Estonia

A **Republica d'Estonia** (en estonio *Eesti Vabariik* u *Eesti*) ye un país d'o nord-este d'Europa y fa parte d'a Unión Europea (UE) dende o 1 de mayo de 2004 y d'a OTAN dende o 25 de marzo de 2004.

Constituita por una parte en o continent y un archipelago, muga con o Mar Baltico a l'ueste, o Golfo de Finlandia a lo norte, o estau baltico de Letonia a lo sud y Rusia a l'este. O pueblo estonio tien connexión lingüistica y etnica con o pueblo finés y o pueblo sami, y connexions historicas y culturals con os países nordicos (Suecia, Dinamarca y Noruega). Antiparte, l'idioma estonio, una luenga fino-ugrica, d'as luengas uralicas, como o finés y l'hongaro.

A suya población ye de 1.328.360 habitants (2020) en una superficie de 45.226 km², con una densidat de población de 28 hab./km². A suya capital ye a ciudat de Tallinn.

Encara que Estonia declaró a suya independencia de l'Imperio Ruso o 24 de febrero de 1918 y encara que a independencia fue reconoixita por a comunidat internacional o 2 de febrero de 1920, en 1940, como consecuencia d'o Pauto Molotov-Ribbentrop entre a Unión Sovietica y o Tercer Reich en a Segunda Guerra Mundial, o país fue ocupato por l'Exercito Royo y se convertió en a Republica Socialista Sovietica d'Estonia dentro d'a URSS. No recobró a suya independencia dica a disolución d'a URSS en 1991. Encara que proclamó a suya independencia o 16 de noviembre de 1988, ista no fue reconoixita por a comunidat internacional dica o 20 d'agosto de 1991. Sindembargo, en a suya historia Estonia estió ocupata por atros países, a cual cosa fa patent a influencia d'Alemanya, Dinamarca, Rusia u Suecia en a Cultura d'Estonia.

## Cheografía fisica
Estonia ye un país muit plano, con una altaria meya de 50 metros, y 318 m d'altitut maxima, en a montanya Suur Munamägi, situada en o cabo suroriental. Con un aria de 45.000&nbsp;km², Estonia ye mayor que cualques países europeus como Dinamarca u Suiza. As suyas dimensions s'extienden 350&nbsp;km d'este a ueste y 240&nbsp;km de norte a sud. As islas oceanicas corresponden a 1/10 d'o territorio, y o numero d'islas y islotes ye d'unas 1.500, con dos que son pro grans pa formar os suyos propios condaus: Saaremaa / Ösel y Hiiumaa / Dago, amás d'as Vormsi / Worms y Muhamas / Moon, mientres que os lacos ocupan o 5 % d'a superficie d'o país. 20 Troban uns 1.400 lacos y estanques (beluns muit chicoz, encara que o mas gran, o laco Peipsi, en a buega con Rusia, tien 3.555&nbsp;km²), numbrosos paúls y 3.794&nbsp;km de litoral maritimo accidentado por un gran numero de badías, golfos y estreitos. Tamién i hai numbrosos lacos, como que o Peiper, Pihkwa y Võrtsjärv. As selvas cubren un 47 % d'a superficie total. Os prencipals ríos d'o país son os Narva, Virgala, Parnu, Põltsamaa, Halliste, Navesti, Pedja, Emajõgi, Kunda, Loksa, Jaggovel, Keghel y Fickel.

En contrapartida, a población ye relativament chicota. En l'anyo 2000, solament 1.361.242 personas habitan Estonia, o que da una densidat de solament 30,2 habitants/km².

A ciudat mas gran d'Estonia, y tamién a suya capital, ye Tallinn, an reside un tercio d'a población (398.434 personas). Atras grans ciudaz son a universitaria Tartu (101.140 habitants), a industrial Narva (68.117 personas) y a de veraneyo Pärnu (45.040 personas). Pärnu ye apreciada en estiu, a causa d'o suyo aire suau y a temperatura de l'augua agradable, que recuerda pro o litoral mediterranio.

A ciudat gran mas cercana a Tallinn ye Helsinki, capital de Finlandia, que dista 85 kilometros por o golfo de Finlandia. Atras ciudaz cercanas son Riga, a 307&nbsp;km, Sant Petersburgo, a 395&nbsp;km y Estocolmo, a 405&nbsp;km.

## Clima
O clima en Estonia se divide entre l'oceanico y o continental. O factor prencipal que afecta o clima en Estonia ye l'oceano Atlantico, prencipalment a corrient d'o Golfo, as actividaz ciclicas d'o como en la parti norte d'o oceano provocan variacions repentinas de temperaturas, asinas como l'aparición d'aires fuertes y un gran livel de precipitacions (750&nbsp;mm / anyo pa o clima maritimo).

O prencipal factor que caracteriza a diferencia climatica entre o litoral y as planas de l'interior ye a distancia d'a mar Baltica. En hibierno, as corrients d'aire mantienen o litoral mas calient, mientres que l'interior ye amán de 4&nbsp;°C, mas fredo. En primavera, ista situación s'invierte. As tierras d'as planas calientan mas rapidament que as auguas d'a mar Baltica, y mantienen a temperatura en l'interior 3,5&nbsp;°C mas calient d'o que se da en o litoral, o que no escayeixe en verano.

L'hibierno en Estonia ye rigoroso. A meya en febrero ye de -9&nbsp;°C; a primavera ye suau y con pocas plevidas. O verano ye relativament calient, a meya de chulio ye de 16&nbsp;°C, y l'agüerro ye larga y suau.

A temperatura meya a lo largo de l'anyo en Estonia queda entre 4,3&nbsp;°C y 6,5&nbsp;°C. O día mas calient d'a historia se convirtió en Võru, l'11 d'agosto de 1992, con 36,5&nbsp;°C. Lo mas frío estió de -43,5&nbsp;°C, a Jõgeva, o día 17 de chinero de 1940.

O clima, en cheneral, en Estonia, ye humido, con una meya anyal de humedat relativa entre 80 % y 83 %. A nieu, que ye frecuent, ye present entre 75 y 135 días por anyo, y cubre entre tot l'hibierno as tierras altas de l'interior. Plega, ocasionalment, en as comarcas costeras y en as islas como que Saaremaa.

## Politica y gubierno
Estonia se riche por o sistema republicano de gubierno, con un president trigau por cinco anyos por o parlamento unicameral. O gubierno u poder executivo ye exerciu por o primer ministro, designau por o president, de conchunta con atros 14 ministros con cartera.

### Lista de primers ministros d'Estonia dende 1990

O Poder Lechislativo l'exerce o *Riigikogu* (u Asemblea d'Estau), composau por 101 miembros trigaus sobre a base d'o sistema proporcional. Os deputaus son trigaus por un periodo de cuatro anyos. Por a suya parti, o Poder Chudicial ye composau por tribunals de primera y segunda instancia, dencima d'os cuals se troba a *Riigikohus* (u Corte Nacional), con 19 miembros vitalicios trigaus por o Parlamento a propuesta d'o President.

Estonia s'ha convertiu en un d'os primers países con voto electronico, tanto pa as eleccions presidencials como que pa as parlamentarias.

## Organización politico-administrativa
### Condaus
Estonia se troba trestallada en 15 condaus (en estonio: *maakond*). Un condau ye endrezau por un gubernador, nombrau por o gubierno nacional y que lo representa en l'ambito local. O suyo mandato ye de cinco anyadas de durada, asinas como o d'o president y tien como función basica, fer a connexión entre os departamentos d'o suyo estau y os concellos d'o suyo condau con o gubierno nacional.

O prencipal condau ye o de Harju, an ye a capital, Tallinn, y an reside o 38,8% d'a población d'Estonia.  Atros condados importants son os de Pärnu, Ida-Viru y de Tartu.

Imachen:Eesti maakonnad 2006.svg|500px|center|Condaus d'Estonia
poly 149 174 230 291 137 327 40 263 Condau de Hiiu
poly 197 110 338 228 338 319 263 375 203 242 Condau de Lääne
poly 225 294 271 387 233 585 38 511 21 363 Condau de Saare
poly 534 33 567 172 515 174 492 245 421 185 342 240 246 141 Condau de Harju
poly 531 35 567 168 514 176 572 197 569 221 594 244 597 263 666 247 693 192 670 170 666 85 Condau de Lääne-Viru
poly 669 77 667 170 693 192 665 246 704 273 805 244 874 107 Condau d'Ida-Viru
poly 340 240 422 185 490 246 475 314 443 318 433 308 374 323 338 322 Condau de Rapla
poly 270 375 337 318 373 327 433 307 486 314 477 352 453 361 449 408 484 421 446 495 345 546 Condau de Pärnu
poly 476 309 515 173 573 197 569 223 594 243 596 275 546 317 505 340 484 335 491 313 Condau de Järva
poly 454 365 479 348 482 334 505 338 545 319 597 366 602 479 591 454 560 462 527 507 458 486 487 418 445 401 Condau de Viljandi
poly 597 367 546 316 597 265 665 246 707 274 735 310 684 344 Condau de Jõgeva
poly 600 365 676 347 748 300 809 443 731 412 662 452 637 439 591 461 Condau de Tartu
poly 525 512 556 461 637 442 662 453 658 495 632 501 652 588 622 598 Condau de Valga
poly 656 492 660 452 732 412 806 445 840 514 756 522 753 501 Condau de Põlva
poly 634 502 659 493 756 502 756 521 816 524 765 612 654 619 Condau de Võru


### Diez ciudaz mas importants
As diez ciudaz mas importants son:

## Economía
Mas d'o 68 % d'o PIB estonio deriva d'o sector de servicios, 29 % d'a industria y amán de 9 % d'o sector primario, agricultura incluida. O sector de servicios practicament no existiba en la yera sovietica, y obtenió un increyible y rapido creiximiento a l'inicio d'os anyos 1990. Hue, a industria ye qui pasa por un buen inte y creixe con taxas superiors a la os servicios.

O PIB d'Estonia, en 2006, quedó en 26,85 billons de dolars, con un creiximiento de l'11,4 % respective a 2005. A renta per capita ye de 20.300 dolars estausunidenses, y o livel de desemplego ye de solament o 4,5 %. O livel d'inversión plega a o 32,4 % d'o PIB y a deuda publica no pasa d'o 3,6 % d'o PIB.

Os prencipals productos agricolas son: trunfa, vechetals, pescaus y leit. Por lo que fa a os sectors d'a industria estonia, que creixió o 8 % en o 2006, os prencipals estioron os d'incheniería, electronica, fusta y derivaus, textil, TIC y telecomunicacions.

Estonia exporta 2/3 de tot o que produz, d'os cuals solament un tercio ye en servicios, prencipalment turismo. En 2006, as exportacions d'Estonia sumoron 9,68 billons de dolars, tenendo como prencipals productos d'exportación y prencipals socios: Finlandia, Suecia, Alemanya, Letonia, Lituania y Rusia.

## Cheografía humana y sociedat
### Etnografía
Os ciudadans d'orichen estonio representan o 68,4 % (909 552 habitants), mientres que os ciudadans d'orichen ruso suposan o 24,7 % (327 802 habitants).​ A resta d'a población ye composada por grupos minoritarios d'ucraineses (1.9 %), belarrusos (0,8 %), finlandeses (0,6 %) y atras nacionalidaz (3,6 %).​ A población d'orichen estonio predomina en o conchunto d'o país, pero a d'orichen ruso representa un tercio d'o total en Tallinn y ye mayoritaria en o condau d'Ida-Viru, en a marguin nord-este d'a buega con Rusia.

A sociedat estonia ha estau tradicionalment homochenia; dica finals d'o sieglo XIX os estonios representaban o 90 % d'o censo y i heba una significativa minoría d'alemans d'a Baltica (5 %) y rusos (3 %). Dimpués que a elit alemana fuese reemplazada en o decenio de 1920, os rusos se convirtioron en a minoría prencipal. A influxo ruso creixió con a ocupación d'a URSS en 1940 y a constitución d'a RSS d'Estonia, que motivó a plegada de inmigrants d'atras republicas sovieticas. Entre o stalinismo se producioron tamién deportacions de estonios nativos. Encara que a población estonia se mantenió en cifras estables, en haber-ie mas habitants totals pasó d'un 88 % d'o censo en 1934 a o 61,5 % en 1989. Dende 1991 muitos ciudadans d'orichen ruso se marchoron d'o país, pero a un ritmo menor que en a vecina Letonia.

### Gastronomía
Historicament, a cocina d'Estonia ha dependiu en gran medida d'as estacions y yera minchada labradora sencilla. Hue, incluye muitas minchadas tipicas internacionals. Os alimentos mas tipicos d'Estonia son o pan negro, a carne de cochín, as trunfas y os productos lácteos. Tradicionalment, en verano y primavera, a os estonios les fa goyo minchar tot lo fresco: lulos, hierbas, verduras y tot o que venga dreitament d'o chardín. A cazata y la pesca tamién han estau muit habituals, encara que en l'actualidat a cazata y la pesca se desfrutan mayoritariament como que pasatiempos. Hue lo día, tamién ye muit popular rustir a l'aire libre en verano.

Tradicionalment en hibierno se levan a la mesa mermeladas y conservas. A recolección y conservación de fruitas, fongos y verduras pa l'hibierno a tota hora ha estau popular, pero hue lo día a recolección y conservación se ye tornando menos comuna porque tot se puede mercar en as botigas. Manimenos, a preparación de alimentos pa l'hibierno sigue estando muit popular en o campo.

O *Mulgipuder* ye o plato nacional d'Estonia y ye elaborau con trunfas, cerials y carne.

## Referencias

## Vinclos externos