Hespital de Santa Cristina de Somport

O **hespital de Santa Cristina de Somport** estió un hespital situato en o cobalto d'o puerto de Somport amán de Candanchú.

Establito en o sieglo XII, ya en charraba o *[[Codex Calixtinus|Codice Calixtino]]* en l'inte d'a suya fundación, decindo que yera *Unum Tribus Mundi*, ye decir, un d'os tres hespitals mas importants d'o mundo chunto con os de Cherusalem y Gran Sant Bernal. No se'n conoixe a calendata exacta d'a fundación, anque apareixe en un documento de Sancho Remíriz escrito por Ricardo de l'Arco en 1078 pareixe que ye falso, por o que o documento mas antigo en que apareixe ye un diploma de Pero I de l'anyo 1100.

A importancia d'o hespital en a epoca viene de que yeran muitos os pelegrins que trigaban o *[[Somport|Sommus Portus]]* ta fer o Camín de Sant Chaime, prenendo a branca d'a vía tolosana que pasaba por Aspa (bi n'heba una atra que pasaba por Maule-Lextarre y Roncesvals). Un d'os puntos mas dificils d'o camín yera o paso d'os Pireneus por a dureza d'os monts y as malas condicions climatolochicas que bi heba a ormino.

Cuan os pelegrins heban puyato lo puerto, a sobén cansos, fambrosos u malautos, o hespital yera un buen puesto ta escansar-se. Seguntes mos diz o *Codice Calixtino* u *[[Liber Sancti Iacobi]]*, libro a on se replegaban as cuatro rotas oficials d'o Camín que trescruzaban Francia, a los pelegrins lis s'agüespaba de gufanya mientres tres días, lis se daba de minchar y cenar y si yeran malautos lis se cudiaba dica que se recuperasen. Si moriba un pelegrín s'apedecaba en o chicot fosal que yera chunto a la capiella.

A decadencia prencipia en 1374 y mientres o sieglo XVI, debito a las guerras entre catolicos y hugonoz, os monches albandonan o hespital y s'estableixen en a suya ilesia-palacio de Chaca.

## Leyenda d'a fundación
Se diz que dos caballers anonimos decidioron de fer en Somport un chicot refuchio ta agüespar a los pelegrins que a sobén moriban en iste punto d'o Camín de Sant Chaime por fambre, a nieu u as bestias d'istos monts.

Cuan yeran dandaliando sobre o millor puesto ta devantar o refuchio s'apareixió una paloma blanca que portiaba en o suyo pipón una cruz d'oro que deixó en o puesto a on Dios heba sinyalato que teneba que fer-se a ilesia. Asinas a noticia s'estendilló por tota la tierra y se facioron tantas donacions que os caballers no facioron un chicot refuchio como heban pensato, sino un gran hespital.

Dende allora o emblema d'o hespital estió una paloma blanca con una cruz dorata en o pipón.

## Distribución

Gracias a las excavacions arqueolochicas y a las cronicas que mos dan datos de l'antiga distribución d'os edificios d'o hespital, podemos conoixer l'aspecto que'n teneba en a suya millor epoca.

En o centro d'o conchunto bi heba una chicota ilesia romanica, d'entre os sieglos XII y XIII con abside semicercular orientata a l'este. Chunto a ista os fundamentos d'a tabierna d'o sieglo XVIII a on minchaban os pelegrins. A l'atro canto d'a ilesia yera la necropoli, a on pueden veyer-se encara las sepolturas de piedra.

O monesterio yera situato tamién chunto a la ilesia, en o canto mas amanato ta Francia, puesto que ocupaba antis d'o sieglo XVI a tabierna. Ta rematar, seguntes o historiador Frai Francisco Lalana, en o cobaixo bi yera o palacio d'o prior y l'armita de Santa Barbara.

## Bibliografía
*  Nagore Laín, Francho: *Reseña de Cartulario del Hospital de Santa Cristina de Somport*, edición de Juka Kiviharju, Luenga & fablas, 8-9 (2004-2005), pp.&nbsp;213–216.

## Vinclos externos
* Santa Cristina de Somport en romanicoaragones.com