open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astur-leyonés central

L**'asturleyonés central** ye o conchunto de parlas asturleyonesas de que se charran en o centro d'Asturias y una parte chicota d'o norte de Leyón. Ye a base d'o estandard de l'asturleyonés que s'ha feito en Asturias.

*En l'asturiano central de Mieres, Pola de Lena, Aller, cabo de Peñas, a l'igual que en o pasiego a vocal tonica se cierra debant *u* absoluta: *pirru* se opone a *perra*, *perros*, *sentu* a *santa*, *santos*.
*En Aller a inflexión se da tamién debant i: *ebri*, *cumi*
*En a cuenca d'o Nalón a no se cierra en *e* sino en *a*: *Pachu* > *Pochu*.
*En l'actualidad no bi ha diftongos decrexients d'orichen latín en o central, pero n'i habió en o sieglo XII.
*Bi ha una especie de ü francesa.
*O diftongo -ie- se reduce ta -i: *timpu* ("tiempo").
*As vocals finals -o y -e se cierran en posición final: *llechi, isi, muzu, pilu, gotu, Clou*.
*Bi ha una aspirata h- debant o diftongo -ue-.
*Bi ha una prepalatal -x-.
*Se rechistra a tipica palatalización d'a L- y N- inicials: *llubu*, *ñal* ("niedo") y as evolucions de -LL- y -NN- como ll y ñ: *gallina*, *cabaña*.
*Se rechistra a perdua d'as fricativas intervocalicas: *reundu*, *cou* ("cabo") *preuntar*.
*En a parla ovetense y d'a redolata bi ha yeismo (*palla* = *paya*) pero en a zona mes arcaizant (Bimenes), bi ha oposición entre os dos fonemas.
*En Bimenes os plurals femenins son en -is (*vaquis*, *casis*) en cuenta de en -es.
*Bi ha neutro de materia como en asturiano oriental: *tela blanco*, *agua sucio*.
Hermann Balck

**Hermann Balck**, naixito de Danzig (Imperio Alemán; hue Gdańsk, Polonia) o 7 d'aviento de 1893 y muerto en Asperg (Baden-Wurtemberg, Alemanya) o 29 de noviembre de 1982, estió un militar alemán, que plegó a o ran de *[[General der Panzertruppe]]* y *[[Generalleutnant]]* mientres a Segunda Guerra Mundial en a *[[Wehrmacht]]* d'o Tercer Reich, combatindo en as prencipals operacions militars d'a guerra en o Frent Oriental y en o Frent Occidental. Recibió amás alta condecoración militar alemana, a Cruz de Caballer d'a Cruz de Fierro con Fuellas de Caixico, Espatas y Diamants. Ye considerato uno d'os millors chefes de tanques d'Alemanya mientres a guerra.

## Condecoracions
* 3 de chunio de 1940: Cruz de Caballero d'a Cruz de Fierro.
* 20 d'aviento de 1942: Fuellas de Caixico (numero 155).
* 4 de marzo de 1943: Espatas (numero 25).
* 31 d'agosto de 1944: Diamants (numero 19).

## Vinclos externos

*  ''Hermann Balck'' en a pachina web *[[Lexicon der Wehrmacht]]*.





## Referencias
Cogoma

**Cogoma** u **coma** ye una denominación popular chenerica ta as setas de cualques especies de fongos basidiomicez de mida meyana y gran, de regular perteneixents a la orden Agaricales, que brostan de santmigaladas y no son guaire apreciaus ta minchar, en existindo-ne beluns que dica resultan verenosos. Tienen como caracteristica millor cheneral de toz ellos a coloración blanquinyosa u amarellisca, con escratas marrons u pardas en bellas fases d'o suyo creiximiento, restas d'a cuticula que les i gosa tapar a corona mientres a primer parte d'o suyo creiximiento.

Con ista denominación, que pareix que fa parte exclusiva d'o lexico patrimonial en as comarcas orientals de l'Alto Aragón (fundamentalment, Sobrarbe y Ribagorza) y no s'ha puesto documentar en garra altra comarca, se nombra especies diferents y sin garra mas vinclo filochenetico d'entre ellas que de perteneixer en a orden Agaricales, como en son cualques miembros d'os cheneros *[[Lepiota]]*, *[[Amanita]]*, *[[Macrolepiota]]* u *[[Agaricus]]*, sin garra mas relación que o suyo aspecto externo.

Os términs "cogoma" y "cocoma" son dos casos de contraposición de conservación y sonorización, respectivament, d'a consonant oclusiva xorda intervocalica *[[K]]* y se gosan producir en diferents lugars en as dos comarcas. A forma sonorizadera "cogoma", a demés, conoix tamién una variant vulgar en a que s'elide la -G- y queda como *cojoma* en bels lugars d'a val d'a Cinca. Ista forma s'ha puesto documentar como "coma" en l'Aínsa.

## Se veiga tamién
**[[Macrolepiota procera]]*
**[[Chlorophyllum brunneum]]*
**[[Agaricus]]* (os champinyons)
**[[Marasmius]]* (as muixardinas)

## Notas


## Referencias
Mendexa

**Mendexa** (*Mendexa* en basco y oficialment, *Mendeja* en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, territorio historico y provincia de Bizcaya y comarca de Lea-Artibai.

A suya población ye de 414 habitants (2008), en una superficie de 6,91&nbsp;km², con una densidat de población de 59,91&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat de Mendexa se troba situada a 173 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 56&nbsp;km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes
Ondarroa

**Ondarroa** (*Ondarroa* en basco y oficialment, *Ondárroa* en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, territorio historico y provincia de Bizcaya, comarca de Lea-Artibai y partiu chudicial de Gernika-Lumo. Ye un lugar de tradición ballenera.

A suya población ye de  habitants en una superficie de 3,60 &nbsp;km², con una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Ondarroa se troba situada a 1 metro d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 65 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos

* /Pachina web oficial municipal d'Ondarroa.
Ziortza-Bolibar

**Ziortza-Bolibar** (*Ziortza-Bolibar* en basco y oficialment, *Cenarruza-Puebla de Bolívar* en castellano) ye un municipio d'o País Basco, Bizcaya y comarca de Lea-Artibai.

A suya población ye de 395 habitants (2008), en una superficie de 18,50&nbsp;km² y una densidat de población de 21,35&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat de Ziortza-Bolibar se troba situata a 162 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 45 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Vinclos externos

* /Pachina web oficial municipal de Ziortza-Bolibar.
Georges Simenon

**Georges Joseph Christian Simenon** (), naixito de Lidje (provincia de Lidje, Valonia, Belchica) o 13 de febrero de 1903 y muerto en Lausana (cantón de Vaud, Suiza) o 4 de setiembre de 1989, estió un escritor belga en luenga francesa, muit conoixito autor de novelas de chenero policiaco, destacando por o suyo personache d'o *[[Comisario Maigret]]*, encara que ye autor de cuantas atras obras, y no nomás policiacas.

## Vinclos externos
Aragonés d'as Comarcas Churras

L**'aragonés d'as Comarcas Churras** (Alto Millars, Alto Palancia, Rincón d'Ademuz, Los Serrans, Foya de Bunyol y Canal de Navarrés), yera pareixito a l'aragonés d'as comunidaz aragonesas y se castellanizó quedando-ne restos que caracterizan l'actual castellano churro, con un adstrato valenciano que se suma a los aragonesismos d'o substrato aragonés.

A presencia de l'aragonés en as comarcas churras se debe a repoblacions feitas con aragoneses y navarros en estas comarcas interiors en a Edat Meya. A muga entre l'aragonés y o catalán se puet explicar en a Sierra d'Espadán por as mugas d'a Diocesi d'Albarracín-Segorb, y en Penyagolosa por a muga entre a Comunidat de Teruel y o Reino de Valencia. As repoblacions con aragoneses u con Valencianos aragonesoparlants continoron en o sieglo XVII dimpués de ser forachitatos os moriscos.

Los textos medievals en romance aragonés, dirichitos a chent aragonesoparlant son una prueba que se charraba aragonés, pero a a vegatas s'escribiban en a ciudat de Valencia por escribanos que no yeran necesariament aragonesoparlants y tamién escribiban textos adrezatos a los castellanos d'a Corona de Castiella. Estos textos combinan palabras de l'aragonés oriental comuns con lo catalán (*[[bestiar]]*), pero a sobén no presentan atra clase de lexico u fonetica aragonesa y coinciden con lo modelo castellano.

Una muestra de texto adrezato a la población aragonesoparlant d'as comarcas churras ye las ordinacions d'o Tribunal d'o ligallo de pastors de Segorb de 1312:

Y tamién un texto de Segorb de 1429:

## Lexico
Actualment bi ha parolas propias d'o castellano d'as comarcas churras (que pueden estar comuns con lo catalán valenciano), y que plegan a l'este d'a comarca teruelana de Gúdar-Chabalambre; ye lo caso de *dacsa* ("panizo"). No podemos saber si yeran usuals cuan se i charraba aragonés, pero en lo caso de *[[azagador]]* ("cabanyera", sentiu con la pronunciación /*asagadó*/ en benasqués) sí, porque se troba en los textos romances d'a Comunidat de Teruel

## Referencias

## Bibliografía
* Vicente García Edo: *Segorbe en el siglo XIII*. Excmo. Ayuntamiento de Segorbe, 1987.
* Rosa Gómez Casañ: *Aproximación a la historia lingüística del Alto Palancia entre los siglos XIII y XVI*. Ayuntamiento de Segorbe, 1988.
* Natividad Nebot Calpe: *Toponimia del Alto Mijares y del Alto Palancia: estudio etimológico*. Diputació de Castelló, 1991.
* Cayetano Torres Fornes: *Sobre voces aragonesas usadas en Segorbe (1903)*. http://www.archive.org/stream/sobrevocesarago00forngoog#page/n8/mode/1up
* Jose María Enguita Utrilla: *Manifestaciones romances en los territorios medirionales del Aragón medieval*. *Aragón en la Edad Media XX* (2008).

## Vinclos externos
*Ordinacions d'o ligallo de Segorb en 1312.

## Se veiga tamién
*Aragonés d'as comunidaz aragonesas
*Churro
Arteaga

**Arteaga** (*Arteaga* en basco; *Artea* oficialment y en castellano; *Gaztelu-Elexabeitia* u *Castillo y Elejabeitia* d'antis mas) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Bizcaya y comarca d'Arratia-Nerbioi.

A suya población ye de 751 habitants (2009) en una superficie de 12,40&nbsp;km², con una densidat de población de 60,56&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Arteaga se troba situada a 125 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 8 km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.

## Toponimia
O sufixo -aga propio d'o basco significa "conchunto d'arbols y matizos", en iste caso *arte* ("carrascas"), corradical de l'aragonés "arto".

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal d'Arteaga.
Arantzazu

**Arantzazu** (*Arantzazu* en basco y oficialment, *Aránzazu* en castellano) ye un municipio d'a comnidat autonoma d'o País Basco, provincia de Bizcaya y comarca d'Arratia-Nerbioi.

A suya población ye de 325 habitants (2010) en una superficie de 3,75&nbsp;km², con una densidat de población de 86,67&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Arantzazu se troba situada a 135 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Vinclos externos
* Pachina web oficial municipal d'Arantzazu.
Puebla de Sanabria

**Puebla de Sanabria** ye un municipio d'a provincia de Zamora y comarca de Sanabria y capital de partiu chudicial, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya.

A suya población ye de 1.595 habitants (2008), en una superficie de 81,39 km² y una densidat de población de 19,6 hab/km².

A localidaz de Ungilde, Castellanos y Robledo fan parti d'iste municipio.

## Luengas y parlas
La luenga tradicional de Puebla de Sanabria ye l'astur-leyonés, en grau abanzau de substitución por part de lo castellano. La parla comarcal astur-leyonesa de Puebla de Sanabria se denomina "sanabrés" y se clasifica en l'astur-leyonés occidental chunto con lo mirandés que se charra a l'atro canto de la muga con Portugal.

## Referencias
Dima

**Dima** ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, en a provincia y territorio historico de Bizcaya y en a comarca d'Arratia-Nerbioi.

A suya población ye de 1.266 habitants (2008) en una superficie de 61,80&nbsp;km², con una densidat de población de 20,49&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat de Dima se troba situada a 133 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 25,8&nbsp;km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos

* / Pachina web oficial municipal de Dima.
Sayagués (desambigación)

**Sayagués** puet estar:

* **[[Sayagués]]**, una antiga parla asturleyonesa d'a Tierra de Sayago, en o sud-ueste de Zamora.
* **[[Sayagués literario]]**, una imitación que se'n feba en a literatura castellana.
Leyonés sayagués

O **sayagués** ye a parla comarcal asturleyonesa se charraba en a tierra de Sayago, entre lo Duero y lo Tormes. Estió la base d'una imitación d'a parla rustica en un periodo d'a literatura castellana, y dica Ana Abarca de Bolea deciba *sayagüés* a l'aragonés que escribiba. A prencipios d'o sieglo XX a *[[Enciclopedia Espasa]]* lo mencionaba como una parla viva. Huei ya no se charra pero a chent viella d'ixe terreno en conserva muitas palabras y expresions.

## Fonetica
*Bi heba muitas palabras a on se conservaba a f- inicial: *[[fumo]]*, *[[forniga|formiga]]*, *[[figo]]*, *firía* ("ferida"), *fiedor* ("pudor"), *fediondo*, *faya* ("montanya con cinglos"), pero debant de diftongo -ue- s'aspiraba: *huerte*, *huera*.
*A *o* final cierra en *u*, a diferencia d'a imitación que se'n feba en a poesía d'Herrera Gallinato: *torrenu*, *piñus*, *curvillu*, *melrriu* ("miarla").
*A *e* final cierra en *i*: *cavineti*, *trelvis* ("estreudes"), *joci*.

## Bibliografía
*  *El sayagués y el charro*. Tomo d'a *[[Enciclopedia Espasa]]* sobre Espanya. pachina 430.
Charro (desambigación)

**Charro** puet estar:

## Mesuras y recipients
*Un recipient domestico ta contener liquidos, o **[[charro]]**.
*Una unidat de mesura de volumens tradicional d'Aragón, o **[[Charro (unidat de mesura)]]**.

## Zoonimia

*Un nombre común en aragonés pa las tordas d'esquena y lomo grisos con brilluras iridescents, principalment as especies *[[Turdus viscivorus]]* y *[[Turdus pilaris|T. pilaris]]*. Se veiga **[[charro (au)]]**

## Cheografía y dialectos
***[[Campo Charro]]**, una comarca d'o centro-norte d'a provincia de Salamanca, en Castiella y Leyón.
***[[Charro (parla)|Charro]]**, un dialecto castellano con substrato astur-leyonés que se charraba en Campo Charro (Salamanca).

## Atros
***[[Charro (equitación)|Charro]]**, un chinetes mexicano.
Muino (pelache)

En ganadería, se diz **muino** (de l'arabe: *mûḫim*) l'animal de color negra, u que tienga en a mas gran parte d'o suyo cuerpo ixa coloración, estando la resta tamién de coloración fusca, en contraposición a cuan ye que as altras partes d'o cuerpo son de bella color mas clara perque alavez se diz mallau.

## Se veiga tamién
* Balbo (pelache).
* Palomo (pelache).
* Soro (pelache).
* Tordo (pelache).
* Rutilismo.

## Referencias
Charro (parla)

O **charro** ye a parla de Campo Charro en o centro-norte d'a provincia de Salamanca, ye luenga castellana con substrato astur-leyonés y se'n tien conoixencia por a obra de Juan de la Encina, Lucas Fernández y Diego de Torres Villarroel.

Cuan en as suyas obras amuestran a parla d'os habitants d'as planas de Salamanca se vei que entre os sieglos XV y S XVIII se i conservaban bels asturleyonesismos:
*Palatalización d'a L- inicial latina: *llabrar*, *mallogrado*, *callambre*, *rellocir*.
*Pasatos perfectos simples con a forma -oren: *echoren*, *pasoren*, *repeloren*.
*Aspiración d'a f- inicial d'o asturleyonés derivata d'a F- inicial latina: *perhundo* ("profundo"), *perhición* ("perfección"), *jacer*, *jurtar*, *jilera*.

palabras tipicas d'a parla salmantina actual son *lígrimo* ("puro"), urganero ("forigador") y *veyudo* ("viduo").

## Bibliografía
**El sayagués y el charro*. Tomo d'a enciclopedia Espasa sobre Espanya. pach 430.
Orozko

**Orozko** (*Orozko* en basco y oficialment, *Orozco* en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, territorio historico y provincia de Bizcaya y comarca d'Arratia-Nerbioi.

A suya población ye de 2.382 habitants (2008) en una superficie de 102,42&nbsp;km², con una densidat de población de 23,26&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Orozko se troba situada a 270 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 24&nbsp;km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Enrastrs externos

*  /  /  Pachina web oficial municipal d'Orozko.
Zeanuri

**Zeanuri** (*Zeanuri* en basco y oficialment, *Ceánuri* en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia y territorio historico de Bizcaya y comarca d'Arratia-Nerbioi.

A suya población ye de 1.317 habitants (2008) en una superficie de 66,98&nbsp;km², con una densidat de población de 19,66&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat de Zeanuri se troba situada a 203 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.

## Demografía

## Vinclos externos

*  /  Pachna web oficial municipal de Zeanuri.
Arrieta

:*Iste articlo ye sobre un municipio basco de Bizcaya; ta atros usos, se veiga *'Arrieta (desambigación)**''.

**Arrieta''' ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Bizcaya y comarca de Mungialdea.

A suya población ye de 558 habitants (2010) en una superficie de 14,47&nbsp;km², con una densidat de población de 38,56&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Arrieta se troba situada a 203 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Vinclos externos
*  /  Pachina web oficial municipal d'Arrieta.
Imperio Alemán

Se conoix con o nombre d**'Imperio Alemán** al o rechimen politico que existió en Alemanya dende o 18 de chinero de 1871, cuan remató a Unificación d'Alemanya dimpués d'a guerra Franco-Prusiana, dica noviembre de 1918, cuan Alemanya perdió la Primera Guerra Mundial y l'emperador Guillén II abdicó en esclatar a clamada *[[Revolución de Noviembre]]*.

L'Imperio Alemán yera una confederación d'estaus que heba succediu a la Confederación Alemana d'o Norte y que, como ista atra confederación, yera controlada por o Reino de Prusia, estando lo rei d'iste país l'emperador d'Alemanya. Yera consecuencia d'una unificación d'Alemanya seguntes a *[[Kleindeutsche Lösung]]* (u "solución d'a chicota Alemanya"), dita asinas por estar una unificación d'os países de luenga alemana sin os territorios d'Austria, que feban parte de l'Imperio Austrohongaro.

De l'Imperio en feban parte 22 monarquías, 3 republicas y un territorio imperial, Alsacia-Lorena, y teneba la suya capital en a ciudat de Berlín, que yera amás a capital d'o Reino de Prusia, l'estau dominant de l'Imperio. O poder lechislativo yera bicameral, con una primera cambra esleyida por sufrachio universal (354 deputaus) y una segunda cambra con representants nombraus por os reis (u grandes duques u duques) de l'imperio, encara que proporcionalment a l'importancia relativa d'o suyo reino, con a cual cosa o Reino de Prusia yera l'arbitro, nombrando 17 deputaus d'un total de 54.

Mientres os anyos 1930 y anyos 1940 o nazismo clamaba a lo periodo de l'Imperio Alemán *Segundo Reich*, estando considerau como lo *Primer Reich* o Sacro Imperio Romano Chermanico y o *[[Tercer Reich]]* o mesmo rechimen nazi, marcando asinas una pretesa continidat historica entre l'Imperio de radices medievals, o militarismo de l'Imperio Alemán y o nazismo d'o Tercer Reich.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Censo de 1900 en l'Imperio Alemán.
Anyos 1240

Os **anyos 1240** ye o periodo de tiempo formau por os anyos entre l'anyo 1240 y l'anyo 1249, istos dos tamién incluyius.

## Escaicimientos
## Naixencias
## Muertes
Gamiz-Fika

**Gamiz-Fika** (*Gamiz-Fika* en basco y oficialment, *Gámiz-Fica* en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, territorio historico y provincia de Bizcaya y comarca de Mungialdea.

A suya población ye de 1.283 habitants (2008) en una superficie de 15,53&nbsp;km², con una densidat de población de 82,61&nbsp;hab/km².

## Cheografía
O termin municipal de Gamiz-Fika se troba situau a 53 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos

*  /  Pachina web oficial municipal de Gamiz-Fika.
Provincia

Una **provincia** ye una d'as divisions administrativas emplegadas en os estaus, en un nivel intermeyo entre a rechión y o municipio, encara que a complexidat administrativa puet variar seguntes cada estau.

O territorio aragonés tradicionalment no yera pas dividiu en provincias, estando a suya introducción en o sieglo XIX un paso mas en o proceso de castellanización d'Aragón, formando-se tres provincias, a provincia de Uesca, con capital en Uesca, a provincia de Teruel, con capital en Teruel, y a provincia de Zaragoza, con capital en Zaragoza.

## Etimolochía
A palabra tien o suyo orichen en o latín *provincia*, cuan en os zaguers tiempos d'a Republica romana se deciban *provinciæ* a os territorios a on se nombraba machistratos ta os territorios chusmesos, de *pro* (que ye por) y *vincere* (vencer).

## Referencias
Las Adobas

**Las Adobas** ye un despoblato en lo termin municipal de Cabra, comarca de las Cuencas Meneras y provincia de Teruel.

## Historia
Dependeba de la *[[Comanda de Mont Albán]]* de la Orden de Sant Chaime.

## Toponimia
Ye mencionato como *Adovas* en "Rationes decimarum Hispaniae (1279-80): Aragón y Navarra":
.

## Referencias

## Bibliografía
* Luis del Romero, Antonio Valera: *Territorios abandonados. Paisajes y pueblos olvidados de Teruel*. Rolde de Estudios Aragoneses-CEDDAR y Instituto de Estudios Turolenses, 2013.
Chuan-Pavlo I

**Albino Luciani**, esleito Papa con o nombre de **Chuan-Pavlo I** (en latín *Ioannes Paulus I*, en italiano *Giovanni Paolo I*), estió Papa d'a Ilesia Catolica, dende o 3 de setiembre de 1978 dica a suya muerte o 28 de setiembre de 1978.

Yera naixito de Canale d'Agordo, Veneto, Reino d'Italia) o 17 d'octubre de 1912, y antis de plegar ta Papa, estió patriarca d'o Patriarcato de Venecia dende 1970 dica 1978, a mas de cardenal dende marzo de 1973. Morió o 28 de setiembre de 1978 en a Ciudat d'o Vaticano.

## Vinclos externos
Aliaus (Primera Guerra Mundial)

:*Iste articlo ye sobre os Aliaus en a Primera Guerra Mundial; ta atros usos, se veiga *'Aliaus**''.

Se conoix con o nombre d**'Aliaus*' a os miembros d'uno d'os dos bandos en conflicto mientres a [[Primera Guerra Mundial]] en [[1914]]-[[1918]], estando l'atro bando formau por as ditas *Potencias Centrals*. Encara que a sobén se diz tamién as *potencias d'a Triple Entente'', no nomás os países que feban parte d'ixa alianza prenioron parte en a guerra chunto a los Aliaus.

## Estatos Aliaus
*  Belchica (incluyidas as Colonias de Belchica).
*  Imperio Britanico.
**  Reino Uniu.
**  Australia.
**  Colonias d'o Reino Uniu.
**  Canadá.
**  Nueva Zelanda.
**  Terranova.
**  Unión Sudafricana.
**  Imperio d'a India.
*  Francia (incluyidas as Colonias de Francia).
*  Grecia (dende mayo de 1917).
*  Italia (dende abril de 1915).
*  Chapón.
*  Montenegro.
*  Portugal.
*  Rumanía (dende agosto de 1916).
*  Imperio Ruso (dica noviembre de 1917).
*  Serbia.
*  Estaus Unius (dende abril de 1917).

y tamién:
*  Andorra.
*  Armenia (1918).
*  Bolivia.
*  Brasil (1917).
*  Costa Rica.
*  Cuba.
*  Checoslovaquia (1918).
*  Ecuador.
*  Guatemala.
*  Liberia.
*  Haití.
*  Honduras.
*  Nicaragua.
*  Panamá.
*  Perú.
*  Republica de China.
*  San Marino.
*  Siam.
*  Uruguai.

## Se veiga tamién
* Potencias Centrals.
* Primera Guerra Mundial.
* Triple Entente.
Giambattista Marino

**Giambattista Marino**, naixito de Nápols (Reino de Nápols) o 18 d'octubre de 1569 y muerto tamién en Nápols o 25 de marzo de 1625, estió un escritor y poeta italiano, considerato o prencipal representant d'a poesía barroca en Italia, que recibe en a suya honor o nombre de *[[marinismo]]*, caracterizando-se por a desacheración, l'emplego de l'antitesi y atris chuegos conceptuals barrocos.

## Obras
* *Le rime*.
* *La lira*.
* *L'Adone*.
* *I panegirici*.
* *La strage degli innocenti*.
* *La Murtoleide*.
* *Dicerie sacre*.

## Vinclos externos
Alcañices

**Alcañices** ye un municipio d'a provincia de Zamora y comarca d'Aliste y capital de partiu chudicial, en a comunidat autonoma de Castiella y Leyón, Espanya. En o suyo termino municipal tamién ye a localidat de Santa Ana

A suya población ye de 1.122 habitants (2008), en una superficie de 54,76 km² e una densidat de población de 20,4 hab/km².

## Luengas y parlas
En Alcañices encara se charra l'astur-leyonés, en grau abanzau de substitución por part de l'idioma castellano. A parla astur-leyonesa d'Alcañices ye o leyonés centro-occidental, que se clasifica en l'astur-leyonés occidental.
Miranda de l Douro

**Miranda de l Douro** (*Miranda do Douro* en portugués) ye una ciudat de Portugal, en a rechión de Norte, districto de Bragança.

A suya población ye de 8.048 habitants, en una superficie de 488,36 km², con una densidat de población de 16 hab/km².
 
## Parla

En Miranda de l Douro se charra o mirandés, parla astur-leyonesa occidental standardizata d'una traza independient a l'asturiano central y cooficial en os lugars on se charra chunto con o portugués.

## Historia
En o periodo romano yera en a *[[Gallaecia]]*, pero perteneixeba a lo *conventum* d' *Asturica Augusta*, actual Astorga y se crei que por ixo a evolución d'o latín en Miranda estió o romance astur-leyonés local y no pas o galaicoportugués.
Artzentales

**Artzentales** (*Artzentales* en basco y oficialment, *Arcentales* en castellano) ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia de Bizcaya y comarca de Las Encartaciones.

A suya población ye de 729 habitants (2010) en una superficie de 36,74&nbsp;km², con una densidat de población de 19,84&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Artzentales se troba situada a 257 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Vinclos externos

*  /  Pachina web oficial municipal d'Artzentales.
Prau

:*Iste articlo tracta sobre un *'prau** que ye una extensión de tierra cobierta de hierba. Ta o grupo de [[rock en aragonés]] se veiga [[Prau (grupo)|Prau]].''


Un **prau** (forma que ha [[sonorización|sonorizau]] a consonant xorda intervocalica) **prato** (forma conservadera con a [[Consonants oclusivas xordas intervocalicas en aragonés|xorda intervocalica]] a partir d'o [[Idioma latín|latín]] <''pratu'') u **patro''' (per metatesi consonantica que dimana de «prato») ye una denominación cheneral ta cualsiquier extensión de tierra plana u cantimplano que, perque ye humeda de forma natural u perque se fa de regano, se trobe cobierta de hierba que se gosa aproveitar ta paixentar-ie o bestiar.

Os praus mesofilicos se fan bien en climas humedos y no guaire fridos, en os que no i existan guaire sequeras, en as zonas en do que a vechetación natural i serba de selvas d'árbols caducifolios u de pinofitas, o suyo desenrollo se guarda en estau subclimax per acción de l'actividat humana (ganadería, siega, etc.).

En l'Alto Aragón, como consecuencia que tradicionalment se i haiga practicau muito a ganadería, existen diferents nombres diferents ta os praus en función d'as suyas carateristicas orograficas, d'higrometría, u d'uso que se'n fa.

## Se veiga tamién
Son tipos de praus, u son susceptibles que se'n pueda considerar:
* Estiva.
* Lastra.
* Fener.
* Artica.
* Fitero.
* Landa u lanya.
* Viver.

Temas relacionaus:
* Liena.
* Lera.
* Tartera.
* Glera.
* Lenera.

## Vinclos externos

## Referencias
Fitero

:*Este articlo trata sobre os *'fiteros** que son zonas claras en a baixant d'una montanya. Ta o municipio d'a [[Ribera Navarra]], en a [[comarca de Tudela]], se veiga **Fitero**.''

Un **fitero*' (de *fita'') ye una malla sin de selva en a baixant d'un mont que, en paisaches de selva mas u menos preta, se fa vistero de luent gracias a que ye espullada. Os fiters gosan estar formacions naturals, no pas feitas por l'hombre, a ormino porque son puestos de lastra u prau en de a selva no puede desarrollar-se por manca de suelo, anque a suya orichen tamién puede estar en as litadas que rancan a vechetación.

En ganadería de montanya, os fiters feitos en puestos estratechicament alteros s'emplegan ta cosirar os ganaus dende luent, perque permiten de columbrar os animals que se paixentan en as estivas sin que calga puyar t'allá en do son. Os animals de pastura tamién os emplegan ta chacer-bi cuan fan a murria, sobretot cuan l'orache ye de fresca, porque i troban sol cuan en as estivas ya empecipia a fer frido. Os fiteros que os ganaus emplegan ta asoleyar-se se dicen amuriadors.

## Se veiga tamién
*Amuriador.
*Estiva.
*Fenero.
*Lastra.
*Liena.
*Prau.
*Tartera.
*Viver.

## Referencias
Punta Maz

A **punta Maz** (en basco *Txamantxoia* u *Maze*, en castellano *Chamanchoya*) ye una montanya prepirenenca que se troba situata en a muga entre Aragón (val d'Ansó) y Navarra (val de Belagua).

En a suya cima i hai un vértiz cheodesico.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Información de Chamanchoya en "Mendikat"
*  [ftp://ftp.geodesia.ign.es/Red_Geodesica/Hoja0118/011814.pdf Fuella d'o vértiz cheodesico]
Apicultura

L**'apicultura** ye l'arte y ciencia d'a cría d'abellas d'a especie *[[Apis mellifera]]*, ta recullir a miel feita por istos insectos d'as brescas d'as arnas a on istos a depositan. Ye asinas una branca d'a ganadería, en estar a cría d'un animal, y cal que l'apicultor pare cuenta de no recullir pas toda a miel, sino que cal deixar-lis a las abellas a miel que lis cal ta sobrevivir d'hibierno, cuan que as flors no fan néctar, que ye a fuent d'a miel.

Unatro producto que se reculle de l'apicultura ye a cera, que d'antis mas teneba muita importancia, en estar as velas as solas fuents de luz mientres a nueit.

## Terminolochía tradicional de l'apicultura en aragonés
* Os que producen miel practicando l'apicultura en un lugar costituyen un ligallo local igual que os pastors.
* As larvas d'abella se crían cadaguna en a suya cela.

## Apicultura en Aragón
En Aragón bi ha tres tipos tradicionals d'arnas:
* En l'Alto Aragón bi ha arnas en disposición horizontal u chacients.
* En Moncayo y Sistema Iberico bi ha costruccions clamatas *armarios*.
* En a val d'Ebro y Teruel bi ha *vasos*.

Entre as miels monoflorals destacan a miel de romero y a miel de tremonciello.

Uno d'os libros d'apicultura viellos mes celebres s'editó en Zaragoza en o sieglo XVII. O suyo títol ye *Perfecta y curiosa declaración de los provechos grandes que dan las colmenas, y alabanza de las abejas*. L'autor ye o magallonero Jaime Gil y ye considerau como o gran referent de l'apicultura tradicional en Espanya.

## Referencias

## Vinclos externos
Viver

:*Iste articlo tracta sobre un *'viver** que ye un [[prato]] u [[campo (rural)|campo]] a on que i naixe augua en tierra. Ta altros usos d'o termino viver se veiga **viver (desambigación)**.''


Un **viver''' (de «viu», naixedor d'augua) ye un aria d'una estiva u prato, a on que l'augua freatica gosa amaneixer en a superficie y fa de naixedor ta bel rigachuelo que inicia lo suyo corso en ixe puesto. Un viver ye, por definición, un puesto con vius.

Os vivers que amaneixen en anyos de muitas plevidas en os campos de caultivo gosan producir-ie un efecto no deseyato d'embadinar-los, tot fendo-los temporal u perenement inutils ta l'agricultura. Bels campos que tienen tendencia a embadinar-se per este fenomeno pierden interés ta que se i plante caultivos de producción que podrían malmeter-se, y alavez o suyo uso gosa cambiar, fendo-se millor capables ta que se i paixente o bestiar u ta producir ferraina ta os animals; cuan este cambeu d'usos se fa en una finca, per a producción de feno que esta tiene se'n sole decir «fener», que no ye garra termino que segnifique exclusivament terreno de vivers, sino que ye mes que mes perque produz fen, que ixo ye pastura.

## Imáchens

Imachen:Storflaket.JPG
Imachen:Moor Obergurgl MS 1244.JPG
Imachen:WeisserStein Stein.jpg
Imachen:Oppenwehe1.jpg|Un prato de viver, u «fener».


## Referencias

## Se veiga tamién
*Lastra.
*Prato.
*Tartera.
*Liena.
*Amuriador.
*Fitero.
*Fener.
*Estiva.
Chinebral de Gamueta

O **Chinebral de Gamueta** ye una montanya pirenenca que se troba situata en a val d'Ansó, en os Pireneus d'Aragón, a 2.329 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

Tamién se situgan en o mesmo circo as siguients tucas: Foya de Gamueta (2.308 m), Foya de Gamueta Sud (2.296 m), Gorreta d'os Gabachos Norte (2.270 m), Gorreta d'os Gavachos (2.272 m, tuca que a vegatas tanto ansotanos como roncaleses entivocan con o Chinebral de Gamueta por estar prou amanatas l'una de l'atra), Mallo Gorreta (2.266 m), Anzotiello (2.214 m) y Mallo Paco Gamueta (1.994 m).

## Toponimia
O toponimo *Gamueta* podría derivar d'o basco *gamo* u *ganbo* y iste a la vegada de l'occitán biarnés *camou* con o significau de "campo amanau a una fuent u vía d'augua". Se troban atros toponimos relacionaus con iste por o Pireneu, como *camón* en Ansó y a val d'Echo, *cambón* en Aragüés de lo Puerto y Lascun u cambot en Leres, Issòr, Hiars, Borza y Sarraltzune (barrio bascofono
de Lana en Varetons). En Larra, lugar d'Isaba, se troba o toponimo Camalonga, relacionau con o toponimo aragonés *Camón Luengo*, en a muga entre Ansó y Echo.

## Puntos de salita
* Linza (3 horas).
* Barranco de Gamueta (3 h. y 3 min).

## Referencias

## Vinclos externos
*  Información de Chinebral de Gamueta en "Mendikat"
Galdames

**Galdames** ye un municipio d'a comunidat autonoma d'o País Basco, provincia y territorio historico de Bizcaya y comarca de Las Encartaciones.

A suya población ye de 813 habitants (2008) en una superficie de 44,36&nbsp;km², con una densidat de población de 18,33&nbsp;hab/km².

## Cheografía
A localidat de Galdames se troba situada a 166 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 35&nbsp;km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
*  /  Pachina web oficial municipal de Galdames.
Raymond Poincaré

**Raymond Poincaré**, naixito de Bar-le-Duc (Mosa, Lorena) o 20 d'agosto de 1860 y muerto en París (Isla de Francia) o 15 d'octubre de 1934, estió un avogato, periodista y politico francés, con destacata presencia en a politica de Francia dende os anyos 1890 dica os anyos 1920, estando President d'a Republica Francesa y cuantas vegatas ministro en Gubiernos d'a Tercera Republica Francesa.

## Vinclos externos

*  A suya ficha en a pachina web d'o Ministerio de Finanzas de Francia.
Arratia-Nerbioi

**Arratia-Nerbioi** (*Arratia-Nerbioi* en basco, *Arratia-Nervión* en castellano) ye una comarca d'o País Basco, que fa parte d'a provincia de Bizcaya, y que se troba situata en as vals d'os ríos Arratia y Nerbioi, que li dan o suyo nombre.

Se troba a o sud d'a provincia de Bizcaya, mugando a o sud con Alaba y a o norte con as comarcas de Las Encartaciones, Gran Bilbau y Durangaldea. En fan parte 16 municipios.
Besançon

**Besançon** ([bəzɑ̃sɔ̃] en francés) ye una comuna en o departamento francés de Doubs, rechión d'o Borgonya-Franco Condau, districto de Besançon (en ye a suya capital), capital de 6 cantons: Besançon-1, Besançon-2, Besançon-3, Besançon-4, Besançon-5 y Besançon-6.

A suya población ye de 116.676 habitants (2015) en una superficie de 65,05 km², con una densidat de población de 1.794 hab/km².

Dende 2008 a ciudat ye declarada por a UNESCO como Patrimonio d'a Humanidat.

## Toponimia
En latín yera *Visontio*. En o "Libro d'o Trasoro" s'escribe *Bisençon*:

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Besançon.
*  Información de Besançon en a pachina web d'o Quid.
Albondón

**Albondón** ye un municipio andaluz situau en a comarca d'a Costa Tropical (u Costa Granadina) d'a provincia de Granada, en o partiu chudicial de Motril.

A suya población ye de 883 habitants (2010), en una superficie de 35,00&nbsp;km², con una densidat de población de 25,23 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Albondón se troba situada a 895 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 110&nbsp;km d'a ciudat de Granada, a capital d'a suya provincia.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
Román IV Diochenes

**Román IV Diochenes** ye naixito de Capadocia y morió en a Isla de Proti o 20 de chunio de 1072. Fue derrotato en a batalla de Manziquert. En o suyo mandato os normandos conquirioron Bari (a zaguera posesión bizantina en Italia).

Dimpués d'a derrota en Manziquert o soldán Arp Arslan se limitó a imporsar-li un tributo y a fixar as mugas en a situación de l'anyo 970, o que implicaba que l'Imperio Bizantín perdeba Edesa, Antioquía y o norte de Siria. Manimenos se creyó un vueito de poder que permitió a los turcomans d'ixemenar-sen por tot Anatolia, dica a mar Echea y Nicea.

Fue deposato por Miguel VII Ducas y fue aceguato y lo ninvioron en a isla de Proti, on morió por una infección en as feridas d'a cara.
Avenida Paulista

L**'avenida Paulista** ye una important avenida d'a ciudat de São Paulo en Brasil.

## Vinclos externos

*  Avenida Paulista
F

A **F** (**efe**) ye a seisena letra y a cuatrena consonant de l'alfabeto aragonés, ye tamién a seisena letra de l'alfabeto latín internacional.

## En aragonés
F ye en aragonés una fricativa labiodental xorda, a transcripción grafica d'o soniu en l'Alfabeto Fonetico Internacional, AFI ye [f]: *al*'f**alz'' ([al'falθ]), ***f*'aba* (['faβa]), ***f**orato* ([fo'rato]), *trun**f**a* (['tɾuɱfa]), ***f**uso* (['fuso]).

En os casos en que exista alternancia por equivalencia acustica entre [f] y [θ], s'emplegará a letra <f> cuan corresponda por etimolochía: *fenollo* ([fe'noʎo]), ***f**iemo* (['fjemo]), ***f**izar* ([fi'θaɾ]), ***f**inca* (['fiŋka]), ***f**iambrera'' ([fjam'bɾeɾa]).

## Referencias

## Vinclos externos
Polopos

**Polopos** ye un municipio andaluz situau en a comarca d'a Costa Tropical (u Costa Granadina) d'a provincia de Granada, en o partiu chudicial de Motril.

A suya población ye de 1.645 habitants (2007), en una superficie de 26,79&nbsp;km², con una densidat de población de 61,40 hab/km².

## Toponimia
Se remonta a lo latín *[[Populus]]* como o toponimo alicantín *[[Polop]]* y o toponimo *[[Plou]]* d'as Cuencas Meneras y representa un mozarabismo.

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
Constantín VIII

**Costantín VIII** fue naixito en l'anyo 960 y estió emperador de l'Imperio Bizantín dende o 15 d'aviento de 1025 dica la suya muerte o 15 de noviembre de 1028.

Yera chermano de Basilio II. En o "Libro d'os Emperadors" dicen:
Constantín VII

**Costantín VII Porfirocheneta** fue naixito o 2 de setiembre de 905 de Costantinoble y murió o 9 de noviembre de 959. Estió emperador de l'Imperio Bizantín en dos periodos, dende o 913 dica o 920 y dende 945 dica la suya muerte en 959.

Ye famoso por o suyo libro *[[De Administrando Imperio]]*, con valiosas informacions sobre os pueblos d'os Balcans y Europa Oriental.
Constantín XI Paleologo

**Constantín XI Paleologo** estió o zaguer emperador de l'Imperio Bizantín. Ye naixito o 8 de febrero de 1405 de Costantinoble y ye muerto o 29 de mayo de 1453 luitando contra os otomans que preneban Costantinoble, a capital imperial.
Isac I Comneno

**Isac I Comneno** estió o primer emperador d'a dinastía d'os Comnenos en l'Imperio Bizantín. Ye naixito enta l'anyo 1005 y morió en l'anyo 1061. Estió un antipasau d'o rei Chaime I d'Aragón. En o "Libro de los Emperadors" li dedican o capítol "Del imperio de Isac Comneno, emperador".
Amiens

**Amiens** (en francés pronunciau , en picardo *Anmiens* u *Anmyin*) ye una comuna francesa en o departamento d'o Somme, districto d'Amiens (en ye a suya capital) y rechión d'Altos de Francia, capital de 8 cantóns: Amiens-1, Amiens-2, Amiens-3, Amiens-4, Amiens-5, Amiens-6 y Amiens-7.

A suya población ye de 136.105 habitants (2006) en una superficie de 49,46 km², con una densidat de población de 2.751,82 hab/km².

Fa parte (como miembro observador) d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat.

## Demografía

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal d'Amiens.

## Referencias
Hamearis lucina

***Hamearis lucina*** ye un insecto lepidoptero, una especie d'a familia d'os *[[Lycaenidae]]*, que vive en Europa, en un aria que s'estendilla dende o sud d'o continent dica o centro de Rusia.

## Galería d'imáchens

Imachen:Hamearis lucina Julian Alps Slovenia 1.jpg
Imachen:Nemeobius lucina Nemos.jpg
Imachen:Hamearis lucina lateral.jpg
(MHNT) Hamearis lucina - Slovensky kras- OP, Slovakia - male dorsal.jpg|*Hamearis lucina* ♂  
(MHNT) Hamearis lucina - Slovensky kras- OP, Slovakia - male ventral.jpg|*Hamearis lucina* ♂   △
(MHNT) Hamearis lucina - Amiel Penne, Tarn, France - female dorsal.jpg|*Hamearis lucina* ♀ 


## Vinclos externos
Lycaeides melissa

***Lycaeides melissa*** ye un insecto lepidoptero, una especie d'a familia d'os Lycaenidae, con una amplaria de 22-35 mm, que vive en America, a l'ueste d'o continent, en un aria que s'estendilla dende Canadá dica Mexico.

## Vinclos externos
Celastrina ladon

***Celastrina ladon*** ye una subspecie de *[[Celastrina argiolus]]*, un insecto lepidoptero, una especie d'a familia d'os Lycaenidae, que vive en America, en un aria que s'estendilla dende Alaska dica o sud d'Estaus Unius, encara que no vive en as planas costeras de Texas ni en Florida.

## Vinclos externos
Román I

**Román I** ye naixito arredol de 870 y morió o 15 de chunio de 948. Estió emperador de l'Imperio Bizantín dende 919 dica 944. Baixo o suyo mandato se consiguió refusar as incursions d'os bulgaros de Simeón I, d'os rusos en l'anyo 941, y d'os musulmans en l'anyo 943.

## Referencias
Selección masculina de fútbol d'Espanya

A **selección masculina de fútbol d'Espanya** ye l'equipo nacional de fútbol d'Espanya. Os suyos títols incluyen cuatro Eurocopas (1964, 2008, 2012, 2024) una medalla d'oro en os Chuegos Olimpicos de Barcelona de 1992 y dos medallas d'archent en os chuegos d'Anvers 1920 y Sidney 2000. Antiparte, l'11 de chulio de 2010 ganó a Copa d'o Mundo de Fútbol, redotando en a final a la selección de fútbol d'os Países Baixos.

En l'anyo 2012 se li concedió o Premio Prencipe d'Asturias d'os Esportes por creyar una tecnica y un estilo de chuego, admiraus mundialment, y que se presentan en muitos países como pauta a seguir. Dende o punto de vista social han aconseguiu que tot lo país vibrase con os suyos triunfos y los fese suyos, amás os chugadors y tecnicos han dau eixemplo de ansias de superación, esprito d'equipo, sencillez y compromiso con as valors d'o esporte.

## Plantilla
Ista ye a plantilla que chugó os partidos frente a Malta y Rumanía.

* *Actualizato o [[15 de noviembre]] de [[2019]].* 

 
 

 

 

*A lista incluye nomás a nacionalidat prencipal de cada chugador. [[Diego Costa]] tien doble nacionalidat [[brasil]]era y [[Espanya|espanyola]]. *

## Internacionals aragoneses
Un total de 14 chugadors naixius d'Aragón han chugau partius internacionals representando a la selección espanyola de fútbol:

## Referencias
Niceforo II

**Niceforo II Focas** naixito d'a Capadocia enta 912 y muerto l'11 d'aviento de 969 en Constantinoble, estió un cheneral que se convertió en emperador de l'Imperio Bizantín y lechitimó a suya posición por matrimonio con Teofano integrando-se en a Dinastía Macedonica.

Mientres o reinau de Román II destacó como cheneral, reconquirió Creta, Germanicea, Anazarbos, Raban y Duluk. En l'anyo 962 derrotó a Saif-ad-Dawlah en Halepo.

O 15 de marzo de 963 morió Román II y a suya muller Teofano encomenzó a exercer de rechent d'os suyos fillos Basilio II y Costantín VIII y sabendo que a suya situación ye precaria s'une en un plan a lo cheneral Niceforo Focas, que ye consagrato emperador por as tropas suyas en Cesaria. Usurpa o poder o 14 d'agosto de 963 y Teofano li ofreixe a suya man. Baixo o suyo mandato l'imperio recuperó Chipre y Cilicia.

En o contexto d'o error d'a diplomacia bizantina de preferir a los rusos en conta d'os khazaros como aligatos, fació liga con o prencipe ruso Sviatoslav contra os bulgaros y lo recompensó por invadir Bulgaria. Sindembargo os rusos preboron d'estendillar os suyos dominios a lo sud d'o Danubio y los bizantins habioron de fer guerra contra ellos y os pacinacos con inferioridat de numero.

## Muerte
Habió de puyar os impuestos y devalorar a moneda, y esto lo fació impopular. I habió bellas revueltas. A suya muller Teofanó y o suyo sobrín Chuan Tzimisces conspiroron en contra d'él y lo asasinoron en a suya cambra. En o "Libro de los Emperadors" lo describen asinas:

## Referencias
Román II

**Román II** naixió en 939 y morió en l'anyo 963. Succedió a su padre Constantín VII a la edat de 21 anyatas.

De nino fue obligato a casar-se con a filla ilechitima de Hugo de Arlés, Berta, que cambió o suyo nombre por Eudoxia cuan se convirtió a la ilesia ortodoxa griega. Dimpués que Hugo abdicase en o suyo reino d'Italia Berta morió en l'anyo 949, y Román tornó a casar-se, esta vegata con qui querió, y sorprendió a los suyos contemporanios prenendo como muller a Teofano, a filla d'un tabernero.

Se crei que morió enverenato por a suya muller Teofano.

En o suyo reinau o cheneral Niceforo Focas reconquirió Creta a los arabes (961). En l'anyo 962 Niceforo conquirió Cilicia y mesmo Halepo, saqueyando o palacio d'o Emir y prenendo 390.000 dinars d'argent, 2.000 camellos y 1.400 mulas, a lo mesmo tiempo que Leo Phokas y Marianos Argyros luitaban contra as incursions hongaras en os Balcans.
Chuan I Tzimisces

:*Iste articlo ye sobre o *'rei Chuan I Tzimisces**; ta atros usos, se veiga **Chuan I**''.
 
 
**Chuan I Tzimisces''' ye naixito arredol de 925 y morió o 10 de chinero de 976. Estió emperador de l'Imperio Bizantín dende 969 dica 976 y destacó en as suyas campanyas militars. Baixo o suyo mandato os rusos fuoron derrotatos (971), forachitatos d'os Balcans, con o que a partita oriental de Bulgaria se converte en una provincia bizantina. En Levant podió recuperar Siria y Palestina.

Dimpués de prener o trono forachitó de posicions de poder a los partidarios de Niceforo s'amanó a los partidarios de Román y Teofano:

## Referencias
Román III

**Román III** ye naixito o 15 de noviembre de 968 y morió l'11 d'abril de 1034. Estió emperador de l'Imperio Bizantín dende 1028 dica 1034. Fue asasinato por Zoya.

## Referencias
Miguel IV

**Miguel IV** ye naixito arredol de 1010 y morió o 10 d'aviento de 1041. Estió emperador de l'Imperio Bizantín dende l'11 d'abril de 1034 dica o 10 d'aviento de 1041.

Fue introducito en a cort por su chermano Chuan o Eunuco y sedució a la emperadriç Zoya, que dimpués empozonó a o suyo marito l'emperador en l'anyo 1034 pa casar-se con Miguel.
Miguel V

**Miguel V** ye naixito en 1015 y morió o 24 d'agosto de 1042. Estió emperador de l'Imperio Bizantín dende o 10 d'aviento de 1041 dica o 19 d'abril de 1042.
Zoya

**Zoya** ye naixita arredol de 978 y morió en chunio de 1050. Estió emperadriz de l'Imperio Bizantín con diferents co-emperadors y emperadriz reinant dende o 19 d'abril de 1042 dica l'11 de chunio de 1042.
Constantín IX

**Constantín IX** naixió arredol de l'anyo 1000 y morió l'11 de chinero de 1055. Estió Emperador de l'Imperio Bizantín entre l'11 de chunio de 1042 y l'11 de chinero de 1055.
Teodora Porfirocheneta

**Teodora Porfirocheneta** estió una emperadriz de l'Imperio Bizantín naixita en 981 y qui morió o 31 d'agosto de 1056. Reinó con su chirmana Zoya en 1042 y en solitario entre 1055 y 1056.
Aleixandre III de Bizancio

**Aleixandre III** estió un emperador de l'Imperio Bizantín naixito o 19 de setiembre de 866 qui morió o 6 de chunio de 913. Estió emperador de l'Imperio Bizantín dende 912 dica 913.
León VI o Sabio

**León VI o Sabio** ye naixito o 19 de setiembre de 866 y morió l' 11 de mayo de 912. Estió emperador de l'Imperio Bizantín dende 866 dica 912.

## Politica externa
León VI provocó una guerra cuentra Simeón I de Bulgaria en l'anyo 894, pero fue redotato. En l'anyo 895 fació liga con os hongaros, (alavez un pueblo nomada habitaba as actuals Ucraína Occidental y Moldavia), pa fer pinza a los bulgaros. En o "libro de los emperadors" lo contan asinas:

A guerra entre os bulgaros y os hongaros representó un exito relativo pa León VI en l'anyo 895, pero Simeón clamó a los pacinacos pa que atacasen a los hongaros por a retraguarda, provocando a suya derrota y posterior emigración ta Panonia. Sin os nuevos aliaus hongaros León VI perdió a batalla de Bulgarophygon en l'anyo 896 y habió de fer concesions comercials y pagar un tributo anyal a los bulgaros.

O Emirato de Sicilia prenió Taormina en l'anyo 902, zaguer puesto ocupato por os bizantins en Sicilia.

En l'anyo 904 o renegato León de Tripolis saqueyó Tesalonica con piratas musulmans (feito descrito por Chuan Kaminiates como "a captura de Tesalonica"). En l'anyo 907 Costantinoble fue atacata por eslaus orientals adrezatos por Oleg de Novgorod, que miraba dreitos comercials con l'imperio. Encara que lis pagó, tornoron a atacar atra vegata en l'anyo 911 y remató firmando-se un tractau comercial.