Ontario

:*Iste articlo ye sobre una provincia canadiense; ta atros usos, se veiga *'Ontario (desambigación)**''.

**Ontario** ye una [[Organización territorial de Canadá|provincia]] de [[Canadá]] con una [[Población humana|población]] estimada ([[2024]]) d'alto u baixo 16 millons d'habitants. La suya [[Capital (politica)|capital]] ye la ciudat de [[Toronto]], que ye amás a suya ciudat mas poblada. En o territorio d'Ontario se troba la ciudat d'[[Ottawa]], que ye la capital de Canadá. Se troba situada en o centro-este d'o país y ye la suya provincia mas meridional.

A suya [[Población humana|población]] estimada en [[2024]] ye de 16.124.118 en una [[superficie]] d'1.076.395 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 15,91 hab/km². Por a suya superficie, ye la segunda provincia de todo Canadá dezaga de [[Québec]].

Ontario muga a l'este con [[Manitoba]], a lo norte con as [[badía]]s de [[Badía de Hudson|Hudson]] y [[Badía de James|James]] y a l'este y nord-este con [[Québec]]. A lo sud, muga con os [[Estaus d'os Estaus Unius|estaus]] [[Estaus Unius|estausunidense]] de [[Minnesota]], [[Michigan]], [[Ohio]], [[Pennsilvania]] y [[Nueva York (estau)|Nueva York]]. Ista muga sud d'Ontario con os Estaus Unius, con una [[longaria]] de bels 2.700 [[km]], sigue una linia natural de [[río]]s y [[laco]]s, dende lo [[laco d'as Selvas]] a l'ueste en avanzando enta l'este seguindo lo suyo desaugue enta los [[Grans Lacos d'America d'o Norte]] que continará enta lo [[río Sant Lorient]]. En ista muga sud, nomás que alto un baixo 1&nbsp;km ye de muga terrestre.

Atamas d'a gran extensión da provincia d'Ontario, tanto la mayor parte d'a suya población como la mayor parte d'a suya supeficie cultivable se concentra a lo sud d'a provincia, como consecuencia s'a suya climatolochía, estando lo norte d'Ontario escasament poblau, con [[hibierno]]s muit fríos y gran presencia d'as [[selva]]s. D'atra man, encara que l'[[agricultura]] conserva muita mportancia en a economía provincial, la [[industria]] tien un peso muito mas gran que l'agricultura en a economía.

== Etimolochía ==
A palabra ''Ontario'' se creye que tien orichen en as [[luengas amerindias]], citando-se dos posibles oríchens d'a mesma. Ta uns, provien d**ontarí:io*, que en [[idioma wyandot|wyandot]] significa *gran laco*; ta atros, l'orichen se trova en a voz *skanadario*, que significa *augua polida* u *augua brilant* en [[luengas iroquesas]] (cal parar cuenta que Ontario poseye bels 250.000 lacos d'[[augua dolza]]).

A primer mención d'Ontario se produz en l'anyo [[1641]], quan s'emplegaba ta designar os territorios situaus a lo norte d'a parte mas oriental d'os [[Grans Lacos d'America d'o Norte]], estando adoptau como nombre oficial en [[1867]] ta designar a la provincia creyada en ixe inte.

== Cheografía ==

O clamau [[Escudo Canadiense]], que s'estendilla por o nord-ueste y lo centro d'a provincia, ye una redolada poco poblada y que ocupa mas d'a metat d'a superficie terrestre d'Ontario. Encara que en ista parte d'a provincia l'[[agricultura]] tien una presencia marguinal, ye un territorio rico en [[mineral]]s, ye cubierta en bella cosa por [[selva]]s y poseye muitismos [[río]]s y [[laco]]s. Ista redolada, conoixida como [[Ontario d'o Norte]] se puet dividir en dos subrechions, [[Ontario Nord-ueste]] y [[Ontario Nord-este]].

As [[Tierras baixas d'a badía de Hudson|tierras baixas]] d'a [[badía de Hudson]], a l'extremo norte y a l'extremo nord-este se troban practicament deshabitadas y son un territorio con [[paúl]]s y pantanos con bien poca presencia d'[[árbol]]s.

[[Ontario d'o Sud]] ye dividiu en cuatre subrechions: [[Ontario Central]], [[Ontario Oriental]], [[Ferradura Dorada]] y [[Ontario Sud-ueste]].

Encara que la provincia d'Ontario no poseye muito terreno [[Montanya|montanyoso]], bi ha bella cantidat de terreno elevau (mas que mas en o clamau Escudo Canadiense) que trescruza la provincia de nord-este enta sud-ueste, pero tamién por dencima d'a [[escarpa d'o Niagara]] que la trescruza en o sud. O punto de mayor [[altaria]] d'Ontario ye l'[[esquino d'Ishpatina]], on 693 [[metro]]s d'altaria sobre lo [[livel d'a mar]], en o [[termin municipal]] de [[Temagami]], a lo nord-este d'o territorio provincial. En o sud d'Ontario, bellas [[cima]]s plegan a superar los 500 m en as tierras d'arredol d'o [[río Madawaska]], en o [[condau de Renfrew]].

A [[selva caroliliana]] cubre la mayor parte d'a rechión sud-ueste d'a provincia. A [[val]] templada y taconal d'os Grans Lacos y d'o río Sant Lorient faparte d'una antiva rechión de selvas a on en l'actualidat l'[[agricultura]] y lo desenvolique industrial y urbano han substituyiu a las [[selva]]s. En Ontario, en a muga con los [[Estaus Unius]], se troban as [[cataractas d'o Niagara]], que fan parte d'a escarpa d'o Niagara. A vía maritima d'o [[río Sant Lorient]] permite la navegación dende l'[[oceano Atlantico]] dica [[Thunder Bay]] en o nord-ueste d'Ontario. Finalment, cal considerar que lo norte d'Ontario abraca alto u baixo l'87% d'o territorio provincial pero lo sud d'o país conta con o 94% d'a suya [[población humana|población]].

A lo sud d'Ontario se troba lo [[Parque Nacional Point Pelee]], una [[peninsula]] en o sud-ueste d'a provincia, amán de [[Windsor (Ontario)|Windsor]] y [[Detrit]] (iste en [[Michigan]] en os Estaus Unius), que ye lo punto mas meridional d'o territorio continental canadiense (nomñas que lo continental, porque las [[isla]]s [[Isla Pelee|Pelee]] y [[Isla Middle|Middle]] sobre lo [[laco Erie]] se troban una mica mas a lo sud, dillá d'o [[paralelo 42 Norte]].

== Clima ==


O clima d'Ontario varía seguntes a ubicación concreta en o suyo territorio y seguntes a [[Estacions|estación]] de l'anyo. Afectan a la climatolochía provincial tres tipos de [[viento]]s: un viento d'o norte, frío y seco, procedent de l'[[oceano Glacial Arctico]] (que ye lo [[viento dominant]] mientres l'[[hibierno]] y la mayor parte de l'anyo en o norte); un vienti glacial procedent de l'[[oceano Pacifico]] que trescruza dende las planas occientals de Canadá y d'Estaus Unius; y un viento calido y humido d'o sud procedent d'o [[golfo de Mexico]] y l'[[oceano Atlantico]]. Os efectos d'istas grans masas d'aire sobre la [[temperatura]] y la [[pluya]] varían seguntes a latitut, a proximidat a los cuerpos d'augua (ríos y lacos) y tamién d'o relieve d'a redolada. Cheneralment, se considera que lo clima en Ontario ye un [[clima continental humido]].

Ontario poseye tres grans rechions climaticas:
* 1. O sud d'Ontario. En ixa rechión la influyencia d'os [[Grans Lacos d'America d'o Norte|Grans Lacos]] ye decisiva. D'[[agüerro]] y d'[[hibierno]] a liberación d'a [[calor]] almacenada por os lacos modera lo clima amán d'as suyas costas, cosa que dota a parte d'o sud d'Ontario d'un clima mas temperau que lo d'as arias continentals en latituz mas baixas. Partes d'o sud-ueste d'Ontario y d'a rechión d'o [[río Niagara]], que se troban mas qua mas a lo sud d'a linia Sarnia–Toronto, tienen, seguntes a [[clasificación climatica de Köppen]], un [[clima continental humido]] moderau muit similar a lo d'as arias interiors d'Estaus Unius en o clamau *Atlantico Meyo* u en os [[estaus d'o Meyo Ueste]]. Ista reción poseye [[verano]]s entre calidos y calorosos y humidos y [[hibierno]]s fríos. A precipitación anual meya ye de 750-1.000&nbsp;mm distribuyida regularment todo l'anyo. En trobarse la mayor parte d'a rechión a sotavento d'os Grans Lacos gosan producir-se grans [[nevazo]]s. En aviento de [[2010]] se batió lo récord en recullir-se mas d'un metro de [[nieu]] en 48 horas en o clamau [[cinturón de nieu]] u *Snowbelt*.
* 2. Ontario central o oriental. Ista rechión poseye un [[clima continental humido]] moderau, con veranos calidos y de vegadas calorosos, hibiernos mas luengos y fríos, con nevazos abundants y precipitacions meyas anuals similars a la rechión anterior. En as partes nord-orientals d'Ontario que s'estendillan enta lo sud dica [[Kirkland Lake]], as auguas frías d'a [[badía de Hudson]] fan baixas as temperaturas de verano, fendo la rechión mas fresca que d'atras rechions en latituz similars. S'escayece lo mesmo en a costa norte d'o [[laco Superior]], que enfría l'aire calient y humido d'o sud provocando asinas temeparturas mas frescas de verano. En as costas orientals d'o laco Superior y d'o [[laco Huron]], as temperaturas d'hibierno son lucherament moderadas pero gosan estar acompanyadas de fuertes [[ixufrinada]]s de [[nevada por efecto laco|nevadas por efecto laco]] que provocan acumulaus anuals de precipitación en forma de nieu amanaus a los 3 metros en bels puestos. Istas rechions tienen precipitacions anuals totals mas elevadas, que en bels puestos plegan dica los 100&nbsp;cm.
* 3. Ontario mas septentrional. En ista rechión, y mas que mas en a suya parte situada a lo norte d'o [[paralelo 50 Norte]], lo clima ye un [[clima subartico]], con hibiernos luengos y extremadament fríos y veranos curtos entre frescos y calidos, estando amás posibles en cualquier epoca de l'anyo cambios drasticos en a situación climatolochica. En no haber-ie cadenas de montanyasta bloqueyar as masas d'aire arctico, no ye raro que se plegue mesmo a temperatiras de 40 graus baixo zero y la [[nieu]] gosa permaneixer sobre lo terreno mesmo mas d'a metat de l'anyo, con altas acumulacions de nieu en bellas redoladas. A ormino las precipitacions son inferiors a 70&nbsp;cm, y la suya maxima presencia se produz de verano en forma de [[pluya]] u de [[tronada]]s.

As tronadas de gran intensidat plegan en o suyo maximo de verano. [[Windson (Ontario)|Windsor]], a lo sud-ueste d'Ontario, poseye lo récord de Canadá en [[lampit|lampiz]] por anyo, con un promeyo de 33 días a l'anyo de tronadas con actividat electrica. De promedio, Ontario recibe 11 [[tornado]]s cada anyo, con un récord de 29 tornados rechistraus en [[2006]] y [[2009]]. Ocasionalment i plegan restas de [[Ciclón tropical|ciclons tropicals]]que deixan fuertes [[pluya]]s y vientos en o sud, encara que no gosan tener consecuencias mortals. Tanimientres, a excepción estió l'[[huracán Hazel]] en octubre de [[1954]] que descargó lo sud d'Ontario tenendo lo suyo epicentro en [[Toronto]].

<center>Promeyo de temperaturas minimas y maximas ta ciudaz seleccionadas d'Ontario</center>


== Historia ==

=== Población indichena anterior a 1610 ===
Os primers habitants de l'actual territorio d'Ontario estioron os [[paleoamericanos]] que s'instaloron en Ontario alto u baixo fa 11.000 anyos, plegando-íe dimpués de trescruzar o [[puent de Beringia]] que en ixas envueltas connectaba [[Asia]] y [[America d'o Norte]] a traviés de l'acual [[mar de Bering]] en estar mas baixo lo livel d'a mar como consecuencia d'a [[glaciación de Würm]]; iste trescruce se produció entre 25.000 y 30.000 anyos antes d'a nuestra era. Mientres o [[periodo arcaico d'America d'o Norte|periodo arcaico]], entre [[8000 aC]] y [[1000 aC]], la población de l'actual Ontario creixió poquet a poquet, tractando-se d'una población de [[cazadors-recolectors]] que parixe estar [[Igualitarismo|igualitaria]] y que viviba en un cima mas calido que l'actual. En ixas envueltas aparecieron las primeras [[Rota comercial|rotas comercials]] en l'arredol d'o [[río Sant Lorient]] y d'os [[Grans Lacos d'America d'o Norte|Grans Lacos]]. A sociedat basada en a [[caza]] y la recolección continó estando prediminant en primerías d'o clamau [[periodo Woodland]], mientres o cual se desenrolloron as estructuras socials y las rotas comercials. Alto u baixo en [[500|500 dC]] escomencipioron os cautivos de [[Zea mays|panizo]], completau enta l'anyo [[1100]] con a [[Phaseolus vulgaris|vainetera]] y la [[Cucurbita|carbacera]] L'aumento de l'[[agricultura]] fació posible la creyación d'asentamientos mas permanents, fortificaus y significativament mas grans; en o sud d'Ontario mientres o [[sieglo XV]] la [[Población humana|población]] de bellas [[aldeya]]s yera de bels mils d'habitants, poseyendo casas comunals a on i podeban vivir mas de 100 personas. En ixa epoca escomencipioron bellas guerras a gran escala en ixa rechión, amanixendo asinas bellas concentracions de tribus d'[[iroqueses]] como la [[Confederación Neutral]], los [[Erie (pueblo amerindio)|erie]] u los [[wyandot]]. En o norte d'Ontario, d'atra man, os suyos habitants perteneixeban mas que mas a los [[algonquinos]], incluyindo-ie a los [[ojibwa]], que comerciaban con os iroqueses.

En ixa epoca existiban en l'actual Ontario cuantos grupos d'[[amerindios]], como [[algonquinos]], [[mississaugas]], [[ojibway]], [[cree]], [[odawa]], [[pottowatomi]] y [[iroqueses]].

=== Pays-d'en-Haut ===



Con a cayida de l'[[Imperio Bizantín]] y d'a ciudat de [[Constantinopla]] en mans de l'[[Imperio Otomano]] se crebó l'acceso d'os países d'[[Europa]] enta la [[China]] a traviés d'a rota terrestre conoixida como [[rota d'a seda]], que permitiba que plegasen en o continent europeu productos de luxo d'orichen asiatico. Como la sola rota de [[transporte maritimo]] conoixida yera la que marchaba enta [[Echipto]] y a lo suyo traviés enta la [[mar Roya]] y la [[India]], y ista yera tamién controlada por os musulmans, Europa se veyó obligada a buscar nuevas rotas. Como [[Portugal]] yera explorando la rota que rodiaba [[Africa]] ta dentrar en l'[[oceano Indico]] en trescuzando baixo l'actual [[Sudafrica]], [[Cristofo Colombo]] ya heba plegau en [[America]] y ya se teneba conciencia de que se tractaba no pas d'islas occidentals d'[[Asia]] so que d'un [[continent]] intermeyo, en primerías d'os [[anyos 1520]] l'[[explorador]] [[Florencia|florentín]] [[Giovanni da Verrazzano]] convenció a lo rei [[Francisco I de Francia|Francisco I]] de [[Reino de Francia|Francia]] ta que li encomenase la misión de trobar una rota maritima enta [[Catay]] (que ye como se denominaba a [[China]] en ixas envuetas en Europa) a traviés d'o [[paso d'o Nord-ueste]]. Encara que la expedión no consiguió lo suyo obchectivo, cudió lo nombre de *Nueva Francia* ta designar l'[[America d'o Norte]]. Tanimientres, dimpués de fer-ie bellas expedicions enta la rechión, o [[reino de Francia]] albandonó lo suyo intrés por ella mas que mas por a situación d'o reino, que se trobaba en bel meyo d'una greu crisi financiera, amás de destinar muitos recursos a la suya participación en as clamadas [[guerras italianas]] contra l'[[Imperio espayol]] que heba reculliu os intreses d'a [[Corona d'Aragón]] en a [[peninsula italica]] y tamién por l'autentica [[guerra civil]] que enfrontaba a [[Catolicismo|catolicos]] y [[Protestantismo|protestants]]. Asinas que dica alto u baixo los [[anyos 1580]] no tornó l'intrés francés por *Nueva Francia* y mas que mas estió como consecuencia d'a demanda de [[piel]]s de [[castor]].

En [[1608]], [[Samuel de Champlain]] establió lo primer asentamiento colonial francés en Nueva Francia, la clamada *Habitation de Québec* en a colonia de [[Canadá (Nueva Francia)|Canadá]] (una part d'a colonia de [[Nueva Francia]] en o sud de l'actual [[Québec]]), que ye la fundación de l'actual ciudat de [[Québec (ciudat)|Québec]]. Contino, los exploradors franceses continaron viachando enta l'ueste, establindo chicoz asentamientos a lo canto d'o [[río Sant Lorient]]. Istos exploradors franceses, o primero d'os cuals estió [[Étienne Brûlé]], qui exploró la redolada d'a [[badía Cheorchiana]] en 1610-1612, cartografioron [[Ontario d'o Sud]] y clamoron a la rechión *Pays-d'en-Haut* (*o país de l'alto*), designando con ixe nombre la rechión que se troba auguas enta l'alto d'o río Sant Lorient. Ixa colonia con ixe nombre s'establió formalment en [[1610]] como una dependencia admnistrativa d'a colonia francesa de Canadá pero no se tractaba d'una colonia pensada ta instalar-ie población so que nomás pensada con finalidaz defensivas y de [[comercio]]. Se tractaba d'un territorio bien gran, que s'estendillaba no nomás que por l'actual provincia canadiense d'Ontario so que también por os actuals [[Estaus d'os Estaus Unius|estaus]] [[Estaus Unius|estausunidenses]] de [[Minnesota]], [[Wisconsin]], [[Illinois]], [[Indiana]], [[Michigan]], [[Ohio]], [[Pennsilvania]] y [[Nueva York (estau)|Nueva York]]. Como consecuencia d'ixa planificación, la mayor part d'a población d'ixe territorio yeran [[amerindios]].

Tanimientres, en a rechión d'[[Ontario d'o Norte]] estió l'explorador [[Reino Uniu|britanico]] [[Henry Hudson]] plegó en a [[badía de Hudson]] en l'anyo [[1611]] y reclamó la suya [[cuenca hidrografica]] ta lo suyo país, denominando-se esta redolada como [[Tierra de Rupert]].

[[Samuel de Champlain]] plegó en o [[laco Huron]] en [[1615]] y [[misionero]]s franceses (mas que mas [[Companyía de Chesús|chesuitas]] y [[Companyía d'os Sacerdoz de Sant Sulpicio|sulpicianos]], debantoron misions en a rechión d'os Grans Lacos. Os franceses facioron alianzas con a mayor parte d'os grupos indichenas d'Ontario ta conseguir controlar o comercio de piels y tamién para organizar a defensa contra los [[iroqueses]] mientres as clamadas [[guerras iroquesas]]. Os franceses declaroron a los indichenas como subditos d'o rei d'o [[reino de Francia]] y tamién gosaban actuar como mediadors en os conflictos entre los diferents grupos indichenas. Os iroqueses, sindembargo, s'alioron con os britanicos.

Entre [[1634]] y [[1640]] os hurons padeixioron [[malautía]]s infecciosas d'orichen europeu como lo [[sarampión]] u la [[picueta]] ta las que los suyos organismos no teneban protección en estar dica l'inte desconoixidas en o continent americano. D'atra man, en [[1700]] ya s'heba chitau a los iroqueses u bien heban abandonau o territorio de l'actual Ontario y los [[mississaugas]], una branca d'os [[ojibwa]], s'heban asentau en a costa norte d'o [[laco Ontario]], instalando-se los hurons supervivients en o norte de l'actual [[Québec]].

Mientres a [[guerra franco-india]] (nombre que recibe la guerra en o continent americano en a [[guerra d'os Siet Anyos]] de [[1754]]-[[1763]]) os britanicos redotoron a los franceses y a los suyos aliaus amerindios y en o [[tractau de París de 1763]] o [[Reino de Francia]] cedió la mayor part d'as suyas posesions colonials en [[America d'o Norte]] a lo [[Reino de Gran Bretanya]], que organizó lo territorio conqueriu a traviés d'a [[Ley de Québec]] (*Quebec Act*) como una nueva provincia, la [[Provincia de Quebec (1763-1791)|provincia de Quebec]].

=== Provincia de Quebec (1763-1791) ===


Entre [[1782]] y [[1784]], 5.000 [[leyals d'o Imperio Uniu]] marchoron d'os territorios de l'actual [[Estaus Unius]] dimpués d'a [[Revolución Americana]] y s'instaloron en Ontario. O Gubierno britanico lis concedió 81 hectarias, amás d'atros biens, ta reconstruyir a suya vida dimupés d'o suyo exilio. Tamién establioron reservas en Ontario ta los [[mohawks]] que heban luitau a lo canto d'os britanicos y a qui tamién heban expulsau d'as suyas tierras en l'actual estau de [[Nueva York (estau)|Nueva York]]. Atros grupos d'[[iroqueses]] a qui tamién eban expulsau de Nueva York fuoron asentaus en una reserva a lo canto d'o [[laco Ontario]] en l'actualment clamada [[Reserva d'as Seis Nacions]] (a on tamién s'instaloron posteriorment os [[mississaugas]], desplazas d'os suyos territorios por os colonos europeus).

Dimpués d'a [[Guerra d'Independencia d'os Estaus Unius]] s'establioron as primeras reservas ta los indichenas, como la mencionada [[Reserva d'as Seis Nacions]] ([[1784]]), [[Territorio Mohawk de Tyendinaga|Tyendinaga]] ([[1793]]) y [[Akwesasne]] ([[1705]]). Tyendinaga s'establió, como la Reserva d'as Seis Nacions, ta grupos indichenas que heban luitau a lo canto d'os britanicos contra los estausunidenses y a qui istos facioron fuera d'[[Estaus Unius]] en rematar a guerra; d'atra man, Akwesasne yera una comunidad de [[mohawks]] que ya existiba previament, fixando-se las suyas mugas con o [[Tractau Jay]] en [[1795]].

En [[1788]], mientres que feba parte d'a provincia de Quebec, o sud d'Ontario se dividió en cuatre districtos: Hesse (dende [[1792]] clamau [[Districto Ueste (Alto Canadá)|districto Ueste]]), Lunenburg (dende [[1792]] clamau [[Districto Este (Alto Canadá)|districto Este]]), Mecklenburg (dende [[1792]] clamau [[Districto Midland (Alto Canadá)|districto Midland]]), y Nassau (dende [[1792]] clamau [[Districto Local (Alto Canadá)|districto Local]]).

A población de Canadá a l'ueste d'o forcallo d'os ríos [[Río Sant Lorient|Sant Lorient]] y [[Río Ottawa|Ottawa]] heba aumenta significativament y iste feixo lo reconoixió la *Ley Constitucional de 1791*, que dividió Quebec en os clamaus "[[Canadás]]", ye decir, l'[[Alto Canadá]] a lo sud-ueste d'o forcallo entre toz dos ríos y lo [[Baixo Canadá]] a l'este d'o citau forcallo.

=== Alto Canadá (1791-1841) ===

En [[1793]] se nombró a lo primer tenient gubernador de l'[[Alto Canadá]], lo [[cheneral]] [[Juan Graves Simcoe]]. Entre [[1790]] y [[1812]] plegó en l'Alto Canadá una segunda oliada d'estausunidenses, encara que no toz yeran de sentimientos leyalistas y i plegoron parcialment atrayius pos a posibilidat de mercar tierras mas baratas que en o suyo país d'orichen amás de tributar uns [[impuesto]]s mas baixos en ixe inte que en os [[Estaus Unius]].

== Referencias ==


== Bibliografía ==
*  Peter A. Baskerville: [https://archive.org/details/sitesofpowerconc0000bask/ *Sites of power: a concise history of Ontario''], Oxford University Press, 2005. ISBN 9780195418927.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficlal d'o Gubierno d'Ontario.