Pasau perfecto perifrastico

O **pasau perfecto perifrastico** ye un tiempo perifrastico present en la Edat Meya en luengas galorromanicas (francés, occitán, arpitán), catalán y tamién documentau puntualment en aragonés medieval pero que actualment dimpués de cuasi haber desapareixiu en luengas galorromanicas predomina en catalán y en aragonés oriental (fovano, chistabín y ribagorzano). En o sieglo XX encara se n'ha puesto documentar l'uso en gascon pirenenco, en castellano enguerín y en l'occitán de Guardia Piamontesa (Calabria).

En os dialectos y parlas de l'aragonés y luengas circunvecinas a on ha predominau l'uso d'o pasau perifrastico fa as mesmas funcions d'o tiempo verbal a lo que ha feito retacular, o pasau perfecto simple d'indicativo propio d'a mes gran part d'as luengas romances, y que por oposición a lo pasau perifrastico ye conoixiu como *sintetico*.

Consiste en una perifrasi feita con una variant regularizada d'o present d'indicativo d'o verbo *ir* mes o infinitivo d'o verbo que se conchuga. D'esta traza en aragonés oriental *tu cantés* se diz *tu vas cantar* y atras variants foneticas relacionadas. En fovano, que presenta as desinencias personals de l'aragonés cheneral lo trobamos asinas:

En fovano coexiste con o pasau perfecto sintetico mientres que en ribagorzano (incluindo-ie o benasqués) ye a forma perifrastica ye a sola que se siente. Se puet dicir que a muga occidental d'a presencia d'o perifrastico en aragonés ye d'alto u baixo a ribera d'o Cinca, con uso exclusivo d'o perifrastico en os lugars orientals d'o chistabín, y uso exclusivo actual d'o sintetico en os lugars occidentals d'o chistabín (Sin, Senyes, Serveto y Saraviello), y l'aragonés de Sierra Ferrera. En l'aragonés d'a valle de Tella ye documentau l'uso muito esporadico y minoritario d'o pasau perifrastico, y esto atros detalles pueden indicar que enantes se feba servir mes en l'Aria de L'Ainsa, A Espunya y Sierra Ferrera y que o suyo uso desapareixió fa poco en o mesmo proceso de perdua de l'aragonés.

## Primeras referencias en aragonés y problemas de normalización
En l'ambito aragonés lingüistas buenos conoixedors de l'aragonés oriental y centro-occidental como Chabier Tomás Arias lo consideran como d'orichen catalán por trobar-se seguntes él por primera vegada en textos catalans d'o sieglo XVIII. En aragonés se documentan muit poco en aragonés medieval. Podemos leyer-lo en o "*[[Libro de los Emperadors]]*" y en o "*[[Libro d'as Marabillas d'o Mundo]]*":

Tamién se'n puet veyer un eixemplo en una versión tardana y prou castellanizada d'as "*[[Cronicas d'os Chueces de Teruel]]*". Se documenta ya d'una traza regular en as pastoradas de Ribagorza y d'A Fueva d'os sieglos XVIII y XIX. En as pastoradas de Ribagorza podemos trobar una coexistencia d'as formas sintetica y perifrastica como actualment en A Fueva, y d'esta traza en a pastorada de Besians leyemos *fizo* en cuenta de *va fé*. O feito que en as pastoradas ribagorzanas se trobe chunto con a forma sintetica no quiere dicir necesariament que coexistisen en a parla ribagorzana de fa uns sieglos como bels autors han interpretau querendo veyer una catalanización recient de l'aragonés ribagorzano.

Actualment se sabe que en as pastoradas pretendeban amostrar a bels personaches como mes rusticos imitando en part l'aragonés de territorios de mes a dentro d'A Fueva u de Sobrarbe.

O pasau perfecto perifrastico no se fa servir guaire en l'aragonés común. En as prebatinas d'aragonés estándard (*aragonés chunificato*) propias d'as decadas 1970, 1980 y 1990 yera excluyiu cuasi de tot, y se refusaba, talment reflectando n'esto as claras tendencias anticalanistas de part d'a sociedat aragonesa:

Este punto de vista topetaba con a realidat que l'aragonés oriental yera a zaguers d'o sieglo XX a que manteneba millor una transimisión cheneracional por tener mes parlants activos. Actualment beluns d'os que escriben regularment en aragonés estándard fan servir esta forma verbal encara que no sigan d'orichen altoaragonés oriental.

## Referencias

## Bibliografía
*  F. Romanos Herrando, F. Sánchez Pitarch. *[[L'aragonés de A Fueba. Bocabulario y notas gramaticals]]*. Uesca, Publicazions d'o Consello d'a Fabla Aragonesa (col. «Puens enta ra parola», 9) (1999).
*  Anchel Conte, Chorche Cortés, Antonio Martínez, Francho Nagore, Chesús Vázquez. *[[El aragonés: identidad y problemática de una lengua]]*. Librería General (1982).
*  Chabier Lozano Sierra: *[[Aspectos Lingüisticos de Tella. Aragonés de Sobrarbe (Huesca)]]*. Gara d'Edizions - Prensas Universitarias de Zaragoza - Institución Fernando el Católico. 2010
*  Chabier Tomás Arias: *[[El aragonés del Biello Sobrarbe]]*. Instituto de Estudios Altoaragoneses (1999).
*  Maria Luisa Arnal Purroy: *[[El habla de la Baja Ribagorza Occidental]]*. Institución Fernando el Católico, 1998