Ilesia de Santa María d'Uncastiello

:*Iste articlo ye sobre a ilesia de Santa María la Mayor d'Uncastiello, en Cinco Villas; ta atros usos, se veiga *'Ilesia de Santa María** y **Ilesia de Santa María la Mayor**''.


A **ilesia de Santa María d'Uncastiello** u **ilesia de Santa María la Mayor d'Uncastiello*' ye una [[Ilesia (edificio)|ilesia]], consagrada a [[Santa María]], que se troba situada en o [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'[[Uncastiello]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Cinco Villas]] y [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]]. Dende lo punto d'anvista d'a suya adscripción administrativa en a [[Ilesia Catolica]], pende de l'[[arcipestrau]] d'[[Arcipestrau d'Erla-Uncastiello|Erla-Uncastiello]] en a [[diocesi]] de [[Diocesi de Chaca|Chaca]] y d'a [[provincia eclesiastica]] de [[Provincia eclesiastica de Pamplona y Tudela|Pamplona y Tudela]].

A ilesia actual fue construyida en [[1135]], en tiempos d'o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Remiro II d'Aragón|Remiro II]] d'[[Reino d'Aragón|Aragón]], encara que se construyió dencima d'una ilesia anterior en estilo [[Arte mozarabe|mozarabe]] (ista ilesia anterior ye citada en recibindo donacions de [[Pero I d'Aragón|Pero I]] en [[1099]]), y ye construyida en estilo [[Romanico aragonés|romanico]], encara que o remate d'a suya [[torre]] ye posterior, en estilo [[Arte gotico|gotico]], d'o [[sieglo XVI]]. A ilesia fue declarada *Molimento Nacional* o [[3 de chunio]] de [[1931]] por o nuevo Gubierno d'a [[Segunda Republica Espanyola]], y ye protechida legalment en l'actualidat con a suya declaración como *Bien d'Intrés Cultural*, a fegura legal que substituye a la de *Molimento Nacional*. Estió considerada como una *colechiata*, estando considerada a ilesia de mayor importancia d'a villa d'Uncastiello. Ye asinas una d'as muitas ilesias romanicas d'Uncastiello, chunto con as ilesias de [[Sant Martín d'Uncastiello|Sant Martín]], [[Sant Felices d'Uncastiello|Sant Felices]], [[Sant Chuan d'Uncastiello|Sant Chuan]], [[Sant Lorién d'Uncastiello|Sant Lorién]] y [[Sant Miguel d'Uncastiello|Sant Miguel]].

A ilesia se troba situada a la dentrada d'a villa d'Uncastiello, a o canto d'o [[río Cadena]], amán d'a suya confluencia con o [[río Riguel]], con a suya [[frontera]] prencipal en a Plaza de l'Urmo, con una dentrada segundaria por a paret sud, dende a plaza de Santa María. Ye situada a lo piet d'a carretera enta [[Sos d'o Rei Catolico]], a bels [[metro]]s d'a carretera [[Sadaba]]-[[Ayerbe]] por [[Luesia]], clavada asinas en una d'as prencipals vías historicas de comunicación en comarca de Cinco Villas.

A suya [[frontera]] prencipal ye d'epoca [[Arte renaixentista|renaixentista]], encara que mantiene bels repuis d'elements en estilo [[Romanico aragonés|romanico]], como una [[epifanía]] a o canto d'a [[puerta]]. Antiparte, a suya portalada sud ye d'estilo romanico, como tamién os suyos elements decorativos, y ye considerata una d'as prencipals fronteras romanicas d'Espanya.

A ilesia de Santa María ye l'actual [[ilesia parroquial]] d'Uncastiello y pende, eclesiasticament, de l'[[arcipestrau d'Erla-Uncastiello]], que depende d'a [[diocesi de Chaca]], y ista d'a [[diocesi de Pamplona]], encara que historicament dependió dreitament d'a diocesi de Pamplona, y no pas de Chaca.

== Historia ==

A ilesia ya existiba a finals d'o [[sieglo XI]], cuan recibió bellas donacions d'o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Pero I d'Aragón|Pero I]], como a mesma ilesia de [[Sadaba]]. Sindembargo, l'[[edificio]] actual ye de [[1135]], encara que ta atros autors ye una obra d'a segunda metat d'o [[sieglo XII]]. As obras prencipioron en [[1135]] dimpués de recibir fondos d'o rei [[Remiro II d'Aragón]], que trescruzó a villa camín de [[Pamplona]], ta la construcción d'una ilesia adedicada a la [[Virchen María]].

Seguntes Marisa Melero Moneo, en Uncastiello bi habió un important taller d'[[escultura]] activo a meyaus d'o [[sieglo XII]], formau por [[escultor]]s que proveniban d'a [[Gascunya]]. Ixos mesmos escultors treballoron en as ilesias de [[Ilesia de Santa María la Reyal de Sangüesa|Santa María la Reyal]] de [[Sangüesa]] y [[Ilesia de Sant Martín de Tours de San Martín de Unx|Sant Martín de Tours]] de [[San Martín de Unx]], todas d'a [[diocesi de Pamplona]]. Por ixo bels autors dicen que a portalada romanica de Santa María ye obra d'un [[Mayestros anonimos d'o romanico|mayestro anonimo]], dito o *mayestro d'Aulorón*, por o suyo orichen ye fácil que d'[[Aulorón]], en [[Occitania]]. En istas obras treballó tamién, en as suyas primeras anyadas, un choven *mayestro d'Agüero* (u *mayestro de Sant Chuan d'a Penya*, por o suyo treballo en o [[monesterio de Sant Chuan d'a Penya]]).

Istas construccions d'ilesias en Uncastiello estioron vincladas con a posesión en ixas envueltas d'a villa por o [[Vizcondau de Biarn|vizconte de Biarn]] [[Gastón IV de Biarn|Gastón IV]] y a suya esposa [[Talesa d'Aragón|Talesa]], [[tenencia|tenents]] d'a villa d'Uncastiello. Antiparte, as ilesias uncastilleras tienen muita relación con ilesias [[Occitania|occitanas]]. Concretament, con a ilesia de [[Santa Blasa de La Comanda|Santa Blasa]] y o hespital de [[La Comanda]]; con a ilesia de [[Santa Fe de Morlans|Santa Fe]] de [[Morlans]] (ista zaguera, fundata por [[Céntol V de Biarn|Céntol V]]); y con a [[Seu de Santa María d'Aulorón|Seu de Santa María]] d'[[Aulorón]] y a [[Seu de Nuestra Sinyora de Lescar|Seu de Nuestra Sinyora]] de [[Lescar]], reconstruiyidas por [[Gastón IV de Biarn]].

En l'anyo [[1155]], as obras d'a construcción d'o nuevo templo ya yeran prou abanzadas como ta fer a suya consagración, que fació o bispe de [[Diocesi de Pamplona|Pamplona]], encara que bi habió una segunda consagración en [[1246]], ye fácil que luego de rematar de raso as obras de l'edificio.

En as suyas primeras anyadas, os [[Mosén|mosens]] de Santa María, que yeran d'orichen [[Navarra|navarro]], tenioron querellas con os sacerdoz d'a ilesia de [[Sant Felices d'Uncastiello|Sant Felices]], que yeran [[Aragón|aragoneses]], en as luitas que bi habió en a [[diocesi de Pamplona]] por o suyo control en [[1159]]-[[1164]]. Asinas, os de Santa María no permitioron a construcción d'a ilesia de Sant Felices en l'interior d'o recinto [[muralla]]u d'Uncastiello, y ista zaguera ilesia se construyió fuera d'Uncastiello, en trescruzando o [[río Cadena]].

En [[1169]] se i concedió por o rei [[Alifonso II d'Aragón|Alifonso II]] o *Fuero de Chaca* a toz os habitadors de propiedaz d'a ilesia de Santa María.

== Descripción ==

=== Exterior ===
A ilesia de Santa María tien una unica [[Nau (arquitectura)|nau]] con [[Vuelta (arquitectura)|vuelta]] de [[vuelta de canyón|canyón]] reforzada por [[Arco faixón|arcos faixons]], con [[abside]] [[semicerclo|semicircular]], y con a suya [[torre]] adosada, que remata en un esbelto [[pinaclo]] (encara que a torre ye ya en estilo [[Arte gotico|gotico]]). L'abside tien 5 [[finestral]]s (encara que uno ye cegau por o [[claustro]], que ye muit posterior y en estilo [[Arquitectura renaixentista|Renaixentista]]).

O suyo [[rafe]] ye rematau con un [[escacau chaqués]], un elemento arquitectonico decorativo tipico d'o [[romanico aragonés]] de [[Cinco Villas]] y [[Chacetania]].

A suya [[frontera]] principal ye mas moderna, encara que emplegando ta la suya construcción repuis en estilo romanico, ye fácil que de l'antiga frontera romanica hue desapareixida, como o grupo [[Escultura|escultorico]] que ye situau dencima d'a puerta de dentrada a l'[[edificio]].

==== A suya frontera meridional ====

Sindembargo, a suya frontera meridional ye en puro estilo [[Romanico aragonés|romanico]]. Ni os suyos [[capitel]]s ni as suyas [[arquivolta]]s ni os suyos [[canecillo]]s no tienen pas un programa iconografico definiu, amostrando nomás que una succesión inconexa d'imáchens. Sindembargo, cal parar cuenta que en as [[arquivolta]]s no se troban imáchens de tipo relichioso so que de tipo social, con presencia de [[musico]]s, [[Bailarín|bailarins]] y d'atros [[artista]]s, y que en o [[capitel]]s as escenas son alusivas a la [[Biblia]].

=== Interior ===
O suyo interior muestra la [[Nau (arquitectura)|nau]] solenca d'a ilesia, con a suya cobertura con una [[vuelta de canyon]], que ye reforzada por [[Arco faixón|arcos faixons]]. En l'interior de l'[[abside]], un [[cilindro]] absidial con 5 uberturas (encara que una cegada), y con una muit rica decoración interior. O [[Coro (arquitectura)|coro]] bi fue adhibiu en epoca [[Arte renaixentista|renaixentista]], en o [[sieglo XVI]].

O suyo [[claustro]], rematau en [[1556]], s'atribuye a l'[[arquitecto]] [[Bizcaya|bizcaíno]] [[Juan de Landerrayn]].

== Protección legal ==
A ilesia fue declarada *Molimento Nacional* o [[3 de chunio]] de [[1931]] por o nuevo Gubierno d'a [[Segunda Republica Espanyola]], y ye protechida legalment en l'actualidat con a suya declaración como *Bien d'Intrés Cultural*, a fegura legal que substituye a la de *Molimento Nacional*.

== Galería d'imáchens ==
<gallery>
Imachen:Uncastillo (Zaragoza) Sta Maria 2 0 4 Fachada Oeste DSC 4025.png|Anvista d'a suya [[frontera]] prencipal con a suya [[torre]].
Imachen:Uncastillo Santa María la Mayor 441.jpg|Detalle d'a [[finestra]] de l'[[abside]].
Imachen:WLM14ES - Uncastillo Iglesia de Santa María 00033 - .jpg|L'abside d'a ilesia.
Imachen:Portada de la iglesia de Santa María de Uncastillo 01.JPG|[[Capitel]]s en a frontera romanica.
Imachen:WLM14ES - Uncastillo 00003 - .jpg|Capitels en a frontera romanica.
Imachen:WLM14ES - Uncastillo Iglesia de Santa María 00001 - .jpg|[[Claustro]] d'a ilesia de Santa María.
Imachen:Uncastillo - Santa Maria la Mayor 08.jpg|[[Canete]] en Santa María.
Imachen:WLM14ES - Uncastillo Iglesia de Santa María 00016 - .jpg|[[Nau (arquitectura)|Nau]] y abside en a cabecera d'o templo.
</gallery>

== Se veiga tamién ==

* [[Ilesia de Sant Martín d'Uncastiello]].
* [[Ilesia de Sant Felices d'Uncastiello]].
* [[Ilesia de Sant Chuan d'Uncastiello]].
* [[Ilesia de Sant Lorient d'Uncastiello]].
* [[Ilesia de Sant Miguel d'Uncastiello]].
* [[Castiello d'Uncastiello]].
* [[Castiello de Sibirana]].

== Referencias ==


== Vinclos externos ==

*  [http://www.uncastillo.es/index.php?option=com_santa_maria A ilesia de Santa María d'Uncastiello en a pachina web oficial municipal d'Uncastiello].
*  [http://www.romanicoaragones.com/4-Cinco%20Villas/990502-UncastilloSantamaria.htm Santa María d'Uncastiello en *www.RomanicoAragones.com*].
* [http://www.romanicoaragones.com/4-Cinco%20Villas/UncastilloSantamaria%20G00Planta.jpg Planta de Santa María].
*  [http://www.caiaragon.com/es/actividades/index.asp?idAct=62&idSeccion=6&idTipo=77&idloc=3 *Iglesia de Santa María la Mayor de Uncastillo*] en *CAIAragón''.