Italia

A **Republica Italiana** u **Italia** ye un estau d'o sud d'Europa, que fa parte d'a Unión Europea (UE), d'a OTAN y d'atras organizacions internacionals. O suyo territorio ye prencipalment una peninsula (a peninsula italica) y dos grans islas en a mar Mediterrania: Sicilia y Cerdenya, amás d'atras cualques islas y archipelagos mas chicoz. Por o norte ye rodiada por a cordelera d'os Alpes, por a on muga con Francia, Suiza, Austria y Eslovenia. Os estaus independients de Sant Marino y Ciudat d'o Vaticano son enclaus dentro d'o territorio italiano, mientres que *[[Campione d'Italia]]* ye un enclau italiano adintro de Suiza.

En l'actualidat Italia ye una republica democratica y un país desarrollau con o seteno Producto interior bruto mas alto d'o mundo y o 17eno índex de desarrollo humano mas alto. Ye miembro fundador d'a Unión Europea, y tamién ye miembro d'o Grupo d'os Ueito y d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unidas.

O territorio italiano se troba dividiu en rechions y istas a la vegada en provincias, trobando-se la suya capital en a ciudat de Roma, continando con una ttadición historica que se remunta a los tiempos de l'Antiga Roma. Atras ciudaz importants d'Italia por o suyo pero demografico, cultural u historico son Chenova, Milán, Venecia, Florencia, Pisa, Nápols, Siracusa u Cáller

Italia ha estau y contina estando un elemento central en a Historia, destacando especialment por l'Antiga Roma y l'Imperio Romano, que se troban en l'alacet d'a moderna civilización occidental, y que plega enta l'actualidat con a suya presencia como miembro fundador d'os primers trangos enta lo proceso d'unificación europea que han conduciu a l'actual Unión Europea. Cal destacar tamién a important presencia en a peninsula d'a Ilesia Catolica, que mientres bels sieglos estió present en o centro d'a peninsula con os Estaus Pontificios y que contina dica hue con a existencia en a ciudat de Roma d'a Ciudat d'o Vaticano, residencia oficial d'o papa. Cal mencionar igualment que mientres muitos anyos parte d'o territorio italiano estió baixo lo dominio d'os reis d'Aragón con o reino de Sicilia, lo reino de Nápols y lo reino de Cerdenya fendo parte d'a Corona d'Aragón. De feito, por eixemplo, lo rei Alifonso V d'Aragón morió en a ciudat de Nápols o 27 de chunio de 1458 y en ixa mesma ciudat i heba naixiu lo rei Alifonso IV d'Aragón, en l'anyo 1299.

## Toponimia
L'orichen d'a parola "Italia", d'o latín *Ītalia* no ye prou platero. Seguntes as teorias mas estendilladas, o termin estió un amprén d'o griego antigo y iste de l'oscán v*iteliú*, que significa "tierra d'os bueis" (a parola aragonesa "vetiello" se remonta dreitament a lo latín *vitelu*). O toponimo sería en honor a lo dios d'o bestiar, Marte. O buei yera o simbolo d'as tribus que viviban a lo sud d'a peninsula y a sobén yera representau banyando lo lupo romano como simbolo prevocador d'a Italia libre mientres as guerras samnitas.

O nombre d'"Italia" se referiba inicialment nomás que a una rechión d'o territorio peninsular, que en l'actualidat ye lo sud d'Italia. D'alcuerdo con Antíoco de Siracusa, orichinalment nomás se referiba que a la porción d'o sud d'o *[[Bruttium]]* (l'actual Calabria), pero por ixas envueltas o termin ya yera sinonimo d'Enotrios y incluiba a la mayor parti de Lucania. Os griegos prencipioron a fer servir o termin ta referir-se a una rechión muito mas ampla, pero no sería que dica los tiempos d'as conquiestas romanas cuan o termin se cheneralizó ta incluyir-ie toda la peninsula.

## Cheografía fisica

Italia ye formada por una gran peninsula que s'estendilla de norte enta sud por a mar Mediterrania, a peninsula italica, y chunto a las suyas dos prencipals islas, Sicilia y Cerdenya, creya masas acuaticas importants, como a mar Hadriana a lo nord-este y a mar Chonica a lo sud-este. Muga a lo norte con Francia, Suiza, Austria, y Eslovenia. A sierra d'os Apenins forma la columna vertebral d'a peninsula, dende lo nord-ueste dica on s'une con os Alpes, cadena montanyosa que forma un arco que zarra a Italia dende lo norte. Astí se i troba tamién una gran plana aluvial, a plana po-veneciana, desauguada por o río Po y os suyos diversos afluents provenients d'os Alpes, Apenins y Dolomitas.

Bi ha cuantos volcans activos en Italia. L'Etna ye lo volcán activo mas gran d'Europa. O punto mas alto d'Italia no ye pas o Mont Blanc, como gosa pensar-se, ya que ista tuca ye de raso en o canto francés d'o macizo. O suyo punto mas alto ye lo mont Blanc de Cormayeur a 4.748 m d'altaria, que se troba situau en o mesmo macizo d'o mont Blanc, en a capecera d'a Val d'Aosta (en francés *Aoste*). Manimenos Italia s'asocia mas facilment con os dos volcans mas famosos: l'actualment inactivo Vesuvio que ye amán de Nápols y o muit activo Etna, localizau en a isla de Sicilia.

## Clima
A resultas d'a longaria d'a peninsula y a l'interior, que en a suya mayoría ye montanyoso, lo clima d'Italia ye muit diverso. En a mayoría d'as rechions de l'interior, norte y centro d'o país, o clima vareya de subtropical humido enta continental y oceanico humido. En particular, o clima d'a rechión cheografica d'a val d'o Po ye sobretot continental, con hibiernos duros y veranos calurosos.

As arias costeras de Liguria, Toscana y a mayor parti d'o sud por un regular s'achustan a l'estereotipo d'o clima mediterranio. As condicions en a costa son diferents a las de l'interior, particularment mientres os meses d'hibierno, cuan as altituz mas altas tienden a estar fredas, humidas y, a ormino, con nevazos. As rechions costeras tienen hibiernos suaus y veranos calidos y por un regular ixutos, encara que las vals d'as tierras baixas pueden estar pro calurosas en verano. As temperaturas meyas d'hibierno vareyan de 0&nbsp;°C en os Alpes a 12&nbsp;°C en Sicilia, per lo que as temperaturas meyas de verano oscilan entre 20&nbsp;°C y mas de 25&nbsp;°C . Os hibiernos pueden variar amplament en tot o país, con periodos alongaus de fredo, boira y nieu en o norte y condicions mas suaus y soleyadas en o sud. Os veranos pueden estar calurosos y humidos en tot o país, particularment en o sud, mientres que as arias d'o norte y o centro pueden experimentar fuertes tronadas electricas ocasionals dende la primavera dica l'agüerro.

## Historia

Italia poseye una destacada presencia en a Historia universal parcialment vinclada a la suya situación estratechica en bel meyo d'a mar Mediterrania (estando asinas un elemento central en as connexions este-ueste de dita mar) y amás en un puesto a on as costas d'Europa y d'Africa s'amanan, facilitando asinas as connexions norte-sud entre ditos continents. Asinas, a peninsula italica y, mas que mas, Sicilia, recibioron a expansión procedent de l'Antiga Grecia en forma de colonias griegas que conformoron a clamada "Magna Grecia", trobando-se Sicilia y Cerdenya amás mientres bellos decenios en mans u baixo la influyencia de Cartago. En o centro d'a peninsula creixió la civilización etrusca, estando en l'orichen d'o naiximiento d'un minusclo punto en o mapa que bien luego destacó y s'imposó por a fuerza a los suyos vecins, Roma. Roma prencipió una expansión constant, en primeras por toda la peninsula italica, Corcega, Cerdenya y Sicilia, ta dimpués aproveitar as suyas guerras con Cartago ta apropiar-se d'Hispania y posteriorment continar a suya expansión por os territorios d'a mar Mediterrania (dica lo punto que clamaban a ixa mar "Mare Nostrum" en latín, en aragonés "A mar nuestra").

Con a división en dos de l'Imperio Romano y l'esboldregamiento de l'Imperio Romano d'Occident l'actual Italia prencipió un proceso de fragmentación a on destacoron potencias locals como la Republica de Venecia u la Republica de Chenova (sin ixuplidar os Estaus Pontificios) pero a on tamién intervinioron potencias exteriors, como los normandos, o Reino de Francia u la Corona d'Aragón, substituyida dimpués por l'Imperio Espanyol. En rematar a Guerra de Succesión Espanyola mientres bel tiempo la suya presencia fue substituyida por l'Imperio Austriaco, mas que mas en o norte d'a peninsula, pero lo gran cambio s'escaició en a segunda metat d'o sieglo XIX con o proceso d'a unificación italiana que creyó un Reino d'Italia unificau.

Italia partecipó en a Primera Guerra Mundial chunto con os Aliaus pero, en cambio, mientres a Segunda Guerra Mundial s'alió con o Tercer Reich conformando asinas o Pacto de l'Eixe y dimpués o Pacto Tripartito, estando invadida en 1943 ta cambiar de bando, proclamando-se en rematar a guerra una republica abolindo-se la monarquía como consecuencia d'un referendum. Dende l'inicio Italia fació parte d'os procesos d'unificación economica y politica mientres a segunda metat d'o sieglo XX que conducioron a la formación de l'actual Unión Europea, d'a cual Italia en ye un d'os miembros destacaus por o suyo peso economico, demografico y politico.

## Organización administrativa
:*Articlos prencipals: [[Rechions d'Italia]] y [[Lista de Provincias d'Italia|Provincias d'Italia.]]
O territorio italiano se troba en diferents [[rechions d'Italia|rechions]], que d'alcuerdo a la [[Constitución italiana de 1948|constitución]] italiana de [[1948]] tienen autonomia local, tenindo a constitución o papel de reconoixer, protecher y promover l'autonomía local, asegurar que os servicios d'o estau sían descentralizaus, y adaptar os prencipios y as leis establindo l'autonomía y descentralización. Manimenos, cinco d'istas rechions ([[Val d'Aosta]], [[Friuli-Venecia Chulia]], [[Sicilia]], [[Cerdenya]] y [[Trentino-Alto Adigio]]) tienen un estatus autonomico especial debiu a la suya naturaleza cheografica, cultural u social y a la presencia de minorías etnicas. As atras rechions ([[Lombardía]], [[Liguria]], [[Veneto]], [[Piemont]], [[Calabria]], [[Toscana]], [[Abruzos]], [[Basilicata]], [[Campania]], [[Emilia-Romanya]], [[Lazio]], [[Marcas]], [[Molise]], [[Pulla]] y [[Umbría]]) tienen un estatuto común d'administración. Fuoron establidas finalment como rechions mientres os [[anyos 1970]].

Cada rechión eslíe un consello y una *Giunta Regionale* (Chunta Rechional) encabezada por un president esleyio por sufrachio dreito. A Chunta ye responsable debant d'o consello y ha de tener o voto de confianza de dito consello. A reforma constitucional de [[2001]] enampló las competencias d'as rechions, en especial respective a los poders lechislativos; y en ixa reforma la mayoría d'os controls d'o estau fuoron abolius.

As rechions se subdividen en un total de 109 provincias y istas a la vegada se dividen en 8.101 comunas u municipios.




<small>*Rechions autonomas</small>

== Cheografía humana y sociedat ==
=== Demografía ===


Os zaguers datos d'o [[Istituto Nazionale di Statistica|Instituto Nacional d'Estatistica]] d'Italia (ISTAT) estimoron una [[Población humana|población]] total d'o país de 59.131.287 habitants en aviento de [[2006]], con un incremento d'o 3% dende 2001. A población italiana ye la cuatrena mas gran d'a [[Unión Europea]] (dimpués d'[[Alemanya]], [[Francia]] y o [[Reino Uniu]]) y a 22<sup>ena</sup> mas gran d'o mundo. O [[tasa de creiximiento poblacional|creiximiento poblacional]] se debe prencipalment a la immigración y a l'incremento en a [[esperanza de vida]], que s'ha estimau en 79,81 anyos. Atamas d'o creximiento poblacional, Italia ye s'aviella a escape. Con una [[taxa de fecundidat]] d'1,35 ninons por muller, a man d'un de cada cinco italianos ye chubilato.

Italia tien una d'as [[Densidat de población|densidaz de población]] mas altas d'Europa, con 1.986 personas por kilometro cuadrau. A densidat ye mayor en a rechión d'o nord-ueste; de feito, dos d'as vint rechions ([[Lombardía]] y [[Piemont]]) sumadas agrupan o 25% d'a población total de l'estau, d'os cuals 7,4 millons viven en a [[rechión metropolitana de Milán]], l'aria metropolitana mas poblada. L'[[alfabetismo]] plega dica lo 98%, y a educación ye obligatoria ta toz entre los 6 y los 18 anyos d'edat. Alto u baixo dos terceras partis d'a población vive en arias urbanas, una cifra menor a la d'atros estaus d'[[Europa Occidental]].

=== Luengas ===


A luenga oficial d'Italia ye l'[[idioma italiano|italiano]], que no ye de feito so que una estandardización d'o [[toscano]], una luenga descendient d'o [[latín]]. Antis d'a [[reunificación d'Italia]] en l'anyo [[1861]] ista luenga existiba nomás que como luenga literaria y parlada nomás que por menos d'o 3% d'a población d'Italia. Numerosas luengas se parlaban en a peninsula, la mayoría [[luengas romances]] que s'heban desembolicau en cadaguna d'as rechions y reinos debiu a la fragmentación politica d'a peninsula. Muitas d'istas luengas han sobreviviu dica hue y a sobén son ditas impropiament *dialetti* ([[dialecto]]s).

[[Massimo d'Azeglio]], un d'os ministros de [[Camillo Benso di Cavour|Cavour]], declaró, dimpués d'a unifificación italiana, que ya que s'heba creyau Italia, nomás caleba que creyar [[italianos]]. Debiu a lo gran numero de luengas que se parlaban en a peninsula, s'establió que l'italiano "correcto" u "estándard" sería basau en o dialecto [[dialecto florentín|florentín]] d'a [[Toscana]] (ya que estió la primera rechión en producir autors importants como [[Dante Alighieri]]). S'establió un sistema educativo que redució la variación d'as luengas con o paso d'o tiempo. Sería en os [[anyos 1960]] cuan o creiximiento economico y la televisión permitioron a universalización de l'italiano.

Os grupos minoritarios son chicoz, estando lo mayor d'istos os de parla [[idioma alemán|alemana]] en o sud d'o [[Tirol]], en a [[provincia autonoma de Bozen]] (seguntes o [[censo]] de [[1991]], a población de dita provincia se troba composada por 287.503 personas de parla alemana ([[tiroleses]] etnicos) y nomás que 116.914 de parla italiana) y os [[Eslovenia|eslovenos]] arredol de [[Trieste]]. Atros grupos minoritarios con idiomas parcialment oficials incluyen a minoría de parla [[idioma francés|francesa]] en a rechión d'a [[Val d'Aosta]]; os [[idioma sardo|sardos]], o [[idioma catalán|catalán]], o [[Idioma friulán|friulán]] y lo [[Idioma ladino|ladino]] en as montanyas [[Dolomitas]], estando toz idiomas romances.

=== Relichión ===

O [[Ilesia Catolica Romana|catolicismo romano]] ye a relichión mas gran d'o estau italiano. Encara que ya no en ye la relichión oficial, encara tien un papel important en os afers politicos nacionals, en parti debiu a la localización d'a [[Santa Seu]] adintro d'a ciudat de Roma, a capital italiana. Un 87,8% d'os italianos s'identifican como catolicos, encara que nomás que un 37% ye practicant u miembro activo.

Atros grupos [[cristianismo|cristianos]] en Italia son os [[Ilesias Ortodoxas Orientals|cristianos ortodoxos orientals]] y os [[Ilesia Ortodoxa Griega|cristianos ortodoxos griegos]]. Os grupos [[protestantismo|protestants]] mas numerosos son os [[pentecostalismo|pentecostals]] y [[evanchelista]]s que agrupan 500.000 personas. Os [[Testigos de Cheová]] s'han estimau en 235.685 personas. Como resultau d'as recients onadas d'immigración procedents d'atras rechions d'o mundo, bi ha cuasi 800.000 [[islam|musulmans]]

=== Gastronomía ===


A cocina italiana s'ha desarrollau a traviés de sieglos de cambios socials y politicos, con radices que se remontan a [[sieglo IV aC]]. A cocina italiana en ella mesma tien fuertes influxos, procedents d'a cocina etrusca, a griega antiga, a romana antiga, a bizantina y a chueva. Se producioron cambios significativos con o descubrimiento d'o [[America|Nuevo Mundo]] con a introducción de productos como [[Solanum tuberosum|trunfas]], [[Solanum lycopersicum|tomates]], [[Pimiento morrón|pimientos morrons]] y [[panizo]], que agora son fundamentals en a cocina pero que no s'introducioron en cantidat que dica lo [[sieglo XVIII]]. A cocina italiana se destaca per a suya diversidat rechional y abundancia de diferencias en o gusto y ye conoixida per estar una d'as mas populars d'o mundo, exercendo un fuerte influxo en l'estranchero.

A [[dieta mediterrania]] constituye la base d'a cocina italiana, rica en [[pasta]]s, [[Pisces|peix]], [[fruita]]s y [[verdura]]s y caracterizada per a suya extrema sencillez y variedat, con muitos platos que tienen nomás que de cuatro a ueito ingredients. Os guisanders italianos se basan sobretot en a calidat d'os ingredients y no en una preparación elaborada. Os platos y recetas son a ormino derivaus d'a tradición local y familiar en cuenta de creyaus per chefs, per lo que muitas recetas son ideyals pa cocinar en casa, estando ista una d'as prencipals razons dezaga d'a creixent popularidat mundial d'a cocina italiana, dende America dica Asia. Os ingredients y platos vareyan muito seguntes a rechión.

A cocina italiana se basa en gran medida en productos tradicionals; o país tien un gran numero d'especialidaz tradicionals protechidas per a legislación de l'[[Unión Europea]]. Lo [[queso]], os [[embutiu]]s y lo [[vin]] son fundamentals en a cocina italiana, con muitas declinacions rechionals y etiquetas de Denominación d'Orichen Protechida u Indicación Cheografica Protechida, y de conchunta con o [[café]] (especialment l'[[Café exprés|exprés]]) forman parti d'a cultura gastronomica italiana. Os [[postre]]s tienen una larga tradición de fusionar sabors locals como fruitas citricas, [[pistacho]] y [[almendra]]s con quesos dulces como [[mascarpone]] y [[ricotta]] u sabors exoticos como [[cacau]], [[vadenilla]] y [[canela]]. O [[gelato]], [[tiramisú]] y [[cassata]] se troban entre los eixemplos mas famosos de postres, [[pastel]]s y pastelería italianos.

== Esporte ==


Italia tiene una larga  tradicción esportiva que se remonta a lo menos a la epoca [[Etruscos|etrusca]], a la cuala se suma l'asimilación d'as costumbres griegas por l'[[Antiga Roma]], en a cuala los esportes y chuegos que se practicaban se convirtioron en grans escayecimientos muito populars y repartius per tota la suya extensión. Estes esportes incluyiban luitas, las mas famosas de gladiadors, cursas a piet, cursas de caballos y cuadrigas como los mas populars. Esta  tradición esportiva que se mantiene dica l'actualidat, en a cuala l'esporte mes popular y practicau ye o [[fútbol]], que ye conoixiu como *calcio*; a competición futbolistica mas important d'Italia ye la [[Serie A]]. O [[basketbol]] tamién ye un esporte muit practicau y la suya competición mas important ye la [[Lega Basket Serie A]], que ye la mas alta d'as categorías de basketbol d'Italia, estando por debaixo la [[LegADue]] y l'atro esporte mas popular per alto d'a resta ye lo voleibol. En Italia se practican cuasi la totalidat d'esportes actuals y antiparte d'os tres ya mencionaus que son per dencima d'a resta destacan en un segundo libel; l'[[atletismo]], lo [[rugby]], lo [[ciclismo]] y lo [[waterpolo]]. Per lo suyo relieve cheografico con cordilleras de gran altura tamién ye posibe realizar [[esportes d'hibierno]] que tamién gozan de gran popularidat. Per unatra parte, tambien per tradicción las [[Motociclismo|cursas motociclistas]] y [[Automobilismo|automobilisticas]] liberan pasions entre los aficionaus.

Amás siguen practicando-se multitut de chuegos y esportes tradicionals como [[Pilota (esporte)|chuegos de pilota]] con muitas variants, cualques chugaus en pistas clamadas *Sferisteri*, palios, que son cursas de muit diferents formas y normas y lo [[Calcio florentino|calcio florentino]] un mezclallo de fútbol, rugby y boxeyo.

=== Italia en os Chuegos Olimpicos ===
*  [[ en os Chuegos Olimpicos]].
* *Categoría principal:'' :Categoría:Italia en os Chuegos Olimpicos.

Italia en os Chuegos Olimpicos ye representada per o Comité Olimpico Nacional Italiano, creyau en l'anyo 1914 y miembro d'o Comité Olimpico Internacional dende ixe mesmo anyo. Participó por primera vegada en os d' Atenas 1896 y no participó de forma oficial en os de 1904, pero dende alavez participa de forma ininterrumpida dica l'actualidat (2025), en ixas edicions lo país ha obteniu un total de 657 medallas repartidas d'a siguient forma: 228 d'oro, 201 d'archent y 228 de bronce.

En os Chuegos Olimpicos d'Hibierno ha participau en todas as edicions en as que ha aconseguiu un total de 171 medallas: 52 d'oro, 49 d'archent y 70 de bronce.

## Turismo
Italia ye universalment definida como un d'os destins turisticos mas polius, fascinants y ricos en historia y naturaleza pa visitar absolutament, pa toz os estranchers. Qui son de vacanzas en Italia no pueden privar de sentir-se cautivaus per as marabillosas costas, per os chiquez y encantadors lugars medievals, per os paisaches pinturescos cautivaus con vinyals y oliveras, y per os impresionants y sorprendents espectaclos d'as suyas montanyas. Cada rechión alza tresoros naturals, historicos y culturals d'incalculable valor.

Italia ye una d'as destinacions turisticas mas apreciadas d'o mundo, gracias a la combinación d'arte, historia, paisaches naturals y cultura gastronomica.

### Laco de Como
O laco de Como ye una d'as principals destinacions turisticas de luxo, estando famoso por os suyos paisaches pinturescos, os suyos lugars caracteristicos y as suyas villas historicas. Entre las localidaz mas conoixidas, que inspiroron a Leonardo da Vinci, se troban Lierna, un d'os lugars mas exclusivos d'o laco de Como, conoixiu por as suyas villas historicas y rotas panoramicas, Lecco, famoso por a suya ubicación a piez d'as montanyas, y Varenna, un lugar medieval con acceso a rotas naturalisticas arredol d'o lago.

### Lazio
Roma, a capital d'Italia, ye famosa por os suyos molimentos historicos, como lo Coloseu, lo Panteón y la Ciudat d'o Vaticano. A ciudat ye un centro cultural, relichioso y turistico d'importancia global.

### Liguria
Portofino ye un d'os lugars mas exclusivos d'a clamada "Riviera Ligure", conoixiu por o suyo puerto turistico, as suyas casas coloridas a lo canto d'a mar y as suyas boutiques de luxo. A localidat atraye turistas internacionals y celebridaz.

### Lombardia
Milán ye la capital economica, d'a moda y d'o disenyo italianos, famosa por o Duomo de Milán, a Galería Vittorio Emanuele II y lo Teatro alla Scala. A ciudat atraye visitantes por compras, arte y eventos internacionals.

### Veneto
Venecia ye famosa por as suyas canals, puents historicos, a basilica de Sant Marcos de Venecia y plazas iconicas. A ciudat ye un centro cultural y turistico d'importancia mundial, con muitos museus y eventos artisticos.

## Referencias

## Veyer tamién
* Rechions d'Italia.
* Provincias d'Italia.
* Comunas d'Italia.

## Vinclos externos

*  15 Most Beautiful Cities in Italy (as 15 ciudaz mas polidas d'Italia).