Basilica de Sant Pero

:*Iste articlo ye sobre a basilica de Sant Pero d'o Vaticano; ta atros usos, se veiga *'Basilica de Sant Pero (desambigación)**''.


A **Basilica de Sant Pero d'o Vaticano*' (en [[idioma italiano|italiano]] *Basilica di San Pietro in Vaticano*, en [[latín]] *Basilica Vaticana*) ye un d'os principals edificios d'o [[Ilesia Catolica|catolicismo]] y o mas gran tanto en importancia, ya que ye a ilesia d'os [[papa]]s, como por a suya grandaria, ya que tien 193 [[metro]]s de [[largaria]] y 44,5 d'[[altaria]]. Ye situata a cantos d'o [[río Tíber]], aintro d'o territorio d'o [[Vaticano]], un estato independient aintro d'a ciudat de [[Roma]].
No ye a [[Seu bispal|seu]] d'a [[diocesi]] de Roma, pero sí que ye a ilesia d'o [[Papa]], en a que celebra as ceremonias liturchicas mas importants. En o suyo seu interior se troba a *cathedra Petri*, u "*trono de Sant Pero*". L'autentica seu de [[Roma]] ye l'archibasilica de [[Sant Chuan d'o Laterán]].

En ista basilica ye apedecato [[Sant Pero]], o primer [[Papa]], seguntes as investigacions realizatas por l'[[arqueolochía|arqueologa]] y [[Epigrafía|epigrafista]] [[Margherita Guarducci]] en [[1965]].

== Historia ==

A construcción d'a basilica se remonta a l'epoca d'o martirio de [[Sant Pero]], cuan se construyió un chicot molimento commemorativo en o puesto a on que heba estato apedecato lo santo, amán d'o circo de l'emperador [[Nerón]].

Entre o [[326]] y o [[330]], l'emperador [[Costantín I|Costantín lo Gran]] fació construir una basilica, requiesta por o Papa [[Silvestre I]], que se remató en trenta anyadas. Debant de l'[[altar mayor]] d'ista ilesia, fuoron coronatos muitos emperadors: en o día de Nadal de l'anyo [[800]], fue coronato [[Carlos Magno]], a qui o Papa [[León III (papa)|León III]] imposó a corona imperial romana. En o [[sieglo XV]], debito a que a basilica [[arte paleocristián|paleocristiana]] se trobaba prou estorbata y amenazaba con espaldar-se, o Papa [[Nicolau V]] encargó en [[1452]] a suya reconstrucción a [[Bernardo Rosellino]], pero os treballos s'aturoron nomás tres anyos dimpués d'a muerte d'o Papa, cuan os muros nomás teneban un metro d'altaria. Estió con [[Chulio II]] en [[1506]] (50 anyos dimpués), cuan se reinician as obras con o disenyo proposato por Bramante.

 
A construcción de l'edificio actual s'inició lo [[18 d'abril]] de [[1506]]. O prochecto, dirichito por [[Donato d'Angelo Bramante|Bramante]], yera un edificio con [[Planta (arquitectura)|planta]] de [[cruz griega]] inscrita en un cuadrato y acubilata por cinco [[cupula]]s (un eixemplo platero de planta centralizata, tipica d'o [[Renaiximiento]] y d'o suyo intrés por a cheometría); a central en o [[Crucero (arquitectura)|crucero]] y as resta en os anglos, inspirata en a ilesia de [[Santa Maria dei Fiori]], en [[Florencia]].

Os treballos principioron con a demolición d'a basilica previa (encargata por Constantín y a on que se creyeba yeran as restas de Sant Pero). Bramante morió en [[1514]] y os suyos succesors [[Raffaello Sanzio|Rafael]], [[Fra Gioconda da Verona]] y [[Giuliano de Sangallo]] cambeyoron iste plan chenial; a la suya muerte nomás s'heba edificato poco mas que os cuatre grans pilars que heban de sostener a la gran cupula central. 
Posteriorment, o Papa [[Pavlo III (papa)|Pavlo III]] encargó a dirección d'as obras a [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]], que tornó a prener a ideya de [[Donato d'Angelo Bramante|Bramante]] de planta en cruz griega. O disenyo orichinal de Brahamante teneba problemas estructurals que fuoron correchitos por Michelangelo. Amás important aportación de Michelangelo estió a gran cupula que se troba chusto sobre l'[[altar mayor]] y a sepoltura de l'apostol Per; que atamas d'o suyo peso, pareixe flotar en l'aire, y que fue rematata por os arquitectos que sucedioron a iste gran artista como directors d'a obra. En [[1606]], o Papa [[Pavlo V]] ordenó tornar a la forma d'a [[cruz latina]] y remató a suya construcción 24 anyos dimpués d'a muerte de [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] seguntes o disenyo definitivo de [[Domenico Fontana|Fontana]] y [[Giacomo della Porta|Della Porta]]. 


A [[cupula]] tien un [[diametro]] de 42,5 [[metro]]s y una [[altaria]] de 132 metros. Rematata y consagrata o [[18 de noviembre]] de [[1626]], mientres o pontificato d'[[Urbán VIII]]. Se troba chusto dencima de l'altar mayor y ye decorata con [[mosaico]]s de Giuseppe Cesari, que representan as cherarquías d'os santos en o cielo con a representación de [[Dios]] Pai en a [[Linterna (arquitectura)|linterna]] central. En a base d'a cupula bi ha una cinta a on que se leye: *TV ES PETRVS ET SVPER HANC PETRAM ÆDIFICABO ECCLESIAM MEAM ET TIBI DABO CLAVES REGNI CÆLORVM* (*"Tu yes Per y sobre ista piedra edificaré a mía Ilesia y te daré as claus d'o Reino d'o Cielo"*). Cada letra tien 2 metros d'altaria.

Numerosos [[arquitecto]]s y artistas participoron d'ista obra: [[Donato d'Angelo Bramante|Bramante]], [[Rafael Sanzio|Rafael]], [[Antonio da Sangallo lo Viello|Sangallo]], [[Michelangelo Buonarroti|Michelangelo]] y [[Carlo Maderno|Maderno]].

A confeguración final estió obra de Maderno, que en alargó lo disenyo y tornó a la cruz latina prochectata por Rafael. Allora l'arquitecto veyió que a cupula quedaba en segundo termin debito a la longaria d'a planta y habió de creyar a monumental [[frontera]] prencipal.

Bernini prochectó a graniza [[plaza]] ovalata de Sant Pero y as columnatas. Dencima d'ellas y por tot o perimetro d'a plaza s'aprecian numerosas estatuas de santos y santas de totas as epocas y puestos. En total ye formata por 296 columnas [[dorico|doricas]] que sostienen estatuas de 140 santos. Dencima d'a frontera d'a basilica bi ha as [[estatua]]s d'os 12 apóstols, [[Sant Chuan Baptista]] y, en o centro, [[Chesucristo]]. Estió, tamién, o responsable de fer os disenyos y plans ta las torres d'o campanar que heban de completar a frontera deixata por Maderno; a unica [[torre]] completata baixo a dirección de Bernini, entre [[1638]] y 1641, habió d'espaldar-se poco dimpués d'a suya construcción debito a la inestabilidat d'a suya estructura, a demolición se produció en [[1646]]; os [[reloch]]es que ocupan os cabos d'a frontera se encluyoron a la fin d'o [[sieglo XVIII]], son obra de [[Giuseppe Valadier]].

[[Gian Lorenzo Bernini|Bernini]] prochectó a plaza y a suya columnata.



En tiempos d'[[Urbán VIII]], Bernini aprofitó lo bronce que o Papa heba quitato d'o [[Panteyón de Roma|Panteyón]] mientres una restauración ta creyar o [[baldaquín]] que cubre l'altar mayor.

== Datos d'intrés ==
Aintro d'a basilica bi ha apedecatos a mayoría d'os papas.

A [[Nau (arquitectura)|nau]] central s'emplegó ta celebrar-ie o [[Concilio Vaticano II]] entre [[1962]] y [[1965]].

A estatua de [[bronce]] de Sant Pero que se troba en a parti dreita d'a nau central d'a basilica fue probablement feita por [[Arnolfo di Cambio]] con motivo de l'anyo santo de [[1300]] (encara que atros dicen que ye d'o [[sieglo IV]] u [[Sieglo V|V]]). Os pelegrins besan o suyo piet dreito como sinyal d'adhesión y fidelidat a lo Papa. Muestra d'ixo ye o esgastato que se troba lo piet dimpués de sieglos de fer-lo. En a fiesta de [[Solemnidat de Sant Pero y de Sant Pavlo|Sant Pero y Sant Pavlo]] ([[29 de chunio]]) se viste con ricos ornamentos.

Baixo los cuatre pilars principals bi ha sepolturas de santos y [[reliquiario]]s, presiditos por a estatua de [[Sant Lonchino]], o soldato que travesó lo costato de Cristo, posteriorment convertindo-se a lo cristianismo, que sostiene la [[Santa Lanza]]. Tamién bi ha una estatua de [[Santa Elena]], emperadriz que portió as reliquias d'a Pasión dende [[Palestina]], y que sostiene un trozo d'a Cruz de Cristo.

A frontera de Maderno tien 5 [[puerta]]s. A Puerta Santa siempre zarrata de fueras d'os anyos d'o [[chubileu]], en que se convida a los pelegrins a ir a Roma a rechirar o perdón d'os pecatos, y en que a puerta s'ubre. A la fin de l'anyo lo Papa torna a zarrar-la.

En a [[frontera]] tamién bi ha o [[balcón]] d'as bendicions, dende a on os papas en ser esleitos fan a bendición *Urbi et Orbi* (a Roma y a lo mundo).

== Bibliografía ==
* T. Verdon. *La Basilica di San Pietro. I papi e gli artisti*. Milán, 2005.
* G. Spagnesi. *Roma: la Basilica di San Pietro, il borgo e la città*. 2003.
* D. Casalino. *La Basilica di San Pietro in Vaticano*. Editato por D. Casalino, Florencia 1999.
* [[Paul Letarouilly]], *Le Vatican et la Basilique de Saint-Pierre de Rome*. París, 1882.
* F.M. Mignanti, *Istoria della sacrosanta patriarcale Basilica Vaticana dalla sua fondazione fino al presente. Vol. I: *Basilica antica*; Vol. II: *Basilica moderna:Ufficio della civiltà cattolica*. 1867.  http://books.google.it/books?id=SKM5AAAAcAAJ&dq=mignanti&pg=PR3#v=onepage&q=&f=false

## Vinclos externos

* ///Pachina web d'a Basilica de Sant Pero.
* Vesita virtual a la Basilica de Sant Pero.