Castiello de Sibirana

**Castiello de Sibirana** (u de Sibrana), **Torres de Sibirana** (u de Sibrana), u simplament **Sibirana** (u Sibrana), ye o nombre por o cual se conoixen os repuis d'un castiello d'estilo romanico, d'una ilesia tamién en estilo romanico (l'ermita de Santa Quiteria) y d'un despoblato que se troba a o piet, y que se troban toz situatos en o lugar tamién dito "Sibirana", que actualment fa parte d'o termin municipal d'Uncastiello (encara que o suyo acceso se fa a traviés d'una pista que s'alaceta en o Pozo de Pigalo, en termin de Luesia), a cantos d'o río Arba de Luesia, a o piet d'a sierra de Santo Domingo, en a comarca aragonesa de Cinco Villas y en a provincia de Zaragoza. Se troba situato a una distancia de 12 km d'Uncastiello, y de 10&nbsp;km de Luesia.

O castiello de Sibirana se troba protechito legalment con a suya declaración chenerica como *[[Bien d'Intrés Cultural]]* (en estar un castiello) por o Gubierno d'Aragón, estando de propiedat particular, como tota a finca a on se i troba.

Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar de Sibirana ye de 1063, trobando-se recullita en a obra de Dámaso Sangorrín *[[Libro de la Cadena del Concejo de Jaca]]*, en *Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón*, XII (Zaragoza, 1931) y documenta as variants *Sibrana* y *Siurana.

== Contexto historico ==
Con a invasión d'a [[peninsula iberica]] por os [[arabes]] a principios d'o [[sieglo VIII]] y o esvoldregamiento a escape d'o [[Reino visigodo de Toledo]], a comarca que hue se conoix con o nombre de [[Comarcas d'Aragón|comarca]] [[Aragón|aragonesa]] de [[Cinco Villas]], amás de partes de [[Navarra]] y de [[La Rioja]], s'adhibioron a os dominios islamicos por meyo d'una capitulación pactata, alcordata por un conte visigodo (fácil que d'orichen hispano-romano, seguntes o suyo nombre), o *comes* *Casius*, de qui dimpués naixió a poderosa familia [[muladí]] d'os [[Banu Qasi]], con una destacata presencia en a [[Historia d'Aragón]] y tamién en a [[Historia d'Espanya]].

Como afirman cuantos historiadors, en os tiempos d'a dita *primera dinastía pamplonesa*, cuan s'establió o [[reino de Pamplona]], orichen d'o [[reino de Navarra]], mientres a mayor parte d'o [[sieglo VIII]], bi habió buenas relacions entre o reino de Pamplona y a familia d'os Banu Qasi, incluyindo-ie matrimonios entre os suyos miembros, asinas que en ixas envueltas bi heba prou tranquilidat en a muga entre os dominios navarros y os territorios que yeran baixo o control d'o [[Califato de Cordoba]].

Sindembargo, en o [[sieglo IX]] ya s'heban producido cambios en a situación politica, un feito relacionato con o cambio de dinastía en [[Navarra]], y en a nueva situación ya yera menester devantar-ie de fortalezas, castiellos y torres defensivas que podesen protecher os territorios cristianos d'as incursions musulmanas, emplegando-se tamién como punto de partita ta as incursions que fesen os cristianos en territorio musulmán.

En iste marco, a prencipios d'o [[sieglo X]], o rei [[Sancho Garcés I de Navarra]] optó por protecher os suyos dominios orientals, en a comarca de [[Sangüesa]], [[val de Roncal]], [[val d'Onsella]] y partes d'a val d'o [[río Aragón]]; ta ixo fació una maniobra prou intresant, que consistiba en a ocupación d'as tucas (y d'a parte alta d'as mesmas vals) d'as sierras de [[sierra de Santo Domingo|Santo Domingo]] y [[sierra de Sant Chuan d'a Penya|Sant Chuan d'a Penya]], amás d'a [[Guarguera]] (a val d'o [[río Guarga]]), y con ixo podeba amás bloqueyar a posible dentrada d'os musulmans enta zonas occidentals d'o primitivo [[condau d'Aragón]], erichito con centro en o nuclio d'a ciudat de [[Chaca]] y a cuenca alta d'o [[río Aragón]], amás d'a [[val d'Echo]] y a [[val d'Ansó]]. Antiparte, ista maniobra li premitiba tamién evitar a expansión enta o sud d'o condau aragonés, fendo amás presión sobre a mesma ciudad de [[Uesca]], que se trobaba en ixas envueltas en mans d'os arabes encara que os suyos chefes teneban tamién buenas relacions con a familia Aznar, titular d'o [[condau d'Aragón]].

Asinas, en una linia contina que s'alacetaba en [[Vadoluengo]] (a on hue se troba a [[ilesia de Sant Adrián de Vadoluengo]], a o canto de [[Sangüesa]]), se devantoron entre l'anyo [[905]] y l'anyo [[925]] os castiellos de [[Castiello de Royta|Royta]], *'Sibirana*', [[castiello de Uncastiello|Uncastiello]] (en l'actual villa [[Uncastiello|homonima]]), [[castiello de Luesia|Luesia]] (en [[Luesia]]), [[castiello de Biel|Biel]] (en [[Biel]]) y [[torre]]s fortificatas u [[torraza]]s en cuantos atros lugars, como [[Agüero]], [[Castiello de Sos d'ol Rei Catolico|Sos]], [[Navardún]], [[Petiella d'Aragón]], [[Sant Miguel de Liso|Liso]], [[Moriello de Galligo]], y atros, plegando dica [[Secrún]], hue un despoblato en o [[termin municipal]] de [[Samianigo]].

Sindembargo, seguntes diz [[José Luis Aramendía]], recullindo o que se diz en a obra *El nacimiento del arte románico en Aragón*, d'E. Lorente, F. Galtier y García Guatas, o castiello de Sibirana fue conquiesto por o rei [[Sancho Garcés I de Navarra]] en l'anyo [[921]]. Fácil que se tracte en realidat d'una reconquiesta u mesmo d'a conquiesta d'una torre islamica anterior sobre a cuala se devantó l'actual castiello, torre que habría estato conquiesta por os [[Banu Qasi]] en [[891]] seguntes bellas fuents.

Cuan se devantoron toz istos castiellos y torres, a sobén se creyeron chunto con nuclios de población a o suyo canto, encara que belluns, como os de Royta, Liso y mesmo o de Sibirana, hue han desapareixito. Cal parar cuenta tamién que a mayor parte d'os *tenentes* (o termin con o cualo se conoix a os chefes militars que se trobaban a o mando d'os castiellos, torres y torrazas) yeran d'orichen navarro, encara que a población que hi plegaba teneba cuantos oríchens, habendo-ie [[navarros]], [[aragoneses]] u tamién [[occitans]] que proveniban de l'atro canto d'os [[Pireneus]] y que estioron l'alacet d'os muitos occitans que aduyoron a conformar l'actual pueblo aragonés.

Con tot ixo, se logró adhibir a o reino navarro no nomás toz istos territorios, sino que tamién d'o mesmo condau aragonés, continando unitos istos dos países dica a muerte en [[1035]] de [[Sancho III de Navarra|Sancho III o Mayor de Navarra]], cuan toz, dende Vadoluengo, pasoron a mans de [[Remiro I d'Aragón]], fillo borde d'o rei Sancho.

En l'anyo [[1086]], o castiello de Sibirana y o pueblo que se trobaba a o piet facioron parte d'a dote que s'entregó a la [[Lista de consorts de monarcas d'Aragón|reina consort]] [[Felicia de Roucy]], cuan fació a suya [[voda]] con [[Sancho Remíriz d'Aragón]].

Antiparte, o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Alifonso I d'Aragón]] atorgó [[carta de población]] a [[Luesia]], a on se deciba *y desde allí baxando a donde el río Sibrana*. Dende [[1159]] dica [[1162]] estió baixo a [[tenencia]] de [[Pero López de Luna]].

== Caracteristicas ==
Asinas, o castiello de Sibirana se devantó en una chicota val en o curso d'o [[barranco de Sibirana]], un afluent por la marguin dreita d'o [[río Arba de Luesia]] encara que muit amán d'iste zaguero, y a suya finalidat yera de controlar o paso que dende [[Uncastiello]] y dende [[Luesia]] permite d'acceder a la val d'o [[río Onsella]] (a dita [[val d'Onsella]]) y, a traviés d'a val d'Onsella, a [[Sos d'o Rei Catolico|Sos]] y [[Sangüesa]], y a la val d'o [[río Aragón]].  Cadaguna d'as dos torres teneba tres pisos d'altaria, devantantos en fusta. A suya longaria ye de 25 [[metro]]s, con 4 metros d'[[amplaria]].

Ta o puesto a on devantoron o castiello, que consiste en dos torres unitas por un lienzo conformando una chicota [[plaza d'armas]], esleyoron un promontorio rocoso muit escarpato, con un cinglo sobre o camín, bloqueyando-se asinas de raso o paso por ixe puesto a cualsiquier posible enemigo; amás, podeba emplegar-se como segunda linia defensiva dezaga d’a linia que formaban os castiellos de [[castiello d'Uncastiello|Uncastiello]] y [[Castiello de Luesia|Luesia]], apoyando-se en o [[castiello de Royta]], en o de [[Petiella de Aragón|Petiella]] y en o de [[Castiello de Castiliscar|Castiliscar]] por a suya dreita y en os de [[Luesia]] y [[castillo de Biel|Biel]] por a suya ezquierda. Antiparte, os musulmans teneban ta fer-lis frent l'important [[castiello de Sadaba]], y tamién as torres defensivas devantatas en [[Biota (Cinco Villas)|Biota]] y en [[Malpica d'Arba]], amás d'atras chicotas torres de guaita.

O suministro d'augua potable ta o castiello proveniba d'o cauz d'o barranco que se troba a o piet d'o castiello, y ta os alimentos que yeran de menester se prencipió o cautivo d'as tierras d'arredol, tenendo amás os recursos d'a [[ganadería]], que yera en ixas envueltas a ormino una fuent important de subsistencia.

== Acceso ==
Ta plegar en Sibirana, cal partir d'a pista (hue asfaltata) que dende [[Luesia]] porta enta o [[pozo de Pigalo]] y contina enta as [[Penyas de Santo Domingo]], [[Longars (Cinco Villas)|Longars]] y [[Lobera d'Onsella]], prenendo una pista que marcha enta a ezquierda, por o cauz d'o barranco de Sibirana, en dirección a o nord-ueste.

Antiparte, tamién se puet plegar en o castiello a piet, dende [[Petiella d'Aragón]] u a traviés d'o [[Senders de Gran recorrito|GR]] que dende [[Sos d'o Rei Catolico]] marcha enta o [[castiello de Royta]], a traviés d'un camín prou intresant dende os puntos de gollata historico, natural u paisachistico.

== Arquitectura ==
=== As torres y o castiello ===
As dos [[torre]]s que conforman o castiello, construitas en estilo [[Romanico aragonés|romanico]], amanixen de frent a o canto mesmo d'o camín que cosiran, devantatas dencima d'una penya a on ye imposible de puyar-ie por a suya versant sud, encara que se accede con muita facilidad dende a suya versant norte.

Ta aproveitar millor a configuración orichinal d'o puesto, o lienzo sud d'a torre oriental se troba devantato parcialment en un nivel inferior a o nivel d'a torre occidental, apareixindo asinas aparentment como mas gran si se fa a mesura de l'[[altaria]] d'a edificación, encara que en realidad a suya altaria ye menor. As dos torres son de [[Planta (arquitectura)|planta]] rectangular.

As torres son en perfecto estato de conservación exterior, conservando encara mesmo cuantas d'as suyas [[almena]]s.

En estar una edificación funcional d'[[arquitectura militar]], o castiello ye pensato mas que mas ta cumplir finalidaz militars, no fendo asinas muitas concesions a la comodidat. En consecuencia, as uberturas enta l'exterior son muit poquetas, y concebitas nomás que en termins militars en un territorio perigloso en estar territorio de muga.

En a suya versant sud, a torre oriental tien un primer forato estreito, concebito como [[sayetera]], y con una finalidat nomás que defensiva. Una mica por dencima y un poquet a la dreita se troba tamién una ubertura mas cuadrata, que en iste caso ye concebita no nomás con finalidaz defensivas, sino que tamién ta iluminar o suyo interior. En ista [[frontera]] se troba tamién un desaugüe, que se puet veyer perfectament, y que ha contribuito a desgastar parti d'as [[piedra picata|piedras picatas]] inferiors d'a torre, construitas en [[piedra panal]] encara que muit dura, que ye a piedra que se troba en a comarca y en a cuala se devantan toz y cadagún d'os [[castiello]]s, [[Ilesia (edificio)|ilesias]] y [[edificio]]s civils.

La frontera oriental d'a torre oriental tien nomás que dos [[sayetera]]s.

En a suya frontera occidental, a torre oriental tien una [[puerta]] en [[arco de meyo punto]] con os suyos [[candal]]s perfectament conservaus.

A torre occidental, en a suya versant sud, nomás tien que una [[sayetera]].

En a suya frontera occidental, a torre occidental amuestra una ubertura de buen tamanyo, con os cuatre chicoz foratos ta devantar-ie una superestructura en fusta perfectament visibles.

En a frontera oriental d'a torre occidental se puet veyer una puerta de dentrada con [[arco de meyo punto]], con una piedra tallata de gran tamanyo que cumple funcions de [[cabecero]], y tamién una ventana en a suya parte superior, en a cuala se hi puet veyer tamién os foratos ta devantar-ie superestructuras en fusta.

Cal parar cuenta que denguna d'as torres tien uberturas en a suya frontera norte, por dos motivos diferents. D'una man, ye dende o norte d'a on en plegan os [[viento]]s fríos d'o norte, o dito [[cierzo]], que en a comarca de [[Cinco Villas]] gosa plegar en velocidaz amanatas a os 100&nbsp;km/h (encara que as construccions de Sibirana se troban en parti a cubierto d'o viento por a configuración d'as montanyas, en estar en a versant sud d'a sierra de Santo Domingo). D'atra man, bi ha tamién finalidaz defensivas en ixa carencia d’uberturas, en estar ixa a parte mas accesible d'o conchunto defensivo.

Sindembargo, no ha plegato dica hue o [[lienzo]] que uniba as dos torres, ni tampoco as posibles edificacions exteriors d'o castiello, encara que sí que se conservan bellos repuis de [[paret|parez]] baixo as partes inferiors d’a torre occidental, fácil que ta reforzar a impenetrabilidat d'a edificación defensiva.

=== A ilesia romanica de Santa Quiteria ===
A o norte d'o conchunto, se troba una ampla plaza, podendo-se-ie acceder en bordeyando o castiello por a suya parte occidental. De l'atro canto d'ixa mena de plaza natural, bi ha una edificación moderna y, inmediatament dezaga, un chicot pueyo, que hue ye de raso cubierto de vechetación, y sobre o cualo se devanta una chicota ilesia, a dita [[ermita de Santa Quiteria]].

Ista ilesia, fácil que coetania d'o castiello, ye tamién construita en estilo [[Arquitectura romanica|romanico]], estando ornamentalment una construcción muit simpla. José Luis Aramendía diz que ye de prencipios d’o [[sieglo XIII]], decindo tamién que s'incluye en o subestilo d'o [[romanico chaqués]].

L'ermita s'orienta enta l'este, tenendo una sola [[Nau (arquitectura)|nau]], con [[tellato]] de [[viga]]s de fusta y [[tella arabe]], esvoldregato cuasi de raso en os [[anyos 2000]]. Fácil que cuan lo devantoron fuese un [[tellato]] nomás que en [[fusta]], u puet estar que con un tellato de [[Loseta (material de cosntrucción)|loseta]], como se feba tradicionalment en a comarca y se documenta en construccions parellanas.

L'ermita de Santa Quiteria tien nomás que un solo [[abside]] en o suyo canto oriental. La construyioron con [[piedra picata|piedras picatas]] perfectament tallatas y de gran calidad, tenendo por ixo una serena belleza arquitectonica.

A parte mas treballata de l'ermita ye a suya [[frontera]], muit simpla, y que nomás tien que un simple [[timpano (arquitectura)|timpano]] en forma de semicerclo, en o cualo se troba un [[crismón]] y dos [[capitel]]s, toz dos encalatos en color blanca, enmarcado-se tot en nomás que una sola [[arquivolta]] en [[arco de meyo punto]]. Sindembargo, fa pena que a frontera sud de l'ermita ya s'ha esvoldregato cuasi de raso.

En a suya frontera oriental bi ha nomás que una sola [[finestra]], tamién en [[arco de meyo punto]], estando a suya función a de dotar a l'interior de l'edificio d'una minima iluminación.

A dentrada a l’interior de l'ermita gosa estar difícil, en trobar-se en a suya puerta una gran mata de [[barza]]s.

=== O lugar ===
A o canto d'o camín, a la suya dreita y a o piet d'o castiello, se troban os repuis de l'antigo lugar de Sibirana, hue albandonato.

Ye un chicot grupet de viviendas, fácil que no mas de diez u doce, encara que en l'arredol se puede trobar cuantos atros repuis d'edificios.

Toz os edificios son hue espaldatos y parcialment cubiertos de vechetación, encara que se i puet veyer prous elementos como ta poder fer un plano d'as edificacions. Cal esmentar os [[Pilar (arquitectura)|pilars]] centrals en os cualos descansaban as [[viga]]s de fusta, pilars que hue continan parcialment en piet, encara que s'esvoldregoron a resta de partis d'os edificios. Tamién continan en piet bellas parez prou recias, construitas con piedra de buena calidat, a cuala cosa ha feito posible a suya subsistencia dica hue.

No ye posible precisar con exactitut cuan se despobló o lugar d'os suyos habitants, pero ye fácil que ixo s'escaiciese mientres os sieglos [[sieglo XVII|XVII]] y [[sieglo XVIII|XVIII]]. As causas d'ixe albandono se puede trobar en a suya ubicación, en una zona difícil ta l'[[agricultura]], chunto con as cuantas [[epidemia]]s que despobloron muitos otros lugars d'[[Aragón]] a finals d'a [[Edat Meya]] y prencipios d'a [[Edat Moderna]]. Cal fer constar, sindembargo, que fácil que o lugar continase habitato, encara que ya no como lugar sino como [[pardina]]; asinas, encara se troban referencias a chent que i viviba a meyatos y finals d'o sieglo XVIII, en o libro de baptismos de [[Petiella d'Aragón]].

== Vinclos externos ==
*  [http://www.arteguias.com/monumentos/sibirana.htm *Castillo y ermita de Sibirana, Uncastillo (Zaragoza)*] en www.arteguias.com.
*  [http://www.romanicoaragones.com/fortificaciones/12-Sibirana.htm *Sibirana*] en www.romanicoaragones.com.
*  [http://www.romanicoaragones.com/4-Cinco%20Villas/990490-LuesiaStaquiteria.htm *Santa Quiteria*] en www.romanicoaragones.com.
*  [https://web.archive.org/web/20110910004126/http://www.castillosdearagon.es/index.php?sec=6&fort=650 *Castillo de Sibirana*] en www.castillosdearagon.es.
*  [https://web.archive.org/web/20110817033100/http://www.castillosnet.org/programs/castillosnet.php?tip=inf&dat=zaragoza%2FZ-CAS-035 *Castillo de Sibirana*] en www.castillos.net.
*  [http://manueltrujilloberges.blogspot.com/2008/05/castillo-de-sibirana-uncastillo.html *Castillo de Sibirana (Uncastillo)''] en un blog.

## Notas y referencias