Valle de Tella

:*Este articlo trata sobre la *'valle de Tella**, una valle de [[Sobrarbe]]. Ta altros emplegos d'ixa parola, se veiga **Tella (desambigación)**.


 <small>**Ista fualla ye escrita en l'aragonés d'a valle de Tella**.</small>

La **valle de Tella** (en [[Idioma aragonés|aragonés estándard]] **val de Tella*') ye una [[valle]] d'es [[Pireneus]] [[Provincia de Uesca|de Uesca]] formata per lo [[río Yaga]] d'entre es [[colladas d'Escuaín|foratars d'Escuaín]] y lo lugar de [[l'Espital de Tella]], a on que esemboca lo río en la [[río Cinca|Cinca]], tot el dito en as [[Sierras interiors pirenencas|siarras interiors pirenencas]] en a comarca de [[Sobrarbe]]. La dirección suya ye nort-ueste sud-este dica que llegar ta'l [[casar]] d'[[Estaroniello]], a on que mete una curva y d'allá ta baixo l'agafa norte-sud. Per alto d'[[Escuaín]], la Yaga corre ficata en lo barranco de *La Valleta*, que en baixa dela [[Montanya Sesa|Sesa]] y *lo Cuello de Biceto*. Á'l canto d'este puesto i hai un refuchio que en dicen *lo refugio 'la Foratata*, que ye un puesto emplegato per es escursionistas que son puyatos t'allá d'o [[Canyón d'Añisclo]] ta pasar-ie la nuet.

Lemitan la valle per lo norte la [[Sierra d'as Zucas|Siarra 'las Sucas]] ("*d'as Zucas*" en altros dialetos), que la desepara d'a [[valle de Pineta]], y d'o sud lo paco d'o [[Castiello Mayor]] que la desepara d'a [[val de Puertolas|valle de Puertolas]].

Es foratars u [[Colladas d'Escuaín|parez d'Escuaín]] ye lo nombre con que se conoixen las [[foces]] que i hai foradatas la [[río Yaga|Yaga]] enna penya calcinosa d'esta parte d'as siarras interiors, blincando-be per adintro d'una collata antiga que se'n ha ito desfendo con es anyos dica que'n i hai quedato si que un forato fundo y congutoso per la fuerza d'alma a erosionar-la lo río. Lo conchunto d'estes foratos ye parte d'o [[Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols|Parque Nacional d'Ordesa y lo Mont Perdito]] d'o cabo d'alto (comienzan en *lo puent d'os Mallos*) ta la cascadeta con que en sale la Yaga d'éstes, de chos d'[[Escuaín]].

Nasprés que lo río en ye amaneixito d'es foratars, lo paso *la Capaniacha* ye per a on se pasaba la [[río Yaga|Yaga]] enantes, ta cruzar-be y puyar ta [[Reviella]]. Ye en este fundo d'a valle a on que i son itas a parar totas las pennas espaldatas d'as gleras d'alto, d'o [[Castiello Mayor|cicho lo Mallaruego]], que con d'as selvas locals d'o paco d'esta montanya forman un cantal bien particular.

La flora d'o guaz de la Capaniacha, como de tot lo paco d'o [[Castiello Mayor]], se compone d'una selva mista de [[pin royo|pinos royos]], [[caixigo]]s, [[fayo]]s, [[Fraxinus|fraixens]], [[abellanera]]s que bi escapan bien per la humedat ambiental y la cuasi sempiterna uembra d'o puesto. Esta gombría ye un d'es puestos d'[[Aragón]] con mes densidat de [[cardonera]]s (*Ilex aquifolium*), que ye una [[especie]] protechita. La enclinación d'as faldas d'as montanyas que tancan la valle han feto que estás siempre plena d'endretos a on que la [[molsa]] y las especies plantars de [[clima atlantico]] s'hayan puesto refuchio. Per contras, la vesant norte d'a valle la mandan as formacions de [[pinus|pinos]] y [[Quercus|caixigos]] que son influyius per lo clima mes xuco y mes mediterranio d'a par de solana, y cuan que en puyan mes t'alto las leneras, se pueblan de mes especies arbustivas, desapareixendo-ie es caixigos de primeras, es [[pin royo|pins royos]] nasprés, y quedando-be cosa mes que [[Buxus sempervirens|buxo]]s y altras especies d'arbustos. Las matas que dominan lo paisache [[sierra d'as Zucas|d'as Sucas]] en han dato de toponimos como "*Buixarbala*" u lo "*Matical d'a ratera*" que ye per alto de [[Reviella]]. 

Es cichos calcinosos de solana son l'[[habitat]] millor ta una cantidat d'especies rupicolas que se troban aquí només, y tamién en [[Anyisclo]]. Belas especies que se i apresentan a sobén son [[Ramonda myconi|la orelleta d'onso]], [[Pinguicula longifolia|la bioleta d'as fuents]], la [[Saxifraga longifolia|coda de borrega]] y altras pocas, que son capaces de supervivir-ie.

Litolochicament, la valle de Tella ye patrimonio d'es grans macizos calcinosos d'o Pireneu central, integrando per la par de la Siarra d'as Sucas lo mesmo complexo d'estrato que lo macizo d'as [[Tres Serols]]. La composición d'o suelo local, con d'ixes afloramientos d'a penna de calz que tan prencipals son han deixato que se i fes lo sistema de canyons que la caracterizan. Amés, la roca d'estas siarras s'han foradato a saber-lo per dintro, per la erosión que han reforzato las campas de lapiar que i tenen per alto, ubrendo [[espluga|espluca]]s ta l'exterior, que fan posible que s'hayan producito espedicions [[espeleolochía|espeleolochicas]] per adintro d'o *Karst''. Garra denguna d'as esplucas de Tella ye preparada ta que dengún la recorra sin d'equipación adecuada, cal que se faya de pensar ta privar d'accidentes, perque en i hai que las han mirato de correr y luego i han pasato desgracias.

## Patrimonio y Folclor

La valle de Tella tien dos cosas que l'han dato fama: las suyas ermitas, y las suyas bruixas.

## Vinclos externos

* La valle de Tella