Pompeya

:*Iste articlo ye sobre a ciudat de Pompeya; ta l'antiga ciudat romana, se veiga *'Pompeii**''.

**Pompeya*' (*Pumpeje* en [[Idioma napolitán|napolitán]], *Pompei* en [[Idioma italiano|italiano]] y oficialment) ye una localidat y [[Comunas d'Italia|comuna]] [[italia]]na con grau de [[ciudat]] d'a [[Rechions d'Italia|rechión]] de [[Campania]], en a [[Provincias d'Italia|provincia]] de [[Ciudat metropolitana de Nápols|Nápols]]. D'antis mas, fació parte de l'antigo [[reino de Nápols]] y d'a [[Corona d'Aragón]] y dimpués d'o [[reino d'as Dos Sicilias]] antes d'a suya incorporación enta o [[reino d'Italia]].

A suya [[Población humana|población]] ye de 25.620 habitants ([[2010]]), en una [[superficie]] de 12,40 [[km²]], con una [[densidat de población]] de 2.066,13 hab/km².

Pompeya ye muit conoixita por a [[Erupción d'o Vesuvio en 79|erupción]] que se produció en o [[volcán]] [[Vesuvio]] en [[79]], que cubrió a la ciudat de [[cenisa]]s volcanicas y de *lapilli* y que se troba documentata en os escritos de [[Plinio o Choven]]. O militar, incheniero y arqueologo aragonés [[Roque Joaquín de Alcubierre]] estió qui i fació en os [[anyos 1740]] as primeras excavacions arqueolochicas, encara que o suyo nombre siga hue cuasi xublidato. Dende [[1997]], Pompeya ye declarata por a [[UNESCO]] como [[Patrimonio d'a Humanidat]].

== Cheografía ==
A localidat de Pompeya se troba situata a 14 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], en a [[plana]] d'o [[río Sarno]] y a o piet d'o [[Vesuvio]].

D'o suyo [[termin municipal]] fan parte os lugars de Mariconda, Messigno, Ponte Nuovo, Treponti, Fontanelle, Parrelle, Ponte Izzo, Ponte Persica, Fossavalle y Chiesa della Giuliana; muga con as comunas de [[Boscoreale]], [[Castellammare di Stabia]], [[Sant'Antonio Abate]], [[Santa Maria la Carità]], [[Scafati]] y [[Torre Annunziata]].

== Historia ==
=== Antigüedat ===
Os oríchens de Pompeya se troban en l'[[Antigüedat]], en o periodo anterior a la expansión d'a [[Republica de Roma]]; cal parar cuenta que a *gens Pompeia*, una d'as familias romanas (en feba parte [[Gneu Pompeyo Magno]]) tiene o suyo orichen en ista ciudat, que en ixas envueltas yera habitata por os [[oscos]] (un [[Pueblos italicos|pueblo italico]] d'a branca d'os [[samnitas]]). En a segunda metat d'o [[sieglo VI aC]] se i fundó un chicot nulio habitato en una crucillata de vías de comunicación y fácil que como un puesto con funcionalidaz economicas y [[Comercio|comercials]]; se trobaba en a crucillata d'as vías enta [[Cuma]], [[Nola]] y [[Castellammare di Stabia]]. Entre [[525 aC]] y [[474 aC]], a ciudat fue conquiesta por os [[griegos]] que controlaban [[Cuma]] y adhibita a los suyos dominios. [[Estrabón]], en a suya obra, diz que os [[etruscos]] conquirioron a ciudat, feito que puet estar obchecto de confirmación por as troballas arqueolochicas que se i han feito: en l'aria d'o templo adedicato a [[Apolo]] y amán d'as termas Stabianas se i han trobau repuis de [[ceramica]] (d'o tipo conoixito como *bucchero* en l'[[Arqueolochía]]), vinclatos a una [[necropoli]] d'o [[sieglo VI aC]]. No yera encara una ciudat destacata, como deixa veyer o feito que a suya distribución ni siga con un plano ordenato, sino que ye una simpla succesión de carreras con edificios que no se subchectan a una planimetría planificata u a una ordenación urbanistica.

A mitat d'o [[sieglo V aC]], con a redota naval d'os [[etruscos]] debant d'os [[griegos antigos|griegos]], a ciudat de Pompeya dentró en l'aria d'influencia d'as colonias griegas en o sud d'a [[peninsula italica]]; fácil que d'iste periodo siga a primera [[muralla]] conoixita que fortificó a ciudat, y que teneba una [[superficie]] d'alto u baixo 70 [[hectaria]]s, encara que a ciudat en sentito estricto no teneba so que 17 hectarias.

=== Dominio romano ===

Mientres o [[sieglo IV aC]], a ciudat de Pompeya prenió parte en as [[guerras samnitas]] contra a [[Republica de Roma]], guerras que rematoron con o dominio romano sobre toda a [[Campania]] y que facioron convertir-se en d'a ciudat un "socio" de Roma. Estió en ixas envueltas cuan se fació en a ciudat a suya primera planificación urbanistica a la traza d'os romanos. Pompeya continó estando una ciudat aliata de Roma mientres a [[segunda guerra punica]] (a diferencia d'a mayor parte d'as ciudaz campanas), conservando asinas o suyo estatuto legal frent de Roma.

En o [[sieglo II aC]], con a consolidación d'o [[comercio]] ligato a o proceso d'expansión de Roma se produció un augmento d'os [[cautivo]]s en a redolada, basando-se a producción [[Agricultura|agricola]] de Pompeya en o [[vin]] y en o [[azaite]]. Ixo fació que se producise en a ciudat un augmento d'a riqueza y d'o nivel de vida d'os suyos ciudadans.

En o [[91 aC]], cuan prencipió a [[guerra social]], Pompeya fació parte d'a liga d'as ciudaz que se revoltoron contra Roma, con l'obchectivo de lograr os dreitos de ciudadanía romana. Sindembargo, en [[89 aC]] tropas de l'[[exercito romano]] mandatas por [[Lucio Cornelio Sila]] plegoron dica l'arredol d'a ciudat, que prebó de reforzar as suyas murallas y que mesmo contrató [[mercenario]]s [[celtas]] t'aduyar a la suya esfensa. Sindembrgo, en zagueras a ciudat rebló y ta [[80 aC]] tornó ya ta cutio a estar baixo o poder de Roma. Sila i fundó una colonia de veterans d'o suyo exertcito, con o nombre de *Colonia Venerea Pompeianorum Sillana*. Dende alavez, por a dulzura d'o suyo clima y en estar amanata a Roma, Pompeya se convertió en un puesto de segundas residencias d'a clase dominant romana (incluyindo-ie [[Cicerón]], que i teneba una villa); sindembargo, continó con a suya important producción agricola.

=== A erupción d'o Vesuvio ===


En l'anyo [[62]] se i produció un [[tierratremo]], que fácil que fuese un primer aviso d'o que dimpués s'escaició, y que prevocó o esvoldregamiento de cuantos edificios. En [[79]], ya mientres l'[[Imperio Romano]], se produció una [[Erupción d'o Vesuvio en 79|erupción]] en o [[volcán]] [[Vesuvio]]. Se conoixen muitos detalles d'ista erupción por os escritos de [[Plinio o Choven]], plegando-se mesmo a afirmar que a erupción estió o [[24 d'agosto]] de [[79]]. En producir-se a erupción muitos edificios encara yeran en reconstrucción dimpués d'o tierratremo de 17 anyadas d'antis mas, y cayó sobre Pompeya un amplo manto (plegando mesmo a 10 [[metro]]s) de [[cenisa]]s volcanicas y de *lapilli*) que cubrió edificios y habitants. Istos zaguers deixoron un [[vuedo]] en as cendras, que en emplenar-los los arqueologos con [[Cheso (material)|cheso liquido]] han feito posible conservar as posturas que teneban os que i morioron.

=== Dimpués d'a erupción ===

Con a erupción fue albandonata a ciudat, que nomás que fue recontruita como un chicot lugarrón, habendo-ie repuis d'epoca [[Imperio Bizantín|bizantina]]. Se plegó mesmo a la perdua d'o conoiximiento d'o puesto a on d'antis mas se trobaba a ciudat romana dica os [[anyos 1740]].

Nomás cuan se devantó a [[basilica d'a Virchen d'o Rosario de Pompeya]] en zaguerías d'o [[sieglo XIX]] por o beato [[Bartolo Longo]] prencipió a historia d'a moderna Pompeya, en estar un puesto destacato de [[pelegrinache]] en a suya redolada y mesmo en toda a [[Italia meridional]], en primeras con o nombre de *Valle di Pompei* dica l'adopción d'o nombre actual, *Pompei*.

Sindembargo, dica o [[9 de chinero]] de [[2004]] Pompeya no tornó a estar oficialment una [[ciudat]], seguntes un Decreto sinyato por o president d'a Republica [[Carlo Azeglio Ciampi]].

=== As excavacions en a ciudat romana de Pompeii ===


==== Historia d'as excavacions ====
Dimpués d'a erupción plegó mesmo a desapareixer a conciencia d'o puesto a on se trobaba a ciudat antiga. Asinas, cuan en [[1594]] l'arquitecto [[Domenico Fontana]] construiba una [[canal]] dende o [[río Sarno]] enta [[Torre Annunziata]] y trobó bellas inscripcions epigraficas y mesmo edificios que en as suyas paretx encara conservaban pinturas a o fresco no los vincló con a ciudat de Pompeya.

No estió dica [[1748]] cuan o [[Lista de reis d'as Dos Sicilias|rei]] [[Carlos IV d'as Dos Sicilias|Carlos IV]] d'as [[Reino d'as Dos Sicilias|Dos Sicilias]], a qui heba convenciu l'incheniero militar aragonés [[Roque Joaquín de Alcubierre]], ordenó a realización d'excavacions en o lugar. Encara que as excavacions, como todas as que se feban en ixas envueltas, no teneba a profundidat cientifica actual, estioron l'fundamento sobre o cual se i desembolican os treballos arqueolochicos en os repuis d'a ciudat. Alcubierre estió qui establió bellos d'os metodos que hue se fan servir en l'[[Arqueolochía]], encara que por a suya personalidat y por as suyas barallas (mas que mas con l'arqueologo alemán [[Johann Joachim Winckelmann]]) en zagueras lo destituyoron y o suyo nombre no gosa ser conoixito difuera d'o cerclo d'especialistas.

==== Problemas de conservación ====
O [[6 de noviembre]] de [[2010]] s'esvoldregó a *Schola armaturarum*, a escuela de [[gladiador]]s, fácil que por problemas derivatos d'as obras de conservación, como ya d'antis mas heban denunciato cuantas voces. L'[[1 d'aviento]] de [[2010]] s'espaldoron tamién dos parez d'a Casa d'o Moralista, afirmando a versión oficial que ixos feitos s'escaicioron por as [[plevia]]s.

== Demografía ==
*Habitants censatos''

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey  value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:455 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:35000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till:5615
  bar:1871 from:0 till:5753
  bar:1881 from:0 till:6267
  bar:1901 from:0 till:7342
  bar:1911 from:0 till:7684
  bar:1921 from:0 till:8382
  bar:1931 from:0 till:10054
  bar:1936 from:0 till:11792
  bar:1951 from:0 till:15035
  bar:1961 from:0 till:20366
  bar:1971 from:0 till:21547
  bar:1981 from:0 till:22934
  bar:1991 from:0 till:25177
  bar:2001 from:0 till:25751

PlotData=
  bar:1861 at: 5615 fontsize:S text:5.615 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 5753 fontsize:S text:5.753 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 6267 fontsize:S text:6.267 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 7342 fontsize:S text:7.342 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 7684 fontsize:S text:7.684 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 8382 fontsize:S text:8.382 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 10054 fontsize:S text:10.054 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 11792 fontsize:S text:11.792 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 15035 fontsize:S text:15.035 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 20366 fontsize:S text:20.366 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 21547 fontsize:S text:21.547 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 22934 fontsize:S text:22.934 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 25177 fontsize:S text:25.177 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 25751 fontsize:S text:25.751 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(22,22)
  text:Fuent ISTAT - elaboración grafica por Biquipedia


## Administración
### Alcaldes

## Localidaz achirmanatas
*  Gyeongxu (Corea d'o Sud).
*  Latiano (Italia).
*  Noto (Italia).
*  Tarragona (Catalunya).
*  Xi'an (Republica Popular de China).

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Pompeya.
*  Pachina web d'a Oficina de Turismo de Pompeya.
*  Pompeya en l'Open Directory Project.

## Referencias