Oxicheno

L**'oxicheno** (en aragonés se pronuncia /osiˈtʃeno/, "osichéno") ye un elemento quimico con numero atomico 8. En a suya forma molecular, https://www.lenguasdearagon.org/pdf/recursoseducativos/dizionariobreu.pdfO2, ye un gas a temperatura ambient. Representa aproximadament o 20,9% d'a composición de l'atmosfera terrestre.. Ye un d'os elementos mas importants d'a quimica organica y fa parte important d'o ciclo enerchetico d'os sers vivos, esencial en a respiración celular d'os organismos aerobicos. Ye un gas sin de color, olor u gusto. Existe una forma molecular formada por tres atomos d'oxicheno, O3, dita ozón.

Un atomo d'oxicheno combinau con dos d'hidrocheno forman una molecula d'augua.

## Caracteristicas de l'oxicheno
* Simbolo: O
* Grupo: 16
* Periodo: 2
* Masa atomica: 15.9994 uma
* Punto de fusión: 54.8K (-218.3°C/-360.9°F)
* Punto d'ebullición: 90.2K (-182.9°C/-297.2°F)
* Densidat: 1429 kg/m<sup>3</sup>

## Caracteristicas prencipals
### Gas oxicheno
En condicions normals de presión y temperatura, l'oxicheno se troba en estau gasoso formando moleculas diatomicas (O2) que encara que son inestables, se cheneran en a fotosintesi d'as plantas se fan servir posteriorment por os animals en a respiración (veiga-se o ciclo de l'oxicheno).

Istas moleculas de gas oxicheno son formadas por dos atomo unius por un vinclo quimico doble, aportando cadagún os dos electrons desaparellaus que tienen.

A estructura d'o gas oxicheno ye: O = O

### Oxicheno liquido y solido
L'oxicheno liquido y solido tiene una feble coloración azulenca y en istos dos estaus ye muit paramagnetico. L'oxicheno liquido s'obtiene de normal por destilación fraccionada de l'aire liquido de conchunta con o nitrocheno.

Reacciona con cuasi toz os metals (fueras d'os metals nobles) producindo a corrosión.

## Papel biolochico
### Fotosintesi y respiración

En a naturaleza, se produce oxicheno libre ta a fragmentación alimentata por a luz de l'augua mientres a fotosintesi oxichenica. As algas verdas y as cianobacterias d'os medios marins producen alto u baixo un 70% de l'oxicheno libre chenerato en a Tierra, y a resta se produce a traviés d'as plantas terrestres.

Una formula cheneral simplificata d'a fotosintesi ye:

::6CO2 + 6H2O + fotons → C6H12O6 + 6O2 (o simplament dioxido de carbonio + augua + luz solar → glucosa + dioxicheno)

A evolución oxichenica se produce en as membranas tilacoidals d'os organismos fotosinteticos y requiere a enerchía de cuatre fotons. Bi ha muitos trangos intermedios, pero o resultato ye a formación d'un gradient de protons a traviés d'a membrana tilacoidal, que s'emplega ta sintetizar ATP por medio de fotofosforilación. O O2 restant dimpués d'a oxidación d'a molecula d'augua ye liberato a l'atmosfera.

O dioxicheno molecular, O2, ye esencial ta a respiración celular en os organismos aerobicos. L'oxicheno ye emplegato en os mitocondrios ta contrebuyir a formar adenosina trifosfato (ATP) mientres a fosforilación oxidativa. A reacción d'a respiración aerobica ye esencialment a contraria d'a fotosintesi y se simplifica como:

:: C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6 H2O +2880 kJ•mol-1

En os vertebratos, o O2 se difunde a travies de membranas d'os pulmons enta os globulos royos. A hemoglobina s'une a o O2, cambeando a color d'un royo azulenco enta un royo brillant. Atros animals fan servir hemocianina (musclos y bels artropodos) o hemeritrina (arainas y langostas). Un litro de sangre puet disolver 200&nbsp;cm3 de O2.

As especies reactivas de l'oxicheno, como l'ion superoxido (O2-) y o peroxido d'hidrocheno (H2O2) son productos secundarios periglosos de l'uso d'oxicheno en os organismos. Manimenos, partis d'o sistema immunitario d'os organismos superiors creyan peroxidos, superoxidos y oxichenos ta destruyir microbios invasors. As especies reactivas de l'oxicheno tamién chugan un papel important en a respuesta hipersensible d'as plantas contra l'ataque d'os patochenos.

Un adulto en reposo inhala entre 1,8 y 2,4 gramos d'oxicheno por minuto. Ixo significa que a humanidat inhala mas de 6.000 millons de toneladas d'oxicheno cada anyo.

### Acumulación en l'atmosfera

O gas oxicheno libre yera practicament inexistent en l'atmosfera terrestre antis de que evolucionasen bacterias fotosinteticas. L'oxicheno libre prencipia a apareixer en cantidaz significativas mientres a era d'o Paleoproterozoico (entre fa 2.500 y fa 1.600 millons d'anyos). En primerías, l'oxicheno se combinó con fierro disuelto en os oceanos ta formar lo que se diz *"formacions ferricas en bandas"*. L'oxicheno libre prencipia a salir en forma de gas d'os ocieans fa 2.700 millons d'anyos, arribando a o 10% d'o suyo ran actual fa alto u baixo 1.700 millons d'anyos.

A presencia de grans cantidaz d'oxicheno disuelto y libre en o oceanos y l'atmosfera podría haver causato a extinción d'a mayoría d'organismos anaerobicos que viviban por ixas envueltas, mientres a catastrofe de l'oxicheno, fa uns 2.400 millons d'anyos. Manimenos, a respiración celular con O2 permite a os organismos aerobicos producir muito mas ATP que os anaerobicos, ayudando-los a dominar a biosfera terrestre. A fotosintesi y a respiración celular de O2 permitió a evolución d'as celulas eucariotas y en zagueras organismos multicelulars complexos como as plantas y animals.

Dende primerías d'o Cambrico, fa 540 millons d'anyos, os rans de O2 han fluctuato entre o 15% y o 30% en volumen. En zaguerías d'o Carbonifero (fa uns 300 millons d'anyos), os rans de O2 atmosferico plegoron a un maximo d'un 35% en volumen, permitindo a os insectos y anfibios plegar a midas muito mas grans que os suyos descendients actuals. As actividaz humanas, incluyindo-ie a combustión de 78.000 millons de toneladas de combustibles fosils cada anyo, han tenito un efecto muit chicot en a cantidat d'oxicheno libre en l'atmosfera. A o ritmo actual de fotosintesi, caldrían uns 2.000 anyos ta rechenerar tot o O2 present en l'atmosfera.

## Veiga-se tamién
* Anoxia.
* Ciclo de l'oxicheno.
* Botella d'oxicheno.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Los Alamos National Laboratory - Oxigen
*  WebElements.com - Oxigen
*  EnvironmentalChemistry.com - Oxigen
*  Ye elemental - Oxigen
*  Terapias con oxicheno
*  Toxicidat de l'oxicheno