open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buil

**Buil** (*Santa María de Buil* en castellano y oficialment) ye un lugar d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 24 habitants (2018). El componen dos barrios, cadagún estructurau arredol d'una d'as dos ilesias que tiene a localidat y deseparaus por una cincuentena de metros d'entre ellos. As ilesias son as que dan nombre a cada barrio: Santa María lo barrio mas altero y Sant Martín el d'abaixo.

O nombre oficial, en castellano, procedeix de lo nombre d'a ilesia de Santa María, que a demés da nombre a un d'os dos barrios, pero anque ye oficial, dende lo punto d'envista d'os habitants d'a comarca ye una denominación incorrecta, y se i gosa decir-le «Buil» a tot lo lugar, que pareix que ye a denominación popular y patrimonial.

## Imáchens

Imachen:232.Santa María de Buil - Cruz d'o Lugar.JPG|cruz de termín, en o barrio de Sta. María
Imachen:222.Buil - Abside triple de San Martín de Buil.JPG|Triple absit d'a ilesia de Sant Martín de Buil
Imachen:226.Buil - Pinturas dera ilesia.JPG|Interior d'a ilesia de Sant Martín
Imachen:228.Buil - Altar de San Martín.JPG|Altar menor en a ilesia de St. Martín
Imachen:233.Santa María de Buil - Campanar.JPG|Campanal d'a ilesia de Santa María de Buil
Imachen:235.Santa María de Buil - Perigle d'Enronamient.JPG|Aviso de periglo que s'espalde a ilesia de Sta. María


## Referencias
A Torriciella

:*Iste articlo tracta sobre *'A Torriciella**. Ta altros emplegos d'o toponimo **Torreciella** se veiga **Torreciella (desambigación)**.''


**A Torriciella*' (*Latorrecilla'' en castellano y oficialment) ye un lugar d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 30 habitants.
Sarratiello

**Sarratiello** (en castellano *Sarratillo*) ye un lugar d'o municipio de L'Aínsa-Sobrarbe, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 5 habitants.

## Toponimia
I hai cuantas hipotesis, entre ellas que lo suyo orichen provienga de:
* l'antroponimo latino *Sarratius*,
* u d'a parola latina *serratu*.

## Referencias
Sasa de Surta

**Sasa de Surta** (*Sarsa de Surta* en castellano) ye un lugar d'o Concello Municipal de L'Aínsa-Sobrarbe, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 4 habitants.

## Nombre
A chent diz nomás que *Sasa*. Fegura como *Sassa de Surta* en o Fogache de 1495. Puet estar un plural neutro protorromance d'a palabra que ha dato en aragonés *Saso*.

## Molimentos
* Puent de Sasa de Surta, sobre lo río Vero, un puent d'arco en estilo romanico.

## Fiestas
* Día lunes de Pentecosta (chunio); como en atros lugars d'a redolada, romería enta o santuario de Santa María dera Noguera.
Escaniella

**Escaniella** (*Escanilla* en castellano) ye un lugar aragonés situato en a provincia de Uesca y que fa parti d'o municipio de l'Abizanda, en a Comarca de Sobrarbe. Ye a una altaria de 519 metros sobre o livel d'a mar y a suya población yera de 20 habitants en 2016.

En chunto con Lamata formón un municipio, plegaus, dende 1834 (que en o censo de 1845 se deciba Escanilla y Lamata) dica la suya absorción en l'Abizanda en 1857.

## Molimentos
Cal destacar a Torraza de Escaniella y a Casa Mora de Escaniella consideratos Bién d'Intrés Cultural.

## Referencias

## Vinclos externos

* v Escaniella en a pachina web municipal de L'Abinanza.
*  Escaniella en a Gran Enciclopedia Aragonesa.
Castiello de Boltanya

O **Castiello de Boltanya**, localment dito «*castiel*», conoixito tamién como ***Castiello d'os Condes de Sobrarbe***, anque este zaguer nombre no ye especificament correcto, perque mai no estió lo puesto a on que residisen os sinyors d'o Condau de Sobrarbe.

A fortaleza la construyioron os musulmans en a zona meya d'o que agora ye la comarca de Sobrarbe ta desfender a valle de l'Ara contra d'os cristianos en a Marca Hispanica, d'antes que no se i escomenzás a reconquiesta. Estió un bastión de grant importancia per a suya ubicación estratechica y per elevar-se en mont d'a villa de Boltanya, que s'estendeba en as garras d'ixe mont dende tiempos d'os romanos.

D'a epoca d'o dominio musulmán se'n sabe poquetas cosas a demés que os califas de l'Al-Ándalus teneban conoixencia d'este castiello y le guardaban intrés en a desfensa d'esta par d'as mugas, motivo ta que lo califa Abderramán III no vulcase la confanza suya si que en Amrus ibn Muhammad ta triar-lo ta que el gubernase. Mas que no conoixer-se bien, a reconquiesta d'a plaza de Boltanya encara ye un misterio, pero se ye puesto saber que en l'anyo 941 lo rei de Pamplona García Sanchez I ya se feba contar a villa y castiello d'entre las suyas posesions en Sobrarbe.

En o sieglo siguient, baixo lo reinato de Sancho ''lo Grant'', o gubierno d'a plaza de Boltanya el desempenyó lo sobrino d'o rei mesmo, Eiximeno Garcés, dende 1028 dica 1031, y dimpuesas per Sancho Galindiz dende 1036 dica 1080 en reinando ya Remiro I d'Aragón. Estes datos fan d'ir una imachen de como yera de prencipal a villa y castiello de Boltanya en aquels primers anyos d'a reconquiesta en o Condau de Sobrarbe.

Dentrato ya lo sieglo XII, fendo comparanzas con l'anterior, Boltanya pierde importancia a favor de l'Aínsa, de maniera especialment asentuata dimpués que Alifonso I ''lo Bataller'' le i dase una concesión de fuer y carta de población a la villa d'a Cinca, tot ixo en l'anyo 1024. Os sieglos posteriors habrían de veyer a redución d'os privilechios municipals de Boltanya dica tornar-se una aldeya en termins churidicos en chos de l'Aínsa, sin de garra fuers u dreitos municipals.

No ye dica 1430 que Chuan de Bardaixí obteneriba lo títol de sinyorato de Boltanya, on que la fuerta oposición que i fayoron os infanzons que en a villa i veviban forzoron a lo qui alavez yera rei, Alifonso V d'Aragón ''lo Magnanimo'', que revocase la concesión de fuers ta la villa, en tornando-se totas las potestaz que ésta u garra d'os suyos sinyors podesen tener a las mans d'o monarca.

## Nota de lexico
Condau de Foix

O **condau de Foix** yera formato por o territorio arredol d'a villa d'o mesmo nombre, surtita en o sieglo IX. Mientres a epoca romana fació parte d'a clamata *Civitas Conseranorum* que dimpués dio nombre a lo condau de Conserans.

O territorio d'o condau perteneixió a lo ducau d'Aquitania, y dimpués a lo condau de Tolosa d'o cual pasó a lo de Carcasona en  l'anyada 983 con o Conserans. Erichito en sinyoría por o conte en 1012, ta o suyo fillo Benardo Rocher I, iste como soberán feudal, le'n deixó a o suyo fillo Rocher I (II de Carcasona) con o títol condal.
Ainielle

:*Iste articlo tracta sobre o lugar d'Ainielle. Ta atros emplegos d'o toponimo «Ainielle» se veiga *'Ainielle (desambigación)**.''

**Ainielle*' ye un chicot lugar situato en o [[Sobrepuerto]] a mán ya de Sobrarbe. Anque perteneixe a lo municipio de [[Biescas]] d'antis mas yera ligato a lo concello de [[Barbenuta]] chunto a [[Espierre]], y [[Bergusa]]. Con una altaria de 1.355 ye uno d'os lugars mas altos d'o [[Pireneu]].  
 
Hue ye albandonato y bi ha solo que as ruinas de siet casas y una ilesia. Tamién destacan as restas d'un molín de farina d'o [[sieglo XVIII]]. Yera dividito en dos vicos. Tradicionalment as *casas* d'Ainielle yeran *Casa O Rufo*, *Casa Ambrosio*, *Casa Usieto*, *Casa Escartino*, *Casa Juan*, *Casa Botero*, *Casa Franco*, *Casa Pardo*, *Casa Bergua* y *Casa Juan Antonio*.

Ainielle estió albandonato en l'anyo [[1960]], anque *José d'o Rufo*, un hombre mayor y viudo estió encara o zaguer habitant d'o lugar dica l'anyo [[1971]] cuan tamién o deixó.

O lugar s'ha feito muit conoixito gracias a la novela de [[Julio Llamazares]] *A plebia amariella* an recenta a historia d'o zaguer habitador d'Ainielle.

Ainielle se troba en as garras occidentals d'o [[sarrato]] que en atros lugars de Sobrepuerto en dicen [[sarrato d'Ainielle]]. Iste sarrato fa de divisoria d'auguas entre a cuenca hidrolochica d'o [[río Galligo]] y a de l'[[río Ara|Ara]], por a part de Sobrepuerto, y o barranco que naixe aman d'o lugar, o [[barranco d'Ainielle]], ye afluent directo d'o [[barranco d'Oliván]]. O sarrato d'Ainielle ye una extensión d'a [[sierra d'Erata]], un d'os macizos que delimitan o Sobrepuerto, y yera a [[muga]] historica que despartiba o [[condau d'Aragón]] y o [[condau de Sobrarbe|Sobrarbe]], coincidindo con as mugas actuals d'as [[comarcas d'Aragón|comarcas]] de l'[[Alto Galligo]] y [[Sobrarbe]].

== Toponimia ==
En o *Libro del Reparo del General* de 1489-1491 s'escribe *Ainiello''.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Chuan Evanchelista d'Ainielle, una ilesia adedicada a Sant Chuan Evanchelista, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Kotava

O **kotava** ye una luenga artificial *a priori* construyida sobre os prencipios de neutralidat cultural.

*Kotava* en o mesmo idioma kotava quier dicir *luenga de cadagún y de toz* y o suyo lema ye: *un [[prochecto]] humanista y universal, utopico y [[realismo|realista]]*.

* Pachina web
* Gramatica
* Kotapedia
* Youtube
* Literatura
Volapük

O **volapük** ye una luenga artificial creyata por l'alemán Mosen Johann Martin Schleyer en 1879.

Actualment ye muerta *[[de facto]]*. Hue bi ha alto u baixo 30 fablants de volapük en o mundo.

## O Pai Nuestro en volapük
Europanto

O **europanto** (d''''''Europ'''a'' y ''esper'''anto''''') ye una luenga artificial creyata en 1996 a partir de cuantas luengas europeas por Diego Marani, que treballaba como traductor ta a Unión Europea en Bruselas.

O suyo creyador baptiza ista luenga como una broma y una parodia d'o esperanto, y o suyo vocabulario ye una mescolanza de parolas de luengas europeas, a sobén de l'anglés, o francés, l'italiano, l'alemán y o castellano, con bellas parolas en neerlandés, danés y griego. No tien parolas en anglés porque ista luenga se creyó ta responder a la predominancia de l'anglés.

## Vinclos externos
* Pachina oficial.
* Europanto - Qué ye?.
* Un foro en Europanto.
Novial

O **novial** ye una luenga artificial creyada por o lingüista danés Otto Jespersen con a fin de fer mas fácil a comunicación entre os pueblos. A parola *novial* combina o prefixo *nov* (nuevo) y as inicials d'o termin *International Auxiliary Language* (en aragonés: luenga auxiliar internacional); por ixo, o significau de novial ye *nueva luenga auxiliar internacional*. Jespersen, qui d'antes mas heba participau en o disenyo de l'idioma ido como substitución d'o esperanto, disenyó o novial a partir de vocables de luengas romances y chermanicas y una gramatica muit parellana a la de l'anglés y as luengas chermanicas.

## Texto d'o [[Painuestro]] en novial y aragonés
Idioma romániço

:*Ista pachina ye sobre a *'luenga auxiliar**. T'o estilo artistico se veiga [[arte romanico]].''

O **romániço''' ye una luenga auxiliar internacional creyata en 1991 con influencias d'o esperanto, l'ido y a interlingua.

## Vinclos externos
* A practical guide to Romániço.
* Aprensar Románico, Guida completa de romanico.
* Blueprints for Babel: Romanico, comentario y resumen gramatical de romanico.
Idioma klingon

L'idioma **klingon** (*tlhIngan Hol* en klingon, pronunciato foneticament como ) ye una luenga construita por Marc Okrand ta os estudios *[[Paramount Pictures]]*, como idioma parlau por a raza klingon en l'universo de *[[Star Trek]]*.  Se disenyó sintacticament con l'orden obchecto-verbo-nombre ta dar-li un toque extraterrestre.  En bels aspectos, o klingon ye semellant a las luengas amerindias. A primer vegada que se sintió ista luenga en a pantalla estión en a cinta *[[Star Trek I: The film]]* de Robert Wise, ya que en todas as intervencions previas d'os klíngons, heban parlau en anglés.

## Curiosidaz
O buscador Google tien una versión en klingon d'a suya interficie.

## Vinclos externos
* Instituto d'a Luenga Klingon
*  (Wiki en klingon)

## Referencias
3CL

O **3CL** ye una luenga artificial creyada por o comerciant chaponés *Phonix De Vinci*.

## Se veiga tamién
* Biemplegato a 3CL! (en chaponés).
Dilpok

O **dilpok** ye una luenga artificial creyata en 1898 por Alexandre Marchand. Ye una forma simplificada d'o volapük.

## Bibliografía
*MARCHAND, Alexandre: *Dictionnaire français-dilpoque*; Betoncourt-les-Ménétriers (Alta Saona), edición de l'autor, 1906.
*MARCHAND, Alexandre: *Le dilpok en six leçons*, Betoncourt-les-Ménétriers (Alta Saona), edición de l'autor, 1905.
*MARCHAND, Alexandre: *Vortal dilpok-frençid*, Betoncourt-les-Ménétriers (Alta Saona), edición de l'autor, 1905
Club Deportivo Binéfar

O **Club Deportivo Binéfar**  (en aragonés *Club Esportivo Binéfar*, en catalán *Club Esportiu Binèfar*) ye un club de fútbol aragonés d'a localidat literana de Binéfar, en a provincia de Uesca. Establito orichinalment en 1922, en l'autualidad chuga en a Tercera División RFEF (Grupo XVII).

## Historia
En 1922 una colla d'amigos d'a ciudat creyan o CD Binefar. A primera equipación de l'equipo sería azulgrana como o F. C. Barcelona, ya que os chirmans Juan y Agustín Basols, fundadors, yeran aficionatos a l'equipo catalán. Cuan se creyo a Federación Aragonesa de Fútbol o Binéfar estió un d'os primeros clubs que s'inscribió.

O primer exito d'o club plegó en a temporada 1948/49, cuan puyoron ta 3ª División (actual 2ªB). En 1949 chugó a *Copa d'o Cheneralismo* ta aficionatos, pero perdió contra o FC Barcelona Amateur. Tamién chugó mas tardi dos vegatas as eliminatorias ta puyar ta Segunda División, pero perdió as dos, a primera en l'anyo 1954/1955 contra o Plus Ultra (actual Real Madrid Castilla) y a segunda en l'anyo 1956/1957, estando subcampión de Tercera División perdió contra La Felguera, manimenos muitos d'os chugadors d'iste historico equipo gosoron chugar dimpués con equipos importants como o Barça.

En a temporada 1969/70 baixoron ta Rechional, pero tornoron ta Tercera en 1970/71. Dende allora ha chugato en Tercera y 2ªB. En a suya trachectoria en istos anyos en a Copa d'o Rei ha chugato con equipos como o Real Mallorca (1981), l'Athletic de Bilbao (1983) o Betis y o Real Zaragoza (89/90).

## Estadio
L'actual ye o *Estadio de Los Olmos*, que s'establió en l'anyo 2008.

Antis mas o Club Deportivo Binéfar chugaba en o campo de *[[Estadio El Segalar|El Segalar]]*, mercato por o concello municipal de Binéfar o diya 17 de setiembre de 1943 por un pre de 22.000 pesetas.

Dica ixa calendata l'equipo heba chugato en atros campos como *El Cuadrao* en a carretera d'Esplús, o *Campo d'o Toya* y o *Campo d'a Figuera* en l'actual Avenita d'o Pilar.

## Equipación
* **Primera equipación**: Camiseta azul cielo, pantalons blancos y calzas azuls cielo.
* **Segunda equipación**: Camiseta roya, pantalón azuls cielo y calzas royas.

## Chugadors
:*Categoría prencipal:* Futbolistas d'o CD Binéfar

## Historico de temporadas




## Datos d'o club

## Títols
### Títols nacionals
***Campión d'a [[Copa Reyal Federación Espanyola de Fútbol|Copa Federación]] (1)**: 1997/98.
***Campión d'a [[Tercera División]] (5)**: 1980/81 (Grupo IV), 1981/82 (Grupo IV), 1987/88 (Grupo XVI), 1996/97 (Grupo XVI), 1997/98 (Grupo XVI).
*Subcampión d'a Tercera División (3): 1954/55 (Grupo V), 1956/57 (Grupo V), 2003/04 (Grupo XVI).

## Vinclos externos
Isèra

**Isèra** (38) (en francés *Isère*, en occitán *Isèra*, en francoprovenzal *Isera*) ye un departamento francés situau en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.

A suya población ye d'1.094.006 habitants en una superficie de 7.431 km², con una densidat de población de 147,22 hab/km².

## Vinclos externos

*  Prefectura d'Isèra.
*  ''Conseil Général d'Isère''.
*  Pachina web d'o departamento d'Isèra.
Río Garona

A **Garona** (en occitán *Garona* , en francés *Garonne*) ye un río d'Occitania que descurre por os estaus espanyol y francés. Os departamentos d'Alta Garona, Òlt y Garona y Tarn y Garona reciben o suyo nombre por o río Garona.

Tien o suyo naixedero en o Pireneu aragonés, en a comarca de Ribagorza a on que reculle as auguas d'o glaciar d'Aneto y por un fenomeno karstico se fica por o Forau d'Aigualluts, ta dimpués amaneixer atra vegata en a Val d'Arán. Astí s'une con as aguas d'o Plan de Beret naixitas a 1.870 metros d'altaria. Dispués forma un arco en a endreza norte-ueste ta desembocar en l'Atlantico en o estuario d'a Gironda. En o suyo recorrito trescruza as ciudaz de Tolosa y Bordeus.

Tien una longaria de 647 km. A suya compleganza tien una superficie de 55.000 km², que permiten un cabal meyano en Bordeus de 700 m³/s.

## Etimolochía
O suyo nombre antigo yera *Garumna*, formato por una radiz preindoeuropea *gar-* (piedra) y por o sufixo -onna, con significato d'augua u río; significa asinas *río u torrent en terreno pedregoso*.

En aragonés encara s'alza tamién iste significato d'a parola, decindo garonas a os ríos u barrancos de montanya, que a sobén gosan estar furos, con muitas penyas y piedras y que gosan baixar a garonadas.

## Cheografia

O río naixe en o glaciar d'Aneto en o Pireneu aragonés, por un curioso fenomeno karstico descubierto en 1931 por cheologos franceses, se fica por o Forau d'Aigualluts y reapareixe en a Val d'Arán, en o Pireneu occitán, a on que recullindo atras auguas d'o Plan de Beret forma a Garona. Fluye val entabaixo, pasa por Vielha y, ya en territorio francés, dentra en a rechión de l'Alta Garona pasando por Tolosa, a suya capital. Astí chira enta ponient y o curso se diriche enta Bordeus a on que desemboca en un amplo delta ubierto a o golfo de Bizcaya u de Gascunya.

A lo largo d'o suyo recorrito a corrient d'a Garona aumenta por a contrebución hidrica de tres afluents prencipals: o río Arièja, o río Tarn y o río Òlt. Ya amán d'a mar, en a redolada de Bordeus, as auguas d'a Garona se troban con las d'o Dordonya formando entre os dos o delta d'a Gironda que tien mas de 100 kilometros de largaria.

O curioso fenomeno d'o suyo naiximiento a piez de l'Aneto en Ribagorza (Uesca) fue descubierto por un grupo de cheologos dirichidos por o espeleologo francés Norbert Casteret. En 1931 tintó de verde as auguas que se meten por o Forau d'Aigualluts que dimpués reapareixioron en o cauz conoixito d'a Garona en a Val d'Arán.

A Garona ye un d'os pocos ríos d'o mundo que tien onda de marea (*tidal bore* u *mascaret*). Os surfers pueden remontar a onda de marea dica o lugar de Cambes, a cuasi 100 kilómetros d'a costa de l'oceano Atlantico. Tamién tien iste fenomeno o Dordonya.

### Ciudaz por a on pasa

* Val d'Arán : Vielha.
* Alta Garona: Sent Gaudenç, Muriel, Tolosa.
* Tarn y Garona: Los Sarrasins.
* Lot y Garona: Agen, Marmanda.
* Gironda (33) : Lengon, Bordeus, Blaia, lo Verdon de Mar.
* Charente Maritimo: Royan.

### Localidaz por a on pasa en a Val d'Arán
* Arties.
* Vielha.
* Bossòst.
* Les.
* Es Bòrdes.

## Vinclos externos
Indre

**Indre** (36) ye un departamento francés situato en a rechión Centro-Val de Loira. Prene o suyo nombre d'o río Indre.

A suya población ye de 231.139 habitants (1999) en una superficie de 6.791 km², con una densidat de población de 34 hab/km².

A capital d'o departamento d'Indre ye a ciudat de Châteauroux, y en fan parte 4 districtos, 26 cantons y 247 comunas.
Òlt

:*Iste articlo ye sobre o *'departamento francés** d'Òlt. Ta lo río se veiga [[río Òlt]]''.
:***Lot*' rendreza enta ista pachina; ta lo personache biblico, se veiga **[[Lot (personache biblico)|Lot]]***.


*'Òlt*' (46) (en [[Idioma francés|francés]] y oficialment *Lot*, en [[idioma occitán|occitán]] *Òlt'') ye un departamento francés situau en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de 169.531 habitants (2006) en una superficie de 5.217 km², con una densidat de población de 32,50 hab/km².

Òlt ye dividiu en 3 districtos, 31 cantons y 340 comunas. A capital d'o departamento ye a ciudat de Caors, y o president d'o suyo Consello Cheneral ye Gérard Miquel.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial departamental.
Loira (departamento)

:*Iste articlo ye sobre o *'departamento francés** de Loira. Ta atros emplegos d'a palabra loira se veiga [[Loira (desambigación)]].''

**Loira*' (38) (en [[Idioma francés|francés]] *Loire*, en [[idioma occitán|occitán]] *Léger* u *Leir*, en [[idioma francoprovenzal|francoprovenzal]] *Lêre'') ye un departamento francés situato en Auvernia-Roine-Alpes.
Cruesa

**Cruesa** (23) (en francés *Creuse*, en occitán *Cruesa*) ye un departamento francés situato en a rechión de Nueva Aquitania, con capital en a ciudat de Garait.

A suya población ye de 124.470 habitants (1999) en una superficie de 5.565 km², con una densidat de población de 22,37 hab/km². D'o departamento en fan parte 2 districtos, 15 cantons y 256 comunas.

L'actual president d'o Consello Cheneral departamental ye Jean-Jacques Lozach, d'o *[[Parti Socialiste Français]]*.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial d'a Prefectura.
* Pachina web oficial d'o Consello Cheneral de Cruesa.
Aude

**Aude** (11) ye un departamento francés situato en a rechión d'Occitania. Muga con os departamentos d'Erau, a o nord-este, Tarn, a o norte, Alta Garona, a o nord-ueste, Arièja, a o sud-ueste y Pireneus Orientals, a o nord-este.

A suya población ye de 345.779 habitants (2007) en una superficie de 6.139 km², con una densidat de población de 56 hab/km².

D'iste departamento fan parte 3 districtos, 35 cantons y 438 comunas.

A suya capital ye a ciudat de Carcasona, y actualment o President d'o Consello Cheneral departamental ye Marcel Rainaud.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial d'o Consello Cheneral d'o departamento d'Aude.
Avairon

**Avairon** (12) (*Avairon*  en occitán, *Aveyron* en francés) ye un departamento francés situato en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de 274.425 habitants (2007) en una superficie de 8.735 km², con una densidat de población de 51 hab/km².

De l'Avairon en fan parte 3 districtos, 23 cantons y 285 comunas. A suya capital ye en a ciudat de Rodés, y o President d'o Consello Cheneral departamental ye actualment Jean-Claude Luche.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial d'o Consello Cheneral d'Avairon.
Corresa

**Corresa** (19) (*Corrèze* en francés y oficialment, *Corresa* en occitán) ye un departamento francés situato en a rechión de Nueva Aquitania.

A suya población ye de 232.576 habitants (1999) en una superficie de 5.857 km² con una densidat de población de 40 hab/km².

D'o departamento, con capital en a ciudat de Tula, fan parte tres districtos, 19 cantons y 280 comunas. O president d'o Consello Cheneral Departamental ye actualment Gérard Bonnet.

## Vinclos externos

*  Pachina web d'a Prefectura de Corresa. 
*  Consello Cheneral de Corresa.
Charanta

**Charanta** (16) (*Charente* en francés, *Charanta* en occitán) ye un departamento francés situato en a rechión de Nueva Aquitania.

A suya población ye de 339.629 habitants (1999) en una superficie de 5.956 km², con una densidat de población de 57 hab/km².

D'o departamento de Charanta, con capital en a ciudat d'Engolesme, en fan parte 3 districtos, 19 cantons y 365 comunas, y l'actual president d'o Consello Cheneral departamental ye Michel Boutant.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial departamental.
Char

**Char** (18) (*Cher* en francés, *Char* en occitán) ye un departamento francés situato en a rechión Centro-Val de Loira.

A suya población ye de 313.251 habitants (2008) en una superficie de 7.235 km², con una densidat de población de 43 hab/km².

A suya capital ye a ciudat de Burch, y en fan parte 3 districtos, 19 cantons y 287 comunas.
Eurorrechión Pireneus Mediterrania

A **Eurorrechión Pireneus Mediterrania** ye una eurorrechión creyata arredol d'os Pireneus y a mar Mediterrania naixita d'una iniciativa d'os Gubiernos d'Aragón, Catalunya y Islas Balears y d'o Consello Rechional d'Occitania, que suscribioron a *Declaración constitutiva d'a Eurorregión* o 29 d'octubre de 2004.

A propuesta inicial estió feita por o president d'a Cheneralidat de Catalunya, Pascual Maragall, o 25 d'agosto de 2003, cuan yera candidato. Iste quereba que tamién o Prencipau d'Andorra y a Comunidat Valenciana fesen parti d'a mesma, pero o president d'ista zaguera, Francisco Camps, lo refusó ya que creyeba que supondría una perda d'autonomía ta a suya comunidat.

O 21 de mayo de 2006, os grupos parlamentarios presents en as Corz d'Aragón alcordaron deixar en suspenso a participación d'ista comunidat autonoma en a iniciativa.
Cantal (departamento)

**Cantal** (15) ye un departamento francés situato en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.

A suya población ye de 150.778 habitants (1999) en una superficie de 5.726 km², con una densidat de población de 26 hab/km².

A capital departamental se troba en a ciudat d'Orlhac, y fan parte d'o departamento 3 districtos, 15 cantons y 246 comunas.
Droma

**Droma** (26) (en francés: *Drôme*, en occitán: *Droma*, en francoprovenzal: *Drôma*) ye un departamento francés situato en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.

A suya población ye de 437.778 habitants en una superficie de 6.530 km², con una densidat de población de 67 hab/km².

D'o departamento de Droma en fan parte 3 districtos, 19 cantons y 364 comunas. A suya capital ye a ciudat de Valença, y l'actual President d'o Consello Cheneral departamental ye Didier Guillaume.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial d'o Consello Cheneral de Droma.
Erau

**Erau** (34) (en francés y oficialment: *Hérault*, en occitán: *Erau*) ye un departamento francés situato en a rechión d'Occitania. A suya capital ye a ciudat de Montpeller, y en fan parte 3 districtos, 25 cantons y 342 comunas.

A suya población ye de 1.015.027 habitants (2008) en una superficie de 6.101 km², con una densidat de población de 166,37 hab/km².
Gardon

**Gardon** (30) (en francés *Gard*) ye un departamento francés situato en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de 623.125 habitants (1999) en una superficie de 5.853 km², con una densidat de población de 106 hab/km². A suya capital ye a ciudat de Nimes, y en fan parte 3 districtos, 23 cantons y 351 comunas.
Losera

**Losera** (46) (en francés y oficialment *Lozère*, en occitán *Losera*) ye un departamento francés situato en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de 73.509 habitants en una superficie de 5.167 km², con una densidat de población de 14 hab/km².

A capital d'o departamento ye a ciudat de Mende, y en fan parte 2 districtos, 25 cantons y 185 comunas.
Gers

**Gers** (32) (en occitán y francés *Gers*) ye un departamento francés situato en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de 185.266 habitants (2008) en una superficie de 6.257 km², con una densidat de población de 29,60 hab/km².

A capital d'o departamento de Gers ye a ciudat d'Aush, y l'actual Consellero Cheneral d'o departamento ye Jean-Pierre Pujol. D'o departamento de Gers en fan parte 3 districtos, 31 cantons y 463 comunas.

## Se veiga tamién
* Lista de comunas d'o Gers.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial d'o Consello Cheneral d'o Gers.
Alta Garona

**Alta Garona** (31) (en occitán *Nauta Garona*, en francés *Haute-Garonne*) ye un departamento francés situato en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de 1.129.207 habitants (2004) en una superficie de 6.309 km², con una densidat de población de 179 hab/km².

D'o departamento de l'Alta Garona en fan parte 3 districtos, 53 cantons y 589 comunas u municipios. A suya capital ye a ciudat de Tolosa, y actualment o President d'o Consello Cheneral departamental ye Pierre Izard.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial d'o Consello Cheneral de l'Alta Garona.

## Se veiga tamién
* Cantons de l'Alta Garona
Condau de Niza

O **condau de Niza** (en occitán nizardo *Comtat de Niça* u *País Niçard*, en francés *Comté de Nice* u *Pays Niçois*) yera una división administrativa d'o Ducau de Saboya, creyata de feito en 1388, posteriorment nombrata *condau de Niza*, y que desapareixió con l'anexión de Niza a Francia en 1860.

Actualment o condau de Niza encara ye una rechión con una cultura muit viva. Tamién li se clama a sobén o **País Nizardo**, encara que iste nombre ye menos tradicional.

Corresponde d'alto u baixo a l'actual districto de Niza, en o departamento d'os Alpes Maritimos y a suya capital ye a villa de Niza.

## Referencias

## Vinclos externos
*    Musica d'o Condau de Niza.
Jean François Sudre

**Jean François Sudre**, naixiu d'Albi en 1787 y muerto en París en 1862, estió un escritor y musico francés.

Ye conoixiu por haber desarrollau un lenguache musical clamau *[[Solresol]]*.
Ermita d'a Fuent Santa d'a Espunya

A **ermita d'a Fuent Santa d'[[a Espunya]]**, dita simplament *Ermita d'a Fuent/Font Santa* en Sobrarbe (*ermita de la Fuensanta* u *ermita de la Fuente Santa* en castellano), ye una ermita que se troba en una faixa a una altaria de 885 m, en as garras d'a Penya Montanyesa, d'entre es lugars d'A Espunya (se troba en o municipio d'éste), Sant Lorient y Araguás.

O nombre d'a ermita, seguntes a tradición, diz que se debe a que Sant Veturián, santo d'oríchen italiano, qui plegó per es arredols allá per l'anyada 478, y pareix que es suyos companyeros y decibles cuan facioron una parada en a valle, en o suyo camín ta Araguás, yeban bien asetegatos, y alavez lo santo es trucó tres vegatas con o baculo en a penya, ta fer que en librasen tres churros d'augua per fuerza d'un miraglo y calmar-los asinas.

Dimpués d'este miraglo, a la fuent que b'ha li dicen altrament *Fuent d'es Tres Canyos*. Lo conchunto el forman la ermita, a fuent y la casa a on gosaba vivir l'ermitano.

## Ermita

A ermita actual ye una edificación de zaguers d'o sieglo XVII, en a cual si se para cuenta, se bi podría leyer a calendata *Anno 1681* en o candaliello de l'arcada d'a puerta. Composata d'una nau unica, con a planta cuadrata, y la frontera plana. Uns contrafuertes per os cantos en fan l'aspecto mes compacto.

L'interior de l'edificio el fayoron de vuelta de canyón que suporta un tipico tellato sobrarbenco de dos faldatas, con losas y volandreras bien pesatas, con bastida de fustas per dintro.

A frontera tien una puerta ubierta con arcada de meyo punto en chos d'un balconet, que corresponde con o coro d'o templo, que sobre ela se bi troba una espadanya d'un solo güello ta a campana.

## Fuent
A *Fuent Santa* ye, seguntes a falordia d'o suyo orichen, dita d'atras trazas *Fuent d'es Tres Canyos*, y la obra atual de sillería que la fayón en os zaguers anyos d'o sieglo XVII. A frontera d'a fuent leva fetas mutas inscripcions, asinas como *Anno 1692*, l'anyada d'a suya construcción.

Enta la fuent ésta se beniba la chent enantes, ta  per a plevia, fendo una liturchia que consestiba en surtir de Sant Beturián d'Asán, porteyando las reliquias d'o santo en alto. Luego, en a fuent, se ficaba lo cofre en l'augua y diz que si en quitar-lo d'ésta, lo cofre pesaba gauire mes (perque ese plegato augua adintro), lo significato yera que heba de plever en es siguients diyas.

## Casa de l'ermitano

A casa de l'ermitano ye una edificación simple, con un furno de caracteristica chaminera sobrarbenca en o canto d'endazaga.

En o candaliello d'a puerta se bi troba una inscripción en castellano que reza "*DOMINGO LECINA, PRIMER ERMITAÑO DE LA FUEN SANTA. 1697*".
Bergusa

**Bergusa** (en castellano *Berbusa*) ye un lugar aragonés d'o municipio de Biescas, en a comarca d'Alto Galligo y provincia de Uesca, anque perteneixió a o municipio de Barbenuta cuan iste encara existiba chunto a Espierre y Ainielle.

O lugar ye albandonato dende 1958.

## Cheografía
Bergusa se troba en a rota que puya dende Biescas ta o Sobrepuerto, amán d'Ainielle, a 968 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1063, recollita en o treballo de licenciatura de María Pilar Jerez Martín en a Universidat de Valencia en o curso 1959-1960, *Documentación particular pinatense de 1063 a 1095*, y documenta as variants *Berbussa*, *Barbussa*, *Babuse* y *Verbusa*.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Per Apóstol de Bergusa, adedicada a Sant Per Apóstol, que ye la ilesia parroquial d'o lugar; fue construyita a prencipios d'o sieglo XVIII y hue se troba en runas.

## Fiestas
As fiestas d'o lugar se celebraban:
* 31 d'agosto (Sant Remón Nonato).
* 29 d'octubre (Santa Eusebia).

## Referencias
Bahaísmo

O **bahaísmo** u **fe bahá'í** ye una relichión establita en 1863 por Bahá'u'lláh y que actualment ye siguita por mas de 7 millons de personas en tot lo mundo. Os bahá'ís creyen que todas as relichions provienen d'o mesmo Dios y que han apareixito con o Mensache de Dios ta la humanidat a mesura que ista ha tenito capacidat ta recullir-lo.

Belunas d'as relichions anteriors que os bahá'ís afirman que provienen de Dios (en orden d'aparición):
hinduismo, budismo, chudaísmo, cristianismo, islam, babísmo.

O Báb (en arabe: *a Puerta*) proclamó estar o ninviato de Dios ta la suya epoca l'anyo 1844 y que preparaba la humanidat ta la plegada d'una nueva Manifestación de Dios: Bahá'u'lláh.

Beluns d'os suyos prencipios son:
* Acabar con os prechuicios por creyencia, color, chenero u clase.
* Consideración con os dreitos de todas as chents, principalment probes y marguinatos.
* Dar un empentón a las artes.
* Adoptar un idioma auxiliar internacional.
* Universalización d'a educación para todas as personas.
 
## Vinclos externos

* Mundo Bahá'í
* Bahá'í World News Estarvice
* Bahá'í Reference Library
* One Country
* Bahá'í International Community
* Bahá'í Faith Index
* Bahá'í Academics Resource Library
Budismo

O **budismo** ye a la vegata una relichión y una filosofía basadas en as amostranzas de Siddharta Gautama (conoixiu como Buda).

Ista relichión s'orichinó en a India y s'estendilló a l'Asia Central, o Tibet, Sri Lanka, o sud-este d'Asia, China, Corea y Chapón. Hue lo día o budismo tamién s'ha feito prou popular en o mundo occidental. Se calcula que bi ha entre 230 y 500 millons de practicants d'o budismo en o mundo.

En Espanya las diferents comunidaz s'agrupan en a *Unión Budista d'Espanya, Federación d'Entidaz Budistas d'Espanya* (UBE-FEBE); en Aragón, anque se tracta d'una relichión prou conoixida, no ye muit practicada. Tanimientres, cal destacar a existencia en Aragón d'un monesterio budista en Paniello, a la vegada que lo *Grupo Zen Monte Moncayo*, una comunidat budista de Zaragoza.

## Se veiga tamién
* Zen.

## Vinclos externos
Alí

**Alí** u **Abu l-Hasan Ali Ibn Abi Tálib** (en arabe: **أبو الحسن علي بن أبي طالب**), fillo d*'Abu Talib*, fue educato y adoptato por o profeta Mahoma, qui yera primo chirmán de su pai.

Naixito alto u baixo en 600, cuan teneba 6 anyatas deixó a casa de su pai y se posó baixo a protección de Mahoma. O suyo parentesco con o profeta encluyiba a condición de primo, fillo adoptivo y choven (casato l'anyata 622 con Fatima, filla de Mahoma y d'a suya primera muller Khadicha).

Alí estió lo cuatreno Califa (راشِدون rāšidūn) d'o Islam (656-661).

O 26 de chinero de l'anyo 661, mientres rezaba en a Gran Mesquita de Kufa, Ali estió atacau per lo jariyí Abd a lo-Rahman ibn Mulyam y feriu con una espada recubierta de vereno, mientres yera inclinau realizando la oración de l'amaneixer. Ali murió dos días mas tarde lo 28 de chinero de l'anyo 661.

Alí tien una gran popularidat en o mundo musulmán en especial entre o chiismo por a suya condición de primer imán. O suyo mausoleu, obchecto de gran veneración en o pelegrinaches chiitas, se troba en a ciudat de Nachaf.

## Vinclos externos
Azul

:*Iste articlo ye sobre a color dita *'azul**. Ta atros usos se veiga [[azul (desambigación)]].''



L**'azul** (de l'[[idioma arabe|arabe]] ''lāzūr'') u **blau*' (d'o [[luengas chermanicas|chermanico]] *blâo*) ye una [[color]], que s'asocia a lo fredo y la introversión en contraposición a lo royo asociau con lo calido y la extroversión.

O termin "azul" (u "azur" en lenguache medieval) ye un [[persismos en aragonés|persismo]] arribau en [[Idioma aragonés|aragonés]] a traviés de l'[[Idioma arabe|arabe]] vulgar *lāzūr*.

A [[luz]] azul ye a que mas fondo plega en l'[[augua]] marina, y os zaguers organismos [[Fotosintesis|fotosinteticos]] que se troban a [[fondura]]s de l'orden de 100-200 [[metro]]s han de tener pigmentos [[royo]]s complementarios a la [[clorofila]] pa captar a luz azul d'o sol, ye o caso d'as [[algas royas]].

== Galería d'imáchens ==
<gallery>
Imachen:Adenophora bulleyana - 2.JPG|Flor de *Adenophora''.
Imachen:2015 Photo Contest Winners (17029826867).jpg|Hibierno en Oregón.
Imachen:Bright blue eye.png|Uellos azuls.
Imachen:A U.S. Navy Riverine command boat assigned to Riverine Squadron 2 enters the well deck of the British amphibious landing ship RFA Cardigan Bay (L3009) during International Mine Countermeasures Exercise (IMCMEX) 130513-N-UT397-028.jpg|Iluminación azul.
Imachen:Kinesisk porslinsvas, 1627-1644 - Hallwylska museet - 107686.tif|Porcelana tradicional china d'o sieglo XVII, an s'usóó azul de cobol.


## Referencias

## Vinclos externos
Blanco

O **blanco** (d'o chermanico *< blank*) ye una color, naxita d'a composición en a luz de totas as atras colors, en un fenomeno que fue descubierto por Isaac Newton, qui descomposó en un prisma a luz blanca ta descomposar as colors que forman o blanco.

Pa matices de color u tendencias de color blanco s'utilizan os adchectius: blanquizo, blanquisco y blanquinyoso. Pa animals d'iste color son utilizaus albenco u albín.

## Usos, simbolismo y expresions
En Occidente lo blanco simboliza la pureza y la innocencia, mientres que en cualques países d'Oriente, como China y India, ye asociau a lo luto. En tot o mundo tamién simboliza la paz. En un conflicto, un mocador u una bandera blanca indican rendición u tregua.

En a relichión como simbolo de pureza ye relacionau con cualques dioses, pa los antigos pueblos nahuas (mexicas y aztecas), lo blanco yera la color d'o ueste, relacionau con o dioses Quetzalcóatl, Viracocha y Kukulkán.

## Referencias

## Vinclos externos
Negro

:*Iste articlo ye sobre a color dita *'negro**. Ta atros usos se veiga [[negro (desambigación)]].''


O **negro** u **niero*' (d'o [[latín]] *
Imachen:Galaxy ESO 570-19 and Star UW Crateris-Phot-14b-06.jpg | En o universo predomina lo negro d'a foscor d'o espacio exterior.
Imachen:Charcoal-1.JPG | Carbón de madera.
Imachen:Vantablack 01.JPG | Vantablack ye fabricada con nanotubos de carbonio y ye la substancia mas negra conoixida.
Imachen:Piston oboes.jpg | Oboes feitos con fusta de ebano.
Imachen:Black smoke obscures the sun.jpg | Fumo negro.
Imachen:Adult Female Black Widow.jpg | Viuda negra.
Imachen:Olivas negras de Matarraña, Teruel.jpg | Olivas negras empeltre.


## Referencias

## Vinclos externos
Alfaro

**Alfaro** ye un municipio d'a comunidat autonoma de La Rioja, capital d'a comarca d'Alfaro.

A suya población ye de 9.813 habitants (2010) en una superficie de 194,23&nbsp;km² (ye o municipio con una superficie mas gran de La Rioja) y una densidat de población de 50,55&nbsp;hab/km².

## Etimolochía
Etimolochicament o nombre de Alfaro pareixe venir d'a palabra arabe *Al-Faruh* que quiere decir 'o faro' u 'a montanyeta'. A situación cheografica de iste lugar da piet a pensar en lo correcto d'a debandita etimolochía ya que a suya situación ye previlechiada en cuanto a l'anvista de toda la zona d'a ribera de l'Ebro. En o escudo de armas d'a ciudat apareixe una clau que fa referencia a la suya estratechica situación y a lechenda Alfaro, *Clavis castellae* ('Alfaro, clau de Castiella') lo confirma.

## Cheografía
A localidat d'Alfaro ye situada a 302 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 73&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital de La Rioja, y de 103&nbsp;km d'a ciudat de Zaragoza, a capital d'Aragón.

### Mugas
O termin municipal d'Alfaro muga a lo norte con Miraglo y Cadreita; a l'este con Castellón; a o sud con Corella, Cintruénigo y Fitero; a o sud-ueste con Grávalos y Cervera del Río Alhama; y a o nord-ueste con Rincón de Soto, Aldeanueva de Ebro y Autol.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Fiestas
* 16 d'agosto, Sant Roque y Sant Ezequiel.

## Localidaz achirmanatas
* 1981:  Aurelhan (Altos Pireneus, Occitania).

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal d'Alfaro.
Arnedo

**Arnedo** ye un municipio d'a comunidat autonoma de La Rioja ubicau en a comarca d'Comarca d'Arnedo (en ye la suya capital).

A suya población ye de 14.245 habitants (2007) en una superficie de 85,4&nbsp;km², con una densidat de 166,8 hab/km².

## Cheografía
Arnedo se troba situau a 550 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 48&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Turruncún.

## Demografía

## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Ilesia de Sant Cosme y Sant Damián d'Arnedo.
* Monesterio de Vico.

### Museus
* Museu d'o calzau.
* Museu d'as Ciencias Naturals.

## Fiestas
* 24 de chunio, Sant Chuan Baptista.
* 26 de setiembre, fiestas patronals en honor a Sant Cosme y Sant Damián.
Glosa

**Glosa** ye una luenga auxiliar internacional creyada por Ronald Clark y Wendy Ashby, y basada en a **interglosa** de Lancerot Hogben.

## Historia
A luenga auxiliar glosa ye basada en a luenga interglossa disenyada per o cientifico Lancelot Hogben mientres a Segunda Guerra Mundial. O manual fue publicau en 1943 como "un esbozo d'una luenga auxiliar" (d'o títol orichinal: *Interglossa: A draft of an auxiliary*).

Ron Clark descubrió lo manual d'Interglossa alto u baixo en l'anyo 1960. Se reunió con Hogben con a intención de desmebolicar a luenga. Colabororon pa fer-la mas fácil d'usar en todas as formas posibles de comunicación. Wendy Ashby s'unió a lo prochecto en 1972. Cuan Hogben morió en 1975, la mayoría de cambios ya heban estau discutius. Hogben y Clark heban alcordau que la luenga habría d'escribir-se de modo fonetico (esto ye: cada letra representando un solo son). Este prencipio implicaba que los digrafos PH, TH, CH, agora serían escritos F, T, K (u bien C).

Finalment cualques cambios adicionals fuoron introducius per Ron Clark y Wendy Ashby, que alavez dioron a lo lenguache lo nuevo nombre de "glosa" (luenga en griego), y asinas fundoron una nueva luenga auxiliar.

Alto u baixo en 1979, Ashby y Clark compreboron l'uso practico de glosa con voluntarios. Mientres este periodo, lo vocabulario y cualques detalles sobre formación de frases estioron desenvueltos y revisaus. Finalment publicoron un primer diccionario de glosa.

Dende 1987, la organización de caridat GEO (Glosa Education Organisation) ha promoviu la ensenyanza de glosa como segunda luenga en escuelas. La pachina web oficial de GEO fue creyada per Paul O. Bartlett en 1996, y actualment ye administrada per Marcel Springer.

## O [[Painuestro|Pai Nuestro]] en glosa
:Na parenta in Urani;
:na volu; Tu nima gene revero.
:Tu krati veni;
:Tu tende gene akti
:epi Geo homo in Urani Place;
:don a na nu-di na di-pane;
:e Tu pardo na plu mali akti.
:Metro na pardo mu; qui akti mali de na.
:E ne dirige na a plu moli ofere;
:sed libe na ab mali.
:Ka Tu tena u krati, u dina
:e un eufamo pan tem.

## Referencias

## Vinclos externos
*  ''Glosa, an International Auxiliary Language''.
* Glosa Wiki.
* MiSimpliBio.
Fasile

O **fasile** ye una luenga construyida creyata en Brasil en 1999 por Balduino Egon Breitenbach.

O vocabulario d'o fasile bien de diferents luengas naturals como o latín, o griego, o ruso, l'anglés, o francés, l'alemán, o portugués, o espanyol y d'a-saber-las luengas artificials como o esperanto, l'ido, a interlingua, o lojban y o vorlin.

## Eixemplo
* Capítol 11 d'o Chenesi, a sobén emplegato ta comparar luengas:

:*1. Cay oli rejire habisi soli linge cay sami vordey.*
:*2. Cay am publu, ivasi tum oyste, trovis lizi reje im Ximar, cay gen vitisi datim.*
:*3. Cay luy intel palis Juy genes! Juy iges bricey cay coces ley il fayre. Luy usis bricey el roce cay tare el gluigaje.*
:*4. Cay luy palis: Juy genes! Juy constros por juy un urbe cay un tori tope til sele! Cay iges fami title por juy, por juy na disigedi tran oli sore di rejire!*
:*5. Cay Deu ivisi subim por vidar urbe cay tore constradi il publu.*
:*6. Posam Deu palis Eys! Luy unepublas cay unelingas, cay sete-ni luy gen igasi! Setam, ebijos ole-ni luy vilos igar!*
:*7. Juy ives! Juy subives cay juy configos luydi linge gol eju na prenos altru!*
:*8. Cordel Deu disigis luy tran oli sore di tere, cay law grade luy dal constris urbe.*
:*9. Al sete le nomas Bable, al Deu datim configis linge di ol rejire, cay dam Deu disigis puble tran oli sore di rejire.
*

## Vinclos externos
*Pachina oficial
Nachera

**Nachera** (*Nájera* en castellano y oficialment) ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Nachera (en ye la suya capital).

A suya población ye de 7.911 habitants (2006) en una superficie de 37,44&nbsp;km², con una densidat de población de 211,30 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Nachera se troba situada a 485 metros sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 27&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capitald'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

## Toponimia
En os elementos en romance navarro-aragonés que bi ha en textos latinos d'a val d'Ebro s'escribe *Naiara*, *Nagara*, *Naggera*, *Naiala* y *Najera* (con *i*, *j* y *g* que representan o fonema /ch/ actual, fonema que amanix por evolución d'as consonants d'as silabas latinas GE, GI, IA). En castellano medieval ixa -g- se pronunciaba prepalatal fricativa sonora, pero enxordió ta convertir-se primero en una -x- y dimpués una -j- velar en o sieglo XVII.

A forma navarro-aragonesa d'o toponimo *Nachera* con pronunciación africada d'a *[[Africada postalveolar xorda|ch]]* ye documentada en os zaguers textos d'o sieglo XV escritos en aragonés medieval:

## Historia
O 3 d'abril de 1367 luitoron amán de Nachera, en a dita batalla de Nachera, as tropas d'Henrique de Trastamara y de Bertrand du Guesclin, que prebaban d'invadir o reino de Castiella, con as tropas de Pero I de Castiella, o Prencipe Negro, Jean Chandos, Olivier V de Clisson y Chuan de Gant, con victoria de raso d'istos zaguers, que facioron preso a du Guesclin y facioron fuyir a franceses y aliaus d'a Casa de Trastamara, recuperando asinas Pero I o trono castellano. A batalla estió parte d'a Primera Guerra Civil castellana y d'a Guerra d'os Cient Anyos.

## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Monesterio de Santa María la Reyal, establiu por o rei Sancho Garcés IV de Navarra.
* Convento de Santa Elena.

### Molimentos civils
* Castiello de la Mota.
* Alcázar.

### Museus
* Museu Nacherillense.

## Fiestas
* 10 de marzo, Sant Chusé.
* 24 de chunio, Sant Chuan y Sant Pero.

## Referencias
Provenza

A **Provenza** (*Provença*  en occitán provenzal) ye un antigo reino y provincia reyal francesa, situau a lo sud-este de Francia, en Occitania. S'estendilla dende a ribera ezquierda d'o Roine dica o Var an muga con l'antigo condau de Niza.

## Cheografía
O departamentos actuals de Provenza son incluyius en a rechión administrativa de Provenza-Alpes-Costa Azul: os Alpes d'Alta Provenza (04), os Altos Alpes (05), os Alpes Maritimos (06), as Bocas d'o Roine (13), o Var (83) y Vauclusa (84). Culturalment y historica tamién podemos considerar que a parti sud d'os departamentos d'Ardecha (07) y Droma (26) y a parti este de Gard (30) son provenzals.

## Referencias
Confucianismo

O **confucianismo** u **confucionismo** (Chinés: 儒學, ) ye o conchunto de doctrinas morals y relichiosas predicatas por Confucio. O nombre en chinés d'a suya escuela poderba traducir-se por Escuela d'os Letraus. O confucianismo ha exercito una gran influencia sobre  China, Corea, Vietnam y  Chapón. Os prencipios d'a filosofía confuciana os composan os Cuatro Libros.

Estió a relichión oficial de China dica 1912, cuan se proclamó a Republica.