chesús Vázquez, "TOPONIMIA DE RODELLAR". Archivo de Filología Aragonesa, Lº 36-37.
Villanueva de la Jara

**Villanueva de la Jara** ye un municipio castellanomanchego, situau en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 2.800 habitants (2008), en una superficie de 156&nbsp;km² y una densidat de población de 17,95 hab/km².
Alarcón

:'Iste articlo ye sobre un **municipio castellanomanchego**. Ta d'atros usos se veiga Alarcón (desambigación)*.

 
*'Alarcón''' ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca y comarca de La Manchuela Cuencana.

A suya población ye de 177 habitants (2010), en una superficie de 119,96 km² y una densidat de población d'1,48 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Alarcón se troba situata a 831 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 87 km d'a ciudat de Cuenca, a capital d'a suya provincia. Se troba dencima de l'entibo d'Alarcón, que represa as auguas d'o río Xúcar.

### Mugas
O suyo termin municipal muga a l'ueste con Honrubia.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Santo Domingo de Silos d'Alarcón, una ilesia d'o sieglo XIII en estilo romanico, con una torre d'o sieglo XVI en estilo renaixentista. Ye protechita legalment con a suya declaración como Molimento Nacional o 13 de febrero de 1992.
* Ilesia de Sant Chuan Baptista d'Alarcón, un edificio d'o sieglo XVI devantato dencima d'una antiga ilesia romanica.
* Ilesia d'a Santa Trinidat d'Alarcón, una ilesia con dos naus, un d'o sieglo XIII y a segunda d'o siglo XVI.
* Ilesia de Santa María d'Alarcón, devantata a prencipios d'o sieglo XVI en estilo plateresco.

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Cuenca.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal d'Alarcón.
Ponzano

**Ponzano** ye un lugar aragonés d'o concello municipal d'Ascellas-Ponzano, situato en a provincia de Uesca y comarca d'o Semontano de Balbastro.

A suya población ye de 87 habitants (2018).

## Cheografía
Ponzano ye situato a 533 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 2&nbsp;km d'Ascellas, a capital d'o suyo municipio.

## Demografía

## Molimentos
* Ilesia parroquial, un edificio d'o sieglo XVI en estilo gotico.
* Ermita de Sant Román.

## Vinclos externos
Lo Mas del Llaurador

**Lo Mas del Llaurador** ye un lugar albandonato en o termin municipal de Val Chunquera que actualment ye en ruinas. Ye situato entre as poblacions de Val del Tormo y Val Chunquera, sobre un plan entre dos vals que s'unen dimpués de pasar o nuclio de población.

## Historia
A primera documentación de "Lo Mas" ye en l'anyo 1646, por ixas envueltas teneba una población de 90 vecins, estando ya 121 en l'anyo 178. Dende l'anyo 1834 dica o 1845, Lo Mas del Llaurador apareixe como un municipio independient con o suyo propio concello, pero ye dende 1845 cuan pierde a suya independencia y se converte ta cutio en barrio d'o municipio de Val Chunquera. En 1915 mosén José Pellicer convirtió a casa parroquial d'a localidat en una escuela relichiosa que gosó tener 30 alumnos internos.

A decadencia d'a villa la leva a Guerra Civil, cuan a población estió bombardiada y destruyida, albandonando a la fin o lugar os zaguers vecins en 1962.

## Demografía

## Puestos d'intrés
Destaca a ilesia de Sant Chuan Degollato (en catalán *Sant Joan Degollat*), construcción neoclasica d'o sieglo XVIII, en a parti posterior bi ha a sacristía y o fosal, en a frontera prencipal puet observar-se a la dreita o campanar de sección cuadrata y a la ezquierda un reloch de sol pintato en a paret.

## Fiestas
En os zaguers anyos s'ha tornato a fer a tradicional romería ta ilesia de Sant Chuan Degollato a fins d'o mes de agosto, en a que fan parti vecins d'as poblacions d'a redolada.

## En a cultura popular
En 1996 se filmó asti la cinta Libertarias de Vicente Aranda, con os actors Ana Belén, Victoria Abril y Jorge Sanz.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Lo Mas del Llaurador.
Vall de Vallhibierna

:*Iste articlo ye sobre una *'val pirenenca**. Ta atros emplegos se veiga [[Vallhibierna]]''.


La **Vallhibierna** u **vall de Vallhibierna*' ye una [[val]]l situata en a vertient espanyola d'o [[Pireneu]] central en a comarca aragonesa de [[Ribagorza]]. Fa parti d'a [[Vall de Benás]] y d'o parque natural [[Parque Natural de Posets-Maladeta]].

== Toponimia ==
Lo toponimo *Vallhibierna* se remonta a lo latín *VALLE HIBĔRNA''.

## Referencias

## Vinclos externos
Vallhibierna

**Vallhibierna** puet estar:

* Una **val pirenenca**, se veiga a vall de Vallhibierna.
* Un **pico** situato en a debantdita val, se veiga a tuca de Vallhibierna
* Un **ibons** situatos en ista mesma val, se veigan os ibons de Vallhibierna.
* Un refuchio en a dita val, o **[[refuchio de Vallhibierna]]**.
Alarcón (desambigación)

O termin **Alarcón** se puet referir a:
***[[Alarcón]]**, municipio d'a Manchuela Cuencana (Cuenca).
*O **[[Castiello d'Alarcón]]** en ixa localidat.
*O **[[Entibo d'Alarcón]]**.
***[[Pozuelo de Alarcón]]**, municipio d'a provincia de Madrit.
*O militar espanyol **[[Hernando de Alarcón]]** (sieglos XV–XVI).
*O conquiridor espanyol **[[Fernando de Alarcón|Fernando u Hernando de Alarcón]]** (sieglo XVI).
*O dramaturgo hispano-mexicano d'o sieglo XVII **[[Juan Ruiz de Alarcón]]**.
*O novelista espanyol de fins d'o sieglo XIX **[[Pedro Antonio de Alarcón]]**.
*O poeta venezolano d'o sieglo XX **[[Francisco Alarcón]]**.
Manchuela

A **Manchuela** ye una comarca natural situata entre a Mancha propiament dita y a Serranía de Cuenca. Ye dividita entre as provincias de Cuenca (Manchuela Cuencana) a Albacet (Manchuela Albacetenya).
 
Administrativament ye dividita entre os partius chudicials de San Clemente y Motilla del Palancar, en Cuenca; y de Casas-Ibáñez, La Roda, Albacet y Almansa, en Albacet.

## Cheografía
A Manchuela ye una zona de transición entre a planata manchega y a montanya.

Muga a lo norte con a Serranía de Cuenca, a lo sud con a sierra de Alatoz (que la desepara de l'Altiplán d'Almansa), a l'este con o río Cabriuel (que la desepara d'a Plana d'Utiel y a Val de Cofrentes), y a l'ueste con o río Xúcar, pero tamién comprene bels municipios d'a ribera d'a marguin dreita d'o Xucar, que en a Manchuela s'adreza fa un arco de 90 graus y s'adreza enta l'este. A la dreita d'o Xúcar se fan difusas as mugas con a Mancha Alta. Un tercer río, o Valdemembra, afluent d'o Xúcar por a marguin ezquierda, la trescurza.

Bel releu que bi ha en a zona d'a Foz de Xúcar formó en o terciario a divisoria d'auguas entre a versant atlantica y a versant mediterrania, (enantes as auguas d'o tramo norte-sud de l'actual Xúcar desauguaban enta l'Atlantico), pero o mayor poder erosivo d'os ríos, torrents y ramblas con dirección ueste-este d'a versant mediterrania en o pasato la erosión remontant produció un fenomeno de captura fluvial.
 
En a parte cuencana bi ha dos grans entibos, l'entibo d'Alacón en o Xúcar y l'entibo de Contreras en o Cabriuel.

### Cheomorfolochía
Ye una plataforma en a Cuenca d'o Xucar on s'ha entallato o Xucar y os afluent suyos formando-ie as caracteristicas foces como as Foces d'o Cabriuel.

### Comunicacions
As prencipals carreteras que la recorren son l'Autovía de l'Este A-3, a N-320, a N-310 y a N-322.

## Historia
A zona fue conquiesta por a Corona de Castiella. O 16 de chunio de 1224 o rei Ferrando III de Castiella donó a la Orden d'Alcalá de la Selva (Teruel) o castro d'Alcalá del Júcar, las cuevas de Garaden, y una serie de propiedaz en Alcocer, Atalaya de Ferruz, Alarcón y Iniesta y as ilesias que i heba con as decimas y primicias chunto con a obligación de respetar os dreitos d'a ilesia cuencana.

## Localidaz con mayor población

## Economía
En tota a comarca bi ha una economía basata en o sector primario, con cautivos de cerial, olivera y vinya sobretot y ganadería ovina.

Huei a Manchuela ye a zona con mayor producción de fongos de tota Espanya, se bi ha producción de *[[Pleurotus]]*, Champiñón y Shii-take.

Bi ha dos denominacions d'orichen de vin, a Manchuela (que abarca a mayor parte d'o territorio d'a Manchuela) y Ribera d'o Xúcar (que abarca, dentro d'a Manchuela, a los municipios de Casas de Benítez, Casas de Guijarro, Pozoamargo, El Picazo y Sisant).

## Luengas y parlas
O castellano d'a Manchuela conserva catalanismos y aragonesismos por estar cerca de Valencia y as Comarcas churras. Como en Aragón se conserva o diminutivo -ico, que ye un arcaísmo castellano.

## Referencias

## Vinclos externos
* Web INE (superficies y población de municipios)
García Remíriz de Navarra

**García Remíriz** (n. ? - † Lorca (Navarra), 21 de noviembre de 1150), rei de Pamplona (1134-1150).

Esleito como rei por os mainates y bispes navarros, que no querioron acatar as disposicions testamentarias d'Alifonso I o Batallero.

Fillo d'o infant Remiro Sánchiz, sinyor de Monzón, sinyor de Logronyo, y de Cristina Rodríguez Díaz de Vivar, filla d'o Cit.
42 aC

## Escaicimientos
### Aragón
### Atros países

## Naixencias
### Aragón
### Atros países
* 16 de noviembre - naixencia en Roma de l'emperador romano Tiberio.

## Defuncions
### Aragón
### Atros países
* 23 d'octubre - muere suicidato dimpués d'a batalla de Filipos o politico, filosofo y militar romano Marco Chunio Bruto (n.85 aC).
Mainate

**Mainate**, d'o latín *magnas* y *magnus* 'gran' u gran hombre , significa hue en aragonés un "patrón", un "peix gordo" y cualsiquier hombre d'alta categoría social por naixetura, riqueza u atras cualidatz. Dende o Baixo Imperio Romano yera una categoría social dentro d'os *[[honestiores]]* equivalent a *[[Senador]]es* u *[[Potent]]es*, aplicable a os grans terratenients romanos u chermans.

O termin estió especialment aplicato en o Reino d'Hongría a os senadors, (d'o Senau, en diciban *Főrendihaz* u "Casa d'os Mainates").
 
Tamién ye una hierarquía dentro d'a nobleza por un regular en Suecia, Reino de Polonia (y dimpués a Unión Polaco-Lituana), y bels atros reinos medievals.

En a Edat Meya un bispe bellas vegatas teneba territorios como un mainate recaudando rendas d'os feudos y impuestos d'os campesins.
Tiberio

**Tiberio César Augusto** (*Tiberius Caesar Augustus* en latín, naixito *Tiberius Claudius Nero*) naixito de Roma o 16 de noviembre de 42 aC y muerto en Miseno o 16 de marzo de 37) estió o succesor de César Augusto como emperador de l'Imperio Romano.
Banu Hud

Os **Banu Hud** u **Hudís** (en arabe بنو هود) estioron una dinastia d'emirs d'orichen yemenín que gubernoron en a taifa de Saraqusta, taifa de Leida y atros puestos entre os anyos 1039 y 1131.

O fundador estió Abu Ayyub Sulaiman Ibn Muhammad Ibn Hud al-Chudhami al-Mustain, gubernador de Leida, independient *de facto* (y de tot en 1037) que prenió Saraqusta y se proclamó emir en octubre de 1039. Afirmaba estar descendient d'o profeta d'a Biblia Hud (هود en arabe).

Morió en 1046 y lo succedioron os suyos fillos: Abu Chafar Ahmed I ben Sulaiman al-Muktadir en Saraqusta (tamién gubernó en Tortosa y Denya), Yusuf al-Muzafar en Leida (1046-1079), Muhammad al-Mondir ben Sulayman en Tudela, y Suleiman ben Sulayman en Calatayú. Istas tres brancas tornoron ta la prencipal por l'acción militar. Abu Chafar morió en 1081 y surtioron dos brancas prencipiatas por os suyos fillos:

En Leida, Tortosa y Denya, Al Mundir Imad al-Dawla (1081-1090) y o suyo fillo Sulaiman Sayyid al-Dawla (1090-1102)

En Saraqusta Abu Amir Yusuf ben Ahmed al-Mutamin (1081-1085), o suyo fillo Abu Chafar Ahmed II Ibn Yusuf al-Mustain (1085-1110) y o suyo fillo Abu Marwan Abd al-Malik ben Ahmed Imad al-Dawla (1110-1129), qui gubernó primero Saraqusta y dimpués Rueda de Xalón. O suyo fillo Abu Chafar Ahmed III ben Abd al-Malik Ibn Hud al-Mustansir Saif ed-Dawla gubernó bels anyos en Rueda de Xalón y cedió lo territorio a Alifonso VII de Castiella en 1139 en pagas por refirme pa que la suya autoridat fues reconoixida en Al Andalus. En 1145 gubernaba Cordoba, Granada, Chaén y Murcia y en 1146 Valencia, cuan morió en combate.

A familia Banu Hud se rebeló contra os almuades en a Val de Ricot en l'anyo 1228, entrando Abu Abdellah Ibn Yusuf Ibn Hud al-Yudhami en a ciudat de Murcia o 4 d'agosto, forachitando a lo gobernador almuade y proclamando-se emir, gobernando dica 1238 en a taifa de Murcia, que existió dica l'anyo 1243.

## Referencias
Monesterio de Sant Chuan d'Arguisal

O **monesterio de Sant Chuan d'Arguisal** yera un monesterio medieval situato entre os actuals lugars d'Escuer y Arguisal, en l'Alto Galligo.

Bi ha poqueta información, pero se sabe que fue establito por o rei Sancho Remíriz en l'anyo 1093. No se sabe o puesto exacto a on se trobaba o monesterio, encara que amán d'o lugar d'Escuer Nuevo, en o terreno de Sant Martín, sí que s'han descubierto fuesas que no son de denguna población, por lo que podría estar o puesto a on bi heba un monesterio d'antis mas.

## Vinclos externos
* Amigos de Sarrablo
Monesterio de Sant Martín de Cercito

O **monesterio de Sant Martín Cercito** yera un monesterio medieval situato en o lugar de Cercito, hue despoblato, en a val d'Acumuer.

O monesterio tenió importancia en l'antigo reino d'Aragón u gubernó tota la val de l'Aurín entre o sieglo IX y o sieglo XV. Probablement dende o sieglo XIII o monesterio se tresladó ta la villa d'Acumuer, anque no se sape prou bien o lugar a on que se situaba. Sindembargo, seguntes José Luis Corral Lafuente, o monesterio s'establió en o sieglo X.

En o suyo archivo documental, que encara s'ha puesto alzar, apareixen lugars d'a val como Larrés, Acumuer, Orzandué u Borrés. Apareixe tamién o monesterio en o cartulario de Sant Chuan d'a Penya debito a una donación que se fa un 5 de chulio d'entre 860 y 867.

En o dito archivo de Sant Chuan d'a Penya se reconta a suya fundación. Seguntes diz a leyenda o conte Galindo II yera de cazata con os suyos caballers, cuan yeran encorrendo a un chabalín, troboron entre a vechetación una chicota ilesia con una lapida que deciba: *"Ista ye a casa de Santa Columba y de Sant Martín y de Sant Chuan y de Sant Pietro"*. En veyer-la o conte decidió construyir en o puesto un monesterio ta que podesen vivir monches que servisen a Dios de día y de nueiz.

En o mesmo archivo de Sant Chuan d'a Penya tamién apareixe documentata a donación d'o rei Remiro I d'o monesterio de Sant Martín a o monesterio de Sant Chuan d'a Penya, chunto con os lugars d'Acumuer, *Agurrín* y *Sant Vicent d'Arrés*.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Amigos de Sarrablo.
Terminación -ué (toponimia)

A **terminación -ué** ye común en a toponimia de l'Alto Aragón central y oriental en zonas on o latín local evolucionó ta l'aragonés. Como va dimpués de radices que en muitos casos son antroponimos se crei que deriva d'un antigo sufixo indicador de pertenencia.

Se crei que ye equivalent etimolochico d'a terminación -ués propia de l'Alto Aragón occidental y d'a terminación -uí mes propia de Ribagorza y Pallars, y ye equivalent semantico d'a terminación occitana -ac y d'a terminación -asco propia d'os Alpes y norte d'Italia.

A terminación -ué ye fácil que siga a evolución fonetica d'un sufixo *-oius* activo en tiempos baxoimperials y alta Edat Meya y de probable orichen prerromano. Este sufixo *-oius* ye documentato en as palabras:
**ATTOIUS*, cuaternato en Galia chunto a lo chentilicio *Attius* documentato en Hispania.
**ANNICCOIOS*, cuaternato en Aquitania a lo costato d'o *cognomen* *Annicus*, cuaternato en una inscripción de Nîmes.
**CAPITOIOS*, cuaternato en una inscripción d'a Narbonés, a lo costato d'o *cognomen* *Capitos*, cuaternato en Bordeus.
**CONTEDOIOS*, a lo costato d'o chentilicio *Contedius*, documentatos en a Lugdunense.
**CONTESOIOS*, derivato d'o chentilicio *Contessius*, que se puet leyer en bellas inscripcions galas.
**LUSSOIUS*, nombre d'un dios de Luxeuil, cuaternato en una inscripción d'esta ciudat de Haute Saône.

As inscripcions en *-ODIUS* pueden estar hipercorreccions de *-OIUS*, (contra *hodie* > *hoye* en latín vulgar, "huei" en aragonés y *Podium* > *poyo* en latín vulgar, "pueyo" en aragonés):
**ALLODIUS*, cuaternato en Galia, a lo costato d'o *cognomen* *Allus* cuaternato en Hispania.
**CARANTODIUS*, una inscripción gala, a lo costato de *Carantius* en a mesma inscripción.
**GENETODIA*, nombre de muller documentato en Galia, a lo costato d'o cognomen *Genetus*.

Ye o mesmo caso que en cheneral en latín galico feban servir o sufixo *-acus*: *Alliacus*-*Allios*, *Artacus*-*Artos*, *Cariacus*-*Carios*, *Juliacos*-*Julios*, y en latín mes cheneral o sufixo *-anus*: *Octavianus*-*Octavius*, *Julianus*-*Julius*, que indica pertenencia. D'esta traza *Octavianus* significa "perteneixient a la familia d'Octavius"

## Lista de toponimos terminatos en -ué
*Adernuey toponimo documental d'o fogache de 1405.
*Alastrué.
*Alastuei.
*Allué.
*Aquilué.
*Belsué.
*Bentué.
*Bestué.
*Binué.
*Campanué.
*Chillué.
*Chinagüé (Sobás).
*Güé
*Martillué.
*Orzandué.
*Ramastué.
*Renanué.
*Satué.
*Senegüé
*Serué.
*Semolué.
*Toronzué
*Uxué.
*Villargüé.

## Toponimos que pueden haber tenito una terminación en -ué
*Paternoi, que a vegatas amaneix en a documentación como *Paternuey*.
*Estercuel.
*Berroy (Sobrarbe).

## Referencias
*Gerhard Rohlfs. *LE SUFFIXE PRÉROMAN -UÉ, -UY DANS LA TOPONYMIE ARAGONAISE ET CATALANE*. Archivo de Filología Aragonesa IV. 1952.
Alcantud

**Alcantud** (*Alcantut* en aragonés) ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. A suya población ye de 105 habitants (2007), en una superficie de 39,5 km² y una densidat de población de 2,66 hab/km².
Terminación -ués (toponimia)

A **terminación -ués** ye una terminación propia de toponimos aragoneses de l'Alto Aragón occidental, Plana de Uesca, comarca de Cinco Villas y nord-este de Navarra.

Provién d'un hipotetico sufixo *-ossu*, cisible millor en a terminación toponimica equivalent en occitán gascón *[[terminación -òs (toponimia)|òs]]*. Bels toponimos que en aragonés son en *-ués* son *-otze* en basco. Bienbenido Mascaray Sin crei que tien o mesmo orichen que a terminación -ué de l'Alto Aragón oriental, pero mantenendo a *-s* final, y se basa en bella repetición de toponimos que cambian nomás que o sufixo como *[[Billarués]]* y *[[Villargüé]]*.

## Lista de toponimos rematatos en -ués
* *[[Angüés]]*.
* *[[Aragüés d'o Puerto|Aragüés]]*.
* *[[Asqués]]*.
* *[[Bagüés]]*.
* *[[Bernués]]*.
* *[[Biscarrués]]*.
* *[[Farasdués]]*.
* *[[Gallués]]*.
* *[[Larués]]*.
* *[[Navascués]]*.
* *[[Saqués]]*.
* *[[Sigüés]]*.
* *[[Sinués]]*.
* *[[Undués de Lerda]]*.
* *[[Undués-Pintano]]*.
* *[[Urdués]]*.

## Bibliografía consultata
* Marcelino Cortés Valenciano: *[http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/30/65/09cortes.pdf Los topónimos terminados en -ués, -és, -iés en las Cinco Villas de Aragón]*, Archivo de Filología Aragonesa 66, 2010, pp.&nbsp;281–303, ISSN: 0210-5624
* Gerhard Rohlfs: *Le suffixe préroman -ué, -uy dans la toponymie aragonaise et catalane*, Archivo de Filología Aragonesa IV. 1952.
* Gerhard Rohlfs: *La colonización romana y prerromana en Gascuña y Aragón*. Archivo de Filología Aragonesa XL. 1988.
Medianeta

**Medianeta** ye un despoblato medieval situato chunto a lo río Moro, en l'Alto Galligo, entre a carretera Zaragoza-Chaca y o lugar de Xabierre-Latre, en a parzana conoixita como Soduruel.

Hue nomás bi ha espedregals, entre os que i son as ruinas d'a ilesia, d'estilo romanico chaqués rural d'a segunda metat d'o sieglo XII, con abside presbiterio y nau, a puerta ye situata a meyodía.

Aparixe documentata entre os anyos 1020 e 1035. Tamién se documenta en 1187 entre os lugars que facioron voto a Sant Indalecio. O lugar desapareixió en o sieglo XVI como atros muitos d'a redolada debito a las pestes, dende o sieglo XV ya no bi ha documentos d'a suya existencia.

## Toponimia
Medianeta ye un toponimo latín que puet venir de:

**"Medius-a-um"*, que ye entre dos partis, ya que puet estar que perteneixiese a dos sinyors en bel inte d'a suya historia. Ye o mas probable.
*L'antroponimo *"Medius"* (no documentato) con os sufixo de pertenencia "-ena" o "-ana" y o diminutivo aragonés "-eta". Allora Medianeta ye a *"villa de Medius"*.

Atros pueblos con o mesmo orichen toponimico son Mediano (Uesca), Mediana (Zaragoza), Mediana (Uesca) u Mediavilla (Burgos).

## Vinclos externos
*   "Medianeta", un despoblado de Soduruel
*  En despobladosmedievaleshuesca.blogspot.com
Río Glera

O **río Glera** (*río Oja* oficialment en castellano) ye un río d'a comunidat autonoma de La Rioja que naxe en a Sierra de La Demanda, transcruza as comarcas d'Ezcaray, Santo Domingo de la Calzada y Aro y desemboca en o Río Tirón, entre Casalarreina y Anguciana.

As localidaz por an pasa son Ezcaray, Ojacastro, Santurde de Rioja, Santo Domingo de la Calzada, Villalobar de Rioja, Baños de Rioja, Castañares de Rioja y Casalarreina.

## Toponimia
**Glera** ye una palabra patrimonial en nabarro-aragonés, a evolución natural d'o latín *GLAREA* d'alcuerdo con a fonetica aragonesa, como en *GLANDE(M)* > "glan". Tamién ye conoixito como *La Ilera* seguntes a fonetica castellana. O nombre *Oja* ha substituyiu a *Glera* oficialment en as zagueras decadas, y ye un argumento en contra d'a popular teoría que relaciona o nombre de La Rioja con o *río Oja*.
Marisma

Una **marisma** ye una zona humida, por un regular cercana a la mar, de gran riqueza en fauna y flora. Estas zonas humidas a sobén son estacions de paso en a migración d'as aus entre o norte d'Europa y Africa.

Ye un terreno baixo y paulenco, con aportes d'augua subterrania, fluvial y de mareas.

As marismas han sufrito a presión urbanistica, en especial en o País Valenciano, con periglo que desapareixcan, destancando como pervivencias a marisma del Moro, a marisma de Pego-Oliva y a marisma de Peniscola.

Como peix tipico d'as marisma tenemos o zamaruco.

## Etimolochía
Huei a palabra *marisma* s'aplica a zonas humidas d'a costa levantina, pero en o pasau s'emplegaba pa zonas humidas d'a Ribera d'Ebro. D'antis mas existiba o termin *almarchal*, d'orichen arabe, que vien d'a palabra *march* que significa *[[prau]]* estando un caso d'adaptación d'a letra chim como ch en aragonés. Antes s'emplegaba en a Ribera Navarra, y Riberas Alta, Baixa d'Ebro y Sistema Iberico con o significau de paúl u terreno paulenco, pero ha quedau fosilizau en a toponimia, de fueras d'a cuenca de Millars, a on que encara se fa servir a variant *armachal*. Bi ha bella mención medieval que proviene de Tudela, (1256, 1260, 1279: *Almalchal*, *Almargale*, *Almarial*), Alagón (1195) y Zaragoza (1158, 1191 y 1194):

En a toponimia a vegadas bi ha cambio de -l por -n, y d'astí formas como *marján* u *marjanes*.

## Referencias

## Bibliografía
* Juan A. Frago Gracia: ''Toponimia navarroaragonesa del Ebro (V) yermos y pastizales. Archivo de filología aragonesa XXXVIII. 1986.
Beamud

**Beamud** ye un municipio castellanomanchego, situato en a provincia de Cuenca. Fa parte d'a comarca d'a Serranía de Cuenca.

A suya población ye de 72 habitants (2010), en una superficie de 23,86 km² y una densidat de población de 3,02 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Beamud se troba situata a 1.391 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
*  Información de Beamud en a pachina web d'a Deputación Provincial de Cuenca.
Bakaiku

**Bakaiku** (*Bakaiku* en basco y oficialment, *Bacáicoa* en castellano) ye un municipio de Navarra situato en a comarca de Sacana. Fa parte d'a merindat de Pamplona y d'o partiu chudicial de Pamplona.

A suya población ye de 340 habitants (2010), en una superficie d'11,77&nbsp;km² y una densidat de población de 28,89 hab/km².

## Cheografía
Bakiku se troba situato a 519 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 44&nbsp;km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra, d'a suya merindat y d'o suyo partiu chudicial.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Sant Chuan Baptista de Bakaiku, una ilesia d'o sieglo XVII en estilo barroco adedicata a Sant Chuan Baptista.

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos

* Información de Bakaiku en a pachina web d'o Gubierno de Navarra.
Fuerzas Armadas

As **Fuerzas Armadas** son as fuerzas militars y paramilitars d'un estau. Existen ta favoreixer a politica exterior d'o suyo cuerpo diplomatico, y son o prencipal recurso d'a esfensa nacional.

## Se veiga tamién
* Armada.
* Exercito.
* Fuerzas aerias.
* Guerra.
* Militar.
Material

Un **material** ye en ciencia u incheniería una substancia (un elemento quimico u, mas a sobén, un compuesto quimico) con bella propiedat útil, ya sía mecanica, electrica, optica, termica u magnetica. Actualment bi ha materials compuestos que unen as propiedaz de dos u mas substancias, fendo que un material tienga as propiedaz de dos elementos. Por eixemplo: lo fornigón armato. O Fornigón ye muit resistent a la compresión, mientres que l'acero en ye a la tracción. O formigón armato reune caracteristicas d'os dos elementos.

## Articlos relacionatos
* Tabla periodica d'os elementos.
* Unión de materials.

## Referencias
Alberuela de la Liena

**Alberuela de la Liena** (en castellano *Alberuela de Laliena*) ye un lugar aragonés d'o concello municipal de Abiego, situato en a provincia de Uesca y comarca de Semontano de Balbastro.

A suya población ye de 66 habitants (2018).

## Cheografía
Alberuela de la Liena ye situata a la ezquierda d'o río Balcez u Isuala, a 580 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 8 km d'Abiego, a capital d'o termin municipal.

## Toponimia
En o *[[Libro del Reparo del General]]* de 1489-1491 s'escribe *Albaruela de Liana*. *Liena* u *Liana* ye una palabra propia d'o lexico aragonés de materials cheolochicos.

## Demografía

## Referencias
Policía

A **policía** ye un cuerpo encargau de veilar por o mantenimiento d'a orden publica y a seguridat d'os ciudadans y os suyos biens, encorrendo a os delincuents y metendo-los a disposición d'os chuzgaus. Ye sosmesa a las órdens d'as autoridaz politicas, civils y chudicials. Tamién se diz *policía* a cada achent d'iste cuerpo.

Os vehíclos de carretera que emplega la policía tienen a consideración de vehíclos prioritarios cuan van en servicio d'urchencia y lo sinyalizan.

## Policía en Aragón
En Aragón bi ha tres rans de policía seguntes a suya zona d'actuación:
* En tot o estato:
** Guardia Civil (organizata militarment).
** Cuerpo Nacional de Policía (civil).
* En o territorio d'Aragón:
** Policía autonomica d'Aragón (CNP).
* En cada municipio:
** Policía local.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'a Guardia Civil.
*  Pachina web oficial d'o Cuerpo Nacional de Policia.
Cantón de Garlin

O **cantón de Garlin** (en occitán y francés *canton de Garlin*) yera una división administrativa francesa situata en o departamento d'os Pireneus Atlanticos, en a rechión de Nueva Aquitania.

## Se veiga tamién
* Cantons d'os Pireneus Atlanticos
Astudillo

**Astudillo** ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa d'a provincia de Palencia, en a comarca de Tierra de Campos.

A población ye de 1.012 habitants (2017) en una superficie de 122,95 km², con una densidat de población de 8,23 hab/km².
	
O suyo casco historico fue declarau *[[Bien d'Intrés Cultural]]*, en a categoría de *Conchunto historico*, en 1995.

## Cheografía
A localidat d'Astudillo se troba situada a 780 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 29 km d'a ciudat de Palencia, a capital d'a suya provincia.

## Toponimia
Bi ha tres fesibles oríchens ta lo nombre. O primero diz que ye d'orichen latino, exactament d*'Estatilio Tauro*, un cheneral de l'exercito romano que actuó en a rechión. Atros creyen que l'orichen ye d'os asturianos que repobloron a zona en o sieglo IX, y venius con Alifonso III ''O Magno''. Pero tamién bi ha estudiosos d'a toponimia con atra teoría, pos parixe que l'orichen d'o nombre d'a villa tien radices basconas y celtas ("atd" = penya, "tud" = espelunga, cubilar).

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal d'Astudillo.

## Referencias