open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Belsierre

**Ista fualla ye escrita en [[Aragonés d'a valle de Puértolas|l'aragonés d'a valle de Puértolas]]**.

**Belsierre** (pronunciato [bel'sjære] (AFI)) ye un nuclio d'o municipio de Puértolas (Uesca), en l'aria central de Sobrarbe. A población suya ye de 22 habitants (2005). Belsierre ye uno d'os tres lugar d'a parte baixa d'a valle de Puértolas, en chunto con Escalona y Puyarruego, y ye d'os tres estes, o de mes ta o norte, bels 2&nbsp;km puyando t'alto ta Puértolas dende Escalona.

Belsierre se troba en a mesma garra larga d'o Castiello Mayor que baixa ta Escalona, prelongata cuantos kilometros en fendo una costera larguiza que per alto tiene os lugars de Puértolas y Santa María, pero 5&nbsp;km debaixo d'estes. O casar antigo de Belsierre feba una baixant d'o repuntot a on ye posentato, con a ilesia en l'alto de tot, pero como en a Guerra el habioron de reconstruir dimpués que el destruisen as tropas, se tornó a devantar en o recuesto que ye a on se troba actualment.

## A Bolsa de Bielsa

Belsierre estió uno d'os pocos lugars de Sobrarbe que s'adubioron a destruyir de tot en a Guerra Civil. Dimpuesas que os ''nacionals'' encalcesen a tropa republicana a finals de marzo de l'anyo 38 (en os campos d'entre A Buerda y Escalona que cruzoron os primers tiros) tronzando-les a escapatoria, o primer movimiento defensivo d'a 43 División Republicana que fayoron estió de, viyendo que es Nacionals les superaban en numero, enrocar-se entre Puyarruego y Belsierre, en o primer recosiello d'el que luego habría d'estar a Bolsa de Bielsa.

En ixes diyas, as tropas d'a 3ª companyía de Navarra (Exercito d'es *Nacionals*) s'ensentioron en Escalona, mientres que a mes gran parte de l'exercito suyo iba adubindo o control d'as villas mes prencipals de Ribagorza. Ixa situación d'amagatos a os republicanos les duró bien poco, pos poquez días mes tarde y preveyendo que s'heban de fer buens estroces, a semana d'o 6 dica o 13 d'abril pactoron d'evacuar os habitants (bels 5000, en as valles de Puértolas, Tella, Bielsa y Chistau) y fer-los pasar o Puerto Viello ta Francia.

O lugar el bombardioron 2 veces en o transcurso d'a contienda, la una con artillería de tierra y la segunda con avions. A primer vez el bombardioron ta privar que se bi amagasen os republicanos adintro, y la segunda, perque sospechaban os nacionals que precisando como precisaban os republicanos bel puesto a on poder fer aterrizar os avions, sería o millor puesto ta tener-ie un aerodromo, y per ixo el mandoron bombardiar con l'aviación.

De resultas d'ixo, només en quedoron que dos casas *en piet*. A resta las habioron de reconstruyir os belserrinos cuan tornoron d'o exilio. A ilesia viella, en alto d'o casar, ye a zaguer resta d'aquello.

## Fiastas
*28 de chinero, fiasta d'hibierno per a Consagración.
*11 de noviembre: *Fiasta Mayor* fendo-le honors a Sant Martín.

## Demografía

## Referencias

## Se veiga tamién

* Estatisticas de Belsierre en ''AragonEsAsi.com''
Muro de Bellós

**Muro de Bellós** u **Muro de Bellos** (oficialment en castellano *Muro de Vellos*) ye un lugar d'o municipio de Puértolas, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. Actualment os que en estioron os suyos zaguers habitants residen en Escalona.

Muro de Bellós feba parte de l'arquedianato d'as Valles d'o Sobrarbe en l'anyo 1279. A estructura d'o lugar, en l'alto d'un tozal cosirando a valle d'a Cinca d'un canto y la de Puértolas de l'altro, ye l'arquetipica d'una fortificación de tipo mur, d'as que enantes se feban en Uesca.

Tenió achuntamiento propio dica l'anyo 1834, que s'habioron d'achuntar Muro y Puyarruego ta fer-ne uno en chunto. L'achuntamiento Puyarruego-Muro lo podioron aguantar només que 11 anyos, dica que s'achuntoron con A Buerda en 1845. A finals d'o sieglo XIX fayoron municipio con a resta de lugars d'a valle de Puértolas, que ye como son huei.

Ta plegar-ie, s'ha de puyar per una pista forestal (ixo ye, de tierra) dende Escalona, només caminando u en 4x4. La caminata ye de una miqueta mes que una hora.

## Fiestas
* 2 de febrero, *Fiesta Menor*' (A Candelera).
* 25 de mayo, *Fiesta Mayor* fendo honor ta a vírchen de l'Ascensión.

## Demografía

Dica lo sieglo XVIII as poblacions de medeban con *fuegos* **(f)**, ixo ye, as casas que bi heba en o lugar, no pas as personas.

## Vinclos externos

*  Estatisticas de Muro de Bellós en ''AragonEsAsi.com''.
Santa Chusta de Puértolas

**Santa Chusta de Puértolas** (*Santa Justa de Puértolas* en castellano) ye un lugar aragonés d'o municipio de Puértolas, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca.

Situato a 1.228 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, Santa Chusta de Puértolas ye hue un lugar albandonato.

## Se veiga tamién

* Estatisticas de Santa Chusta en o portal ''AragonEsAsi.com
Santa María de Puértolas

**Ista fualla ye escrita en [[Aragonés d'a valle de Puértolas|l'aragonés d'a valle de Puértolas]]**.

**Santa María de Puértolas** (u **Santa María** simplament en a valle) ye un lugar d'o municipio de Puértolas, antigo barrio relacionato con o nuclio prencipal de Puértolas. A suya población actual ye de 9 habitantes.

Santa María ye un casar que naixió en es arredols d'a ermita de Santa María d'a Plana, en o sieglo XVII, compuesto de diferentes casas que se componioron en as faixas d'o mesmo tozal de Puértolas en a man que mira ta a Cinca. A casa mes antiga ye de l'anyo 1636.

O lugar ye fincato a poqueta distancia d'o propio Puértolas, que corona ixe tozal. A ermita que yera d'o sieglo XVI, se convirtió en a ilesia d'o lugar y diz que per ixo en habereban d'haber feto as enamplaturas que i tiene, fetas totas en o S. XVIII. No be hai garra ilesia mas que no ixa, que ye chicorrona, en o cabo d'abaixo ta an que rematan es casaches.

Actualmente es pobladors suyos viven d'o bestiar (uellas y crabas), habendo-ie dos granchas en as faixas de l'estallar d'a dentrata.

## Fiastas
*15 d'agosto, *Fiasta Mayor* fendo es honors ta a vírchen d'a Plana.

## Demografía

## Vinclos externos

* Estatisticas de Santa María en ''AragonEsAsi.com''
Escalona

**Escalona** ye un lugar que perteneixe a o municipio de Puértolas, d'o cual en ye cabecera, con seu de l'ayuntamiento. A suya población ye de 106 habitants (2018) y ye o lugar mes gran d'o municipio.

O lugar d'Escalona se troba en a desembocadura d'o río Bellós en a Cinca, 10&nbsp;km ta o norte de l'Aínsa -dirección enta Bielsa y Francia- indo per a carretera A-138. Ye un nuclio turistico, abersato mes que mes a o comercio y a hostelería, pos se troba en un puesto estratechico d'entre os pasos ta as valles de Sobrarbe per o norte, y a valle de Vio, valle de Puértolas y valle d'Anyisclo per l'ueste.

## Historia
Se'n conoixe a existencia dende  1219 (cal pensar que ixa cita fa referencia a «Escaloneta») t'adebant, con o primer recuento de población (conoixito) en l'anyo 1646, que teneba 2 casas (*fuegos*), pos a par d'alavez, yeran prou mes grans os lugars de Puértolas y Bestué y toz os que yeran en alto en a montanya pos yeran mes guardatos en caso que bi hese guerras. Tenió ayuntamiento propio dica 1845, que s'habió d'achuntar con A Espunya, y mes luego con Puértolas en 1873-1900.

A ilesia la contruyoron d'entre os anyos 1930 y 1935. Cuasi todas as construccions son modernas, pos dica o sieglo XX Escalona no heba estato un lugar guaire important en a redolada. Bi ha unatra ilesia que ye muito mes viella, pero ye tancada.

## Fiestas

*20 de chinero, *Fiesta menor*, fendo honor a Sant Sabastián, con fogueras y chentada popular.
*18 de chinero, fogueras de Sant Antón, patrón d'os chiquez. Estes disfrazatos, rondan por as casas ta fer una lifara en bella casa d'o lugar.
*8 d'aviento, *Fiesta Mayor*, con fama d'estar «a mes frida en Sobrarbe». Cal nombrar a «Ronda d'o *[[Ixadico|hadico]]*», dita asinas puesto que os chóvens "pican" por as casas.

## Demografía

Dica o sieglo XVIII as poblacions de mesuraban con *fuegos* **(f)**, ixo ye, as casas que bi hese en o lugar, no pas as personas.
Huertas de Muro

As **Huertas de Muro** ye una antiga pardina de Muro de Bellós, dintro d'o municipio de Puértolas, en a Provincia de Uesca. No tien garra habitant dende en habe ya decadas.

## Vinclos externos

* Estatisticas de Huertas de Muro en o portal ''AragonEsAsi.com''
Santa María de Bruís

**Santa María de Bruís** ye un santuario situato en o municipio aragonés de Palo, en a Fueva en a comarca de Sobrarbe. Perteneix a la diocesi de Balbastro-Monzón y contiene un templo dedicau a l'advocación de Santa María y un antigo convento de monchas que en l'actualidat s'emplega como casa de Colonias por partes de l'obispau.

Yera un d'os centros de devoción mas importants de Sobrarbe, con romerías periodicas documentadas dende o sieglo XIV. En l'actualidat encara se'n i organiza, anque l'afluyencia de personas ha baixau considerablement.

## Vinclos externos
Serveto

**Serveto** (clasicament *Serveto* y *Servet* S. XVI) ye un lugar d'el municipio de Plan, fincato n'el Sobrarbe. Ye el lugar de mes ta'l fundo de l'antigo municipio de la Comuna, en la val homonima, que ye lateral de la val de Chistau per defrente de Saraviello.

Serveto se troba a 2,5&nbsp;km de Sin, nuclio prencipal de la Comuna, per la pista que remata n'el lugar, debaixo d'as faixas de *La Cruján* y a'l canto d'el *barranco de La Salina* que baixa d'el * plan*.
El *Fener plan* ye es campos que i hai per alto de Plan, per an que pasaba la unica pista que comunicaba enantes la Comuna con a resta de Chistau, en a man chistabina de l'Orbar, per el poniente de la serreta que fan la Igüerra (1962 m) y la Penya d'el Cuezo (1926 m) de Chistén.

Per el sud tiene las penyas de Sant Martín (1793 m) y Artiés (1643 m) que el deseparan de Chistau y la cuenca d'el Cinqueta deixando-ie paso nomás que per l'alto d**El Collet de Sant Martín''.

El nuclio de Serveto el componen diferents carreras que fan converchencia mas que mas de manera aproximada ta la plaza d'el lugar, an que se troba la ilesia. El templo, d'el [[sieglo XVI|siglo XVI]] tiene el campanar como prous se'n heban fetos d'antes en Chistau y La Comuna, con planta cuadrangular, y el tellau que ye una piramide pronunciada con [[Loseta (material de construcción)|loseta]], an que es panos de baixo son menos inclinaus que las caras de mas t'alto. Ye una torre bien robusta, con es muros de piedra clara, y la ilesia de formas austeras no fa tanto como la de [[Plan]], y tien el modelo claro de l'amparada ilesia de [[Sin]].

Las casas d'el lugar ilustran es dos estilos constructivos de la Comuna, las casas mas d'el tipo de [[Chistau]], y las que tienen mas a influencia de baixo de [[Sobrarbe]], con estructuras mas macizas, per contra d'es tellaus menos pesaus d'as casas d'alto, que a sobén tienen basta es cantos d'el tellau achanflanaus, y las [[falsa]]s con frontera de fustiada per cuentas de paret como la resta d'el edificio, que fan reveladeras las enfluencias d'es dos cantos ta a on que s'aboca la valle.


== Se veiga tamién ==

*[[Chuan Ralla]].

== Referencias ==


==Vinclos externos==

* [http://www.aragonesasi.com/aragones/huesca/plan/serveto.php Estatisticas de **Serveto** en a pachina d**AragonEsAsi.com*]
* [http://www.lospirineos.info/gistain/serveto.htm Información de Serveto n'el portal *LosPirineos.info'']
Senyes

**Senyes** (oficialment y en castellano *Señes*) ye un despoblau aragonés de la val de la Comuna, per alto de Sin y de Serveto, que en descomponer-se este municipio l'encluyoron a'l de la villa de la valle vecina de Plan.

El lugar de Senyes se conserva encara drecho, anque l'esfuerzo ta que se i haiga aguantau el fayoron mas que mas es vecinos d'antes que habioron d'emigrar pero que han estau puyando-ie un anyo a l'arreu de l'atro toz estes tiempos, ta mantener y tamién ta arreglar las pocas casas que el componen.

Ta hoi mos n'han llegau caitas bien pocas casas. L*'Abadía*, que ye como en toz es lugars de Sobrarbe deciban a la casa d'el mosén, ye bien malmesa, y tamién la ilesia que ye cerrada, ya en habe buens anyos.

La pista que i lleva ye un alcurce que amanece dende abaixo, d'an que ye la carretera de Serveto, bels 700 m d'antes d'este lugar cuan se i va dende Sin, y alavez puya per las faixas que bien antes yeran de cultivo, y se mete, tot de tierra, ta alto ta an que se comienzan a viyer las casas de Senyes. De turismo no n'i hai mica que puye ta'l lugar, perque l'acceso ye bien difícil sin 4x4.

## Vinclos externos
*.
* Estadisticas d'el nuclio en el portal ''AragonEsAsi.com''
* Información en el portal ''LosPirineos.info''
L'Atiart

**L'Atiart** (/la'tjar/; oficialment, en castellano, *Atiart*) ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. Actualment, se troba despoblau.

L'Atiart yera un d'os nuclios que composaban o municipio historico de Toledo d'a Nata dica la desaparición d'iste en achuntar-se l'achuntamiento d'a Fueva. Se'l troba con os nombres oficials de «*Latiart*» d'entre 1857 y 1873, «*La Atiart*» d'entre 1900 y 1950, y «*Atiart*» dica l'actualidat; toz ellos adaptacions a o castellano d'a pronunciación aragonesa d'o nombre.

Se troba en a baixant d'a Sierra Ferrera, alto de Fuent de Campo, y en l'actualidat esnaviesa a traviés d'o nuclio una pista que puya ta Sant Chuan. Cuan se fué quedando sin habitants, en os anyos 70, en adquirió as casas un vecino d'a redolada y emplegó durantes bels anyos as construccions (tan as bordas como as casas) ta cuadras ta o bestiar. En l'actualidat, se'n troba cualqunas en estau de rehabilitación por mans de bels propietarios que las han recompradas.

## Imáchens

Imachen:35.Atiard ventana.jpg
Imachen:29.Atiard puerta.JPG
Imachen:23.Atiard horno.jpg|Forno


## Fiestas
*15 d'agosto, **Fiesta Mayor** de Toledo d'a Nata, fendo-le honras a Santa María de l'Asumpción, que se celebra de conchunta con os vecins de Sant Per, con Sant Chuan, a Cabezonada, Fuent de Campo y Fosau.
*4 d'aviento, **fiesta d'hibierno**, fendo-le honras a Santa Barbara, que ye a patrona de a Cabezonada.

## Referencias

## Vinclos externos
Caneto

**Caneto** ye un lugar aragonés d'o municipio de a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 18 habitants (2011).

Caneto fayó parte de l'antigo municipio de Clamosa como aldeya de Clamosa que yera. Se despobló en os anyos 1960 como consecuencia d'a construcción de l'entibo de lo Grau, cuan que en chunto con a Penilla y Clamosa s'expropión os nuclios d'o barranco d'a Penilla y d'o barranco d'o Salinar. Fué despoblau dica a decada de 1980, amanau a que en fese vente anyos, cuan que por iniciativa ciudadana s'escomenzó a repoblar con a bendición de l'achuntamiento de a Fueva, municipio en o que i heba quedau integrau dimpués d'a expropiación. Gosó dica estar-le restituida una escuela, que en l'actualidat ye cluesa unatra vegada.

En o suyo casco urbano i conviven tres casals fuertes d'os sieglos XVII y XVIII, una capiella consagrada ta honra de Santo Domingo que data d'o sieglo XVI, y una estupa de culto budista devantada en os anyos 1990 por os recolonizadors, que se relacionan con a comunidat budista de Panillo.

## Demografía

## Fiestas
*17 de chinero, romería ta Clamosa, fendo-le honras a Sant Antón y coincidindo con a fiesta d'hibierno de a dita localidat.
*22 de chinero, *fiesta d'hibierno*, fendo-le honras a Sant Vicient Mártir.
*23 d'abril, romería ta o santuario de Santa María de Bruís como celebración d'o día de Sant Chorche.
*25 d'abril, romería ta la ermita de Sant Marcos.
*14 d'agosto, *fiesta Mayor*, fendo-le honras a Santo Domingo.

## Referencias
Buetas

**Buetas** ye un lugar aragonés d'o municipio de a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. A suya población ye de 31 habitants (2011).

Buetas ye una aldeya tradicional de Tierrantona, a 1,5 Kms de a dita localidat que ye cabecera d'a Fueva. Dende o periodo intercensal 1842-1857 s'incorporó a o municipio de Moriello de Monclús, y dende a decada de 1960 fa parte d'o municipio d'a Fueva.

As casas son esparzas, sin formar-ie garra estructura urbanistica definida, y se troban intercaladas con cualques naus agricolas que son a principal industria d'o lugar, en estando todas as construccions estructuradas arredol de a pista asfaltada que comunica Tierrantona y Ranyín por Buetas y Solipueyo. Buetas no tiene garra ilesia, y ta servicios relichiosos disposa d'una capilleta modesta, d'estilo popular, dedicada a sant Chusé.

## Demografía

## Fiestas
*19 de marzo, *fiesta Mayor*, fendo-le honras a sant Chusé.
*28 d'agosto, *fiesta menor*, fendo-le honras a sant Agostín.

## Referencias

## Vinclos externos
A Cabezonada

**A Cabezonada** (oficialment, en castellano, *La Cabezonada*) ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 40 habitants (2011).

## Cheografía

A Cabezonada ye o nuclio mas oriental de l'antigo municipio de o Toledo d'a Nata, y se troba a'l costau d'a carretera nacional N-260 conforme ista principia a enfilar-se cara ta o puerto d'a Foradada. Ye, por tanto, o primer nuclio que administrativament faiga parte de a Fueva y de Sobrarbe que omne se troba cuan atraviesa o collau dende a vecina Ribagorza.

Cheograficament, se troba en a espuenda baixa d'un modesto cantimplano, a on que se puede trobar as fincas de caultivo d'a localidat y a ermita de Santa Barbara (santa patrona d'o lugar). A Cabezonada ye en as garras d'a sierra Ferrera y tiene un de os dos camins que puyan ta a Valle d'a Espunya por Cuello Liestro y o collau d'o Ueso Santo (l'altro ye o camino de Sant Chuan, por o sarrato en a cuentra d'a Nata).

O nuclio d'a Cabezonada se composa de cualques casas deseparadas en o solano, con bella cosa de costera, por debaixo d'as fincas agricolas y d'entre ixas y a carretera. Dista 1 km d'a capital d'o desapareixido municipio de Toledo d'a Nata, Sant Per.
## Demografía

## Toponimia
O nombre d'a Cabezonada dimana con probabilidat d'o río d'a Nata, en alusión a cómo d'amanada ye a localidat con o naixedero de o río, a traviés d'una hipotetica evolución que pareixese Cabeza la Nata > Cabeza'nata > Cabezanada > Cabezonada.

## Fiestas
*15 d'agosto, **Fiesta Mayor** de Toledo d'a Nata, fendo-le honras a Santa María de l'Asumpción, que se celebra de conchunta con os vecins de Sant Per, con Sant Chuan, Fuent de Campo y Fosau.
*4 d'aviento, **Fiesta Mayor**, fendo-le honras a Santa Barbara.

## Referencias
Formigals

**Formigals** (oficialment, en castellano, *Formigales*) ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca. A suya población ye de 30 habitants (2011).

Formigals se troba a 680 metros d'altaria en as garras d'a sierra de Campanué, en a man que mira ta a Fueva, de a que fa parte natural en ubicando-se en o sector mas sud-oriental. Ye aproximadament a 2,5 kilometros en sud-este de Moriello de Monclús, dende o que se i puede arribar, y a 3 kms aproximaus en norte de Troncedo, que ye o lugar mas alto de toda ista parte d'A Fueva. O barranco de Formigals naixe tansament a 1&nbsp;km d'o conchunto urbano.

O lugar de Formigals o forman dos carreras principals que, de manera cuasi paralela, recorren o casco urbano y se troban en a sola plaza d'a localidat. Deseparadas bellos 50 metros, en vadeyando un barranco que ye afluent d'o río Formigals y esnavesando por unas faixetas con huertichons, se troban a ilesia con l'abadía y a Casa Palacio, que va fer parte d'o patrimonio d'os barons de Monclús, principal atractivo de Formigals. O Palacio se troba en restauración en l'anyo 2010, dimpués que s'haiga pasau en estau d'albandono muitos anyos.

A ilesia parroquial a tienen dedicada a Santa Olaria de Mérida, y corresponde con l'estilo constructivo d'o gotico tardano aragonés, de pleno sieglo XVI. A dentrada tiene una suportalada caracteristica, y a nau, de cuerpo unico, presenta una vuelta estrelada.
## Demografía

## Imáchens

Imachen:121.Formigales puerta.jpg|Detalle d'una puerta
Imachen:124.Formigales iglesia.jpg|Ilesia parroquial de Santa Olaria.
Imachen:127.Formigales palacio.jpg|O palacio de Formigals, que perteneixió a os barons de Monclús
Imachen:122.Formigales.jpg|Una carrera d'a localidat


## Fiestas
*8 de mayo, romería enta la ermita de Sant Miguel en o día Sant Miguel.
*28 d'agosto, **Fiesta Mayor**, fendo-le honras a Sant Agostín.

## Referencias

## Vinclos externos
Fosau

**Fosau** (oficialment, en castellano, *Fosado*) ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. A suya población ye de 27 habitants (2011). Cualques vegadas, encara en l'actualidat, se'l conoix como «Fosau Baixo», anque iste nombre pareix que se tracta d'un artificio de motivación historica.

O lugar o composan dos barrios deseparaus por bels dos cientos metros, lo un que prene nombre de Villa (l'alto) y l'altro Soldevilla (o baixo). Nomás o barrio alto tiene estructura urbana, arroclando-se-ie as casas a redol d'una sola carrera, mientres que o barrio de Soldevilla as tiene deseparadas. Fosau se troba a poca distancia por alto de Fuent de Campo, en as garras d'a sierra Ferrera, debaixo d'un cerro chicanón, fendo parte d'a subcomarca tradicional que se'n diz «Baixo Penyas». En l'actualidat, se i gosa arribar por una carretereta asfaltada anque sin senyalización horizontal, que naixe en a cruz d'a N-260 (de l'Aínsa ta Campo) con a carretera local que, en dirección sud, conduz cara ta Tierrantona y a suya Fueva. A continación d'ista carretereta s'enfila cara ta os casars d'o Baixo Penyas y ta Sant Veturián (realment, yera o camín que tradicionalment i puyaba d'enantes), y en pasando t'alto de Moliniás se torna de tierra.

En a tradición oral se conoix que Fosau va tener bella suerte d'achuntamiento propio que se formaba con bels lugarons d'a baixant de Baixo Penyas. Os barrios de Villa y Soldevilla (ixo ye, o lugar de Fosau propiament dito) formaban o que a par d'alavez se conoixeba como «Fosau Baixo» (oficialment «*Fosado Bajo*»), y os casars de Moliniás, a Marinyosa, a Mula y o Mediano que en chunto formaban o dito «Fosau Alto» («*Fosado Alto*»). Ixas denominacions s'han gosau guardar en a memoria popular, y en l'actualidat encara ye posible sentir a expresión «Fosau Baixo» ta referir-se de forma concreta a o nuclio de Fosau.

Historicament, Fosau fizo parte d'o municipio de o Toledo d'a Nata («*Toledo de Lanata*») dica la desaparición d'iste, en fusionando-se con os achuntamientos d'a foya d'a Fueva ta formar a Fueva.

## Imáchens

Imachen:065.Fosau casa.JPG
Imachen:064.Fosau bajo.jpg|Barrio baixo de Fosau


## Fiestas
*Un cabo de semana de chulio, **Fiesta Mayor**. O día que s'escaiga pende d'os vecins y l'afluencia de familiars que se faigan previsión de puyar-ie.
*13 d'aviento, **fiesta d'hibierno**, fendo honras a Santa Lucia.

## Referencias

## Se veiga tamién

*Hombre cerrudo.

## Vinclos externos
Fuent de Campo

**Fuent de Campo** (oficialment, en castellano, *Fuendecampo*) ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. A suya población ye de 32 habitants (2011).

O nuclio se troba formau de 6 casas, as 3 mas antigas en chunto con a ilesia forman un conchunto constructivo dificil de datar, caracterizau sobre tot por una vuelta triple de piedra que conecta os diferents edificios. As demés casas se troban esparzas, tan como bellas bordas y as naus d'as granchas de bestiar que son a industria d'o lugar, en dando-le a Fuent de Campo una disposición global de casar disperso. Se troba en o centro d'a plana agricola que ye o norte d'a Fueva, con as suyas casas a pocos metros d'o río d'a Nata.

Fuent de Campo con altros nuclios d'o norte d'a subcomarca de a Fueva, fayón parte d'o municipio de Toledo d'a Nata dica la suya absorción, en a decada d'os 60, por o municipio d'a Fueva. Fuent de Campo yera o mas gran d'os nuclios que integraban o Toledo, y lo mas baixo en altitut, por trobar-se ya en a plana de a Fueva.

## Fiestas
*15 d'agosto, **Fiesta Mayor**, fendo-le honras a la Virchen de l'Asumpción.
*10 d'aviento, **Fiesta d'hibierno**, fendo-le honras a Santa Olaria de Mérida.

## Referencias

## Vinclos externos
O Lumo de Ranyín

**O Lumo de Ranyín** (/o'lumo.ra'ɲin/; oficialment, en castellano, *El Humo de Rañín*) ye un lugar aragonés en o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 12 habitants (2011).

O Lumo yera una d'as dos aldeyas que tradicionalment teneba Ranyín dica que o municipio que o dito lugar aplegaba se va fundir con o municipio de Moriello de Monclús a mitat d'o sieglo XIX. O Lumo de Ranyín se troba en a baixant d'a sierra de Campanué cara t'a Fueva, con una espuenda por a cara norte d'o nuclio que baixa ta o barranco d'a Usía. O vivero de a Usía ye en o puerto de Foradada, a poca distancia alto de o Lumo y de Ranyín, y por a man que istes lugars se troban encara forma un poquet de vallón por o que se puede decir que en respective a o barranco, o lugar d'as Corz se troba en a cuentra. Bels 2 kilometros mas ta labaixo, en pasando por a Lueza, o barranco s'escorriche en dirección sud y esnaviesa ta Tierrantona y a fondonada natural que ye a Fueva.

En o Lumo de Ranyín i ha dos casals fuertes, que son *[[Linache d'os Solano|Casa Solano]]*, con o patio tot de vueltas, y *[[Linache d'os Fantova|Casa Fantoba]]* (S. XVI), que tiene una torre ta defensa. A ilesia ye una construcción d'o sieglo XVII u XVIII, y ye consagrada a Sant Chuan Baptista.

### Toponimia

Una teoría afirma que a palabra «lumo» sería en verdat un apocope de dos palabras iberas, «*LUR*» y «*UMO*», que significarían «tierra» y «grasa», a traviés de bella forma de tipo «lu'umo» («tierra fértil»). Isto, d'alcuerdo con l'autor d'a teoría, valdría mismo ta o Lumo de Muro como ta o Lumo de Ranyín, pus os dos lugars presentan buenas fincas a man de dos corsos d'augua que de siempre as habrían feito fácils ta meter de regano. O toponimo oficial «*El Humo de Rañín*», en castellano, se va creyar por una mala interpretación d'a pronunciación local d'a palabra aragonesa «Lumo», en interpretando-la como «L'Umo» u «L'Humo» por una error.

Manimenos, unaltra teoría diz que o nombre de o Lumo de Ranyín (por o costumbre altoaragonés d'eludir a preposición, se pronuncia «O Lumo' Ranyín») dimana d'a palabra latina «*<LUMBUS*» y no pas de o fumo u de garra palabra pre-indoeuropegua.

## Demografía

## Imáchens

Imachen:06.Lumo de Rañín.JPG|Puerta de l'atrio de *Casa Fantoba*.


## Fiestas
*Primer cabo de semana de setiembre, **Fiesta Mayor**, fendo-le honras a Santa María de l'Asumpción, que anque ye o día 15 d'agosto s'ha gosau tresladar ta setiembre. Ista fiesta mayor se fa conchuntament con Ranyín y con Solipueyo.
*17 de noviembre, romería ta la ermita de Sant Icisclo.

## Referencias
O Lumo de Muro

**O Lumo de Muro** (/o'lumo.'muro/; oficialment, en castellano, *Humo de Muro*) ye un lugar aragonés en o municipio d'a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. A suya población ye de 18 habitants (2011)

O Lumo ye una aldeya historica de Muro de Roda, que se troba en a man fovana debaixo d'o tozal que domina a dita población fortificada, en a ribera d'a Usía y en a boca de l'estretimiento que a conduce cara ta la ribera de Mediano. Guarda camins tradicionals con a resta de nuclios que formón o municipio historico d'o Muro de Roda, a mayoría d'os cuals en l'actualidat son despoblaus, y se troban en as garras d'o Tozal de Muro de Roda. Dica l'absorción de o dito municipio en a Fueva en a decada de 1960, O Lumo exerciba como cabecera municipal.

Ye o solo lugar que encara guarda un camín que o comunique con o despoblau de Ministirio, a 1,5 kilometro de o Lumo en as garras d'o Tozal de Muro. Dista bels 2&nbsp;km de Fumanal, 2,5&nbsp;km d'o Pamporciello (toz dos en dirección norte) y cosa como 2,7&nbsp;km d'Arasanz, en dirección nord-este dende O Lumo.  A 1&nbsp;km en dirección sud, en a cuentra de a Usía, se troba o lugar de Palo, y en sud-este o santuario de Santa María de Bruís.

En o Lumo de Muro se troba, a demés, a *Casa Clavería*; un casal fortificau d'o sieglo XVI que en l'actualidat se troba reformau y sirve ta restaurant con o nombre de *Mesón Las Bodegas de Clavería*. O restaurant tiene tamién un parque zoolochico chicorrón, que ha nombre *El Rancho de Clavería*, que fundamentalment exposa una colección d'animals domesticos y de grancha y bella especie un poquet mas exotica como estrucios.

### Toponimia
Existe una teoría que afirma que o nombre de o Lumo de Muro (por o costumbre altoaragonés d'eludir a preposición, se pronuncia «o Lumo' Muro») dimana d'a palabra latina «*<LUMBUS*» y no pas de o fumo. O toponimo oficial «*El Humo de Muro*», en castellano,  se va creyar por una mala interpretación d'a pronunciación local d'a palabra aragonesa «Lumo», en interpretando-la como «L'Umo» u «L'Humo» por una error. A traducción correcta hese estau «*La Loma* de Muro».

Manimenos, una altra teoría afirma que a palabra «lumo» sería en verdat un apocope de dos palabras iberas, «*lur*» y «*umo*», que significarían «tierra» y «grasa», a traviés de bella forma de tipo «lu'umo» («tierra fértil»). Isto, d'alcuerdo con l'autor d'a teoría, valdría mismo ta o Lumo de Muro como ta o Lumo de Ranyín, pus os dos lugars presentan buenas fincas a man de dos corsos d'augua que de siempre as habrían feito fácils ta meter de regano.

## Demografía

## Fiestas
*Segundo cabo de semana de mayo, **Fiesta Mayor**.
*24 d'agosto, romería de Sant Bartolomeu, en puyando ta la ilesia de Sant Bartolomeu que ye en Muro de Roda.

## Referencias

## Vinclos externos
Aluchán

**Aluchán** (oficialment, en castellano,  *Aluján*) ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe. A suya población ye de 23 habitants (2011).

Aluchán ye una aldeya historica de Tierrantona, que en o sieglo XIX se deseparó de a dita villa ta pasar a fer parte d'o municipio de Muro de Roda (en o que ya se trobaba bellas d'as aldeyas que l'arrodeyan, como Fumanal y o Pamporciello). En l'actualidat, Aluchán y o Lumo de Muro son os dos solos nuclios de l'antigo municipio de Muro de Roda que han guardau población a lo largo d'os tiempos y encara son habitaus. O forman cuatro casas, que son *Casa Marinyosa*, *Casa Teixidor*, *Casa Carrera* y *Casa Mur*, en estando ista zaguera la mas visible d'a localidat, pus se tracta d'un gran casal fuerte que perteneixió a o camal local d'os Mur, y disposa de dos torres defensivas de planta cuadrada que se devantan 2 y 3 plantas per d'encima d'a resta de l'edificio, y una tercera torreta, inferior, de base retonda, que defiende o recolón sud-ueste d'a construcción.

O lugar d'Aluchán se troba a baixa altitut a dintro d'a Fueva, en o calcil meridional d'o tozal de Charo, a bels 2 kms en nord-este de Tierrantona, con a que se comunica con una pista asfaltada que conecta en a carretera local HU-V-6442 (Moriello de Monclús-Fuent de Campo), que atraviesa Tierrantona, en a sortida norte de a villa cara ta l'Aínsa.

## Toponimia
Anque no se sabe cuan ye que se va fundar o nuclio d'Aluchán, sí que se sabe (por Tierrantona) que en a comarca ya i vivión ciudadans romanos en a epoca imperial, por o que s'ha conchecturau si no puede dimanar o nombre «Aluchán» de bel antroponimo latino como «*Lucius*», a o que s'habría puesto adhivir a terminación «-án» que indicase pertinenza a o dito personache.

Se tiene constancia d'a suya existencia en a Edat Meya: S'ha puesto trobar como «*Aluxán*» en un documento de 1231. O toponimo actual ha gosau perder de tot a pronunciación con «x» ([ʃ]) y con «ch» ([tʃ]) y en a comarca d'a Fueva a mayoría o prenuncian «Aluján» (/a.lu'xan/) como en castellano, y nomás cuan se les ne pregunta a os mas viellos saben dar treslau d'una forma con pronunciación conforme con a fonetica de l'aragonés, que afirman que ye amás antiga, con «Ch» y no pas con «X», como Aluchán.

O toponimo, atamas d'a suya pronunciación con as modas castellanas, encara conoix formas con determinant, como «*l'Aluján*» u «*la Luján*», que puede estar que se relacionen con o nombre oficial «*Luján*» que tamién s'ha gosau alternar en bellos momentos d'a historia con a forma «*Aluján*».

## Demografía

## Imáchens

Imachen:092.Aluján casa Mur.jpg|*Casa Mur*
Imachen:098.Aluján guardia casa Mur.jpg|Torreta de *Casa Mur*
Imachen:097.Aluján aspillera casa Mur.jpg|Aspilleras en a frontera de *Casa Mur*.
Imachen:099.Aluján torre casa Mur.jpg|Torre de *Casa Mur*


## Fiestas
*24 d'agosto, **Fiesta Mayor**, fendo-le honras a Sant Bartolomeu.
*29 d'abril, **fiesta menor**, fendo-le honras a Sant Pero de Verona.

## Referencias

## Vinclos externos
O Pocino de Charo

:*Iste articlo tracta sobre *'o Pocino de Charo**. Ta atros usos d'o nombre «Charo» se veiga **Charo (desambigación)**.''
:''Iste articlo tracta sobre **o Pocino de Charo**. Ta atros usos d'a parola «pocino» se veiga **Pocino**.''


**O Pocino de Charo** (/opo'θino.'tʃaɾo/; oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], ''El Pocino'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] en o [[municipio]] d'[[A Fueva (municipio)|a Fueva]],en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y a provincia de [[provincia de Uesca|Uesca]].  A suya [[Población humana|población]] ye de 7 habitants ([[2011]]).

==Historia==
Ye una [[aldeya]] historica de [[Charo]], a poquez cientos de metros de a dita localidat, y tamién situada en as [[garra (orografía)|garras]] de o [[tozal de Charo]], anque en alto d'un [[sierra|sarratón]] por a man norte, o que ye o motivo d'a suya denominación. Se i arriba por una bifurcación d'a pista que se desepara d'a [[carretera local]] HU-V-6442 ta puyar-se-ne ta Charo.

En chunto con Charo, [[A Lueza (Charo)|a Lueza]], [[Aluchán]] y bellas pardinas que tamién i ha en as baixants d'o tozal, va estar parte d'o [[municipio]] de Charo dica a suya inclusión en o [[Muro de Roda (municipio)|municipio de Muro de Roda]] cara ta 1857. Dende a [[anyos 1960|decada de 1960]] fa parte d'o municipio d'a Fueva.

A [[capella|capilleta]] d'a localidat ye consagrada a l'advocación de [[Sant Esteban]], y en l'actualidat se destina ta [[borda]] ta magacenar-ie [[ferramienta]]s.

==Demografía==


==Toponimia==
O nombre d'o Pocino gosa tener una [[etimolochía]] [[Idioma latín|latina]] clara, pos dimana de a parola [[idioma aragonés|aragonesa]] «[[pocino]]» (d'o latín «''<PUTINUS''», «de [[puzo]]s» u d'o latín «''(LOCUM) OPACĪNUM''» "puesto escuro") que suele definir un puesto en l'[[ubago]] de bel mont, que ye chusto como se troban as casas d'a población respective a o tozal de Charo. L'apelativo «de Charo» se documenta dende [[1873]], y fa referencia clara a la pertenencia a o [[municipio]] que teneba cabecera en Charo.

==Imáchens==
<gallery>
Imachen:36.Pocino de Charo.JPG|Una casa en o Pocino, con [[boira]].
Imachen:37.Pocino de Charo.JPG|[[Borda]]s.
</gallery>

==Fiestas==
*[[1 de mayo]], **fiesta menor**, fendo-le honras a [[Sant Salvador]], que se celebra de conchunta con os vecins de [[Charo]] y con [[A Lueza (Charo)|a Lueza]].
*[[11 de noviembre]], **Fiesta Mayor''', fendo-le honras a Sant Martín.
## Referencias

## Vinclos externos
Ranyín

**Ranyín** (/ra'ɲin/; oficialment, en castellano, *Rañín*) ye un lugar aragonés en o municipio de a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 41 habitants (2011).

## Cheografía
Ranyín se troba en un cantimplano de poqueta inclinación en as garras occidentals d'a sierra de Campanué, en a man de a dita sierra que mira t'a Fueva, en fendo parte d'ixa subcomarca sobrarbenca. Ye chusto en l'altura d'un promontorio chiquilín que o fa devantar por alto d'as fincas agricolas que l'arrodeyan.

En norte de Ranyín, de camín ta o puerto de Foradada, a solana de lugar remata abruptament en un vallón con terreros por a on que i baixa o barranco d'a Usía, corso d'augua principal en a Fueva que naixe amán de o lugar.

Politicament, Ranyín yera cabecera de municipio dica o censo de 1857 y formaba achuntamiento de conchunta con Solipueyo y o Lumo de Ranyín. Dende 1857 l'antigo municipio se va trobar incorporau en o municipio de Moriello de Monclús y dende a decada de 1960 fa parte d'o municipio d'a Fueva. Disposa de dos pistas asfaltadas que o comunican a una con Tierrantona (a cabecera d'o municipio) por Solipueyo y Buetas, y l'altra con a carretera local HU-V-6442 (Tierrantona-nacional N-260) por debant de Charo, baixando por O Lumo y por a Lueza.

## Demografía

## Monimentos
A ilesia de de Ranyín ye o monimento principal d'a población. Se tracta d'una ilesia d'oríchens romanicas que ha gosau sufrir remodelacions en sieglos posteriors, especialment en o sieglo XVI y XVII. Ye consagrada a l'advocación de Santa María de l'Asumpción.

A nau ye sola, con forma de cruz latina, y tiene un abside semicircular que ye o solo vestichio que fa dir d'as suyas oríchens romanicas. A ilesia se va enamplar ta fer-le naus laterals, que son como dos ixamplaus en as garras d'o crucero. Una imáchen de a virchen María, picada en madera, se guardaba en a ilesia pero en l'actualidat ye en o Museu Diocesano de Balbastro.

## Imáchens

Imachen:06.Rañín.JPG|Barrio de segundas residencias de nueva construcción, en Ranyín.
Imachen:05.Rañín.JPG|A ilesia de Sta. María de l'Asumpción.


## Fiestas
*Primer cabo de semana de setiembre, **Fiesta Mayor**, fendo-le honras a Santa María de l'Asumpción, que anque ye o día 15 d'agosto s'ha gosau tresladar ta setiembre. Ista fiesta mayor se fa conchuntament con Solipueyo y con o Lumo de Ranyín.
*8 d'aviento, **fiesta d'hibierno**, fendo-le honras a la Purisma.

## Referencias

## Vinclos externos
Sant Per de Trillo

:*Iste articlo tracta sobre *'Sant Per**. Ta altros usos de «Sant Per» se veiga **Sant Per (desambigación)**.''


**Sant Per de Trillo** (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], ''Samper de Trillo'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] de dos casas que perteneix a o [[municipio]] de [[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]] y a provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. Actualment ye despoblau.

Sant Per se troba a 640 [[metro]]s d'altaria en as [[garra (orografía)|garras]] d'a [[sierra de l'Entremont]], albocau cara ta la [[val]]leta d'o [[barranco d'o Salinar]] en a suya baixant norte. Ye una [[aldeya]] tradicional de [[Trillo (Clamosa)|Trillo]] (fuera d'a cuenca natural d'[[a Fueva]], en a [[val d'a Cinca]]), y a lo municipio homonimo le perteneixió dica la suya incorporación en o [[Clamosa (municipio)|municipio de Clamosa]], en o [[sieglo XIX]]. Dende a [[anyos 1960|decada de 1960]], os nuclios que feban parte d'o municipio de Clamosa fuón absorbidos en o nuevo municipio d'a Fueva.

O lugarichón disposa d'una [[capella|capilleta]] consagrada a l'advocación de [[Sant Pero]], d'a on con toda probabilidat dimana o nombre d'a población. Como aldeya de Trillo, os suyos habitants teneban dreito a soterramiento de muertos en o [[cimenterio]] de l'antiga cabecera municipal, y a os oficios en a ilesia de a dita localidat.

==Fiestas==
*[[29 d'abril]], **Fiesta Mayor''', fendo-le honras a Sant Pero de Verona.

## Referencias
Sant Chuan (Toledo d'a Nata)

:*Iste articlo tracta sobre *'Sant Chuan**, que ye un lugar en [[a Fueva]]. Ta altros usos de «Sant Chuan» se veiga **Sant Chuan (desambigación)**.''


**Sant Chuan** (oficialment, en [[Idioma castellano|castellano]], ''San Juan'', enantes ''San Juan de Toledo de Lanata'') ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] d'o [[municipio]] d'[[A Fueva (municipio)|a Fueva]], en a provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]] y [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Sobrarbe]]. A suya población ye d'11 habitants ([[2011]]).

Sant Chuan se troba en as [[garra (orografía)|garras]] d'un [[cerro]] prominent, que en a redolada recibe o significativo nombre de «Toledo d'a Nata», en a baixant sud d'a [[Sierra Ferrera]] cara a la depresión d'[[a Fueva]], en estando-ie un d'os lugars mas oriental d'el que gosa decir-se [[Baixo Penyas]]. Como parte d'a subcomarca natural que ye a Fueva, no i queda mas ta l'este si que [[a Cabezonada]] y [[as Corz]] d'antes no s'arribe ta o Collau de Foradada, que desepara a Fueva y o Sobrarbe d'a vecina [[Ribagorza]].

O nombre d'o lugar dimana d'a [[ilesia de Sant Chuan d'o Toledo d'a Nata]], una ilesia [[arte romanico|romanica]] d'a primera mitat d'o [[sieglo XII]] que en primeras yera tributadera d'un [[castiello]] (mas especificament, un «toledo») que i heba en o cerro que domina o lugar. O castiello orichinal, en l'actualidat desapareixido, les dio lo nombre a la ilesia y a o cerro a on se trobaba, y ye d'él d'a on dimanan belaltros nombres historicos en a redolada, como o [[municipio]] de [[Toledo d'a Nata]] en o que fizon parte Sant Chuan y belaltros nuclios d'o Baixo Penyas.

Sant Chuan ye comunicau con a carretera N-260 ([[l'Aínsa]]-[[Campo (Uesca)|Campo]]) con una pista no [[gudrón|asfaltada]] de 3,5 Km, que el comunica tamién con [[l'Atiart]] (aproximadament, a la mitat d'o recorrido). Guarda camins tradicionals, transitables a peu, que el comunican con a Cabezonada, en travesando [[río d'a Nata|as Natas]], y con [[Moliniás]] y [[o Mediano]] por as faixas d'«o [[Coscollo|Coscollar]]».

A ilesia, restaurada en a primera mitat d'a [[anyos 2000|decada de 2000]], ye vesitable y disposa de vesitas guiadas en os meses de [[chuliol]] y [[agosto]]. As vesitas guiadas no se fan toz os días d'a semana, por o que cal informar-se enantes.

== Demografía ==


==Imáchens==
<gallery>
Imachen:063.San Juan Toledo general.jpg|Vista cheneral
Imachen:073.San Juan Toledo altar.jpg|Interior d'a nau
Imachen:074.San Juan Toledo Sanct Matheu.jpg|Frescos en a ilesia.
Imachen:066.San Juan Toledo trasera.JPG|Ilesia por a zaga
</gallery>

==Fiestas==
*[[15 d'agosto]], **Fiesta Mayor** de [[Toledo d'a Nata]], fendo-le honras a [[Santa María de l'Asumpción]], que se celebra de conchunta con os vecins de [[Sant Per (Toledo d'a Nata)|Sant Per]], con [[l'Atiart]], a Cabezonada, [[Fuent de Campo]] y [[Fosau]].
*[[4 d'aviento]], **fiesta d'hibierno''', fendo-le honras a Santa Barbara, que ye a patrona de a Cabezonada.

## Referencias

## Vinclos externos
Solipueyo

**Solipueyo** ye un lugar aragonés d'o municipio d'a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 27 habitants (2011).

Solipueyo yera una aldeya tradicional de Ranyín dica que o municipio que o dito lugar capitaniaba s'incorporó en o municipio de Moriello de Monclús a metat d'o sieglo XIX. Ye a mas baixa en altitut d'as dos aldeyas que teneba Ranyín, podendo-se-la trobar cuasi de tot en plano en a fondonada d'a Fueva.

Se troba a tansament 1 kilometro de Buetas en seguindo a pista asfaltada que de Tierrantona puya ta Ranyín, por a on que A Fueva comienza a enfilar-se cara ta la sierra de Campanué, en l'este d'a subcomarca. Ye un lugar eminentment agrario, que d'estructura no guarda mica de semellanza con l'estilo planificadament defensivo que caldría esperar d'un nuclio que se conoix dende a Edat Meya.

O lugar no tiene garra ilesia, y ta os servicios i tienen una capilleta menuda, moderna y consagrada a l'advocación de Santa Barbara.

## Demografía

## Fiestas
*Primer cabo de semana de setiembre, **Fiesta Mayor**, fendo-le honras a Santa María de l'Asumpción, que anque ye o día 15 d'agosto s'ha gosau tresladar ta setiembre. Ista fiesta mayor se fa conchuntament con Ranyín y con o Lumo de Ranyín.
*4 d'aviento, **fiesta d'hibierno**, fendo-le honras a Santa Barbara.

## Referencias
Tierrantona

**Tierrantona** ye un lugar aragonés d'o municipio de a Fueva, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 126 habitants (2011).

Tierrantona ye a cabecera u capital municipal de o municipio d'a Fueva, ye a on se troba a Casa d'a Villa y o nuclio con mas servicios municipals, a demés d'estar o mas poblau d'o municipio. Se tracta d'un nuclio que aparenta tener nueva planta, tot y que se o ha puesto trobar mentau en documentos tan antigos como en primerías d'o sieglo XII.

## Cheografía y historia

Tierrantona ye en o plano de a cul d'a Fueva, en a zona de baixa altitut, en a riba dreita d'o barranco d'a Usía, a bels 3 kilometros en sud-este d'o tozal de Sant Salvador y por a par d'a on remata l'antigo termin municipal de Ranyín. A la contra de como pasa con a mayoría de nuclios de población de a subcomarca de a Fueva, Tierrantona no pareix que haiga tenido nunca un plantiamiento defensivo, pus se troba a poca altitut y ye bien accesible dende toz os costaus.

Seguntes o medievalista Agustín Ubieto, o nombre de Tierrantona amaneix en os documentos historicos de tan antigos como de l'anyo 1102, cuan que diz que daba nombre a un castillet («*Murel de Terranthona*») que s'heba de trobar en os arredols, y que él va identificar con l'actual Moriello de Monclús. En o fogache de 1495, se a documenta con o nombre de «*Tierra Anthona*», y en 1488 s'ha puesto saber que teneba 11 fuegos (casas).

Manimenos, a ilesia de lugar ye o solo edificio medieval que i queda. Data d'ixe mismo sieglo XII de cuan Ubieto troba documentacions, y ye consagrada a l'advocación de l'Asumpción de María. Ye un templo romanico d'una sola nau, con a estructura muit bien guardada y o tellau con bastida de fusta ha gosau mantener-se fiel a os plantiamientos regulars d'o sieglo XII. En o sieglo XVII y en o XVIII le se van adhivir dos capilletas laterals, de as cuals, a que miraba ta a plaza de lugare se va eliminar y ha gosau deixar a marca en a frontera. Ye una ilesia gran en comparanza con as de belaltros lugars de Sobrarbe en ixas envueltas, o que fa veyer que Tierrantona no debeba d'estar un lugar guaire chicorrón, lo menos en os tiempos en os que se va construir.

A man de o lugar, no fa guaires anyos se va trobar as enrunas d'una villa romana, que podría estar a oríchen d'o toponimo «Tierrantona», («*Tierra d'Antonius*») y que confirmaría as tesis de o difunto investigador Manuel Benito Moliner, que va indicar como posible ixa presunta relación de pertenencia a bel personache de nombre «*Antonius*» u «*Antoninus*».

## Demografía

## Imáchens

Imachen:01.Tierrantona.jpg|A ilesia de Sta. María de l'Asumpción, en Tierrantona.
Imachen:03.Tierrantona.JPG|O claustret d'a ilesia, d'o sieglo XVI.


## Fiestas
*20 de chinero, **Fiesta Mayor**, fendo-le honras a Sant Sabastián.
*O segundo cabo de semana de chulio, **fiesta menor**, fendo-le honras a Sant Cristóforo.

## Referencias

## Vinclos externos
L'Arresa

**L'Arresa** (en castellano *Arresa*) ye un lugar d'o municipio de Fiscal, en a provincia de Uesca. A suya población ye de 9 habitants.
Borrastre

**Borrastre** ye un lugar aragonés d'o municipio de Fiscal, en a provincia de Uesca y comarca de Sobrarbe.

A suya población ye de 31 habitants en 2015.

Bi ha una casa rural y una ferrería.

## Cheografía
O lugar de Borrastre se troba situato a 799 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia d'1 km de Fiscal, a capital d'o suyo municipio, de 23&nbsp;km de l'Aínsa, a capital d'a suya comarca, y de 117&nbsp;km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1180, recullita en a obra de María Luisa Ledesma Rubio *La [[Comanda|encomienda]] de Zaragoza de la [[Orden d'o Hespital|Orden de San Juan de Jerusalén]] en los siglos XII y XIII*, en *Publicaciones de la Cátedra Zaragoza* (Zaragoza, 1967), y documenta as variants *Borraste*, *Borrastre*, *Borrast*, *Boraste* y *Borast*.

## Demografía

## Fiestas
En fiestas d'agosto se fa una ronda casa por casa y participa tota a chent.

## Referencias
Chabierre d'Ara

:*Iste articlo tracta sobre *'Chabierre d'Ara**, lugar de Fiscal. Ta atros emplegos se veiga [[Xabierre (desambigación)|**Chabierre (desambigación)**]].''


**Chabierre d'Ara*' (*Javierre de Ara* en [[idioma castellano|castellano]]) ye un lugar d'o municipio de [[Fiscal]], en a provincia de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. A suya población ye de 11 habitants.

== Toponimia ==
S'escribe *Exiverre de la Ribera de Fiscal* en *Rationes decimarum Hispaniae (1279-80)'':

## Referencia
La Cort de Tricas

:*Iste articlo ye sobre *'La Cort**. Ta atros emplegos de **Cort** se veiga **Cort (desambigación)**.''


**La Cort de Tricas**, u simplament **La Cort*', ye un [[lugar]] d'o [[municipio]] de [[Fiscal]], en a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]]. Fue expropiato en a decada d'es 1960 per efecto d'o [[prochecto]] de l'[[entibo de Chanovas]], que nunca no fue construito, y actualment se troba despoblato.

== Nombre ==
Amaneix como *Heredad de Lacorres* en l'anyo [[1095]]. En o [[Fogache]] de [[fogache de 1495|1495]] s'escribe *Cort de Tricas*. En atros textos ye *La Cort de Tricas* u *La Cort de Trigas''.