Calatayú

**Calatayú ** (*Calatayud* en castellano) ye una ciudat y municipio aragonés situata en a provincia de Zaragoza, comarca de Comunidat de Calatayú (en ye a suya capital) y partiu chudicial d'o suyo nombre (tamién en ye a suya capital).

A suya población ye de  habitants , en una superficie de 154,20 km².

## Cheografía
Ye situata a o canto d'o río Xalón, en un aria estratechica on o río Xiloca s'achunta con o Xalón, y s'achuntan por tanto dos vias naturals de comunicación, a 534 metros d'altaria sobre o livel d'a mar y a una distancia de 86 km de Zaragoza, a capital d'a suya provincia.

## Clima
A suya temperatura anyal ye 12.7&nbsp;°C, con una temperatura meya en chinero de 4.76&nbsp;°C y en chulio de 21.96&nbsp;°C.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:23030
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:4606 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:16569
  bar:2000 from:0 till:17876
  bar:2002 from:0 till:18531
  bar:2004 from:0 till:19634
  bar:2006 from:0 till:20001
  bar:2008 from:0 till:21905
  bar:2010 from:0 till:21717
  bar:2012 from:0 till:21174
  bar:2014 from:0 till:20658
  bar:2016 from:0 till:20191
  bar:2018 from:0 till:20035
  bar:2020 from:0 till:20092
 


## Historia
As enrunas d'a ciudat romana de Bilbilis son en o termin de Calatayú, ocupando as costeras d'os cerros Bambola, Sant Paterno y Santa Barbara, entre a marguin ezquierda d'o río Xalón y a rambla de Ribota, cerca de Uermeda.

En l'anyo 716 os musulmans andalusís encomenzoron a fortificar un cinto que dió nombre a la ciudat de Calatayú, y costruyoron cinco castiellos unius con murallas. En l'anyo 937 Abderramán I asechó y prenió Calatayú. En l'anyo 1031 Calatayú yera una d'as principals ciudaz d'a Taifa de Zaragoza y capital d'o suyo propio districto. Entre 1046 y 1055 bi habió una Taifa de Calatayú independient.

O 24 de chunyo de 1120 Alifonso I lo Batallero conquirió a ciudat y li dió Carta de población en a mesma anyada, y dimpués Fuero en 1131 mientres asitiaba Bayona. Alifonso I ordenó en o fuero de Calatayú que as ilesias d'ixa villa y tierra fuesen patrimonials, cosa que confirmará o papa Lucio III en 1182 con una bula en a que declaraba totas as ilesias que baixo ixe privilechio s'heban de conferir a personas naturals d'a mesma tierra. Con a reconquiesta vinioron repobladors cristianos y se creyoron nuevas 10 parroquias dica plegar ta 14, en as que s'agruporon seguntes os suyos oríchens. A parroquia de Sant Pero la dividioron en *Sant Pero d'os Francos* y *Sant Pero d'os Serranos*, a primera pa os de Baigorri y a segunda pa os montanyeses de l'Alto Aragón. Por haber-se preso a ciudat o día de Sant Chuan Baptista, li se dedico una ilesia a piet d'o castiello, a ilesia de Sant Chuan lo Viello u Sant Chuan de Vallupiel. Unatra ilesia que se fació a piet d'o castiello estió Sant Miguel. Poco dimpués d'a conquiesta a mesquita mayor fue trasformada en a ilesia de Santa María la Mayor, adscrita a lo bispato de Zaragoza, seguindo a tradición de desfer as mesquitas y convertir-las en ilesias u seus. En o barrio mozarabe costruyoron as ilesias de Sant Chaime y o Salvador. A lo norte d'a Ilesia de Santa María construyioron a ilesia de Sant Andreu, y a lo sud a de Sant Torcuat.

Calatayú fue ocupada por Alifonso VII de Castiella dimpués d'a muerte d'o Batallero. Alifonso VII disposó que as ilesias de Calatayú perteneixesen a la diocesi de Sigüenza. Calatayú tornó a lo reino d'Aragón chunto con Zaragoza, y en 1139 Calatayú pasó a depender d'a diocesi de Tarazona.

O monesterio d'Oña recibió de Remón Berenguer IV o barrio poblau con mozarabes, encara que no se sabe si yeran mozarabes nativos u mozarabes traitos d'Andalucía por o Batallero. A Orden d'o Temple tenió una comanda en Calatayú, igual que a Orden d'o Hespital, que ya en 1167 i tenió un comandador conoixiu como Galindo, pero estió a Orden d'o Santo Sepulcre a mes poderosa, por un alcuerdo de Remón Berenguer IV con o patriarca y o capítol de Cherusalem en 1141. Seguntes este alcuerdo concedioron a los d'o Sepulcre extensos biens pa fundar una ilesia en a ciudat, con o cual o mesón de Calatayú se convertió en o mesón matriz d'os atros mesons d'o Sepulcre en Espanya, y o prior muitas vegadas se titulaba *gran prior* d'a orden.

En 1249 o bispe de Tarazona consagró dos colechiatas con l'asistencia de Chaime I: Santa María y Santo Sepulcre.

En 1252 i heba 14 parroquias, contando en total 1062 habitadors, estando la mes poblada a parroquia de Sant Per de los Francos, y la que menos la d'o Santo Sepulcre. A lo largo d'o sieglo XIII atras órdens s'establioron en Calatayú creyando conventos intramuros: Franciscanos, Dominicos, Mercedarios, Carmelitans y Monchas Menoretas de Santa Clara. En 1276 se concede a Calatayú o dreito a celebrar ferias.

En 1362 Calatayú se rindió a las tropas castellanas dimpués d'un seche prolongau. Los castellanos ocuporon la ciudat con 1000 caballers y 2000 ballesters entre 1362 y 1366.

O 27 d'abril de 1838, mientres a Primera Guerra Carlista (Guerras Carlistas) tropas carlistas mandadas por o cheneral Juan Cabañero y Esponera dentroron en Calatayú.

## Toponimia
O suyo nombre ye d'orichen arabe, con a radiz *Qalat*, castiello, y un antroponimo, significando o *castiello d'Ayub* (*Qal’at 'Ayyūb*). En textos medievals cristianos se diz *Calataiub*, pero bi'n ha muitas variants, producto de que a -b final no se troba guaire a sobén en aragonés. Asinas, alternarán variants rematatas en -f, -t, y -d, u con -e u -o paragochica. A variant rematata en -d, ya se troba en o sieglo XIII, y será a que s'imposará en l'oficial con o tiempo en castellano, encara que no toz os castellanofablants la pronuncien.

Dende o sieglo XVI s'irá emplegando o chentilicio *bilbilitano* propuesto por l'humanista y poeta neolatín Antón Serón. Este chentilicio s'irá fendo mes y mes oficial a costa d'atros como *calatayubín* (chentilicio d'orichen arabe).

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Molimentos

### Molimentos d'a Edat Meya musulmana
Destaca o recinto fortificato de Calatayú d'a epoca musulmana:
* Castiellos
* Muralla
* Puertas

### Molimentos d'a Edat Meya cristiana
* Colechiata d'o Santo Sepulcre, una d'as pocas seus espanyolas d'a orden d'os Caballers d'o Santo Sepulcre.
* Colechiata de Santa María la Mayor.
* Ilesia de Sant Pero d'os Francos, dita asinas pa diferenciar-la d'a ilesia de Sant Pero d'os Serranos, estando a ilesia d'os repobladors que proveniban de Baigorri. Ye un puesto historico por dos razons. En 1461 fue proclamau en esta ilesia l'infant Ferrando I hereu d'o reino d'Aragón y en 1978 se i constituyó formalment a Deputación Cheneral d'Aragón.
*Ilesia de Sant Andreu.
*Ilesia de Sant Chuan o Reyal, con pichinas de Francisco de Goya y Lucientes. Recibió l'advocación de sant Chuan Baptista en 1770 cuan trayoron a ella o culto de l'antiga parroquia de Sant Chuan de Ballupiel, que yera en estau ruinoso y huei desapareixida.

## Esporte
* O fútbol ye representato por l'Atlético Calatayud Club de Fútbol.

## Personalidaz naixitas de Calatayú
* :Categoría:Naixius de Calatayú
* Ricardo Anlló Orrio, *Nacional*, torero (1891-1977).
* Juan Blas y Ubide, escritor costumbrista y politico.
* Chuan Carlos Bueno Chueca, escritor y lingüista.
* Sixto Celorrio,  narrador, poeta, folclorista y politico.
* Pascual Marquina, compositor.
* Marco Valerio Marzal, poeta hispanorromano d'orichen celtibero.
* Ángel Petisme, musico, compositor musical y escritor.

## Fiestas
As prencipals celebracions en a ciudat son as fiestas en honor a Sant Roque (agosto) y as ferias en honor a la Virchen d'a Penya (setiembre). As dos compachinan actos relichiosos en as suyas respectivas armitas con actos d'ocio de distinta mena.

## Atros aspectos d'intrés turistico

Son d'intrés turistico os actos relichiosos d'a Semana Santa bilbilitana. Calatayú fa parte d'o rete turistico de ciudaz AVE.

## Localidaz achirmanatas
* Dueville (Italia).
* Gáldar (Canarias).
* Glen Ellyn (Illinois, Estaus Unius).
* Aush (Gers, Occitania).

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
* Linia 200 d'Adif.

## Vinclos externos

*  CalatayudDigital.net, web d'o Concello de Calatayú.
*  Calatayud.es, web d'o Concello de Calatayú.