Elemento quimico

O termin **elemento quimico** fa referencia a una clase d'atomos, toz éls con o mesmo numero de protons en o suyo nuclio. Sindembargo, por tradición, se gosa decir elemento quimico a ixa substancia que puede descomponer-se, por medio d'una reacción quimica, en atras mas simplas.

Cal diferenciar un "elemento quimico" d'una substancia simpla. Asinas l'ozón (O3) y o dioxicheno (O2) son dos substancias simplas, cadaguna d'ellas con propiedaz diferents. Sindembargo, l'elemento quimico que forma istas dos substancias simplas ye l'oxicheno (O). Trobamos un atro eixemplo en o carbonio, que se presenta en a naturaleza como grafito u como diamant (estaus alotropicos).

Se'n conoixe mas de 118 elementos. A mas gran parte s'han trobau en a naturaleza, fendo parte de substancias simplas u de compuestos quimicos. Atros s'han creyau artificialment en acceleradors de particlas u en reactors atomicos. Istos zaguers elementos gosan estar instables y nomás existen que mientres bellas milesimas de segundo.

Os elementos quimicos se troban clasificatos en a tabla periodica d'os elementos. 
Contino se detallan os elementos conoixius, ordenaus seguntes o suyo numero atomico.

(**)O descubrimiento de l'elemento 118 por un equipo d'o Lawrence Berkeley National Laboratory en 1999 fue dimpués retractau porque no se podio repetir de nuevas o experimento.
https://web.archive.org/web/20110903154420/http://enews.lbl.gov/Science-Articles/Archive/118-retraction.html Retractación d'o LBNL por o escubrimiento de 1999.
http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&id=PRVCAN000074000004044602000001&idtype=cvips&gifs=yes Experimento de JINR/LLNL (2005)

### Acronimos incluyius en a tabla
* GSI, *Gesellschaft für Schwerionenforschung* (Sociedat ta a Investigación d'Ions Pesatos), Wixhausen, Darmstadt, Alemania
* JINR, *Joint Institute for Nuclear Research* (Instituto Unito ta a Investigación Nucleyarñ), Dubna, Moskvá Oblast, Rusia
* LLNL, *Lawrence Livermore National Laboratory* (Laboratorio Nacional Lawrence de Livermore) Livermore, California, Estados Unitos
* LBNL, *Lawrence Berkeley National Laboratory* (Laboratorio Nacional Lawrence de Berkeley) Berkeley, California, Estados Unitos

### Notas sobre a tabla
*  L'elemento no tiene un nuclioide estable, y a valura entre gafez, (por eixemplo, [209]), indica o numero masico de l'isotopo d'ixe elemento con mayor durada.
*  A composición isotopica de bels elementos presents en bels fragmentos cheolochicos puet cambiar d'a que se da en a tabla.
*  A composición isotopica puet cambiar en os materials comercials, por o que o peso atomico puede cambiar significativament.
*  A composición isotopica de cuantos metals terrestres que amenistan una precisión mayor en o suyo peso atomico no se puede dar.
*  O peso atomico d'o litio comercializau puede variar entre 6.939 y 6.996.

## Procedencia d'os nombres d'elementos químicos
Os nombres d'os elementos proceden d'os suyos nombres en griego, latín, anglés u levan o nombre d'o suyo escubridor u ciudat en que s'escubrioron.
* **Hidrocheno** (H): d'o griego ‘chenerador d'augua’.
* **Helio** (He): de l'atmosfera d'o Sol (o dios griego *[[Helios]]*). S'escubrió por primera vegada en o espectro d'a corona solar mientres un eclipse en 1868, encara que a mayoría d'os cientificos no lo acceptoron dica que se isoló en a Tierra.
* **Litio** (Li): d'o griego *lithos*, ‘roca’.
* **Berilio** (Be) de *beriio*, esmeralda de color verda.
* **Boro** (B): de l'arabe *buraq*.
* **Carbonio** (C): carbón.
* **Nitrocheno** (N): en griego *nitrum*, ‘chenerador de nitratos’
* **Oxicheno** (O): en griego ‘chenerador d'oxidos’ (*oxys*).
* **Flúor** (F): d'o latín *fluere*.
* **Neón** (Ne): nuevo (d'o griego *neos*).
* **Sodio** (Na): d'o latín *sodanum* (sosa). O símbolo Na viene d'o latín *nátrium* (nitrato de sodio).
* **Magnesio** (Mg): de Magnesia, comarca de Tesalia (Grecia).
* **Aluminio** (Al): d'o latín *alumen*.
* **Silicio** (Si): d'o latín *sílex*, silice.
* **Fosforo** (P) d'o griego *phosphoros*, ‘portiador de luz’ (o fosforo emite luz en a escuridat porque se crema en combinar-se lentament con l'oxicheno de l'aire).
* **Ixufre** (S) d'o latín *sulphurium*.
* **Cloro** (Cl) d'o griego *chloros* (amariello verdoso).
* **Argón** (Ar) d'o griego *argos*, ‘inactivo’ (debiu a que os gases nobles son poco reactivos).
* **Potasio** (K): de l'anglés *pot ashes* (‘cenisas’), ya que as cenisas de bellas plantas son ricas en potasio. O simbolo K proviene d'o griego *kalium*.
* **Calcio** (Ca) d'o griego *calx*, ‘calsina’. A calsina ye formada por Ca2CO3.
* **Escandio** (Sc) de Scandia (Escandinavia).
* **Titanio** (Ti): d'os Titans, os primers fillos d'a Tierra segunte a mitolochía griega.
* **Vanadio** (V): d'a diosa escandinava Vanadis.
* **Cromo** (Cr): d'o griego *chroma*, ‘color’.
* **Manganés** (Mn): de *magnes*, magnetico.
* **Fierro** (Fe): d'o latín *ferrum*.
* **Cobol** (Co): segunte una versión, proviene d'o griego *kobalos*, ‘mina’. Unatra versión diz que provién d'o nombre d'un espritu maligno d'a mitolochía chermanica.
* **Niquel** (Ni): provién d'o termino sueco *koppar nickel* y de l'alemán *kupfer nickel*, ‘arambre d'o dimonio Nick’ u arambre falso (metal que amaneix en as menas d'arambre, pero no pas ye arambre).
* **Arambre** (Cu): d'o latín *aeramen*, bronce.
* **Zinc** (Zn): de l'alemán *zink*, voz d'orichen fosco.
* **Galio** (Ga): de Gallia (nombre latín de Francia).
* **Chermanio** (Ge): de Chermania (nombre latín d'Alemanya).
* **Arseni** (As): *arsenikon*, orpiment (*auripigmentum*) amariello.
* **Selenio** (Se): de Selene (nombre griego d'a Luna).
* **Bromo** (Br): d'o griego *bromos*, ‘hedor’.
* **Criptón** (Kr): d'o griego *kryptos*, ‘oculto, secreto’.
* **Rubidio** (Rb): d'o latín *rubidius*, royo muit intenso (a la flama).
* **Estroncio** (Sr): de Strontian, ciudat d'Escocia.
* **Itrio** (Y): de Ytterby, pueblo de Suecia.
* **Zirconio** o Zirconio (Zr): de l'arabe *zargun*, ‘color dorau’.
* **Niobio** (Nb): de Níobe (filla de Tantalo).
* **Molibdeno** (Mo): de *molybdos*, ‘plumo’. (Pareixe que os primers quimicos creyeban que yera mena de plumo).
* **Tecnecio** (Tc): de *technetos*, ‘artificial’, porque fue un d'os primers sintetizaus.
* **Rutenio** (Ru): d'o latín Ruthenia (nombre romano de Rusia).
* **Rodio** (Rh): d'o griego *rhodon*, color rosau.
* **Paladio** (Pd): d'a diosa griega d'a sabiduría, Palas Atena.
* **Archent** (Ag): d'o latín *argentum*.
* **Cadmio** (Cd): d'o latín *cadmia*, nombre antigo d'o carbonato de cinc. (Probablement porque cuasi tot lo cadmio industrial s'obtiene como subproducto en o refinau d'os minerals de cinc).
* **Indio** (In): debiu a la color indigo que se veye en o suyo espectro.
* **Estanyo** (Sn): d'o latín *stannum*.
* **Telurio** (Te): de *tel-lus*, ‘tierra’.
* **Antimonio** (Sb): d'o latín *antimonium*. El símbolo Sb, del latín *stibium*.
* **Yodo** (I): d'o griego *iodes*, violeta.
* **Xenón** (Xe): d'o griego *xenon*, ‘forano, raro’.
* **Cesio** (Cs): d'o latín *caesius*, color azul celeste.
* **Bario** (Ba): d'o griego *barys*, ‘pesau’.
* **Lantanio** (La): d'o griego *lanthanein*, ‘chacer oculto’.
* **Cerio** (Ce): por l'asteroide Ceres, descubierto dos anyos antis que l'elemento O cerio metalico se troba mas que mas en una aliación de fierro que se fa servir en as piedras d'os briquez.
* **Praseodimio** (Pr): de *prasios*, ‘verde’, y *dídymos*, ‘chemelo’.
* **Neodimio** (Nd): de *neos-dýdimos*, ‘nuevo chemelo (d'o lantanio)’.
* **Prometio** (Pm): d'o dios griego Prometeu.
* **Samario** (Sm): d'o ruso *samerskite* (`mineral de samario´).
* **Europio** (Eu): d'Europa.
* **Gadolinio** (Gd): d'o finés *Gadolin* (antroponimo).
* **Terbio** (Tb): de Ytterby, lugar de Suecia.
* **Disprosio** (Dy): d'o griego *dysprositos*, de dificil acceso.
* **Holmio** (Ho): de Holmia (nombre latín d'Estocolmo).
* **Tulio** (Tm): de Thule, nombre antigo de Escandinavia.
* **Lutecio** (Lu): de Lutetia, antigo nombre de París.
* **Hafnio** (Hf): de Hafnia, nombre latín de Copenaguen.
* **Tantalo** (Ta): de Tantalo, un personache d'a mitolochía griega.
* **Tungsteno** (W): d'o sueco *tung sten*, ‘piedra pesada’.
* **Renio** (Re): d'o latín Rhenus (nombre latín d'o Rin).
* **Osmio** (Os): d'o griego *osme*, olor (debito a la pudor que fa o OsO4).
* **Iridio** (Ir): d'o iris.
* **Oro** (Au): d**aurum'', ‘[[aurora]] resplandecient’.
* **Platín** (Pt): d'o castellano **platina*, ‘lamina d'archent’.
* *'Mercurio** (Hg): o suyo nombre se debe a la planeta d'o mismo nombre, pero a suya [[simbolo quimico|abreviadura]] ye Hg  porque Dioscorides le deciba  «archent acuatico» (en griego ''hydrárgyros'', ''hydra'': ‘augua’, ''gyros'': ‘archent’).
* **Talio** (Tl): d'o griego ''thallos'', tallo.
* **Plumo** (Pb): d'o latín ''plumbum''.
* **Bismuto** (Bi): de l'alemán ''weisse masse'', masa blanca.
* **Polonio** (Po): de Polonia, en honor a o país d'orichen de [[Marie Curie]], co-descubridora de l'elemento, chunto con o suyo mariu Pierre.
* **Astato** (At): d'o griego ''astatos'', instable.
* **Radón** (Rn): de l'anglés ''radium emanation'' (‘emanación radiactiva’).
* **Francio** (Fr): de Francia.
* **Radio** (Ra): d'o latín ''radius'', ‘rayo’.
* **Actinio** (Ac): d'o griego ''aktinos'', ‘rayo’.
* **Torio** (Th): de [[Thor]], dios d'a guerra escandinavo.
* **Protactinio** (Pa): d'o griego ''protos'' (primer) y actinium (nombre latín de l'actinio).
* **Uranio** (U): d'a planeta [[Urano (planeta)|Urano]].
* **Neptunio** (Np): d'a planeta [[Neptuno (planeta)|Neptuno]].
* **Plutonio** (Pu): d'o planetoide [[Plutón (planetoide)|Plutón]].
* **Americio** (Am): d'America.
* **Curio** (Cm): en honor de Pierre y Marie Curie.
* **Berkelio** (Bk): de Berkeley, a on se troba una important universidat californiana.
* **Californio** (Cf): d'o estau estausunidense de California.
* **Einsteinio** (Es): en honor d'[[Albert Einstein]].
* **Fermio** (Fm): en honor d'[[Enrico Fermi]].
* **Mendelevio** (Md): en honor d'o quimico ruso [[Dmitri Ivánovich Mendeléiev]], precursor de l'actual tabla periodica.
* **Nobelio** (No): en honor d'[[Alfred Nobel]].
* **Laurencio** (Lr): en honor d'[[Ernest Lawrence|E. O. Lawrence]].
* **Rutherfordio** (Rf): en honor a [[Ernest Rutherford]], cientifico colaborador d'o modelo atomico y fisica nucleyar.
* **Dubnio** (Db): en honor a o [[Joint Institute for Nuclear Research]], un centro de investigación ruso localizado en Dubna.
* **Seaborguio** (Sg): en honor a [[Glenn T. Seaborg]].
* **Bohrio** (Bh): en honor a [[Niels Bohr]].
* **Hassio** (Hs): se debe a o estau alemán de Hesse a on se troba o grupo d'investigación alemán [[GSI|Gesellschaft für Schwerionenforschung]] (GSI).
* **Meitnerio** (Mt): en honor a [[Lise Meitner]], matematica y fisica d'orichen austriaco y sueco.
* **Darmstadtio** (Ds): en honor a lo puesto a on fue descubierto, Darmstadt, a on se localiza o GSI.
* **Roentguenio** (Rg): en honor a [[Wilhelm Röntgen|Wilhelm Conrad Roentgen]], descubridor d'os rayos X.

A partir d'o numero atómico **112*', se nombra a os elementos con a nomenclatura temporal d'a IUPAC, an que a cada elemento le corresponde como nombre o suyo numero en latín.

== Se veiga tamién ==
* [[Tabla periodica d'os elementos|Tabla periodica d'os elementos quimicos]]

== Vinclos externos ==

* [https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC.org/News/Archives/2005/Atomic-Weights_Revised05.html] ([[peso atomico|pesos atomicos]] revisaus por a [[IUPAC]] en [[2005]]).
* [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html IUPAC.org/Publications/Pac/2003] («Atomic Weights of Elements 2001», en *Pure Appl. Chem.* 75(8), 1107-1122, 2003, preso o [[30 de chunio]] de [[2005]]. Os [[peso atomico|pesos atomicos]] d'os elementos 1 ta 109 s'han preso d'ista fuent.
* [http://www.webelements.com/ WebElements.com] (os [[peso atomico|pesos atomicos]] d'os elementos 110 ta 116 s'han preso d'ista fuent).

== Referencias ==
F. Rodés Orquín. Proposa d'una metodolochía lesicochica de l'aragonés estándar ta zenzias esperimentals con un eixemplo: a tabla periodica d'os elementos, en *Luenga & fablas'', num 8-9 (2004-2005). Consello d'a Fabla Aragonesa. ISSN:1137-8328.