Teruel

**Teruel** ye una ciudat d'Aragón, situata en a zona centro-oriental d'a peninsula Iberica, capital d'a provincia d'o mesmo nombre y d'a comarca d'a Comunidat de Teruel. Con una población de 35.675 habitants (2014), ye a capital de provincia menos poblata d'Espanya. Se troba en o forcallo d'os ríos Guadalaviar y Alfambra. O suyo clima se caracteriza por hibiernos fredos y veranos calidos y ixutos.

A ciudat de Teruel tien una luenga historia, que prencipia con as primeras poblacions estables en a zona mientres a Edat de Bronce, con presencia luego d'os pueblos celtibers y de l'Antiga Roma, dica plegar a lo establimiento d'a ciudat en a Edat Meya (1141) por o rei Alifonso II d'Aragón, cuan l'adhibió a lo reino d'Aragón. Estió una ciudat ubierta, con muita influencia d'os ganaders que feban a transhumancia enta o reino de Valencia, encara que continó estando una ciudat de tamanyo chicot, dica convertir-se en 1833 en capital d'a nueva provincia de Teruel, en establir-se en Espanya a nueva división territorial en provincias. En a Guerra Civil Espanyola a ciudat estió o escenario d'a batalla de Teruel, una d'as mas importants batallas d'a guerra en territorio aragonés.

Ye especialment conoixita por os suyos pernils y o suyo arte mudéchar, y reconoixita por a UNESCO como Patrimonio Común d'a Humanidat.

A suya fiesta mayor se celebra o lunes mas cercano a o 10 de chulio (Sant Cristoval) conoixita como a *Vaquilla del Ángel* por as vaquetas. As fiestas se caracterizan por os pasavillas musicals (charangas), bailes nocturnos y toros ensogatos por as carreras d'o centro d'a ciudat.

Entre os suyos atractivos turisticos se troban as suyas edificacions mudéchars, o mausoleu d'os Amants de Teruel, o centro paleontolochico Dinópolis y una gran riqueza natural. O suyo arte mudéchar fa remerar o suyo pasato multicultural. Os molimentos mas destacatos d'iste estilo son a Ilesia de Santa María, Seu d'a diocesi de Teruel, as torres de O Salvador, Sant Martín y Sant Pero, a los piez d'a que se troba a ilesia que tien o mesmo nombre, tamién d'arte mudéchar.

## Simbolos
:*Se veiga ta mas información l'articlo sobre o [[escudo de Teruel]]*

O escudo d'armas d'a ciudat de Teruel ye formato de tres elementos ovalatos, dos y un, tot dencima d'una cartela. O primero as cuatre barras d'Aragón, de gules sobre fundo d'oro. O segundo, un toro parato d'oro, terrasato de sinople, surmontato d'una estrela de ueito puntas d'oro. O tercero ye de gules, un canyón y un obús d'archent en aspo, surmontatos d'una granada, de plata, encendita de gules, y en punta una pila de seis balas esfericas ordenatas una, dos, tres, y arredol, dentro de filactería a leyenda en castellano que diz M(uy) NOBLE, FIDELISIMA, HEROICA Y VENCEDORA (en aragonés *M(uit) NOBLE, FIDELISMA, HEROICA Y VENCEDORA*). Acolato tot de dos brancas d'olivera, trescruzatas en o suyo naiximiento, de sinople, frutatas d'oro, y como trofeus dos banderas d'Espanya, dos tambors y dos fusils con bayoneta; superato o conchunto d'un murciacalo, con as suyas alas estendillatas, de sable; timbrato de corona ducal.

A suya bandera ye de color roya, con as antigas armas d'a ciudat: un toro surmontato d'una estrela de ueito puntas, rodiato tot de brancas de laurero y timbrato de corona ducal.

A presencia d'o toro y a estrela tien relación con a leyenda fundacional d'o toro y a estrela

## Historia
### Prehistoria y Edat Antiga
En a Edat de Bronce ya bi heba poblacions estables en a zona, habendo-se trobato chacimientos arqueolochicos importants en l**[[Alto del Batán]]'', ''El Cabezo del Arquillo'', ''El Barranco de [[la Guea]]'' u ''El Cabezo de San Cristóbal'', pero estando mas que mas important o chacimiento de ''La Escondilla'', en [[Bellestar (Teruel)|Bellestar]], a on que se troboron restas d'actividaz metalurchicas.

D'as poblacions d'a primera [[Edat de Fierro]] podemos veyer as influencias que tenioron tanto a [[val d'Ebro]] como a [[Meseta castellana]] y mas tardi tamién a [[iberización]] que i plegó dende as costas levantinas. D'ista epoca destacan os chacimientos de ''[[El Rajo|La Muela del Rajo]]'' ([[Bellestar (Teruel)|Bellestar]]), ''Paracuellos'' y ''El Castillejo'' ([[Tortallada]]).

En tiempos d'os [[Ibero|ibers]] yeran a-saber-los os poblatos que yeran esparditos por os cabezos d'os arredols de l'actual Teruel, destacan l**Alto Chacón*, *El Castillejo de San Blas*, *Penya Rubia* y o *Castillejo de Villespesa* u o *Castillejo de Tortallada*. Istos poblatos se trobaban aislatos os uns d'os atros, de traza que yeran fácils d'esfender. As inscripcions que s'han puesto trobar (por eixemplo en [[Penyalba de Bellestar]]) nos amuestran que lingüisticament yera una zona [[idioma celtibero|celtiberica]].

L'[[alfarería]] yera ya a prencipal actividat economica en ista epoca como contrimuestan os furnos que bi heba en belunas d'istas poblacions.

Fue ocupata por os romanos quedando poblacions a on que existioron campamentos ([[Castralbo]] d'o latín *Campamento Blanco*). No bi ha guaires restas arqueolochicas conoixitas d'a epoca, pero si que ye important a villa romana de [[Villespesa]] y mas que mas as suyas ceramicas.

=== Edat Meya ===

A ciudat fue ocupata por l'arabe [[Tarik]], un chicot castiello dito *Tirwal* entre [[Saraqusta]] y [[Cordoba]]. Sieglos dimpués fue conquiesta por as tropas d'[[Alifonso II d'Aragón|Alifonso II]], qui establió l'actual Teruel en l'anyo [[1171]], una chicota población cristiana. Dimpué fue incorporata a o termin de [[Daroca]]. D'ista epoca ye a [[Leyenda d'o toro y la estrela|leyenda fundacional de Teruel]], que recenta o suyo nombre y o suyo orichen. A causa d'a conquiesta de Valencia por os [[almuades]], Alifonso II miró de fortificar a ciudat de Teruel ta organizar dende astí a reconquiesta. Metió a [[Berenguer d'Entenza]] como *tenente* d'a ciudat en octubre d'ixe mesmo anyo. Ya l'[[1 d'octubre]] de [[1177]] prencipió a repoblación con chents prencipalment d'orichen aragonés y [[Navarra|navarro]], dando-li [[fuer]]s y esligando-se de Daroca dende l'inte y estando allora cabeza d'un amplo territorio que encara s'heba de reconquerir.

A ciudat s'heba convertito en muga d'o reino d'Aragón con as tierras musulmanas y asinas ye que dende astí salioron expedicions militars ta a conquiesta d'o [[Rincón d'Ademuz]] ([[1210]]), [[Taifa de Valencia|Valencia]] ([[1238]]) y [[Taifa de Murcia|Murcia]] ([[1266]]). Mas tardi en as [[Guerras d'a Unión]] a ciudat refirmó a o rei [[Pero IV d'Aragón|Pero IV]] estando-li atorgato o títol de *ciudat* o [[7 de setiembre]] de [[1347]].

Mientres os sieglos [[sieglo XIII|XIII]] y [[sieglo XVI|XVI]] a ciudat, con os suyos fueros, tenió a-saber-los enfrentamientos con una monarquía que heba evolucionato enta una forma de gubierno mas autoritaria y centralizadora. O maximo organimo de gubierno teruelano por ixas envueltas yera o concello, una asemblea cheneral de vecins con amplas competencias, mas que mas en l'administracion d'a ciudat. L'orichen d'iste concello se troba en o privilechio que heba atorgato o [[10 de chulio]] de [[1250]] o rei [[Chaime I d'Aragón]], establindo ista autoridat con catorce concellers, encara que en o sieglo XV gosaban estar deciueito. Atro feito politico important estió a celebración entre os anyos [[1427]] y [[1428]] en Teruel d'as [[Corz d'Aragón|Corz Chenerals d'o Reino]] con presencia d'o rei [[Alifonso V d'Aragón|Alifonso V]]. A inspección d'a vida economica d'a ciudat yera afer de l'[[almutazaf]] u [[mayordombre]] qui cusiraba as transaccions mercantils que se i feban, a inspeccions de pesos y medas y o control d'actividaz artesanals.

A población se dividiba en grupos socials con diferent relichión y estatus churidico-fiscal, manimenos toz teneban os mesmos privilechios y fueros. Ye dende metat d'o [[sieglo XIII]] cuan prencipió a fer-se una cherarquización entre a población cristina entre caballers (que yeran d'a clase superior) y a resta de vecins. [[Chudieus]] y [[Moros (pueblo)|moros]] viviban en os suyos respectives barrios, deseparatos d'a resta d'a población y organizatos en [[alchama]]s. En iste sieglo, debito a la división social habió a-saber-los conflictos internos en a ciudat.

En epoca medieval a ciudat de Teruel y a suya redolada yeran una d'as zona [[Ganadería|ganaderas]] mas importants d'o reino, destacando mas que mas a suya cabanya lanar, favoreixita por estar zona de paso enta os pastos d'hibierno en [[Tortosa]] y Valencia. Allora os pastors y ganaderos teruelanos s'agrupaban en una chunta u ligallo ta esfender os suyos intreses.

Culturalment cal destacar o *"Estudio d'Artes"* que existió en a ciudat dende l'anyo [[1396]] y que pendeba economicament y administrativa en o concello.

=== Edat Moderna ===

En l'anyo [[1482]] os reis [[Ferrando II d'Aragón]] y [[Isabel I de Castiella]] churan os fueros d'a ciudat de Teruel, establindo-ie dos anyos dimpués a [[Inquisición]]. A ciudat s'oposaba a ista institución por lo que bi habió disturbios cheneralizatos encabezatos por o Concello. Dimpués d'un seche en a ciudat, con [[Juan Garcés de Marciella]] como capitán nombrato por o rei Ferrando II, s'imposó a Inquisición y se cremó a toz os [[cap]]es d'a rebelión. Mientres tot o [[sieglo XVI]] a ciudat luitó por a esfensa d'os suyos fueros debant d'una monarquía que se feba cada vegata mas [[absolutismo|absolutista]]. Tamién contrebuyó Teruel en as [[Alteracions de 1591]], esfendendo os [[fueros d'Aragón]] en Zaragoza. A consecuencia estió que beluns d'os suyos habitants fuoron enforcatos por fer parti d'a [[rebelión]] contra o rei [[Felipe I d'Aragón|Felipe I]].

A población d'a epoca que apareixe en o [[fogache de 1495]] ye de 392 vecins. A economía se basaba prencipalment en l'agricultura y a ganadería, fendo-se a [[transhumancia]] enta tierras d'o [[reino de Valencia]], estando amás as relacions comercials mas frecuents con iste reino que con a ciudat de Zaragoza. En a industria destacaban os [[pelaire]]s y os fabricants de panyos de lana.

En a [[Guerra de Succesión espanyola]], Teruel refirmó a [[Felipe IV d'Aragón|Felipe V]], encara que a la fin os fueros fuoron abolitos por iste rei como en a resta d'os reinos d'Aragón, Valencia, Mallorca y o Prencipau de Catalunya por os [[Decretos de Nueva Planta]]. En l'anyo 1775 Teruel consigue o privilechio de voto en as Corz de Castiella que heba perdito dende a desaparición d'as institucions aragonesas por os Decretos de [[1707]]. Ye un d'os trece [[correchimiento]]s en que se trestalla o Reino d'Aragón.

A población creixió una mica en tot o [[sieglo XVIII]], estando en l'anyo [[1776]] de 1.015 vecins.

=== Edat Contemporania ===
Dende l'anyo [[1833]] Teruel ye capital d'a provincia d'o mesmo nombre, estando dende allora centro administrativo, chudicial, docente, comercial y de comunicacions. En as dos anteriors divisions provincials, la de [[Chusé Bonaparte]] de [[1810]] y la d'o Trienio Constitucional de [[1822]], a provincia teneba una grandaria menor, ye por ixo que en trobar-se a capital una mica descentrata bellas zonas d'as suya provincia se troban una mica luent y mal comunicatas. 

Mientres a [[Guerra d'o Francés]] a ciudat estió fidel a o rei [[Ferrando VI d'Espanya|Ferrando VII]], alentatos por o Capitán Cheneral d'Aragón [[José de Palafox y Melzi|José Palafox]]. As tropas francesas a o mando d'o Mariscal [[Louis Gabriel Suchet|Suchet]] ocuporon Teruel, setiando dimpués a ciudat as tropas de [[Pedro Villacampa y Maza de Lizana|Villacampa]] que heban redotato a os refuerzos franceses que se trobaban en [[Caudet]].

En l'anyo [[1835]] se construyió o puent d'a Reina ta unir a ciudat con os *"Llanos de San Cristoval"* y en l'anyo [[1858]] ye cuan se mete en l'alto d'una columna en a plaza Mayor u d'o Mercato o emblema d'a ciudat *O Torico*

En as [[Guerras Carlistas]], a capital estió fidel a os isabelinos debant d'o poder carlista d'o [[Mayestrato]], nunca a capital fue menazata por o cheneral [[Ramón Cabrera]], encara que sí se facioron expedicions [[reyalista]]s ta safocar l'acoso carlista sobre a Tierra Baixa, y aduyar en o seche que bi habió en [[Alcanyiz]] en [[1838]]. Mientres a [[Tercera Guerra Carlista]] a ciudat fue atacata por [[Marco de Bello]] y o [[Alfonso Carlos de Borbón y Austria-Este|infante Alfonso]] con numerosas tropas pero fracasoron y nomás pudioron dentrar en os arrabals d'a ciudat.

En [[1901]] plega ta Teruel o ferrocarril, construindo-se-ie a escalinata neomudéchar, obra d'o incheniero [[José Torán]], ta unir a [[gara]] con o centro urbán.

==== Guerra Civil ====
:*Se veiga tamién l'articlo sobre a batalla de Teruel.*
Teruel adquirió trista fama mientres a [[Guerra Civil Espanyola|Guerra Civil]], en estar o escenario d'a dita [[batalla de Teruel]]. Habendo cayito en mans d'os sublevatos a o comencipio d'a guerra, estió a sola ciudat presa por a Republica y posteriorment reconquerita por as tropas de Franco (o [[22 de febrero]] de [[1938]]). A ciudat quedó practicament destruita.

O plan de l'alto mando [[Exercito Popular Republicano|republicano]] yera metigar una mica a presión que os nacionals yeran fendo sobre [[Madrit]], a capital d'a republica, y sobre as zonas que controlaban en o frent norte. Ta ixo miroron de reconquerir Teruel allora en mans d'os sublevatos, representando una amenaza ta o Levant que yera zona republicana. Emplegoron 12 [[División (militar)|divisions]] de l'[[Exercito Popular Republicano]] con bels 110.000 soldatos en a operación.

A ofensiva republicana sobre a ciudat prencipió por a zona de [[Corbalán]] o [[15 d'aviento]] de [[1937]], baixo o mando d'o cheneral [[Vicente Rojo Lluch]]. En prencipiar se facioron bels bombardeyos a posicions estratechicas que i yeran amanatas a la ciudat, prencipalment nudos de comunicacions, y tamién bombardeyos a o mesmo casco urbán d'a ciudat. D'atra man, os nacionals, a o mando d'o coronel [[Domingo Rey d'Harcourt]], yeran tanimientres parando a esfensa con os poquez efectivos que'n teneban. No yeran mas de 5.000 hombres, estando os puntos mas fuertes d'a suya esfensa l'edificio de Comandancia d'a plaza Sant Chuan y o seminario, puestos a on que tamién se'n fuoron as chents d'a ciudat t'acubilar-sen d'os bombardeyos. Amás i plegoron bels 1.500 civils y 1.759 militars d'aduyar en a esfensa.

En plegar ta os arredols d'a capital, as fuerzas d'a Republica prencipioron a parar l'[[artillería]] sobre o centro d'a ciudat, estricallando de tot as zonas de mayor resistencia. Os combates en as carreras d'a ciudat yeran cuerpo a cuerpo, feito que fació que muitos civils estasen embrecatos en istas acions. O [[Exercito Popular Republicano]] gosaba ubrir brecas en as parez d'as casas mugants, chitando granadas y matando a muita población civil, pero enantando asinas a escape, ya que no podeban fer-lo por as carreras, en as que se trobaban os militars enemigos.

A ciudat rebla o [[8 de chinero]] de [[1938]], ante o seche republicano y tamién debito a las baixas temperaturas que facioron encara mas dificils as operacions. As tropas republicanas prenioron a [[Domingo Rey d'Harcourt]] y a qui allora yera bispe de [[Diocesi de Teruel-Albarracín|Teruel-Albarracín]] [[Anselmo Polanco]], qui sería fusilato en [[Pont de Molins]] o [[7 de febrero]] de [[1939]], cuasi a la fin d'a guerra.

A respuesta d'as fuerzas nacionals heba prencipiato o [[31 d'aviento]] con bombardeyos aerios por orden de [[Rafael García Valiño]]. Y o [[2 de chinero]] se situan os Nacionals en os alrredols d'a ciudat, encara que dica o [[7 de febrero]] no pueden dentrar-ie, con una fuerte ofensiva d'artillería y o refirme por aire d'a [[Lechión Condor]], zarrando asinas o seche o día 20. Atamas d'os esfuerzos Republicanos, o 22 a ciudat rebla, con a presa de cuasi 15.000 presoners y numeroso material belico. D'ista traza se torna a un estato en o frent pareixito a l'anterior a la operación. Con Teruel recuperata ta a zona Nacional, y unas perduas muit grans en hombres y material ta a Republica, sin d'haber conseguito os suyos obchectivos inicials, nomás retrasando a dentrata final de Franco en Madrit.

A la fin con a nueva ofensiva Nacional en Aragón dica a [[Mar Mediterrania|Mediterrania]], en marzo de [[1938]], aproveitando l'acumulación de fuerzas en Teruel, o frent s'aluenya d'a capital. Y chino chano s'irá normalizando a vida en a ciudat, que yera cuasi de tot estricallata, dimpués de dos seches. Un dato intresant ye que en a batalla de Teruel s'emplegó por primera vegada, y como preludio d'o que ocurriría en a [[Segunda Guerra Mundial]], l'avión alemán [[Junkers Ju 87|Ju 87]] *Stuka*.

En rematar a guerra prencipian os treballos de reconstrucción. Ista actividat duró dica meyatos d'os anyos 50. Entre os que s'aproveitó ta dotar a Teruel de mayors espacios ubiertos y racionalización de carreras. A suyas prencipals actuacions estioron o Seminario y arredols. A carrera y Plaza de Sant Chuan y o conchunto de l*'Óvalo*.

== Toponimia ==
=== Orichen prerromano ===
O suyo nombre se remonta a una radiz prerromana, probablement o [[Luengas celtas|celta]] *TUROS*, que se repite muito en toponimos d'o sud d'a provincia y que apareixe en as inscripcions celtiberas de [[Penyalba de Bellestar]]. Bi ha muitos toponimos en os países antigament celtas con esta radiz, como [[Zúrich]] < *TURICIUM*, pero lo que mas li se pareix ye *Borgo Turola* en o norte d'[[Italia]]. Esta radiz se presenta en iste zaguer toponimo [[italia]]no y en Teruel con a terminación -OLUS, o deminutivo [[latín|latino]] que evolucionó ta l'aragonés *-uelo*/*-uel* y o [[idioma mozarabe|mozarabe]] *-uel*. En un [[ara]] trobata en a localidat de [[Pías (Maceda)|Pías]] ([[Maceda]], [[provincia d'Ourense|Ourense]]) bi ha referencias a lo dios galaico *Torolvs* *Combiciegvs*. En [[Castro Candelas]] ([[provincia d'Ourense|Ourense]]), se trobó una iscripción que i posaba *REVVE ANA/BARAECO /AFER ALBINI /F(ilius) *TVROLVS* /V(otum) S(olvit) L(ibens) M(erito)*.

Bels autors sindembargo relacionan Teruel con l'antiga *Turba*, capital d'os antigos [[turboleta]]s.

=== Formas medievals ===
A evolución natural de *TVROLUS* seguindo a fonetica d'os [[luengas iberorromanicas|iberorromances]] centrals ye *Toruelo* (a *u* puet evolucionar ta *o* como en *FURCA* > *forca*), y la O curta latina diftonga ta -ue-:
* *TUROLUS* > **TUROLO* > **Toruelo*.

O [[idioma mozarabe|mozarabe]] local teneba una tendencia a perder a *-o* final n'estas terminacions ([[Bunyuel]], [[Aranyuel]], [[Estercuel]], [[Almochuel]], [[Exatiel]], [[Castiel Fabib]], [[Caudiel]]), tendencia que heredó l'[[aragonés medieval]] (que ya teneba en o mesmo [[Prepireneu]] como ilustra o toponimo [[Pedruel]]), y que tamién prenió d'os repobladors [[occitans]]:
* *Toruelo* > *Toruel* / *Teruel*

En fuents [[arabe andalusí|arabes andalusís]] trobamos *Tiruwal* en o *Muqtabis V* de [[Ibn Hayyan]] (987-1076), un sieglo enantas d'a [[reconquiesta]] de [[1170]] y *Tiruwl* en [[Al-Udri]].

O pareixito fonetico con o *Toro* favoreixió a [[Leyenda d'o toro y a estrela|leyenda fundacional]] d'[[Alifonso II d'Aragón|Alifonso II]] perseguindo lo Toro. Amás d'istas en os textos medievals latinos y romances s'escribiba de muitas trazas, a sobén as latinizatas *Torol*, *Turol*, *Terol*. Como en [[Idioma catalán|catalán]] o sufixo latino -OLUS no diftonga y pierde a vocal final romanz, en catalán o toponimo s'adapta con una d'estas zagueras, prenendo-ne *Terol*.

A trasformación d'a "o" romanz en "y" ye normal en l'aragonés dende a [[Edat Meya]] (*Semontano*, *Hespital*, os lugars de *Terrient* y *Segorb*). O [[Idioma castellano|castellano]] prenerá a forma d'o toponimo que será mas común a fins d'a [[Baixa Edat Meya]]: *Teruel*.

=== Denominación en aragonés actual ===
En [[Idioma aragonés|aragonés]] o [[diftongo]] -ue- desembolica a sobén una *g* cuan va dimpués de *r*, o que se conoixe como [[Protesi velar en l'aragonés|protesi velar]]. Son pronunciacions con protesi velar as palabras y toponimos *esquirgüelo*, *Pallargüelo*, *Cirgüello*, [[Villargüé]], [[Argüés]], etcetera..), protesi que en a grafía de l'[[Academia de l'Aragonés]] no se representa.

Ye posible sentir a pronunciación *Tergüel* con protesi velar en [[aragonés baixorribagorzano|baixo-ribagorzano]], y tamién en zonas de l'este d'Aragón a on se charra [[castellano d'Aragón|castellano]]. Bi ha una [[ixota]] de zaguers d'o [[sieglo XIX]] con esta pronunciación:


Antiparte, en bella parla [[churro|churras]] ye *Tergüel*, *Teregüel* u *Tregüel*. En textos romances baixo-medievals d'a zona de *Rubihuelos*, actual [[Rubielos de Mora]] s'escribiba *Terhuel* y *Noguerhuelas* con una h que representaba precisament la [[Protesi velar en l'aragonés|protesi velar]] *g* de debant o diftongo *ué*.

== Demografía ==
Teruel ye a capital de provincia con menor población d'o [[Espanya|Estato Espanyol]], con 35.675 habitants en l'anyo [[2014]]. Amás ye a capital con un menor porcentache de población entre os 15 y os 29 anyos y a capital con o indice mas alto de personas mayors de 65 anyos.



En o período [[1900]]-[[1991]] os datos se refieren a población de feito. Dende [[1996]] se fa servir o nuevo sistema de chestión contina y informatizata d'os Padrons municipals, basato en a coordinación de toz ellos por parti de l'INE.

Dende l'anyo [[1860]] a evolución d'a población ha estato cheneralment positiva, excepto dica 1887 cuan a población baixó de 10.432 a 9.423. En o [[sieglo XX]] a población puyó en toz os [[cens]]os que se facioron pasando de 10.979 habitants en [[1900]], dica los 18.745 en [[1950]], los 26.495 en [[1980]] y los 29.320 en [[1998]]. Encara que no ha estato un gran creiximiento si que s'ha mantenito constant.

Manimenos si que se puet charrar d'una grieu despoblación en a suya provincia que teneba 246.000 habitants a prencipios d'o [[sieglo XX]] y continó baixando dica 236.000 en [[1950]], 170.284 en [[1970]] y nomás 136.840 en [[1998]]. Muita d'ista población se'n fué ta la capital, por ixo lo ratio de población de Teruel respective a la suya provincia creixió en iste sieglo dende un 4,3% a prencipios de sieglo dica un 15,4% en [[1976]] y 22% en [[1998]]. Ye amás a sola provincia d'o Estato a on que mueren mas personas que naixen.

=== Chentilicio ===
O [[chentilicios en l'aragonés|chentilicio]] d'os habitants de Teruel y tamién d'a suya provincia ye en [[idioma aragonés|aragonés]] "terolano" u "teruelano". En castellano o chentilicio ye *"turolense"*, que ye un [[cultismos|cultismo]]. Tamién existe a forma *"turboleta"*, introducida dende ambients cultos clasicistas baixo a suposición que os turboletas vivioron en Teruel, pero que no tien guaire emplego.

== Cheografía ==

Teruel se situa en a [[fuesa tectonica|fuesa]] de [[fuesa de Teruel|Teruel]], que la [[falla de Concut]] creba posando-la en contacto con la [[fuesa de Xiloca]], definindo una [[depresión de Calatayú-Teruel]]. Los ríos [[río Xiloca|Xiloca]] y [[Río Guadalaviar|Guadalaviar]] proveitan estas fuesas, dirinchindo-se lo segundo ta la plana [[País Valenciano|valenciana]]. Ye rodiata por os macizos y serranías de [[Serranías de Gúdar|Gúdar]], [[Macizo de Chabalambre|Chabalambre]] y [[Serranía d'Albarracín|Albarracín]], lo que fa que os suyo clima sía extremo.

Se troba a 915 metros d'altaria sobre o [[livel d'a mar]], en un [[tozal]] chunto a o Guadalaviar a un kilometro d'o [[forcallo]] d'iste río con l'[[río Alfambra|Alfambra]].

A suya situación ye estratechica por estar en o nugo de comunicacions entre as [[val]]s de [[río Xiloca|Xiloca]], [[río Alfambra|Alfambra]], [[río Millars|Millars]] y [[río Guadalaviar|Guadalaviar]], punto d'acceso d'a Meseta y d'Aragón a l'antigo [[Reino de Valencia]].

=== Morfolochía y estructura urbana ===

Encara s'alzan restas d'a viella [[muralla]] que cletaba la ciudat de Teruel en epoca medieval. Yeran siet as [[puerta]]s que s'ubriban en o muro encara que hue nomás se conoixe a suya antiga ubicación. Actualment se puet veyer en o plan de Teruel l'aria perteneixient a la dita ciudat medieval. As carreras d'o casco historico, a-saber-lo estreitas, cuasi no s'han adaptato a los tiempos modernos, fendo difícil a vegatas o paso d'o trafico. O casco antigo se puet dividir en dos por l'eixe que forman as carreras d'o Salvador, plaza de Castiella y a carrera d'o Tozal, corazón d'a ciudat y puesto a on que se trobaba d'antis mas o mercato. O sector norte ye formato por carreras irregulars que s'endrezan perpendicularment a lo dito eixe. D'atra man o sector sud yera l'antiga [[chudería de Teruel|chudería]], situata en o cobalto d'a ciudat, as suyas carreras son radials y converchen en a plaza. En cheneral o plan de Teruel nos charra d'una ciudat cristiana de nueva planta. Pareixe que en Teruel no bi habió [[morería]], ya que dengún d'os suyos barrios tien a estructura d'as carreras estreitas y irregulars caracteristicas d'os barrios [[Al-Andalus|andalusins]].

No bi habió guaires modificacions en o casco urbán de Teruel dica o [[sieglo XVIII]] cuan s'espaldó a parti mas amanata a lo Guadalaviar ta enamplar o camín reyal que iba enta Valencia. Dimpués se facioron atras obras, ya difuera d'as murallas, construindo-se desanches arredol d'a ciudat. A población prencipia a enamplar-se por a parti oriental, amaneixendo asinas barrios como lo de *Cuevas del Siete* u os barrios de *Sant Julián* y o Rabal a lo sud, frent a lo Tozal.

A ciudat moderna s'estendilló a l'atro canto d'o primitivo tozal a on que ye a ciudat viella, gracias tamién a lo *Viaducto*, que permite unir as dos marguins. Astí se construyioron tamién a [[plaza de toros]] y o estadio de [[Pinilla]], construindo-se primero casas unifamiliars a prencipios d'o [[sieglo XX]] y creyando-se dimpués o barrio d'o *Ensanche*, con as suyas prencipals carreras radials enta o *Viaducto*

O río Guadalaviar ha estato un obstaclo important que no ha permitito que a ciudat s'estendillase muito enta l'ueste. As prencipals edificacions d'ista marguin d'o río son bellas industrias y urbanizacions modernas.

Asinas pues a morfolochía urbana d'a ciudat de Teruel ye de tipo radioconcentrico, adaptando-se a lo suyo entorno y prenendo como eixes radials as suyas prencipals vías de comunicación como son as carreteras de [[Zaragoza]], [[Murviedro]] y [[Alcanyiz]].

Respective a la tipolochía d'as suyas edificacions, cal decir que, encara que l'altaria d'istas ye prou variable, nunca no blinca d'os 13 pisos. Os edificios mas altos se troban en o Ensanche, estando a *torre de Teruel* en l'Avenita Ruiz Jarabo l'edificio mas alto d'a ciudat, con 13 pisos.

=== Hidrografía ===
Trescruzato por o [[río Guadalaviar]], se troba a man d'o [[forcallo]] que forma iste río con l'[[río Alfambra|Alfambra]] y dende a on que tamién gosa conoixer-se a lo primero d'istos dica la suya desembocadura en a ciudat de Valencia como lo [[río Turia]].

=== Mugas ===
O suyo termin municipal muga con [[La Puebla de Valverde]], [[Cubla]], [[Bellestar (Teruel)|Bellestar]], [[Rubials]], [[Albarracín]], [[Cella]], [[Celadas]], [[Alfambra]], [[Peralellos]], [[Cuevas Labradas]] y [[Corbalán]].

=== Barrios ===
Se puet dividir a ciudat de Teruel en dos zonas esferenciatas, a marguin oriental d'o [[río Guadalaviar]] a on que se troban a mayor parti d'os barrios d'a ciudat y o suyo nuclio historico y a marguin occidental a on que podemos trobar prencipalment zonas industrials y urbanizacions de nueva construcción.

En a marguin oriental se situa o [[casco historico (Teruel)|casco historico]] d'a ciudat y arredol d'iste una serie de barrios como son o [[barrio d'o Carmen (Teruel)|barrio d'o Carmen]], [[Cuevas del Siete]], [[Los Baches]], [[Los Arcos (barrio de Teruel)|Los Arcos]], [[El Carrel]], o [[Rabal (Teruel)|Rabal]] u [[Sant Julián (Teruel)|Sant Julián]].

En ista mesma marguin, pero deseparatos d'a resta d'o casco urbán por a rambla de *Sant Julián*, se troban os modernos barrios d'o [[Ensanche (Teruel)|Ensanche]] y [[Fuentfresca (Teruel)|Fuentfresca]]. Entre as urbanizacions que se troban en a periferia de Teruel son a *Laguna*, o *Tubo*, *Los Arreñales*, *La Guía*, *Cerro Alcaldes*, *La Florida*, *Pinilla*, *Los Aljezares*, *Sagrada Familia*, *Viñas de Sant Cristoval*.

En a marguin occidental d'o Guadalaviar destacan o [[barrio d'o Jorgito]] y a Urbanización Pinar de la Muela.

Entre os [[poligono industrial|poligonos industrials]] cal destacar o poligono de La Paz que se troba chunto a la N-234.

=== Barrios rurals ===
Amás d'os barrios urbans, fan parti d'o municipio de Teruel os [[barrios rurals]] d'[[Aldeyuela]], [[Val de Cebro]], [[Villespesa]], [[Villalba Chusana]], [[Lo Campiello]], [[Castralbo]], [[Caudet]], [[Concut]], [[La Guea]], [[Sant Blas (Teruel)|Sant Blas]], [[Tortallada]] y despoblato d'a [[Gasconiella]].

=== Clima ===

O [[clima]] de Teruel ye un [[clima mediterranio]] continental de montanya. En [[verano]] as [[temperatura]]s son suaus, encara que con muita oscilación termica, y en [[hibierno]] son fredas, con minimas muit baixas que a vegatas baixan d'os -10º. A [[temperatura meyana]] d'o mes de chinero ye de 3º y la de agosto de 21,9°, estando a meya anyal de bels 10,5°

As precipitacions tienen o suyo minimo en hibierno y o maximo a la fin d'a [[primavera]]. Debito a lo suyo [[clima continental]] no son guaire abundants, recullendo-se-ie bels 400&nbsp;mm. anyals.



Los records de temperatura rechistratos en l'[[Observatorio de Teruel]] son os 39,3º d'o [[4 d'agosto]] de [[2007]] y os -19,0º d'o [[26 d'aviento]] de [[2001]].

== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>

</center>

=== Alcaldes ===




== Economía ==

L'actividat economica en a capital s'orienta a la [[industria]] (con bels 1.832 treballadors) y a construcción (con bels 1.032), encara que o prencipal sector ye o [[sector servicios]] con mas de 8.290 treballadors. Manimenos a poca población d'a ciudat fa que a suya actividat economica no tienga prou dinamismo, estando una ciudat d'emigración en cuentas d'una ciudat receptora de población.

Existen cuantas explotacions ganaderas y industrias carnicas, adedicatas prencipalment a lo bestiar [[porcino]], t'abastir o mercato de productos carnicos con denominación d'orichen, amás d'industrias de fabricación de [[prenso]] y abonos derivatos.

Atro tipo de industrias importants en Teruel son, por eixemplo, as relacionatas con l'[[automobil]], as industrias de transformación de productos [[Ceramica|ceramicos]] y [[menería|meneros]] y a industria forestal<. Entre as 230 industrias que se i pueden trobar, destacan prencipalment as chicotas. O prencipal [[poligono industrial]] ye *La Paz*, chunto a la carretera de Zaragoza, con 579.256 [[m²]] de superficie industrial en a suya primera fase y 620.055 m² en a segunda.

A importancia d'o sector servicios se troba en o feito de que Teruel ye a capital administrativa tanto d'a suya comarca como d'a suya provincia. Encara que no bi'n ha muitos, son mas de 1.300 os comercios u [[botiga]]s que se troban en a ciudat.

=== Turismo ===

Os prencipals atractivos turisticos d'a ciudat son o conoixito mudéchar teruelano y os Amants de Teruel. As calendatas con mayor afluencia de turistas en a ciudat gosan estar as fiestas de *la Vaquilla*, os Amants y a [[Semana Santa]] prencipalment. A ciudat tien un rete d'hotels de tres estrelas que permite agüespar a os suyos vesitants.

O *Palacio de Congresos y Esposicions de Teruel* tamién aculle tot tipo de ferias y congresos, d'entre as que destacan a *Feria d'o Pernil* y o *Salón d'os Amants*.


== Educación ==
Teruel ye a población a on que se concentran toz os centros d'amostranza superior d'a comarca, con cuantos Institutos d'Amostranza Segundaria y [[Formación Profesional]] y tamién o campus d'a [[Universidat de Zaragoza]] que incluye as titulacions de [[psicolochía]], [[artes politas]], ciencias d'o treballo, [[humanidaz]], relacions laborals, machisterio y as inchenierías tecnicas en [[informatica]] y [[telecomunicacions]].

== Arte y cultura ==
=== Molimentos ===
En Teruel se puet trobar una important muestra de molimentos de totas as epocas dende a [[Edat Meya]] dica o [[modernismo]], pasando por o [[renaiximiento]] u o [[barroco]]. Contino apareixen os molimentos mas importants clasificatos por epocas.

==== Teruel medieval y mudéchar ====


* Entre os molimentos medievals d'a ciudat de Teruel cal destacar os que son incluyitos en o conchunto de l'[[Mudéchar aragonés|arquitectura mudéchar aragonesa]] declarata por a [[UNESCO]] como [[patrimonio d'a Humanidat]]:
** A *Seu de Santa María*, ye una d'as pocas [[Seu bispal|seu]], chunto con a de [[Tarazona]], construitas en estilo mudéchar. Son Patrimonio d'a Humanidat dende [[1986]] o [[teito]] y [[cimborio]] y a suya [[torre]]. O suyo orichen se troba en a ilesia de Santa María de Meyavilla d'estilo [[arte romanico|romanico]] que prencipió a construir-se en [[1171]] y remató con a construcción d'a torre mudéchar en [[1257]]. Dimpués a ilesia evolucionaría dende o romanico dica o mudéchar, pasando por atros estilos como lo [[arte gotico|gotico]]. A suya frontera neo-mudéchar la fació lo catalán [[Pablo Monguió Segura|Pablo Monguió]] en [[1909]].
** A *torre y ilesia de Sant Pero*. A torre ye d'a mesma epoca que a torre d'a seu. En a ilesia destacan l'[[abside]] gotico-mudéchar y a nau interior con o suyo [[retablo]] mayor. O conchunto ye patrimonio d'a Humanidat dende [[1986]]. Ista ilesia ya existiba en [[1196]], encara que actualment lo mas antigo que se conserva ye a suya torre. O suyo retablo mayor que en grandaria ye parellán a lo d'a seu, puet estar obra de [[Cosme Damián Bas]] (meyatos d'o [[sieglo XVI]]) encara que no se conoixe guaire bien o suyo orichen. O retablo mas important ye l'adedicato a los [[Santos Cosme y Damián]], obra de [[Gabriel Joli]] ([[1537]]), y se troba en a capiella que se diz d'os *Amants* ya que ye astí a on que se troboron as momias d'os [[Amants de Teruel]] en [[1555]].
** A *torre d'a ilesia de Sant Martín* que data d'o [[sieglo XIV]], construita en una ilesia que ya existiba dende [[1196]]. Ye de planta cuadrata y por debaixo d'o suyo [[Arco (arquitectura)|arco]] pasa una carrera. O suyo contrafuerte de [[piedra picata]] ye obra de [[Pierres Vedel]] y fue construito en o [[sieglo XVI]]. Tamién patrimonio d'a Humanidat dende l'anyo 1986. A ilesia se situa chunto a lo *Portal de l'Andaquilla*. Destacan bellas pinturas d'o [[sieglo XVII]] que s'alzan en ista ilesia, copias de Carracci y Guercino y un lienzo de Santa Teresa, obra de Bisquert.
** A *torre d'a ilesia d'o Salvador* ye amás tardana d'as torres mudéchars d'a ciudat y talment por ixo reculle y desarrolla mas elementos d'iste tipo d'arquitectura. Como as tres anteriors ye patrimonio d'a Humanidat dende 1986.
* A [[ilesia d'a Mercé de Teruel|ilesia d'a Mercé]] ye d'estilo mudéchar d'o [[sieglo XVI]] encara que a suya torre ye d'estilo barroco. O suyo retablo de [[Sant Chorche]], d'autor desconoixito pero a sobén atribuito a [[Jerónimo Martínez]] ([[1525]]), tien un gran intrés iconografico.
* Tamién cal destacar entre l'arquitectura civil medieval l'[[alchub]], construito en [[1373]].
* A *ilesia de Sant Francisco* ye d'estilo [[arte gotico|gotico]], fue construita en l'anyo [[1392]]. A suya nau ye de 5 trampos, destacando amás en l'exterior as politas [[finestra]]s ochivals y as suyas dos portaladas. Feito construir entre os anyos [[1391]] y [[1402]] por o arcebispe de Zaragoza [[García Ferrández d'Heredia]], naixito de Teruel. Obra d'os mayestros [[Conrat Rey]] y Gonzalvo de [[Vilvo]].
* O *torretón d'Ambeles* que feba parti d'a [[muralla]] d'a ciudat. Yera un d'os 40 torretons que bi heba y se construyió entre [[1475]] y [[1525]].

==== Teruel renaixentista ====

* *Los Arcos*, d'o [[sieglo XVI]], protechito legalment dende [[2007]] con a suya declaración como *Bien d'Intrés Cultural*. Ye una obra [[renaixentista]], construito por Pierres Vedel ([[1537]]-[[1558]]) y tien 150 arcos. Amás de transportar l'augua teneba la función de unir a ciudat con o suyo rabal, permitindo lo paso de peatons.
* A *Casa de la Comunidat*, edificio a on que hue se troba o Museu Provincial. Construita por [[Juan de Rigol]] y [[Pedro de Heredia]] en l'anyo [[1542]] yera la seu d'as institucions politicas que gubernaban a [[Comunidat de Teruel (medieval)|Comunidat medieval de Teruel]]. Tien 18,65 metros de [[frontera]] y 38,50 metros de fundo. A suya frontera tien una [[altaria]] de 14,84 [[metros]]. Dende [[1974]] ye Molimento Historico Artistico de caracter Nacional.
* O *Palacio Bispal*, se prencipio a construir en o [[sieglo XVI]], pero se remató en o siguient sieglo. Ye l'actual seu d'o [[Museu Diocesano de Teruel]].

==== Teruel barroco ====
* *Palacio d'o marqués de Tosos*, protechito legalment dende [[2005]] con a suya declaración como *Bien d'Intrés Cultural*. Ye un edificio de finals d'o [[sieglo XVII]], d'estilo [[Arte barroco|barroco]], encara que esviellato en o [[sieglo XX]].
* A *ilesia de Santa Tresa*, d'o [[sieglo XVII]], d'una [[Nau (arquitectura)|nau]], con [[Crucero (arquitectura)|crucero]] y [[cupula]], y [[Vuelta (arquitectura)|vuelta]] de meyo canyón con [[luneto]]s.
* A *ilesia d'as Claras*, ya existiba en o [[sieglo XIV]]. Ilesia de tres naus, destruita mientres a Guerra Civil. Destacan os suyos frescos, obra de [[Vicente Vidal]].
* A *ilesia parroquial de Sant Andreu*, de tres naus con crucero acubilato de cupula y [[pichina]]s adornatas con os blasons d'os Munyoz. Destaca o [[retablo]] de l'[[altar mayor]], d'estilo [[rococó]] d'a segunda metat d'o [[sieglo XVIII]].
* A *ilesia de Sant Miguel*, tien planta de tres naus con vuelta de meyo canyón con lunetos y cupula sobre o crucero. A suya obra mas important ye o retablo mayor de [[Francisco Moya]] ([[1750]]-[[1755|55]]).

==== Teruel modernista ====

* [[Casa Ferran (Teruel)|Casa Ferran]], en a carrera Nueva numero 4. Edificio de [[1910]] seguntes disenyo de l'[[arquitecto]] [[Catalunya|catalán]] [[Pablo Monguió Segura]], d'estilo [[Modernismo|modernista]]. Ye protechita legalment dende [[2006]] con a suya declaración como *Bien d'Intrés Cultural*.
* [[Casa La Madrilenya (Teruel)|Casa La Madrilenya]], en a plaza Carlos Castel numero 8. Edificio de [[1912]] seguntes disenyo de l'[[arquitecto]] [[Catalunya|catalán]] [[Pablo Monguió Segura]], d'estilo [[Modernismo|modernista]]. Ye protechita legalment dende [[2006]] con a suya declaración como *Bien d'Intrés Cultural*.
* [[Casa Lo Torico (Teruel)|Casa Lo Torico]], en a plaza Carlos Castel numero 13. Edificio de [[1912]] seguntes disenyo de l'[[arquitecto]] [[Catalunya|catalán]] [[Pablo Monguió Segura]], d'estilo [[Modernismo|modernista]]. Ye protechita legalment dende [[2006]] con a suya declaración como *Bien d'Intrés Cultural*.
* O *Viaducto Nuevo*, obra d'os incheniers Hué, Liñán y Carlos Castel de l'anyo [[1929]].
* As *Escaleretas neo-mudéchars*, construitas entre 1920 y 1921 con l'obchectivo d'unir a [[gara]] con o centro d'a ciudat. En o suyo cobalto se puet veyer un relieu, obra de l'artista [[Aniceto Marinas]].
*Plaza de toros, construyida en [[1935]] en estilo neo-mudéchar.

=== Museus ===


* O *Museu Provincial de Teruel* que se troba situato en a Casa de la Comunidat, antiga seu d'a [[Comunidat de Teruel (medieval)|Comunidat medieval de Teruel]]. Se i puet trobar una sobrebuena colección d'[[etnolochía]], [[prehistoria]] y [[arqueolochía]] d'a provincia de Teruel.
* O *Museu Diocesano d'Arte Sacro de Teruel*, situato en o Palacio Episcopal, incluye dos salas con coleccions de pinturas y esculturas de diferents epocas. L'edificio ye d'o [[sieglo XVI]] y o museu s'inauguró en 1984 por [[Damián Iguacén]], allora [[Diocesi de Teruel y Albarracín|bispe de Teruel]].
* *Dinópolis*, o parque paleontolochico mas gran d'[[Europa]], con a suya seu prencipal en a ciudat de Teruel. Amás d'as esposicions de fósils, en iste parque tematico tamién bi ha espectaclos y atraccions.

=== Parques y chardins ===

Son poquetas as zonas verdas publicas que bi ha en a ciudat de Teruel. Entre istas cal destacar o [[parque de los Fueros]] que ye o mayor espacio verde d'a ciudat, os chardins d'a *Ciudad Escolar*, o chardín d'a Glorieta, os chardinez que bi ha chunto a la Escalereta debant d'a [[gara]], un chicot parque en Fuentfresca y belatras chicotas arias verdas en as carreras d'o Ensanche, Fuenfresca y chunto a las carreteras d'Alcanyiz y Zaragoza. D'atra man as urbanizacions de *las Viñas* y *Pinar de la Muela* tienen asaberlas zonas verdas de propiedat privata.


=== Fiestas ===


* As suyas fiestas patronals, as *Fiestas de l'Ánchel*, conoixitas popularment como a *Vaquilla del Ángel* u simplament *La Vaquilla* ("a [[vaqueta]]" en aragonés), se celebran a primera quincena de chulio. Destacan en istas fiestas os toros ensogatos, as charangas y l'ambient de borina que bi ha en tota la ciudat. L'acto prencipal ye o "toque d'o campanico" y a mesa d'o "panyuelico" a lo Torico. En istas fiestas se remera o establimiento d'a ciudat medieval de Teruel, o [[Leyenda d'o toro y la estrela|mito d'o toro y a estrela]].
* As *Vodas d'Isabel de Segura* se celebran toz os anyos dende [[1996]] o tercer cabo de semana de febrero. Ye una fiesta en homenache a los [[Amants de Teruel]], Juan Martínez de Marciella, dito popularment huei *Diego de Marcilla*, y Isabel de Segura. En ista fiesta os teruelanos se visten con traches alto-medievals y s'instala un mercato medieval en as carreras d'o casco antigo d'a ciudat. L'acto central ye una representación [[teatro|teatral]] d'a historia d'os amants.
* O martes de Pascua se i fa o *Sermón d'as Tortiellas* que tien o suyo orichen en a fundación cristiana d'a ciudat, cuan o martes de Pascua de cada anyo os teruelanos eslechiban a los cargos d'o Concello de Teruel. En ista celebración se gosa salir a minchar en as zonas verdas d'os arredols d'a ciudat.

=== Vida nocturna ===
As prencipals zonas a on que se concentra la vida nocturna en Teruel son as carreras entre a *plaza del Torico* y a *Ronda de Ambeles*. Entre as carreras a on se pueden trobar mayor cantidat de [[tabierna]]s y [[pub]]s son *Sant Estebán, Parra, Abadía, Sant Andrés* y *Huesca*.

En ista zona bi ha dende tabiernas irlandesas a on se puet beber [[biera]] dica atras a on se puet chugar a lo [[billar]] mientres se toma una copa. A variedat de musica que nos ofreixen istos locals va dende os zaguers exitos [[musica pop|pop]] u [[musica house|house]] dica musicas tradicionals, [[jazz]], [[salsa]] u musica alternativa, a vegatas en dreito. Ye de destacar en a vida nocturna teruelana dende fa muitos anyos o Café Bretón, o solo "[[karaoke]]" d'a ciudat (y conoixito tamién como *el desguace*).

L'atra prencipal zona de tabiernas d'a ciudat se troba a l'atro canto d'o *Viaducto*, en o primer Ensanche, arredol d'as carreras Soria y l'Avenita Ruiz Jarabo, a on que podemos trobar tamién gran variedat de pubs y tabiernas.

=== Gastronomía ===

A base d'a [[gastronomía]] teruelana como la d'a suya provincia ye a carne de [[ternasco]] y o [[pernil]], dos productos con denominación d'orichen. Amás en gran parti d'a suya provincia tamién se fa l'[[aceite]] d'o [[Baixo Aragón (comarca)|Baixo Aragón]], que se fa servir en totas as recetas d'a cocina teruelana.

Entre as [[verdura]]s destacan o [[cardo]], a [[borraina]] u as [[celga]]s. Destaca lo [[cardo nogado]]. Atros primers platos tipicos son as [[sopa]]s (mas conoixitas las d'[[allo]]), asinas como los cocitos y potaches.

O [[reganyao]] ye un producto tipico de Teruel, feito con una masa de [[pan]] con pernil u [[sardina]] con [[pimento]] royo y tot cueto en o furno.

Entre os pescatos destacan a [[truita]], frita con pernil, y l'[[abadeixo]].

Os mas conoixitos [[Lamín|lamins]] en Teruel son os "[[sospiros d'amant]]", encara que tamién destacan as [[fruitas d'Aragón]], os [[turrón|turrons]] (prencipalment de [[guirlache]]) y os lamins mudéchars. Tamién as neulas u nieblas y as tortafinas.

=== Musica ===

Conoixemos os datos d'o establimiento d'a Capiella musical d'a seu de Teruel gracias a las suyas Actas Capitulars. Bi heba seis infants, cantaires de musica d'[[Organo (instrumento musical)|organo]] y canto plano, musicos de chirimías, baixón, [[corneta]]s, [[sacabuche]], [[harpa]], organo gran y chicot. O primero d'os mayestros de capiella estió Phelippe Balthasar ([[1604]]-[[1630]]). Yeran os musicos en ista epoca seguntes apareixen en os documentos *Geronimillo*, *Bartolomillo*, *Blas*, *Bartolomé Pascual*, *Joan Gomes*, tiples; *Francisco Navarro*, *Martín Ximeno*, contraltos; *Amancio*, "musico y tenor", *Vicente Oller*, "musico y cantor"; *Bernad*, *Bartolomé García y Castillo*, cornetas; *Pedro Navarro*, baixón, y organista *Diego Muñoz* ([[1619]]). Os siguients mayestros de capiella estioron: Juan Brun ([[1631]]), Gaspar Queto ([[1631]]), L. Ramos ([[1632]]), Juseppe de Rada ([[1633]]), Martín, M. de Victoria ([[1638]]), Miguel Marqués, de Daroca ([[1644]]), Cristóbal Galán ([[1646]]), Gerónimo Murciano ([[1649]]), Miguel Tello ([[1652]]) y Jusepe Alcalá ([[1664]]). Y organistas: Bartolomé Llobera ([[1630]]), Juan de Rueda ([[1632]]), Baptista González ([[1652]]), Vicente Pérez ([[1652]]) y Gerónimo Iranzo ([[1657]]) entre atros.

Amás entre os grans musicos d'a ciudat de Teruel cal destacar os compositors [[Antón García Abril]] y [[Javier Navarrete]], o cantaire pop [[David Civera]] u o tenor [[Andrés Marín]].

== Accesos y transporte ==

Teruel ye comunicata por carretera con as atras dos capitals aragonesas, [[Zaragoza]] y [[Uesca]], y con a ciudat de Valencia por medio de l'[[Autovía Mudéchar]] (A-23) que fa o recorrito entre o puerto de [[Somport]] y [[Murviedro]]. Con a [[N-420]] se comunica con [[Cuenca]] y con [[Tarragona]] a traviés d'[[Alcanyiz]]. Por a [[N-330]] ye comunicata con [[Utiel]] y [[Albacet]], y con a [[N-234]] se comunica con [[Castiella y Leyón]].

A estación d'atobuses se troba situata en o centro d'a ciudat y dende ella se puet plegar a lo casco historico en nomás 5 menutos. Enlaza la ciudat d'os amants con atras ciudaz importants como Zaragoza, [[Barcelona]], [[Valencia]], [[Bilbau]], [[Madrit]], [[Tarragona]] u [[Pamplona]], amás de muitas localidaz d'as provincias de Teruel, [[Provincia de Castellón|Castellón]] y [[Provincia de Valencia|Valencia]]. Bi ha servicio d'autobuses urbans y taxis en a ciudat de Teruel.

O [[Ferrocarril]] Central d'Aragón comunica Teruel con Zaragoza y Valencia.

Actualment ye en prochecto un [[aerodromo]] ta la ciudat de Teruel con una pista de 2.825 [[metro]]s de [[longaria]] y 45 m. d'amplo. Se situará en o barrio rural de [[Caudet]].

== Esporte ==

O equipo esportivo mas important d'a ciudat ye o [[CAI Voleibol Teruel]], equipo de [[voleibol]] que chuga actualment en a Superliga. Amás o Club Voleibol Teruel ye un d'os tres solos equipos aragoneses que han ganato un títol de liga a ran estatal en a suya historia. Chuga como local en o Pabillón de Los Planos.

O prencipal equipo de fútbol d'a ciudat ye o [[Club Deportivo Teruel]], establito en l'anyo [[1945]] y que actualment chuga en a Segunda División B en o estadio de [[Pinilla]].

=== Instalacions esportivas ===
Entre as instalacions esportivas municipals d'a ciudat destacan: 
* O *complexo esportivo de Pinilla*, que amás d'o estadio de fútbol incluye [[Trinquete (esporte)|trinquete]] y pista de [[tenis]].
* O *pabillón esportivo de Los Planos* que incluye a pista prencipal de fútbol sala, basketbol, balonmán y voleibol, un [[rocodromo]], [[chimnasio]] y salas de [[tiro con arco]], [[tiro olimpico]] y [[esgrima]].
* O *campo de fútbol Luis Milla*, de [[hierba artificial]].
* O *complexo esportivo Las Vinyas*, con pistas d'atletismo, campo de fútbol y rugby, chimnasio, pabillón y pista de tenis.
* O *complexo esportivo Sant Fernando* con pistas polisportivas exterior y interior.
* Una [[piscina]] climatizata de 25 x 12,5.
* As piscinas municipals de *Fuentecerrada, Los Planos, San Fernando* y *San León*.

== Medios de comunicación ==
O [[medio de comunicación]] local mas important ye o *Diario de Teruel*, establito l'[[1 d'octubre]] de [[1885]] por Alfonso Torán. A suya edición ye d'arredol de 5.000 unidaz.

== Ciudaz achirmanatas ==
*  [[Lubliniec]]

== Personalidaz naixitas de Teruel ==
*Categoría principal:* [[:Categoría:Naixius de Teruel|Naixitos de Teruel]].

Entre os teruelanos mas ilustres se troban:
* [[Segundo de Chomón]], cineasta.
* [[David Civera]], cantaire.
* [[Antón García Abril]], compositor.
* [[Ana Labordeta]], actriz.
* [[Andrés Marín]], tenor.
* [[Luis Milla]], futbolista.
* [[Javier Navarrete]], compositor.
* [[Manuel Pizarro]], empresario y politico.
* [[Nacho Rubio]], actor.
* [[Joaquín Sanz Gadea]], medico.
* [[Javier Sierra]], periodista, escritor y investigador.

== Se veiga tamién ==
*[[Leyenda d'o toro y a estrela]].

== Bibliografía ==
* Allanegui Félez, A.: *La evolución urbana de Teruel*, Real Academia de Nobles y Bellas Artes de San Luis, Zaragoza 1959. 58 pp.
* Andrés, F.: *Disquisiciones históricas sobre el origen de Teruel*, Teruel, 1896.
* Blasco y Val, J.: *Historia de Teruel*, Teruel, 1870.
* Caruana Y Gómez De Barreda. J.: *Organización de Teruel en los primeros años siguientes a su reconquista*, Teruel, núm. 10, 1953.
* Casas Torres, J. M.: *Un mapa de los mercados de la prov. de Teruel*, Estudios Geográficos, núms. 20-21, Madrid, 1945.
* Navarro Aranda, M.: *Documentos inéditos para la geografía urbana de Teruel. La traída de aguas a Teruel en el siglo XVI*, Teruel, núm. 6, 1951, pp.&nbsp;37–57.
* Navarro Aranda, M.: *Función geohistórica de la ciudad de Teruel*, Teruel, núm. 3, 1950.
* Soláns Castro, M.: *Evolución de la población de Teruel entre 1860 y 1960*, Instituto de Estudios Turolenses, CSIC, Teruel, 1968, 220 pp.
* Caruana y Gómez de Barreda, J. : *Historia de la provincia de Teruel*, Instituto de Estudios Turolenses, Teruel, 1956.
* Buesa Conde, D.: *Teruel en la Edad Media*, Guara Editorial (Colección básica aragonesa, 27), Zaragoza, 1980.
* *Actas Capitulares de la S. I. Catedral de Teruel* (1604 y ss.)
* *Actas Capitulares de la S. I. Catedral de Albarracín* (1592 y ss.)
* Calahorra Martínez, P.: *Historia de la Música en Aragón (siglos I-XVII)*, col. Aragón, Zaragoza, 1977.
* Calahorra Martínez, P.: *La música en Zaragoza en los siglos XVI y XVII. I. Organistas, organeros y órganos'', Zaragoza, 1977.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  Concello de Teruel.
*  Torre Mudéchar d'O Salvador.
*  Guía de Teruel.
*  Bodas de Isabel.
*  Amants de Teruel.
*  Turismo de Teruel.