Cinco Villas

:*Ta atros emplegos d'o toponimo *'Cinco Villas** se veiga **Cinco Villas (desambigación)**.''


**Cinco Villas*' ye una [[comarcas d'Aragón|comarca]] [[Aragón|aragonesa]] situada a lo norte d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Zaragoza|Zaragoza]]. Ye a comarca mayor d'Aragón.

== Toponimia ==
As villas historicas que dan nombre a la comarca son [[Uncastiello]], [[Taust]], [[Sadaba]], l'actual capital [[Exeya d'os Caballers|Exeya]] y l'antigua capital y que n'heba estau historicament [[Sos d'o Rei Catolico]].

== Cheografía ==
Cinco Villas ye una comarca cheograficament muit variada por estar la sola comarca aragonesa que s'estiende dende lo [[Prepireneu]] dica [[Ebro]].

En a part prepirenenca de Cinco Villas bi ha una representación d'as [[sierras exteriors pirenencas|sierras prepirenencas exteriors]] y d'a [[depresión meya intrapirenenca]].

La sola sierra prepirenenca exteriors de Cinco Villas ye la [[sierra de Santo Domingo]], que va dende lo [[pozo de Sant Marzal]] ([[Longars (Cinco Villas)|Longars]]) dica lo [[río Galligo]].

La depresión meya intrapirenenca ye formada por unas sierras menors de [[molasa]]s oligocenas (conglomerau y [[piedra panal]] d'edat [[Oligoceno|oligocena]]), entre [[val]]s y [[foya]]s escavadas en os salagons como la [[val d'Onsella]].

La mes gran part d'a superficie de Cinco Villas ye en a [[depresión d'Ebro]] y bi ha tres sectors: [[semontano pirenenco]], [[depresión presemontana (depresión d'Ebro)|depresión presemontana]] y [[plataformas estructurals d'a depresión d'Ebro|plataformas estructurals]].

En o primer sector bi ha unas sierras modeladas en conglomeraus [[mioceno]]s que fan de [[semontano]] d'a [[sierra de Santo Domingo]], son las sierras de [[sierra de Penya|Penya]], [[sierra d'Uncastiello|Uncastiello]], [[sierra de Luesia (Cinco Villas)|Luesia]] y los [[monts de Biel]]. Las [[sierra de Luna (montanyas)|sierra de Luna]] y d'[[sierra d'Orés|Orés]] tamién fan part d'o semontano pirenenco, ya tocando lo cabo norte d'a [[fondada]] d'as [[fondada de Cinco Villas|Cinco Villas]] igual como lo cabaixo d'a [[sierra d'Uncastiello]].

En o sector d'a depresión presemontana se troba la [[fondada]] d'as [[fondada de Cinco Villas|Cinco Villas]], desauguada por los ríos [[Arba de Luesia]], [[Arba de Biel]], [[río Riguel|Riguel]]. En esta fondada bi ha un foco d'endorreísmo con vint [[laguna]]s y [[basa]]s entre [[Sadaba]] y [[Exeya d'os Caballers]], las mas grans han estau transformadas en [[estanca]]s y [[entibo]]s.

En o sector d'as plataformas estructurals bi ha [[muela (cheomorfolochía)|muela]]s y plataformas a menor altaria. Destacan la [[plana Negra]] y los [[Monts de Castellón]]. Adintro d'a fondada de Cinco Villas bi ha [[faixa fluvial|faixas fluvials]] y [[glacis]].
 
=== Mugas ===
Muga a l'ueste con [[Navarra]], a l'este con a [[Plana de Uesca]], a lo sud con a [[Ribera Alta d'Ebro]], a comarca de [[Zaragoza (comarca)|Zaragoza]] y o [[Campo de Borcha]] y a lo norte con a [[Chacetania]].

* [[Capital (politica)|Capital]]: [[Exeya d'os Caballers]].
* [[Superficie]]: 3.062,5&nbsp;[[km²]].
* [[Población humana|Población]]: 32.669 habitants.

Historicament, [[Petiella d'Aragón]] (que hue fa parte de [[Navarra]]) perteneix a las Cinco Villas.

== Luengas y parlas ==
En a mes gran parte d'os lugars se charra un [[Idioma castellano|castellano]] con muitos [[aragonesismo (lingüistica)|aragonesismos]] en linia con l'[[aragonés occidental]] y l'[[aragonés ayerbense|ayerbense]] (la [[parla (lingüistica)|parla]] d'o vecín lugar de [[Morillo de Galligo]] ye l'ayerbense). En bel lugar d'o norte y nord-este d'a comarca la chent mes viella en los [[anyos 1980]] encara conoixeba l'aragonés d'haber-lo sentito de chóvens pero ya no lo charraba. Sindembargo, [[Longars (Cinco Villas)|Longars]] ye o lugar d'a comarca a on mas s'ha conservato l'emplego de l'aragonés y ye considerato por a *Lei d'uso, protección y promoción d'as luengas propias d'Aragón* como parte d'a *zona d'utilización historica predominant de l'aragonés''.

## Territorio y población

## Gastronomía
*Rancho.

### Laminerías
*Fullatre de Taust.
*Refullau d'Erla.
*Tortas de manteca de Sadaba.
*Zocorrons de Uncastiello.

## Referencias

## Vinclos externos
* Pachina web oficial d'a comarca de Cinco Villas.
* Lexico aragonés de Cinco Villas.