O Elsón

:*Iste articlo tracta sobre o [[lugar]] d'o Elsón. Ta atros articlos que contienen «o Elsón» en ista Biquipedia, se veiga [[O Elsón (desambigación)]].*

**O Elsón** (pronunciau /ol'son/, anque tamién ye frecuent sentir o nombre sin l'articlo, y alavez o prenuncian /el'son/; oficialment, en castellano, «*Olsón*») ye un lugar aragonés d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 18 habitants (2018).

O Elsón fue capital d'un municipio que tamién se deciba o Elsón, present en os censos dende a constitución d'os achuntamientos modernos en 1834 dica la suya absorción en o municipio d'Alto Sobrarbe en a decada de 1960. O municipio se formaba con as localidaz d'o Elsón y dos aldeyas: Mondot y Chabierre d'o Elsón.

## Cheografía

O Elsón ye a 686 metros d'altaria sobre o nivel d'a mar, en as estribacions de a sierra de Sant Benedet por a man de a valle d'o río Susía. Fa parte, en chunto con as suyas aldeyas Mondot y Chabierre y con a resta de nuclios d'a valle (Castillón, Lamata, etc.) de a subcomarca que se'n diz o Viello Sobrarbe, que s'extiende d'entre o centro-sud y o sud-sud-ueste de a comarca de Sobrarbe.

A mayoría de casas d'o Elsón se troban en alto, por a baixant sud-sud-ueste d'un tozal que sinyorea la ilesia de Santa Olaria, que ye a zaguer altura de o sarrato que en dicen d'o Elsón, que desepara por una man a valleta d'o barranco de Sant Chils, y por l'atra o barranco Solano.

O nuclio d'o Elsón no tiene una estructura urbana compacta. Forman a población dos barrios prencipals. La uno, dito barrio d'Abaixo, se troba debaixo de o tozal a on s'envista en l'altura a ilesia, arredol d'una fuent natural que dimana de a penya. L'atro, o barrio d'Alto u barrio d'a Ilesia, o forman as casas deseparadas arredol de dos carreras que divierchen en formando una Y dende una placeta, que en dicen a Plaza d'Abaixo u Plaza Baixa, que ye a on remata la pista d'acceso a lugar, y se i puede puyar chusto por a man cuentra de o tozal de por a on que s'accede a lo barrio d'Abaixo.

As dos carreras se deseparan tot enfilando-se, cadaguna, en dirección a os dos cerrez que dominan a población, pus ista se troba en o grau d'entre os dos. As casas d'o barrio d'Alto se consideran dos barrios diferents (tres si se considera o barrio d'a Fuent, que son cualques casas deseparadas a on remata la carrera d'o sud-este), y cadaguna tiene a suya propia plaza, anque si se conta con a distancia y diferenciación que tiene o dito barrio d'Abaixo millor valdría parlar de dos subbarrios que de barrios diferents. 

En a carrera que marcha camín ta'l sud-este, o barrio d'a Plaza d'Abaixo, se troba l'edificio que fizo de casa d'a Villa cuan o Elsón teneba achuntamiento. Existen casas nobles en os tres subbarrios de o barrio d'Alto.

## Historia

Como en muitas poblacions pasa, se tiene as primeras noticias d'existencia d'o Elsón relacionadas con o suyo castiello. Se troba documentau en o sieglo XI baixo reinau de Remiro I con os nombres de «*lo Elson*» y «*Eleson*» y se'n tiene conoixencia d'os tinents que tuvo dica las zaguerías d'o sieglo XII (en 1182 muere o suyo tinent Pero de Sant Vicente).

En o sieglo XVI o Elsón yera un lugar con numerosos infanzons, y d'alcuerdo con os testimonios arquitectonicos que mos n'ha quedau, como a suya portentosa ilesia, teneba prou riqueza. En 1626 acuden ta Balbastro tres infanzons de a localidat, Sinyó Miguel Blanc, Sr. Cosme de Mata y Sr. Chuan Miguel, que arriban a las Corz convocadas en un grupo que vienen toz de Sobrarbe.

## Demografía

## Monimentos

O monimento prencipal en o Elsón ye a suya ilesia. A ilesia de Santa Olaria, que en buena cosa de Sobrarbe se conoix como a «Catedral de Sobrarbe» por a suya monumentalidat, ye un templo de grans dimensions devantau en estilo barroco en o sieglo XVI y firmau por Chuan Tellet en 1546, mayestro d'obras tamién en a ilesia de l'Asumpción de Castillón de Sobrarbe.

A ilesia, que ye declarada Bien d'Intrés Cultural (codigo SIPCA 7-INM-HUE-003-907-002) como enantes en fue de Monumento Nacional espanyol, tiene una portalada renaixentista completament atipica en a montanya altoaragonesa, y pinturas a'l fresco y un retablo de piedra de os sieglos XVI y XVII.

Dezaga de a ilesia, y tamién en l'altura d'o tozal, i ha las restas d'o castiello d'o Elsón (SIPCA 1-INM-HUE-003-907-012), d'o sieglo XI y d'o cual no en queda de piet sique dos trocez de lienzo y as rastras de piedras por tierra en o que podeba haber estau o perimetro fortificau.

Amás, en os arredols d'o Elsón i ha cuatro cruces de sól que tamién son consideradas Biens d'Intrés Cultural, o que fa que o Elsón sia un d'os lugars de Sobrarbe con mas cantidat de construccions declaradas Bien d'Intrés Cultural.

## Imáchens

Imachen:269.Castillo de Olsón.JPG|Restas d'o castiello d'o Elsón.
Imachen:271.Castillo de Olsón.JPG|Un troz de lienzo d'o castiello.
Imachen:274.Iglesia Sta Eulalia Olsón.jpg|A portalada de a ilesia de Sta. Olaria.
Imachen:Base derecha de las columnas de la portada de la Iglesia de Santa Eulalia de Olsón.JPG|Detalle d'a portalada d'a ilesia.
Imachen:Cementerio de Sta eulalia de Olsón - panoramio.jpg|Fosal


## Toponimia

D'alcuerdo con o investigador Manuel Benito Moliner, o toponimo «o Elsón» tien oríchens antroponimicas en latín en o nombre de bel propietario: **ELISEUS* > Elsón, pero tamién podría venir de a forma diminutiva **ELISEO(NE)* > Elsón.

O nombre de lugar tendría as suyas oríchens en a epoca tardo-romana u visigotica.

## Fiestas
*21 de marzo, romería ta la ermita de Sant Benedet, fendo-le honras a ixe santo.
*12 de chunio, **fiesta menor**, fendo-le honras a Sant Chuan de Safagún. Se torna a puyar en romería ta la ermita de Sant Benedet.
*O sabado en o cabo de semana mas amanau a la virchen d'agosto, **Fiesta Mayor** tresladada pus a fiesta tradicionalment se feba en hibierno y a mayoría d'os elsoneses que viven fuera no i podeban asistir.
*10 d'aviento, **Fiesta Mayor** tradicional, fendo-le honras a Santa Olaria de Mérida.

## Referencias

## Se veiga tamién

*Chuan Ralla.

## Vinclos externos