open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Escarra

**Escarra** puet estar:

* Un **río pirenenco**, se veiga o río Escarra.
* L**'[[entibo d'Escarra]]** en l'anterior río.
* Una **tuca** dita punta Escarra situada en o municipio de Sallent de Galligo, puesto a on naixe lo río Escarra.
* Un **[[túnel]]** amán d'a localidat d'Escarriella y chunto a lo río Escarra.
Piedrafita

:*Iste articlo ye sobre o *'lugar ribagorzano** de Piedrafita. Se veiga [[Piedrafita de Tena]] ta o lugar tensino.''

 
**Piedrafita*' (en [[idioma catalán|catalán]] *Perafita*) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] amán de [[Las Pauls]] y perteneixient a iste municipio d'a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Ribagorza]], en a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Uesca|Uesca]].

En [[1991]] teneba una [[Población humana|población]] de 4 habitants, hue ye deshabitato.
   
== Toponimia ==
En o [[Fogache de 1495]] s'escribiba *Pierafita''.

## Cheografía
O lugar de Piedrafita se troba situato a 1.436 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Demografía

## Molimentos
*Ilesia d'o sieglo XVII.
Pedro de la Rosa

**Pedro Martínez de la Rosa** (naixito de Barcelona o 24 de febrero de 1971) mas conoixito esportivament como **Pedro de la Rosa** ye un piloto catalán de Formula 1, ha participato en 73 Grans Premios, debutando o 7 de marzo de 1999, y estando amás un d'os pocos pilotos en ganar un punto en a suya primera cursa. En total ha conseguito 29 puntos en o campionato mundial y un podio, rematando en segundo puesto en o Gran Premio d'Hongría de 2006. Actualment ye piloto de prebas d'a Scuderia Ferrari.

## A Ciudat d'o Motor d'Aragón
Dende o 24 d'octubre de 2005, cuasi cuan prencipió a fer-se o prochecto d'a Ciudat d'o Motor d'Aragón en Alcanyiz, ha contribuyito activament como asesor tecnico y esportivo, consellando a l'arquitecto Hermann Tilke en a construcción d'o trazato.

Amás periodicament gosaba viachar t'Alcanyiz ta veyer con os suyos propios uellos o desarrollo d'as obras d'o trazato y a sobén aproveita tamién ta fer charradas sobre o prochecto u ir t'actos promocionals d'iste en atros puestos d'Aragón o difuera d'as suyas mugas.

## Vinclos externos

*  Pachina oficial de Pedro Martínez de la Rosa.
*  Pachina d'a Ciudat d'o Motor d'Aragón.
Trévago

**Trévago** ye un municipio castellanoleyonés, situato en a provincia de Soria. A suya población ye de 68 habitants (2006), en una superficie de 20,51 km² y una densidat de población de 3,32 hab/km².
Banu Razín

Os **Banu Razín**, *fillos de Razín* en arabe, ye una branca d'os berbers Hawwara que s'establió en a zona d'a Sierra d'Albarracín.

Yeran numerosos y teneban mas riqueza que atros berbers. Ocupaban castiellos en o sud de l'actual provincia de Teruel en un territorio entre as marcas (*Tugur*) y levant (*Xarc*). S'independizoron y facioron de *Santa Mariya al Xarc* a capital d'un reino taifa. L'alto Xiloca lis perteneixeba y se clamaba *Sahla* (*a [[plana]]*, d'on prene nombre Cella).

A primera mención d'a familia Banu Razín ye d'ixas envueltas d'Abderramán III, cuan dimpués d'una expedición empresa por él o 24 de chulio de 955, pasa por os castiellos de Salis y Al-Riyahim, levando con él a la suya tornata 5.000 cabezas de cristianos. Citan a un tal Meruán, fillo de *Hudail ben Razín*.

Dimpués d'a muerte d'o cabo d'o clan y de su chermano Yahya Ben Hudail, arredol de l'anyo 972, os fillos compareixioron en Cordoba pa estar confirmatos por al-Hakam II d'os dominios que n'eran usufrutuarios, (tal y como consta por a confirmacions d'os suyos privilechios feita por o califa en 967-968), on teneban una notable autonomía en estar aislatos entre sierras, obedeixendo en contrapartita a lo poder central y pagando parte d'os impuestos recaudatos.

Manimenos aproveitoron a crisi d'o Califato de Cordoba en 1012-1014 pa independizar-sen. Khalaf ben Razín se proclamó independient en o suyo castiello (*hisn*).

A Taifa d'Albarracín apareixe en o *[[Poema de Mio Cid]]* como aliata d'este famoso mercenario cristiano.

## Reis d'a Taifa d'Albarracín
Os reis d'a dinastía Banu Razín que gubernoron en Albarracín estioron:

* Hudhayl ben Khalaf ben Razín (1011/2 - 1044/5).
* Abd al-Malik ben Hudhayl (1044/5 - 1103).
* Yahya ben Abd al-Malik (1103 - 1104).
Banu Timlit

Os **Banu Timlit** yeran una familia berber d'a confederación mezmut que en o sieglo X ocupaba a zona situata entre o Xalón y l'alto Duero, y d'ixa zona, n'eban feito lo suyo feudo hereditario.

Teneban os castiellos d'Ateca, Pozuel de Fariza y atros entre Calatayú y Soria.
Taifa d'Albarracín

La **Taifa d'Albarracín** u **Reino d'Albarracín** estió una chicota taifa independient entre los sieglos IX y XII.

Dende la suya independencia de lo Califato de Cordoba en 1012 fue gubernata por los Banu Razín, familia berber que yera establita en la Sierra d'Albarracín

Lo territorio de la taifa yera chicot, situato entre lo curso alto de lo Guadalaviar, a on que yera la suya capital Albarracín, lo curso alto de lo Xiloca y tota la compleganza de lo río Alfambra.

La independencia de la taifa remató con la plegata de los almurabitz. Cuan los almurabiz perdioron poder, la zona la se disputaban reis taifas de Murcia y Valencia dica que en 1147 Albarracín quedó en poder de lo Rei Lop, como tot lo Levant musulmán hispano (*[[Xarq al-Andalus]]*).

Se crei que en ixas envueltas de los musulmans la Sierra d'Albarracín no teneba tantas aldeyas como en lo periodo cristiano, y chunto con la ciudat u medina d'Albarracín bi heba un poblamiento rural basato en alquerías, en huertas habitatas por comunidaz poco lumerosas protechitas por cualques torres.

Lo Sinyor d'Estella Pero Ruíz d'Azagra, aliato de lo Rei Lop se fació con lo poder de *Santa María de Aben Razín* u Sinyoría d'Albarracín comprando-la u recibindo-la a cambio de los suyos servicios enta 1170.

## Se veiga tamién
* Sinyoría d'Albarracín 
* Taifa de Saraqusta
Confederación Cenacha

Os **cenacha** (en arabe *sanhacha*, صنهاجة) son una confederación de tribus berbers con muita importancia en a Edat Meya dica o sieglo XII.

## Cenachas en l'Alta Edat Meya
En o periodo preislamico dominaban sectors centrals d'o Magreb y s'estendilloron en o Sahara fundo con l'aduya d'o camello d'Arabia u camello dromedario. Dica o sieglo IV os camellos no s'emplegaban guaire en as marguins d'o Sahara central y occidental. Se crei que os Cenachas introducioron o camello d'Arabia en o Sahara sudoccidental.

## Cenachas en a Edat Meya musulmana
Dimpués d'os primers tiempos d'a conquiesta arabo-musulmana, cuan ya bi ha muitos textos escritos trobamos diferents confederacions ditas Cenacha, en dos arias principals y en arias menors; en o Magreb central, sobretot en arias costeras d'Alcheria y Tunisia, d'a on salen os Zirís que gobernoron en Ifriquiya y estioron aliaus d'os fatimís d'Echipto contra os Zanatas y os Omeyas de l'Al Andalus dica o sieglo XI.

Cuan os cenachas deixoron d'obedeixer a os fatimís, estos ninvioron tribus arabes beduinas ditas Banu Hilal y Banu Sulaim que desarticuloron l'agricultura y la sociedat sedentaria berber: os habitants d'as planas abandonoron l'agricultura y s'arabizoron, y la sociedat berber agricola sedentaria nomás se mantendrá que en zonas bien defenditas de montanya como as actuals Kabilias.

Bi heba cenachas en enclaus aislatos en Marruecos, sobretot en a costa occidental, y en l'Al Andalus, ta on plegoron en a segunda mitat d'o sieglo X como mercenarios. En Granada a mesma familia Zirí i fundó un reino taifa.

En a part occidental d'o Sahara se dicen Zanachas tres tribus que procedeban de l'Adrar: 
* Lamtuna (entre o Sud de Marruecos, Senegal y Nícher).
* Yoddala (costa de l'atual Mauritania).
* Netufa (a l'este d'os Lamtuna).

As tres yeran en situación de semivasallache respecto a lo reino negro de Wagadú. Os cenacha saharianos estioron os zaguers berbers pagans. As leyendas los fan fundadors d'o reino de Wagadú. Estas tribus prebaban de controlar as rutas comercials entre Wagadú y o Magreb.

Una colla de lamtunas s'islamizó seguindo a ortodoxia sunni y prenió o poder de tot o nord-ueste africano y parte de l'Al Andalus (Armorabetz).

## Cenachas atuals

Encara trobamos Cenachas en a Kabilia Archelina, estando una d'as tres facions de kabilenyos chunto a os Zuwawa y os Kutama. Ocupan os terrens a l'ueste de Dalis.

En o Sahara occidental s'arabizoron en os zaguers sieglos dando lugar a os moros u *mauri* d'o sud de Marruecos, Tinduf, Malí y Sahara Ocidental (sahrauis), quedando un chicot grupo que encara charra berber, os cenaga en as marguins d'o río Senegal, a lo que dan nombre, entre Mauritania y Senegal.

En Marruecos encara existen os cenacha Srir (*culata cenacha*) que dica fa pocas decadas encara charraban berber.
Rioja Meya

La **Rioja Meya** (*Rioja Media* en castellano) ye la rechión central d'a comunidat autonoma de La Rioja (Espanya).

A suya población ye de 185.670 habitants (2006) siendo a localidat con mayor numero d'habitants a capital, Logronyo.

Ye formata por os municipios situatos en as vals d'os ríos Iregua, y Leza, ye dicir, as comarcas de Logronyo y Tierra de Cameros. As mugas naturals son o Río Ebro a lo norte; as sierras de Moncalvillo y o Camero Nuevo a l'ueste; a Sierra Cebollera a lo sud y a l'este a sierra d'a Hez.
Azuébar

**Azuébar** ye un municipio d'a provincia de Castellón, situato en a comarca de l'Alto Palancia. A suya población ye de 366 habitants (2005), en una superficie de 23,4 km² con una densidat de población de 15,64 hab/km².

## Cheografía
Ye situato en a costera d'un mont, en o Parque natural d'a Sierra d'Espadán. O Parache de Mosquera tien una selva mediterrania eixemplar.

## Historia
A primera referencia d'o lugar apareixe en o *libre del repartiment* y se deciba que a localidat se donaba a lo noble aragonés Gonzálvez d'Heredia en 1237. Estió un lugar de moriscos dica 1609.

## Toponimia
O suyo nombre puet venir d'o nombre d'os berbers *Zuwawa*.

Ye mencionato en o *Repartiment*:

En 1256, cuan Chaime I d'Aragón ordena a los alcaitz y habitadors d'a comarca que deixen pasturar a los bestiars de Segorb en os suyos termins, s'escribe *Azuveba*.

En un texto de 1319 en aragonés, en lo que Pero Churdán d'Arenoso y la Marquesa Llopiz de Rada ceden a lo suyo fillo Gonzalvo part d'a sinyoría d'Arenoso lo nombre se vei pareixito a Azuara, lugar d'o Campo de Belchit.

En toponimia menor u microtoponimia ye interesant o toponimo *[[mosquera]]*, de probable orichen navarro-aragonés, paralelo a Mosqueruela de Teruel y atros de Moncayo y Ribera Navarra, y *Barranco de la [[falaguera (planta)|falaguera]]*.

## Parla
Se i conserva encara a preposición aragonesa *dica*. O nombre d'un dulce tipico d'esta localidat ye *orelleta*.

## Demografía

## Vinclos externos
*www.azuebar.es
Adzaneta

**Adzaneta** (*Atzeneta del Maestrat* en catalán y oficialment, *Adzaneta* en castellano) ye un municipio d'a provincia de Castellón, situato en a comarca de l'Alcalatén. Fa parte d'o partiu chuidicial de Castellón de la Plana.

A suya población ye de 1.367 habitants (2011), en una superficie de 71,16 km² con una densidat de población de 19,21 hab/km².

## Cheografía
Ye situato en una val amán de Penyagolosa, a 402 metros d'altaria sobre o ran d'a mar y a una distancia de 47 km d'a ciudat de Castellón de la Plana, a capital d'a suya provincia y d'o suyo partiu chudicial, y de 120&nbsp;km d'a ciudat de Valencia, a capital d'o País Valenciano. No perteneix a l'Alcalatén historico u Tenencia de l'Alcalatén.

## Toponimia
Prene nombre d'a confederación berber zanata. En una d'as primeras referencias (1263) yera *Ça Neta*. En atros textos posterior ya fegura como *Adzaneta* u *Atzaneta*. O prencipio d'o nombre *Adz*, *Atz* ye una manera que tien o catalán d'adaptar palabras que en atros idiomas empecipian con Z: *Atzavara*, *Atzarollera*, *Atzar*, etcetera...

Se diz oficialment en catalán *Atzeneta del Maestrat* fendo referencia a que estió d'os templers y dimpués d'o Mayestrato de l'orden de Montesa.

O exotoponimo en aragonés se conoixe por o Libro de contos d'el concello de Mirambel (1472-1489):

## Historia
En 1235, Vistabella, Atzeneta y Benafigos pasoron con a concordia de Mont-Albán entre Chaime I y Blasco d'Alagón a estar propiedat de Blasco chunto con as tierras d'o castiello de Cuéllar (Cuéllar, Molinell, La Torre d'En Besora y Vilar de Canes). En 1303 o nieto d'él Guillén d'Anglesola venderá ista sinyoría a os templers. Con a disolución d'ista orden se convertirá en propiedat d'a orden de Santa María de Montesa, on será a bailía u setena de Cuéllar dica l'abolición d'o feudalismo.

## Parla
A diferencia d'atros lugars d'o Mayestrato Viello a parla d'Adzaneta no se clasifica en o tortosín.

## Demografía

## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Molimentos
* Castiello d'Adzaneta, un castiello d'o sieglo XI d'o que nomás en queda a suya torre de l'homenache.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal d'Adzaneta.
* www.atzeneta.tk.

## Referencias
Ocón

**Ocón** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Logronyo. Fa parte d'o partiu chudicial de Calagorra.

A suya población ye de 318 habitants (2023) en una superficie de 60,92&nbsp;km², con una densidat de población de 4,60 hab/km².

## Cheografía
O lugar d'Ocón se troba situau a 898 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 33&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

D'o suyo termin municipal fan parte os lugars de La Villa de Ocón, Pipaona, Aldealobos, Las Ruedas de Ocón, Santa Lucía y Los Molinos de Ocón, que ye a seu d'o concello municipal.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Sant Miguel d'Ocón.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal d'Ocón.
Acumuer

**Acumuer** ye un lugar d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en l'Alto Galligo.

Se troba en a val d'Acumuer, trescruzata por o río Aurín, a 12&nbsp;km de Samianigo y a nomás 5&nbsp;km d'a Garcipollera.

A suya ilesia parroquial yera d'estilo romanico cuan se construyió entre os sieglos XI y XII, pero bi ha habito muitas transformacions dende allora.

Tamién pueden trobar-sen de camín ta Acumuer, en a marguin chucha de l'Aurín, i son as ruinas d'o monesterio d'Arrasul, d'orichen prerromanico.

Se fabla l'Aragonés d'a val d'Acumuer.

## Demografía
Como en atros lugars d'a redolada a población albandonó lo lugar ta marchar a treballar ta la ciudat. Encara a principios d'o sieglo XX a población d'o lugar yera de cuasi 500 habitants, estando lo segundo lugar mas poblato d'a redolada por dezaga de Biescas:

## Molimentos
A Ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'Acumuer, una ilesia d'o sieglo XVIII en estilo barroco adedicada a Nuestra Sinyora de l'Asumpción, que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias

## Vinclos externos
* Población d'Acumuer a la fin d'o sieglo XIX y prencipio d'o XX.
Río Nacheriella

O **Nacheriella** (*Najerilla* en castellano) ye un río d'a comunidat autonoma de La Rioja que naixe en a Sierra de Neila (Provincia de Burgos), transcruza as comarcas de Anguiano y Nájera y desemboca en Río Ebro, amán de Torremontalbo. Ye o río mas luengo y cabaludo de La Rioja.

As localidaz por a on pasa son Neila, Mansilla de la Sierra, Anguiano, Bobadilla, Baños de Río Tobía, Nachera y Torremontalbo.

En o Nacheriella bi ha un entibo, o *[[Entibo de Mansilla]]*, con una capacidat de 67,73 hm³ d'augua.
Idioma gomara

O **gomara** ye a forma de berber propia d'a Val de Lau u *Ouad Laou*, a mán de Chechaouen, en o Rif occidental. Ye probablement muerta, os zaguers fablants si existen son bellas familias de dos clans de rifenyos occidentals.

Ye a zaguera variedat de berber de l'ueste d'o Rif, que s'arabizó dimpués que bels andaluces de Granada forachitatos fundasen Tetuán. Seguntes Carleton Coon ye intelichible con o tarifit.
Cora de Santabariya

A **Cora de Santabariya** u *Santaber* ye a trascripción d'o nombre arabe que teneba una demarcación territorial d'o nord-este d'Al Andalus. Teneba como capital o despoblau de *Santaber*, on s'achunta o río Guadiela con o río Tacho.

Preneba o nombre d'o que los romanos deciban Celtiberia, pero no correspondeba de tot a este territorio, porque mancaba o norte d'o territorio celtibero y preneba porcions d'a Carpetania. Pareixe que aprofitaba una demarcación territorial creyada por os visigodos en o Reino de Toledo, demarcación que tamién se deciba Celtiberia.

S'estendeba por comarcas d'as actuals provincias de Cuenca, Teruel, Guadalachara y norte de Toledo.

Yera sinyoría d'os berbers Zennun, d'a branca d'os Hawwara, pero tamién teneban importancia os grupos Ausacha.

A suya parte norte teneba mas caracter de muga que atras coras d'Al Andalus. Bi heba muitos castiellos, guardaus por soldatos berbers.
Confederación Zanata

A **Confederación Zanata** yera una confederación de tribus berbers que existiba ya en tiempos preislamicos en zonas interiors de Tripolitania, Túniz y Alcheria y que tenió muita importancia politica en a Edat Meya musulmana.

S'ha especulato con que son descendients d'os antigos numidas, que ocupaban en parte as mesmas zonas. Dos tribus zanatas, Aurebas y Cherabas resistioron a primera penetración arabe pero sin exito.

Tamién se diz que a palabra "chinete" ye orichinata a partir d'o etnonimo d'estos berbers.

## Os zanatas en a Edat Meya musulmana

Dimpués d'a suya derrota bels zanatas se desplazoron chunto a u debant d'os arabes ta l'ueste, plegando ta o Rif oriental y a cuenca d'o río Muluia, on i yeran atras agrupacions berbers como os Betalsa y os Micnasa a los que asimiloron y desplazoron.

Yeran aliaus d'os Omeyas contra os Fatimitas d'Echipto y enemigos d'a Confederación Cenacha, con os que se disputaban os oasis de entre l'Altas y o Sahara. Muitos zanata pasoron ta l'Al-Andalús en diferens etapas, a vegatas como aliaus d'os Omeya. En o sieglo X ocuporon os oasis d'o sud-este de Marruecos, con o mas important: Sichilmasa.

Enantes d'o sieglo XI bi heba zanatas en Alcheria, Zab y Ifriquiya, y en os planos altos de Orán y Este de Marruecos. Cuan plegoron os arabes Banu Hilal y a o Magreb os Zanata mandaban dos zonas:
* Por lo que fa a l'ueste Marruecos entre Fez y Sichilmanasa y a zona d'Orán.
* Por lo que fa a l'este, a linia sud de Alcheria y Ifriquiya, (Tribu Beni Uazin), o Cherit Tunizín, Uargla y Chabal Amur u Chabal Rachet, con l'Aurés y Zibán incluitos.

Cuan plegoron os Banu Hilal ta l'este as montanyas quedoron superpoblatas con agricultors sedentarios berbers y as planas se despobloron, ceditas a os pastors de crabas u ovellas arabes u berbers arabizatos, como os zanata de Costantina, dica a plegata d'os franceses.

En a parte ueste bi heba diferents reinos cenatas, pero os almurabitz acotoloron toz os reinos que bi heba en l'este de Marruecos. Dimpués d'os almuades, que yeran d'a confederación mezmut, bels zanatas formaron atro estato estendito por buena part d'o Magreb, os benimarins, que tenioron relacions cheopoliticas con o raino Nazarín de Granada.

Ibn Khaldun escribió bella cosa sobre os berbers, y deciba d'os cenatas que yeran una d'as tres divisions d'estos zaguers y que teneban una luenga particular. De feito en as clasificacions atuals de las luengas y dialectos berbers bi ha un grupo clamato zanata.

## Os Zanatas en l'actualidat

Huei se consideran Zanatas u descendiens d'os Zanata bels grupos berbers:
* Os berbers d'os monts de l'Aurés y Hodna, (Chagüiya)
* Os rifenyos orientals
* Os Riatas d'o paso de Taza entre o Rif y l'Atlas Meyo
* Os Wararin de l'este de l'Atlas Meyo marroquín
* Os Serruchen de l'Este de Marruecos
Luengas zanatas

Os **dialectos** u **luengas zanatas** son as formas de idioma berber que se charran en zonas d'influencia de l'antiga Confederación Zanata. En bel libro puet veyer-se que la claman *zenatiya*. Ya en a Edat Meya, Ibn Khaldún deciba que os zanata teneban una lengua propia.
Allué

**Allué** ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca, situato en o municipio de Samianigo en a comarca de l'Alto Galligo.

A meyatos d'o sieglo XIX s'integró en o termin municipal de Sardás.

## Toponimia
Ye un caso de terminación -ué, indicador probable de pertenencia, acompanyando a un antroponimo, (que puet estar *Allus*, documentato en Hispania, u *Allius*, documentato en a Galia).

## Cheografía
O lugar d'Allué se troba situato a 860 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:65
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0

BarData=
  bar:1900 text:"1900" 
  bar:1910 text:"1910" 
  bar:1920 text:"1920" 
  bar:1930 text:"1930" 
  bar:1940 text:"1940" 
  bar:1950 text:"1950" 
  bar:1960 text:"1960" 
  bar:1970 text:"1970" 
  bar:1981 text:"1981" 
  bar:1991 text:"1991" 
  bar:2001 text:"2001" 
  bar:2009 text:"2004" 

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1900 from:0 till:58
  bar:1910 from:0 till:55
  bar:1920 from:0 till:58
  bar:1930 from:0 till:52
  bar:1940 from:0 till:40
  bar:1950 from:0 till:27
  bar:1960 from:0 till:23
  bar:1970 from:0 till:13
  bar:1981 from:0 till:0
  bar:1991 from:0 till:0
  bar:2001 from:0 till:0
  bar:2009 from:0 till:6
 


## Molimentos
A ilesia d'o lugar, a ilesia de Sant Chuan Baptista d'Allué, ye d'estilo romanico, d'o sieglo XII, y ye la ilesia parroquial d'o lugar. Debito a la suya torre-fortaleza pareixe mas un edificio con función defensiva.

## Fiestas
* Fiesta mayor Sant Chuan.
* Fiesta menor Sant Miguel.

## Referencias
Retorica

A **retorica** (d'o griego antigo ῥητορικὴ [τέχνη] / *rhêtorik/ề [tékhnê/]*, "tecnica/arte oratori") designa propiament "l'arte de charrar bien" ye l'arte u a tecnica d'a persuasión, normalment mediant l'uso d'a palabra. A retorica, a dialectica y a gramatica constituyen o *[[trivium]]*, que forma con o *[[cuadrivium]]* as siete artes liberals d'a cultura occidental. A la Edat Antiga y a Edat Meya, a retorica yera enfocata en a persuasión en os contextos publicos y politicos, asinas como a las asambleas y os tribunals.

D'iste modo, se desarrolló adintro d'as sociedaz ubiertas y democraticas, os dreitos d'expresión, de libre reunión y os dreitos politicos d'una parte d'a población.

O concepto de retorica ha variato durant os 2500 anyos d'existencia d'a parola. Dica os nuestras días, a retorica se describe en un sentito amplio, como l'arte u a practica d'a persuasión sea qué sea o medio de comunicación, pero utilizando o lenguache. Os terminos "retorica" u "sofismo" s'emplegan a sobén con un sentito peyorativo, cuan se quiere oposer a las parolas sin feitos, u separar l'información d'a desinformación, d'a propaganda, u incluso por calificar de dubdoso un discurso pseudo-argumentativo. Siga lo que siga, así como l'arte d'a persuasión, a retorica continúa chugando un rol important adintro a vita publica contemporania.

## Definición
A retorica ye a la vez a ciencia (en un sentito d'estudio estructurato) y l'arte (en un sentito practico refirmato en una conoixencia probata) que se refiere a l'acción d'o discurso de l'alma (l'alma ye qui parla). En un prencipio, a retorica no ye que oral, pero evidentement tamién ye preocupa por o discurso escrito, en una mesura en que iste ye, d'una traza mas u menos estreita, una transcripción u una mimesi de l'oral. A definición de retorica camiará con o paso d'os siglos (aportacions d'os griegos, d'os oradors romanos, dica os europeus).

## Referencias
Chenitivo

O **chenitivo** ye un caso d'os sustantivos que indica que un sustantivo concreto ye complemento nominal d'atro.

Se relaciona con o posesivo, pero tien una función mas ampla, porque puet indicar a materia que forma un obchecto.

Cuan se charra d'una palabra en latín se diz en primer puesto lo nominativo y en segundo puesto lo chenitivo porque a vegatas tienen diferent radiz. A radiz emplegata en chenitivo ye la mesma que a emplegata en acusativo, y l'aragonés como ye una luenga d'acusativo, prene precisament a radiz que s'indica en segundo puesto.

* *CRUX*, *CRUCIS*: l'acusativo ye *CRUCEM*.

En a evolución dende o latín ta as luengas iberorromanicas d'acusativo esta *-m* se perdió chunto con a declinación:

* *CRUCEM* > *Cruce* (proto-iberorromanz) > *Cruz* (aragonés)

En aragonés os chenitivos d'a tercera declinación han tenito una evolución pareixita a lo plural:
* *-NIS* > *-nes* (proto-iberorromanz) > *-ns*.

En o proceso de perdua d'a declinación debantdito os complementos preposicionals con sustantivos con a radiz de l'acusativo substituyoron a lo chenitivo.

* *CRUCIS* > *De la Cruz*
* *HISPANIA DEORUM* > Espanya d'os dioses.

## Restos d'o chenitivo latín en aragonés
En aragonés bi ha parolas, apellitos, toponimos y trazas de fer frases que se remontan a l'uso d'o chenitivo latín. Estos restos son:

Os días d'a semana, millor conservatas en benasqués:
* *[[Lluns]]* en benasqués provien d'o latín vulgar tardano *Dies lunis*, enantes *Dies Lunae* ("día d'a Luna"), estando un derivato d'o chenitivo.
* *[[Marz]]* en benasqués provién d'o latín *Dies martis* ("día d'o dios Marte"), estando un derivato d'o chenitivo de Marte.
* *[[Miércols]]* (*Mierques* en benasqués), provien de *Dies Mercuris* u de *Dies Mercurialis*, estando o chenitivo de Mercurio.
* *[[Chueves]]* (*Chous* en benasqués) provién d'o latín *Dies Jovis* ("día d'o dios Chupiter), estando un derivato d'o chenitivo de Chupiter.
* *[[Viernes]]* provién d'o latín *Dies Veneris* ("día d'a diosa Venus"), estando un derivato d'o chenitivo de Venus.

En a onomastica medieval y a toponimia, dando aspecto de plural:
* *(ECCLESIA) SANCTĪ FĒLICIS* > *[[Sant Felices (desambigación)|Sant Felices]]*.
* *VILLA LUPONIS* > *Visa Lupons* > *[[Visalibons]]*.
* *Eneco Xemenons*.
Ye posible que os apellitos rematatos en *-ez*, *-iz*, que tienen una influencia visigoda, proviengan tamién d'o chenitivo latín.

Alwin Kuhn suchiere que ciertas construccions sin preposición en cheso, extensibles a tot l'aragonés, se remontarían a antigas formas de chenitivo sin preposición:
**si bien quies, has qu'estar-te en lo canto lo fuego*.
**lo demonyo lo tiempo, a lo punto lo día, la puerta la estrabilla, debe estar mas escura que la boca lo lobo, ye mas royo que picha perro*.
**La Puerta la Virhen*.
**[[Puent la Reina]]*.
Tamién menciona eixemplos provinients d'as investigacions de Saroïhandy en a parla grausina, pero en realidat son construccions que atros autors explican por una tendencia a no fer servir a preposición *de*, y no a construccions que se remonten a lo chenitivo en latín.

## Referencia

## Veyer tamién
* Chenitivo saxón
Dornos

**Dornos** yera una aldeya medieval desapareixida que hi heba en la marguin ezquierda de lo río Guadalaviar, a 7&nbsp;km de lo forcallo con lo río Alfambra.

## Toponimia
Una de las primeras referencias de Dornos ye la concordia entre lo bispe de Zaragoza Hugo de Mataplana y uns cargos de Teruel sobre unas decimas, escrita lo 10 de chinero de 1293 en latín medieval:

## Historia
La Orden de Sant Chaime teneba una propiedat en la Vega d'Ornos dita *[[Pago (cheografía)|Pago]] de la [[meandre|Vuelta]] Dornos*.

## Referencias
La Gasconiella

**La Gasconiella** (*La Gasconilla* en castellano) estió una aldeya de la Comunidat de Teruel que quedó despoblada y anyadida a lo termin municipal de Teruel.

## Toponimia
Lo toponimo *La Gasconiella* puede estar una evidencia de la participación de gascons en lo proceso de repoblación de Teruel, que d'acuerdo con atros datos estió minoritaria respecto a la d'aragoneses, navarros y castellanos.

## Cheografía
La Gasconiella se situaba en la versant occidental de la sierra de los Cabezos (considerada por bel autor como lo segmento norte de la sierra de Camarena), a piet de l'alto de la Sima (1.503 m), que ye a lo sud-este. La Gasconiella ye a l'ueste de Formich Susano, a lo norte de Casedón, a l'este de Val de Zebro, a lo sud de Corbalán, y a lo sud-ueste d'Escrich. Los termins de La Gasconiella mugaban con los de Teruel y La Puebla de Valverde.

## Historia
Adintro de la comunidat d'aldeyas de Teruel, La Gasconiella feba part de la seixma d'el Campo de Sarrión.

Un texto de lo 29 de mayo de 1465 escrito en aragonés teruelano informa sobre las mugas entre La Puebla de Valverde y La Gasconiella. Entre 1950 y 1970 encara i heba dos mases habitaus en la zona, zona que alora se deciba *Las Gasconillas*.

## Referencias
Almurabit

Os **almurabiz** (en arabe المرابطون *al-Murabitun*, sing. مرابط *Murabit*, ermitano) son un movimiento islamico d'orichen africano que apareixió en l'aria entre Senegal y Mauritania en o sieglo XI y que imposó en buena parte de Berbería a ortodoxia sunnita d'a escuela malequí. Invadioron a peninsula iberica y facioron desapareixer totas as taifas musulmanas y recular a os reinos cristianos.

O nombre d'os almurabiz deriva de *Ribat*, monesterio on rezaban y se preparaban pa o combate militar contra os infidels. En isto se pareixeban a las órdens militars d'a cristiandat medieval. Tamién lis deciban *mulattimun* porque cubriban a suya cara con un belo u *litam*.

En a primera mitat d'o sieglo XI o chefe d'os cenachas saharianos, acompanyato con o reformador relichioso Abd Allah b Yasin, fundó un monesterio u ribat en a ripa de l'Atlantico, en as costas de Río d'Oro u Mauritania.

En pocos anyos os almurabiz controloron tot o Sahara occidental y empecipioron una expansión ta o norte chocando contra a Confederación Zanata, rivals ancestrals d'os cenacha. Os nuevos emirs d'a Confederación Cenacha Abu Bakr y Yusuf b Tasfin ocuporon os oasis d'o sud de Marruecos vencendo a resistencia de zanatas y barwatas. Abd Allah b Yassin morió fendo guerra contra os barwatas.

As reformas relichiosas yeran suprimir os impuestos ilegals y pedricar a ortodoxia sunnita. Con a muerte de l'Emir Abd Allah b Yassin o problema relichioso pasó a un segundo plan. En 1069 dimpués de vencer a os zanata prenioron Fez, y en 1070 fundoron Marráquex, a que será la suya capital. No podioron en un primer inte prener Ceuta, que teneba refirme d'os reinos taifas andalusins; cuan os reis taifas andaluces se veyen amenazatos por os abances d'Alifonso VI de Castiella y Leyón, a flota sevillana aduya a os almurabiz a prener Ceuta (1083).

Plegan ta l'Al Andalus en 1086, clamatos por os reis taifas. Dende 1090 prenen o control de totas as taifas menos as d'Albarracín, Alpuent y Saraqusta, que tardaron mas en ocupar porque no podeban atacar-las bien dica que no prenesen Valencia, feito que esdevenió en 1102.

Muerto l'emir Ali, os suyos sucesors no podioron aturar l'abance almuade. Os almuades prenioron Marráquex en marzo de 1147.

## Referencias

## Veyer tamién
* Almurabiz en Al-Andalus
Almuades

Los **almuades** un movimiento relichioso musulmán vinclato con la confederación tribal berber de los Mezmutz. En arabe reciben la denominación de *al-Muwahhidun*, y en berber *Imweḥḥden*. *Al-Muwahhidun*, significa «los unitarios», denominación que fa referencia a que Tawhid, lo suyo fundador, insistiba muito en l'absoluta unicidat de lo divín.

Lo movimiento *al-Muwahhidun* amaneixió en l'Atlas marroquín en lo sieglo XIII como reacción a la relaxación relichiosa de los almurabitz, que encara que s'heban estendillato muito por Berbería y Al-Andalus, heban fracasato en a suya prebatina d'enfortir los estaus musulmans y d'aturar l'abance cristiano en la Peninsula Iberica.

En realidat ye un feito constant en la Historia de lo Islam que dezaga d'un movimiento integrista en vien atro de nuevo cuan se relaxa lo que hi heba enantes. A los almuades los seguirían los Benimarins. Ye lo que Marvin Harris clama una *revitalizazión relichiosa*, u cuan una relichión como institución se reviscola como respuesta a demandas socials.

## Os Almuades en l'Al-Andalus

En l'Al-Andalus, los musulmans nativos u muladins no yeran d'alcuerdo con las doctrinas integristas de los Almurabitz u de los Almuades, pero a vegatas las circumstancias los feban aliniar-sen con ellos contra un enemigo común. Lo principio de la fin de los almuades en Al Andalus estió en 1212 con la batalla de las Landas de Tolosa, on los exercitos de los reis d'Aragón, Castiella y Navarra vencioron a los almuades.

## Se veiga tamién
* Almurabit
* Almuades en Al-Andalus
Morabatín

O **morabatín** yera una moneda d'oro propia d'os almurabiz, d'uns 3,88 gramos. Os morabatins apareixen a sobén en documentos cristianos, latinos u romances d'a epoca. Enta 1086 entró ista moneda en a peninsula Iberica.

O morabatín almurabit leva en l'anverso leyendas relichiosas y o nombre de l'emir; en o reverso i feguran alusions a l'imam, y a calendata va en a orla, con *am*, anyo, en cuenta de *sammata*.

## Se veiga tamién
* Morabatín alfonsín

## Referencias

## Bibliografía
*Maria Rosa Fort Cañellas. *Léxico romance en documentos medievales aragonese (Siglos XI y XII)*. Departament d'educación y cultura d'a DGA (Deputación Cheneral d'Aragón).
Mazmudina

A **mazmudina** u **mezmudina** yera o nombre d'a moneda d'oro acunyata por os almuades en a Edat Meya.

## Bibliografía
* Maria Rosa Fort Cañellas; *Léxico romance en documentos medievales altoaragones (Siglos XI y XII)*, Departamento de Educación y Cultura de la DGA.
Lupino

O **lupino** yera a moneda acunyata por o rei Lop d'a Taifa de Murcia.

En o sieglo XII en Castiella se clamaban *morabatins lupinos* y los recibiban como tributo de Murcia (esta Taifa pagaba asinas la paz con o reino de Castiella). Cuan s'acotoló l'envío d'o tributo en 1172, Alifonso VIII principió en Toledo emisions equivalents en arabe, pero con temas relichiosos cristianos.

## Referencias

## Bibliografía
*Maria Rosa Fort Cañellas. *Léxico romance en documentos medievales aragoneses* (Siglos XI y XII). Departamento de educación y cultura de la DGA.
Marín (moneda)

:*Iste articlo ye sobre una antiga moneda d'a taifa de Murcia; ta atros usos, se veiga *'Marín**''.

O **marín*' ye lo nombre d'una [[moneda]], lo [[dinar]] d'a taifa [[almurabit]] de [[Taifa de Murcia|Murcia]] mientres o periodo de l'[[Al-Andalus]].

== Bibliografía ==
* [[Maria Rosa Fort Cañellas]]: *Léxico romance en documentos medievales aragoneses (Siglos XI y XII)''. Departamento d'Educación y Cultura d'a Deputación Cheneral d'Aragón.
Melequín

O **melequín** yera una moneda d'oro d'os almurabiz de Melica (Malaga), d'o sieglo XII.

## Bibliografía
*Maria Rosa Fort Cañellas. LEXICO ROMANCE EN DOCUMENTOS MEDIEVALES ARAGONESES (Siglos XI y XII). Departamento de educación y cultura de la DGA.
Marroquino

O **marroquino** yera o dinar de Marruecos.

Ista moneda apareixe en bels textos medievals:

 (1158)

## Bibliografía
*Maria Rosa Fort Cañellas. *LEXICO ROMANCE EN DOCUMENTOS MEDIEVALES ARAGONESES (Siglos XI y XII)*. Departamento de educación y cultura de la DGA.
Concut

**Concut** (*Concud* en castellano) ye un barrio rural de Teruel, bien conoixiu por los suyos chacimientos paleontolochicos de lo Mioceno superior.

## Toponimia
Lo toponimo *Concut* presenta apocope en lo sufixo -ut. En lo sieglo XV se documenta como *Concut* (*Miguel de Concut*). En la Enciclopedia Espasa lo claman *Concudo*.

Entre los suyos microtoponimos destaca lo regacho de Concut.

## Historia
En o sieglo XIV feba part d'a seixma d'el Campo de Cella, adintro d'a comunidat d'aldeyas de Teruel.

## Referencias
Arguisal

**Arguisal** ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo, baixo a punta Güé.

A suya población ye de 1 habitant (2016).

## Cheografía
A localidat d'Arguisal se troba situata a 884 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 10 km de Samianigo, a capital d'o suyo termin municipal.

## Historia
Apareixe ya en documentos de 1093, y en l'anyo 1488 teneba dos fuegos. Gosó tener dica 100 habitadors y dica l'anyo 1845 teneba concello propio, pasando iste anyo chunto a Escuer a lo municipio de Senegüé.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:100
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0

BarData=
  bar:1900 text:"1900" 
  bar:1910 text:"1910" 
  bar:1920 text:"1920" 
  bar:1930 text:"1930" 
  bar:1940 text:"1940" 
  bar:1950 text:"1950" 
  bar:1960 text:"1960" 
  bar:1970 text:"1970" 
  bar:1981 text:"1981" 
  bar:1991 text:"1991" 
  bar:2001 text:"2001" 
  bar:2009 text:"2004" 

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1900 from:0 till:87
  bar:1910 from:0 till:88
  bar:1920 from:0 till:93
  bar:1930 from:0 till:94
  bar:1940 from:0 till:91
  bar:1950 from:0 till:71
  bar:1960 from:0 till:53
  bar:1970 from:0 till:28
  bar:1981 from:0 till:10
  bar:1991 from:0 till:7
  bar:2001 from:0 till:6
  bar:2009 from:0 till:17
 


## Molimentos
* A suya ilesia de Sant Martin de Tours ye d'o sieglo XVIII y ye la suya ilesia parroquial. Tien una sola nau. Pareixe que d'antis mas bi habió atra ilesia que yera adedicata a Sant Chuan, ya que se documenta en l'anyo 1093 a suya existencia. En o debantito anyo, o rei Sancho Remíriz da la ilesia de Sant Chuan d'Arguisal a lo monesterio de Mont Aragón. Mas tardi, en 1396, a ilesia yera propiedat de Martín López de Lanuza.
* Monesterio de Sant Chuan d'Arguisal.

## Fiestas
* Fiesta mayor de Sant Martín, 11 de noviembre.
* Fiesta menor de Santo Domingo, 4 d'agosto.

## Referencias

## Bibliografía
* Alfonso Zapater: *Aragón pueblo a pueblo*, 4. Mainer Til Editores, S.L. ISBN 84-89122-03-2.

## Vinclos externos
Cornudella de Valiera

:*Este articlo tracta sobre *'Cornudella de Valiera**, lugar de lo municipio d'[[Arén de Noguera]], en la provincia de [[provincia de Tarragona|Tarragona]]. Ta atros emplegos de lo toponimo **Cornudella**, veyer **Cornudella (desambigación)**.''


**Cornudella de Valiera** (en [[idioma catalán|catalán]] ''Cornudella de Valira'', en [[idioma castellano|castellano]] ''Cornudella de Baliera'') ye un [[lugar]] de la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]] situato en la [[comarcas d'Aragón|comarca]] de [[Ribagorza]], en lo [[municipio]] d'[[Arén de Noguera]]. En [[1991]] yera despoblato.

== Toponimia ==
En [[1056]] s'escribiba ''Cornutella'', probablement [[latín|latinizato]]. En lo [[fogache de 1405]] escriben ''Val de Cornilla'' y ye facil que se refieran a ''Cornudella'' y lugars que bi ha arredol. Actualment en aragonés se refieren a Cornudella sin l'apelativo, asinas lo veyemos en un texto [[aragonés grausino|grausín]] de [[1920]] (''[[matracada]]s'') a on nombran cualques lugars de la comarca de Graus:


== Historia ==
D'antes lo municipio de Cornudella lo formaban bels lugars y aldeyas que preneban nombre de lo ''Castiello de Cornudella''. Las aldeyas son [[Isclas]], [[Lo Sas]], [[Prumolá]], [[Ribera d'Aball]], [[San Martín (Ribagorza)|San Martín]], [[Soperún]], [[Suerri]] y [[Treserra]]; tamién los [[casal]]s de l**Hostalet* y *Villaplana''. Lo termin d'este municipio s'adhibió a lo municipio d'Arén de Noguera en 1965.

## Demografía


ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:571
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0

BarData=
  bar:1900 text:"1900" 
  bar:1910 text:"1910" 
  bar:1920 text:"1920" 
  bar:1930 text:"1930" 
  bar:1940 text:"1940" 
  bar:1950 text:"1950" 
  bar:1960 text:"1960" 
  bar:1970 text:"1970" 
  bar:1981 text:"1981" 
  bar:1991 text:"1991" 
  bar:2001 text:"2001" 
  bar:2009 text:"2004" 

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1900 from:0 till:491
  bar:1910 from:0 till:521
  bar:1920 from:0 till:506
  bar:1930 from:0 till:495
  bar:1940 from:0 till:475
  bar:1950 from:0 till:389
  bar:1960 from:0 till:270
  bar:1970 from:0 till:0
  bar:1981 from:0 till:0
  bar:1991 from:0 till:0
  bar:2001 from:0 till:0
  bar:2009 from:0 till:0
 


## Referencias

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Uesca
Montgai

:*Ta o municipio d'a provincia de Leida se veiga [[Montgai (Leida)]]*

**Montgai** (*Mongay* en castellano) ye un lugar situato a man de Viacamp i Lliterà, perteneixient a este municipio de la comarca de Ribagorza. Huei ye despoblato.

## Cheografía
Ye situato en un pueyo baixo una penya.

## Puestos d'intrés
*A torre de Montgai, ruinas d'una fortaleza medieval en la penya.
*Ermita de Nuestra Sinyora d'o Congost.

## Toponimia
En los textos medievals ye *Mongaudi* y *Montegaudio*.

## Historia
En lo sieglo XII Remón Berenguer IV donó la fortaleza a los templers.

## Referencias
Villalba de Suso

**Villalba de Suso** (*Villalba Alta* en castellano) ye un lugar de la provincia de Teruel situato a man de Perals, municipio a lo cual perteneixe. En 2011 teneba una población de 35 habitantss.

## Historia
Fizo part de la seixma d'el Campo de Visiedo de la Comunidat de Teruel.

## Toponimia
Se deciba *Villalba de Suso* en la suya primera mención, en 1212, pa diferenciar-la de Villalba Chusana, tamién en la val de l'Alfambra pero en lo municipio de Teruel.

Bi ha un casal despoblato dito *El Tormagal*.

## Demografía

## Fiestas
*17 de chinero
*16 d'agosto
Abiniella

**Abiniella** (*Abenilla* en castellano) ye un lugar aragonés d'a provincia de Uesca situato en o municipio de Samianigo, en a comarca de l'Alto Galligo.

Actualment ye oficialment despoblato. A mayor parti d'as suyas casas son albandonatas y esboldregatas como a suya ilesia parroquial. Casa Olibán ye a unica que encara ye habitata.

## Cheografía
A localidat d'Abiniella se troba situata en a Guarguera, a 1.131 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.

## Historia
Apareixe en documentos de 1035 y ya teneba dos fuegos en 1488.

## Demografía

## Molimentos
A Ilesia de Sant Martín d'Abiniella, una ilesia d'os sieglos XVIII-XIX, que ye la ilesia parroquial d'o lugar y se troba en runas. L'edificio consta de nomás que una sola nau en mampostería, con os cantos en piedra picada.

## Fiestas
* D'antis mas se feban as fiestas o 28 d'abril, Sant Pero.

## Referencias
Clarevals

**Clarevals** (*Claravalls* en catalán) ye un lugar de la provincia de Uesca situato en la comarca de Ribagorza, en lo municipio d'Arén de Noguera. En 1991 yera despoblato.

## Toponimia
S'escribiba en textos medievals como *Clarevals* u *Clarisvallibus*. La primera mención ye de 1211. S'escribe *Clares Vals* en lo fogache de 1405.

## Historia
A suya primera mención escrita ye de l'anyo 1130. Perteneixió a l'antigo municipio de Cornudella de Valiera.

## Demografía


ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:111
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0

BarData=
  bar:1900 text:"1900" 
  bar:1910 text:"1910" 
  bar:1920 text:"1920" 
  bar:1930 text:"1930" 
  bar:1940 text:"1940" 
  bar:1950 text:"1950" 
  bar:1960 text:"1960" 
  bar:1970 text:"1970" 
  bar:1981 text:"1981" 
  bar:1991 text:"1991" 
  bar:2001 text:"2001" 
  bar:2009 text:"2004" 

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1900 from:0 till:54
  bar:1910 from:0 till:59
  bar:1920 from:0 till:43
  bar:1930 from:0 till:51
  bar:1940 from:0 till:61
  bar:1950 from:0 till:42
  bar:1960 from:0 till:25
  bar:1970 from:0 till:26
  bar:1981 from:0 till:0
  bar:1991 from:0 till:0
  bar:2001 from:0 till:0
  bar:2009 from:0 till:0
 


## Veyer tamién
*Lista de municipios de Uesca

## Vinclos externos
*  En http://www.despobladosenhuesca.com

## Referencias
As Viliellas

:*Iste articlo trata sobre *'As Viliellas**. Ta atros emplegos d'o toponimo **Velilla** se veiga **Velilla (desambigación)**.''

**As Viliellas** (''Velillas'' en [[idioma castellano|castellano]]) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]] perteneixient a lo municipio d'[[Angüés]], situato en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'a [[Plana de Uesca]] y [[provincia de Uesca]]. Hue ye despoblato.

== Cheografía ==
O lugar ye formato por dos nuclios: **Viliella de Murel**, con o mont y a ermita de Sant Bertolomeu, que tenió un muro, y **Viliella de Sotel*', en o soto d'un río. Se troba situato a 519 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o livel d'a mar, a una [[distancia]] de 17 [[km]] d'a ciudat de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia.

== Toponimia ==
A mas d'a forma *Viliella* en os textos [[Edat Meya|medievals]], [[latín|latinos]] u [[luengas romances|romances]], s'escribiba tamién como *Vilella*, *Villellas*, *Villellis*, *Uilellis*, *Uilellas*, *Belillas* y *Billialas*. En as actas d'as [[Corz d'Alcanyiz (1436)|Corz d'Alcanyiz de 1436]] ye *Villiellas''.

## Carreteras

*N-240.
Sant Per (desambigación)

**Sant Per** ye una traza de dicir *Sant Pero*/*Sant Pietro* prou pareixida a l'occitán gascón *Sent Pèr*, que se troba en la toponimia d'o norte d'os Pireneus. Tamién ye pareixito a lo brétón *Sant-Pêr*. En castellano gosa escribir-se chunto, *Samper*. Puet fer referencia a:

## Personas
***[[Sant Pero]]**, un d'os doce apóstols
***[[Sant Pero Mártir]]**, nombre tradicional en aragonés de Sant Pero de Verona.

## Localidaz
***[[Sant Per (Toledo d'a Nata)|Sant Per]]**, lugar d'o municipio d'a Fueva (Uesca), antiga cabecera d'o municipio de Toledo d'a Nata.
***[[Sant Per de Trillo|Sant Per]]**, pardina d'o municipio d'a Fueva (Uesca), que enantes fizo parte d'os municipios de Trillo y Clamosa.
***[[Sant Per (Guaso)|Sant Per]]**, casal d'o lugar de Guaso (Sobrarbe).
***[[Sant Per (Ultrapuertos)|Sant Per]]**, antiga parroquia de l'actual Ilesia de Sant Per d'Usacoa en Sant Chuan lo Viello (Tierra de Cisa, Ultrapuertos).
***[[Aiherra|Sant Per de Aiherre]]** localidat d'Ultrapuertos.
***[[Sant Per (Fuent Calderas)|Sant Per]]**, pardina de Fuent Calderas que enantes estió de San Chuan d'a Penya.
***[[Sant Per (Ribagorza)|Sant Per]]**, aldeya d'o termin de Clamosa (Ribagorza).
***[[Sant Per (Uncastiello)|Sant Per]]**, despoblato d'o termin d'Uncastiello.
***[[Sant Per (Salinas de Chaca)|Sant Per]]**, pardina en o termin de Salinas de Chaca.
***[[Sant Per (Roda d'Isabana)|Sant Per]]**, aldeya u casal en o termin de Roda d'Isabana.
***[[Sant Per d'Asabón]]**, despoblato e venda de Santa María d'a Penya, en l'actual municipio d'As Penyas de Riglos (Plana de Uesca).
***[[Sant Per de Calanda]]**, municipio d'o Baixo Martín (Teruel).
***[[Sant Per de Cortada]]**, despoblato medieval d'o termin de Zaragoza a man d'os ríos Galligo y Ebro.
***[[Sant Per de l'Espitalar]]**, lugar desconoixito que Chuan II donó en 1391 a lo Monesterio de Mont Aragón.
***[[Sant Per d'Ibarra]]**, municipio de Labort (Baixa Navarra).
***[[Sant Per de Lagata]]**, municipio d'o Campo de Belchit (Zaragoza).
***[[Sant Per de Molins]]**, despoblato en o termin d'Els Molins de Betesa (Ribagorza).
***[[Sant-Pêr-Kiberen]]**, localidat bretona.
***[[Sant-Pêr-Plewenn]]**, localidat bretona.
***[[Sant-Pêr-Raez]]**, localidat d'o Loira Atlantica.

## Barrios
***[[Sant Per (Eripol)|Sant Per]]**, barrio baixo d'o lugar d'Eripol (Sobrarbe).
***[[Sant Per (Exeya)|Sant Per]]**, antigo barrio e parroquia d'Exeya amaneixito arredol d'una ermita u ilesia antiga.
***[[Sant Per (Pamplona)|Sant Per]]**, antigo barrio de Pamplona que fa parte de l'actual barrio de la Rocha

## Paraches
***[[Sima de Sant Per]]**, sima karstica que bi ha en Oliet.
***[[Val de Sant Per]]**, parache d'o termin de Biel.

## Se veiga tamién
*Sant Pero (desambigación).
*Sent Pèr (desambigación).
*Saint-Pé.
Ribera Navarra

A **Ribera Navarra** ye una comarca natural d'a Comunidat Foral de Navarra (Espanya) situata a lo sud d'ella, en tierra plana. A Ribera se parte en dos, Ribera Alta y la Ribera Baixa. Se clama asinas por estar a man d'o río Ebro. Bi ha lugars de tres merindatz: totas as de Tudela y parte d'as d'Olit y d'Estella.

Una d'as zonas que mas clama o ficacio son as Bardenas Reyals, zona de clima mediterranio subdesertico continentalizato pareixita a los Monegros.

## Se veiga tamién
*Ribera de l'Alto Ebro
*Ribera Arga-Aragón

## Vinclos externos
* Riberadigital.com
* Asociación d'interpresarios d'a Ribera de Navarra (AER).
* Fiestas d'os pueblos d'a Ribera de Navarra.
Serón de Nágima

**Serón de Nágima** ye un municipio castellanoleyonés, situato en a provincia de Soria y comarca de Campo de Gómara.

A suya población ye de 262 habitants (2006), en una superficie de 60,16 km² y una densidat de población de 4,36 hab/km².

## Cheografía
Serón de Nágima ye situato a 906 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 50 km de Soria, a capital d'a suya provincia.

### Mugas
O suyo termin muga con Torlengua.

## Administración
### Alcaldes