Ilesia de Santa María de Borcha

A **ilesia de Santa María de Borcha** ye una ilesia d'estilo romanico-gotico-mudéchar-barroco construyida en os sieglo XII-sieglo XVII que se troba en Borcha (Campo de Borcha, Aragón).. Estió colechiata dende 1449 dica 1852 por lo que a vegadas ye conoixida como **colechiata de Santa María de Borcha**.

## Descripción
A ilesia ye d'una sola nau de cinco trampos, cubierta con vuelta de canyón con lunetos, grans capiellas laterals ubiertas entre os suyos contrafuertes, coro baixo, en os piez, y cabecera poligonal con cuantas dependencias anexas, entre as cualas sobresale a sagristía, amás d'una cripta subterrania.

O claustro, parcialment encegau, ye de planta cuadrada, con tres cruxías de siet trampos cubiertas con vuelta de crucería y una cuarta cruxía desvirtuada por a obridura en os sieglos XVI y XVII de cuantas capiellas.

Toda a construcción tien fabrica de ladriello, fueras d'a base d'a *torre d'o Reloch* que, por estar a parte mas antiga, ye construyida en piedra picada. Ista torre ye situada en o costau sud d'o zaguer trampo d'a nau, mientres que en o costau norte d'iste s'eleva unatra torre posterior. As dos tienen cuatro cuerpos, pero diferents estilos constructivos.

Ye precisament a superposición d'estilos un d'os feitos mas destacaus en iste conchunto, que s'empecipió a construyir en o sieglo XII en estilo romanico, se continó en gotico y mudéchar (apreciable en a *torre d'o Reloch*, a traza d'o claustro u a decoración de l'abside) y se reformó totalment en epoca barroca, dimpués de l'incendio de 1775, en un estilo clasicista francés d'estela pilarista, como se deduz d'a suya decoración interior a pur de cheserías y pinturas murals y de l'atrio d'acceso dende l'exterior en o costau norte.

## Historia

A colechiata ha pasau por diferents etapas historicas, intimament ligadas a la suya construcción, que pueden resumir-se en tres.

### Primera etapa: sieglos [[sieglo XII|XII]] a [[sieglo XV|XV]]
A documentación existent suchiere que en primerías d'o sieglo XII ya existiba una parroquia que ocupaba identico emplazamiento y dimensions. Encara en o sieglo XIII sufre bellas reformas que no se conoixen con exactitut.

### Segunda etapa: meyaus d'o [[sieglo XV]] dica zaguerías d'o [[sieglo XVII]]
A segunda etapa prencipia con a concesión d'o títol de colechiata y suposa a mas important reforma realizada. En 1445 o Papa Uchenio IV atorgó a primera bula por a que se concedeba a la ilesia de Santa María o títol de colechiata. A vecina localidat de Tarazona metió un pleito por tal concesión y dimpués d'a muerte de l'anterior papa, habió d'estar o Papa Nicolau V qui sinyase una segunda bula con a mesma finalidat que l'anterior en 1449. En l'anyo 1465, poco tiempo dimpués de que Santa María obtenese o rango colechial, Chuan II d'Aragón dio o suyo permiso pa construyir o claustro que actualment se conserva una mica modificau.

A o claustro siguió a reforma d'a ilesia encargada a o mayestro Antón de Veoxa, qui en 1534 sinyó o suyo contracto pa realizar las obras. En dita reforma participoron atros importants imachiners como Baltasar de Raz y Joan Roger, que facioron o coro y los sobreportals d'as capiellas Nuevas, o zaragozano Alonso de Leznes, qui fació o crucero, u Chuan de Langarica, qui estió l'encargau de construyir o portegau d'a ilesia. A ista etapa perteneixen a mayoría d'as capiellas actualment conservadas. De l'anyo 1596 data a reforma d'a torre d'o reloch que lo suyo chapistel se i heba estroncau en 1591. En ista reforma se decidió dar-le mas altura a dita torre.

Posteriorment en o sieglo XVII se leva a cabo l'adquisición de terrenos mugants pa a construcción de nuevas capiellas, gran parti d'ellas arredol d'o patio d'o claustro.

### Tercera etapa: [[sieglo XIX]]
Entre o sieglo XVIII se fa patent o mal estau d'as vovedas d'a colechiata. No ye dica 1815 cuan prencipian as obras de restauración que afectoron a la totalidat d'o molimento. Se repara o claustro y las vovedas, se tornan a entellar as cubiertas, s'arrepuntan os alacez, se retocan as pilastras, se doran os pulpitos, se meten nuevas recholas, se pintan capiellas y s'emblanquió a ilesia entera. Tot ixo en un periodo que va dende 1815 dica 1836. Os gastos fuoron pagaus por o capítol de Borcha, a diocesi de Tarazona y o concello de Borcha.

En 1852, a colechiata ye reducida a *parroquia mayor* en virtut d'os alcuerdos d'o concordato sinyau entre a Santa Seu y a reina Isabel II. En dito alcuerdo figuraba que, dimpués de cualques excepcions entre as cualas no i yera a colechiata de Borcha, "toda a resta de colechiatas, cualsiquiera que sía o suyo orichen, antigüidat y fundación, quedasen reducidas a ilesias parroquials".

## Referencias