open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tozal d'a Plana

O **tozal d'a Plana** (en castellano *pico del Descargador*) ye un pico pirenenco situau en a val d'Ordesa con 2.624 metros d'altaria.

Se troba en o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols, unida a o eixe montanyoso d'a punda Negra y a punta de Treserols a traviés d'o collau d'o Descargador (2.454 m).

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat
Lita Claver

**Emilia Giménez Giménez** mas conoixita con o nombre artistico de **Lita Claver**  u a embotada de **La Manya**, y naixita de Zaragoza o 25 de febrero de 1945), ye una cantaire, bailarina y vedette de revista aragonesa, que vive en Barcelona a on fació gran parte d'a suya carrera artistica.

## Biografía
Lita Claver ye a mas chicota de dieciseis chirmans d'una familia de etnia chitana establita en o barrio de Las Tenerías. A suya vita artistica principió de nina bailando flamenco en os bars, en os bares Pandereta y Ventura en a calle Miguel de Ara pasaba o plato ta recullir a voluntat. Con ueito anyatas d'edat partecipó en un concurso de talentos de Radio Zaragoza, poco dimpués pasaba a ser parte d'a companyia d'artistas de Lázaro Esteso, empresario teatral pai de Fernando Esteso con quien actuaba Lita, en ixa companyia fació chiras artisticas por tot Aragón y localidaz mugants. Con quinze anyos debuta en a Sala Oasis a on china chana va fendo-se-ie un nombre.

Cuan Lita fue a vivir a Barcelona li meten a embotada de *La Maña*, por a suya forma de charrar con un marcada parla baturra, allí fue segunda vedette en a sala El Molino y teneba muito exito con os emigrantes aragoneses que bi heba en Barcelona.

## Filmografía
* 1977. *Las alegres chicas de 'El Molino*'.
* 1993. *Semos peligrosos (uséase Makinavaja 2)*, con Andrés Pajares.

## Vinclos externos
*  ''Mi madre iba al teatro donde yo trabajaba y decía: ‘Vaya tía marrana.''
Cima Capullo

A **cima Capullo**, ye una cima pirenenca de 2.652 metros d'altaria situata en a sierra d'a Partaqua en a val de Tena en l'Alto Aragón.

## Toponimia
O suyo nombre no tien garra relación con a toponimia tradicional, sino mas bien con a suya fisonomía, ya que ha estau definida por alpinistas en epoca moderna.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Canal d'os Pacins

A **canal d'os Pacins** ye un collau d'os Pireneus situau a una altaria de 2.468 metros.

Comunica os Pacins con o barranco d'o Cecutar, que desemboca en o río Aurín en a val d'Acumuer. O paso ye situau entre o Pabellón de Telera y a punta Plana.
María José Moreno

**María José Moreno Soriano**, naixita de Daroca, Campo de Daroca en 1950, ye una actriz y directora de cine y teatro aragonesa, reconoixita como una d'as millors actrices d'o teatro aragones y premiata con o Premio Simón d'Honor de 2017.

## Biografía artistica
Principió os suyos treballos en teatro en a companya *Teatro de Cámara de Zaragoza* cuan yera dirichita por Mariano Hormigón. Dimpués pasó a treballar con o Teatro Espanyol Universitario (TEU), dirichita por David Jiménez. Por a inestabilidat d'o Teatro de Camara de Zaragoza cualques actors y directors, entre os que hi yera María José, crean o Teatro Estable de Zaragoza, dirichito por Mariano Cariñena. Mientres a suya larga trachectoria teatral tamién treballó con *Tántalo Teatro*, y o *[[Centro Dramático Nacional]]* (CDN).

Tamién fue asistente de dirección de José Luis Gómez en o CDN, y directora en 1997, con a obra *Trío en Si Bemol*, de Eric Rhomer.

En zaguerias d'a decada d'os anyos 1960 y primerias d'os anyos 1970 actuó en cualques cintas de cine independient y marchinal: En 1967 actua en *El lobby contra el cordero* de Antonio Maenza y *Sor Felicidad* d'Alejo Lorén en 1972. Entre os suyos treballos para un cine mas comercial y profesional cal destacar o suyo papel de prostituta en *El aire del Crimen* de Antonio Isasi-Isasmendi en 1988 y o suyos treballos en a televisión en a serie *El jardín de Venus* de José María Forqué en 1984 y *Chatarra* de Félix Rotaeta en 1991).

En el anyo 2017 ye premiata con o Premio Simón de Honor de cine aragonés.

## Vinclos externos
*  Dentrata en a ''Gran Enciclopedia Aragonesa'' de María José Soriano.
Fontarón

**Fontarón** ye una parroquia gallega d'o municipio de Becerreá situato en provincia de Lugo y en a comarca d'os Los Ancares.

## Lugars
D'a parroquia de Fontarón fan parte os siguientes lugars.

* As Cabanas
* Caldoval
* Foncova
* Fontarón
* O Lago
* Pedrelada
* Regochao
* Regosmil
* O Teso

## Vinclos externos
Robert Fowler

**Robert Fowler** conoixiu esportivament como **Bob Fowler**, naixiu de Trinity en a Colonia de Terranova, hue Canadá, o 18 de setiembre de 1882 y muerto suposadament en Medford, Massachusetts o 8 d'octubre de 1957 estió un atleta estausunidense d'orichen britanico especializau en cursas de larga distancia que tenió o récord d'o mundo y d'Estaus Unius de maraton.

## Biografía
Naixiu de Trinity en a Colonia de Terranova, hue Canadá, se tresladó con a suya familia a vivir a Boston, en o Estau de Massachusetts d'os Estaus Unius en el año 1898. Principió a correr cursas locals dende l'anyo 1901 y poco dimpués principió a correr maratones. Consiguió resultaus importants en a Maratón de Boston estando segundo en 1907 dezaga de Thomas Longboat, tercero en 1905 y 1908 y cuatreno en 1911. O suya millor clasificación fue cuan ganó a Maratón de Yonkers con una temperatura de -18&nbsp;°C y establió un nuevo récord mundial de maratón.

Parteció en os Chuegos Olimpicos d'Atenas 1904 en a maratón pero no remató a preba. En toz os rechistros Fowler consta como ciudadán estausunidense, pero investigacions recients revelan que no fue ciudadán estausunidense dica 1907, por o que habió de figurar como partecipant d'o Reino Uniu en ixos chuegos.

Dimpués d'a suya retirada d'a practica esportiva estió entrenador en o Williams College y dimpués d'os atletas d'a Marina de Brasil, rematando a suya vida laboral como electricista en o *Boston Navy Yard*.

## Vinclos externos
*  Bob Fowler en os Chuegos Olimpicos.
Zinaida Kupriyanovich

**Zinaida Alexandrovna Kupriyanovich** (belarruso: Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч, ruso: Зинаида Александровна Куприянович; naixita o 17 de setiembre de 2002), de vegadas conoixida profesionalment como **Zina Kupriyanovich** u **Zena** (estilitzada como ZENA), ye una cantaire, actriz y presentadora de televisión belarrusa. Kupriyanovich representó a Belarrusia en o Festival d'Eurovisión 2019 con a canción "Like It", quedando en vichesima quarta posición en la final. Amás, ha co-presentau lo Festival d'Eurovisión Junior 2018 chunto a Evgeny Perlin y Helena Meraai en Minsk y tamién ha dau a suya voz
a lo doblache ruso d'o personache prencipal d'a cinta Vaiana.

## Historia
Naixió lo día 17 de setiembre de 2002 de Minsk. O suyo pai - Kupriyanovich Alexander Igorevich, ye lo director d'o centro de producción "Super Duper", y la suya mai - Kupriyanovich Nelly Nikolaevna, ye una psicologa familiar.

## Discografía

*"Мір" (Mir, "Paz" en aragonés)
*"Космос" (Kosmos, "Espacio" en aragonés)
*"Like It" ("Me fa goyo" en aragonés)

## Filmografía
Fació a voz de Moana Waialiki (Vaiana en Europa) en Vaiana y Ralph creba Internet en l'anyo 2016 y 2018

## Vinclos externos
*A suya cuenta d'o Instagram
*O suyo canal de YouTube.
Roksana Węgiel

**Roksana Emilia Węgiel** (naixita o 11 de chinero de 2005), de vegadas conoixida como **Roxie**, ye una cantaire, y presentadora (en Eurovisión Junior 2019) polaca. Węgiel representó a Polonia en lo Festival d'Eurovisión Junior 2018 con a canción "Anyone I Want to Be", quedando en a primera posición. Amás, co-presentó lo Festival d'Eurovisión Junior 2019 chunto Ida Nowakowska y Aleksander Sikoraa en Gliwice.

## Discografía

*"Żyj" (Vivir en aragonés)
*"Obiecuję" (Prometo en aragonés)
*"Zatrzymać chwilę" (con Edyta Górniak, Atura-te un momento en aragonés)
*"Anyone I Want to Be" (Qualsequier que quiera estar en aragonés)
*"Święta to czas niespodzianek" (con Zuza Jabłońska y 4Dreamers, Lo Nadal ye un temps de sorprendidas en aragonés)
*"Lay Low" (Abatir en aragonés)
*"Bunt" (Golpe lichero en aragonés)
*"Dobrze jest, jak jest" (Está bien como ye en aragonés)

## Referencias

## Vinclos externos
*A suya cuenta d'o Instagram
*O suyo canal de YouTube.
Saori Hayami

**Saori  Hayami** (早見 沙織 en chaponés) naixito de Tokio, o 29 de mayo de 1991  ye un actor de voz desde chaponés.

## Vinclos externos
* Saori Hayami en Anime News Network
Pico Culibiellas

O **pico Culibiellas** (en castellano *pico Culibillas*) ye un mont de 2.523 metros d'altaria situau en a val de Tena, en o municipio de Sallent de Galligo, Alto Galligo.

## Toponimia
Iste toponimo ye rechistrau con o sufixo -iella en protocolos notarials de Sallent d'o sieglo XV:

A suya etimolochía no ye guaire clara y bi ha cuantas teorías. Podría estar un derivau rematau en *-ICULA* d'o latín *CUBILE* 'leito', 'cubilar', d'on aparexeiría **Cubililla* que habría tenido dimpués una metatesi de -b- y -l-, rematando asinas en *Culibillas*.

Manimenos por existir documentación de formas rematadas en -iella fa dubdar d'a presencia d'o sufixo *-ICULA* y apunta enta un derivau en *-ELLA*. En iste caso o problema ye explicar por qué ixe sufijo no ha evolucionado enta *-iacha/-iecha*, que ye o normal en a toponimia tensina.

D'atra man, no se puet descartar o suyo orichen en o compuesto *Cubil Viella (< CUBILE VETULA), que pasaría a *Culibiella* y dimpués por castellanización a *Culibilla*.

## Vinclos externos
*  En Mendikat

## Referencias

## Se veiga tamién
* Culibiellas
Punta Espelunciecha

A **punta Espelunciecha** ye un mont de 2.399 metros d'altaria situau en a val de Tena, en o municipio de Sallent de Galligo, Alto Galligo.

## Toponimia
Tien o suyo orichen en o latín *speluncĕlla* con o significau d'espelunga' y o diminutivo propio de l'aragonés tensino -iecha.

## Se veiga tamién
* Punta Espelunciecha Oriental

## Vinclos externos
*  En Mendikat

## Referencias
Pico de Pondiellos

O **pico de Pondiellos** ye un mont de 2.917 metros d'altaria situau en a val de Tena, en a muga entre os municipio de Sallent de Galligo y Pandicosa, Alto Galligo.

## Toponimia
Pareixe que o toponimo *Pondiellos* ye un diminutivo en plural de puent con a "-o-" sin diftongar, "ponte", y o sufixo -iello.

O sufixo podría haber estau readaptau a traviés d'o castellano, ya que en realidat l'aragonés tensino tiende a fer os diminutivos con o sufixo -iecho, por o que sería mas natural a forma **Pondiechos*.

## Vinclos externos
*  En Mendikat

## Referencias
Pondiellos

O toponimo **Pondiellos** puet fer referencia a:

* O **[[garmo de Pondiellos]]**, un pico de 3.020 metros d'altaria situau en a muga entre Sallent de Galligo y Pandicosa (Uesca).
* A **[[punda Alta de Pondiellos]]**, un pico de 3.081 metros d'altaria situau en a muga entre Sallent de Galligo y Pandicosa (Uesca).
* L**'[[Garmo Negro de ras Argualas|agulla de Pondiellos]]**, un pico de 3.015  metros d'altaria situau en a muga entre Sallent de Galligo y Pandicosa (Uesca).
* O **[[pico de Pondiellos]]**, un pico de 2.917 metros d'altaria situau en o municipio de Sallent de Galligo (Uesca).
* O **[[pico Alto de Pondiellos]]**, un pico de 2.886 metros d'altaria situau en o municipio de Sallent de Galligo (Uesca).
* O **[[collau de Pondiellos]]**, un paso de montanya a 2.812  metros d'altaria situau en a muga entre Sallent de Galligo y Pandicosa (Uesca).
* Os **[[ibons de Pondiellos]]**, conchunto d'ibons situaus en o municipio de Sallent de Galligo.
Punta de ras Arroyetas

A **punta de ras Arroyetas** ye un mont de 2.567 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo y Canfranc.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Punta de ra Cochata

A **punta de ra Cochata** ye un mont pirenenco de 1.911 metros d'altaria situau en o municipio de Sallent de Galligo, chunto a l'entibo d'Escarra.

## Toponimia
L'oronimo *punta de ra Cochata* presenta un zaguer formant *cochata* que significa "collada" (depresión entre montanyas), con evolución una evolución d'a *-LL-* latina ta *-ch-* que yera propia de l'aragonés centro-occidental d'antes mas, en especial d'o tensino.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Pico de ra Garganta

O **pico de ra Garganta**, conoixiu tamién como **O Garmet** (en castellano *punta de la Garganta*) ye un mont de 2.145 metros d'altaria situau en a val de Tena, en o municipio de Sallent de Galligo, Alto Galligo.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Kamilla Ismailova

**Kamilla Ismailova**(Ruso: Камилла Исмаилова; naixita o 22 de chulio de 2004), ye una cantaire y presentadora de televisión rusa. Ye conoixida por representar a San Marino en lo Festival d'Eurovisión Junior 2015. Tamién ha apareixiu en lo videoclip oficial de "A Million Voices" de Polina Gagarina, quí representó a Rusia en lo festival d'Eurovisión Junior 2017.

## Discografía
*"Дышать" (Dyshat', Respirar en aragonés)
*"Mirror" (Espiello en aragonés)
*"If It's Not With You"

## Veyer tamién
*Festival d'Eurovisión Junior 2015
*San Marino en Eurovisión Junior (2015)
## Vinclos externos
*A suya cuenta oficial de VK
Punta d'as Negras

A **punta d'as Negras** u **Falso Anayet** (en castellano *Punta de las Negras*) ye un mont de 2.459 metros d'altaria situau en o municipio de Canfranc.

## Toponimia
Recibe o nombre de Falso Anayet por entivocar-se a sobén con o suyo vecín, o pico Anayet.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Cuello d'Anayet

O **cuello d'Anayet** ye un puerto de montanya d'os Pireneus situau a una altaria de 2.405 metros.

Comunica os ibons d'Anayet y a Canal Roya entre o pico Anayet (2.574 m) y a punta O Garmo (2.555 m).

## Toponimia

## Referencias
Puerto de Tendenera

O **puerto de Tendenera** (en castellano *Puerto de Tendeñera*) ye un cuello d'os Pireneus situau a una altaria de 2.327 metros. Comunica a val d'Otal y o val de ra Ripera.

## Toponimia
Iste toponimo ye rechistrau en un protocolo notarial de Sallent de l'anyo 1427:

## Referencias
Punta Tarmanyons

A **punta Tarmanyons**, **Pimendalluelo** u **Pimindalluelo** (en castellano *Tarmañones*) ye un mont pirenenco de 1.971 metros d'altaria situau en o municipio de Sallent de Galligo, chunto a l'entibo d'Escarra.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Anayet

**Anayet** puet fer referencia a:

* **[[Anayet (mitolochía)|Anayet]]** un dios d'a mitolochía aragonesa, pai de Culibiellas y mariu d'Arafita.
* O **[[pico Anayet]]** (2.574 m), un pico situau en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo y Canfranc.
* O **[[Punta d'as Negras|Falso Anayet]]** u **punta d'as Negras** (2.459 m), un pico situau en o municipio de Canfranc.
* O **[[Punta O Garmo|vértiz d'Anayet]]** u **punta O Garmo** (2.555 m), un pico y vértiz cheodesico situau en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo y Canfranc.
* Os **[[ibons d'Anayet]]**, un conchunto d'ibons situaus en o municipio de Sallent de Galligo, a 2.233 metros d'altaria y a los piez d'o pico Anayet.
* O **[[cuello d'Anayet]]**, un puerto de montanya d'os Pireneus situau a una altaria de 2.405 metros.
* Un sector d'a estación d'esquí d**'[[Aramón Formigal]]**.
Circo de Cotatuero

O **circo de Cotatuero** ye un circo glaciar pirenenco situau en a val d'Ordesa, fendo de muga entre os municipios de Torla-Ordesa y Fanlo. Se tracta d'un chicot circo lateral formau por o glaciar que cubriba a val en o Cuaternario.

Se troba adintro d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols y ye destín popular entre os excursionistas que se i amanan. A traviés d'o circo y dimpués de trescruzar a ribereta de Cotatuero, fluye o salto d'augua de Cotatuero formau por o barranco d'o mesmo nombre, afluent d'o río Arazas y que naixe a os piez d'o Tozal d'a Plana (2.624 m) y a breca de Roldán. Iste salto d'augua ye, con una cayida de dica 200 metros, o mas alto d'o Parque Nacional y un d'os mas altos d'Espanya.

Puyando por as parez d'o circo ye posible acceder dica os plans de Millaris y dende aquí endrezar-se enta o refuchio de Góriz u picos como a punda de ro Corral Ciego (3.006 m), a punda de ro Faixón (3.009 m) u a punda de ro Espaldador (3.075 m).

## Claviellas de Cotatuero
Ta pasar a muralla vertical que zarra o circo cal puyar por as claviellas de Cotatuero, instaladas en 1881 por o ferrero Bartolomé Lafuente y Miguel Bringola, dos habitants de Torla, a requesta d'un cazataire anglés dito Buxton.

En o suyo orichen yeran 33 as claviellas que bi heba. En l'actualidat son 45 y se troban perfectament equipadas ta la escalada.

## Referencias

## Vinclos externos
* Rota a o circo de Cotatuero
* En www.turismosobrarbe.com
Circo de Carriata

O **circo de Carriata** u **circo de Salarons** ye un chicot circo glaciar pirenenco situau en un lateral a val d'Ordesa, en o municipio de Torla-Ordesa y mugando con o municipio de Fanlo. Lo formó lo glaciar que cubriba a val en o periodo Cuaternario.

Se troba adintro d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols y fa parti d'un recorriu clasico que leba enta o Tozal d'o Mallo (2.254 m) y Susana Mondarruego (2.845 m) a traviés d'as claviellas de Salarons u d'o paso alternativo de *La Fajeta*.

## Vinclos externos
* Rota por  circo de Carriata-Tozal d'o Mallo-Susana Mondarruego-Salarons
* En www.miteco.gob.es
Pozo de Sant Miguel

O **circo de Sant Miguel**, conoixiu tamién como **Pozo de Sant Miguel** u **Cucharón** ye un circo glaciar situau en una d'as laderas de Moncayo, en o municipio de Tarazona (provincia de Zaragoza).

O suyo orichen se troba en o proceso d'erosión feito por a nieu d'un glaciar que bi heba mientres a zaguera glaciación, en o Pleistoceno superior (periodo Cuaternario).

S'ubre enta o nord-ueste deseparando a cima prencipal de Moncayo d'o cerro de San Juan (2.279 m) y deixando a o largo d'un kilometro bellas morrenas disposadas en arcos escalonaus. Ye posible puyar a Moncayo a traviés d'o circo, tanto d'hibierno como de verano.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Circos de Moncayo. www.turismodearagon.com.
*  Fotos d'o Pozo de Sant Miguel
*  Puyada a Moncayo por o pozo de Sant Miguel
Circo d'Ip

O **circo d'Ip** ye un circo glaciar d'o Pireneu aragonés situau a l'este d'o río Aragón, estando as suyas auguas tributarias d'iste río. O barranco d'Ip, por a on baixan as auguas d'o circo dica o río Aragón, desemboca entre os lugars de Canfranc y os Aranyons.

Talment lo mas conoixiu d'iste rincón ye l'ibón d'Ip, un ibón entibau en o mesmo circo.

As cimas mas importants que lo forman, que tienen altarias d'arredol d'os 2.700 m, son, de norte a sud, os picos d'a Tronquera (2.666 m), a pala d'Ip (2.779 m), a punta Escarra (2.748 m), a punta de l'Aguila (2.681 m), o pico Bucuesa u pala Alcanyiz (2.765 m), penya Nevera (2.721 m), Collaradeta (2.729 m) y Collarada (2.884 m). En l'extremo occidental d'o cordal d'a pala d'Ip se troba a Moleta (2.572 m).

## Rotas
* L'acceso mas común se fa por un sendero que remonta tot o barranco dende o lugar de Canfranc.
* Un atra opción ye puyar-ie por un comodo sendero PR dende os Aranyons por as laderas d'o mont Larrón (2.131 m) dica a pista d'o *carretón d'Ip*, restas d'as infraestructuras que s'emplegoron ta a construcción de l'entibo. Ista pista mos deixa en a mesma entibadera.

## Fotografías

Imagen:Circo de Ip desde la Pala.jpg
Imagen:Circo ip desde tronquera.jpg
Imagen:Circo de ip.jpg
Imagen:Circo de Ip desde Telera 1.jpg


## Bibliografía
*  Articlo traduciu de l'orichinal en es.wikineos.com con licencia Creative Commons Atribución-Compartir Igual 3.0.

## Vinclos externos
*  Rotas de senderismo dende Canfranc
Punta Lapazuso

A **punta Lapazuso**, ye una cima pirenenca de 2.271 metros d'altaria situada en o municipio de Sallent de Galligo, en a val de Tena, en l'Alto Aragón.

## Toponimia
O toponimo *Lapazuso* deriva d'una zona a on se troban pastos de lapazo (*Rumex crispus*).

Incluye o sufixo -uso, present en a toponimia altoaragonesa y que representa un fenomeno de metafonía produciu por a vocal final atona -u (< -ŌSU), de manera que o resultau d'a vocal tonica procedent de "ō" que habría d'haber estau /o/, se zarró un grado dando /u/.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Pico Bucuesa

O **pico Bucuesa** u **pala Alcanyiz** (en castellano *Pala Alcañiz*) ye una cima pirenenca de 2.271 metros d'altaria situada en a muga entre os municipios de Samianigo y Canfranc, en o circo d'Ip, en l'Alto Aragón.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Greta Thunberg

**Greta Thunberg** (3 de chinero de 2003 de Estocolmo, Suecia) ye una estudiant sueca qui a aconseguiu atrayer l'atención d'a opinión publica mundial sobre o calentamiento global a traviés d'o suyo activismo meyo ambiental.

## Biografía
O 20 d'agosto de 2018, con una edat de 15 anyos y en solitario, prencipió una vaga en a escuela pa manifestar-se debant d'a seu d'o parlamento sueco portiando un panel que deciba "vaga escolar per o clima" (en sueco "Skolstrejk för klimatet").

Amoniquet estió atrayendo l'atención d'os meyos de comunicación y atros estudiants s'unioron a ella. En aviento de 2018 ya yeran mas de 20,000 estudiants que iban a la vaga en 270 ciudaz de toz o mundo.
En chinero de 2019 charró debant d'o Foro de Davos a lo cual plegó dimpués d'un viache de 32 horas de tren pa minimizar lo suyo impauto ecolochico.
O 21 de febrero de 2019 charró debant d'a Comisión Europea.
En marzo de 2019 visitó Berlín y charró debant de 25,000 personas amán d'a Puerta de Brandemburgo.
En abril de 2019 charró en o Parlamento Europeu en Estrasburgo.

## Premios


Greta Thunberg ha estau portiada d'a revista *Time* en mayo 2019 que amás la ha nombrau como una d'as cient personas mas influyents de 2019. 
Tamién ha estau nombrada *doctor honoris causa* per a universidat de Mont, Belchica.

## Obras

*  "No One Is Too Small to Make a Difference", 2019, ISBN 978-0-14-199174-0
James Clark

**James A. Clark**, conoixiu esportivament como **James Clark**, naixiu y muerto en puesto y calendata desconoixidas fue un corredor de larga distancia estausunidense que tenió o récord d'o mundo en a preba d'a maratón, aconseguiu o 12 de febrero de 1909 con un tiempo de 2:46:52 en a Maratón de Brooklyn. Tenió o récord menos de tres meses dica que Albert Raines consiguió baixar a suya marca o 8 de mayo de 1909, con un tiempo de 2:46:04 en o Maratón d'o Bronx.

No bi ha muitos datos d'a suya vita ni d'as suyas cursas, ye conoixito que Clark partecipó en atras carreras de distancia variata. Bi ha documentación seguntes la cual Clark compitió en atra maratón, a Maratón de Yonkers de 1909 a on remató seteno.

O suyo equipo estió o *Xavier Athletic Club* y dimpués d'a suya retirata como atleta fue esleito president d'o *Long Island Athletic Club*.
Susana Mondarruego

:*No entivocar-se con o [[pico de ra Susana]] (2.766 m).*

**Susana Mondarruego** ye un pico pirenenco situau en a val d'Ordesa con 2.845 metros d'altaria.

Se troba en o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols, en a muga entre os municipios de Torla-Ordesa y Fanlo, debantando-se sobre a villa de Torla y a dentrada d'a val d'Ordesa.

## Toponimia

Seguntes J. J. Guillén Calvo, o toponimo se puet relacionar con atros muitos como *[[Mallarruego]]*, *[[Montarruego]]*, *Los Arruegos*, *Fuente Arruebo*, *Bozarruebo*, *Bozarruego* u *Cenisarruebo*, que tendrian o suyo orichen en o latín RUBEUS "royo"

Asinas a etimolochía de Mondarruego vendría d'o latín MONTEM RUBEUM "mont royo", debiu a la suya color.

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat
Mallarruego

**Mallarruego** puet fer referencia a:

* A **[[punta de Mallarruego Norte]]** (2.704 m), un mont en o municipio de Torla-Ordesa.
* A **[[punta de Mallarruego Sud]]** (2.684 m), un mont en a muga entre os municipios de Torla-Ordesa y Pandicosa.
* A **[[punta de Mallarruego Central]]** (2.683 m), un mont en a muga entre os municipios de Torla-Ordesa y Pandicosa.
* O **[[ibón de Mallarruego]]**, un ibón situau en o municipio de Pandicosa.
Montarruego

**Montarruego** u **Montarruegos** puet fer referencia a:

* **[[Montarruegos d'Arriba]]** (2.685 m), un pico situau en a muga entre Chistén (Aragón) y Sant Lari (Occitania).
* **[[Montarruegos d'Abaixo]]** (2.199 m), un pico situau en o municipio de Chistén.

## Se veiga tamién
* Mondarruego
Tozal de ras Comas

O **tozal de ras Comas** (en castellano *Tozal de ras Comas*) ye un pico pirenenco de 2.342 metros d'altaria situau chunto a la localidat de Torla, en a sierra Tendennera.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Mallo d'as Blancas

:*Pa atros usos d'a parola mallo, se veiga [[Mallo (desambigación)]].*

O **mallo d'as Blancas** (pronunciau sin a preposición, */'maʎo as'blankas/*), **punta de ra Ripera** u **tozal de ra Ripera** (en castellano *Mallo las Blancas*) ye un pico pirenenco de 2.823 metros d'altaria situau en a sierra Tendennera.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Ermita de Santa Ana de Torla

A **ermita de Santa Ana de Torla** ye una ermita situada chunto a la localidat sobrarbenca de Torla.

Se troba en o termín de Diazas, chunto a una chicota val en a que bi ha 8 buerdas, ditas "casernas", que d'antis mas yera habitadas os meses de verano. Continando por o camín que puya a la ermita dende Torla se plega a os miradors d'o Molar.

## Arquitectura
Ye una chicota construcción feita con mampostería rustica y poca argamasa. Tien una sola nau con forma licherament trapezoidal y con una cabecera recta mas estreita y baixa y orientada enta o Sud.

Tanto en a nau como en a cabecera a voveda ye de canyón, con arco de meyo punto en o testero, a on se troban amás repuis de pintura roya.

A suya puerta ye adintelada a l'Ueste, con un bloque monolitico a on bi ha una inscripción que resulta ilechible en l'actualidat.

## Vinclos externos

*  Ermita de Santa Ana en a web d'o SIPCA
*  Rota enta la ermita en Wikiloc
Miradors d'o Molar

Os **miradors d'o Molar** son un conchunto de miradors que se troban en a sierra Carquera, sobre a cresta de Diazas, en a muga sud d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols a una altaria de 2.008 metros sobre o livel d'a mar. Administrativament os miradors son situaus en o municipio de Torla-Ordesa.

Se i arriba dende Torla a traviés d'o sendero PR HU-129.. Dende os miradors bi ha unas sobrebuenas envistas d'a val d'Ordesa y d'as parez de Mondarruego (2.845 m), o tozal d'o Mallo (2.254 m) y d'os circos de Carriata y Cotatuero. Se i alufran tamién a punta Acuta (2.242 m), punta Tobacor (2.779 m) y mesmo o mallo de Marmorés (3.328 m) y a punta de Treserols (3.355 m) enta l'este; a sierra Tendennera, a punta Mondeniero (2.295 m) y a val de Buixaruelo enta l'ueste y o tozal de Pelopín (2.007 m) y a sierra d'a Monchoya por o sud-ueste.

## Rota
Se sale dende a localidat de Torla en o camín que bi ha dezaga l'acceso a o "Camping río Ara" dimpués de pasar o puent sobre o río (976 m d'altaria).

Seguindo os cartels indicadors d'o sendero de chicot recorrito HU-129 plegaremos en os praus de Diazas y a ermita de Santa Ana (1.465 m d'altaria). Dimpués de pasar a ermita se contina por a pista forestal bels metros y torna a prener-se a la ezquierda un sendero por a selva.

Mas alto (1.845 m d'altaria) se torna a la pista ta seguir 300 metros, en plegando a l'acceso a o primer d'os miradors. En iste primer mirador bi ha una senda que s'endreza enta l'ueste a os atros dos, una mica por debaixo d'a cima.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Miradors d'o Molar en Mendikat
*  En a pachina web d'o Parque Nacional d'Ordesa
Albert Raines

**Albert Raines**, conoixiu esportivament como **Al Raines**, naixiu y muerto en puesto y calendata desconoixida fue un corredor de larga distancia estausunidense que tenió o récord d'o mundo en a preba d'a maratón conseguiu o 8 de mayo de 1909 con un tiempo de 2:46:09 en a Maratón d'o Bronx. Yera miembro d'o *Xavier Athletic Association* o mesmo club que James Clark l'anterior atleta que teneba o récord. Tenió o récord mientres 18 diyas dica que Henry Barrett consiguió baixar a suya marca.
Pico de ra Susana

:*No entivocar-se con [[Susana Mondarruego]] (2.845 m).*

O **pico de ra Susana** (en castellano *Pico de Escuzana*) ye un pico pirenenco situau en a val d'Ordesa con 2.766 metros d'altaria.

## Vinclos externos
* En Mendikat
Pico Escusaneta

O **pico Escusaneta** ye un pico pirenenco de 2.609 metros d'altaria situau en o municipio de Torla-Ordesa.

Ye deseparada d'o macizo d'os Cabietos por a forqueta de Cabieto (2.516 m).

## Vinclos externos
* En Mendikat
Cabieto

**Cabieto** (en francés *Gabietou* y en castellano *Gabieto*) fa referencia a un macizo pirenenco y cuantos monts y accidents cheograficos situaus en él.

## Monts
* O **[[Cabieto de ra Labaza]]** ye un mont de 3.128 m d'altaria situau en a muga entre os municipios de Torla-Ordesa(Aragón) y Gavarnía (Occitania).
* A **[[punda de ro Cabieto]]** ye un mont de 3.035 m d'altaria situau en a muga entre os municipios de Torla-Ordesa (Aragón) y Gavarnía (Occitania).
* O **[[Cabieto de ra Buega]]** ye un mont de 3.031 m d'altaria situau en a muga entre os municipios de Torla-Ordesa, Fanlo (Aragón) y Gavarnía (Occitania).
* O **[[Cabieto de ro Vaciero]]** ye un mont de 3.018 m d'altaria situau en o municipio de Torla-Ordesa (Aragón).

## Pasos de montanya
* O **[[cuello de Cabieto]]** (2.938 m), cuello situau chunto a o Cabieto de ra Buega.
* A **[[forqueta de Cabieto]]** (2.516 m), paso que desepara o pico Escusaneta d'a punda de ro Cabieto.

## Atros
* O **[[glaciar de ros Cabietos]]**, un glaciar situau en o municipio de Gavarnía e Gèdra (Occitania).
Pico de l'Aguila (Arguis)

O **pico de l'Aguila** (en castellano *pico del Águila*) ye un pico prepirenenco de 1.619 metros d'altaria situau en a muga entre os municipios d'Arguis y Nueno. Se troba en l'extremo sud d'a sierra de l'Aguila.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Punta de l'Aguila
* Punta de l'Aguila Sud

## Vinclos externos
* En Mendikat
Casillas (Ávila)

**Casillas** ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila y en a comarca d'Arenas de San Pedro.

A suya población ye de 637 habitants (2018) en una superficie de 11,96 km², con una densidat de población de 54,35 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Casillas se troba situada a 1.012 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 68 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.

## Demografía
 

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Casillas.
Circo de Morca

O **circo de Morca** ye un circo glaciar situau en una d'as laderas de Moncayo, en o municipio de Anyón de Moncayo (provincia de Zaragoza).

Entre l'Alto del Corralejo (2.274 m) y penya Lobera (2.226 m), o suyo orichen se troba en o proceso d'erosión feito por a nieu d'un glaciar que bi heba mientres a zaguera glaciación, en o Pleistoceno superior (periodo Cuaternario).

En o circo bi ha un pinar a on viven dica 24 especies diferents d'aus, entre as que destaca o carbonero garrapins (*Periparus ater*) y dimpués o papirroi (*Erithacus rubecula*), o reipetit (*Regulus ignicapilla*), a torda (*Turdus merula*), o pinchán (*Fringilla coelebs*) y o barcero (*Troglodytes troglodytes*). D'a flora que bi ha entre as gleras d'o circo destacan chinebros (*Juniperus oxycedrus*), piornos (*Genista florida*), aranyons (*Prunus spinosa*), pins royos (*Pinus sylvestris*) y graminias (*Poaceae*)..

Ye trescuzau por o sendero de gran recorriu GR 90.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Circos de Moncayo. www.turismodearagon.com.
*  Puyada a Moncayo por o circo de Morca
Barcarrota

**Barcarrota** ye un municipio extremenyo situato en a provincia de Badajoz y en a comarca de Llanos de Olivenza.

Perteneixe a o partiu chudicial de Jerez de los Caballeros y a suya población ye de  habitants, en una superficie de 136,1&nbsp;km².

## Vinclos externos

*  Pachina web municipal.
Henry Barrett

**Henry Barrett**, naixiu o 30 d'aviento de 1879 y muerto o 17 d'aviento de 1927 estió un corredor de larga distancia  britanico que tenió o récord d'o mundo en a preba d'a maratón, aconseguiu o 26 de mayo de 1909 con un tiempo de 2:42:31 en a Polytechnic Marathon. Tenió o récord mientres tres meses dica que Thure Johansson consiguió baixar a suya marca.

Participó en os Chuegos Olimpicos de 1908 y 1912 pero no consiguió terminar a preba en garra d'os Chuegos.

Barret treballaba d'electricista en a ciudat de Hounslow 

## Referencias
Thure Johansson

**Thure Johansson**, naixito en 1886 en un puesto desconoixito de Suecia y muerto en 1970, tamién en puesto desconoixito fue un atleta sueco, conoixido como o *sueco vechetarián* especializau en prebas de larga distancia y que consiguió o récord d'o mundo en a preba d'a maratón o 31 d'agosto de 1909 con un tiempo de 2:40:34, feito en a Maratón d'o Velodromo Idrottsparken en una pista cubierta con una cuerda de 368 metros. Tenió o récord mientres casi cuatre anyos dica que Harry Green consiguió baixar a suya zaguera marca feita en 1910.

Tamién cal destacar que en 1909 estió o ganador d'a *[[Kungsbackaloppet]]*, una d'as cursas de fondo mas antigas d'o mundo, fendo parte d'a sección d'atletismo d'o Göteborgs FF, que con a sección d'atletismo de l'Örgryte IS estioron os suyos solos clubs mientres vivió en Suecia. Cuan emigró enta os Estaus Unius compitió por o *Irish American Athletic Club*y en ixe país o suyo manager y entrenador estió Ernie Hjertberg, tamién sueco y anterior campión d'atletismo d'Estaus Unius.
Dejan Lovren

**Dejan Lovren**, naixiu de Zenica (Republica Federal Socialista de Yugoslavia, hue Bosnia y Herzegovina) o 5 de chulio de 1989, ye un futbolista croata que chuga en a posición de esfensa en o Liverpool FC d'a Premier League anglesa y en a selección nacional de Croacia.

## Vinclos externos
Q-pop

O **Q-pop** (pronunciau  en anglés, ye una abreviadura d'as palabras *Qazaq pop*) ye un estilo musical orichinario de Cazaquistán, una rama contemporania d'a musica popular cazaca. Apareixió en l'anyo 2015 en Cazaquistán, fendo-se eco d'o K-pop (pop coreano), con o grupo Ninety One (u **91**, en cazaco **Тоқсан бір**, transcripción: *Toqsan bir*), estando este o primer grupo d'este movimiento. En a musica armenia, tamién destacan artistas como Zhanar Dugalova u grupos como AYUMI y KeshYou u Moonlight. 

## Prencipals interpetes

*A-Studio (А-Студио)
*Aayre (Айгерім Ракиш)
*Abdijappar Alqoja (Әбдіжаппар Әлқожа)
*Aidana Medenova (Айдана Меденова)
*Alba
*Almas Kushkenbayev (Алмас Кiшкенбаев)
*Altynai Zhorabaeva (Алтынай Жорабаева)
*Arnaw (Арнау)
*Aykın Tolepbergen (Айкын Толепберген)
*Aytshı Jawabın (Айтшы жауабын)
*AYUMI (Аюми)
*Aziya (Азия)
*Babek Mamedrzaev (Бабек Мамедрзаев)
*Batyrkhan Shukenov (Батырхан Шукенов)
*Beybit Kurgan (Бейбіт Қорған)
*Beybit Kushkaliev (Бейбіт Кушкалиев)
*Black Dial
*BN
*Crystalz
*Daneliya Tuleshova (Данэлия Тулешова)
*Dimash Kudaibergen (Димаш Құдайберген)
*Dinara Sultan (Динара Сұлтан)
*Dostar (Достар)
*Ernar Aydar (Ернар Айдар)
*Erke Esmahan (Ерке Есмахан)
*FM
*Gauhartas (Гаухартас тобы)
*Galymzhan Moldanazar (Ғалымжан Молданазар; u simplament conoixito Moldanazar)
*Hassak
*Jayrun
*JUZIM (ЖУЗИМ)
*Kamshat Joldibaeva (Кәмшат Жолдыбаева)
*Kayrat Nurtas (Кайрат Нуртас)
*KeshYou (КешYou)
*Kuandyk Rakhym (Куандык Рахым)
*Lashyn
*Luina (Луина)
*Madi Rymbaev
*Madina Sadwaqasova (Мадина Сәдуақасова)
*Madmen
*Moonlight
*Murat Nasyrov (Мурат Насыров)
*Newton (Ньютон)
*Ninety One (Тоқсан бір)
*Nurbolat Abdullin (Нұрболат Абдуллин)
*Qayrat Nurtas (Қайрат Нұртас)
*Son Pascal
*Urker
*Zhanar Dugalova (Жанар Дұғалова)
*Ziruza (Зируза)

## Termin
O termin Q-pop ha estau inventau por os usuarios d'Internet pa disociar as cancions cazacas d'unatra musica pop mundial. Este termin s'usa a sobén pa describir una variedat d'estilos musicals de Cazaquistán, incluyindo o pop, o rock, o rap, o soul y musica de baile. O Q-pop ye reconoixiu activament en tot lo mundo. Actualment, os suyos fans lo ascuitan no nomás dende Cazaquistán sino tamién dende tot o mundo. Por eixemplo: Corea d'o Sud, Taiwán, China, os Estaus Unius, Alemanya, Turquía, etc.

## Se veiga tamién
*Gakku TV, ye una canal adedicada a la musica cazaca.
*Q-Pop Salem, ye una canal web adedicada a la musica cazaca.
*K-pop, subchenero d'o pop de Corea
*J-pop, subchenero d'o pop de Chapón
*C-pop, subchenero d'o pop de China
*V-pop, subchenero d'o pop de Vietnam
*T-pop, subchenero d'o pop de Tailandia
*L-pop, subchenero d'o pop de Laos

## Vinclos externos

* Un canal oficial de Q-POP en YouTube.
* Un canal oficial de Q-POP en YouTube.
Punta d'as Puertas

:*No entivocar-se con a [[punta de las Puertas]] (2.771 m), situada en a valle Verde*.

A **punta d'as Puertas** (en castellano *Punta de las Puertas*) ye un mont pirenenco de 2.001 metros d'altaria. Se troba administrativament en a muga entre os municipios sobrarbencos de Puértolas y Fanlo, chunto a la collata d'as Puertas (1.938 m).

Ye situada en o macizo d'as Sestrals, deseparando a val de Puértolas d'o canyón d'Anyisclo. Ye en a muga d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.

A penya que se troba chustament baixo a cima d'a punta d'as Puertas ye conoixida como **penya d'o Reloch**.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Punta de las Puertas

:*No entivocar-se con a [[punta d'as Puertas]] (2.001 m), situada en a val de Puértolas*.

A **punta de las Puertas** ye un mont pirenenco de 2.771 metros d'altaria. Se troba administrativament en o municipio sobrarbenco de Bielsa, en a valle Verde.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Tozal d'a Fueva

O **tozal d'a Fueva** (en castellano *Tozal de la Fueva*) ye un mont pirenenco de 1.885 metros d'altaria. Se troba administrativament en o municipio sobrarbenco de Puértolas, chunto a o collau de Plana Canal (1.741 m).

Ye situau en a parti mas septentrional d'o macizo d'as Sestrals, deseparando a val de Puértolas d'o canyón d'Anyisclo. Ye en a muga d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Almutazaf

L**'almutazaf** (en castellano *almotacén*) yera una figura d'o reino d'Aragón encargada d'a vichilancia d'os mercaus y yera un cargo electivo con un anyada de duración.

## Etimolochía
A parola *almutazaf* procede d'a parola arabe *al-Musthasib* (lo responsable).

## Descripzión
O almutazaf s'encargaba de controlar os posibles fraus, d'a sanidat d'as birollas vendidas, amás controlaba las transaccions comercials.

Yeran tres dende la regulación de Chaime II. Dende 1418 estioron reducius a dos. Os almutazafs yeran acompanyaus per tres personas clamadas *pesadors d'almutazaf*. I heba un almutazaf dedicau exclusivament a la inspezión d'o cheso y yera denominau *almutazaf de l'alchez*.

## Lista d'almutazaf de Zaragoza

## Referencias
Zabalmedina

O **zabalmedina** u **zalmedina** ye un tipo de machistrato d'Aragón entre las epocas musulmana, medieval cristiana y moderna. Desapareixe chunto a la eliminación d'os Fueros d'Aragón en 1707 per Felipe V de Borbón con os Decretos de Nueva Planta.

O zabalmedina yera tradicionalment trigau por o rei dica que en 1453 Alifonso V acceptó que se trigase cada anyo lo 8 d'aviento seguindo o procedimiento d'insaculación.

## Etimolochía
A parola *zabalmedina* procede d'a parola arabe *Sahib al-medina* que significa chefe d'a ciudat.

## Quefers
As suyas atribucions s'especifican en as ordinacions de Zaragoza, y son:

* Visita d'inspección a la garchola, informando-se d'a causa de cada reu y lo suyo estau.
* Triar un avogau d'oficio pa los pobres. Isto se feba conchuntament a lo capitol y concello.
* Prener churamento pa iste avogau, y seguir os suyos progresos.
* Acazar a los malians.
* Actuar en as queixas contra oficials.
* Executar as órdens de pago.
* Nombrar tutors y curadors.

## Aduyans d'o zabalmedina
Existiba tamién un *lugartenient d'o zabalmedina* que sustituyiba a lo zabalmedina cuan iste yera ausent d'a ciudat. Amás instruyiba las causas civils de cuantía comprendida entre 50 y 200 sueldos.
Amás i heba un *asesor d'o zabalmedina* que yera un letrau asignau pa orientar a lo zabalmedina y a lo suyo lugartenient.
Per unatra parti los vergueros y sayons yeran os achents executivos d'o zabalmedina.

## Lista de zabalmedinas de Zaragoza

## Referencias
Tozal d'o Basón

O **tozal d'o Basón** (en castellano *Tozal de Basones*) ye un mont pirenenco de 2.131 metros d'altaria. Se troba administrativament en o municipio sobrarbenco de Puértolas.

Ye situau entre o canyón d'Anyisclo y os foratars d'Escuaín, en o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Harry Green (atleta)

:*Iste articlo ye sobre un atleta britanico; ta atros usos, se veiga *'Harry Green**.


**Henry Harold Green**, conoixito esportivament como **Harry Green*' y naixito o [[15 de chulio]] de [[1886]] y muerto o [[12 de marzo]] de [[1934]], fue un atleta [[Reino Uniu|britanico]] especializau en prebas larga distancia que tenió o [[Records d'o mundo d'atletismo|récord d'o mundo]] en a preba d'a [[maratón]], conseguito en [[Londres]] o 12 de mayo de 1913 con un tiempo de 2:38:16.2. Tenió o récord mientres 19 diyas dica que o sueco [[Alexis Ahlgren]] consiguió baixar a suya marca.

Compitiendo por o *Herne Hill Harriers* un club amateur de Londres, que encara hue existe, ganó un maratón en [[Sutton]] en o *Boxing Day* de 1908. Un anyo dimpués en a primera edición d'a *Polytechnic Marathon* quedó en tercer lugar en tercer lugar dezaga de [[Henry Barrett]] y [[Fred Lord]], dos d'os millors maratonians d'a epoca. En 1910 o Polytechnic Marathon estió cancelau por a muerte d'o rei [[Eduardo VII d'o Reino Uniu|Eduardo VII]], y en 1911 en a mesma maratón, que principió en o [[Castiello de Windsor]] y terminó en [[Stamford Bridge]], fue gran parte d'a cursa en capeza ganando con mas de cuatre minutos de ventacha a Michael Ryan que terminó segón.

En a suya vita difuera de l'esporte cal destacar que fue treballador en [[Harrods]], y cuan principió a [[I Guerra Mundial]] fue voluntario en l'exercito britanico ta luitar a on fue condecorau con a *Distinguished Conduct Medal* y con a *Médaille militaire'' francesa por a suya destacada participación en a Batalla de Gallipoli. Albandonó o exercito con o grado de capitán y tamién as competicions esportivas, dende entonces tenió un quiosco en West Norwood.

Morió en l'anyo 1934 por pneumonía.

## Referencias
Penya de l'Hombre

:*No entivocar-se con as [[penyas de l'Hombre]] (2.744 m) situadas chunto a os ibons de la Larri*.

A **penya de l'Hombre** ye un mont pirenenco de 1.989 metros d'altaria. Se troba administrativament en o municipio sobrarbenco de Puértolas, en l'extremo mas septentrional de Castiello Mayor (2.014 m).

Ye situada entre as vals Puértolas y d'Escuaín.
Collata Ratón

A **collata Ratón** ye un collau d'os Pireneus situau a una altaria de 1.688 metros.

Comunica os lugars de Bestué, en a val de Puértolas y Escuaín a traviés d'o GR 15. Ye situau entre a penya de l'Hombre y o tozal de Ratón.

## Toponimia
Prene o suyo nombre d'o tozal de Ratón por o pareixiu suyo con iste animal.
Collata d'as Puertas

A **collata d'as Puertas** ye un collau d'os Pireneus situau a una altaria de 1.938 metros.

Comunica as vals de Puértolas y Anyisclo entre a punta d'as Puertas y Sestral Baixa.
Tozal de Ratón

O **tozal de Ratón** (en castellano *Tozal de San Martín*) ye un mont pirenenco de 1.776 metros d'altaria. Se troba administrativament en o municipio sobrarbenco de Puértolas.

Ye situau entre as vals de Puértolas y d'Escuaín, en a muga d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols, a o nord-ueste de Castiello Mayor.

## Toponimia
Se denomina asinas popularment por pareixer dende a val de Puértolas que tien a forma d'un ratón.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Tozal d'a Sant Vicienda

O **tozal d'a Sant Vicienda** (en castellano *Tozal de San Vicenda*) ye un mont pirenenco de 2.092  metros d'altaria. Se troba administrativament en o municipio sobrarbenco de Puértolas.

Ye situau adintro d'as mugas d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Tozal de las Cazcarras

O **tozal de las Cazcarras** ye un mont pirenenco de 1.438 metros d'altaria. Se troba administrativament en o municipio sobrarbenco de Tella-Sin.

Ye situau chunto a la población de Tella.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Pala de Montinier

A **pala de Montinier** u **pala de Portanyús** ye un mont pirenenco de 2.593 metros d'altaria. Se troba administrativament en a muga entre os municipios sobrarbencos de Puértolas y Bielsa.

Ye situada a o sud d'a valle Verde, en a sierra d'as Zucas.

## Toponimia
Deriva d'o latín MONS-MONTIS > *montiniero > montinier. Igual que en atros toponimos d'a zona de Bielsa bi ha una perdua d'a -o final (*Tringonier, Pallaruel, Mener*).

## Referencias

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Punta d'os Cavez

A **punta d'os Cavez** ye un mont pirenenco de 2.483 metros d'altaria. Se troba administrativament en a muga entre os municipios sobrarbencos de Puértolas y Bielsa.

Ye situada en a sierra d'as Zucas, fendo parti d'a muga d'o Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols.

## Notas


## Vinclos externos
*  En Mendikat
Punta Facera

**Punta Facera** puet fer referencia a:

* A **[[Penya Roya (sierra Tendennera)|punta Facera]]** u tamién conoixida como **penya Roya** (2.578 m), **[[montanya|pico]]** situau en a sierra Tendennera, en a muga entre os municipios de Biescas y Oz de Tena.
* A **[[punta Facera (sierra d'as Zucas)|punta Facera]]** (2.521 m), **[[montanya|pico]]** situau en a sierra d'as Zucas, en a muga entre os municipios de Bielsa y Puértolas.
* A **[[punta Facera de Bocalé]]** u tamién conoixida como **Val de Tosas** (2.232 m), **[[montanya|pico]]** pirenenco situau en a muga entre os municipios de Sallent de Galligo (Aragón) y Laruntz (Occitania).
* O **[[pico de Faceras]]** (2.141 m) **[[montanya|pico]]** situau a os piez d'a sierra Tendennera, en o municipio de Pandicosa.
* A **[[punta Facera (sierra de Limes)|punta Facera]]** (2.036 m), **[[montanya|pico]]** situau en a sierra de Limes, en o municipio de Biescas.
Collata d'os Cavetz

A **collata d'os Cavetz** ye un collau d'os Pireneus situau a una altaria de 2.372 metros.

Comunica as vals d'Escuaín y valle Verde. Ye situau entre a punta d'os Cavetz (2.483 m) y o tozal d'o Siso (2.488 m).
Concello de Magallón

O **concello de Magallón** ye l'administración encargada d'o municipio de Magallón (Campo de Borcha, Aragón).

## Casa d'a villa
O concello de Magallón ha teniu cuatro seus a lo largo d'a suya historia:

1- A primera casa d'a villa se trobaba en a "plaza d'o Castiello" que yera en o cobalto de La Molilla, en o nuclio de l'antigo Magallón. Yera un edificio mudéchar de grans dimensions.

2- En o sieglo XVI se tresladó a lo recientment construyiu edificio sito en a carrera d'a Villa, n° 1.

3- En 1986 se tresladó a l'antigo Convento d'os Dominicos en a carrera Convento Dominicos.

4- En 2010 se tresladó a la suya actual seu en a Plaza Espanya (u plaza d'o Mercau) n°21 en un edificio d'o sieglo XVI que perteneixió a la Companyia de Relichiosas de María.

## Lista d'alcaldes
Os alcaldes de Magallón teneban a denominación tradicional aragonesa de "Chusticia" (u tamién "Chusticia d'a villa" u "churato en cap") mientres que los concellers yeran denominaus "churaus". Con os Decretos de Nueva Planta y la castellanización d'as institucions aragonesa lo chusticia pasa a denominar-se *regidor degán* u *alcalde* mientres que los churaus son denominaus *regidores* u *concejales*.

### Alcaldes mientres l'[[Edat Meya]]

### Alcaldes mientres lo [[sieglo XVIII]]

### Alcaldes mientres lo [[sieglo XIX]]

### Alcaldes mientres lo [[sieglo XX]]

### Alcaldes mientres a [[Segunda Republica Espanyola]]

### Alcaldes mientres a [[Dictadura]] [[Francisco Franco|Franquista]]

## Referencias

## Bibliografía
*  *La villa de Magallón. Siglos XII-XX*, Institución Fernando el Católico, 2017, ISBN 978-84-9911-446-0
*  Manuel Gracia Rivas:*Diccionario Biográfico de personas relacionadas con los 24 municipios del antiguo Partido Judicial de Borja. Tomo II*, Centro de Estudios Borjanos, ISBN 84-933153-6-2
Anna Canalias Mestres

**Anna Canalias Mestres** estió una escritora aragonesa de luenga catalana, amás de mayestra y feminista, naixida de Magallón, (Campo de Borcha, Aragón) en 1886 y muerta en Molins de Rei (Baixo Llobregat, Catalunya).

## Biografía
Anna Canalias va a naixer en o lugar aragonés de Magallón encara que va a pasar tota la suya infancia en Molins de Rei.
En 1905 se va a instalar en Barcelona y va a dar clases nocturnas a los obrers dica 1910.
En 1921 se va a tresladar a Palma de Mallorca an va a fundar una asociación feminista. En 1934 va a morir d'una malotía d'o corazón.

## Referencias

## Bibliografía
*  Cabaleiro Manzanedo, Julia (1999). "Un diàleg amb l'escriptura d'Agna Canalias Mestres". L'espai. Molins de Rei: Núm. 2, p. p.&nbsp;83-87.
*  DDAA (1975). Les cinc branques. (Poesia Femenina Catalana). Barcelona: Romero Indústria Gràfica.
*  Peñarrubia, Isabel (2008). Moviment feminista i sufragi a Mallorca (segle XX). Palma: Edicions Documenta Balear.