A Fueva (municipio)

:*Iste articlo tracta sobre *'a Fueva**, municipio de [[Sobrarbe]]. Ta atros emplegos se veiga [[fueva (desambigación)]]''.


**A Fueva** (en [[Idioma castellano|castellano]] ''La Fueva'', y oficialment ''La Fueva-A Fueba'') ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y d'a provincia de [[provincia de Uesca|Uesca]]. A suya [[población humana|población]] ye de 634 habitants ([[2011]]) en una superficie de 218,8 [[km²]] y con una [[densidat de población]] de 2,89 hab/km².

A Fueva naixió como municipio propiament en a [[anyos 1960|decada de 1960]], por l'alcuerdo de fusión que van subscribir os [[alcalde]]s de [[Moriello de Monclús (municipio)|Moriello de Monclús]] (o que mas habitants i alportaba; 857 en o [[censo]] de [[1960]]), [[Toledo d'a Nata]] (334 hab. en 1960), [[Muro de Roda (municipio)|Muro de Roda]] (257 hab.) y [[Clamosa (municipio)|Clamosa]] (224 hab.). O suyo alcalde en 2010, [[José Ramón Laplana Buetas|José Ramón Laplana]], ye, a demés, o [[secretario]] de politica institucional d'o [[PSOE]] [[provincia de Uesca|provincial de Uesca]] y [[deputau]] en as [[Corz d'Aragón]] dende l'anyo [[1991]].

En l'actualidat, a Fueva ye un d'os 19 municipios modernos que fan parte d'a comarca de Sobrarbe, y dimpués de [[l'Aínsa-Sobrarbe]] y [[Boltanya]] (termins municipals que ostentan, cadagún, una d'as dos capitals comarcals) ye o tercer municipio con mas habitants de a comarca. Como caracteristica, herencio d'a suya naturaleza de municipio naixido d'una agregación, en a Fueva no i ha poblacions remarcables que se'n pueda decir [[villa]]s, como si que en i ha en a resta de a comarca, y l'hábitat humano se troba mas disperso, con un numer prou alto de [[pardina]]s y [[aldeya|aldeyetas]]. A cabecera municipal, [[Tierrantona]], ye un [[lugar]] que anque se o tiene documentau dende o [[sieglo XII]], no obedeix a a estructura urbanistica común d'os poblaus medievals, y en a suya mayoría os edificios que se i troba corresponden a epocas modernas (muitos, d'o [[sieglo XX]]) y se troba de tot en [[plana|plano]] chunto a o [[barranco d'a Usía]].

==Cheografía fisica==

A Fueva prene o suyo nombre d'«[[a Fueva]]», que en dimanando d'o [[idioma latín|latín]] «''fovĕa''» ye o nombre d'una depresión cheografica que forma una subcomarca natural y tradicional en a comarca de Sobrarbe, a on que o municipio i tiene aproximadament o 55% d'a suya superficie. O termin municipal tamién comprende territorios que de forma natural fan parte d'a [[val d'a Cinca]], en estando [[Mediano]] y [[Sant Mitier (Mediano)|Sant Mitier]] os dos solos nuclios de población que o municipio posei en a riba occidental d'o [[río Cinca]], y a mayoría de a dita fracción en a val d'a Cinca se troba en a man oriental, siga en a baixant occidental d'as [[sierra de Muro de Roda|sierras de Muro de Roda]] y [[sierra de l'Entremont|de l'Entremont]], u en as [[val]]letas d'os [[barranco d'o Salinar|barrancos d'o Salinar]] y [[barranco de Clamosa|de Clamosa]]. Tamién fa parte d'o municipio o segmento d'a [[val d'a Espunya]] que corresponde con o [[collau de a Cullivert]], con una extensión de pocos kilometros cuadraus, inhabitables y d'[[alta montanya]], en a man norte d'a [[Sierra Ferrera]] (aproximadament, o 10% d'o termin municipal).

O limite municipal de a Fueva en ye tamién de Sobrarbe con a vecina [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Ribagorza]] mientres mas de 30 [[kilometro]]s, dende a punta de [[Cotiella]] (a 2912 [[metro]]s d'altaria) en norte dica o sarrato de [[a Penilla]], en a cuenca de o [[barranco de Clamosa]] en sud. Politicament parlando, a comarca de Ribagorza penetra un poquet en a Fueva cheografica a traviés d'o [[puerto de Foradada]], d'entre l'[[altura d'a Ferrera]] y [[o Campanué]], a traviés d'una prolargación de o suyo municipio adscrito de [[a Foradada d'o Toscar]]. Anque o lugar de a Foradada, cabecera de o dito municipio, se troba en a baixant ribagorzana d'o puerto y por tanto ye un lugar ribagorzano de dreto, retiene en o suyo termin municipal dos lugarichons que fan parte d'a Fueva cheografica, que son [[as Corz]] y [[A Cort (Foradada)|a Cort]]. Manimenos, o municipio [[sobrarbe]]nco se cobra ixa perdua incorporando-se dos [[pardina]]s d'a man de a [[sierra d'o Campanué]] que versa cara ta l'[[río Esera|Esera]], que son [[Rolespé]] y [[a Chantigosa]].

En o nort-ueste d'a depresión d'a Fueva, o municipio de a Fueva se reparte tamién o espacio con un troz en a man fovana d'a [[collada de Torrolisa]] y d'a [[sierra d'Arro]] (que forman a divisoria d'entre a Fueva y a [[val d'a Cinca]]) que fa parte d'o municipio d'[[o Pueyo d'Araguás]], con lugars como [[Torrolisa]], [[os Molins]], [[Oncins]], [[a Muera]] y dica o propio [[monesterio de Sant Veturián]] que perteneixen a O Pueyo. En sud d'ista parte d'a Fueva, tamién adintrando-se en a cuenca d'o [[río d'a Nata]], o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe se prolarga dica [[Arro]] y os suyos arredols adintro de a depresión.

==Demografía==
A Fueva se va formar con a unión de cuatro municipios de a redolada, pero cadagún d'ellos incluiba tamién cualques lugars, y bellas [[pardina]]s que contaban con población u no en o momento de l'annexión, pero que en heban tenido en bel momento anterior.

===[[Moriello de Monclús (municipio)|Moriello de Monclús]]===

Moriello de Monclús ye o principal municipio que va estar chermen de a Fueva. Con cuasi 860 habitants en o momento d'a unión, Moriello i aportó a capital municipal [[Tierrantona]] que le feba parte dende o [[periodo intercensal 1842-1857]]. Se tracta d'un municipio con una historia y cheografía complexa, que conservaba o nombre de o suyo [[Moriello de Monclús|nuclio primordial]] ni an atamas de que se i hesen adhibido diferents municipios de a redolada, beluns d'os cuals o superaban en población. Con Monclús iban, a demés de Tierrantona, l'aldeya de [[Buetas]], y tamién os [[lugar]]s y antigos municipios de [[Formigals]] y [[Troncedo]]. Tamién feban parte de Moriello de Monclús os lugarichons que formaban l'antigo municipio de [[Pallaruelo de Monclús]] ([[L'Alquería de Cotón|Cotón]], [[Solaniella (Pallaruelo de Monclús)|a Solaniella]], Rolespé, [[A Villa (Pallaruelo de Monclús)|a Villa]], a Chantigosa, [[A Torre (Pallaruelo de Monclús)|a Torre]] y [[O Lenero (Pallaruelo de Monclús)|o Lenero]]), y os que feban parte de l'antigo municipio de Ranyín ([[Ranyín]], [[Solipueyo]] y [[o Lumo de Ranyín]]).

===[[Toledo d'a Nata]]===
O segundo municipio antigo por importancia demografica en a par d'alavez, O Toledo d'a Nata i va aportar [[Sant Chuan (Toledo d'a Nata)|Sant Chuan]], [[Sant Per (Toledo d'a Nata)|Sant Per]], [[l'Atiart]], [[Fuent de Campo]] y [[a Cabezonada]], y a demés, os lugars que heban feito parte de l'antigo municipio de Fosau, que son [[Fosau baixo]] y as pardinas de «Fosau alto»: [[o Mediano]], [[Moliniás]], [[a Mula]] y [[a Marinyosa]]

===[[Muro de Roda (municipio)|Muro de Roda]]===
Muro de Roda yera un municipio con un numero elevau de nuclios poblacionals, d'entre os que destacan o numero de pardinas composadas d'una u dos casas. Teneba cuatro [[lugar]]s principals: [[Muro de Roda]] y a suya aldeya [[o Lumo de Muro]], [[Fumanal]] y [[Ministirio]]. A lista de pardinas menors que feban parte de iste municipio incluye a [[Carrera (Muro de Roda)|Casa Carrera]], [[o Pamporciello]] y [[O Plano (Muro de Roda)|o Plano]] (todas dos muit chuntas), [[A Plana (Muro de Roda)|a Plana]] y [[Susiaz]], [[A Corona (Muro de Roda)|a Corona]], [[A Lecina (Arasanz)|a Lecina]] y a casa de [[Montero]].

Dende 1857, o municipio de Muro de Roda arrocegaba tamién as entidaz poblacionals de l'antigo municipio de [[Charo]], que yeran o propio Charo, [[O Pocino de Charo|o Pocino]], [[O Sotero (Charo)|o Sotero]], [[Aluchán]] y [[A Lueza (Charo)|a Lueza]].

===[[Clamosa (municipio)|Clamosa]]===
O municipio de Clamosa va estar una annexión, como a que mas tarde pasaría con Mediano, causada por as principals obras hidraulicas que en os [[anyos 1960]] se yeran fendo en o cauz d'o [[río Cinca]]. Clamosa, municipio estructurau arredol de o [[barranco de Clamosa]] que ye afluent directo de a CInca y no fa parte natural de a Fueva, se va trobar con dos d'os suyos tres nuclios principals expropiaus por a [[Confederación Hidrografica de l'Ebro]]: [[Clamosa]] y [[a Penilla]], y con a despoblación d'ellos a cáida demografica d'as pardinas que pendeban, que son [[A Olivera (Clamosa)|a Olivera]], [[A Selva (Clamosa)|a Selva]] y [[Bediello (Clamosa)|Bediello]]. Dende o [[sieglo XIX]] tamién feban parte d'ixe municipio o lugar de [[Caneto]] y os que d'antigos heban geito parte de o municipio de Trillo: o propio [[Trillo (Clamosa)|Trillo]], con a pardina de [[Sant Per de Trillo|Sant Per]] y [[Salinas de Trillo]].

===[[Mediano (municipio)|Mediano]]===

O municipio de Mediano, como con Clamosa va pasar, se va desestructurar como consecuencia d'as uebras hidraulicas en a Cinca, en estando-ne responsable, en iste caso, l'[[entibo de Mediano]] que va tancar compuertas en a primavera de 1969. Mediano subsistió bel poquet mas que no Clamosa como municipio independient, gracias mas que mas a la presencia de o lugar de [[Sant Mitier (Mediano)|Sant Mitier]] que no heba estau expropiau, y se va unir con a Fueva en bel momento d'a [[decada de 1970]].

Actualment, os dos nuclios habitaus de l'antigo municipio de Mediano, Sant Mitier y [[Mediano]], son os dos solos nuclios que o municipio de a Fueva tiene en a riba cuentra d'o río Cinca. O despoblau d'[[Arasanz]], d'antes muit rico, ye unaltra victima destacada de l'entibo en a ribera d'a Cinca.

===Demografía conchunta===
Como a formación d'a Fueva ye un proceso de converchencia de diferents municipios auxididos, fer un seguimiento d'a suya población dende o [[sieglo XIX]] ye un proceso d'analís por separau. Manimenos, en as siguients tablas se presentan os sumatorios d'os datos de población que omne puede trobar en a páchina oficial de l**Instituto Nacional de Estadística*, como poblacions oficials de os diferents municipios que en l'actualidat fan parte d'a Fueva.



<center>
*'Evolución d'a población d'os nuclios que forman a Fueva dende 1857.*'
<timeline>
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize  = width:610 height:350
PlotArea   = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:3000
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = late
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
  bar:1857 text:1857
  bar:1867 text:1867
  bar:1877 text:1877
  bar:1887 text:1887
  bar:1897 text:1897
  bar:1900 text:1900
  bar:1910 text:1910
  bar:1920 text:1920
  bar:1930 text:1930
  bar:1940 text:1940
  bar:1950 text:1950
  bar:1960 text:1960
  bar:1970 text:1970
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2000 text:2000
  bar:2005 text:2005
  bar:2010 text:2010

PlotData=
  color:barra width:12 align:center

  bar:1857 from:0 till: 2671  
  bar:1867 from:0 till: 2804
  bar:1877 from:0 till: 2760
  bar:1887 from:0 till: 2510 
  bar:1897 from:0 till: 2476  
  bar:1900 from:0 till: 2487  
  bar:1910 from:0 till: 2101
  bar:1920 from:0 till: 2458 
  bar:1930 from:0 till: 2568 
  bar:1940 from:0 till: 2518 
  bar:1950 from:0 till: 2717 
  bar:1960 from:0 till: 1851
  bar:1970 from:0 till: 1101
  bar:1981 from:0 till: 824
  bar:1991 from:0 till: 658
  bar:2000 from:0 till: 615
  bar:2005 from:0 till: 599
  bar:2010 from:0 till: 619

PlotData=

  bar:1857 at: 2671 fontsize:S text: 2671 shift:(0,5)
  bar:1867 at: 2804 fontsize:S text: 2804 shift:(0,5)
  bar:1877 at: 2760 fontsize:S text: 2760 shift:(0,5)
  bar:1887 at: 2510 fontsize:S text: 2510 shift:(0,5)
  bar:1897 at: 2476 fontsize:S text: 2476 shift:(0,5)
  bar:1900 at: 2487 fontsize:S text: 2487 shift:(0,5)
  bar:1910 at: 2101 fontsize:S text: 2101 shift:(0,5)
  bar:1920 at: 2458 fontsize:S text: 2458 shift:(0,5)
  bar:1930 at: 2568 fontsize:S text: 2568 shift:(0,5)
  bar:1940 at: 2518 fontsize:S text: 2518 shift:(0,5)
  bar:1950 at: 2717 fontsize:S text: 2717 shift:(0,5)
  bar:1960 at: 1851 fontsize:S text: 1851 shift:(0,5)
  bar:1970 at: 1101 fontsize:S text: 1101 shift:(0,5)
  bar:1981 at: 824 fontsize:S text: 824 shift:(0,5)
  bar:1991 at: 658 fontsize:S text: 658 shift:(0,5)
  bar:2000 at: 658 fontsize:S text: 615 shift:(0,5)
  bar:2005 at: 599 fontsize:S text: 599 shift:(0,5)
  bar:2010 at: 619 fontsize:S text: 619 shift:(0,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(12,12)
  text:Fuent «Instituto Nacional de Estadística» d'Espanya - Elaboración grafica por Biquipedia
</timeline>
</center>

== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>

</center>

=== Alcaldes ===


==Imáchens==
<gallery>
Imachen:133.A Fueva desde Troncedo.jpg|Paisache de a Fueva, dende [[Troncedo]].
Imachen:124.Formigales iglesia.jpg|A ilesia de [[Santa Olaria de Mérida|Santa Olaria]], en [[Formigals]].
Imachen:Buetas capilla San José.jpg|Capilleta de Sant Chusé, en [[Buetas]].
Imachen:135.Río Formigals.jpg|O [[barranco de Formigals]].
Imachen:073.San Juan Toledo altar.jpg|A [[ilesia de Sant Chuan d'o Toledo d'a Nata|ilesia de Sant Chuan d'o Toledo]].
Imachen:Presa de El Grado.jpg|[[Entibo de o Grau]] dende os arredols de [[Clamosa]].
Imachen:090.Aluján Casa Mur.JPG|*Casa Mur* d'[[Aluchán]].
Imachen:29.Atiard puerta.JPG|Una puerta en [[l'Atiart]].
Imachen:Samitier - Castillo de Samitier.jpg|Os [[castiellos de Sant Mitier]].
Imachen:211.Mediano presa 2.jpg|A [[presa]] de [[Mediano]].
Imachen:012.Río d'A Nata.jpg|O [[río d'a Nata]].
Imachen:136.Tozal de Charo.jpg|O [[tozal de Charo]], en o centro d'o termin municipal.
</gallery>

== Monumentos ==
#En [[Troncedo]], en o sud-este d'o municipio, se troba un [[castiello de Troncedo|castiello]] d'o [[sieglo XI]], a suya [[torre de l'homenache]] encara se guarda de peu.
#En [[Sant Chuan (Toledo d'a Nata)|Sant Chuan]], antiga cabecera municipal de Toledo d'a Nata, en o norte d'o termin municipal, se conserva una [[ilesia (edificio)|ilesia]] [[arte romanico|romanica]] escomenzada por mayestros [[lombardos]], que tiene delaración de [[Bien d'Intrés Cultural]], a [[ilesia de Sant Chuan d'o Toledo d'a Nata]].
#En [[Muro de Roda]], en o centro-ueste d'o municipio, a [[ilesia (edificio)|ilesia]] y o conchunto amurallau que forman o lugar tiene declaración de Bien d'Intrés Cultural.
#En [[Sant Mitier (Mediano)|Sant Mitier]], en o sud-ueste d'o termin municipal, o conchunto d'os ditos [[castiellos de Sant Mitier]] forma un conchunto de dos [[torraza]]s defensivas y una [[ilesia (edificio)|ilesia]]-[[ermita]] fortificada que cosiran dende l'altura o [[congosto de l'Entremont]], con sendos [[cillo]]s de gran altaria chusto por debaixo d'ellos.
#En [[Ranyín]], en o centro-este d'o municipio, a [[ilesia de Santa María de l'Asumpción de Ranyín|ilesia de l'Asumpción]] d'o [[sieglo XII]] que tiene un [[abside]] rectangular.
#En [[Arasanz]], en l'ueste d'o municipio, a *Casa Moriello* ye un [[casal (edificio)|casal]] fortificau con una torre rectangular con [[almena]]s en l'altura.
#En [[Fumanal]], en as [[garra (orografía)|garras]] d'a [[sierra de Muro de Roda]], a *Casa Don Cosme* ye un [[casal (edificio)|casal]] fortificau con blasons en a frontera.
#En [[o Lumo de Ranyín]], as casas *Casa Solán* y *Casa Fantova* son dos casas fuertes d'o [[sieglo XVI]].
#En [[Formigals]], en o sud-este d'o municipio, a *Casa o Palacio* ye un formidable [[casal (edificio)|casal]] fuerte que yera d'os [[baronía de Monclús|barons de Monclús]].
#En [[o Lumo de Muro]], en o sud-ueste d'o termin municipal, a *Casa Clavería* ye un eixemplo de [[casal (edificio)|casal]] fuerte rehabilitau ta usar-se como [[restaurant]].
#En [[Aluchán]], en o centro d'o termin municipal, *Casa Mur'' ye un palacio fortificau con atrio interior que se puede logar como vivienda de turismo rural.
#En Mediano, en o sud-ueste, tot o lugar viello quedó inundau con l'entibo homonimo, y no se conserva dreita si que a ilesia d'o sieglo XVI (as casas se van estorrocar intencionadament) y un esconchurador, que son visibles de cuerpo entero cuan o nivel de l'augua ye baixo.

## Se veiga tamién
* Carnaval d'a Fueva.
* Unión Deportiva La Fueva

## Vinclos externos

* Web de l'achuntamiento de a Fueva
* Municipio d'a Fueva en o portal Sobrarbe.com
## Referencias