open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Polje

Un **polje** ye una depresión gran situada en un macizo karstico.

A suya demominación ye presa de luengas eslavas, a on que significa *[[Campo (rural)|campo]]*, ye muito recurrent en a toponimia (por eixemplo en o toponimo *[[Polonia|Polska]]*), y tien a mesma radiz indoeuropea que l'aragonés *plan*, *[[plana]]* y l'anglés *field*. *Polje* se lei en serbocroata /polie/. En aragonés d'as comunidaz aragonesas y castellano gosa coincidir, no siempre, con toponimos en *[[nava]]*, porque a vechetación y uso d'o suelo ye diferent.

Tien forma de val luenga, zarrada, con fondón plan, d'escala kilometrica y contornos irregulars.

As suyas marguins son empinadas y i aflora a roca calsinera. I gosa haber rigachuelos que lo trescruzan y pueden desapareixer de sopetón por un forato que fa de sumidero (*ponor*).

O *polje* puet estar embadinau temporalment, ser una zona paulenca u tener augua siempre, constituindo un lago, si l'augua superficial rebasa a capacidat de desaugüe d'o *ponor*.

O fondón, plan, puet estar cubierto de *[[terra rossa]]*, suelo con archila de descalcificación d'a roca calsinera. Gosan estar por ixo vals muito fértils, y muito diferents d'os terrenos calsinosos d'arredol sobre calsineras masivas.

## Poljes en a Peninsula Iberica
En o Prepireneu bi ha presencia de Poljes en as Sierras Exteriors, por eixemplo en Abeles y Ciano (Sierra de Guara) y en Saganta y Estanya (Ribagorza Baixa).

En o Sistema Iberico bi ha sectors con poljes por tener amplas zonas calsinosas. En os Monts Universals bi n'ha en a zona de Guadalaviar, Villar d'el Cobo, Fridas d'Albarracín y naixedero d'o Tacho, (en un texto d'a sinyoría d'Albarracín de 1278 se menciona una *nava seca* cerca d'o Tacho). A l'este d'a fuesa de Teruel bi n'ha en Torrillas, en Mosqueruela y en Fortanet. Un polje de Torrillas se diz *La Nava*. En Castellot tenemos os poljes *La Hoya del Pinar* y *Llano de Villasecos*, sin salida superficial pero con salida subterrania en a surchencia d'o *Salto de San Juan*.

Un d'os poljes mayors d'a Península Iberica ye o plan de Zafarraya (Granada), en l'interior d'o macizo de Sierra Gorda.

En a Serranía de Ronda destacan por as suyas grans midas os *llanos de Líbar*, entre os municipios de Benaoján, Montejaque, Cortes de la Frontera y Villanueva del Rosario.

En Cabra bi ha un polje en un puesto dito *La nava* dentro de lo Parque Natural de las Sierras Subbeticas
 
En Cantabria son o polje de Matienzo (Ruesga) y o polje que conforma a Val de Liendo en o termin municipal de Liendo, en as desembocaduras de l'Asón y l'Agüera.

## Atros poljes
Talment o polje mes extenso siga *Livanjsko polje* en Bosnia occidental, con 405&nbsp;km².

## Referencias
Wenedyk

O **wenedyk** u **venedico** (pronunciato foneticament como /vɛˈnɛdɪk/) ye una luenga artificial creyata por o lingüísta neerlandés Jan van Steenbergen (1970- ) en 2002. Ye una luenga romance (latín vulgar) basada en luengas eslavas como o polaco, usata como idioma d'a *Republica d'as Dos Coronas* en a ucronía d'Ill Bethisad, seguntes a cual l'Imperio Romano colonizó Polonia.

Ta creyar ista luenga, Steenbergen s'inspiró en o brithenig, o breathanach y o kerno.

## O Pai Nuetro n’o venedico

## Vinclos externos
*  Diccionario de wenedyk.
Brithenig

O **Brithenig** ye una luenga artificial creyata por o neozelandés Andrew Smith en 1996. Ye una luenga romance basada en o galés, usata como idioma d'o *Rheon Kemr* en a ucronía d'Ill Bethisad.

## O Pai Nuestro n’o Brithenig
:Nustr Padr, ke sia i llo gel:
:sia senghid tew nôn:
:gwein tew rheon:
:sia ffaeth tew wolont,
:syrs lla der sig i llo gel.
:Dun nustr pan diwrnal a nu h-eidd;
:e pharddun llo nustr phechad a nu,
:si nu pharddunan llo nustr phechadur.
:E ngheidd rhen di nu in ill temp di drial,
:mai llifr nu di'll mal.
:Per ill rheon, ill cofaeth e lla leir es ill tew,
:per segl e segl. Amen.

## Vinclos externos
* A pachina d'o brithenig
* Ill Bethisad
Naixedero d'o Tacho

O **[[naixedero]] d'o Tacho** ye un puesto d'a Val de l'Alto Tacho en una prolongación u "manga" d'o termin municipal d'Albarracín, pero no guaire luent de Guadalaviar y Fridas y d'o Puerto del Cubiello.

Representa un conchunto de vals con fondón plan que se recullen en una de prencipal, igualment con fondón plan, ixas vals son poljes karsicos capturaus por o rete fluvial d'o Tacho. Como en atros poljes d'o sistema de Navas de Villar del Cobo os fondons de val s'embadinan en epocas de fuertes plevias.

Oficialment y tradicionalment o naixedero d'o Tacho s'ha establiu en un puesto a on bi ha un monumento de fierro dedicau a o *Padre Tajo*, a lo nord-ueste de *Fuente García*. En realidat as auguas d'o Tacho provienen d'os poljes u navas que bi ha mes ta o norte como *[[Nava Seca (Monts Universals)|Nava Seca]]*, que fluyen tanto superficialment como con auguas sotorranas enta ixe puesto.

A vechetación n'ixe puesto ye a pinar con sabina chaparra, pero os fondons d'a val tienen praus y chuncals.
Val de Sant Pedro

**Val de Sant Pedro** (en castellano *San Pedro*) yera una localidat medieval de lo sud de la Comunidat d'Albarracín.

Perteneixeba a la sobrecullida de Teruel en 1446.

Corresponde a parte de lo termin d'Albarracín que muga con la provincia de Cuenca y desaugua enta lo río Cabriuel. Comprende los actuals Sant Pedro, Codonyat y *Molín de Sant Pedro*.

## Refefencias
Láchar

**Láchar** ye un municipio espanyol situau en a provincia de Granada (Andalucía), en a comarca d'a Vega de Granada y partiu chudicial de Santa Fe.

A suya población ye de 2.910 habitants (2007) en una superficie de 13,12 km² con una densidat de población de 221,84 hab/km².

## Cheografía
Láchar ye situau a 568 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 20 km de Granada, a capital d'a suya provincia.

D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Peñuelas.

## Administración
### Alcaldes

## Localidaz achirmanatas
*  Brenna (Lombardía, Italia).

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal.
Sant Marón

**Sant Marón**, estió un monche sirián († 410), abat de Sant Ciro y creyador d'o rito catolico oriental y a ilesia que leban o suyo nombre, o Rito Maronín y a Ilesia Catolica Maronina, a la que perteneixen os integrants d'o grupo etnico (etno-confesional) dito por ixo "maronins".

Estió anacoreta y s'establió en una ermita de l'Amanus occidental, on creyó con bels disciplos o primer puesto d'a Ilesia maronina.

Estió uno d'os primers evanchelizadors d'a rechión de Fenicia, que en ixas envueltas d'o sieglo IV yera mas que mas politeísta. A influencia d'iste gran asceta fació que os suyos disciplos creyaran verdaders enclaus d'evanchelización en o Mont de Liban.

Ye naixito de Siria y estió un eixemplo de sabiduria, chusticia, templanza, castidat y treballo duro. Ye o patrón, protector y inspirador d'a Ilesia Maronina, encara que nunca no tenió a ideya de creyar una ilesia, nomás quereba que iniciar un camín especial dentro d'a Ilesia d'Antioquía. A suya biografía puet estar escrita asínas: fidelidat a Cristo, a la suya Ilesia, esfensa d'o Bispe de Roma y fidelidat a las santas tradicions d'a Ilesia Oriental, fendo una vida d'ermitanyo en una montanya.
Guerra en Osetia d'o Sud de 2008

A **guerra en Osetia d'o Sud de 2008** estió un conflicto armato u guerra entre Cheorchia y a republica separatista pro-rusa de Osetia d'o Sud, que empecipió o 7 d'agosto de 2008. Dimpués os enfrentamientos s'estendilloron ta atras rechions de Cheorchia y a mar Negra, encara que a guerra remató o 16 d'agosto con a redota cheorchiana, con mediación d'a Unión Europea.

Os combates empecipioron cuan o president cheorchiano Mikheíl Saakashvili mandó a lo suyo exercito tornar a prener Osetia d'o Sud, independient *[[de facto]]* dende 1992, pero calificato por Cheorchia como rebel y perteneixient *[[de iure]]* a lo suyo territorio.

## Vinclos externos

## Referencias
Diocesi de Segorb-Albarracín

La **Diocesi de Segorb-Albarracín** u lo **Bispato de Segorb-Albarracín** estió una antiga diocesi que i habió en territorios de lo sud-ueste y interior de las provincias de Castellón y Valencia (Comarcas churras). En la suya existencia y historia han influito muito problemas d'influyencia entre Toledo y Zaragoza, y entre Castiella y Aragón.

Cuan los cristianos aragoneses conquieren Segorb y atros lugars de las Comarcas churras, Inocencio IV dio bula (12 d'abril de 1247) acomandando la churisdición eclesiastica d'ixos territorios a lo bispe d'Albarracín, y o 18 de marzo de 1259 lo Papa Aleixandre IV decretó la unión de las ilesias de Segorb y Albarracín, mantenindo-se esta unión dica que Gregorio XIII en 1577 las torna a deseparar, convertindo-se en diocesis independients de tot la Diocesi de Segorb y la Diocesi d'Albarracín.

## Curiosidaz
Las mugas d'a diocesi de Segorb-Albarracín con la diocesi de Tortosa y en menor mesura con l'archidiocesi de Valencia estioron un d'os factors que determinoron la muga de l'aragonés y lo catalán en lo Reino de Valencia y, con la perdua de l'aragonés, la muga de lo castellano y lo catalán. Esto se vei muito vien en a Sierra d'Espadán.

En l'Alto Palancia en a Edat Meya, os bispes de Segorb, enemigos d'o bispe de Valencia, estimulaban a los aragoneses pa que repoblasen a zona. Os churatos de Segorb feban servir l'aragonés y o catalán en os suyos escritos.

## Bibliografía
*Emili Casanova: *[http://revistas.ucm.es/fll/0212999x/articulos/RFRM0101120213A.PDF La fontera lingüística castellano-catalana en el País Valenciano]*. Revista de Filología Románica Vol 18, (2001) 213-260.
Casa d'Azagra

La **Casa d'Azagra** ye una familia d'orichen navarro que prenió lo control de la Taifa d'Albarracín, a on creyoron una Sinyoría d'Albarracín, independient de Castiella y Aragón dica que s'adhibió a la Corona d'Aragón.

Esta familia encomienza con Don Rodrigo, sinyor d'Alcanadre y lo suyo fillo Pero Ruíz, que estió lo primer Azagra afincato en tierras aragonesas y a qui Alifonso II lo Casto nombro en 1177 sinyor de Daroca.

Ya en 1170 heba preso lo control de la Taifa d'Albarracín, que enantes yera de lo rei Lop de la Taifa de Murcia, fortificó la ciudat y la repobló con navarros y riojanos, creyando la Sinyoría d'Albarracín.

Los sinyors d'Albarracín de la Casa d'Azagra estioron:

* 1. Pero Ruíz d'Azagra (h. 1170-h. 1190)
* 2. Ferrando Ruíz d'Azagra (h. 1190-1200)
* 3. Pero Ferrández d'Azagra (1200-antes de 1254)
* 4. Álbar Pérez d'Azagra (antes de 1254-antes de 1281)
* 5 y 6. Teresa Álvarez d'Azagra y Chuan de Lara "Lo Gordo u Lo Gran" (antes de 1281-1283)

La Casa d'Azagra entroncó con la Casa de Lara. A principios de lo sieglo XIV la Casa que teneba mes tierras en lo territorio de la sinyoría adhibita a la Corona yera la Casa d'Heredia, sobretot las brancas familiars ligatas a Álbar Pérez d'Azagra, como los Ferrández d'Heredia.
Seche d'Albarracín

Lo **[[seche]] d'Albarracín** estió una campanya de Pero lo Gran en 1284, que tenió como consecuencia que los vencedors adhibioron la sinyoría d'Albarracín a lo Reino d'Aragón.

## Antecedents
Dimpués de la muerte de Ferrando de la Cerda, lo fillo mayor d'Alfonso X lo Sabio, confrontatos los partidarios de Sancho y Alfonso de la Cerda, lo sinyor d'Albarracín, Chuan Nunyez de Lara, aduyó a Alfonso facilitando-li l'aduya de lo Reino de Navarra y lo Reino de Francia.

Cuan Pero lo Gran tornó de lo desafiamiento de Bordeus Chuan Nuñez de Lara prebó de fer-lo presonero y entregar-lo a lo rei de Francia y atacó Aragón. En chunio de 1283, Pero lo Gran, que yera en Tarazona emprenió un ataque a Tudela (Navarra) y Trebiño como respuesta de lo seche d'Ull, (Navardún), un ataque navarro a Aragón en lo que s'heban conquiesto y cremato muitas villas.

## La Batalla
Pero lo Gran asechó la villa d'Albarracín, que heba quedato bien esfendita en hibierno de 1284, mientres Chuan Nunyez de Lara se trobaba en Treviño mirando refuerzos navarros pa esfender-se de los aragoneses, que li heban declarato la guerra con enchaquia de la suya tradición l'anyata anterior.

Dende abril dica setiembre de 1284, los asechadors costruyoron lo poblato en l'actual carrera *de los Palacios* pa que los suyos soldatos estasen a cubierto y mes comodos que en tiendas u capanas, ya que heban de pasar-ie l'ibierno, pero no calió porque Chuan Nunyez de Lara se rindió y s'exilió a lo Reino de Francia.
 
## Consecuencias
La sinyoría d'Albarracín se convertió en part de lo Reino d'Aragón.
Desafiamiento de Bordeus

Lo **Desafiamiento de Bordeus** estió un desafiamiento lanzato por Carlos I d'Anchú a lo rei Pero lo Gran d'Aragón en lo que s'heba de fer un torneyo entre caballers de lo reino de Francia y caballers de la Corona d'Aragón en lo que se chugarían los suyos reinos. Este torneyo s'heba de celebrar l'1 de chunio de 1283 en Bordeus, que en ixas envueltas dependeba d'Anglaterra.

En lo contexto de la Conquiesta de Sicilia por part de Pero lo Gran, lo suyo rival Carlos I d'Anchú, una vegata vencito, emplegó la suya influencia con lo Papa Martín IV pa que denunciase a lo rei aragonés por furtar-li lo reino de Sicilia.
 
A part d'este feito Carlos d'Anchú desafió a Pero a celebrar un torneyo en la tierra neutral de Bordeus, alavez en mans d'Anglaterra, de 100 caballers franceses contra 100 caballers de la Corona d'Aragón, en lo que se chugarían los suyos reinos. Dios daría la victoria a lo mes chusto, y castigaría a lo dolento. Pero aceptó lo desafiamiento navegando dica lo Reino de Valencia y desembarcando en Cullera, En Valencia preparó lo suyo paso ta Bordeus. Lo acompanyarían lo valenciano-aragonés Blasco d'Alagón, lo valenciano Conrad Llança, Bernat de Peratallada y Domingo de la Figuera, un mercader de caballos naixito de Zaragoza u Calatayú.

Pero lo Gran se disfrazó de criato y pasó la muga, plegando ta Bordeus on s'idenfiticó debant de las autoridaz locals probando que heba cumplito lo compromís, cosa que no heba feito Carlos I d'Anchú, ya que no s'heba movito de Nápols.

## Curiosidaz
De toz estos feitos, en charra un texto en aragonés medieval, a traducción aragonesa de la Cronica de Bernat Desclot.

Tamién se'n charra en la *[[Cronica de Sant Chuan d'a Penya]]*, capítol XXXVI:
Cheso

**Cheso** puet estar

*Un **[[mineral]]** d'o grupo d'os sulfatos. Se veiga cheso (mineral).
*Una **[[roca sedimentaria]]** evaporitica formata por ixe mineral. Se veiga cheso (roca).
*Un **material de construcción** feito a partir d'o cheso mineral en fornos. Se veiga cheso (material)
*Un **chentilicio** ta un habitant d'a Val d'Echo.
*Una **[[parla (lingüistica)|fabla]] local aragonesa [[aragonés occidental|occidental]]**. Se veiga l'aragonés cheso.
Eliseo Martín Omenat

**Eliseo Martín Omenat**, conoixiu esportivament como **Eliseo Martín**, naixiu de Monzón o 5 de noviembre de 1973 ye un corredor de larga distancia aragonés, especializau en cursas de campo a traviesa y fondo, anque os suyos millors resultaus son en a preba de 3.000 metros obstaclos en a que o suyo millor rechistro ye de 8:09.09. O suyo entrenador estió Fernando García, conoixiu popularment como *Fondi* y o suyo solo equipo estió o Hinaco Monzón.

En 1992 estió campión d'Espanya *junior* en a cursa de 10.000 metros y estió seteno en ixa mesma cursa y categoría en o Mundial de Seúl. En 1994 y 1995 estió campión d'Espanya en 3.000 metros obstaclos de la categoría *promesa* (sub-23 en l'actualidat) y una lesión li pribó de competir en os Chuegos Olimpicos d'Atlanta 1996.

En 1999 estió campión d'Espanya en 3.000 obstaclos. En os Campionatos d'o Mundo de Sevilla de 1999 obtenió o seiseno puesto, y en os Chuegos Olimpicos de Sydney 2000 tornó a repetir ixe mesmo puesto.
 
O 26 de setiembre de 2003 ganó a medalla de bronce en o Campionato Mundial d'Atletismo de París, dimpués de enantar a dos rivals en os zaguers 200 metros. Tamién estió campión d'Espanya de 3.000 metros obstaclos.

O Comité Olímpico Español li atorgó a Medalla Olimpica en reconoiximiento a os suyos meritos esportivos en ixe anyo, y a Federación Espanyola d'Atletismo li nombró Millor Atleta de l'anyo 2003.

## Campionatos internacionals

## Millors rechistros personals
* 1.500 metros lisos - 3:40.96 min (2000).
* 3.000 metros lisos - 7:50.71 min (2003).
* 5.000 metros lisos - 13:47.77 min (2001).
* 10.000 metros lisos - 28:39.11 min (1999).
* 3.000 metros obstaclos - 8:09.09 min (2003).

## Referencias

## Vinclos externos
*  Perfil esportivo en a pachina web d'a IAAF.
Buyolero

Un **buyolero** (u **buyolera** si ye muller) u **palancanero** (u **palancanera** si ye muller) ye a persona que leva y vende augua por as casas d'os lugars y ciudaz.

Un buyolero ye documentato en o fogache de 1495 en Zaragoza. Un buyolero inspiró un cuadro de Diego Velázquez. En os zaguers sieglos os buyoleros han ito desapareixendo por a millora d'as conduccions d'augua, y agora en Espanya ya no bi n'ha. En Marráquex encara bi n'ha pero mes como personaches de caracter costumbrista y d'intrés turistico, que como suministradors d'augua, ya que por bellas monedas se deixan fotografiar.

## Notas


## Referencias
Fematero

Un **fematero** (u **fematera** si ye muller) yera una persona encargada de replegar o fiemo que deixaban os animals que pasaban por as carreras d'os lugars u ciudaz y vender-lis-ne a los agricultors pa que lo fesen servir d'abono ta os suyos campos.

A fins d'o sieglo XIX un celebre candador de jota zaragozano yera conoixito como *El Fematero*. Actualment ye un oficio desapareixito, encara que en Alcanyiz i heba un fematero activo en a decada de 1950.

## Se veiga tamién
*Fiemo
*Calcinero
**Calsina
*Meseguero

## Referencias
Pero Ferrández d'Azagra

**Pero Ferrández d'Azagra** estió lo tercer sinyor d'Albarracín (1196-1246) y dimpués de la Batalla de Muriel lo gobernador nombrato por lo Papato pa los territorios de la Corona d'Aragón a lo Sud de l'Ebro, y Mayordombre Mayor de lo Reino cuan Chaime I prene lo cargo de rei. Estió qui dio fuero a Albarracín.

## Corz de Leida de 1214
Apareixe nombrau en as actas d'as Corz de Leida de 1214 entre os caballers aragoneses que heban churau fidelidat a o rei:





## Referencias

## Vinclos externos
*www.turismoalbarracin.com
Pero Ruiz d'Azagra

**Pero Ruiz d'Azagra** estió lo primer sinyor d'Albarracín.

En 1170 prenió lo control de la Taifa d'Albarracín, que enantes yera de lo rei Lop de la Taifa de Murcia. Las circumstancias de como prenió lo control son encara escuras, bi ha una teoría que diz que yera aliato de lo rei Lop y este li'n cedió y atra teoría que diz que la sinyoría estió una conquiesta navarra conchunta con la conquiesta aragonesa de zonas de Teruel.

Fortificó la ciudat y repobló l'antiga taifa con navarros y riojanos, creyando la sinyoría d'Albarracín.

Alifonso II lo Casto prebó de fer pactos politicos con éll y lo nombro en 1177 sinyor de Daroca.
Calsinero

Un **calsinero** (u **calsinera** si ye muller) ye una persona encargada d'obtener calso calentando calsinera a altas temperaturas en fornos especials ditos calsinars.

En Espanya ya no bi n'ha, pero queda chent viella que estioron calsiners de chóvens. En Espanya encara se pueden trobar antigos fornos de calso en cuasi toz os lugars con terreno calsinoso. Eugenio Monesma filmó a un calsinero d'Agüero que fació una demostración d'o suyo antigo oficio, dimpués de bellas decadas sin exercer.

En os anyos 1980 encara i heba calsiners activos en Marruecos.

## Notas


## Referencias
Idioma malayo

O **malayo** (*Bahasa Melayu*, en malayo) ye una luenga austronesia charrada en a península de Malaca, en Filipinas, o sud de Tailandia, Singapur y una miqueta en Sumatra.

O malayo ye orichinario de zonas d'o centro y este de Sumatra, (a on que yeran as ciudaz de Malayu y de Srivichaya, habitadas por os malayos). Srivichaya estió o centro d'una veritable talasocracia, o que fizo que a luenga malaya esdevenís una *[[lingua franca]]* de relacions comercials y de relacions interetnicas en a zona entre a Peninsula de Malaca y Indonesia y s'ixemenás muito. O malayo ye oficial en Malaisia, Brunei y Singapur y en Indonesia con o nombre d'indonesio, una variedat estandardizada propia d'este estau.

## Lexicolochía d'o malayo
O malayo tien ampres d'atras luengas como o sanscrito, l'arabe, o portugués y l'anglés.

* Bahasa - Luenga (d'o sanscrito)
* Buku - Libro (de l'anglés, *book*)
* Duina - Mundo (de l'arabe, *Dunya*)
* Komputer - Computadera (de l'anglés, *computer*)
* Sains - Ciencia (de l'anglés, *Science*)
* Lampu  - Lampa (de l'anglés, *lamp*) 
* Bola   - Pilota (de l'anglés, *ball*)
* Minda  - Esmo (de l'anglés, *mind*)
* Cek    - Cheque (de l'anglés, *cheque*)
* Bas    - Autobús (de l'anglés, *bus*)
* Teksi  - Tasis (de l'anglés, *tasis*)

### Lusismos en malayo

L'antiga presencia colonial d'os portugueses en a "Malaca portuguesa" trayó lusismos:
* Gereja - ilesia|Iglesia (d'o portugués, *Gereja*)
* Keju - Queso (d'o portugués, *Queijo*)
* Limau - Limón (d'o portugués, *Limão*)

A la vegada, muitas parolas malayas arriboron a las luengas occidentals como o francés a traviés d'o portugués: *achards*, *calambac*, *jambose*, *jonque*, *mandarin*, *mangoustan*, *prao*, *sagou*, etcetera.

Se suposa que a denominación d'o primate *[[Pongo]]* en anglés (*orangutan*) ha estau transmesa dende o malayo por o portugués por no haber-ie *h* y por o cambio *n* > *-ng*.

## Referencias

## Bibliografía
* Adolphe Hatzfeld et al.: *Dictionnaire général (1890-1900). Traité de la formation de la langue*. Paris, Delagrave, 1890.

## Vinclos externos
*  Aquí charran d'o malayo 
*  Información d'o Malayo
Pueyo de Fanyanars

**Pueyo de Fanyanars** (*Pueyo de Fañanás* en castellano) ye un lugar d'o municipio de Alcalá d'o Bispe, situato en a provincia de Uesca.
Benzina

:*Iste articlo ye sobre un combustible de motors; ta lo relato curto de Chusé Raúl Usón, se veiga *'Benzina**''.

A **benzina**, **benchina** (d'o [[latín]] [[Edat Meya|medieval]] ''benzoe''), **sensa** (d'o [[idioma francés|francés]] ''essence'') u **gasolina*' (de l'[[idioma anglés|anglés]] *gasoline'') ye una mezcla d'hidrocarburos derivata d'o petrolio que s'emplega como combustible en motors de combustión interna. Recibe o suyo nombre por l'incheniero alemán Carl Benz.

A suya densidat ye 720 g/l (un 15% menos que o gasoil, que tien 850 g/l). Un litro de benzina tiene una enerchía de 34,78 megachulios, alto u baixo un 10% menos que o gasoil, que poseye una enerchía de 38,65 megachulios por litro de carburant. Sin dembargo, en termins de masa, a benzina tien una enerchía de 48,31 MJ/Kg frent a los 45,57 MJ/Kg d'o gasoil.

## Notas


## Referencias
Lacertals

**Lacertals** (*Loscertales* en espanyol) ye un lugar aragonés d'o municipio de Loporzano, situato en a provincia de Uesca y comarca d'a Plana de Uesca.

A suya población ye de 4 habitants (2009).

## Cheografía
O lugar de Lacertals se troba situato a 610 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Toponimia
Ye documentato en textos medievals latinos con elementos romances como *Lacertals*.

O toponimo s'interpreta como "puesto con abundancia de fardachos" (*Lacerta* en latín).

## Referencias
Cherluco

**Cherluco** (en castellano *Chibluco*) ye un lugar aragonés d'o concello municipal de Loporzano, situato en a provincia de Uesca y comarca d'a Plana de Uesca.

A suya población yera de 45 habitants en o 2009.

## Toponimia
Bi ha una hipotesi que lo relaciona con a palabra aragonesa *[[luco]]*, que provién d'o latín *Lucus* y a composición aragonesa *Xavierre* d'orichen basco *Etxea*+*Berri*, d'a mesma forma que *[[Xabierrelatre]]*, *[[Xabierregai]]*, *[[Xabierremartés]]* y *[[Exarberpequera]]*.

## Casas
Os nombres d'as casas de Cherluco son:

*Aguilón*, *Albás*, *Banzo*, *Benedé*, *Blasco*, *Calvo*, *Cored*, *El Cura*, *Herrería*, *Horno*, *La Iglesia*, *Juan Antonio*, *Lino*, *Lorencico*, *La Maestra*, *Matías*, *Sarvisé* y *Urriens*.

## Cheografía
O lugar de Cherluco se troba situato a 581 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Referencia
Sant Chulián de Banzo

**Sant Chulián de Banzo** (*San Julián de Banzo* en castellano) ye un lugar d'o concello municipal de Loporzano, situau en a provincia de Uesca.

## Casas
Os nombres d'as casas de Sant Chulián de Banzo son:

*Abadía*, *Aguilón*, *Avío*, *Banzo*, *Buesa*, *Carilla*, *Catalina*, *Curro*, *La Escuela*, *Fuertes*, *Gaspar*, *Gillué*, *O Guardia*, *Herrería*, *El Herrero*, *Inocencio*, *Lasierra*, *López*, *Marcantonio*, *Marco*, *Martín*, *Matidero*, *Tejedor*, *Lino*, *Pelaire*, *Peña*, *Poga*, *Secorún* y *Úrbez*.

## Referencias
Almunia d'o Romeral

:*Este articlo ye sobre *'Almunia**, un [[lugar]] d'o municipio de [[Loporzano]] en a provincia d'[[provincia de Uesca|Uesca]]. Ta d'atros usos de **Almunia**, veyer [[Almunia (desambigación)]].''


**Almunia d'o Romeral*' (*La Almunia del Romeral* en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[concello municipal]] de [[Loporzano]], situau en a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]] y [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Plana de Uesca]]. Perteneixe a lo [[Partius chudicials d'Aragón|partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Uesca|Uesca]].

A suya [[Población humana|población]] ye de 44 habitants ([[2009]]).

== Cheografía ==
O lugar de l'Almunia d'o Romeral se troba situau a 630 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre lo [[livel d'a mar]].

== Toponimia ==
En [[aragonés medieval]] *Almunia* u *Almunya* significa *finca rustica con huerto*, y provién de l'[[Idioma arabe|arabe]] *Al Mounya*.

[[Antonio Ubieto Arteta]] documenta l'apelativo *del Romeral* dende [[1646]], seguntes él enantes yera simplament *La Almunia'', como se troba en o fogache de 1495.
Ayera

**Ayera** ye un lugar aragonés d'o concello municipal de Loporzano, situato en a comarca d'a Plana de Uesca y provincia de Uesca.

## Cheografía
O lugar d'Ayera se troba situato a 587 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Referencias
Villanueva Club de Fútbol

O **Villanueva Club de Fútbol** ye un club de fútbol aragonés, d'a localidat de Villanueva de Galligo en a Provincia de Zaragoza. Establito en 1974, chuga actualment en a Rechional Preferent d'Aragón.

## Equipación
***Primera equipación**: Camiseta azulgrana, pantalons azuls y calzas azulgranas.
***Segunda equipación**: Camiseta, pantalons y calzas blancos.

## Chugadors
:*Categoría prencipal:* Futbolistas d'o Villanueva CF

## Temporadas

* **Temporadas en [[Tercera División]]**: 19.

## Títols
### Títols rechionals
;Zaguers títols rechionals
***Campión d'a [[Rechional Preferent]] (2)**: 2003/04 (Grupo I), 2017/18 (Grupo I).

## Vinclos externos
* Datos d'o club en a web d'a Federación Aragonesa de Fútbol
Unión Deportiva Fraga

A **Unión Deportiva Fraga** (en aragonés *Unión Esportiva Fraga*, en catalán *Unió Esportiva Fraga*) ye un club de fútbol espanyol, d'a ciudat de Fraga en a provincia de Uesca. Establiu en 1947, chuga actualment en a Rechional Preferent d'Aragón.

## Estadio
O club chuga os suyos partius en o estadio de *La Estacada*, que ye de céspet natural.

## Equipación
* **Primera equipación**: Camiseta roya, pantalons azuls escuros y calzas royas.
* **Segunda equipación**: Camiseta azul, pantalons blancos y calzas azuls.

## Chugadors
:*Categoría prencipal:* Futbolistas d'a UD Fraga

## Temporadas

* **Temporadas en [[Segunda División B]]**: 4.
* **Temporadas en [[Tercera División d'Espanya (fútbol)|Tercera División]]**: 27.

## Records d'o club
* **Millor posición en a liga** (en Segunda División B): 10eno (temporada 1987/88).
* **Pior posición en a liga** (en Segunda División B): 18eno (temporada 1989/90).

## Títols
* **Campión d'a [[Tercera División d'Espanya (fútbol)|Tercera División]] (4)**: 1990/91 (Grupo XVI), 1999/00 (Grupo XVI), 2001/02 (Grupo XVI), 2002/03 (Grupo XVI).
* Subcampión d'a Tercera División (1): 1997/98 (Grupo XVI).

## Vinclos externos
*  Pachina web d'a UD Fraga.
*  Facebook d'a UD Fraga.
*  Twitter d'a UD Fraga.
*  Pachina web d'a Escuela d'o Fútbol de Fraga.
*  Datos d'o club en a web d'a Federación Aragonesa de Fútbol.
Tercera División d'Espanya - Grupo XVII (2007/08)

La **temporada d'a [[Tercera división espanyola]] 2007/08 (grupo 17)** de fútbol prencipió lo 25 d'agosto de 2007 y remató lo domingo 18 de mayo de 2008.

## Clasificación

**Pts** = Puntos; **Ch** = Partius Chugaus; **G** = Partius Ganaus; **E** = Partius Empataus; **P** = Partius Perdius; **GF** = Gols Anotaus; **GC** = Gols Recibius

## Goliadors

## Veyer tamién
*Temporadas d'o grupo aragonés d'a Tercera División d'Espanya (fútbol)
*Organización d'o fútbol en Aragón
Club Deportivo Sariñena

O **Club deportivo Sariñena** (en aragonés *Club Esportivo Sarinyena*) ye un club de fútbol espanyol, d'a localidat de Sarinyena en a provincia de Uesca. Establito en 1945 baixo lo nombre de *Club Deportivo Sariñena Educación y Descanso*, actualment chuga en a Rechional Preferent d'Aragón.

## Estadio
O club chuga os suyos partidos en o campo de fútbol de *El Carmen*, devantato en o anyo 1950 y con capacidat ta 4.000 espectadors. Anteriorment o campo yera lo de *Los Jinjoleros* dende a fundación d'o club en 1945, y durant as siguients cinco anyadas.

## Equipación
***Primera equipación**: Camiseta blanca, pantalons azuls y calzas blancas.
***Segunda equipación**: Camiseta narancha, pantalons naranchas y calzas naranchas.

## Chugadors
:*Categoría prencipal:* Futbolistas d'o CD Sariñena

Chugadors con renonmbre en o país como o posterior entrenador d'o Real Zaragoza d'a Recopa Víctor Fernández, y altros como o internacional con a Selección de fútbol d'Aragón como Javi Suárez, chugadors d'a cantera d'o Real Zaragoza como Jorge Zaparaín o Vicente Pascual, y uescanos como Jorge Larrosa, Joaquín Ponsa o Jorge Benedí son bels d'os recients futbolistas que han chugau con o club monegrín.

## Entrenadors
:*Categoría prencipal:* Entrenadors d'o CD Sariñena

Recientement han estau entrenadors d'o Sariñena exzaragocistas como Manolo Villanova o Raúl Valbuena. Antimás de Emilio Larraz, o Álex Monserrate, tamién entrenadors que estioron en a Ciudat Esportiva d'o Real Zaragoza entrenando ta lo filial, o Deportivo Aragón.

## Temporadas

## Records d'o club
* **Millor posición en a liga** (en Segunda División B): 20eno (temporada 2013/14).
* **Pior posición en a liga** (en Segunda División B): 20eno (temporada 2013/14).
* **Mayor goleyada consiguida** (en Segunda División B):
** **En casa**: CD Sariñena 2-0 Peña Sport (temporada 2013/14).
** **Difuera**: Atlético de Madrid "B" 1-2 CD Sariñena (temporada 2013/14).
* **Mayor goleyada encaxada** (en Segunda División B):
** **En casa**: CD Sariñena 0-4 CD Leganés (temporada 2013/14).
** **Difuera**: Real Madrid "C" 6-0 CD Sariñena (temporada 2013/14).

## Títols
### Títols nacionals
* **Campión d'a [[Tercera División]] (1)**: 2012/13  (Grupo XVII).
* Subcampión d'a Tercera División (2):  1988/89 (Grupo XVI), 2011/12 (Grupo XVII).

## Vinclos externos
;Oficials
* Twitter d'o CD Sariñena
* Facebook d'o CD Sariñena
;Altros
* Datos d'o club en a web d'a Federación Aragonesa de Fútbol
* C. D. Sariñena en LaFutbolteca.com
* C. D. Sariñena en BDFutbol
Alió

**Alió** ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, comarca d'Alto Campo y partiu chudicial de Valls.

A suya población ye de  habitants, en una superficie de 7,25&nbsp;km² con una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
Alió ye situato a 263 metros d'altaria sobre o ran d'o mar.

## Historia
A ilesia d'Alió ye citata en un documento de 1154, y en 1165 o castiello d'Alió. O lugar fue repoblato en 1175.

## Economía
A gran parti d'o territorio ye adedicato a l'agricultura prencipalment cultivo de secano, tamién cal destacar l'avicultura.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: Ministerio d'o Interior.


### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Sant Bertolomeu, d'estilo barroco y neoclasico, consagrata en 1769 y adedicata a Sant Bertolomeu.
* Nuclio urbán medieval.
* Edificio d'a Cooperativa Agricola, d'estilo modernista.

## Vinclos externos

* Pachina web municipal.
* Información en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.
* Información en a pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.

## Referencias
Bràfim

**Bràfim** ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, comarca d'Alto Campo y partiu chudicial de Valls. A suya población ye de  habitants, en una superficie de 6,42&nbsp;km² con una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
Bràfim ye situato a 236 metros d'altaria sobre o ran d'o mar y a una distancia de 10 km de Valls, a capital d'a comarca d'Alto Campo, 22&nbsp;km de Tarragona, a capital d'a suya provincia y 98&nbsp;km de Barcelona, a capital d'a comunidat autonoma de Catalunya.

### Mugas
O suyo termin municipal muga a l'este con Montferri, a lo norte con Vila-rodona y Alió, a l'ueste con Puigpelat y a lo sud con Vilabella. O suyo termin municipal ye trescruzato por o río Gaià.

## Toponimia
Bi ha dos teorías sobre l'orichen d'o nombre d'o lugar. Seguntes a primera, ye d'orichen arabe, y provién d'a palabra *Ibrahim* (o lugar ye citato en o sieglo X como *Abrahim*), y ye asinas d'orichen patronimico.

Seguntes d'atros historiadors, ye d'orichen chudieu, encara que d'o mesmo nombre *Ibrahim*.

## Historia
Anque estió poblato en epoca romana, a primera cita dimpués d'a suya reconquiesta por os cristianos y en 1159, cuan o bispe de Barcelona Guillén de Torroja (d'a familia Torroja) atorgó carta de repoblación.

## Economía
L'economía de Bràfim ye prencipalment agraria a on destacan l'agricultura con cultius de vinya y olivera y a ganadería con a cria de bestiar (ovín y porcino).

Bi ha tamién industria, prencipalment alimentaria, y d'o sector vitivinicola.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: Ministerio d'o Interior.


### Alcaldes

## Molimentos
* Ermita de Loreto, citata en o sieglo XII, anque l'edificio actual ye d'o sieglo XX.
* Ilesia parroquial de Sant Chaime, d'o sieglo XVII, construita en un estilo de transición entre l'estilo gotico y l'estilo barroco.
* Casa d'a Villa, construita en 1929 por l'arquitecto Cèsar Martinell en estilo modernista.

## Localidaz achirmanadas
* Prayssac &nbsp;(Francia).

## Se veiga tamién
* Baixadero de Nulles-Bràfim.

## Vinclos externos
*  Pachina web municipal.
*  Informazió en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.
*  Información en a pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.

## Referencias
GR 15

O **GR 15** conoixito tamién como **Sendero Prepirenenco** ye un sendero de gran recorrito d'Aragón. O sendero recorre os Pireneus aragoneses d'este ta ueste, salindo-ne d'a localidat leidana de Pont de Suert y plegando ta Acumuer.

Os recorrito pasa por as localidaz de:

Lo Pont de Suert - Bonansa (GR 18) - Borda Arinyo (GR 18) - Espés de Baix - Abella - Sant Feliu de Veri - Pusocuartal (PR-HU 50) - Gabás (PR-HU 50) - Seira - Barbaruens - Colladeta l'Ibón - Saraviello (PR-HU 38) - La Infortunada (GR 19) - Tella (GR 19, PR-HU 39) - Estaroniello - Escuaín - Bestué - Sant Urbez (Anyisclo) - Sercué - Nerín - Buisán - Fanlo (PR-HU 42) - Saruiset - Broto - Oto - Yosa - Otal (PR-HU 3) - Yesero (PR-HU 2) - Gabín - Biescas (GR 16, PR-HU 78) - Yosa de Sobremont (PR-HU 10) - Aso de Sobremont - Acumuer (PR-HU 1, PR-HU 25).

*Variant GR 15.1: Sant Úrbez - Vio - Buerba - Buisán.
*Variant GR 15.2: Broto - Torla - cruce GR 11.

## Vinclos externos
*  Información en a FAM
GR 11

O **GR 11** conoixito tamién como **Sendero Pirenenco** ye un sendero de gran recorrito que recorre os Pireneus por a suya versant sud, dende a Cantabrica dica a Mediterrania.

Encara que no s'ha de puyar denguna gran montanya, o suyo recorrito s'ha de calificar como d'alta montanya ya que bi ha a-saber-los trampos que tienen mas de 2.000 m d'altaria.

## Trampo aragonés
Zuriza - Refuchio de Tacheras - Cuello de Petraficha - Refuchio de la Mina - Aguatuerta - Paso d'Escalé - Ibón d'Estaners - Candanchú - Canal Roya - Refuchio de Lacuars - Ibons d'Anayet - O Fornigal - Sallent de Galligo - A Sarra - Respomuso - Cuello de Tebarrai - Cuello d'os Picos d'o Infierno - Entibo baixo de Vachimanya - Banyos de Pandicosa - Ibón de Brazato - Cuello de Brazato - Río Ara - Refuchio d'Ordiso - Sant Nicolau de Buixaruelo - Puent d'os Navarros - val Ordesa - Circo de Soaso - Refuchio de Góriz - Collata Arrablo - Fuent Blanca - Collata Anyisclo - Circo de Pineta - La Larri - Pietramula - Río Real - Chisagüés – Parzán - C.E. d'Ordiceto - Paso d'os Caballos - Bordas de Licier - Es Plans - Refuchio de Viadors - Auguas Cruces - Puerto de Chistau - Refuchio d'Estós - Santa Ana - Puent de Sant Chaime - Plan de Senarta - Refuchio de Puent de Coronas - Collada de Vallhibierna - Colladeta de Riu Bueno - Estanyos d'Angllós - Puent d'Ixalenques

## Vinclos externos
*  Información en a FAM d'o trampo aragonés
Río de Cantaviella

Lo **río de Cantaviella** (*río de Cantavieja* en castellano, *riu Cantavella* en catalán) ye un afluent de lo río Alcherez por la marguin ezquierda.

Localidaz por a on pasa, por lo menos por o suyo termin municipal son: Cantaviella, Mirambel, La Mata, La Todoliella y Forcallo.

Leva augua en la santmigalada, por las plevias de septiembre y octubre, y en hibierno y primavera por la nieu y la plevia. En verano gosa estar seco.

Un afluent suyo por la suya marguin ezquierda ye l'arrigacho de Castiel de Tormos, barranco los Tormos u río Tormos.

## Hidronimia
L'hidronimo *río de Cantaviella* apareixe latinizau en la Carta de población de Mirambel de 1243:

Se puede leyer en textos escritos en aragonés como en lo mollonamientos de partidas de mont de La Cuba (1493):

## Referencias
Cabra del Camp

**Cabra del Camp** (*Cabra del Camp* en catalán y oficialment; *Cabra del Campo* en castellano) ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, comarca d'Alto Campo y partiu chudicial de Valls. A suya población ye de  habitants, en una superficie de 26,95 km² con una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
Cabra del Camp ye situato a 493 metros d'altaria sobre o ran d'o mar. D'o suyo termin municipal fan parte as localidaz de Can Rui y as urbanizacions de *El Mas del Plata* y *Miralcamp Residencial*.

### Mugas
O suyo termin municipal muga a lo nord-este con El Pont d'Armentera; a lo sud con El Pla de Santa Maria y Figuerola del Camp; y a lo nord-ueste con Barberà de la Conca y Sarral, ya en a comarca d'a Cuenca de Barberán.

## Historia
En 980 ye citato un castiello, o castiello de Cabra, en una cesión de Borrell II de Barcelona, pero iste castiello fue destruito por os musulmans en os suyos ataques de fins d'o sieglo X (en epoca d'Almanzor). A villa estió un bastión d'o condau de Barcelona en a reconquiesta d'o sud de Catalunya.

En o sieglo XI o termin de Cabra del Camp fue adquirito por o monesterio de San Martino d'Albenga, emplazato en a ciudat italiana de Chenova.

En 1194 o lugar fue repoblato por orden d'Alifonso II, rei d'Aragón, que trasladó a población ta o suyo emplazamiento actual. A localidat abió una muralla, hue desapareixita.

## Economía
L'economía de Cabra del Camp ye presidita por l'agricultura de secano: cerials, olivera, vinya y almendrera. La mitad d'o suyo termin municipal ye sin cultivar, por a suya composición montanyosa.

Bi ha tamién ganadería y avicultura, con perdices y tocins.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: ''MUNICAT'', en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.


### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia parroquial de Santa María, d'estilo barroco, d'o sieglo XVIII, construita dencima d'a primitiva ilesia romanica.
* Cooperativa Agricola, un edificio modernista de 1919, obra de l'arquitecto Cèsar Martinell.

## Vinclos externos
* Pachina web municipal.
* Información en a pachina web d'a 'Generalitat de Catalunya''.
*Información en a pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.

## Referencias
Figuerola del Camp

**Figuerola del Camp** ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, comarca d'Alto Campo y partiu chudicial de Valls.

A suya población ye de  habitants, en una superficie de 22,70 km² con una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
Figuerola del Camp ye situato a 474 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a 11&nbsp;km de Valls, a capital d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial, a 33&nbsp;km de Tarragona, a capital d'a suya provincia y a 108&nbsp;km de Barcelona, a capital de Catalunya.

O suyo termin municipal muga a lo nord-este con Cabra del Camp; a lo sud con El Pla de Santa Maria y Valls; y a lo norte con Barberà de la Conca y Montblanc. D'o termin municipal de Figuerola del Camp fa parte a localidat de Miramar, hue despoblau.

## Historia
A primera cita documentata d'o lugar ye en 980, en o mesmo documento en que ye citato o castiello de Cabra del Camp. Sindembargo, a carta de población d'o lugar ye de 1198.

En 1271 ye documentato un castiello, hue desapareixito.

En os sieglos XII y XIII, Figuerola fació parte d'o termin d'o castiello de Prenafeta. En 1271 fue cedita por Bernard de Puigverd a lo monesterio de Poblet, chunto con Prenafeta y Figuerola, dica la desamortización de Mendizábal en 1835.

## Economía
A economía d'o lugar ye basata en l'agricultura de secano: vinya, cerials y abellanera, en especial dimpués d'a filoxera a fins d'o sieglo XIX. Bi ha tamién ganadería porcina.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: ''MUNICAT'', en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.


### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia parroquial de Sant Chaime de Figuerola, d'estilo barroco de finals d'o sieglo XVIII, construita dencima d'una ilesia anterior d'o sieglo XII d'estilo romanico.
* Ilesia de Sant Mateu en Figuerola, d'estilo romanico.
* Torre de Mixarda, d'orichen musulmán, fortificata o sieglo XV y declarata Bien d'Intrés Cultural en 1985.

## Vinclos externos
* Pachina web municipal.
* Información en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.
* Información en a pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.

## Referencias
Els Garidells

**Els Garidells** (*Els Garidells* en catalán y oficialment; *Garidells* en castellano) ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, comarca d'Alto Campo y partiu chudicial de Valls. A suya población ye de , en una superficie de 3,07 km² con una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
Els Garidells ye situato a 132 metros d'altaria sobre o ran d'o mar, a 10 km de distancia de Valls, a capital d'a suya comarca y partiu chudicial, a 10&nbsp;km de Tarragona, a capital d'a suya provincia, y a 106&nbsp;km de Barcelona, a capital de Catalunya.

D'o suyo termin municipal fa parte a urbanización de *Malacuca*.

## Historia
O lugar ye citato en 1174 pot a cesión que en fació Guillén de Claramunt a os suyos chirmans Arnau y Berenguer, alzando bels dreitos, que dimpués d'a suya muerte, en 1229, pasoron a mans d'o monesterio de Poblet.

En 1391, o rei Chuan I d'Aragón vendió los suyos dreitos sobre o lugar a o bispato de Tarragona.

En 1582 o castiello fue adquirito por o monesterio de Poblet, dica la desamortización de Mendizábal en 1835.

## Economía
A economía d'Els Garidells ye basata en l'agricultura de secano y l'avicultura, con vinya, cerials, almendrera, garrofera, olivera y abellanera.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: ''MUNICAT'', en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.


### Alcaldes

## Molimentos
* Castiello d'Els Garidells, d'o sieglo XII, declarato Bien d'Intrés Cultural en 1985
* Ilesia parroquial de Sant Chaime, d'estilo renaixentista, anque d'o sieglo XIX.

## Vinclos externos
* Pachina web municipal.
* Información en a pachina web d'a ''Generalitat de Catalunya''.
* Información en a pachina web de l'''Institut d'Estadística de Catalunya''.

## Referencias
Autopista Basco-Aragonesa

L**'AP-68** u **Autopista Basco-Aragonesa** (en basco *Eusko-Aragoiar Autobidea*) ye una autopista espanyola que prencipia en o enlace 22 de l'AP-8 (E-70) y remata en o enlace 318 de l'Autovía A-2 (E-90) (Autovía d'o nord-este). Ista autopista se construyió entre 1974 y 1979 y d'antis mas se deciba **A-68**. Tien una longaria de 295&nbsp;km.

A empresa concesionaria de l'autopista ye ** AVASA** ("Autopista Basco-Aragonesa").

## Trampos





## Surtidas AP-68




## Referencias
Río Alcherez

Lo **río Alcherez** (*riu Bergantes* en catalán, *río Bergantes* en castellano) ye un afluent de lo río Guadalop que naixe en los Puertos a 12,5&nbsp;km a lo sud-sud-este de Moriella.

Con uns 60&nbsp;km lo suyo curso no ye guaire largo, la suya cuenca ye redueita, pero tien prou cabal en hibierno, por la mayor pluviosidat en las arias de cabecera, con laderas orientatas enta lo norte, en pacos con menor evaporación. L'Alcherez s'une a lo río de Cantaviella y lo río Caldes formando un trident cheografico que da nombre a lo lugar que en ye mes cerca (Lo Forcallo).

Atras localidaz por a on pasa l'Alcherez son Moriella (1&nbsp;km a lo norte de lo río), Palanques, Zurita, Auguaviva y Lo Mas de las Matas, a on que se reculle en lo Guadalop. Las auguas de l'Alcherez y Guadalop conchuntament s'entiban en lo entibo de Calanda.

## Toponimia
Antes de lo sieglo XVIII s'escribiba siempre río Alcherez los textos de la zona de Lo Mas de las Matas.

## Fauna
Encara que lo suyo curso ye irregular bi ha presencia d'especies no guaire comuns en la zona como loiras y cangrillos. Ye de destacar a presencia de *[[Pleurodeles waltl]]*, l'urodelo mes gran d'Europa y sin nombre en aragonés (en catalán ye *ofegabous* u *gandària*, en castellano *gallipato*).
GR 17

O **GR 17** conoixito tamién como **Sendero Mariano** ye un sendero de gran recorrito d'Aragón. Actualment o sendero recorre 18&nbsp;km entre Balbastro y Torrociudat, encara que en o futuro se quiere enamplar ta o sud dica Zaragoza y ta o norte dica Lorda, dos importants centros de pelegrinache marián.

Os recorrito pasa por as localidaz de:

Balbastro - Costeán - Lo Grau - Torrociudat.

Tamién bi ha atro chicot tramo sinyalato en os Monegros entre a Cartuixa de Ntra Sra de las Fuents y Sant Crapasio.

## Vinclos externos
*  Información d'a parti aragonesa en a FAM
La Masó

**La Masó** (*La Masó* en catalán y oficialment, *Masó* en castellano) ye un municipio catalán situato en a provincia de Tarragona, comarca d'Alto Campo y partiu chudicial de Valls.

A suya población ye de  habitants, en una superficie de 3,56 km² con una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
La Masó ye situato a 115 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a 8 km de distancia de Valls, a capital d'a comarca de l'Alto Campo; a 17&nbsp;km de Tarragona, a capital d'a suya provincia y a 111&nbsp;km de Barcelona, a capital de Catalunya.

### Mugas
O suyo termin municipal muga a l'este con Vallmoll; a o nord-este con Valls; a o nord-ueste con El Milà; a l'ueste con Alcover y a lo sud con El Rourell. Parti d'a muga de La Masó ye o río Francolí.

## Historia
O lugar naixió por l'agrupación de diferents masías ixeminatas en a zona de huertas de Tarragona, y dependeba en ixas envueltas d'El Rourell.

En 1176 o lugar fue cedito por Alifonso II, rei d'Aragón, a Ramón de Moncada, qui lo cedió a o monesterio de Santes Creus. Bi habió barallas con a Orden d'o Temple, propietaria de bel dreito sobre o lugar.

En o sieglo XIV La Masó feba parte d'a comarca dita *[[Campo de Tarragona]]*.

En 1391 l'arcebispato de Tarragona compró a Chuan I, rei d'Aragón, os dreitos senyorials sobre a población.

## Economía
A suya economía se basa en l'agricultura, en especial l'avellanera, a mas de l'agricultura de regano, que ocupa a mayor parte d'o suyo termin municipal.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers


Fuent: ''MUNICAT'', en a pachina web d'a Cheneralidat de Catalunya.


### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Santa Malena, una ilesia d'estilo neorromanico, d'o sieglo XIX (1890) y o suyo campanar exento, de 1817, perteneixient a una ilesia anterior.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal de La Masó.
* Información de La Masó en a pachina web d'a Cheneralidat de Catalunya.
* Información de La Masó en a pachina web de l*'[[Institut d'Estadística de Catalunya]]*.

## Referencias