Newton (unidat)

:*Iste articlo ye sobre una unidat derivata de fuerza d'o Sistema Internacional d'Unidaz. Ta atros usos se veiga [[Newton]].*

O **newton** ye una unidat derivata de fuerza d'o Sistema Internacional d'Unidaz (*SI*). O suyo simbolo ye **N** y recibió lo suyo nombre en honor d'Isaac Newton, en reconoiximiento a los suyos treballos en mecanica clasica. Fue emplegato por primera vegata arredol de l'anyo 1904, pero no estió dica 1948 cuan o newton fue adoptato oficialment por a Conferencia Cheneral de Pesos y Mesuras (CGPM) como nombre ta la unidat de fuerza mks.

## Definición
O newton ye a unidat de fuerza d'o SI, ye una *unidat derivata* ya que se define en función d'atras unidaz. Un newton ye igual a la cantidat de fuerza necesaria en o vueito ta dar a una masa d'un quilogramo una acceleración d'un metro por segundo cada segundo.

Isto se puet expresar matematicament como:

\mathrm{1\, N = 1\, \frac{\mathrm{kg}\cdot \mathrm{m}}{s^2}}

Ya que o peso ye una mesura d'a fuerza entre dos obchectos debita a la gravedat, o newton ye tamién una mesura d'o peso, valida en un punto dato. Una masa d'un kilogramo tien un peso d'alto u baixo 9,81&nbsp;newtons. A leyenda diz que Isaac Newton s'inspiró en a caita d'una mazana ta desarrollar a suya teoría d'a gravitación y por una coincidencia curiosa o peso d'una mazana chicota ye alto u baixo un newton: un obchecto d'una masa de 101,94&nbsp;gramos pesa 1&nbsp;newton en a superficie d'a Tierra.

En o lenguache común, no cientifico, gosa confundir-se a masa, que se mesura en kilogramos, con o peso, que s'ha de mesurar en newtons. Sabendo que una masa d'un kilogramo pesa alto u baixo 10 N en a superficie d'a Tierra (9,81&nbsp;N ye a valor que s'emplega por un regular si se considera que l'acceleración d'a gravedat, g, ye de 9,81&nbsp;m/s2), se puet admitir que 1 kilogramo-fuerza ye alto u baixo equivalent a 10 N.

## Multiplos

## Eixemplos
* 1&nbsp;N ye a fuerza d'a grabedat d'a Tierra sobre un obchecto con una masa d'alto u baixo 102&nbsp;g (como una chicota mazana).
* Ye habitual veyer fuerzas exprisatas en kilonewtons u kN, en que 1&nbsp;kN&nbsp;= 1.000&nbsp;N.
* A potencia d'a mosegada d'os animals se puet expresar en newtons:
** Se calcula que a variella de l'alosaurios podeba fer una fuerza d'entre 805 y 2.148&nbsp;N. Manimenos, o cranio yera prou fuerte como ta resistir bels 55.500&nbsp;N de fuerza vertical contra os dients, de traza que ye muit probable que iste dinosauro aprofeitase a fuerza d'o cranio ta matar y minchar as suyas presas.
** Os aligators pueden fer una fuerza de mosegada d'alto u baixo 13.000&nbsp;N.
** Os lions pueden mosegar con una fuerza de bels 4.167&nbsp;N, y os leopardos con una fuerza de bels 2.268&nbsp;N.
* Os codetes acceleradors solidos d'os trasbordadors espacials proporcionan una fuerza de 12.500.000&nbsp;N cadagún mientres o lanzamiento, cosa que representa o 83% d'a empenta total necesario ta o lanzamiento.
* O motor d'a sonda espacial Mariner 4, a primera en sobrevolar o planeta Marte con exito, feba una fuerza d'empenta de 222&nbsp;N.
* A primera etapa d'o codete Saturn V feba una fuerza d'empenta de mas de 34 millons de newtons. A segunda etapa, d'atra man, teneba una fuerza d'empenta de 5,1 millons de newtons, y a tercera etapa 1,0001 millons de newtons.


Imachen:Mariner 3 and 4.jpg|Mariner 4 (222&nbsp;N)
Imachen:Allosaurus-crane.jpg|Allosaurio (805-2.148&nbsp;N)
Imachen:Female Lion.JPG|Liona (4.167&nbsp;N)
Imachen:Apollo_8_first_stage_in_the_Vehicle_Assembly_Building.jpg|Primera etapa d'o codete Saturn V (34.000.000&nbsp;N)


## Uso habitual d'os kilonewtons en a construcción
A sobén os kilonewtons se fan servir ta reflectar a valura de subchección de seguridat de ganchos, y atras ainas d'a industria d'a construcción. Tamién s'emplega en as especificacions d'o equipamiento d'alpinismo. Se pueden anunciar en KN (kilonewtons) tanto a carga de treballo segura en referencia a la tensión mecanica y a tensión tallant.

1&nbsp;kN equibale a una carga de 101,97162&nbsp;kilogramos, pero multiplicar a valor en kilonewtons por 100 tamién ye un buen metodo de calculo.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
* Dinamometro, un instrumento de mesura utilizato en a industria ta mesurar a fuerza.
* Joule, una unidat d'enerchía que mesura a cantidat de treballo feito por una fuerza d'un newton a lo largo d'un metro.
* Magnitud fisica
* Pascal, una unidat de presión equivalent a un newton por metro cuadrato.
* Sistema Internacional d'Unidaz (SI)

## Vinclos externos
*  Web sobre a vida d'Isaac Newton, con información y problemas practicos sobre a unidat de mesura
*  prencipals unidaz de mesura d'o Sistema Internacional
*  Web d'a Conferencia Cheneral de Pesos y Mesuras
*  [Definición de Newton](https://web.archive.org/web/20120315221800/http://www.nationmaster.com/encyclopedia/Newton-(unit)) en NationMaster, a on que da equivalencias con atras unidaz.
*  Definición de Newton en a Enciclopedia Britanica.