open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Orient Meyo

L**'Orient Meyo** (arabe: الشرق الأوسط, hebreu: המזרח התיכון) sinyala una rechión d'Asia dende Siria dica la muga entre Irán y Afganistán, pasando por a peninsula Arabica.

Sindembargo, as mugas d'a rechión no son clarament definidas y a vegatas se diz Orient Proximo a la parti d'a rechión mas amanada a la mar Mediterrania.

Cheneralment o termin fa referencia a lo conchunto formato por os siguients países: 
* Arabia Saudita.
* Bahrein.
* Chordania.
* Echipto.
* Emiratos Arabes Unius.
* Irán.
* Iraq.
* Israel.
* Kuwait.
* Liban.
* Omán.
* Qatar.
* Siria.
* Yemen.
* asinas como a los territorios de Cischordania y a Francha de Gaza.

Os países d'o Maghreb (Alcheria, Libia, Marruecos y Tunicia) son a ormino enrastraus a lo Meyo Orient debito a la cerenya relación cultural y historica d'istos países con a rechión. Atros países como Sudán, Mauritania y Somalia tamién tienen relación con ista rechión. Turquía y Chipre, aunque cheograficament son amán d'ista rechión, se consideran parti d'Europa. A l'este, Afganistán ye a vegatas relacionau con o Meyo Orient.

## Veyer tamién
* Orient.
* Extremo Orient.
Biografía

Una **biografía** ye un relato que puede estar didactico u expositivo d'a historia d'a vida d'una persona. Dito relato puede estar oral u rechistrato en forma escrita an ye un chenero literario u por atro meyo fisico (cine, televisión, ...).
Meteorolochía

A **meteorolochía** (d'o griego μετεωρολογία) ye a ciencia que tracta de l'orache y d'os meteoros en l'atmosfera terrestre.

Incluye o estudio d'as variacions diarias de l'atmosfera (meteorolochía sinoptica), o estudio d'as propiedaz electricas, opticas y atras de l'atmosfera (meteorolochía fisica), a variación d'as bases meteorolochicas amán d'a tierra en un aria chicota (micrometeorolochía), y ye una ciencia auxiliar d'a climatolochía. O estudio d'as capas mas alteras de l'atmosfera (superiors a los 20&nbsp;km u 25&nbsp;km) embreca o emplego de tecnicas especials, y se clama aeronomía. O termin aerolochía s'aplica a lo estudio de l'atmosfera a cualsiquier altaria.

## Fenomenos atmosfericos

Bel fenomeno atmosferico ye nombrau en aragonés con lo sufixo *[[sufixo -au|-ada]]* seguindo la radiz d'un verbo u un substantivo, lo que tamién ye extensible con lo sufixo *[[sufixo -iu|-ida]]*. Los fenomenos atmosfericos u meteoros se clasifican en:
* Aerios, como l'aire.
* Acuosos, como a plevia, a nieu y a piedra.
* Luminosos, como a aurora borial, l'arco de sant Chuan y lo rolde de sol.
* Electricos, como lo rayo.

A presión, a temperatura y a humidat son os factors climaticos basicos en o estudio d'o clima y en a predicción d'o tiempo. A temperatura, sosmesa a muitas oscilacions, se troba condicionata, entre atros multiples factors, por a latitut y por l'altaria sobre o livel d'a mar.

## Veyer tamién

## Referencias

## Vinclos externos
* Instituto Nacional de Meteorolochía d'Espanya.
* Servicio meteorolochico de Catalunya (en Catalán).
* Allmetsat - Alufradas y previsions metiorolochicas, imáchens d'os satelites.
* geocities.com/silvia_larocca - "Meteorolochía a l'aduba de toz".
* Comunidat d'aficionaus a la meteorolochía.
* Previsions y imáchens de satelite.
* O tiempo.
Nieu

A **nieu** **neu** u **nyeu** (d'o latín *< nivis*) ye a caita d'augua en forma de multitut de chicoz cristals de chelo, ditos *[[flocón de nieu|flocons de nieu]]*. A causa d'a suya composición granular, tien un tarabidau suau y fluixo, si no ye atapiada por a presión. Cheneralment a nieu se forma por sublimación d'a vapor d'augua en as capas alteras de l'atmosfera, a una temperatura menor de 0&nbsp;°C. L'orache de nieu se clama "fer nevera".

Que se desvienga una nevada, a suya intensidat y cantidat dependen, entre atros factors, d'a latitut, l'altaria, a distancia a lo mar u l'oceano y d'o día de l'anyo.

A nieu tamién se puede fabricar con l'aduya d'os canyons de nieu. Ista tecnica ye emplegada por as estacions d'esquí pa amillorar o estau d'os carrerons cuan a temperatura ye prou baixa pero no caye prou nieu.

Un estudio recient ha contrimostrau que bellas bacterias tienen un papel important en a formación d'os cristals de chelo u de nieu. Por un regular se tracta de bacterias como as d'o chenero pseudomonas que en bels casos pueden estar patochenas. Han estato identificatas en muestras de nieu en Europa, America d'o Norte y l'Antartida.

## Tipos de precipitación nival

A precipitación de nieu dende l'atmosfera enta la superficie terrestre se diz "nevada". L'acción de cayer a nieu se diz "nevar" y, si lo fa en poca cantidat, alavez ye "nevusquiar". Una nevada gran se diz "nevazo", mientres que un nevazo de grans proporcions se puet decir un "nevadizo" (forma superlativa).

## Aspectos fisicos
### Forma d'os flocons de nieu

Os flocons de nieu tienen formas diversas, pero d'ordinario siguen tarabidaus hexagonals, que reproducen o tarabidau cristalín d'o chelo ordinario. A velocidat de creiximiento d'o flocón de nieu depende muito d'a temperatura y a humidat.

## Mazadas
**Dios me'n guarde de la nieu polvina/polvorina y de la mala vecina*.
**La nieu del pin, aspera la d'el maitín*.
**Si chela en chinero nevará en febrero*.
**Si en hibierno tiens calor, u yes mozo u luego nieva u yes buen treballador*.
**Ta Toz os Santos la nieu pe's cantos*. (Chistau)
**Ta Toz os Santos a nieu por os altos*.
**Sant Martín, la nieu en lo pin*. (Chistau)
**Ta sant Andrés a nieu por os piez*.
**Per sant Andreu, neu al peu; per santo Tomás un palmo mas*.
**Una uenya nevada, una uenya femada.*

## Se veiga tamién
* Chelo.
* Chelera.
* Cuniestra.
* Esportes d'hibierno.
* Esquí.
* Cadenas de nieu.

## Referencias

## Notas


## Vinclos externos
Siria

A **Republica Arabe Siria** u **Siria** (en arabe ٱلْجُمْهُورِيَّةُ ٱلْعَرَبِيَّة ٱلْسُوْرِيَّة *Al-Chumhuria al-Arabia al-Suria* u simplament سوريا *Suria*) ye un estau d'Orient Meyo situau a lo sud de Turquía, a l'ueste d'Iraq y a lo norte de Chordania, Israel y lo Liban.

En l'actualidat y dende l'anyo 2011 con o principio d'a Guerra Civil Siria o país tien conflictos belicos de contino por toda la suya cheografía ta o suyo control entre o gubierno sirián y a suya oposición, os kurdos por o control d'o Kurdistán sirián y o Estau Islamico contra toz por o control de tot o país. L'8 d'aviento de 2024, una coalición rebel islamista plegó en Domás y obligó a fuyir a Baixar al-Assad, qui heba succediu a su pai Hafez al-Assad como president en 2000.

## Toponimia
En aragonés medieval s'escribiba *Suria* (en o *[[Libro del Trasoro]]* y en o *[[Libro d'as Marabillas d'o Mundo]]*), *Soria* (sobretot en o *[[Libro d'os Emperadors]]*), u *Siria*.

## Divisions administrativas
O territorio de Siria se divide en 14 gubernacions, que a la vegada se subdividen en 81 districtos:

## Transportes
Siria tien bels aeropuertos internacionals entre los que destacan os de Domás, Alepo y Latakia.

## Referencias
Yemen

A **Republica de Yemen** ye un estau de Orient meyo, situau a lo sud d'a peninsula de Arabia, rodiau por a mar Arabica, o golfo d'Adén y a mar Roya; entre Omán y Arabia Saudita.

A suya capital ye Sana, estando tamién a ciudat con mayor población d'o país.

Con una superficie de 530.000 kilometros cuadraus y una costa a la raya de 2.000 kilometros, Yemen ye lo segundo estau arabe sobirano mas gran d'a Peninsula Arabica. S'estima que la población d'o país ye de 40,6 millons en 2025.

Mientres o sieglo XIX, o país va estar dividiu entre los imperios otomán y britanico. Dimpués d'a Primera Guerra Mundial, s'establió lo Reino Mutawakkilita de Yemen, que se convertió en a Republica Arabe de Yemen (Yemen d'o Norte) en 1962 dimpués d'un golpe d'estau. Yemen d'o Sud s'independizó en 1967. En 1990, os dos estaus yemenins s'unioron pa formar a moderna Republica de Yemen (*al-Jumhūrīyah al-Yamanīyah*). Ali Abdullah Saleh estió lo primer president d'a nueva republica dica la suya dimisión en 2012.

Dende 2011 o país ye sumiu en una guerra civil.

Yemen ye un d'os países menos desarrollaus d'o mundo, enfrontina importants obstaclos pa lo desarrollo sustenible y ye un d'os países mas pobres d'a rechión de Orient Meyo y Africa d'o Norte. As Nacions Unidas informoron en 2019 que Yemen teneba lo mayor numero de personas que amenisteban aduya humanitaria, lo que puyaba a uns 24 millons de personas, o que representa cuasi que lo 75 % d'a suya población. En 2020, Yemen ocupó la posición mas alta en l'índex d'estaus fráchils y lo segundo pior en l'índex global d'a fambre, superau nomás que per a Republica Centroafricana. Amás, tien l'índex de desarrollo humano mas baixo de toz os países no africans.

## Veyer tamién
* Yemenins.

## Vinclos externos

## Referencias
Chordania

**Chordania** (en arabe اردن /urdun/), ye un país d'Asia situato en l'Orient Meyo. Muga con Iraq, Arabia Saudita, Israel y Siria.

## Politica y gubierno
Chordania ye una monarquía constitucional parlamentaria multipartidista, an o Primer Menistro ye lo chefe de gubierno.

## Organización politico-administrativa
Chordania ye dividida en doce gubernacions (*muhafazah*), con un gubernador triau per lo rei en cadagún d'éls. Son as unicas autoridaz pa toz os departamentos de gubierno y pa los prochectos de desarrollo en as suyas respectivas arias.

## Referencias
Lenguache de programación

Un **[[lenguache]] de [[programación]]** ye una tecnica de comunicación estándard que permite expresar as instruccions que han d'estar executadas en un ordenador. Pende en un conchunto de reglas sintacticas y semanticas que definen un programa informatico.
Un lenguache de programación permite a un programador d'especificar de *traza precisa*: sobre qué datos una computadera ha d'operar, como han d'estar istos almagacenaus y transmitius y, que accions ha d'executar baixo una variada gama de circumstancias. Tot isto, a traviés d'un lenguache que mira d'estar *relativament* proximo a lo lenguache humán u natural.

Un programa escrito en un lenguache de programación aprecisa de pasar por un proceso de compilación, ye dicir, estar traduciu a lo lenguache maquina, u estar interpretau ta que pueda estar executau por l'ordenador.

## Se veiga tamién
* Programación.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Árbol cronolochico d'os lenguaches de programación.
* Automatas Finitos.
*  Lista de lenguaches de programación (Bi'n ha bels 2.500).
Zoolochía

**Zoolochía** (d'o griego *zoon* = animal y *logos* = estudio) ye a disciplina biolochica que s'encarga d'o estudio d'os animals.

## Brancas d'a zoolochía
* **[[Acarolochía]]**, o estudio cientifico d'os acaros: *[[caparra]]s, etcetera.*
* **[[Antrozoolochía]]**, o estudio d'a interacción entre humans y animals.
* **[[Apiolochía]]**, o estudio cientifico d'as apellas.
* **[[Aracnolochía]]**, o estudio cientifico d'os aracnidos: *[[araina]]s, [[escurpión|escurpions]], etcetera.* (O d'os acaros en especifico ye dito acarolochía).
* **[[Criptozoolochía]]**, a rechirata d'animals a existencia d'os cuals ye hipotetica.
* **[[Entomolochía]]**, o estudio cientifico d'os insectos.
* **[[Etolochía]]**, o estudio cientifico d'o comportamiento animal.
* **[[Herpetolochía]]**, o estudio cientifico de reptils y anfibios.
* **[[Ictiolochía]]**, o estudio cientifico d'os peixes.
* **[[Mamalochía]]** (tamién **mastolochía** u **teriolochía**), o estudio d'os mamiferos.
* **[[Mirmecolochía]]**, o estudio cientifico d'as fornicas.
* **[[Neuroetolochía]]**, o estudio d'os mecanismos neuronals d'o comportamiento natural.
* **[[Ornitolochía]]**, o estudio cientifico d'os paixaros.
* **[[Paleozoolochía]]**, o estudio paleontolochico d'os fósils y restos d'animals.
* **[[Primatolochía]]**, o estudio cientifico d'os primates no humans. 
* **[[Zetolochía]]**, o estudio cientifico d'os cetacios: *[[ballena]]s, [[delfín|delfins]], etcetera.*

## Zoologos destacatos
* *Categoría principal:* Zoologos.

## Vinclos externos

*  Libros de Zoolochía a o proyecto Gutenberg.
Programación

Se diz **programación** a la creyación d'un programa d'ordenador, un conchunto concreto d'instruccions que una computadera puede executar. O programa s'escribe en un lenguache de programación, encara que tamién se pueda escribir dreitament en lenguache maquina, con cierta dificultat. Un pograma se puet dividir en diversas partis, que pueden estar escritas en lenguaches distintos.

Software ye lo substantivo que clama a los programas y datos de computadera.

## Referencias

## Veyer tamién
* Lenguache de programación.

## Vinclos externos
* Libros de referencia sobre programación.
* Grupo de programación HeWoP.
* Mentores.NET: Programación, Internet y Tecnolochía.
* O Guru Programador: Articlos y Tutorials.
Arqueolochía

L**'arqueolochía** (d'o griego: *archaios*, 'viello' u 'antigo', y *logos*, 'ciencia') ye a ciencia que estudia as sociedatz que han existiu historicament, a traviés d'as suyas restas materials, sigan istas l'arte, os molimentos, u cualsiquier atro obchecto creyato por l'hombre, asinas como lo impacto de l'acción humana sobre o suyo medio ambient.

La investigación arqueolochica ha estau relacionata fundamentalment con la Prehistoria y a l'Antigüidat; sindembargo, mientres as zagueras decadas a metodolochía arqueolochica s'ha aplicau a etapas mas recients, como a Edat Meya u lo periodo industrial. En l'actualidat, os arqueologos a vegadas meten ficacio a materials actuals, rechiran repuis urbans, con lo que ye naixendo la clamata arqueolochía industrial.

L'arqueolochía preba de definir arias y epocas con cultura uniforme, definindo culturas como por eixemplo a cultura de la Tène. Por o que fa a o territorio peninsular bi ha eixemplos de culturas arqueolochicas como a cultura iberica y a cultura celtiberica.

## Referencias
Aeronautica

L**'aeronautica** ye a ciencia u disciplina que estudia la volada d'os trastes mecanicos pesaus, ye decir, avions y helicopteros, dende os suyos prencipios dica l'actualidat.

No debe entivocar-se con o termin aviación, si bien en a practica a ormino s'emplega un termin referindo-se a l'atro. Asinas, por eixemplo, ye correcto fablar de "incheniero aeronautico", ya que se tracta d'unos estudios, pero en cambio debe fablar-se de "historia de l'aviación".

## Referencias
Enerchía

**Enerchía** (d'o griego *ἐνέργεια* 'enérgeia' "autividat") puede definir-se como a cantidat no material globalment cutiana en un sistema. Mientres a evolución d'un sistema la enerchía adopta formas diversas por o entremeyo d'o treballo d'as fuerzas embrecadas. A enerchía puede materializar-se en masa y a masa transformar-se en enerchía en ciertos enantos fisicos.

Enerchía tamién ye definida como a capacidat ta realizar un treballo. Se representa d'ordinario por a letra *E*. En unidaz d'o Sistema Internacional d'Unidaz se mide en joules, pero en ciertas disciplinas u contextos se prefiere fer servir a caloría u multiplos d'o joule y a caloría. En dietetica se gosa fer servir a kilocaloría pa expresar a enerchía present en os alimentos.

## Referencias
Francha de Gaza

A **Francha de Gaza ** (arabe غزة, hebreu רצועת עזה) ye una estreita francha de tierra en o sud-ueste de Palestina. Chunto con Cischordania y Cherusalem forma o territorio a on habría de creyar-se un estau palestino. A Francha de Gaza ye ocupada militarment por Israel.

A Francha de Gaza tien 41&nbsp;km de largo, de 6 a 12&nbsp;km d'amplo y una superficie total de 365 km². Tiene una muga de 51&nbsp;km con Israel y un atra d'11&nbsp;km con Echipto, amán d'a ciudat de Rafah. Con alto u baixo 2 millons de palestins en aproximadament 365&nbsp;km² de tierra, Gaza tiene una alta densidat de población (comparable a la de Hong Kong). A mayoría d'os palestins en Gaza, que contiene ueito campos de refuchiaus, son descendents de refuchiaus que fuyioron u estioron feitos fuera de l'aria que se convirtió en Israel dimpués d'a guerra arabe-israelí de 1948.

Gaza, lo mas chicot d'os dos territorios palestinos, ye deseparau de Cischordania per Israel. Toz dos son nominalment baixo la churisdicción de l'Autoridat Palestina, manimenos, Gaza ye gubernada per Hamas que ha gubernau lo territorio dende 2007. Dende alavez, Gaza ha estau baixo un bloqueyo total per tierra, mar y aire, liderau per Israel y emparau per Echipto. Isto impide que personas y mercaderías dentren u salgan librement d'o territorio, lo que leva a que a ormino se le clame "garchola a l'aire libre".

## Referencias
Población

En o sentiu mas común d'a palabra, a **población** d'un aria cheografica ye o numero de personas, u os organismos d'una especie particular, que viven en ella.

A población humana ye estudiada por a demografía, sociolochía y cheografía. As poblacions animals son estudiadas por a biolochía, en concreto por a biolochía demografica (una branca d'a ecolochía) y por a chenetica de poblacions.

#Ta o emplego d'a palabra **población** en a estatistica, se veiga población estatistica. 
#Ta o emplego d'a palabra **población** en a biolochía, se veiga  población (biolochía). 
#Ta o emplego d'a palabra **población** en a demografía, se veiga población humana.
#A **población** ye o proceso de poblar un aria cheografica, como por procreyación u immigración.

## Notas


## Referencias
Costa

A **costa** ye o puesto an a tierra s'achunta con o mar. Tien una anvista baquiable, an a vegadas a tierra puede creixer debiu a lo deposito de sedimentos y en atros casos puede achiquir por os enantos de erosión costera que fa a mar. Pero as costas tamién son modificadas por atros factors, como lo clima, a cheolochía costera, l'aire, l'acción d'as olas y as actividaz humanas.

## Recursos costeros
As costas son zonas muito pobladas dende l'antiguedat por os recursos naturals que se i puet aproveitar. Bi ha recursos alimenticios, recursos minerals, recursos hidricos y d'atras clases.

A pesca d'a zona de costa ye una pesca de baixura con medios artisanals actualment con menor importancia que a pesca d'altura.

L'acuicultura marina ye una actividat muit recient pero a mesura que se van acotolando os recursos pesqueros va prenendo importancia. En a redolada d'o delta de l'Ebro crían musclos.

En muitos países se reculle tradicionalment algas pa minchar. As algas tamién se pueden fer servir pa fer productos alimenticios pa consumo humán u animal en industria alimentaria u pa fabricar compost.

Entre os recursos minerals destaca la sal, que precipita en as saleras. A on abundan as aus marinas se fan chacimientos de nitrato y fosfato a partir d'os excrementos. L'arena tamién ye un recurso cheolochico que s'espleita. En as costas d'o sud-este asiatico bi ha placers d'estanyo.

As zonas de costa permiten un aproveitamiento enerchetico por haber-ie corrients d'aire (enerchía eolica) y mareas (enerchía maremotriz).

Os recursos recreativos d'as costas han iu prenendo importancia con o desarrollo d'o turismo. O turismo en as costas ye una important fuent d'ingresos en zonas calidas y templadas como os países mediterranios y caribenyos.

## Referencias
Mar

A **mar** u o **mar** (d'o latín *< MARE*) ye una masa d'augua salada de grandaria inferior a l'oceano. I hai tres categorías de mars: mars litorals, mars interiors u trancadas y as mars ubiertas.

Tamién se clama *mars* a os grans lacos, por un regular d'augua salada, que no desauguan as suyas auguas, como a mar d'Aral.

## Lista de mars

## Referencias

## Se veiga tamién
* Lista d'oceanos y mars d'o mundo seguntes a IHO
Comunidat autonoma

Una **comunidat autonoma** ye una entidat territorial que, dentro d'a ordenanza constitucional d'o Estau espanyol, ye adotada d'autonomía lechislativa y competencias executivas, asinas como d'a facultat d'administrar-se por meyo d'os suyos propios representants.
O tarabidau d'o estau espanyol en Comunidaz Autonomas ye recullito en a Constitución Espanyola de 1978. L'articlo 2 reconoixe y guarancia o dreito a l'autonomía d'as nacionalidaz y rechions que composan o estau.

A división politica y admenistrativa d'Espanya tien a forma de decisiete comunidaz autonomas, antimás de Ceuta y Melilla, d'os cuals os estatutos d'autonomía lis otorgan o ran de ciudaz autonomas.

## Tabla d'as comunidaz
As 17 comunidaz autonomas, con as suyas provincias y as suyas capitals, son:

As dos ciudaz autonomas son:
* Ceuta
* Melilla

## Veyer tamién
* Lista de comunidaz autonomas espanyolas por superficie
* Lista de comunidaz autonomas espanyolas por población
Castellán

:*Se veiga tamién ta atros usos [[idioma castellán|castellano]]*
O **castellán** (en latín *castellanus* u *castlanus*, en toda a Europa medieval) yera o vasallo encargau de guardar, esfender y gubernar d'una castellanía que incluyiba o castiello y, por un regular, tamién o suyo territorio (normalment un feudo) u comarca. En os documentos d'a Edat Meya escritos en latín, son clamaus *castellanus* u *castlanus*.

Muit a sobén cal diferenciar, en relación con un mesmo castiello, a existencia d'un castellán mayor y d'un castellán menor u subcastellán. O castellán podeba estar un caballero, muitas vegadas de procedencia no noble, que heba recibiu, en a Edat Meya central, d'un magnate u d'un vasallo d'o conte, l'encargo (temporal u no pas) de chestionar un castiello, con as tierras y dreitos que d'él dependeban. O castellán normalment teneba os suyos propios caballers.

## Sacro Imperio Romano Chermanico

En o Sacro Imperio Romano Chermanico, o castellán (en alemán *Burgherr*; literalment "sinyor d'o castiello") procedeba d'una familia noble, en a mayoría de casos de patricios, y muitas vegadas, chunto a atros castellans d'a ciudat u d'a villa, se convirtioron en rechidors d'a mesma (formando o consello municipal, como en o caso d'o Patriciau de Núremberg). En cualques partis o suyo poder yera tal, que cheneraba tensions y dica conflictos armaus con os burgraves y margraves, qui dentro d'o sistema feudal chermanico se consideraban os sinyors lechitimos d'os suyos territorios, por lo que asperaban seguir cobrando parti d'os impuestos y os dreitos que les correspondeban. Os castellans, d'unatra parti, nomás se veyeban obligaus a pagar impuestos a las arcas imperials, constituyindo a base d'o que plegaría a decir-se ciudat imperial libre. En a Franconia d'os Hohenzollern, por eixemplo, o papel d'os castellans cobraba cada vegada mas importancia (sobre tot en o civil) a costa d'os burgraves, condición que cheneró os dos conflictos armaus conoixius como guerras d'os Margraves (primera y segunda). Ye interesant notar que tanto *Burgherr* como *Burggraf* son termins basaus en a parola castiello (*Burg*), con o significau de «sinyor d'o castiello» y «conte d'o castiello» respectivament.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Alcaide.
* Castellanía d'Amposta.
Jakarta

**Jakarta** ye una ciudat d'Indonesia, d'a que ye la suya capital y a ciudat con mas habitants d'o país, amás d'o suyo centro politico, economico y financiero. Ye igualment a capital d'a provincia de Jakarta, d'a cual ye la sola entidat que en fa parte.

Se troba situada en a isla de Chava y tien una superficie de 661,52&nbsp;km² a on se concentra una población de mas de 9 milions de personas, con mas de 18 milions en a suya aria metropolitana.

Mientres a suya historia estió conoixida con os nombres de Sunda Kelapa (397-1527), Jayakarta (1527-1619), Batavia (1619-1942) y Djakarta (1942-1972).

## Esporte
### Escaicimientos esportivos
Jakarta ha organizau beluns d'os escaicimientos esportivos mes importants d'Asia, estió a seu d'os Chuegos Asiaticos en a suya edición de 1962  y estió la seu d'os Chuegos Asiaticos de 2018  . Tamién estió una d'as seus d'a Copa d'Asia de Fútbol en a edición de 2007 chugando-se en l'estadio clamau Gelora Bung Karno Stadium, que tien una capacidat de mes de 80.000 espectadors, os partius d'a primera fase d'o Grupo D, un partiu d'os cuartos de final y a final.

## Localidaz achirmanatas
* 1993:  Berlín, (Alemanya).
*  Manchester, (Reino Uniu).
*  Jiddah, (Arabia Saudita.
*  Pequín, (China).
*  Istanbul, (Turquía).
*  Los Angeles, (Estaus Unius).
*  París, (Francia).
*  Rotterdam, (Paises Baxos).
*  Manchester, (Reino Uniu).
*  Seúl, (Corea d'o Sud).
*  Tokio, (Chapón).
*  Nueva Galas d'o Sud, (Australia).
*  Bombai, (India).

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web d'o Gubierno de Jakarta.
*  Pachina web oficial d'a oficina de turismo d'o gubierno de Jakarta.
Mar Caribe

A **mar Caribe** ye una mar de l'Oceano Atlantico, situata a l'este d'America Central. Tamién dita **mar d'as Antillas** por trobar-se a o sud y ueste de l'arco antillán. En ella se troban as islas Caribes.

Muga a o norte con as Grans Antillas, Cuba, a isla d'A Espanyola en la que se troban Haití y a Republica Dominicana y a isla de Puerto Rico (a o largo d'o tropico de Cancro); a l'este con as Chicotas Antillas (meridiano 60º); a o sud con Venezuela, Colombia y Panamá (paralelo 10º); y a l'ueste con os demás países centroamericans Costa Rica, Nicaragua, Honduras, Guatemala, Belize y a peninsula de Yucatán, Mexico (meridiano 88º).

## Veyer tamién
* Islas Caribes
* America Central y o Caribe
1

## Escaicimientos
## Naixencias
* Primer anyata de vida de **[[Chesús de Nazaret]]**, seguntes o calandario tradicional que calculó lo monche Dionís lo Exiguo en 525, y que hue ye de normal considerato incorrecto per a mayoría d'os estudiosos.

## Defuncions
Provincia de Guadalachara

**Guadalachara** (en grafía etimolochica y en castellano **Guadalajara**) ye una provincia espanyola, situata en a parti norte de Castiella-La Mancha. A suya capital ye Guadalachara.

Muga con as provincias de Cuenca,  Madrit, Segovia, Soria, Zaragoza, y Teruel.

A suya población ye de 213.505 habitants (2006) y tien una densidat de población de 17 hab/km². Cuasi o 40% d'éls viven en a capital. Bi ha 288 municipios en a provincia, d'os cuals as tres cuatrenas partis son lugars de menos de 200 habitants.

## Municipios mas poblaus

## Referencias
Fichi

A **Republica d'as Islas Fichi** ye un estau que se troba situau a l'este de Vanuatu, a l'ueste de Tonga y a lo sud de Tuvalu, en l'oceano Pacifico. Forma parte d'a Melanesia, en Oceanía. Bi ha una numerosa población aloctona d'os suyos tiempos de colonia britanica, habendo conseguiu la suya independencia d'o Reino Uniu lo 10 d'octubre de 1970. A suya capital ye la ciudat de Suva, que ye amás a mayor ciudat d'o país por o suyo numero d'habitants.

A suya población ye de 893.354 habitants en una superficie de 18.270&nbsp;km², con una densidat de población de 47&nbsp;hab/km².

## Esporte
O rugby ye l'esporte d'equipo mas popular en Fichi. A suya selección nacional ye un equipo que internacionalment tien un buen nivel, habendo partecipau seis vegadas en a Rugby World Cup. Cal parar cuenta de que con una población de nomás que 900.000 habitants bi ha mas de 80.000 chugadors con licencia federativa.

### Competicions esportivas
En fichi s'han organizau las competicions internacionals mas importants relativos a a la suya zona cheografica, cualques d'ellas s'han organizau en a suya capital, Suva, que estió la siede d'os primers Chuegos d'o Pacifico, celebraus en l'anyo 1963, anyos mas tarde en 1979 acullió la seisena edición d'os mesmos chuegos y en l'anyos 2003 cuaranta anys dimpués d'organizar la primera edición organizó la docena edición.

Fichi, estando Suva tamién la sola siede organizó la Copa Melanesia de Fútbol en a edición de l'anyo 2000.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial d'estadisticas de Fichi.
Río

Un **río** (pronunciato a vegatas *riyo*) (d'o latín *< RIVU*) ye una corrient natural d'augua que fluye de contino. Poseye un cabal considerable y regude en o mar, en un laco u en atro río, n'este caso se clama afluent.
Cuan o río ye curto, estreito y d'escaso cabal se clama rigachuelo.

## Partes d'un río
* Curso alto.
* Curso meyo.
* Curso baixo.

## Referencias

## Vinclos externos
Ibón

Un **ibón** ye un chicot laco de montanya d'orichen glacial. Son abundant en o Pireneu, situando-se por un regular por dencima d'os 2.000 m y estando, en muitos casos, o comencipio d'os ríos de l'Alto Aragón. Etimolochicament, ye cuasi con seguranza una palabra d'orichen basco relacionata con *ibai*, "río".

En Aragón, i son "censatos" bels 195 ibons de muit diferents grandarias y formas; beluns son entibatos y emplegatos ta alimentar chicotas centrals hidroelectricas. D'istos ibons, 13 se'n troban en a compleganza de l'Aragón, 57 en la d'o Galligo, 36 en la de l'Ara-Cinca, 60 en o Esera y 29 en a Noguera Ribagorzana. En total bi ha bels 1.035 ibons en tota la cordelera.

Ta que un laco de montanya sía considerato ibón ha de tener dos caracteristicas prencipals, a primera ye que debe tener una superficie minima d'alto u baixo 0,5 hectarias (anque bi ha lacos mas chicoz que tamién se consideran ibons por atras propiedaz) y a segunda y mas important que o suyo orichen ha d'estar glacial, ye decir que s'han orichinato por o retacule d'un antigo glaciar en un fondón formato por sobreexcarvación glacial.

Dimpués de desapareixer o glaciar, os ibons s'han formato por embadinar-se o fondón d'un antigo circo glacial (en iste caso l'ibón ye un *[[tarn]]*), u por una barra rocosa (umbral rocoso) u una morrena que atura l'augua en un fondón.

Os ibons pirenencos se situan siempre por dencima d'os 1.600 metros d'altaria, encara que a mayor parti d'éls se troban entre os 2.000 y os 2.600 metros. Muitos d'os ibons actuals apareixioron fa entre 15.000 y 20.000 anyos, anque bi ha atros muito mas chóvens que nomás tienen bels sieglos de vida como los ibons de Lliterola.

A temperatura de l'augua d'os ibons ye d'hibierno de bels 4&nbsp;°C encara que a suya superficie ye a sobén chelata dica 8 meses a l'anyo. En verano as temperaturas gosan estar entre os 5 y os 21&nbsp;°C. L'augua ye a ormino prou transparent y pura, pero l'actividat ganadera y o turismo a vegatas fa que i haiga bella contaminación en istos ibons.

Seguntes a mitolochía popular, bi ha ibons encantatos, a on que viven fadas, como lo de Plan. Ibons conoixitos son o d'Anayet y o de Sabocos.

En atros puestos d'o Pireneu tienen atros nombres como *boum* en buena part d'Occitania, *estanh* en Arán, *estany* en Catalunya y Andorra. D'atra man en a Baixa Ribagorza tamién bi ha bels lacos de montanya ditos estanys que son d'orichen karstico y por tanto no son ibons.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién

*Ibón chelau
*Estanyo
*Lista d'ibons d'o Pireneu aragonés

## Referencias
* *La Magia de Viajar por Aragón* 26, Agosto 2007. pp.&nbsp;18–29. Fernando Lampre Vitaller
*Jorge Abad, José Luis Burrel. *Los humedales de Aragón*. CAI00.
Royo

:*Ta la color d'o pelo, se veiga l'articlo sobre o [[pelo royo]].*

O **royo** u **roi** (d'o latín *< rŭbeus*) ye a color correspondient a la frecuencia mes baixa de luz que puet distinguir o uello humán. A largaria d'onda d'a luz roya ye d'arredol de 700 nm.

Pa matices de color u tendencias de color royo s'utilizan os adchectius: royenco, royisco y royizo. Pa animals d'iste color son utilizaus canelo, bardino y cillardo.

## Usos, simbolismo y expresions que s'emplegan charrando
* En aragonés, a color d'o pelo de personas y animals (gatos por eixemplo) se diz roya si tien tonalidaz royencas u amarillencas encara que no siga roya de tot dende o punto de vista optico.
* A color roya se emplega a sobén pa fer notar furia.
* A color d'a sangre fació que s'asociase a color roya con o dios d'a guerra, Marte, y en a honor suya o *planeta royo* se clama Marte, que tien una superficie royenca por os suelos o mineral hematites, que ye oxido de fierro.
* A color roya se emplega en sinyals de trafico (sinyals d'alvertencia y prohibición y o sinyal de "stop"), tamién en os semaforos, tamién pa no abanzar, u que bel dispositivo no funciona correctament.
* O royo s'ha emplegau como color d'os revolucionarios y os d'ezquierda politica, ye fácil que dende os tiempos d'a revolución francesa.
** Por eixemplo, en a Guerra Civil de Rusia y en a Guerra Civil de Finlandia luitoron *royos* contra *blancos*.
** La identificación d'o comunismo con o royo (estando o royo a color prencipal d'a bandera d'a Unión Soviética) produció expresions en a Guerra Frida como "a menaza roya", a "China Roya" (en contraposición con "a China Nacionalista", a China Libre u *Taiwan*).
* O royo tamién s'emplega para indicar deudas, como en a expresión "numeros royos". La practica procede d'os contables italianos que usaban tinta roya pa indicar as deudas y tinta negra pa indicar os habers.
* Roya ye tamién a "Color d'a pasión".
* A sangre ye roya por a presencia d'hemoglobina, que tien o catión mes oxidau de fierro, o fierro trivalent Fe3+. Cuan a hemoglobina tien o fierro combinau de tot con oxicheno a color roya ye mes viva, cuan ixe fierro d'a hemoglobina no ye combinau con oxicheno a color ye mes esmorteixida.

## Galería d'imáchens

Imachen:Lacre-JP-VII.jpg | O Lacre royo s'usó pa rubricar documentos.
Imachen:Aerolulanigeria.jpg | La alfombra roya s'usa pa arrecibir autoridaz y celebridaz.
Imachen:Raindrops red rose.jpg | Rosa royo, simbolo de l'amor y la pasión.
Imachen:Cardenales 2.png |Cardenals catolicos con o suyo habito coral de color royo cardenal.


## Se veiga tamién
* Royo cardenal.
* Cabezo Royo.
* Mont Royo.
* Pelo royo.
* Penya Roya.
* Royal.

## Referencias

## Vinclos externos
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart** (naixito como **Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart**, Salzburgo, Austria, 1756 - †Viena, id. 1791) estió un compositor y pianista austriaco (encara que por ixas envueltas a ciudat de Salzburgo yera un arcebispato independient en o Sacro Imperio Romano Chermanico), mayestro d'o Clasicismo, considerato como un d'os musicos mas influyents y destacatos d'a historia.

A obra de Mozart abraca toz os cheneros musicals d'a suya epoca y ye formata por mas de seiscientas creyacions, a mayoría reconoixitas como obras mayestras d'a musica simfonica, concertante, de cambra, ta piano, operistica y coral, logrando una popularidat y difusión universals.

Dende a suya nineza en Salzburgo, Mozart amostró una capacidat prodichiosa en o dominio d'instrumentos de teclato y d'o vriolín. Con nomás cinco anyos feitos ya componeba obras musicals y as suyas interpretacions yeran admiratas por l'aristocracia y reyaleza europea. A os decisiet anyos fue achustato como musico en a cort de Salzburgo, pero luego s'estimó mas de viachar en busca d'una millor posición, siempre fendo sobrebuenas composicions. Mientres a suya vesita a Viena en 1781, dimpués d'estar feito fuera d'o suyo treballo en a cort, decidió d'instalar-se en ista ciudat a on que estió famoso mientres a resta d'a suya vida, atamas de pasar por situacions financieras difícils. En os suyos zaguers anyos, composó muitas d'as suyas sinfonías, conciertos y operas mas conoixitas, asinas como o suyo *[[Réquiem (Mozart)|Réquiem]]*. A causa d'a suya temprana muerte ha estau siempre obchecto de debate.

## Obras
* As vodas de Fígaro (conchuntament a Lorenzo Da Ponte).
* Così fan tutte (conchuntament a Lorenzo Da Ponte).
* Don Juan (conchuntament a Lorenzo Da Ponte).
* A flauta machica (conchuntament a Emanuel Schikaneder).

## Referencias

## Se veiga tamién
* Cancions con musica de Wolfgang Amadeus Mozart.

## Vinclos externos
Torrero-La Paz

**Torrero-La Paz** ye un districto de Zaragoza (Aragón). Ye dividito en dos barrios: Torrero y La Paz. Ye situato en a parti sud d'o municipio de Zaragoza y muga con os districtos de Casablanca, Universidat, Sant Chusé y Las Fuents y a lo sud con os municipios de Cuart de la Uerba, María de la Uerba, Cadret, Val Madriz y Mediana d'Aragón.

En Torrero i heba una garchola que se destacó como a mas dura en a represión que siguió a la Guerra Civil Espanyola.

## Historia

O barrio naixe cuan empecipian a arribar os primers habitants con a construcción d'o fosal en 1834. A primers d'o sieglo XX a prencipal fuent d'economía d'o barrio yeran as chesas, situada en iste barrio, que en ixa epoca yera clamato de Venecia por a canal.

S'ha dito que lo nombre d'a *Plaza de las Canteras* proviene d'as chesas (*cantera* ye como se diz "pedrera" en castellano), u d'una fabrica de cheso feba servir un ferrocarril que iba a las "canteras". Manimenos en o sieglo XV bi heba una partida dita *Las Canteras* en l'antigo termin de Mozarrifal regau con La Uerba, y sería un toponimo derivau d'o significau de *[[cantera]]* en l'antigo aragonés local.

Unatro feito important estió a construcción d'a garchola provincial en 1928. Torrero se convertió en un barrio d'acullida d'emigrants d'a postguerra y en trenta anyadas pasó de 1.200 a 12.000 viviendas.

O barrio de La Paz, situato en a parti este de Torrero, naixió a metat d'os anyos cuaranta. Entre os suyos primers habitants bi heba muitos andaluces. O nombre d'o barrio se debe a lo pai don Emilio Pérez Vidal, mosen que cedió cuantos terrenos en os que se construyioron casetas, que se dividían en trestallas. Dende os anyos cincuanta y dica 1978 mas de cient familias chitanas pobloron a zona d'o barrio conoixida como *Las Graveras*, a lo norte d'o barrio chunto a la canal. Actualment se troba en ista zona o parque d'a Paz.

## Esporte
*O fútbol ye representato por a Club Deportivo Giner Torrero.

## Referencias
Castiella

: *Iste articlo tracta sobre a *'rechión historica** de Castiella. Ta atros emplegos se veiga [[Castiella (desambigación)]].''




**Castiella*' ye o nombre d'una rechión historica [[Espanya|espanyola]]. Seguntes l'autor y a epoca, se considera formau por territorios diferents. A evolución historica fa encara mas imprecisos os suyos components: o [[Reino de Castiella]] estió en un primer inte un [[Condau de Castiella|condau]] dependient d'o [[Reino de Leyón]], dimpués se'n desalpartó, pa dimpués chuntar-sen os dos chunto a atros reinos formando a [[Corona de Castiella]].

== Cheografía ==


Tradicionalment, s'ha considerau que Castiella sería formata por as antigas rechions de [[Castiella la Viella]] y [[Castiella la Nueva]] (dende lo [[sieglo XVI]] prencipian a apareixer os primers mapas a on s'emplega a denominación de *Castiella la Nueva'' por o Reino de Toledo). Seguntes ista visión tradicional, Castiella correspondería a las siguients provincias actuals d'Espanya (dende o norte enta lo sud):

* Santander (actualment a comunidat autonoma de Cantabria).
* Burgos.
* Logronyo (actualment a comunidat autonoma de La Rioja).
* Soria.
* Segovia.
* Ávila.
* Valladolit.
* Palencia.
* Madrit.
* Guadalachara.
* Cuenca.
* Toledo.
* Ciudad Real.

Por criterios historicos, atros autors incluyen tamién Utiel y Requena (comarcas oficials de Val d'Ayora y Plana d'Utiel), actualment en Valencia y Plasencia (actualment en Cáceres), y a zona d'a Sierra de Béjar (Salamanca), toz éls territorios d'o reino medieval de Castiella.

Atros autors, como Anselmo Carretero u Manuel González Herrero, quitan d'a lista anterior:
* A Liebana.
* A mayor parti d'as provincias de Valladolit y Palencia, por haber feito parti ditos territorios d'o Reino de Leyón.
* As provincias de Toledo y Ciudad Real, que perteneixeban a o Reino de Toledo, y en as que se aplicaba un dreito romano-visigotico, alleno a la tradición legal de Castiella.
* As partis d'la provincia d'Albacet que no perteneixioron a Cuenca (parti d'a provincia d'Albacet yera incluyida en o Reino de Murcia, y atras partis yeran en as actuals provincias de Cuenca, Alicant y Ciudad Real).

## Se veiga tamién
* Castiella y Leyón.
* Castiella-La Mancha.
* Condau de Castiella.
* Reino de Castiella.
* Reino de Leyón.
* Corona de Castiella.
* Castiella la Viella.
* Castiella la Nueva.

## Veyer tamién
* Castellanos.
Casco historico (Zaragoza)

O **Casco historico**, tamién dito **Casco antigo** u **Casco viello** (en castellano *Casco histórico*, *Casco antiguo* o *Casco viejo*) ye un districto de Zaragoza (Aragón). Muga con os districtos de L'Almozara, Delicias, Centro y Las Fuents.

Ye a zona mas molimental d'a ciudat incluyindo toda a parti d'a ciudat que encletaban as murallas romanas construitas en o sieglo III y que formaba a totalidat d'a ciudat de Zaragoza dica o sieglo XIII. Ye o segundo casco historico mas gran d'Espanya. As carreras principals son Espoz y Mina, Don Chaime I, l'Avenita de César Augusto y o Coso.

En iste districto se troban muitos d'os principals molimentos d'a ciudat como a Seu d'o Salvador, a Basilica d'o Pilar, as murallas romanas, o teatro romano, o puerto romano, as tiermas romanas y o foro romano.

## Mugas

Seguntes os plans censals d'o Concello de Zaragoza as mugas d'o districto son:

*A o norte, con río Ebro entre os puents de l'Almozara y a Unión.
*A l'este, con os districtos de Las Fuents y Sant Chusé muga con o Camín d'as Torres.
*A o sud, con o districto Centro mugan as carreras Miguel Servet, Plaza San Miguel, Espartero, Coso, Plaza Espanya, Avenita de César Augusto y Paseyo María Agustín.
*A l'ueste, con os districtos de Delicias y Almozara muga o Paseyo María Agustín.

## Referencias
Palacio de l'Alchafaría

L**'Alchafaría** ye un castiello-palacio construito en o sieglo XI en a ciudat de Zaragoza (Aragón).

Pasó a estar residencia d'os reis cristianos dezaga d'a conquiesta de Zaragoza por Alifonso I lo Batallero. Destaca la reforma que realizoron os Reis Catolicos en 1492. En 1593, Felipe II la transformó en cuartel.

I habió reformas en os sieglos XII (1129), XIII (1260 y 1292), XIV (1301 y 1356), XV (1490-1493), XVI (1593), XVIII (1772) y XIX (1862).

Ye declarato por a UNESCO como *[[Patrimonio d'a Humanidat]]*.

## Toponimia
O nombre se documenta por primera vegata en un texto d'Al-Yazzar as-Saraqusti (activo entre 1085 y 1100) y unatro d'Ibn Idari de 1109, como derivación d'o prenombre d'Al-Muqtadir, *Abu Cha'far*, (trascribindo a letra chim arabe por ch): **«Al-Chafariyya»**. *«Al-Chafariyya»* evolucionó ta **Alchafaría**, escrito en aragonés medieval como *Aliafaria* u *Algafaría*, y d'astí pasó ta o castellano **«Aljafería»**, con j velar.

## Liendas
I hai cuantas leyendas: 
* Una diz que lo palacio estió construyiu en una solenca nueit. 
* Unatra diz que estió lo fogar d'un alquimista que creyó un homenet artificial per meyo d'un conchuro. 
* Se diz que bi ha dos pantasmas dondiando per o palacio. Un ye d'un chudieu acusau de nigromant. L'atro ye d'una dama vestida de blanco.

## Referencias

## Vinclos externos
Timbuktú

:*Iste articlo ye sobre una ciudat de Mali; ta atros usos, se veiga *'Timbuktu (desambigación)**''. 

**Timbuktú*' ye una mitica [[ciudat]] (*a d'os 333 santos''), amán d'o río Nícher (nomás a 7&nbsp;km de distancia d'o río), en a Republica de Mali, fundada d'alto u baixo a l'anyo 1100, durant la dinastia Malinka, estio mientres sieglos viedada a la vesita de personas no islamicas. Dica 1928 dengún europeu podió dentrar-ie disfrazau de musulmán y en salió ta contar-lo.

Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

## Vinclos externos
Euro

L**'euro** (**€** u **EUR** ISO 4217, en griego *ευρώ*, en bulgaro *евро*, en maltés *ewro*) ye a moneda unica de 20 d'os 27&nbsp;países que fan parte d'a Unión Europea.

Os países que forman a clamada "zona euro" a on l'euro ye la moneda oficial son Alemanya, Austria, Belchica, Chipre, Croacia, Eslovaquia, Eslovenia, Espanya, Estonia, Finlandia, Francia, Grecia, Irlanda, Italia, Malta, Letonia, Lituania, Luxemburgo, Países Baixos y Portugal.

Amás l'euro se fa servir oficialment en 4 microestaus europeus que tienen alcuerdos con a UE ta lo suyo emplego: Andorra, Ciudat d'o Vaticano, Mónegue y San Marino, y tamién se fa servir como moneda no oficial en Montenegro y Kosovo.

## Se veiga tamién
* Unión Europea.
* Banco Central Europeu.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Cronolochia de l'euro.
*  Catalago d'as monedas d'euro.
*
Idioma islandés

L**'islandés** (*íslenska*) ye una luenga chermanica d'o filo indoeuropeu, charrata en Islandia.

## Filiación lingüistica
L'islandés ye clasificato como una luenga d'o subgrupo occidental d'o grupo de luengas norrenas d'a branca d'as luengas chermanicas d'o filo indoeuropeu.

D'entre as luengas mas amanatas, i son o feroés y o neonoruego (u noruego *nynorsk*).

## Estructura d'a luenga
### Grafía
O sistema d'escritura usato per a luenga islandesa ye l'alfabeto latino. Con tot, ye de notar que l'alfabeto islandés guarda dos letras viellas que ya no se troban en altros alfabetos chermanicos: a letra þ y a letra ð, que representan respectivament o sonito "z" de *zapo* y o suyo correspondient sonoro, como lo d'a "th" anglesa en *this*, u como lo sonito d'a "d" aragonesa en *cado*, exacherando-ne a pronunciación.

L'alfabeto islandés completo ye:

A A B D Ð E É F G H I Í J K L M N O u P R S T U Ú V X Y Ý Þ Æ Ö (32 letras)

a a b d ð y é f g h i í j k l m n o u p r s t u ú v x y ý þ æ ö

### Morfosintaxi
Ye una luenga flexiva con cuatre casos: nominativo, acusativo, dativo y chenitivo.

L'islandés, a diferencia de muitas altras luengas indoeuropeas, contina con una gramatica flexiva acomparable a la d'o latín, o griego antigo u lo anglés antigo.

### Lexico
A conservación d'a luenga islandesa ye una faina que os islandeses se prenen bien en serio. Per eixemplo, en puesto d'amprar parolas foranas ta os nuevos conceptos, se farchan a ixa fin vocables islandeses.

## Historia d'a luenga
L'islandés escrito ha cambiato relativament poco dende o sieglo XIII. Ixa ye a razón per a cual os charradors d'islandés moderno pueden encara leyer, alto u baixo, as sagas islandesas y os eddas en a suya versión orichinal, tal y quiento fuoron escritas fa ya uns ueitocientos anyos. Ista forma d'a luenga se clama *islandés antigo*, pero ye o mesmo que parlar de norrén antigo, vocable que abraca las variedaz d'a luenga escandinava comuna d'os tiempos vikingos.

## Aspectos socioculturals
### Situación cheografica
A luenga se localiza en Islandia, o estato mas nortoccidental d'Europa, ya cuasi en continent americano, a lo canto de l'isla de Groenlandia.

### Situación social
A luenga conta con cuasi 300.000 charradors en Islandia, an o suyo uso ye vigoroso y oficial *de facto*, ya que ye probablement o solo estato d'Europa an solo que se i charra una sola luenga autoctona. Tamién bi ha bels charradors en altras partes d'o mundo, sobretot en altros países escandinavos u en America d'o Norte.

A luenga ye regulata per o *Íslensk málstöð* u Instituto d'a Luenga Islandesa.

### Variación diatopica
A luenga islandesa no conta con diferencias dialectals de consideración.

### Literatura
*Se veiga l'articlo sobre [[Literatura islandesa]]*

## Se veiga tamién

* Alfabeto islandés
* Luenga de cenyos islandesa

## Referencias

## Vinclos externos

* **Universidat d'Islandia** (en inglés) (en islandés)
* Íslensk málstöð (O Instituto d'a Luenga Islandesa)
* Minigramatica islandesa en inglés
* Vocabulario islandés-catalán
* Articlo d'o ''Ethnologue'' sobre a luenga islandesa
* Verbix - Conchugador verbal de l'islandés
País Basco

:*Iste articlo tracta sobre a *'Comunidat Autonoma d'o País Basco**. Ta atros emplegos se veiga [[País Basco (desambigación)]].''


O **País Basco** u **Euskadi** ye una [[Comunidat Autonoma]] d'[[Espanya]] situata en o norte d'a [[Peninsula Iberica]], que muga a lo norte con o [[mar Cantabrico]] y [[Francia]], a lo sud con [[La Rioja]] y [[Castiella y Leyón]], a l'ueste con [[Cantabria]] y a l'este con a [[Comunidat Foral de Navarra]]; estando una d'as [[nacionalidat historica|nacionalidaz historicas]] reconoixitas por a [[Constitución Espanyola]]. Se divide en os territorios historicos d'[[Alaba]], [[Guipuzcua]] y [[Bizcaya]], tien una amplaria total de 7.234&nbsp;[[Kilometro cuadrau|km²]] y una población de 2.184.606 habitants (datos ''Eudel'', chinero de 2011), con una [[densidat de población]] de 300,3 hab/km². A suya [[Capital (politica)|capital]] administrativa ye [[Vitoria]], en Alaba, a on se i troban as seus d'o Parlamento y o Gubierno Basco.

O nombre de ''País Basco'' u **Euskal Herria** tamién replega atra acepción, que ye una rechión socio-cultural situada a las dos vesants d'os Pireneus atlanticos ocupando os territorios de [[Bizcaya]], [[Guipuzcua]], [[Alaba]] y [[Navarra]] en Espanya, y de [[Sola]], [[Ultrapuertos]] y [[Labort]] en Francia, dita ''Euskal Herria'' («Pueblo Basco») en [[Idioma basco|basco]].

A exprisión [[País Basco francés]] s'emplega ta sinyalar a parti basca d'o departamento francés de [[Pireneus Atlanticos]] (Sola, Ultrapuertos y Labort).

== Provincias ==
* **Alaba** (''Álava'' en [[Idioma castellano|castellano]], ''Araba'' en [[Idioma basco|basco]]); capital: [[Vitoria]] (''Vitoria'' en [[Idioma castellano|castellano]], ''Gasteiz'' en [[Idioma basco|basco]]).
* **Guipuzcua** (''Guipúzcoa'' en [[Idioma castellano|castellano]], ''Gipuzkoa'' en [[Idioma basco|basco]]); capital: [[Sant Sabastián]] (''San Sebastián'' en [[Idioma castellano|castellano]], ''Donostia'' en [[Idioma basco|basco]]).
* **Bizcaya*' (*Bizcaya* en [[Idioma castellano|castellano]], *Bizkaia* en [[Idioma basco|basco]]); capital: [[Bilbau]] (*Bilbo'' en basco).

## Vinclos d'intrés
* Euskal Herria.
* Idioma basco.
* Euskaltzaindia.
* Wikipedia en basco.

## Referencias