Prefixo ex-

O **prefixo ex-** ye un prefixo latín present en l'aragonés en cualques cultismos y neolochismos.

Son eixemplos de cultismos con prefixo *ex-* contemplaus por l'academia *excarceral*, *excavar*, *expresident*., *excepto*, *excepción* (derivaus d'o verbo *EXCIPERE*), *exhalar*, *exhibir* y *exhumar*.

Atros eixemplos son:  *excelencia*, *excentrico*, *[[excentricidat]]*, *excluyir*, *[[excomunión]]*, *exculpar*, *executar*, *[[execución]]* (os dos derivaus d'o participo *EXSECUTUM*), *[[exercicio]]*, *[[exercito]]*, *exfoliar*, *[[exfoliación]]*, *expansivo*, *expatriar*, *[[expatriación]]*, *exprimir*, *exportar*, *explicar*, *explorar*, *externo*, *[[exvoto]]*, etcetera.

En aragonés medieval ye documentau l'uso de *exalçar*, *exalçamiento*, *examinación*, *examaninar*, *excellencia*, *excellent*, *excepción*, *exceptar*, *excepto*, *excesso*, *excitar*, *excomulgar*, *excomunión*, *excomunicación*, *excusa*, *excusación*, *excusar*, *execución*, *executar*, *executor*, *executoria*, *exeguir*, *exellent*, *exempcion*, *exempto*, *exequción*, *exequtar*, *exequias*, *exercicio*, *exercir*, *exhigir*, *exhortar*, *eximir*, *exolvidar*, *exoneración*, *exonerar*, *exortar*, *expectativo*, *expedición*, *expedient*, *expedir*, *expeller*, *expensa*, *experiencia*, *experimentar*, *expirar*, *explicación*, *explicar*, *exponedero*, *exponer*, *exponición*, *exposant*, *exposar*, *exposición*, *expressament*, *expressar*, *expresso*, *exsequtar*, *exseguir*, *extender*, *extinguir*, *extincta*, *extracción*, *extractor*, *extrangero*, *extranyo* y *extremo* en documentos d'a cancillería. En l'aragonés teruelano d'o sieglo XV se documenta *exhichir* (escrito *exhigir*), *exiliar* y *[[exilio]]*.

## Evolución d'o prefixo ex- en parolas patrimonials y semicultismos
A suya evolución puet estar de dos trazas en parolas patrimonials y/u populars:
*Debant de consonant se produce o cambio *EX-* > *es-*. 
*Debant de vocal, de S- y de CE-, CI- se produce o cambio *EX-* > (i)x-.

### Cambio EX > es
Son eixemplos de cambio *EX-* > *es-*:
**EX-CONJURARE* > *esconchurar*.
**EX-PURGARE* > *esporgar*.

Esta evolución converche con a evolución d'o prefixo des-, y no siempre ye posible distinguir cuan o principio *es-* proviene de *EX-* u de *des-*. Son parolas que s'escriben encomenzando por *es-*:
**Esfilorchar*.
**Esgarrapar*.
**Esfollinar*.
**Esgranar*.
**Esmangau*.
**Esportillar*.

L'Academia de l'Aragonés da prioridat a la forma etimolochica en caso de coexistencia de formas que encomienzan por *es-* y formas que encomienzan por *des-* y d'esta traza s'ha d'escribir *desfer* y *deschunyir*.

### Cambio EX > (i)x
Son eixemplos de cambio *EX-* > (i)x-:
**EX-ARTICARE* > *xarticar* / *xartigar*.
**EX-URTICA* > *[[xordica]]* / *[[xordiga]]*.
**EX-ARRAMARE* > *xarramar*.
**EX-CERVICARE* > *xerbicar*.
**EX+ĪRE* > *EXĪRE* > *exir* (de l'aragonés medieval pero perdurando en *sobreixer*).
*Talment siga tamién o caso de formas locals como *ixecar* ("secar") y *xuplidar* ("olvidar").

Os derivaus d'estos verbos presentarán tamién x-, y por ixo tenemos *xarmiento* en aragonés cheneral y ciertas palabras que encomienzan por h- en castellano d'Aragón como *harmiento* y *harticar* que son castellanizacions de l'aragonés *xarmiento* y *xarticar* y contrastan con os equivalents castellanos chenuínos.

As formas con i- inicial son propias de l'aragonés oriental y centro oriental, pero en especial d'o belsetán y chistabín.

Fuera d'o nuclio belsetán-chistabín se puet documentar:
**Ixamplar* en aragonés d'o Viello Sobrarbe y en fovano, *ixamplir* en meyo-ribagorzano y *ixampllir* en benasqués.
**Ixecar* en benasqués, en meyo-ribagorzano y en fovano.
**Ixupllidar* en benasqués, continuación d'o medieval *exolvidar*.

En baixo-ribagorzano s'ha estudiau bien a evolución de palabras con este sufixo:
**Ixafegar* < *EX-AFFOCARE*(sin pronunciar a -r final como en os atros eixemplos). 
**Ixaguar* <**EX-AQUARE*. 
**Ixarrancar* < *EX-* + francico **HANKA*.
**Ixartigar* < *EX-ARTICARE*.
**[[Ixordiga]]* / *Ixordiguero*.

En baixo-ribagorzano tamién se repite este modelo con palabras que encomienzan por S- en latín:
**Ixugar-se* < *EX-SUCARE*.
**Ixarmentar* < **EXSARMENTARE*.
**Ixuto* < *EXSUCTU*.
**[[Ixecada]]* < *EXSICCATA*.
**Ixobrecer-se*. < **EX+SUPER+EXIRE*.
**Ixarrallar* < **EX+SERRALIA*.

## Referencias

## Bibliografía
* Academia de l'Aragonés: *[[Propuesta ortografica de l'Academia de l'Aragonés]]*. EDACAR, 7. Zaragoza, 2010. 
* Consello Asesor de l'Aragonés: *Resoluzions 55 e 56*. Fuellas d'informazión d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, lum. 195-196 (chinero-abril 2010), p.&nbsp;47
* Francho Nagore Laín: *El aragonés del siglo XIV según el texto de la Crónica de San Juan de la Peña*. Colección de estudios altoaragoneses, 48. Intitución Fernando el Católico, 2003. p 575-576.