Verbo estar-ser

O **verbo estar-ser** ye en aragonés un verbo copulativo resultau d'a evolución y unión d'os verbos latinos *STARE* y *ESSERE*. En cualques tiempos verbals coexisten formas feitas a partir d'as dos radices con significaus diferents, pero en a mes gran part d'os tiempos verbals a evolución ha feito que se'n impose una d'as dos.

En latín *STARE* indicaba "estar dreito" y "immobil" sobre tot, pero tamién "permaneixer", "persistir", "habitar", "aguantar-se" y "depender".. O verbo *STARE* yera un verbo de posición. En aragonés o significau de "permaneixer" lo mantién a forma pronominal *estar-se*, con formas personals que no se fan que con a radiz *est-*.

En latín o verbo *ESSERE* yera un verbo copulativo indicador d'existencia, politematico con diferents radices. O verbo que deriva en luengas romances ye *ser* y en belunas d'ellas ha feito u fa de verbo auxiliar. Cuan en aragonés se fa servir o verbo estar-ser como verbo auxiliar se fan servir as formas derivadas d'o verbo *ser* derivadas d'o *ESSERE* latín.

## Infinitivo
En o infinitivo a evolución de l'aragonés ha feito que s'haiga imposau a forma *estar* debant d'a forma *ser* (u *seyer* en textos medievals). Manimenos en aragonés benasqués s'ha imposau a forma *ser* en a zona C y a mes gran part d'o zona B  (sin Ramastué y Sos).

Eixemplos d'uso en parlas altoaragonesas que conservan o infinitivo *estar* heredando os usos d'os infinitivos *ESSERE* y *ESTARE*:
**¿Estes guantes de qui pueden *'estar**?''.
*''¿D'an heban a **estar**?.
*''Una [[antosta]] puede **estar** de hierba, de [[palla]], de [[fiemo]]...''

Manimenos en [[aragonés meridional]] y [[aragonés fovano]] distinguen ''ser'' y ''estar'' seguindo o modelo d'o castellano, y puet estar una castellanización recient.

== Cherundio ==
En o [[cherundio en aragonés|cherundio]] a evolución de l'aragonés ha feito que s'haiga imposau a forma ''estando'' (y ''estand'' en a zona A d'o benasqués). Manimenos en a zona C y a mes gran part d'a zona B d'o benasqués s'ha imposau a forma ''send'', y en belsetán existe a forma ''sendo'' cuan o verbo ''estar'' fa de [[verbo auxiliar]].

== Participio ==
En o [[participio en l'aragonés|participio]] s'ha imposau a forma ''estau''/''estato''. Manimenos en a zona C y cuasi tota a zona B d'o benasqués s'ha imposau a forma ''seu''.

== Present d'indicativo ==
En o present d'indicativo s'han imposau as formas derivadas d'o present d'o verbo ''ESSERE'' latín: ''Yo soi''.


En [[aragonés benasqués|benasqués]] a primera persona singular ye ''sigo''. En [[aragonés cheso|cheso]] a primera persona ye ''so''.

A causa d'un [[apocope]] muit antigo de tiempos d'o [[idioma latín|latín]] vulgar que afecto a tierras entre [[Dacia (provincia romana)|Dacia]], [[Galia]] y norte d'[[Hispania romana|Hispania]], en gran part de l'[[aragonés oriental]] a terminación d'a primera persona plural se puet pronunciar -m (''som'') u -n (''son''), u de forma vacilant como archifonema. D'alcuerdo con a ortografía proposada por l'[[Academia de l'aragonés]] s'ha d'escribir con -m (''som'') por corresponder a la terminación ''-mos'' de l'aragonés cheneral.     
 


Eixemplos d'uso en diferents parlas altoaragonesas:
*''El [[cielo]] **ye** estrellau''
****Sots*' tranquils* (cuan se fa enfasi en o carácter estatico dicen *estets tranquils*).
**Les nubels **son** cargades d'aigua*.
**Demá el correu **será** ubierto to'lo día*.
**Yo **yere** en Ordiceto*
**¿Qué **yes**, per Espierba?*
****Ye** o lugar d'os aborrals cerca de Sant Huan*.

En muitas parlas altoaragonesas se fa servir formas derivadas d' *ESSERE* pa indicar existencia y formas derivadas d' *ESTARE* pa indicar situación coincidindo con o modelo castellano. Esto esdevién por eixemplo en [[aragonés meridional]] y en [[aragonés fovano]]. Talment esto reflecte un proceso de [[castellanización]] recient. En [[aragonés ansotano|ansotano]] o filologo [[Saroïhandy]] replegó formas chenuínas derivadas d'o verbo *ESSERE* pa indicar posición (*i ye*, *i yes*), pero d'alcuerdo con [[Miguel Ánchel Barcos]] estas formas ya no se rechistran en ansotano actual, en o que s'observa un uso deseparau d'estos verbos coincidindo con o castellano. Manimenos [[María Pilar Benítez]] podió rechistrar: *ye o lugar d'os aborrals cerca de Sant Huan*.

== Pasato imperfecto d'indicativo ==
En o [[pasato imperfecto d'indicativo en l'aragonés|pasato imperfecto d'indicativo]] s'han imposau as formas derivadas d'o pasato imperfecto d'o verbo *ESSERE* latín (*(Yo) yera* < *(EGO) ERAM*), a on bi heba una irregularidat por [[rotacismo]]: . 


En ansotano a primera persona presenta o morfema de primera persona -i natural en ansotano y d'antes en atras parlas occidentals y navarras. Se suposa que a terminación en -e pa la primera persona singular en belsetán, tellán y chistabín deriva d'a evolución fonetica d'o diftongo decreixent *-ai-* ta *-e-*.

En part d'o [[aragonés benasqués|benasqués]] (en tota a "zona C", en [[Castilló de Sos]], en [[Gabás]], en [[Bisagorri]] adintro d'a "zona B" y [[Saúnc]] adintro d'a "zona A"), o pasau imperfecto d'indicativo presenta formas en *yeba*, que continan en o [[aragonés baixorribagorzano|baixo-ribagorzano]] con as formas en *eba*. En [[Saúnc]] estas formas son diferents en dos personas (*yo yebe* y *nusaltros yeben*)

D'alcuerdo con a grafía de l'[[Academia de l'Aragonés]] a primera persona plural d'o benasqués s'ha d'escribir con -n y no con -m por corresponder a la terminación en *-anos* sin apocope d'a [[primera conchugación de l'aragonés]] cheneral.



En part de l'aragonés s'han perdiu as formas chenuínas con diftongación y han estau substituyidas por as formas castellanas *era*, *eras*, etcetera.

Eixemplos d'uso en diferents variants d'aragonés:
****Yera** plen de pus*. 
**Cuan **yenos** astí*.

== Pasato perfecto simple d'indicativo ==
En o [[pasato perfecto simple d'indicativo en l'aragonés|pasato perfecto simple d'indicativo]] s'han imposau as formas derivadas d'o pasau perfecto d'o verbo *STARE* en latín (*Yo estié*) substituyindo a las formas derivadas d'o pasau perfecto d'o verbo *ESSERE* en a mes gran part de l'aragonés, plegando a forma sintetica a l'ueste dica a [[aragonés ansotano|Val d'Ansó]] y a l'este por o menos dica [[Val de la Comuna|La Comuna]] y [[Aragonés de Sierra Ferrera|Sierra Ferrera]].


Eixemplos d'uso en parlas altoaragonesas en as formas d'este tiempo derivadas d'o *STARE* latín prenen o puesto d'as formas derivadas d'o ESSERE latín:
****Estiei** soldau*:

Entre as variants por diferent uso de morfemas personals tenemos *estiei* pa la primera persona singular en [[aragonés ansotano|ansotano]], y *estié* en cuenta d*'estió* pa la tercera singular persona en cheso y pa la tercera persona plural *estieron* en cheso y *estioren* en belsetán.

En [[aragonés ribagorzano|ribagozán]] y part d'o [[aragonés chistabín|chistabín]] (sin contar o chistabín de [[Val de la Comuna|la Comuna]]) as formas d'o *STARE* tamién preñen o puesto d'as formas d'o *ESSERE* pero se fa servir as formas propias d'o [[Pasato perfecto perifrastico|pasau perfecto perifrastico]] local. A primera persona d'este verbo en chistabín de Chistén ye *voi estar*.



En [[aragonés belsetán|belsetán]] y en [[Aragonés d'a valle de Tella|aragonés tellano]] no s'han imposau as formas derivadas d'o *STARE* latín sobre as formas derivadas d'o ESSERE latín, ye una variant d'aragonés que conserva a deseparación orichinal d'os dos verbos en este tiempo verbal:
****Estiemos** en Parzán*.
****Fuérez** poco apiertos de aguardat-tos una miqueta mes*.
**¿Cómo **fue** pa que vulcás?*.
**Nunca **fue** bailador*.
**A que **estió** en A Miana no vale pa cosa*.
**Cuan **estiez** en casa*.

== Futuro ==
En o [[Futuro d'indicativo en aragonés|futuro simple]] s'han imposau as formas derivadas d'o verbo *ESSERE* latín (*Yo seré*).


Eixemplos d'uso en diferents variants d'aragonés:
**¿ cuan i **serás** en casa?*

== Condicional ==
En o [[condicional en aragonés|condicional simple]] s'han imposau as formas derivadas d'o verbo *ESSERE* latín (*Yo sería*).


Eixemplos d'uso en diferents variants d'aragonés:
****Sería** d'el camín d'alto*.
**Alavez el tío Pella no i **sería** si no torno de Francia*.
**Perque cuenta que es de casa **serían** en a boda*.

En [[Aragonés d'a valle de Tella|aragonés tellano]] se fa servir as formas derivadas d' *ESSERE* pa existencia y as formas derivadas de *STARE* pa posición u localización coincidindo con l'uso en castellano:
**Ixe ta craber **sería** mejor*.
**No **estaría** en Tella ixe día*.

== Present de subchuntivo ==
En o [[present de subchuntivo en aragonés|present de subchuntivo]] s'han imposau as formas derivadas d'o verbo *ESSERE* latín (*Yo siga*). 


En belsetán bi ha formas en sía, en atras variants d'aragonés ye posible sentir formas en *seiga*. Eixemplos d'uso:
**Cuan **sía** con tu charraré en belsetán*.
**Talmente i **sía** en a limanda*.

== Pasato imperfecto de subchuntivo ==
En o [[Pasato imperfecto de subchuntivo en l'aragonés|pasau imperfecto de subchuntivo]] bi ha formas que derivan d'o *ESSERE* latín y formas que derivan d'o *STARE* latín (*Yo fuese*, *yo estase*), indicando as primeras existencia y as segundas posición u localización.


As variants d'as formas d'o verbo *ESSERE* son:


As formas derivadas d'o verbo *STARE* se presentan igual dende l'[[aragonés cheso]] dica l'[[Aragonés baixorribagorzano|aragonés baixo-ribagorzano]], pasando por l'aragonés chistabín. As formas diferents son pocas, y se deben a uns diferents morfemas presents en ansotano, y a l'[[apocope]] antiga d'un morfema en part de l'aragonés de [[Sobrarbe]].



En [[aragonés cheso]] actualment bi ha diferencia entre as formas derivadas d'o latín *STARE* y as formas derivadas d'o latín *ESSERE*. En cheso as formas derivadas d'o *STARE* latín indican siempre posición y as formas derivadas d'o *ESSERE* existencia (pero tamién a vegadas posición como en belsetán).
**Con que **estasen** unos días de cara enta lo sol* (posición)
**Si **fueses** a la hora*(posición)

En [[aragonés belsetán]] y en o [[Aragonés d'a valle de Tella|d'a Valle de Tella]] s'han imposau as formas derivadas d'o verbo *ESSERE* debant d'as formas d'o verbo *STARE*:
**Anque **fues** era*.
**Te digo por ejemplo que **fues** en a Villa*.
**Se **fues** un obrero no me deixarían troballar de lo mío*.
**Si **fues** hombre no habría iu ta la mili*.
**Si **fues** allí, lo trobarías*.

== Imperativo ==
En o [[imperativo en l'aragonés|imperativo]] se fan servir as formas de *ser*.
****Sé** bueno*.
**De hue ta debán **sez** mes troballadors*.

== Conservación de l'uso d'o verbo estar-ser ==
En as variants mes conservaderas de l'aragonés, propias d'as vals d'o [[Pireneu axial]] ye a on se conservan estos usos, en muitas zonas de l'Alto Aragón usos d'o verbo ser y estar coinciden con os usos castellanos por a [[castellanización]].

== Referencias ==


== Bibliografía ==
* [[Grupo d'estudios de la Fabla Chesa]]: *De la gramatica de lo cheso. Fabla altoraragonesa*.
* [[Alwin Kuhn|KUHN, Alwin]]: *El Dialecto Altoaragonés* (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, [[2008]]. ISBN 978-84-96457-41-6
* [[Domingo Miral]]: *El verbo ser en el cheso (dialecto del Pirineo aragonés)*. Archivo de filología aragonesa, ISSN 0210-5624, Vol. 61-62, 2005-2006 , pachinas. 377-384.
* [[Santiago Paricio]]: *Verbos ser y estar en aragonés*. [[O Espiello]], numero 30. Agüerro-hibierno 2009.
* [[José Antonio Saura Rami]]: *Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas*. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003.
* [[Chabier Lozano Sierra|Lozano, Ch.]], [[Ánchel Loís Saludas|Saludas, Á.L.]]: (2005). *Aspectos morfosintácticos del belsetán*. Zaragoza: Gara d'Edizions - IFC.
* [[Francho Nagore Laín]]: *La conjugación verbal compuesta en aragonés medieval''. , ISSN 0214-7602, Nº 13, 2001 , pachinas. 65-88.