Semana

A **semana** u **setmana** (d'o latín *septimana*) ye un periodo de tiempo de siet días consecutivos. Excepcionalment, en cualques países y periodos de tiempo se fación servir calandarios revolucionarios con semanas de cinco y seis días entre periodos revolucionarios, como en l'antiga Unión Sovietica u en Francia. En cuantas culturas se troba atras agrupacions de días adintro d'un mes, que son equivalents a la semana, pero que no emplegan como base o numero siet.

## Os nombres d'os días d'a semana
A sola variant de l'aragonés que conserva as denominacions d'os días d'a semana ye o benasqués y os días d'a semana son:
* *[[Lluns]]* < latín *LUNAE*.
* *[[Marz]]* < latín *MARTIS*.
* *[[Mierques]]* < latín *MĔRCURI[S]*.
* *[[Chous|Chòus]]* < latín *IOVIS*.
* *[[Viernes]]* (orichinariament *venres* en benasqués) < *VENERIS*.
* *[[Sapte]]* < hebreu *SHABBAT*.
* *[[Dimenche]]*/*[[Dumenche]]*/*[[Demenche]]* < latín *DOMINICA*.

En aragonés escrito se fan servir estas atras denominacions:
* Luns.
* Martes.
* Miercres.
* Chueves.
* Viernes.
* Sabado.
* Dominche.

En aragonés medieval muito a sobén s'escribe debant a parola *día*: *día lunes*, *día martes*, etcetera.

## Historia d'a semana
### O numero siet
Ista división d'o tiempo, sin garra correspondencia aparent con os meses y os anyos, ye d'as pocas que tien garra reflexo en fenomenos celestes. Atros escayecimientos como o días (chiro d'a Tierra sobre o suyo eixe), u l'anyo (chiro d'a Tierra arredol d'o Sol), sí que en tienen. Por ixo, se troba opinions oposadas respective a l'orichen d'a cantidat de días d'a semana:

* As antigas civilicacions babilonicas ya feban servir a semana de siet días. Cada día yera adedicau ta un dios diferent, que yera asociau a cadagún d'os siet cuerpos celestes visibles a uello: o Sol, a Luna y cinco planetas: Mercurio, Venus, Marte, Chupiter y Saturno.
* A civilización india conoixeba o concepto d'a semana de siet días con diversas referencias a la Ramayana, un libro sagrau escrito en sanscrito arredol d'o 300 aC, en que se fa mención de *Bhanu*-vaar que significa dominche, *Soma*-vaar que significa lunes... y asinas asinas.
* As primeras pachinas d'a Bíblia explican que Dios creyó o mundo en seis días, y se descansó o seteno.
* Atras teorías sostienen que o periodo fixo de siet días ye debiu a la cuarta parte d'o mes lunar de 28 días.

### Nombre d'os días d'a semana
Os antigos hebreus simplament numeraban os días d'a semana, fueras d'o seteno, o sabat (*shabbat*), que yera o día de descanso.

En arabe tamién se numeran os días, y igualment, o seteno ye o sabat (*asSabt*). O seiseno día se diz hue *al-Jum'ah*, o día d'a reunión (*jum*), que ye cuan os musulmans rezan en a mesquita (*jâmi*).

En griego moderno, os días tamién se numeran, y d'a mesma traza, o seteno ye o sabat (*sávvato*), y o primer día ye o 'día d'o Sinyor' (*kireakê*). O seiseno día, en griego se clama 'paranza' (*paraskeuê*). Iste termin, en realidat, tamién ye d'orichen hebreu, ya que fa referencia a la paranza d'o *shabbat*.

Mientres as luengas mediterranias orientals reflectaban variacions d'a numeración d'os días d'a semana, as luengas d'Europa Occidental (fueras d'o portugués) reflectan nombres basaus en os nombres d'os planetas visibles a uello, que corresponden a nombres de dioses. D'acuerdo con a *[[interpretatio romana]]* os dioses romanos tienen equivalents en os dioses d'a mitolochía griega, que tamién teneban equivalents en dioses d'atras mitolochías como as d'Echipto, Babilonia u Sumeria.

Os nombres d'os días d'a semana en latín se construiban por composición con un chenitivo determinant y un substantivo determinau por este chenitivo, manimenos bi heba variación en l'orden (*dies-lunae* y *lunae-dies*), y a la fin se produció elipsis de *dies* en todas as luengas romances de fueras d'o catalán, occitán y francés.

En aragonés o nombre d'os días d'a semana tiene o mesmo orichen que en as atras luengas romances, i habendo una relación con os nombres d'os astros y una elipsi d'o component *dies*. Asinas, *lunes*/*luns* vien de *dies lunis* (día d'a luna), martes de *dies martis* (día de marte)... etcetera. Respective a o sabado, iste nombre promana d'a fiesta hebrea d'o *[[shabbat]]* (día d'o sabat), y o dominche d'a parola latina *domus* u *domine* (día d'o sinyor).

En o caso d'a luenga anglesa, como en as atras luengas chermanicas, os nombres d'os días d'a semana tienen bella semellanza con l'orichen latín: O primer, segundo y seteno días tienen o mesmo orichen: *Sunday*, *Monday* i *Saturday* (Sol, Luna y Saturno respectivament). O seiseno día, *Friday*, pareix relacionar-se con Freya, una diosa chermanica de l'amor que se podría corresponder con Venus. O cinqueno día, *Thursday*, promana de Thor, o dios d'o truen en a mitolochía escandinava, que tien o mesmo significau que Chupiter en a mitolochía latina. O tercer día, *Tuesday*, promana de Tiw, un dios d'a lei u d'a guerra, que podría tener o suyo omologo en Marte. O cuarto día, *Wednesday*, provién de *Wōdanaz-Odín, o principal dios d'a mitolochía chermanica, on ye incluita a mitolochia escandinava. A correspondencia en iste caso no ye tan platera, encara que Odín, como dios d'a sabiduría podría prener o papel de Mercurio en o caso de l'aprendizache y o conoiximiento esoterico.

## Comencipio d'a semana
O estándard ISO 8601 identifica o lunes como o primer día d'a semana. En cuasi toz os países d'o mundo a semana prencipia o lunes, mientres que en Portugal, Brasil y en belatros países anglosaxons (como os EUA y o Reino Uniu), a semana escomencipia o dominche.

A Biblia chudieva establiba o dominche como o día siguient d'o *Sabbath* de descanso, u siga, como o primer día d'a semana. En Israel, o estau actual d'os chudieus, se practica o descanso laboral o sabado, en os países de tradición cristiana, o dominche, y en os países musulmans, o viernes.

## A semana en os calandarios revolucionarios
En cualques calandarios revolucionarios a durada d'a semana cambía, igual como o suyo nombre:

* En o calandario republicano francés, l'anyo se trestallaba en 36 *decades* (decadas u periodos de 10 días) y 5 días suplementarios.
* En o calandario revolucionario sovietico, se substituyó a semana de siet días por una de cinco, con a finalidat de borrar as connotacions relichiosas d'o dominche como o 'día d'o Sinyor'. Ista iniciativa nomás duró dos anyadas: en os atros nueu anyos que se fació servir iste calandario, s'emplegó una semana de seis días.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Cabo de semana.
* Semanada.