open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astral (mozardalla)

**Astral** estió una organización chovenil de caracter nacionalista aragonés, independentista y socialista creyata en 2007. Estió a mozardalla d'o partiu politico Estau Aragonés dica febrero de 2009. O suyo nombre plegaba d'a parola en luenga aragonesa *"[[astral]]"*.

En febrero de 2010, Astral y Chobenalla Aragonesista s'achuntoron y creyaron Purna-A Chobenalla Reboluzionaria y Independentista, como a nueva organización d'a chovenalla independentista aragonesa.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina web d'Astral
Río Cabriuel

O río **Cabriuel** (pronunciato , en castellano *Cabriel*) ye un río d'a peninsula Iberica, afluent d'o Xúcar. A suya cuenca mide 4754,2 km² o suyo cabal meyo ye de 20,92 m³/s y a suya longaria ye de 220 km.
 
## Lugars por a on pasa
Lo río Cabriuel naixe oficialment en un parache de lo termin de Val Longuiello dito *[[uellos (hidrolochía)|Ojos]] del [[uellos de Cabriuel|Cabriel]]*, manimenos se puet puyar por lo cauz ta una zona mas alta, a on se troba lo despoblau de Val de Cabriuel, a pocos kilometros de lo naixedero de lo Tacho. Se considera que los primers 20&nbsp;km de lo suyo recorriu son en territorio de la comarca de la Sierra d'Albarracín en una zona con una cheomorfolochía dominada por los poljes.

Pasa por los termins municipals de La Zafriella, Salvacanyet, Alcalá de la Vega (y 2&nbsp;km entabaixo un recolón pasa arredol de l'antigo Castiello de Serriella), Campillos-Paravientos, Boniches (a on que deixa la Sierra de las Cuerdas a lo sud), Pajaroncillo, Villar del Humo, Cardenet, Víllora, Enguídanos, Mira, Minglanilla, Villatoya, Villargordo del Cabriel  , y s'une a lo Xúcar en la localidat de Cofrentes, toponimo que talment indique forcallo u confluencia (*CONFLUENTEM*). Los suyos principals afluents son lo Guadazaón, l'Ojos de Moya y l'Albara. Lo suyo primer aforo ye dimpués de deixar la Sierra de las Cuerdas cuasi a los 70&nbsp;km de curso.

O cauz d'o río s'ha aproveitau pa fer a muga entre a provincia de Cuenca y a provincia de Valencia. Tien un entibo, l'entibo de Contreras, a on que se puet fer piragüismo. A suya orografía ye espectacular, destancando os *Cuchiellos* y as *[[Foces d'el Cabriuel]]*, a on que se puet fer rafting y piragüismo d'auguas blancas encara que nomás que en o periodo de sueltas de l'entibo de Contreras, dende chunio dica agosto.

## Medio ambient
En as suyas auguas i ha barbols, truitas arcoiris introducidas, truitas comuns y loiras.

A mán d'o cauz suyo bi ha un parache natural doble, las Foces d'el Cabriuel, que ye parque natural en a parte valenciana y reserva natural en a parte cuencana.

## Hidronimia
Se deciba *Cabrihuel* en castellano antigo y tamién asinas s'escribe en textos medievals d'Albarracín d'o sieglo XIV escritos en aragonés; en catalán se diz *riu Cabriol*. Deducimos por tanto, que o nombre orichinal no feba referencia a las crabas y si que feba referencia a lo cervido que en latín se diz *CAPREOLUS*, o corzo, y en catalán encara se diz *cabirol*. O cambio d'o sufixo *[[sufixo -uelo|-uel]]* por *-iel* puet estar paralelo con o caso de *Rubihuelos*-*[[Rubielos de Mora|Rubielos]]* en Gúdar-Chabalambre.

## Referencias
Val de Cabriuel

**Val de Cabriuel** (*Valdecabriel* u *Valle Cabriel* en castellano) ye un casal d'a provincia de Teruel, perteneixient a lo municipio d'Albarracín.

## Cheografía
Ye situato en a muga d'a Sierra d'Albarracín con a Serranía Alta de Cuenca, puyando por o cauz d'o río Cabriuel auguas enta alto d'o suyo naixedero oficial d'o termin de lo Val Longuiello.

## Historia
En 1519 a reina Chuana I y o suyo fillo Carlos I confirmoron a suya nobleza y sinyoría de Val de Cabriuel y Villa Cadima a la familia Catalán d'Ocón. Dende allora as suyas tierras pasoron a fer parte d'o mayorazgo familiar, que se trasmitió sin partir-se a traviés de primochenitos dica o sieglo XIX.

En 1980 teneba 17 habitadors, en 1991 yera despoblato y en l'actualidat tien encara 1 habitant.
 
## Toponimia
O suyo nombre fa referencia a lo río Cabriuel. En unos textos de 1340 s'escribe *Val de Cabrihuel*. Tamién s'escribe *Cabrihuel* en os textos medievals d'os monches d'o Monesterio de Piedra. O feito que en castellano se diga tamién *Valle Cabriel* mos fa pensar que en a Edat meya se dicise tamién *Val Cabrigüel*.

## Vinclos externos
*https://web.archive.org/web/20071011061334/http://elvallecillo.deteruel.es/InternetRural/ElVallecillo/Home.nsf/documento/Valdecabriel
Yasser Arafat

**Muhammad Abd ar-Ra'uf Quduwa al-Husayni** (en arabe, محمد عبد الرؤوف قدوة الحسيني), mas conoixito como **Yasir Arafat** (ياسر عرفات; tamién **Yaser** u **Yasser**) y en Palestina como **Abu Ammar** (أبو عمار), estió un politico y líder palestino, naixito lo 24 d'agosto de 1929 en Palestina (atras fuents dicen que yera naixito d'O Cairo) y muerto l'11 de noviembre de 2004 en París.

Estió un líder palestino que escomenzó utilizando tacticas de resistencia contra Israel, anque a la fin se decantó por a politica, plegando a recullir, chunto a Yitzhak Rabin y Shimon Peres, o Premio Nobel d'a Paz en 1994.

## Vinclos externos
Bloque Independentista de Cuchas

**Bloque Independentista de Cuchas** (**B.I.C.**) ye o bloque formato per Chobenalla, A Enrestida, o Sendicato d'os Treballadors y as Treballadoras d'Aragón (*SOA-STA*) y Puyalón en 2007 con a intención de chuntar a las organizacions independentistas aragonesas en un mesmo bloque que fa prochectos en común t'aconseguir a independencia y o socialismo t'Aragón.

Dende setiembre de 2008 Estau Aragonés, miembro fundador, y Astral, que yera alavez a suya mozardalla, no fan parti d'o BIC. O primero fue expulsato per serias discrepancias con a resta d'organizacions d'o bloque, y a suya mozardalla, que en yera miembro colaborador, albandonó o bloque voluntariament.

Dende que se creyó o bloque, han estato cuantos os actos que se'n han feito, como chornadas sobre sindicalismo, manifestacions en pro d'a independencia y o socialismo, participazion en plataformas, barras y actividaz alternativas en as Fiestas d'o Pilar, presencia en as cincomarzadas, 23 d'abril, etc.

O sindicato universitario *[[Universidat (sindicato universitario)|Universidat]]*, s'integró en o Bloque Independentista de Cuchas en febrero de 2012.

Hue ye a plataforma que arrocla os principals y mayoritarios movimientos y organizacions independentistas y socialistas en Aragón.

Dende que en 2010 Chobenalla pasase a conformar l'actual Purna, y en 2016 A Enrestida pasar-se a fusionar-se con istos zagueros, o Bloque Independentista no tiene mica actividat ni vichencia. Pa forro bota, atro d'os colectivos soberanista, Universidat, pasaría a integrar-se y clamar-se Purna. Por lo que se podría considerar que ha quedau conformau un espacio soberanista aragonés con Purna como colectivo chovenil y sindicato estudiantil, y Puyalón como partiu de referencia sobiranista. SOA continaría estando o sindicato d'os treballadors/as.

## Referencias
Plataforma Lochistica de Zaragoza

A **Plataforma Lochistica de Zaragoza** (en castellano *Plataforma Logística de Zaragoza*, por as suyas sieglas **PLAZA**) ye un centro lochistico situato en Zaragoza (Aragón). PLAZA ye un centro intermodal de transportes que poseye connexión por avión, tren y carretera.

Fue creyato por iniciativa d'o Gubierno d'Aragón, o Concello de Zaragoza, Ibercaja y CAI.

## Situación
Cheograficament PLAZA muga a lo norte con a Canal Imperial d'Aragón, a l'ueste con l'aeropuerto de Zaragoza, a l'este con a Z-40 y a lo sud y a lo sud-este con l'autovía A-2 y a línia ferroviaria d'Alta Velocidat.

## Instalacions
Con una superficie de 13.117.977 m² ye o mayor centro de lochistica de tota Europa. Se divide en:
* Zonas verdas de dominio y uso publico: 2.744.869 m²
* Zonas d'equipamiento pa usos d'intrés social: 123.055 m²
* Zona pa arias d'actividat: 6.406.803 m², dividius en:
** Aria comercial: 386.392 m²
** Parque empresarial: 212.305 m²
** Aria lochistica comercial: 553.174 m²
** Aria lochistica industrial: 3.591.262 m²
** Aria lochistica intermodal aeroportuaria: 116.776 m²
** Aria lochistica intermodal ferroviaria: 759.149 m²
** Centro integrau de negocios y atros equipamientos comercials 118.136 m²
** Aria de servicios: 231.973 m²
** Aparcamentos privaus: 108.761 m²
** Parque esportivo privau: 328.875 m²
* Red viaria y aparcamentos: 2.253.720 m²
* Suelos de reserva ferroviaria: 112.191 m²
* Sistemas chenerals ferroviarios: 1.155.608 m²
* Infraestructuras: 321.731 m²

## Referencias

## Vinclos externos
*  Web oficial
Bara

**Bara** ye un lugar d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en l'Alto Galligo.

Situata chunto a la sierra de Guara, y a val d'o río Alcanadre, l'acceso se fa dende Nocito, por una pista forestal.

O lugar de Bara ye dividito en dos vicos a on pueden veyer-sen buenos eixemplos d'arquitectura popular con as tradicionals chamineras y os escudos heraldicos en as fronteras d'as casas. Destacata ye casa *Periela* d'os sieglos XVI y XVII con as suyas finestras decoratas. A suya ilesia parroquial ye romanica, pero fue remodelata en o sieglo XVIII. Atra construcción important ye o suyo molín farinero que se troba auguas entalto de l'Alcanadre.

Apareixe en documentos de 1091, y ya en 1495 teneba ueito fuegos. Peteneixen a lo termin de Bara as pardinas de *Betalilla* y *Os Melons*, ista zaguera una antiga necropoli medieval.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:150
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0

BarData=
  bar:1900 text:"1900" 
  bar:1910 text:"1910" 
  bar:1920 text:"1920" 
  bar:1930 text:"1930" 
  bar:1940 text:"1940" 
  bar:1950 text:"1950" 
  bar:1960 text:"1960" 
  bar:1970 text:"1970" 
  bar:1981 text:"1981" 
  bar:1991 text:"1991" 
  bar:2001 text:"2001" 
  bar:2009 text:"2004" 

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1900 from:0 till:137
  bar:1910 from:0 till:137
  bar:1920 from:0 till:122
  bar:1930 from:0 till:143
  bar:1940 from:0 till:129
  bar:1950 from:0 till:93
  bar:1960 from:0 till:56
  bar:1970 from:0 till:9
  bar:1981 from:0 till:8
  bar:1991 from:0 till:6
  bar:2001 from:0 till:6
  bar:2009 from:0 till:5
 


## Fiestas
*Sant Per Apóstol, o 29 de chunio
Táncher

**Táncher** (en berber ⵟⴰⵏⵊⴰ, en arabe طنجة, en castellano *Tánger*) ye una ciudat situada a lo norte de Marruecos, en a rechión de Táncher-Tétouan-Al Hoceïma (d'a cual en ye la capital) y en a prefectura de Táncher-Assilah, d'a cual tamién en ye la capital. Ye situada en a costa nortafricana, a la entrata ezquierda d'o estreito de Chibraltar. Contaba en 2012 con una población censada de 850.000 habitadors.

## Toponimia
O nombre suyo posiblement deriva d'a diosa berber *Tinjis* (u *Tinga*). En o *[[Libro d'o Trasoro]]* ye mencionada como *Tinge*, ye dicir, *Tinche*, radiz que provién de l'acusativo *Tinge-m* d'o nominativo *Tingis*.

## Historia
A ciudat fue fundata per colonizadors cartachineses en as primerías d'o sieglo V aC.

En o sieglo I aC, pasó a estar gubernada per es romanos. Mientres o mandato d'Augusto, a colonia estió a capital d'a provincia dita Mauretania Tingitana. En o sieglo V, es vandalos conquerioron y ocuporon "Tingi". Un sieglo dimpués pasó a fer parti de l'Imperio Bizantín, poco antis d'estar controlada y islamizada per es arabes d'a dinastía Omeya en 702.

Mientres a Baixa Edat Meya, Táncher pasó a perteneixer dende 1471 a Portugal, dica que en 1661 s'atorgó a Carlos II d'Anglaterra como parti d'o dote d'a infanta portuguesa Catarina de Braganza. Pocos anyos dimpués o soldán Mulai Ismail ibn Xarif de Marruecos aforzó per meyo d'un bloqueyo la reculada d'es angleses, que destrozoron a ciudat antis d'ir-se-ne.

A situación cheografica d'a ciudat fació d'ella un foco ta la diplomacia europea y a rivalidat comercial enta las zaguerías d'o sieglo XIX y prencipios d'o XX. En 1912, s'estalló entre Francia y Espanya. En 1923, se consideró zona internacional administrada en chunto per Francia, Espanya, Gran Bretanya y, dende 1928, tamién per Italia. O control d'a ciudat estió espanyol mientres a Segunda Guerra Mundial, pero pasó a estar parti de Marruecos cuan o país consiguió independizar-se definitivament de Francia en 1956.

En l'actualidat, Táncher ye o segundo centro industrial mas important de Marruecos, dezaga de Casablanca. Buena cosa d'a suya economía pende igualment d'o turismo.

## Cultura
A ciudat ha estau escenario de muitas obras d'arte literarias, cinematograficas, musicals u pictoricas, sobre tot dimpués d'a estada d'o pintor francés Delacroix. Tamién se ganó una reputación meyo lechendaria como santuario d'espías internacionals en bels periodos d'a suya historia.

D'entre altras personalidaz muertas en Táncher, se i troba l'actor hongaro Paul Lukas y o compositor y escritor estatunitense Paul Bowles.

## Referencias

## Vinclos externos
La Yesa

:*Este articlo tracta sobre *'La Yesa**. Pa atros emplegos de lo toponimo **Yesa** se veiga **Yesa (desambigación)**.''

      
**La Yesa*' ye un [[municipio]] de lo [[País Valenciano]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Valencia|Valencia]], situau en la [[Comarcas d'o País Valenciano|comarca]] de [[Los Serrans]].

La suya [[Población humana|población]] yera de 256 habitants en o [[2012]], en una [[superficie]] de 84,7 [[km²]] con una [[densidat de población]] de 3,02 hab/km².

== Toponimia ==
Lo [[toponimia valenciana|toponimo]] *La Yesa* ye documentau ya en [[1381]], i habendo variants ortograficas posteriors (*Layhesa*, *La Hiesa*). Este lugar ye mencionau en textos medievals referents a rutas de [[pastor]]s [[transhumancia|transhumants]] teruelanos:


Este toponimo se puet interpretar a partir de lo latín *GYPSUM* ("[[cheso (roca)|cheso]]"). D'estar correcta esta interpretación sería una forma paralela a l'aragonés [[chesa (chacimiento)|chesa]] ([[chacimiento de cheso]]), pero no respondería a la [[fonetica aragonesa]] y respondería a la [[fonetica castellana]] u a la de lo [[mozarabe levantín|mozarabe]] local.
== Cheografía == 
Con [[Alpuent]] comparte la entidat poblacional de *La Cueva d'Abenferruz''.
 
### Mugas
Lo suyo termin municipal muga con Andilla, Alpuent y Chelva (en la mesma comarca); y con Arcos de las Salinas, Torrillas y Abechuela (en la provincia de Teruel).

## Historia
La Yesa perteneixió a Alpuent. En los sieglos XVII y XVIII La Yesa tenió litichios territorials con os habitants d'Abechuela, que heban comprau tierras en o termin de La Yesa y Andilla.

## Demografía

## Curiosidaz
En este lugar se da con una frecuencia mas alta de lo normal una mutación d'un chen responsable de la producción de melanina, y por ixo bi ha una alta frecuencia de chent roya.
 
## Referencias

## Vinclos externos
*www.LaYesa.es, concello de La Yesa.
Borbonés

O **Borbonés** (en occitán *Borbonés*  u *Barbonés* ; en francés *Bourbonnais*) ye una provincia historica francesa. Se charra l'occitán en a metat sud, en as ciudaz de Montluçon y Vichèi, y o francés en a metat norte, en a ciudat de Molins.

## Cheografía
Fa parti d'os departamentos actuals d'Alier y parti de Char. Se charra l'occitán en a metat sud, en as ciudaz de Montluçon y Vichèi, y o francés en a metat norte, en a ciudat de Molins.
Lenveja

**Lenveja** (*Lenveja*  en occitán, *Lembeye* en francés) ye una ciudat d'o Biarn, capital antiga d'a rechión biarnesa d'o *Vic Vilh*. Ye situata en o departamento francés d'os Pireneus Atlanticos d'a rechión de Nueva Aquitania.

## Nombre
Significa *a invidia* en occitán. Puet estar l'orichen de l'apellito *Lambea* que se troba en bels lugars d'Aragón como La Puebla d'Íxar u as Cinco Villas.

## Administración

## Localidaz achirmanatas
*  Almudévar (Plana de Uesca, Aragón).
Beixix

**Beixix** (*Bejís* en castellano, *Begís* en catalán) ye un municipio de la provincia de Castellón, situau en la comarca de l'Alto Palancia. La suya población ye de  habitants, en una superficie de 42,4 km² con una densidat de   hab/km².

## Cheografía
Ye situau entre la sierra d'El Toro y la costera nord-ueste de la sierra d'Andilla, sobre un pueyo a 800 m d'altaria, entre los ríos Palancia y Canals. Las altarias mas grans son los monts de *[[La Juliana]]* con 1476 m, *[[La Pericona]]* con 1468 m y *[[penya Escabia]]* con 1331 m.

La vechetación son carrascals con acirón de Montpeller *[[Acer monspessulanum]]*, caixigos, cerolleras y pinars. En la ribera de Palancia, bi ha chopos, freixeras y avillaneras.

## Historia
Lo reconquirió lo Sinyor d'Albarracín Don Pero Ferrández d'Azagra en 1228-1229 a lo servicio de Chaime I d'Aragón. En 1235 lo rei lo cedió a la orden de Calatrava con lo títol de comanda y representación en las Corz Valencianas. La suya Carta de población ye de 1276, a favor de 110 hombres de la Comanda Calatrava d'Alcanyiz a fuero de Valencia; esto fació mas fácil la creación d'un nuclio de población mas gran con termin que abraca los actuals municipios de Teresa, Torás y Sacanyet. La comarca natural formada por estos lugars estió entidat administrativa dica mitat de lo sieglo XIX.

## Toponimia
La forma con X se conoixe por textos medievals de 1232, 1276, 1360, 1361, 1389. Una muestra de la Carta de población de 1276:  

Existiba tamién la variant *Bexís*, conoixida en textos de 1235 y 1276.

## Apellius
Como en Alcanyiz ye común l'apelliu *Ponz*.

## Demografía

## Vinclos externos
*http://www.naturayeducacion.com/castillos/castellon/alt_palancia/begis/bejis.asp
*https://web.archive.org/web/20080108073155/http://www.costamediterranea.com/guiaturistica/castellon/bejis/
Mayos

Os **mayos** son una fiesta tradicional celebrata l'1 de mayo en amplas zonas d'o centro y norte d'a Peninsula Iberica.

A *maya* u o *mayo* ye un tronco u palo alto (*árbol de mayo*) que s'alza en a plaza u puesto publico en o mes de mayo y d'on s'achuntaban os mozos y mozas pa divertir-sen con bailes y fiestas. Os chóvens competiban por puyar por l'árbol dica plegar ta la parte d'alto on heban d'agafar a bandera, mientres as mesachas los animaban dende abaixo bailando u cantando arredol l'árbol.
 
A palabra *maya* evolucionó en castellano ta *maja*, con atro significato y que s'aplicó a la palabra *majo*, castellanismo admeso en aragonés.

## Orichen
L'antropologo Caro Baroja la considera d'orichen celta y diz comenta que se celebra en Galicia, a Meseta y a parte d'Aragón on vivioron os celtibers. En atros países on estioron os celtas existen fiestas pareixitas o mesmo día como o Beltaine (fuego de Bel) en Irlanda.

## Tradición rechional
### En Aragón
En Aragón se celebra en lugars d'a provincia de Zaragoza, como Morata de Xalón, y lugars d'a provincia de Teruel como Fridas d'Albarracín, Griegos y Guadalaviar. En Forcallo y Torralba de los Fraires celebraban as *Mayas*, que a ilesia bedó en o sieglo XVI.

### En Castiella
En Castiella os cantos d'esta celebración se dedicaban a la virchen María, pero dimpués s'aproveitoron pa rondar a las mozas casaderas, a las autoridaz y a los funcionarios recient plegatos a lo lugar. Una orquestina gosaba acomapanyar a os rondadors. A moza rondata u *maya* yera obligata a invitar a lo mozo a una buena brenda. A los d'a orquestina lis se daba una garnacha. Os mayos se celebran dica en zonas tan surorientals como Motilla del Palancar u Minglanilla (Manchuela Cuencana), y dica en a Manchuela Albaceteña.

### En o País Valenciano
En Castellón y Valencia se celebra, amás de Castellón capital, en bels lugars de l'interior,(Cinctorres, Serra d'en Galcerán, Argelita, Herbers, Vallat, Borriana, La Foya y Chuliella), beluns d'os cuals se repobloron con aragoneses como Borriana u Chuliella. En a Provincia de Valencia tamién celebran os mayos en Tueixa, lugar repoblato con aragoneses.

## Referencias
Chelva

**Chelva** ye un municipio de la provincia de Valencia, situau en la comarca de Los Serrans. La suya población ye de  habitants, en una superficie de 190,6 km² con una densidat de  hab/km².

## Cheografía
Chelva ye una localidat situada en la ribera de lo río Tueixa, afluent de lo río Blanco u Guadalaviar, que tamién traviesa lo termin municipal, esgarrapando-ie foces. Lo suyo termin ye muito montanyoso, con sierras que perteneixen u a lo macizo de Chabalambre u a la sierra d'Utiel. Chelva da nombre a una formación de piedras calsineras churasicas muito extendida por lo Sistema Iberico dita "Formación calsineras de Chelva".

Bi ha un extenso pinar de pin borde (*Pinus halepensis*).

## Historia
Dimpués de la revuelta de Al-Azraq la repobloron con cristianos d'orichen aragonés en 1370. Lo sinyor de Manzanera don Pero Ladrón de Villanueva compró Chelva, Sinarcas y Tueixa a Huguet de Bordils en l'anyo 1386. Chelva se convertió en la seu de lo Vizcondato de Chelva en l'anyo 1390, cuan Chuan I d'Aragón li atorgó a Pero Ladrón de Villanueva lo títol de vizconte.

## Toponimia
Lo toponimo *Chelva* provién de lo latín *SILVA*, con lo mesmo significau que en aragonés *[[Selva]]*.

En la primera división de los bispatos que se fizo en lo Concilio de Toledo de l'anyo 675 se feba mención de Chelva como una de las mugas de lo Bispato de Valencia:

Por estar un toponimo romanz anterior a la reconquiesta ye un toponimo mozarabe. Lo paso de s- inicial ta ch- se produce tamién en aragonés en *[[chulla]]* y *[[chifliu|hiflar]]*. Manimenos la existencia de la variant documental *Xelva* en la baixa Edat Meya puet indicar que bi ha habiu cheada como en *[[xeringa|cheringa]]* dende *[[xeringa]]* (de lo griego *SYRINX*).

## Demografía

## Vinclos externos
*www.Chelva.es, concello de Chelva.
*http://www.webcitation.org/query?id=1256557090172597&url=www.geocities.com/chelvaweb/?200725
Abellada

**Abellada** ye un lugar aragonés despoblato d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.

## Cheografía
Se troba situato en l'extremo sudoriental d'o termin municipal de Samianigo, en a versant norte d'a sierra de Guara, a lo piet d'o barranco d'Abellada, un afluent d'o río Guatizalema, en a parzana conoixita como a Guarguera, por o nombre d'o río Guarga, a 1.221 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

O nuclio urbán ye constituito por tres casas, situatas transversalment respecto a la ilesia, que se troba dica o sud, o que apareixe en a morfolochía urbanistica de belluns d'os lugars de Sarrablo.

## Comunicacions
No bi ha carretera engudronata ta plegar ta o lugar, a on s'accede por meyo d'un camín forestal que sale d'o puerto de Monrepós y puya enta l'este por as alturas d'a sierra de Belarra, en o Parque Natural d'a Sierra y as Foces de Guara, pasando primero por Ibirque, ta continar dica Abellada y, d'astí, dica Azpe, a on remata. Una atra branca lateral la conecta con un camín pareixito y paralelo a l'anterior dende a N-330 Uesca-Samianigo a l'ueste dica Bara a l'este.

## Población
En el sieglo XVI Abellada teneba cuatro fuegos, quedando despoblato dende os anyos 1960.

## Patrimonio cultural
* Ilesia romanica de Santa María, hue en runas. Ye protechita legalment con a suya declaración como *[[Bien d'Intrés Cultural]]*.
* Crismón tamién romanico, d'o sieglo XII, actualment alzato en o *[[Museu Ángel Orensanz y Artes de Sarrablo]]*. Manimenos, bi ha dandalos de si en realidat procede d'o monesterio de Sant Chuan d'a Penya.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Abellada en www.despobladosenhuesca.com
Val de Roncal

A **Val de Roncal** (*Erronkariko ibarra* en basco y *Erronkariko ibaxa* en basco roncalés) ye una comarca natural d'a Comunidat Foral de Navarra y a mas oriental d'as vals pirenencas d'a merindat de Sangüesa. Tien dirección Norte-Sud como cuasi totas as vals d'o pireneu meridional, y la trescruza o río Esca. Bi ha siet villas: Burgui, Garde, Isaba, Roncal, Urzainqui, Uztárroz y Vidángoz.

Muga a o norte con Francia (departamento de Pireneus Atlanticos), a l'este con a val d'Ansó (Uesca), a o sud con Salvatierra d'Esca (Zaragoza) y a l'ueste con a val de Sarasaz (Navarra).

Se i troba a cima mas alta de Navarra: a Meseta d'os Tres Reis (2.424 m), a on que o *C.D. Navarra* ha posau una estatua de sant Francisco Chabier.

O clima ye entre subalpín en o cabalto y submediterranio en o cabaixo.

## Cultura

* Museu etnografico d'Isaba en una ermita.
* Centro d'Interpretación d'a Naturaleza de Roncal.
* Un dolmen en Belagua, chunto a una ermita.
* Casa Museu de Julián Gayarre.
* Mausoleu de Julián Gayarre (obra de Mariano Benlliure).
* Arquitectura popular.

## Gastronomía
* O queso de Roncal, primer queso espanyol con denominación d'orichen.

## Luengas y parlas

Dica o sieglo XIX se i charraba basco roncalés (*Uskara*), que teneba mas relación con dialectos d'o País Basco francés que con dialectos de Navarra u Guipuzcoa. Os hombres deixoron de charrar roncalés en o sieglo XX porque s'avegaban a charrar en castellano cuan yeran en as Bardenas Reyals u Cinco Villas con o ganau transhumant y dimpués continaban emplegando-lo en as suyas casas. Nomás que una familia (que ya no vive en a val) y personas aisladas y muito viellas charran o roncalés. Os atros que charran basco en a val de Roncal charran o *[[euskera batua]]* y no son fablants nativos.

En o castellano d'a val de Roncal bi ha aragonesismos.

## Ocio
As atraccions turisticas mas importants d'a val son: 
* Macizo de Larra-Belagua y a val de Belagua.
* Pistas de esquí de fundo.
* Senders senyalizatos y lo paisache pirenenco.

## Referencias
Baixo Mayestrato

O **Baixo Mayestrato** (*Baix Maestrat* en valenciano) ye una comarca d'a Castellón con capital en a ciudat de Vinaroz. A suya población ye de 72.178 habitants (2004), en una superficie de 1.221&nbsp;km².

## Cheografía
As actividaz tradicionals son l'agricultura de citricos, d'oliveras, carchofas y a pesca. A *Carchofa de Benicarló* tien denominación d'orichen.

Os platos tradicionals son: *fideuà*, *arrossejat*. Ye muito famoso o langostín de Vinaroz y o caracol punchent de Penyiscola.
 
A Sierra d'Irta ye o tramo de costa sin urbanizar mes gran d'o País Valenciano y declarato fa poco Parque Natural.
 
### Mugas
Fa de muga nord-este con Catalunya por a comarca d'o Montsiá, y muga con Aragón por a comarca d'o Matarranya. A l'este muga con a mar Mediterrania, a lo sud muga con a Plana Alta, y a l'ueste muga con l'Alto Mayestrato y Los Puertos de Moriella.

### A comarca historica

L'actual comarca d'o Baixo Mayestrato comprende as comarcas historicas d'a Tenencia de Benifazán y os Plans de Vinaroz, que no formaban parte d'o Baixo Mayestrato. En o Baixo Mayestrato orichinal i yeran: Albocázar y Térich (que hue son de l'Alto Mayestrato), Cuevas d'Abinromán, Sarratella, La Torre dels Domenges y Villanueva d'Alcoleya (que hue son en a Plana Alta). A comarca antiga se vei en os mapas de comarcas d'Emili Beüt "*Comarques naturals del Regne de València*" publicato en l'anyo 1934.
Sangüesa

**Sangüesa** (en basco *Zangoza*) ye una ciudat y municipio de Navarra situata en a comarca de Sangüesa (en ye a suya capital, merindat de Sangüesa (tamién en ye a capital) y partiu chudicial d'o suyo nombre, estando tamién a suya capital.

A suya población ye de 5.130 habitants (2008), en una superficie de 69,8 km² y una densidat de población de 73,50 hab/km².

## Cheografía
Ye situata en una faixa fluvial d'a marguin ezquierda d'o río Aragón, a 404 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a man d'o lugar en que desembocan os suyos afluents, os ríos Onsella y Irati. Ye situata a una distancia de 45 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

Comprende o concello y villa de Rocafort u Sangüesa la Viella y de Gabarderal.

### Mugas
O suyo termin municipal muga con Xabier, con Liédena y con Cáseda.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
### Molimentos relichiosos
* Ilesia de Santa María la Reyal, una ilesia construyida en estilo romanico. Alifonso I lo Batallero la donó en 1131 a la orden d'o Hespital. Tien tres naus y una torre de planta octogonal gotica d'os sieglos XIII-XIV. En os reportals bi ha variadas representacions en releu, destacando imáchens de l'Aniello d'os Nivelungos y d'atros de tematica nordica.
* Ilesia de Sant Hadrián de Vadoluengo, en estilo romanico, que estió d'antis mas a muga d'o reino d'Aragón.

### Molimentos civils
* Palacio d'os reis de Navarra.
* Puent sobre lo río Aragón, con oríchens romanicas.

## Referencias

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra.
Comarca de Sangüesa

La **comarca de Sangüesa** (en basco *Zangozerria*) ye una comarca de la comunidat foral de Navarra, en a Navarra Meya, con capital en lo municipio de Sangüesa. Muga a l'ueste con la comarca de Tafalla, a lo sud con la Ribera de l'Arga-Aragón, a lo sud-ueste con Aragón, y a lo norte con la comarca de Lumbier y la comarca d'Aoiz.

Ye un aria que tenió en la Edat Meya muita relación con Aragón.

## Parla
En la Edat Meya estió lo foco principal de lo romance navarro, foco asociato a l'aria d'influencia de lo Monesterio de Leire.

Uei la luenga que se charra en esta comarca ye lo castellano, pero con muitas palabras provinients d'ixe romance navarro-aragonés (*forcallo*, *bacieta*) a l'igual que en la vecina comarca de Cinco Villas. Iribarren documenta la palabra *orache* en Xabier, lugar con un castiello que tien una torre conoixita como "Torraza".

## Municipios
Aibar, Cáseda, Eslava, Ezprogui, Gallipienzo, Liach, Lerga, Liédena, Petiella d'Aragón, Sada, Sangüesa, Xabier, Yesa
Comarca de Lumbier

A **comarca de Lumbier** (en basco *Irunberrialdea*) ye una comarca d'a Comunidat Foral de Navarra que se troba a lo sud d'as vals de Sarasaz y Roncal. En fan parte 4 municipios.

## Cheografía
Ye una zona de transición entre a *Navarra Meya* y a *Montanya Navarra*. Ye situata n'unas sierras prepirenencas y una parte d'a depresión meya prepirenenca. Comprene as Vals d'Urraul y Romanzado.

## Mugas
Muga a lo norte y nord-ueste con Auñamendi, a l'ueste con a comarca d'Aoiz, a lo sud con a comarca de Sangüesa y a l'este y nord-este con a comarca de Roncal y Sarasaz.

## Historia
Se conoixe una villa romana a man de Lumbier, en a salita d'a famosa Foz de Lumbier. Producto d'a romanización, parte d'a comarca se clama encara uei con un derivato de *ROMANIZATUS*. En a Edat Meya esta comarca estió un foco d'o romance nabarro, coexistindo con o basco en a Val d'Urraul.

## Municipios
Lumbier, Romanzado, Urraúl Alta, Urraúl Baixa
Romanzado

**Romanzado** (en basco *Erromantzatua*) ye un municipio de Navarra situato en a merindat de Sangüesa, comarca de Lumbier y partiu chudicial de Sangüesa.

A suya población ye de 168 habitants (2008), en una superficie de 91,69 km² y una densidat de 1,83 hab/km².

## Cheografía
Romanzado ye situato a 489 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 45,5 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

Ye formato por os concellos d'Arboniés, Bigüezal y Domeño, y por os lugars d'Adansa, Iso, Napal, Orradre, Usún, Berroya y Moriello cabo Berroya.

## Nombre
Apareixe como *Valle Arromanzada* en 1715 y *Romanzado de Urraúl* en 1726.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra
Pozuel (desambigación)

**Pozuel** puet estar:

***[[Pozuel]]**, municipio d'a comarca Xiloca (Zaragoza).
***[[Pozuel (Valencia)|Pozuel]]**, nombre aragonés de *Puçol*, municipio d'a provincia de Valencia.
***[[Pozuel de Fariza]]**, municipio d'a Comunidat de Calatayú (Zaragoza).

## Se veiga tamién
*El Pozuelo.
Embit

**Embit** puet estar:
***[[Embit (Guadalachara)|Embit]]**, municipio d'a provincia de Guadalachara.
***[[Embit de Fariza]]**, municipio d'a comarca d'a Comunidat de Calatayú (Zaragoza).
***[[Embit de la Ribera]]**, lugar d'o municipio de Calatayú (Zaragoza) .
Castiel de Crabas

**Castiel de Crabas** (*Castell de Cabres* en catalán, d'on prene lo suyo nombre oficial en castellano) ye un municipio de lo País Valenciano de la provincia de Castellón, situau en la comarca de lo Baixo Mayestrato y partiu chudicial.

La suya población ye de   habitants, en una superficie de 30,7 km² con una densidat de población de  hab/km².
 
## Cheografía
Ye situau en lo sector sud-ueste d'a *[[Tenencia de Benifasán]]*, a 1.129 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar. Lo termin municipal ye muit gran y montanyoso, con pinars y paisaches pinturescos como *Lo [[Boyalar|Bovalar]]* y la *Font del Boix*.

La localidat de Castiel de Crabas se troba situada a una distancia de 126 km de la ciudat de Castellón de la Plana, la capital de la suya provincia, y de 207&nbsp;km de la ciudat de Valencia, la capital de lo País Valenciano.

### Mugas
Lo suyo termin municipal muga con La Pobla de Benifazán, con Vallibana, con Moriella, con Herbers y con Penyarroya de Tastavins.

## Toponimia
Lo nombre aragonés lo trobamos en un texto de 1234:
.

Y en un texto de 1237 tamién relativo a lo conqueridor Blasco d'Alagón.

Unatra variant que en trobamos en los textos medievals ye *Castiel de Cabras* (1239). En catalán s'escribe ya *Castell de Cabres* en ixe sieglo y en latín *Castellum de Cabras* u *Castrum de Capras*.

## Historia

En un documento de lo 2 d'aviento de 1249, sinyau en Villar Cremado, lo rei Chaime I d'Aragón donó a lo suyo mayordombre Ato I de Foces los castiellos de los lugars de Santolaria (hue en Loporzano, Uesca), Castiel de Crabas y Petrasol.

## demografía

## Administración
### Alcaldes

## Referencias
Xabier

**Xabier** (*Javier* en castellano, *Xabier* en basco) ye un municipio de Navarra, en a comarca de Sangüesa y merindat de Sangüesa. D'o suyo termín municipal en fa parte o despoblau (dende meyaus d'o sieglo XX) de Peña.

A suya población ye de 77 habitants (2004), en una superficie de 46,7 km² y una densidat de población de 1,65 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Xabier se troba situata a 465 metros d'altaria dencima d'o livel d'a mar, a una distancia de 52 km d'a ciudat de Pamplona, a capital de Navarra.

### Mugas
O suyo termin municipal ye dividito en dos partes, una de chicota a lo norte de Sangüesa y una de mes gran a lo sud. A parte d'o norte muga con Liédena, a parte d'o sud muga con Cáseda.

## Toponimia
O toponimo *Xabier* ye navarro-aragonés, pus tien diftongación romance en -ie- d'una Ĕ curta, pero se remonta a lo basco *Etxe Berri*, "casa nueva". Tien o mesmo orichen y significau que atros Xabierres de l'Alto Aragón, pero perdió a *e* final porque en Navarra a tendencia a l'apocope d'esta vocal final atona yera mas gran que en as vals Pirenencas, mas arcaizants.

As variants medievals d'o nombre son: *Exauierre* en 1091, *Iabier* en 1102, *Issauier* en 1237, *Sabier* en 1102, *Xauierr* en 1366 y *Xavierr* en 1366.

A torre de l'homenache d'o castiello ye conoixida hue como *la Torraza*.

## Demografía

## Molimentos
* Castiello de Xabier.

## Personaches
* Sant Francisco Chabier ye naixito en esta localidat. Estió evanchelizador en a India, China y Chapón y tamién cofundador d'a Orden chesuita.

## Fiestas
A *Javierada* ye una pelegrinación ta o castiello de Xabier que se fa siempre a principios de marzo en honor a lo santo patrón de Navarra.
 
## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra
Piniello (desambigación)

**Piniello** puet estar:

***[[El Piniello]]**, lugar d'Asturias.
***[[Piniello]]**, despoblato d'a Vall de Lierp (Uesca).
***[[Piniello]]**, casal en o termin d'Abiego (Uesca).
***[[La Choyosa|Piniello]]**, antigo nombre de La Choyosa, (Zaragoza).
Villar

**Villar** deriva d'o latín *VILLARIS* y apareixe de forma recurrent en bels toponimos teruelanos y d'atras provincias:

*Lo Villar (Valencia), municipio de Los Serrans (Valencia).
*Villar de las Vinyas, antigo nombre de lo barrio de La Estrella (Mosqueruela).
*Villar d'el Cobo, municipio d'a Sierra d'Albarracín (Teruel).
*Villar Cremato, municipio de Xiloca (Teruel).
*Villar Luengo, municipio d'o Mayestrato (Teruel).
*Villar de los Navarros, municipio d'a Comunidat de Daroca (Zaragoza).
*Villar del Salz, municipio d'a Comunidat de Teruel (Teruel)
Albalat (desambigación)

**Albalat** ye un toponimo que significa en arabe *a calzata*, *o camín*. Puet estar:

*Albalat, despoblato d'a Comunidat de Calatayú (Zaragoza).
*Albalat de l'Arcebispe, municipio d'o Baixo Martín (Teruel).
*Albalat de la Ribera, municipio d'a Ribera Baixa (Valencia).
*Albalat dels Sorells, municipio d'a Huerta de Valencia (Valencia).
*Albalat dels Tarongers, municipio d'o Campo de Murviedro (Valencia).
*Albalat de Cinca, municipio d'a Cinca Meya (Uesca).
Alavés

:*Iste articlo ye sobre o despoblato dito *'Alavés** situato en o municipio de **Samianigo** ta l'equipo de fútbol, se veiga **Deportivo Alavés**''.


**Alavés''' ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.

## Cheografía
Se troba en a marguin ezquierda d'o río Guarga, chunto a la variant nueva d'o Monrepós, a 850 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Población
Hue as dos casas suyas son deshabitatas. A la fin d'o sieglo XV encara teneba dos fuegos y en o sieglo XIX 7 fuegos y 43 habitants chunto a Ordavés.

## Patrimonio arquitectonico
En as dos casas d'o lugar pueden veyer-sen bels elementos arquitectonicos intresants, como una finestra d'o sieglo XVIII en una y un forno de chaminera primatica en l'atra. A sola borda que bi ha ye dividita en dos metaz iguals, cadaguna d'ellas con a suya propia dentrata.

## Molimentos
A Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Alavés, una ilesia adedicada a Nuestra Sinyora de l'Asumpción, actualment en runas, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Aguascalientes

**Aguascalientes** ye uno d'os 31 estaus federatos d'os Estaus Unius Mexicanos. Muga a lo sud con Jalisco y a lo norte con Zacatecas.

A suya población ye de 1.135.016 habitants en una superficie de 5.471 km², con una densidat de población de 168 hab/km².

A capital d'o estau, que amás en ye la suya ciudat mes gran por o suyo numero d'habitants, ye Aguascalientes, a ciudat que li donó o suyo nombre a o estau. En fan parte 11 municipios.

## Vinclos externos
Estau de Baixa California

**Baixa California** (en castellano *Baja California*) ye uno d'os 31 estaus federaus de Mexico. Muga a lo sud con Baixa California Sud; a lo norte con os estaus estausunidenses de California y Arizona; a l'ueste con l'Oceano Pacifico y a l'este con o golfo de California. A capital d'o estau ye a ciudat de Mexicali, encara que a ciudat con mayor numero d'habitants ye Tijuana.

A suya población ye de 2.842.199 habitants (2005) en una superficie de 69.921 km², con una densidat de población de 40,65 hab/km².

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial de Baixa California.
Baixa California Sud

**Baixa California Sud** (en castellano *Baja California Sur*) ye uno d'os 31 estaus federaus de Mexico, situato en o sud d'a peninsula de Baixa California. Muga a lo norte con Baixa California, a l'este con a Mar de Cortés y a lo sud y a l'ueste con l'oceano Pacifico.

A suya población ye de 512.170 habitants (2005) en una superficie de 73.475 km², con una densidat de población de 7 hab/km².

A capital de l'estau ye a ciudat de La Paz. O estau estió uno d'os zaguers estaus en fer a suya integración como tals en Mexico, en 1974.

## Historia
A primera población humana d'a comarca bi plegó fa arredol de 14.000 anyadas, en seguindo a costa de l'oceano Pacifico dende o norte.

Antis d'a suya conquiesta por os espanyols, bi n'heba tres grupos tribals esferenciatos: os *[[pericús]]*, os *[[guaicuras]]* y os *[[cochimís]]*. Os pericús viviban a o sud, dende o cabo San Lucas dica a parte meya d'a peninsula, os guaicuras viviban en a parte meya, y os cochimís en a parte norte d'a peninsula de Baixa California.

## Administración
O estau de Baixa California Sud ye dividito en 5 municipios con 2.743 poblacions:
* Comondú.
* Mulegé.
* La Paz.
* Los Cabos.
* Loreto.

As prencipals localidaz d'o estau son: La Paz (a suya capital), Cabo San Lucas, San José del Cabo, Ciutat Constitución, Loreto y Santa Rosalía.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'o Gubierno de Baixa California Sud.
*  INEGI: Información cheografica de l'Estau de Baixa California Sud.
*  INEGI: Estatisticas sociodemograficas de l'Estado de Baixa California Sud.
*  Enciclopedia d'os Municipios de Mexico: Baixa California Sud.
Campeche

**Campeche** ye uno d'os 31 estaus federaus de Mexico. Ye situau en a peninsula de Yucatán, a lo sud-este d'o país.

A suya población ye de 754.730 habitants en una superficie de 50.812 km², con una densidat de población de 14,9 hab/km².

## Vinclos externos
Chihuahua

**Chihuahua** ye uno d'os 31 estaus federaus de Mexico, situau a lo norte d'o país. Muga a lo norte con Nuevo Mexico y Texas (Estaus Unius), a l'ueste con Sonora y Sinaloa, a lo sud con Durango y a l'este con Coahuila.

A suya población ye de 3.241.444 habitants en una superficie de 244.938 km², con una densidat de población de 13,23 hab/km².
Hebreu yemenita

L**'hebreu yemenita** (tamién clamato **hebreu temani**) ye o sistema de pronunciación de l'hebreu biblico y liturchico tradicionalment charrato por os chudieus yemenitas.
Alaska

:*Iste articlo ye sobre un estau d'os Estaus Unius: ta atros usos, se veiga *'Alaska (desambigación)**''.


**Alaska*' ye uno d'os 50 [[Estaus d'os Estaus Unius|estaus]] d'[[Estaus Unius]], situau a o nord-ueste d'o [[America|continent americano]], en a suya estrimera norte. Ye, chunto con [[Hawaii]], uno d'os estaus que se troban deseparatos d'a resta, en iste caso por [[Canadá]]. Muga a o norte con l'[[Oceano Arctico]], a l'ueste con o [[golfo d'Alaska]] de l'[[Oceano Pacifico]] y a l'este con [[Canadá]]. A l'ueste, o [[estreito de Bering]] la desepara de [[Rusia]]. Yera una colonia de l'[[Imperio Ruso]] dica que os rusos lo [[18 d'octubre]] de [[1867]] la vendioron a los estaunitenses, pero no estió dica lo [[3 de chinero]] de [[1959]] que esdevenió un estau estatounitense.

Con una [[superficie]] d'1.717.854 [[km²]], ye o estau mas gran d'Estaus Unius, encara que nomás teneba 626.932 habitants en l'anyo [[2000]] y con una [[densidat de población]] de solament 0,42 hab/km². A suya [[Capital (politica)|capital]] ye [[Juneau (Alaska)|Juneau]], encara que a ciudat con mayor numero d'habitants ye [[Anchorage]].

== Historia ==
Lo territoria de l'actual Alaska estió una colonia de l'[[Imperio Ruso]] dica estió vendida lo [[18 d'octubre]] de [[1867]] a Estaus Unitos, pero no estió dica lo [[3 de chinero]] de [[1959]] que estió aceptada como lo 49<sup>eno</sup> estau en dentrar a fer parte d'os Estaus Unius.

== Esporte ==
Los esportes mas practicaus son los [[esportes d'hibierno]], y i hai una gran tradición a las [[Mushing|cursas de trineos tiraus per cans]], conoixiu como *mushing*, estando lo esporte mas popular, con muitos eventos, torneos y competicions a lo largo d'o estau.

Los [[esquimales]] y indichenas conservan chuegos tradicionals basaus en tecnicas ancestrals de caza y supervivencia y fan competicions y demostracions en os *World Eskimo Indian Olympics''.

Alaska no tien garra equipo profesional chugando en as grans ligas.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'o estau d'Alaska.
Al-Baqarah

**Al-Baqarah** (سورة البقرة, "a Vaca") ye a segunda y a mas larga sura de l'Alcorán. Ye una sura escriba en Medina de fueras d'o verso 281, que os musulmans creyen que fue revelau mientres o pelegrinache de despedida. Tamién ye considerau un d'os primers capíltols revelaus dimpués d'a Echira dende Meca dica Medina. O capítol comprene 286 versos (*ayat*) seguntes a división d'Alí, o mes amplament acceptau entre todas as denominacions musulmanas, y incluye o verso mes largo de l'Alcorán (2:282). O nombre d'a sura fa referencia a los versiclos 66-72 que fan acordanza d'a historia d'una vaca sacrificada por os hebreus.

Imposa a lo creyent l'ayuno mientres o mes de Ramadán.
Tafalla

**Tafalla** ye un municipio de Navarra, en a merindat d'Olit, comarca de Tafalla y partiu chudicial d'o suyo nombre, estando a capital d'a suya merindat, d'a suya comarca y d'o suyo partiu chudicial.

A suya población ye d'11.040 habitants (2007), en una superficie de 98,29 km² y una densidat de 112,32 hab/km².

## Cheografía
Ye situau entre o Prepirineu y a depresión d'Ebro, en a transición d'a Navarra mediterrania plana d'o sud y a Navarra montanyosa y atlantica d'o norte. Ye a una distancia de 35 km de Pamplona y a 421 metros d'altaria dencima d'o livel d'a mar.

## Toponimia
En o sieglo X, Arib ben Said diz *hisn Tafaliya* a la ciudat. En 1158 s'escribe con articlo arabe *AL*, *Al Taffailla*, y a hipotesi mas conoixita relaciona iste toponimo con l'arabe *Al Tafailla*, lugar d'alto.

Existe atra hipotesi, basata en que en a Galia existen toponimos pareixitos que se relacionan con os Taifals, pueblo iranico aliato d'os visigodos.
* *TAIFALIA* > Tafalla

A evolución de -LI- ta -ll- ye seguntes a fonetica aragonesa, y se vei en muitas luengas iberromances (*filla*, *fuella* y *concello* vienen de *FILIA*, *FOLIA* y *CONCILIUM*).

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Referencias

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Navarra

## Vinclos externos
*www.tafalla.es, concello de Tafalla.
Alameda (Malaga)

:*Iste articlo ye sobre un municipio andaluz en a provincia de Malaga; ta atros usos, se veiga *'Alameda (desambigación)**''.


**Alameda''' ye un municipio d'a provincia de Malaga (Andalucía) situato en a comarca d'Antequera.

A suya población ye de 5.504 habitants (2012), en una superficie de 65&nbsp;km², con una densidat de población de 84,68 hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Alameda se troba situata a 430 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 73&nbsp;km d'a ciudat de Malaga, a capital d'a suya provincia.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal.
Coahuila de Zaragoza

**Coahuila**, oficialment ***Coahuila de Zaragoza***, ye uno d'os 31 estaus federaus d'os Estaus Unius Mexicanos. Ye situau a lo norte d'o país, muga a lo norte con Texas (EE. UU.), a l'ueste con Durango y Chihuahua, a lo sud con Zacatecas y San Luis Potosí y a l'este con Nuevo León.

A suya población ye de 2.495.200 habitants en una superficie de 149.982 km², con una densidat de población de 17 hab/km².

## Vinclos externos
Taifa d'Alpuent

A **Taifa d'[[Alpuent]]** estió un reino taifa fundato por o clan berber Banu Qasim en 1009 y que duró dica 1104-1107.

S'organizoron arredol de bels castiellos de Los Serrans y redolada, como os de Chelva y Alpuent.

A taifa d'Alpuent desapareixió bel tiempo dimpués que os Almurabitz conquerisen o reino de Valencia d'o Cid, reino que no lis deixaba atacar as taifas d'Alpuent, d'Albarracín y Zaragoza.
Latas

**Latas** ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo. Dende lo punto d'anvista eclesiastico, pende de l'arcipestrau de Samianigo en a diocesi de Chaca, que fa parte de l'archidiocesi de Pamplona. Se troba en a marguin ezquierda d'o Galligo.

## Cheografía
Latas ye situato a 900 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 52&nbsp;km de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Historia
Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar ye de 1055, recollita en a obra d'Ángel Canellas López *Colección diplomática de San Andrés de Fanlo*, en *Institución Fernando el Católico* (Zaragoza, 1964), y documenta as variants *Latas* y *Latasa*.. Se sitúa l'orichen cheografico d'o Linache d'os Latas en o lugar de Latas, que o suyo nombre prenioron.

## Demografía
A la fin d'o sieglo XV teneba 5 fuegos y a meyatos d'o XIX yeran 3 con 18 habitants en o lugar. A población en 1981 yera de 9 habitants. En os zaguers anyos nuevos habitants han feito crexer a suya población.

## Molimentos
A construcción civil mas intresant d'o lugar ye *casa Marcos* a on destacan a portalada prencipal, as puertas adovelatas suyas y as finestras d'a suya frontera. Atro edificio destacato ye *casa Botero* con a tradicional chaminera tronconica y o espantrabroixas encara alzatos en o suyo tellato.

Tamién bi ha a Ilesia de Sant Martín de Latas, una ilesia con o suyo abside semicercular y a capecera d'estilo romanico, d'o sieglo XII. Adedicada a Sant Martín, ye la ilesia parroquial d'o lugar. Ye un edificio construyiu con piedra picada y mampostería con nomás que una sola nau en forma rectangular cubierta con vuelta de canyón y con una torre adosada.

## Vinclos externos

* Latas en ''www.RomanicoAragones.com''.

## Referencias