Exeya d'os Caballers

:*Iste articlo trata sobre lo municipio aragonés d**Exeya d'os Caballers*'; ta atros emplegos d'o toponimo **Exeya** se veiga **[[Exeya]]**.*

*'Exeya d'os Caballers*' (*Ejea de los Caballeros* en [[Idioma castellano|castellano]] y oficialment) ye una [[Lista de ciudaz d'Aragón|ciudat]] y [[Lista de municipios d'a provincia de Zaragoza|municipio]] [[Aragón|aragonés]] situau en a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]], [[Capital (politica)|capital]] d'a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Cinco Villas]] y d'o [[Partius chudicials d'Aragón|partiu chudicial]] d'o [[Partiu chudicial d'Exeya d'os Caballers|suyo nombre]], que incluye [[municipio]]s d'a [[Chacetania]]. Ye, chunto con [[Sadaba]], [[Sos d'o Rei Catolico]], [[Taust]] y [[Uncastiello]] una d'as cinco villas que dan o suyo nombre a la comarca.

A suya [[Población humana|población]] ye de 16.935 habitants ([[2007]]) en una [[superficie]] de 609,92 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 28,44 hab/km².

Estió la [[Seu social|seu]] d'as [[Corz d'Aragón|Corz]] d'[[Corz d'Exeya de 1266|Exeya]] de [[1266]].

== Toponimia ==
Ye bien documentau o toponimo *Segia* en tiempos d'os [[Antiga Roma|romanos]], que o mesmo [[Claudio Ptolomeu]] en lo [[sieglo II]] nombra en a suya obra *Geographikè Úphégesis*, en o capítol 6, 66 d'o suyo libro II como una d'as 16 ciudaz d'os [[bascons]].

[[Marcelino Cortés Valenciano]] considera que se remonta a la [[radiz indoeuropea]] **sek* visible en [[hidronimia|hidronimo]]s d'[[Europa Occidental]] y no a la radiz indoeuropea y celta *seg* ("[[victoria]]") u a lo basco *etxea* ("casa"). D'os muitos [[hidronimia en francés|hidronimos franceses]] derivables d'a radiz *sek*, n'bi ha por o menos tres derivables d'a forma **segia* uno d'éls o río *Sée* en [[Normandía]], atro o río *Saye* en [[Charente Maritimo]].

En tiempos de de l'[[Al Andalus]] s'escribiba *xeya* u *xiya*, con a conoixida traza d'arabizar os toponimos autoctonos que encomienzan con *s* con una *x* (*Exativa*, *Exatiel*, etcetera). D'esta traza o pareixiu con a parola basca *etxea* ("casa") podría estar casual y a tesi de [[Ramón Menéndez Pidal]] de relacionar este toponimo con o basco carent de fundamento.

En a [[Baixa Edat Meya]] se rechistran estas variants, mas que mas graficas: *Exea*, *Exeia*, *Exeya*, *Esseia*, *Exseia*, *Eiseia*, *Eçeia*, *Seia*. En un texto de [[1124]] coexisten as formas *Xeia* y *Exeia*. L'aparición d'a *e* inicial ye común con atros toponimos que encomienzan por *X* en tot Aragón, y tamién ye documentada en l'aragonés que se feba servir en o [[Reino de Valencia]] (*Exabierre*, *Exaulín*, *Exerica*, *Exaraco*, *Exeresa*, *Exulv*). Esta *e*, igual como a *i* de l'aragonés [[aragonés belsetán|belsetán]] y [[aragonés chistabín|chistabín]] en *ixata*/*ixada* ye pa fer de refirme vocalico pa favoreixer a pronunciación d'a sibilant fricativa prepalatal xorda en posición inicial.

L'apelativo *de los Caballeros* s'emplega en o suyo nombre oficial dende [[1543]] d'alcuerdo con [[Antonio Ubieto Arteta]], sindembargo actualment se'n conoixen referencias mes antigas, como una de [[1402]] (*Datum in villa Exea de los Cavalleros*), atros de [[1457]] de l'[[archivo provincial de Uesca]] y de l'[[archivo municipal d'Exeya d'os Caballers]] relativos a chudieus d'a familia Argelet, y tamién de [[1472]].

Bi ha muitos microtoponimos en [[Idioma aragonés|aragonés]], tanto documentals (*Sant Per*, *Sant Andreu*, *Canals* (1110), *Fraxinet*, *Gorreia*), como actuals (*Bonet*, *Las Canales*, *Cantagrallas*, *los Cantales*, *Escallo*, *Esparteta*, *Facemont*, *Los Fajinetes*, *val de Don Guillén*, *El lagunazo de Moncayuelo*, *Liscar*, *Malauta*/*Malanta*, *Monblán*, *Ospitaled*, *Paúles*, *La Pedrera*, *El Salobral de Gurrea* etc...), destacando arcaísmos aragoneses como *Golpillar* (puesto a on abundan as [[rabosa]]s) y *Marcuera*.

== Cheografía ==
Exeya ye en o [[forcallo]] d'os ríos [[Río Arba de Luesia|Arba de Luesia]] y [[Río Arba de Biel|Arba de Biel]] ta formar o [[río Arba]], y en o centro d'una fonada que estos ríos y os suyos afluents excavoron en materials d'o [[Cenozoico|terciario]] d'a [[depresión d'Ebro]] dende o [[Plioceno]].

Se troba situata a 346 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre lo [[livel d'a mar]], a una [[distancia]] de 76 [[km]] d'a ciudat de [[Zaragoza]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia y d'Aragón.

En a muga con as [[Bardenas Reyals]] bi ha monts como [[Nasa Alta]], [[Nasa Baja]] y [[Castillo de la Estaca]].

=== Vertices cheodesicos ===
En o [[termin municipal]] d'Exeya se troban os vertices cheodesicos [[Santía]], [[Las Torres del Bayo|Torres]], [[Ilesia de Santa María d'Exeya d'os Caballers|Exeya]], [[Pillué]], [[Punta de la Negra]], [[Marcuera]], [[Poco Culo]], [[Pui de Pinos]] y [[Aznares (Exeya d'os Caballers)|Aznares]].

== Clima ==   
A suya [[temperatura]] anyal ye 15,57&nbsp;°C, con una temperatura meya en [[chinero]] de 6,32&nbsp;°C y en [[chulio]] de 26,06&nbsp;°C.

== Historia ==
La ciudat d'Exeya fue conquiesta por o [[Reino d'Aragón]] en [[1105]] mientres o reinau d'[[Alifonso I d'Aragón]].

As [[Corz de Uesca-Calatayú-Exeya d'os Caballers (1265)|Corz de Uesca-Calatayú-Exeya d'os Caballers]] estioron unas [[Corz Chenerals d'Aragón]] que fuoron convocadas por Chaime I d'Aragón, y se facioron en [[Uesca]], [[Calatayú]] y Exeya d'os Caballers mientres [[1265]], estando esta zaguera ciudat a on se formaliza o papel d'o [[Chusticia d'Aragón]] como arbitro entre lo rei y a nobleza y s'apreban nuevos fueros.

== Luengas y parlas ==
A luenga actual d'Exeya d'os Caballers ye lo [[castellano d'Aragón]], con [[substrato lingüistico|substrato]] aragonés. O lexico d'intrés etnografico d'Exeya d'os Caballers se conoix relativament bien por figurar esta localidat en l'[[ALEANR]], con a sigla *Z 300*. Amás, [[Octavio Sierra Sangüesa|Octavio Sierra]] publicó lo suyo *Vocabulario general de las Cinco Villas de Aragón.*

== Demografía ==
<timeline>
ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:18212
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:3643 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:14734
  bar:2000 from:0 till:15532
  bar:2002 from:0 till:16183
  bar:2004 from:0 till:16598
  bar:2006 from:0 till:16785
  bar:2008 from:0 till:17178
  bar:2010 from:0 till:17344
  bar:2012 from:0 till:17180
  bar:2014 from:0 till:16870
  bar:2016 from:0 till:16541
  bar:2018 from:0 till:16605
  bar:2020 from:0 till:16984
 
</timeline>


== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>

</center>

=== Alcaldes ===


== Molimentos ==
* [[Ilesia d'o Salvador d'Exeya d'os Caballers|Ilesia d'o Salvador]], de fins d'o [[sieglo XII]] y principios d'o [[sieglo XIII]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] en estilo [[Romanico aragonés|romanico]], protechida legalment dende lo [[3 de chunio]] de [[1931]] con a suya declaración como *Molimento Nacional*. Tien tamién bel elemento en estilo [[Arte gotico|gotico]] y [[Arte renaixentista|renaixentista]], como la suya [[torre]] gotica d'o [[sieglo XIV]]. O suyo [[Timpano (arquitectura)|timpano]] ye obra d'un [[Mayestros anonimos d'o romanico|mayestro anonimo]], clamau *mayestro d'Agüero*.
* [[Ilesia de Santa María d'Exeya d'os Caballers|Ilesia de Santa María]], en estilo [[Romanico aragonés|romanico]].
* [[Ilesia d'a Virchen d'a Oliva d'Exeya d'os Caballers|Ilesia d'a Virchen d'a Oliva]], un [[edificio]] d'estilo [[Arte barroco|barroco]] construyiu dencima d'una antiga ermita documentada en o [[sieglo XIII]].

== Esporte ==
* O [[fútbol]] ye representau por a [[Sociedad Deportiva Ejea]].
* L'[[atletismo]] ye representau por o [[Club Atletismo Ejea]].

== Personalidaz naixitas d'Exeya d'os Caballers ==
* [[:Categoría:Naixius d'Exeya d'os Caballers]]
* [[Juliana Larena Fenollé]], heroina d'os [[Seches de Zaragoza]] ([[1790]]-[[1835]]).
* [[Antonio Posa]], campión d'o mundo de luita libre d'os pesos meyos d'a NWA.
* [[Félix Lambán]], destacato luitador de luita libre, campión d'Aragón, Espanya y Europa.
* [[Javier Lambán Montañés|Javier Lambán]], President d'a Deputación Cheneral d'Aragón.
* [[Gaspar Castellano y de Gastón]], President d'a Deputación Cheneral d'Aragón.

== Localidaz achirmanatas ==
*  [[Marmanda]] ([[Aquitania]], [[Occitania]]).
*  [[Portogruaro]] ([[Italia]]).

==Notas==
<small><references group="nota"/></small>

==Referencias==


== Bibliografía ==
*  [[Marcelino Cortés Valenciano]]: *Toponimia de Ejea de los Caballeros''. Centro de Estudios de las Cinco Villas. 2005

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'o concello d'Exeya d'os Caballers.