open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Corz de Monzón (1547)

As **Corz de Monzón** de 1547 estioron unas Corz Chenerals d'Aragón que fuoron convocadas por Carlos I d'Aragón y presididas por o prencipe Felipe, ya que o rei se trobaba en Alemanya. Se convocoron o 6 d'abril pa celebrar-se o 23 de chunio, encara que a primera sesión estió lo 5 de chulio y a zaguera o 9 d'aviento de 1547.

Se celebró en un clima de paz en o conflicto con os turcos, lo que heba permitiu amillorar o comercio catalán por a Mediterrania. Os tres brazos d'o Reino de Valencia exposoron a suya preocupación por a esfensa d'a costa y demandoron pa disuadir a os corsarios a millora d'as fortificacions de Peniscola y La Vila Joiosa, a construcción de dos torretons en Cullera y Orpesa, y o ninvío a Cullera de tres u cuatre piezas d'artillería. O rei proveyó Jeroni de Cabanyelles i Gallac pa que determina-se o mas convenient en toz istos afers, cambeando a politica d'esfender o litoral con una armada de galeras y con corsarios.

D'atra man, a guerra con Francia s'intensificó con grieus perchudicios economicos pa las ciudaz de Chirona y Perpinyán.

## Cronistas d'o reino d'Aragón
Istas Corz son as primeras en as que se designa oficialment Cronista Mayor d'o Reino d'Aragón. Yera un cargo remunerau y trigau por os deputados, estando una persona con una buena formación y conoixedora d'o reino. O primero en ocupar iste cargo estió Cheronimo Zurita entre os anyos 1548 y 1580, qui deixaría escritos os Anals d'a Corona d'Aragón.

## Referencias
Soldau

Un **soldau** (u **soldada** si ye muller), en o suyo sentiu mas cheneral, ye un individuo que s'ha alistau de buen implaz u en complimiento d'un servicio militar obligatorio, en as fuerzas armadas d'un país sobirano, recibindo entrenamiento y equipo pa esfender a lo dito país y os suyos intreses.

Lo termin soldau se refiere tamién a un rango, per un regular o mas baixo en l'escalafón (conoixiu tamién como *soldau raso*).

En l'ambito d'os países que forman parti d'a OTAN, a lo grau de soldau raso le corresponde lo codigo OR-1 seguntes a norma STANAG 2116 que estandariza os graus d'o personal militar.
    
## Notas


## Referencias
Bandau

O **bandau** u **banda** ye una parti d'a rueda d'a mayoría de vehiclos terrestres. Ye una pieza metalica que la suya forma varía en relación a la mena y grandaria d'o vehíclo y que la suya función ye sustener o pneumatico pa que conserve a suya forma en rodar.

Os bandaus d'os autos son estandardizaus en a norma DIN 7817 y los d'os vehíclos comercials en DIN 7820.
    
## Referencias
Ansias

As **ansias** u **arcadas** u **fastios** son una sensación que indica a proximidat d'o gomecatizo y esforzos que acompanyan a la necesidat de vomecar. Se presentan como una situación de malagana en a parti superior de l'estamago y en ocasions con una sensación desagradable en o garganchón, obligando a lo pacient a forachitar emesis que asobent no se da. Cuan ista ye alongada, puede convertir-se en un simptoma debilitante.

As ansias pueden estar simptoma de cuantas malotías y gosan estar muit frecuents en a muller en a etapa d'a emprenyatura. 
    
## Referencias
Lenguaniza

A **lenguaniza** ye un embutiu largo, farciu de carne de tocín capolada y apanyada con sal, especias (pebre, allo, canela y clau). En muitos puestos, s'ha substituyiu lo bodiello natural, per un envoltorio sintetico. Ye una birolla tipico d'a Peninsula Iberica.

A lenguaniza se puede cocinar de muitas cuantas formas: a lo calivo, fritas, combinadas con atros productos, etc. Puede minchar-se cruda (una vegada que s'ha deixau curar, ye decir, ixucar a l'aire mientres cuantos meses), u bien frita u turrada si ye fresca (recientment feita).

A lenguaniza d'Aragón ye un d'os embutius tradicionals, ye componiu de carne de cochín bien capolada (ha de tener como minimo lo 70 % de magra y de tocín un 30 % como maximo), un poquet de pebre, sal, allo, vinagre, oregano, nuez moscada, tremonzillo, anís u vin oloroso, clavel d'especia y atras especias naturals. Estas pueden variar seguntes as tradicions u lo gusto d'o consumidor. A lenguaniza elaborada en Aragón ha de tener como minimo entre 20 y 70&nbsp;cm de luengo, con forma de ferradura y embutida en bodiello natural de tocín.

A lenguaniza de Graus ye reconoixida en a suya redolada como una d'as millors. A lenguaniza fresca de Fuents d'Ebro ye con canela y anís. En Aragón, Castiella-La Mancha y País Valenciano, a lenguaniza fresca se conserva en perolas d'archila, dimpués d'estar liucherament frita en aceite d'oliva, que dimpués cubre os trozos d'embutiu, preservando-los de l'aire. Ista tecnica recibe o nombre d' *embutiu d'orza* u simplament *orza* (d'o latín *urcea* "pichera"), per o recipiente an se preserva.

## Referencias
Cantón d'els Pireneus Catalans

O **cantón d'els Pireneus Catalans** (en catalán *cantó dels Pirineus Catalans*, en francés *canton des Pyrénées catalanes*) ye una división administrativa francesa situata en o departamento d'os Pireneus Orientals, en a rechión d'Occitania, districto de Prada.

A capital d'o cantón ye a localidat de Prada.

## Se veiga tamién
* Cantons d'os Pireneus Orientals.
Cantón de la Plana d'Illiberis

O **cantón de la Plana d'Illiberis** (en catalán *cantó de la Plana d'Illiberis*, en francés *canton de la Plaine d'Illibéris*) ye una división administrativa francesa situata en o departamento d'os Pireneus Orientals, en a rechión d'Occitania, districtos de Ceret y Perpinyán.

A capital d'o cantón ye a localidat d'Euna.

## Se veiga tamién
* Cantons d'os Pireneus Orientals.
Vello corporal

O **vello corporal** ye o tipo de pelo que recubre a mayor parti d'o cuerpo en os sers humans; ye componiu de fibras capilars delgadas y curtas, que no superan per lo cheneral os 2&nbsp;mm. Cubre cuasi de raso la superficie corporal, exceptuando as palmas d'as mans, as plantas d'os pietz y la mucosa chenital.

Con l'aumento en os livels d'androchens (hormonas sexuals masculinas) mientres a pubertat y adolescencia amaneix o clamau *vello androchenico*. A secuencia d'aparición d'o vello androchenico refleixa lo livel de sensibilidat androchenica, estando lo vello pubico lo primer en amaneixer a resultas d'a especial sensibilidat androchenica d'a zona. L'aparición de vello pubico en toz dos sexos gosa considerar-se un indicio de l'inicio d'a pubertat d'una persona. Existe una diferenciación sexual en a cantidat y distribución d'o vello androchenico, y os hombres tienden a tener mas vello en mas arias que as mullers.

    
## Referencias
Vello pubico

Se denomina **vello pubico** a lo vello corporal localizau en l'aria chenital d'os sers humans adultos, situau arredol d'os organos sexuals, a forcacha y, a vegadas, en a parti superior de l'interior d'as garras. Popularment tamién se diz **peluza**.

Encara que ya dende l'infancia se troba present de traza tasament perceptible, ye mientres a pubertat cuan, como respuesta l'augmento d'os livels d'androchens en os varons y estrochens en as mullers, adquiere a suya longaria, densidat, grosor y farcha caracteristicas, si bien istos pueden variar sensiblement d'unas personas a atras. Lo vello pubico constituye una caracteristica sexual secundaria.

En a mayoría d'as culturas antigas, a suya eliminación, sobre tot entre as mullers, se consideraba como un sinyal d'hichiene y pureza. Tamién en amplas redoladas d'Europa, America y Oceanía, a suya exhibición en publico gosa estar considerada de mal gusto, lo que ha levau dende as anyadas de 1990 d'o pasau sieglo XX a la depilación parcial u total d'o mesmo, pa lo que se fan servir diferents tecnicas.

As caracteristicas d'o vello pubico asinas como o feito de que iste se desarrolle mientres a pubertat han levau a cualques antropologos a sucherir que se tracta d'un ornamento sexual prebablement relacionau con a transmisión de feromonas sexuals, atractivas pa lo sexo oposau.

Seguntes senglos estudios d'as universidaz de Columbia y California (Estaus Unius), o vello pubico mantiene amás una temperatura constant en a redolada chenital, previniendo lo desarrollo de bacterias, priva que estas penetren en l'aria vachinal (lo que no explicaría la suya existencia en os varons) y minimiza o rozamiento que se produz entre a piel y a ropa. 
    
## Referencias
Laganya

As **laganyas** son una secreción de morgallo calcificau y mesclau con atras sustancias, que amaneix en as comisuras d'os parpiellos en dispertar-se, como resultau d'a secreción d'o uello. Se creye que la suya función ye aduyar a mantener os parpiellos zarraus mientres s'aduerme y fer fuera cuerpos estranyos d'o uello.

Son formadas per a combinación de morgallo, glarimas, celulas de sangre, celulas epitelials muertas d'as pestanyas, y polvo.

De normal, en parpaguiar s'elimina ista substancia con as glarimas. Manimenos, en no realizar-se ista función mientres s'aduerme, se creyan chicotas cantidaz en os uellos, mesmo en personas saludables, especialment os ninos.

## Ditos y mazadas
**«O que mucho duerme laganya cría, o culo caliente y a bolsa vacía»*
    
## Notas


## Referencias
Cantón d'Aush-1

O **cantón d'Aush-1** (en occitán *canton d'Aush-1*, en francés *canton d'Auch-1*) ye una división administrativa francesa situata en o departamento de Gers y districtos d'Aush y Miranda, en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de  habitants () y en fan parte 5 comunas, amás de parti d'a comuna d'Aush. A suya capital ye a ciudat d'Aush.

## Se veiga tamién
* Cantons de Gers.
¡Átame!

***¡Átame!*** (títol en castellano) ye una cinta espanyola de l'anyo 1989 de cine de comedia y drama dirichida por Pedro Almodóvar seguntes lo suyo propio guión, con una dirección de fotografía de José Luis Alcaine y una banda sonora orichinal de Ennio Morricone. Producida por Agustín Almodóvar ta *[[El Deseo]]*, en o suyo reparto incluye a destacatos actors como Victoria Abril, Antonio Banderas, Loles León, Julieta Serrano, Rossy de Palma, Francisco Rabal, Lola Cardona y María Barranco.

La cinta ye recordada per tener lo récord de mayor numero de nominacions en os Premios Goya y sin de ganar garra gualardón (optaba a 15 premios).

## Reparto
* Victoria Abril, en o papel de *Marina Osorio*.
* Antonio Banderas, en o papel de *Ricky*.
* Loles León, en o papel de *Lola*.
* Julieta Serrano, en o papel de *Alba*.
* Rossy de Palma.
* Francisco Rabal, en o papel de *Máximo Espejo*.
* Lola Cardona, en o papel de directora d'hespital Psiquiatrico.
* María Barranco, en o papel de doctora.

## Se veiga tamién
* Cine en 1989.
* Cintas de 1989.

## Vinclos externos
*  ''¡Átame!'' en IMDb.
Corz de Monzón (1512-1514)

As **Corz de Monzón** de 1512-1514 estioron unas Corz Chenerals d'Aragón que fuoron convocadas por Ferrando II d'Aragón y presididas por a reina Chermana de Foix, qui habió de churar primero os fueros, costumbres y privilechios d'o reino d'Aragón y os usos, constitucions, capítols y actos de cort d'o prencipau de Catalunya y d'os condatos de Rosellón y Cerdanya. Heban estau convocadas a tiempo pa l'inicio d'a guerra contra o reino de Navarra y se celebroron entre o 5 de chunio y o 2 de setiembre de 1512. Continarán como Corz particulars d'Aragón dica 1514.

Sobre l'aportación de recursos pa la guerra, as corz d'Aragón decidioron aportar 200 hombres d'armas y 300 chinetes entre tres anyos.

Encara que estioron unas corz chenerals breus, s'aconsiguioron zarrar bels temas pendients dende feba anyos. Entre atros, se reformó a Reyal Audiencia pasando de ueito a doce churistas; se limitó l'acción d'a Inquisición a cuestions de fe sin que invadise competencias d'a Deputación d'o Cheneral; s'incrementó lo control sobre las cuentas d'a Cheneralidat y se tractó sobre l'incremento d'o bandolerismo.

S'obtenió lo compromiso d'o rei pa limitar l'acción d'a inquisición a la situación anterior a 1482 —, cuan lo inquisidor episcopal actuaba seguntes lo dreito canonico— ya que amenistaba de l'emparo d'as Corz pa la conquiesta d'o reino de Navarra. Pero a l'anyo siguient, una vegada conqueriu lo reino navarro, lo rei obtenió una bula d'o papa Chulio II liberando-lo d'ixe churamento.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Actas d'as Corz de Monzón de 1512-1514
Évry-Courcouronnes

**Évry-Courcouronnes** ye una comuna situada en o departamento francés d'Essonne, o districto d'Évry, o cantón d'Évry-Courcouronnes y a rechión d'a Isla de Francia.

Se formó l'1 de chinero de 2019 por a fusión d'as antigas comunas d'Évry y Courcouronnes.

## Veyer tamién
*Comunas de Francia.
Cantón d'Étampes

O **cantón d'Étampes** (en francés *canton d'Étampes*) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'Essonne, en a rechión d'Isla de Francia.

## Se veiga tamién
* Cantons d'Essonne
Glycyrrhiza glabra

A **regalicia**, **findoz** u **alcozuz** ( (Linnaeus, 1753)) ye una planta d'a orden d'os Fabales y familia Fabaceae que ye nativa d'o norte d'Africa, Europa oriental y meridional y Asia tropical y templada. Se cautiva extensament en muitos países, an tamién s'ha naturalizau en redoladas humidas, como leitos de ríos, clamors, vallons, etcetera.

A radiz d'ista planta ye un d'os apanyos mas antigos. Tien un gusto anisado y agridulce. Se fa servir muito en zucrería, postres, tartas, lamins y en bebidas. Tamién se fan carambelos y comprimius de venda en boticas y puestos de lamins, per o suyo caracteristico y agradable gusto y per as suyas propiedaz pa eliminar a mal alentada. Tamién se conoixe como **fustdolz**, **palodulce** u **mandil**.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Tringa nebularia

O **churrupetas pativerde** ( (Gunnerus, 1767)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que ye migratoria y pasa l'hibierno en Africa, o subcontinent indio y Australasia, per un regular en augua dolza. Se reproduz en suelo ixuto amán d'arias paulencas y mete arredol de cuatro uegos. S'alimentan de chicoz invertebraus, pero tamién de chicoz peixes y anfibios.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Limosa lapponica

L**'agulla roya** ( (Linnaeus, 1758)) ye una au d'a orden d'os *[[Charadriiformes]]* y familia *[[Scolopacidae]]* que s'alimenta de cucos y mariscos en almarchals costeras y estuarios. Tien un plumache de reproducción royo distintivo, patas largas y un pico luengo. As agullas royas se reproducen en as costas arcticas y a tundra dende Escandinavia dica Alaska, y pasan l'hibierno en as costas d'as rechions templadas y tropicals d'Europa, Asia, Australia y Nueva Zelanda. A migración d'a subspecie *Limosa lapponica baueri* a traviés de l'Oceano Pacifico dende Alaska dica Nueva Zelanda ye lo vuelo sin escalas mas luengo conoixiu de cualsequier au, y tamién o viache mas luengo sin aturar-se pa alimentar-se de garra animal. A migración d'ida y tornada d'ista subspecie supera os 29.000&nbsp;km.

## Subspecies
**L. l. lapponica* (Linnaeus, 1758).
**L. l. taymyrensis* (Engelmoer y Roselaar, 1998).
**L. l. menzbieri* (Portenko, 1936).
**L. l. baueri* (Naumann, 1836). 
 
## Referencias

## Vinclos externos
Limosa limosa

L**'agulla cudinegra** ( (Linnaeus, 1758)) ye una au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que a suya aria de reproducción s'extiende dende Islandia a traviés d'Europa y arias d'Asia central. As agullas cudinegras pasan l'hibierno (en l'hemisferio norte) en arias tan diversas como o subcontinent indio, Australia, Nueva Zelanda, Europa occidental y Africa occidental. A especie se reproduz en paúls, marguinas de lacos, praus, sasos y estuarios.

L'agulla cudinegra ye l'au nacional d'os Países Baixos.

## Subspecies
**L. l. islandica* (Brehm, 1831).
**L. l. limosa* (Linnaeus,1758).
**L. l. melanuroides* (Gould, 1846).
**L. l. bohaii* (Zhu, Piersma, Verkuil y Conklin, 2020).
 
## Referencias

## Vinclos externos
Himantopus himantopus

O **sartanero** u **camiluenga** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Recurvirostridae que ye muit extendida en Europa, Siberia y Africa. L'habitat de reproducción d'o sartanero son os almarchals, os lacos mica fundos y os estanyos. Cualques poblacions son migratorias y se tresladan a las costas oceanicas d'hibierno; aquels en rechions mas calidas son per un regular residents u vagamundos de curto alcanz. Istas aus replegan a suya birolla de l'arena u l'augua. S'alimentan sobretot d'insectos y crustacios. Lo puesto d'o niedo ye un puesto espullau en o solero amán de l'augua.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Tringa totanus

O **churrupetas** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que ye muit extendida en a redolada templada d'Eurasia. Ye una especie migratoria, hiberna en as costas d'a Mediterrania, en a costa atlantica d'Europa dende Irlanda y Gran Bretanya enta lo sud, y en o sud d'Asia.

## Subspecies
**T. t. robusta* (Schiøler, 1919).
**T. t. totanus* (Linnaeus, 1758).
**T. t. ussuriensis* (Buturlin, 1934).
**T. t. terrignotae* (Meinertzhagen, R. y Meinertzhagen, A., 1926).
**T. t. craggi* (Hale, 1971).
**T. t. eurhina* (Oberholser, 1900).
 
## Referencias

## Vinclos externos
Churrupetas

O nombre vulgar **churrupetas** puet fer referencia a cuantas especies d'aus d'a familia *[[Scolopacidae]]*:

* o **churrupetas**, de nombre cientifico ***[[Tringa totanus]]***.
* o **churrupetas**, de nombre cientifico ***[[Numenius arquata]]***.
* o **churrupetas**, de nombre cientifico ***[[Numenius phaeopus]]***.
* o **churrupetas chicot**, de nombre cientifico ***[[Tringa stagnatilis]]***.
* o **churrupetas fosco**, de nombre cientifico ***[[Tringa erythropus]]***.
* o **churrupetas patiamariello chicot**, de nombre cientifico ***[[Tringa flavipes]]***.
* o **churrupetas patiamariello gran**, de nombre cientifico ***[[Tringa melanoleuca]]***.
* o **churrupetas pativerde**, de nombre cientifico ***[[Tringa nebularia]]***.
Chiflón

O nombre vulgar **chiflón** puet fer referencia a cuantas especies d'aus d'a familia *[[Scolopacidae]]*:

* o **chiflón**, de nombre cientifico ***[[Tringa glareola]]***.
* o **chiflón**, de nombre cientifico ***[[Tringa ochropus]]***.
* o **chiflón**, de nombre cientifico ***[[Numenius phaeopus]]***.
* o **chiflón**, de nombre cientifico ***[[Tringa totanus]]***.
* o **chiflón bequifino**, de nombre cientifico ***[[Numenius tenuirostris]]***.
* o **chiflón gran**, de nombre cientifico ***[[Numenius arquata]]***.
Róisín Murphy

**Róisín Marie Murphy**  naixida d'Arklow (Condau de Wicklow, Irlanda) o 5 de chulio de 1973 ye una cantaire, compositora y productora musical irlandesa que estió miembro d'o grupo de musica electronica *[[Moloko]]* y en l'actualidat actúa como solista.

## Discografía como solista
* *[[Ruby Blue]]* (2005).
* *[[Overpowered]]* (2007).
* *Hairless Toys* (2015).
* *Take Her Up To Monto* (2016).
* *Róisín Machine* (2020).
* *Hit Parade* (2023).
## Vinclos externos

* Pachina web oficial Róisín Murphy
Corz de Zaragoza (1702)

As **Corz de Zaragoza** de 1702 estioron as zagueras Corz d'o Reino d'Aragón convocadas mientres a Guerra de Succesión Espanyola y presididas por a reina María Loisa Gabriela de Saboya, consort de Felipe V de Borbón, un d'os dos pretendients a o reino. O feito de que estase a reina consort, y no o rei titular, qui churase os fueros d'Aragón en a Seu de Zaragoza, fació que os aragoneses anyos dimpués considerasen que no teneban obligación d'estar fidels a él.

As Corz heban estau convocadas por Felipe de Borbón dende a ciudat de Barcelona o 13 d'octubre de 1701 con a ideya de celebrar-se o 3 de noviembre d'ixe mesmo anyo. Dimpués d'una nueva convocatoria o 5 d'aviento de 1701 pa celebrar-se as Corz en Monzón o 16 d'aviento, tornó a ninviar-se un atra nueva pa o 18 de marzo de 1702 en Zaragoza. Como o día 24 d'ixe mes a reina encara no yera arribada ta la capital, se prolargoron dica o 26 d'abril, cuan a la fin s'inauguroron. Rematoron o 16 de chunio de 1702 en Zaragoza.

## Cuestions tractadas
En istas Corz a reina tractaba d'atrayer a os aragoneses a o bando d'o suyo mariu, o duque d'Anchú. A ufierta d'o candidato a lo trono yera d'entregar a o reino d'Aragón os territorios situaus entre os ríos Noguera Ribagorzana y Cinca, Leida, Tortosa y todas as tierras catalanas situadas a o sud de l'Ebro. Manimenos en rematar a guerra aplicó en 1707 os Decretos de Nueva Planta a Aragón, suprimindo os fueros y as corz de Aragón sin cumplir denguna d'as suyas promesas territorials.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Las últimas Cortes de Aragón. Historia de Aragón. Santiago Navascués Alcay. 15 de chunio de 2017.
Cantón de la Vall de l'Aglí

O **cantón de la Vall de l'Aglí** (en occitán *canton de la Val de l'Aglin*, en catalán *cantó de la Vall de l'Aglí*, en francés *canton de la Vallée de l'Agly*) ye una división administrativa francesa situata en o departamento d'os Pireneus Orientals, en a rechión d'Occitania, districtos de Perpinyán y Prada.

A capital d'o cantón ye a localidat de Ribesaltes.

## Se veiga tamién
* Cantons d'os Pireneus Orientals.
Cantón de Dourdan

O **cantón de Dourdan** (en francés *canton de Dourdan*) ye una división administrativa francesa situada en o departamento d'Essonne, en a rechión d'Isla de Francia.

## Se veiga tamién
* Cantons d'Essonne
Charadrius hiaticula

A **chifleta gran** u **chifleta** ( (Linnaeus, 1758)) ye una au d'a orden d'os *[[Charadriiformes]]* y familia *[[Charadriidae]]* que lo suyo habitat de reproducción ye terreno ubierto en plachas u plans en o norte d'Europa y Siberia y en o nord-este arctico de Canadá. Cualques aus se reproducen tierra adintro, y en l'ueste d'Europa fan niedo tan a lo sud como a lo norte de Francia. Fan niedo en o solero en un aria ubierta con poco u garra creiximiento vechetal.

Si un depredador potencial s'amana a lo niedo, l'adulto marchará luent, clamando pa atrayer a l'intruso y finchindo un ala trencada. Una vegada que l'intruso ye pro luent d'o niedo, a chifleta sale volando.

As chifletas son migratorias y hibernals en as redoladas costeras d'o sud d'Africa. Istas aus buscan birolla en plachas, planas de mareya y campos, per un regular fendo uso d'a suya vista. S'alimentan d'insectos, crustacios y tota mena de cucos.

## Subspecies
**C. h. psammodroma* (Salomonsen, 1930).
**C. h. hiaticula* (Linnaeus, 1758).
**C. h. tundrae* (Lowe, 1915).
 
## Referencias

## Vinclos externos
Gallinago gallinago

O **becardón** u **becacina** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que ye amplament distribuyida en Eurasia, Africa y America.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Calidris ferruginea

O **bardero bequilargo** u **bardero de bieco largo** ( (Pontoppidan, 1763)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Charadriiformes]]* y familia *[[Scolopacidae]]* que se reproduz en a tundra d'a Siberia arctica. Ye fuertement migratoria, fendo hibernada sobretot en Africa, pero tamién en o sud y sud-este d'Asia y en Australia y Nueva Zelanda.

S'alimenta en o fango tovo d'as paúls y la costa, sobretot replegando birolla a simple vista. S'alimenta prencipalment d'insectos y atros chicoz invertebraus.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Calidris alpina

O **bardero** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que cria en as rechions arcticas u subarcticas. As aus que se reproducen en o norte d'Europa y Asia migran largas distancias y pasan l'hibierno en o sud d'Africa, o sud-este d'Asia y l'Orient Meyo. As aus que se reproducen en Alaska y l'Arctico canadiense migran distancias curtas enta as costas d'o Pacifico y l'Atlantico d'America d'o Norte, encara que as que fan niedo en o norte d'Alaska pasan l'hibierno en Asia. Muitos barderos hibernan a lo largo d'a costa sud iberica.

Lo bardero se mueve a lo largo d'as plachas replegando metodicament chicotas birollas. Os insectos forman a parti prencipal d'a dieta d'o bardero en as redoladas d'anidación; mientres que mincha musclos, cucos y crustacios en as redoladas costeras.

## Subspecies
**C. a. arctica* (Schiøler, 1922).
**C. a. schinzii* (Brehm & Schilling, 1822).
**C. a. alpina* (Linnaeus, 1758).
**C. a. centralis* (Buturlin, 1932).
**C. a. sakhalina* (Vieillot, 1816).
**C. a. kistchinski* (Tomkovich, 1986).
**C. a. actites* (Nechaev & Tomkovich, 1988).
**C. a. arcticola* (Todd, 1953).
**C. a. pacifica* (Coues, 1861).
**C. a. hudsonia* (Todd, 1953).
 
## Referencias

## Vinclos externos
FK Jonava

O **Futbolo klubas Jonava** ye un club de fútbol lituano, d'a ciudat de Jonava. Fue establito o 1990 y chuga en a A lyga.

## Estadio
A devantadera d'o Jonavos.

## Palmarés
* **[[A lyga]] (0):** 
* **[[Copa d'Lituania|Copas d'Lituania]] (0):** 
* **[[Supercopa d'Lituania]] (0):**

## Posición en temporadas anteriors
;FK Lietava (*Futbolo klubas Lietava*)

;FK Jonava (*Futbolo klubas Jonava*)

## Chugadors
:*Categoría prencipal:* 
### Plantilla 2022
*Actualizato o [[4 de marzo]] de [[2022]].*


## Referencias

## Vinclos externos

* Pachina oficial d'o club.
FA Šiauliai

O **Futbolo Akademija Šiauliai** ye un club de fútbol lituano, d'a ciudat de Šiauliai. Fue establito o 2007 y chuga en a TOPLYGA.

## Estadio
A devantadera d'o Savivaldybės stadionas.

## Palmarés
* **[[TOPLYGA]], A lyga (0):** 
* **[[Copa d'Lituania|Copas d'Lituania]] (0):** 
* **[[Supercopa d'Lituania]] (0):**

## Posición en temporadas anteriors

## Referencias

## Vinclos externos

* Pachina oficial d'o club.
Fustero

Un **fustero** (en relación con "fusta", **fustera** si ye muller) ye una persona con conoiximientos y experiencia profesional que s'adedica profesionalment a treballar a fusta pa creyar obchectos utils y agradables a lo ser humán. Os productos gosan estar muebles como mesas, elementos de construcción como puertas u ferramientas como martiellos y atros.

## Se veiga tamién
*Ferrero.
*Piquero.
*Tellero.

## Notas


## Referencias
Corz de Monzón (1435-1436)

As **Corz de Monzón** de 1435-1436 estioron unas Corz Chenerals d'Aragón que fuoron convocadas por a reina María, como lugartenient cheneral d'Aragón, Valencia, Catalunya y Mallorca, o día 15 d'octubre de 1435 dende a ciudat de Zaragoza, pa reunir-se en Monzón o 15 de noviembre, pero fuoron posposadas dica o 25 de noviembre.

Istas corz fuoron convocadas por a reina pa fer frent a lo rescate requiesto por os chenoveses pa liberar a lo rei Alifonso V d'Aragón, que en o seche a Gayeta fue venciu y feito preso chunto con os infants Chuan y Henrique y buena parti d'a nobleza aragonesa y catalana en a batalla de Ponza, lo 5 d'agosto, contra una flota conchunta d'o ducau de Milán, lo Papato y los reis anchevins de Nápols.

Cuan prencipian as corz, lo rei ya ye liberau, dimpués de sinyar con Filippo Maria Visconti, duque de Milán, en octubre de 1435, un tractau, en o que se repartiban a hechemonía en Italia. Manimenos, la reina contina con as corz, y o 15 d'aviento presenta la proposición reyal, debant d'as corz chenerals d'a Corona d'Aragón.

Posteriorment, o rei ninvía a lo suyo chirmán Chuan, como lugartenient cheneral d'Aragón, Valencia y Mallorca, deixando a la reina María, a lugartenencia cheneral de Catalunya. O infant Chuan, presidindo as corz, aconsigue una aduya de 100.000 florins d'a representación catalana, destinada a armar naus y galeras pa continar con o esfuerzo belico en Italia, y 10.000 libras d'a representación valenciana. O 31 de marzo de 1436 disuelven as corz, y anuncia la convocatoria de corz particulars en cadagún d'os territorios peninsulars,, celebrando-se corz aragonesas en Alcanyiz, catalanas en Tortosa y valencianas en Moriella.

## Corz d'Aragón
Fuoron convocadas a corz as ciudaz de Uesca, Tarazona, Calatayú, Daroca, Teruel, Albarracín, Chaca y Balbastro, as villas d'Alcanyiz, Mont Albán, Monzón, L'Aínsa, Tamarit de Litera, Taust, Exeya, Sarinyena, Sos, Sadaba, Alagón, Uncastiello, Fraga y Sant Istevan de Litera y as comunidaz d'aldeyas de Calatayú, Daroca y Teruel.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Actas d'as Corz de Monzón de 1435-1436
Cantón de l'Ador gersés

O **cantón de l'Ador gersés** (en occitán *canton de l'Ador gersesa*, en francés *canton de l'Adour-Gersoise*) ye una división administrativa francesa situata en o departamento de Gers y districto de Miranda, en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de  habitants () y en fan parte 34 comunas. A suya capital ye a localidat de Riscla.

## Se veiga tamién
* Cantons de Gers.
Tarsac

**Tarsac** (u **Tarçac**) puet fer referencia a:

* **[[Tarsac (Pireneus Atlanticos)|Tarsac]]**, una **comuna occitana** d'o departamento d'os Pireneus Atlanticos.
* **[[Tarsac (Gers)|Tarsac]]**, una **comuna occitana** d'o departamento de Gers.
Corz d'Alcanyiz (1436)

As **Corz d'Alcanyiz** de 1436 estioron unas Corz particulars d'o Reino d'Aragón convocadas en a ciudat d'Alcanyiz como continación d'as Corz chenerals de Monzón celebradas entre 1435 y 1436. As Corz fuoron convocadas y presididas por Chuan II, rei de Navarra y futuro rei d'Aragón, como lugartenient d'o suyo chirmán, o rei Alifonso V d'Aragón. Convocadas en primerías pa o 30 d'abril, fuoron prolargadas dica l'11 de mayo, cuan a la fin s'ubrioron as primeras sesions. Rematoron o día 5 d'octubre.

En istas sesions s'estableixe que o cargo d'o Chusticia estase nomás responsable debant d'as Corz y s'apreba un subsidio pa la continación d'a guerra en Italia.

## Asistents
Entre os asistents d'o brazo relichioso se trobaban l'arcebispe de Zaragoza, Dalmau de Mur y Cervellón, o bispe de Uesca, Hugo d'Urriés, l'abat de Mont Aragón, o comendador mayor d'Alcanyiz, os priors de Roda y de Santa María d'Albarrazin y os procuradors d'os abaz de Rueda y Veruela.

Yera Chusticia d'Aragón por ixas envueltas Martín Díez d'Aux, qui tamién fació parti d'istas Corz presidindo cuantas sesions en ausencia d'o lugartenient d'o rei.

## Referencias

## Bibliografía
*  "Cortes de Alcañiz, 1436". José Ángel Sesma Muñoz. Gobierno de Aragón. Centro del Libro de Aragón, 2007. ISBN 978-84-8380-063-8

## Vinclos externos
*  Actas d'as Corz d'Alcanyiz de 1436
Helianthus annuus

O **chirasol**, **mirasol** u **carasol** ( (Linnaeus, 1753)) ye una especie de planta d'a orden d'os Asterales y familia Asteraceae que se cautiva per o suyo aceite y os suyos fruitos comestibles clamaus pipas. Ista especie de chirasol tamién se fa servir como birolla pa aus montesinas, como ferraina pa lo bestiar, en cualques aplicacions industrials y como planta ornamental en chardins domesticos. A planta fue domesticada per primera vegada en America.

As simients de chirasol fuoron trayidas enta Europa dende America en o sieglo XVI, an, de conchunta con l'aceite de chirasol, se convirtioron en un ingredient culinario cheneralizau. Se documentan atros nombres como **tornasol**, **escarapela** u **miracielos**
 
## Referencias

## Vinclos externos
Numenius phaeopus

O **chiflón** u **churrupetas** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que ye migratoria y que pasa d'hibierno en as costas d'Africa y d'o sud d'Asia dica Australasia. Tamién ye un au costera mientres a migración. Ye pro gregaria difuera d'a temporada de cría.

Ista especie s'alimenta sondeando fango tovo en busca de chicoz invertebraus y replegando chicoz cangriellos y presas semellants d'a superficie. Antis d'a migración, os lulos se converten en una parti important d'a suya dieta. Tamién s'ha observau capturando insectos.

## Subspecies
**N. p. islandicus* (Brehm, 1831)
**N. p. phaeopus* (Linnaeus, 1758)
**N. p. alboaxillaris* (Lowe, 1921)
**N. p. rogachevae* (Tomkovich, 2008)
**N. p. variegatus* (Scopoli, 1786)
 
## Referencias

## Vinclos externos
Cannabis sativa

A **canyimera** u **canyimo**, tamién dita **came** ( (Linnaeus, 1753)) ye una planta d'a orden d'os Rosales y familia Cannabaceae que ye autoctona d'Asia oriental, pero agora de distribución cosmopolita a resultas d'o suyo cautivo cheneralizau. S'ha cautivau a lo largo d'a historia rechistrada, emplegau como fuent de fibra industrial, aceite de simient, birolla, recreación, estaus d'animo relichiosos y espirituals y medicina. Cada parti d'a planta se culle de traza diferent, dependendo d'o proposito d'o suyo emplego.

En termins chenerals, i hai tres grupos prencipals de canyimo que se cautivan hue lo día:

*Variedaz cautivadas sobretot per a suya fibra, caracterizadas per tallos largos y poca ramificación.
*Os cautivaus pa obtener simients que se pueden minchar de tot crudas u d'as cuals s'extraye l'aceite de canyimo.
*Os cautivaus con fins medicinals u recreativos, caracterizaus per una ramificación extensa pa maximizar o numero de flors.

Encara que lo prencipal constituyent psicoactivo d'o canyimo ye lo tetrahidrocannabinol (THC), se sabe que a planta contiene mas de 500 compuestos, entre éls a lo menos 113 cannabinoides.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Castèthnau d'Eusan e La Barrèra

**Castèthnau d'Eusan** (*Castèthnau d'Eusan* en occitán, *Castelnau d'Auzan* en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés de Gers, rechión d'Occitania, districto de Condòm y cantón d'Armanhac-Tenarèsa.

A comuna se formó l'1 de chinero de 2016 por a fusión d'as antigas comunas de Castèthnau d'Eusan y La Barrèra.
Tringa ochropus

O **correrríos gran** u **biecadeta grisa** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que se reproduz en a Europa subarctica y ye una au de pasa que fa hibernada en o sud d'Europa, o subcontinent indio, o sud-este d'Asia y Africa tropical. A suya birolla son chicoz invertebraus replegaus d'o fango mientres ista especie treballa de traza constant arredol d'os cantos de l'estanyo trigau.

## Referencias

## Vinclos externos
Lymnocryptes minimus

A **becacina chicota**, **becardín** u **becardón** ( (Brunnich, 1764)) ye una au d'a orden d'os *[[Charadriiformes]]* y familia *[[Scolopacidae]]* que ye migratoria, pasando lo periodo no reproductivo en Gran Bretanya, a Europa costera atlantica y mediterrania, Africa y la India. O suyo habitat de reproducción son os almarchals, paúls, tundra y praus humidos con vechetación curta en o norte d'Europa y o norte de Rusia. S'alimentan en fango tovo, replegando birolla a simpla vista. S'alimentan sobretot d'insectos y leremicos, tamién de material vechetal.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Tringa stagnatilis

O **churrupetas chicot** ( (Bechstein, 1803)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que ye una especie migratoria, con a mayoría d'as aus fendo hibernada en Africa y la India. Prefieren pasar l'hibierno en arias d'augua dolza, como entibos y lacos, y per un regular se veyen solos u en chicoz grupos.

Istas aus s'alimentan sondiando en auguas mica fundas u en fango humido. S'alimentan sobretot d'insectos y presas chicotas semellants.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Tringa glareola

O **correrríos fosco** u **becadeta fosca** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que se reproduz en as paúls subarcticas. Emigran enta Africa, o sud d'Asia, particularment India y Australia.

Ista au per un regular se troba en augua dolza mientres a migración y d'hibierno. S'alimentan sondiando en auguas mica fundas u en fango humido, y minchan sobretot insectos y presas chicotas semellants.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Corz de Monzón (1510)

As **Corz de Monzón** de 1510 estioron unas Corz Chenerals d'Aragón que fuoron convocadas por Ferrando II d'Aragón con a finalidat de financiar as campanyas africanas y se celebroron entre o 4 de mayo de 1510 y o 2 de setiembre de 1510. Entre 1505 y 1510 en as campanyas africanas d'a corona se i heba conqueriu Mers el-Kébir, Orán, Bochía y Tripoli.

O rei pediba refirme economico pa continar y mantener los territorios conquerius. As corz le'n concedioron 500.000 libras, d'as que 208.000 fuoron aportadas por os catalans con a contrapartida de tener libre comercio en o norte d'Africa. Os cuatre brazos d'o reino d'Aragón alcordoron a entrega de 219.000 libras chaquesas pa la recuperación y conquista de Túniz y atros puestos d'a costa africana y Cherusalem, d'as que s'heban d'entregar 10.000 a la reina:

Atros temas d'importancia politica tractaus estioron:
* S'encargó un fogache en o reino de Valencia.
* Ferrando II d'Aragón, lo 31 d'agosto d'o 1510, expidió un privilechio en o que declaraba que, dau que i heba dau dentrada a os militars en o gubierno d'a ciudat de Barcelona, d'igual forma reconoixeba a los suyos ciudadans honraus os suyos antigos privilechios militars y heban de fer parti d'as corz, a on dentraban y votaban por o brazo reyal.
* Se guarenciaba que os moros valencianos no serían «forachitaus» ni obligaus a fer-se cristianos, en contra de l'edicto de 1502, que posaba a os moros en a dischuntiva de baptizar-se u d'estar expulsaus. En Aragón, y mas que mas en o reino de Valencia, a economía agraria descansaba sobre a man d'obra musulmana. A noblesa territorial en quitaba lo millor proveito, ya que la mayoría d'os moros le yeran vasallos.
* Se concedió a lo Consello de Ciento a facultat de cudiar d'a salut publica en casos d'epidemia dotando a os consellers de poders extraordinarios, mesmo debant d'o virrei, deputaus y atras autoridaz, en istas circumstancias.

Se tractoron tamién temas d'orden interno como os criterios de documentación y archivo, indicando que: "*toz os documentos expedius per las Corz son sellaus y sinyaus por os presidents d'os tres brazos. Os procesos u actas chenerals se guardarán en l'[[Archivo d'a Corona d'Aragón]]; os d'o brazo eclesiastico en o [[archidiocesi de Tarragona|arcebispau de Tarragona]], os d'o militar en o d'a [[Deputación d'o Cheneral de Catalunya|Deputación Cheneral de Catalunya]], y los d'o popular en o d'o [[Consello de Ciento (Barcelona)|Consello de Ciento]] de Barcelona*". Tamién se determinoron as responsabilidaz d'os funcionarios publicos y aguazils si cometeban abusos de poder, castigando-los con una multa y a inhabilitación d'o cargo.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Actas d'as Corz de Monzón de 1510
Cantón d'Astarac-Gimona

O **cantón d'Astarac-Gimona** (en occitán *canton d'Astarac-Gimona*, en francés *canton d'Astarac-Gimone*) ye una división administrativa francesa situata en o departamento de Gers y districtos d'Aush y Miranda, en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de  habitants () y en fan parte 43 comunas. A suya capital ye a localidat de Masseuva.

## Se veiga tamién
* Cantons de Gers.
Agave americana

A **pitera** u **chunga** ( (Linnaeus, 1753)) ye una especie de planta d'a orden d'os *[[Asparagales]]* y familia *[[Asparagaceae]]* que ye nativa de Mexico y os Estaus Unius en Texas. Se cautiva en tot o mundo como planta ornamental y s'ha naturalizau en muitas rechions, incluyidas partis d'as Indias Occidentals, America d'o Sud, a cuenca d'a Mediterrania, Africa, as Islas Canarias, India, China, Tailandia y Australia.

Si se curta o tallo d'a flor antis d'a florada, un liquido dulce s'acumula en o corazón foricón d'a planta. Isto puede revenir-se pa producir a bebida alcoolica clamada pulque.

En as rechions productoras de tequila de Mexico, a las plantas d'o chenero *Agave* se claman *mescals*. Lo producto d'alto conteniu alcoolico d'a destilación de l'agave fermentato se diz mescal; *A. americana* ye un de cuantos agaves emplegaus pa a destilación. 
A partir d' *[[Agave tequilana]]* se produz un mescal clamau tequila.

Lo mescal y lo tequila, encara que tamién se producen a partir de plantas de pitera, se diferencian d'o pulque en a suya tecnica pa extrayer os zucres d'o corazón d'a planta, y en que son licors destilaus. En a producción de mescal y tequila, os zucres s'extrayen d'os corazons d'as plantas calentando-las en fornos, en cuenta de replegar o zucre d'o tallo tallau d'a planta pa lo pulque.

Os aztecas capoloron as fuellas d' *A. americana* pa creyar paper.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Agrostemma githago

O **negrillón**, **hierba negrera** u **muergo** ( (Linnaeus, 1753)) ye una planta d'a orden d'os Caryophyllales y familia Caryophyllaceae que agora ye present en muitas partis d'o mundo templau como una especie exotica, prebablement introducida con l'hordio europeu importau. Manimenos, en cualques partis d'Europa, l'agricultura mecanizada intensiva ha metiu en risgo a la planta y agora ye mica comuna u se distribuye nomás localment.

Totas as partis d'a planta son verenosas y contienen githagin y acido agrostemico. S'ha emplegau en a medicina popular tot y con o risgo d'enverenamiento fatal.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Arenaria interpres

O **chirabolos** ( (Linnaeus, 1758)) ye una au d'a orden d'os *[[Charadriiformes]]* y familia *[[Scolopacidae]]* que ye un au altament migratoria, se reproduz en o norte d'Eurasia y America d'o Norte y vola enta o sud pa pasar d'hibierno en as costas de cuasi tot o mundo.

Lo chirabolos tien una dieta variada que incluye carnuz, uegos, peixes y material vechetal, pero s'alimenta sobretot d'invertebraus. Os insectos y as suyas tenyas son especialment importants en a epoca de reproducción. En atras ocasions tamién prene crustacios, arainas, musclos y cucos. A ormino chira pietras y atros obchectos pa arribar a las presas que s'amagan debaixo; iste comportamiento ye l'orichen d'o suyo nombre de *chirabolos*. Suele buscar birolla en bandadas.

## Subspecies
**A. i. interpres* (Linnaeus, 1758)
**A. i. morinella* (Linnaeus, 1766)
 
## Referencias

## Vinclos externos
Alnus glutinosa

L**'alverniz** u **putril** ( (Gaertn, 1791)) ye una especie de planta d'a orden d'os *[[Fagales]]* y familia *[[Betulaceae]]* que ye nativa d'a mayor parti d'Europa, o sud-ueste d'Asia y lo norte d'Africa. Prospera en puestos humidos an a suya asociación con a bacteria *[[Frankia alni]]* le permite creixer en soleros de mala calidat. Ye un árbol de grandaria meyana y vida curta que alcanza una altaria de dica 30 metros. Os suyos fruitos son chicoz, redondiaus y tienen forma de cono y as simients s'esparden per l'aire y l'augua.

L'alverniz proporciona birolla y cubillar pa a vida montesina, con una serie d'insectos, líquens y fongos que dependen de tot de l'árbol. Ye una especie pionera, que coloniza terrenos yermos y forma selvas mixtas a medida que amaneixen atros árbols a lo suyo paso.

L'alverniz ye mas conoixiu per a suya relación simbiotica con a bacteria *[[Frankia alni]]*, que forma nodulos en as radices de l'árbol. Ista bacteria absorbe nitrocheno de l'aire y lo fixa en una forma disponible pa l'árbol. A cambio, a bacteria recibe productos de carbonio producius per l'arbol a traviés d'a fotosintesi. Ista relación, que millora a fertilidat d'o solero, ha situau l'alverniz como una important especie pionera en a succesión ecolochica.

## Referencias

## Vinclos externos
Tringa erythropus

O **churrupetas fosco**  ( (Pallas, 1764)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Scolopacidae que se reproduz en o norte d'Escandinavia y migra enta lo sud dica la Mediterrania, o sud d'as Islas Britanicas, Francia, Africa tropical y Asia tropical d'hibierno. Ye un vagamundo ocasional en Australia y America d'o Norte. S'alimenta de chicoz invertebraus.
 
## Referencias

## Vinclos externos
El Mocatero

**El Mocatero** ye un fortín fusilero situau en o municipio d'Escatrón (Ribera Baixa d'Ebro, Aragón). Fue construyiu en 1875 mientres a Tercera Guerra Carlista y fa parte d'un rete de fuertes y fortins distribuyius a lo largo d'a marguin dreita d'o río Ebro, .

S'alza en a cima d'un cerro con gran visibilidat, estando rodiada per un chicot foso u trinchera pa a suya esfensa perimetral y dificultar l'acceso enemigo. Yera destinada a la realización de sinyals opticos a lo largo d'un rete de fortalezas semellants que s'extendeba dende Zaragoza dica Amposta per la marguin dreita de l'Ebro. Ye una torre de planta rectangula construyida en mampostería reforzada con piedra sillar en as cantonadas y revocada de yeso per l'interior. Tiene dos plantas y una azotea protechida per un pretil con troneras.

## Referencias
Anticatalanismo

L**'anticatalanismo** u a **catalanofobia** ye l'aversión a Catalunya, a la cultura y luenga catalanas u a los mesmos catalans. Seguntes lo Diccionario d'a luenga catalana d'o IEC, *"catalanofòbia"* ye "una aversión a Catalunya, a los catalans u a tot aquello que ye catalán".

L'aversión a un colectivo social u nacional siempre tiene orichen en un conflicto previo de tipo politico, relichioso u etnico. En o caso d'a relación entre Castiella y a Corona d'Aragón, en cheneral, y Catalunya en particular tamién ye asinas. Atendendo lo historiador Antoni Simon lo catalanismo s'orichina a la Baixa Edat Meya y lo Renaiximiento, dau que en este periodo apareixen las identidaz nacionals a Europa.

### Anticatalanismo en a Edat meya

#### Anticatalanismo en a epoca d'a expansión mediterrania
As conquiestas d'o Sud d'Italia y Grecia en a expansión mediterrania d'a Corona d'Aragón causoron una aversión local enta os conqueridors, a sobén cualificaus chenericament como "catalans".

#### Anticatalanismo en Castiella
L'anticatalanismo parte d'o conflicto entre a Corona castellana y la suya expansión historica enta os atros reinos peninsulars. Asimilau lo reino de Galicia, historicament i habió conflictos territorials con a Corona d'Aragón, aquí s'intentó de arrabazar o territorio con diferents guerras, como la guerra d'os dos Peros.

### Anticatalanismo moderno en Espanya
Incorporau y asimilau Al-Andalus, y incorporaus Portugal y la Corona d'Aragón a la Corona espanyola, a ideya d'o conte-duque d'Olivares d'un estau centralista a traviés d'o suyo *Memorial secreto* causó la sublevación d'os segadors en Catalunya y la Guerra de restauración portuguesa, en aplicar-ie la denominada *Unión d'Armas*.

Cal decir que en aquel momento l'Imperio espanyol menau por Castiella veniba de cuatro crisis economicas, en 1557, en 1575, en 1596, y en 1607, y iba enta unatra, en 1627, dau que se gastaba mas en guerras que no conseguiba riquezas en as colonias americanas y en o mesmo reino de Castiella (a on anteriorment a la crisi de 1557 i heba habiu la sublevación d'as Comunidaz castellanas en protesta por a fiscalidat), por lo que la maniobra d'o conte-duque d'Olivares en realidat buscaba fuents de financiamiento alternativas.

#### Pautas de l'anticatalanismo moderno y contemporanio
Cuan una comunidat nacional conquere unatra, en este caso lo Reino de Castiella a la Corona d'Aragón, l'asimilación comporta destruyir los elementos identitarios, como ye a luenga y a historia, y tamién, como cualsiquier comunidat conquerida i hai una extracción economica.

## Referencias
Cornus sanguinea

A **sanguinera** ( (Linnaeus, 1753)) ye una especie de planta d'a orden d'os Cornales y familia Cornaceae que ye nativa d'a mayor parti d'Europa y Asia occidental. Se cautiva amplament como planta ornamental. Os suyos lulos son consumius per cualques mamifers y muitas aus. Muitas aus Passeriformes fruchivoras as troban irresistibles y las prefieren a las fruitas cautivadas per humans. Per tanto, a planta a ormino se cautiva en chardinería organica y permacultura pa privar mals a los cautivos d'hortal, mientres se beneficia d'o feito que mesmo as aus fruchivoras cazarán muitos insectos mientres a temporada de reproducción, ya que las suyas crietas requieren muita proteína pa creixer.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Glan (anatomía)

O **glan** ye una estructura en o cabo d'o pene en os mamifers masclos. Ye anatomicament homologo a lo glan d'o clitoris y, igual que él, o glan d'o pene ye l'aria erochena mas sensible y la prencipal fuent anatomica d'o placer sexual masculín. O glan d'o pene puede estar liso, espinoso, alargau u trestallau en atros mamifers.

Per un regular, o glan ye total u parcialment cubierto per o prepucio en os humans, fueras d'en aquels que han estau circumcidius. Lo prepucio, de normal, puede retrayer-se automaticament mientres una erección.

## Denominacions populars
bolé , padre 
    
## Notas


## Referencias