open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Río Aragón

O **río Aragón** ye un d'os grans cursos fluvials d'a compleganza d'o río Ebro. A suya cuenca tien una superficie de 8.524&nbsp;km². Recorre 195&nbsp;km dica plegar en Ebro, aportando una meya de 1.300 hm³/anyo.

Naixe en o circo glacial d'a val d'Astún (Uesca) a 2.050 m sobre o mar. En a cabecera reculle as auguas d'os ibons d'Escalar y de Truitas. Descurre auguas entabaixo por l'alta montanya dica plegar ta Chaca, a on as suyas auguas cambean de dirección ta enfilar-sen ta l'ueste a las tierras navarras. A compleganza d'alimentación d'o río Aragón tien una gran amplaria que plega a os 2.886 metros en o Pico de Collarada. En ista redolada la caita de nieu ye abundant, lo que orichina en primavera grans creixidas, atra epoca d'avenidas ye l'agüerro con as plevias.

Entre os afluents de l'Aragón son os siguients ríos: Gas, Lubierre, Candanchú, Estarrún, Aragón Subordan, Veral, Esca, Iratí, Regal, Onsella, Cidacos y Arga.

O curso d'o río ye regulato por l'entibo de Yesa, con una capacidat de 470 hm³ d'augua que s'aproveita ta usos agricolas a traviés d'a canal d'as Bardenas, que dende o suyo orichen en l'entibo dica a suya desembocadura en o río Galligo en Ardisa tien una largaria de 139&nbsp;km.

En a compleganza de l'Aragón bi ha una gran diversidat vechetal podendo trobar-se especies de diferents climas y ambients que van dende o pin negro, carrasca, fabo, pin royo, abet, abetoch, acirón, tremolín, fraixin, cerollera, buixo, allaga, chinipro, caixico, etc.

Desemboca en o río Ebro en a población de Miraglo (Navarra).

## Vinclos externos
Sancho Garcés III de Navarra

:*Iste articlo ye sobre un *'rei de Navarra**; ta atros usos, se veiga **Sancho III**''.

**Sancho Garcés III*' dito *o Mayor* u *o Gran'', naixiu arredol de 990 y muerto lo 18 d'octubre de 1035, estió rei de Navarra, gubernando dende 1000 dica 1035 (l'anyo d'a suya muerte) y conte de Sobrarbe y Ribagorza (1018-1035) y de Castiella (1029-1035). Estió o monarca mas poderoso d'os reinos cristianos d'a Peninsula Iberica en o s.XI.

## Referencias
Astún

:*Iste articlo ye sobre a *'estación d'esquí**. Ta atros usos se veiga [[Astún (desambigación)]]''


**Astún*' ye una [[estación d'esquí]] situata en o [[Os Pireneus|Pireneu]] [[Aragón|Aragonés]], en o [[termin municipal]] de [[Chaca]], ciutat que se troba a 33&nbsp;km. A os suyos piez se troba a [[urbanización]] de [[Puerto d'Astún]], que tien actualment una población de 9 personas censadas según datos de l'[[Instituto Nacional d'Estatistica (Espanya)|INE]] (2021).

A estación prene o suyo nombre de l'[[ibón]] d'Astún, situau en o cobalto d'o telecadiera de Truchas, tamién dito [[ibón d'as Truitas]].

==Descripción==
A estación d'esquí d'Astún, vecina de [[Candanchú]] y fendo muga con [[Francia]]. Tién mas de 50&nbsp;km pistas esquiables y una gran variedat de descensos "freeride". Entre ditos descensos se troba o d'os Pins, un d'os mas reputaus d'Espanya. [[A Raca]], con 2.278 metros d'altaria, ye a [[Cima|tuca]] mas alta d'iste parache esportivo, estando o maximo [[Deslivel acumulau|deslivel]] de 650 metros. En a suya redolada s'ha creyau una urbanización pa atender a os clientes con hotel, restaurants, botigas especializadas, logadura de material, etc...

Accesoriament, a sociedat propietaria d'a estación mete a disposición d'o client, a posibilidat de realizar una gran variedat d'actividaz alternativas en as suyas instalacions. Como, por eixemplo, baixadas en [[trineu]]s, prebas de material, excursions, experiencias gastronomicas y muitas atras.

A estación prencipió a funcionar o [[18 d'aviento]] de [[1976]], con nomás dos [[remontadera]]s, una ta *a Raca* y un atro ta *Sarrios*. Dende alavez s'ha iu enamplando tanto en pistas y instalacions d'esquí como en servicios. Actualment a estación ocupa dos vals d'alta montanya: *A Raca - Sarrios* y *Truitas'', cadagún d'éls ye accesible dende a base a traviés d'una telecadiera.

En a temporada 2020/2021 estió a unica estación d'o Pireneu aragonés en ubrir as suyas instalacions atamas d'as limitaciones producidas por o coronavirus.

## Servicios
D'hibierno ofreixe toz os servicios d'as estacions d'esquí, remontaderas, enfermería, restaurants, escuela d'esquí. Pero en verano tamién se mantienen ubiertos cuantos telecadieras ta fer turismo. Ofreixen excursions y atras actividaz.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina d'a estación d'esquí.
*  Listau d'estacions de Infoaventura.
*  Listau d'estacións de Todonieve.
Estrelada aragonesa

A **estrelada aragonesa** ye una bandera que ye emplegata bien a sobén por as collas y chents nacionalistas d'Aragón. Ye formata por as cuatre barras d'Aragón, as mesmas que apareixen en a bandera d'Aragón oficial, y una estrela roya en o meyo.

Ya en 1932, Gaspar Torrente, líder d'o partiu independentista Estado Aragonés, heba disenyato una atra estrelada con as barras d'Aragón y una estrela blanca sobre fundo azul.

## Se veiga tamién
* Nacionalismo aragonés.
* Bandera d'Aragón.
* Estelada.
Sinyal Reyal

O **Sinyal Reyal** u as **barras d'Aragón** son l'antigo emblema d'os reis d'a Corona d'Aragón.

Son composatas de cuatre franchas royas verticals dencima d'un fundo dorato u amariello. Fan parti d'o escudo d'Aragón, de Catalunya, d'o País Valenciano, d'as Islas Balears y d'Espanya, asinas como muitos atros escudos de municipios d'istos países.

Tamién ye o principal elemento d'as banderas de bels d'os países que facioron parti d'a Corona d'Aragón. Os territorios actuals que as emplegan como sinyal oficial son:

*Aragón.
*Balears.
*País Valenciano.
*Catalunya.
*Vall d'Arán.
*Languedoc-Rosellón.
*Provenza-Alpes-Costa Azul.
*Provincia de Reggio Calabria.
*Provincia de Catanzaro.
*Provincia de Lecce.

En os puestos a on se charra o catalán la claman "senyera reyal" (*senyera reial*).
Aruba

**Aruba** ye un país constituyent d'o Reino d'os Países Baixos y una isla d'as Antillas Menors, situata a 25&nbsp;km a lo norte d'a peninsula de Paraguaná, a lo nord-ueste de Venezuela y a lo sud d'a Mar Caribe, a l'ueste d'a isla de Curaçao. Tien autonomía adintro d'o Reino d'os Países Baixos dende l'1 de chinero de 1986.

A isla fa parte d'os *países y territorios d'ultramar d'a [[Unión Europea]]*.

## Esporte
* *Categoría principal*: Esporte en Aruba.

Aruba con os diners aconseguius con o turismo ye inviertiendo en instalacions y la promoción de cualques esportes. A isla ye un lugar privilechiau ta fer esportes relacionaus con a mar tiene representación en competicions internacionals como os Chuegos Sudamericanos, Panamericanos y Chuegos Olimpicos. La competición internacional en a cuala ha teniu millors resultaus ye en os Chuegos Sudamericans en os cuals ha consiguido cualques medallas de plata y de bronce encara que no ha aconseguiu que garra esportista haiga estau campeón.

### Instalacions esportivas
Dente as suyas instalacions esportivas cal destacar lo estadio Don Elias Mansur Ballpark que ye un estadio multiusos que s'utiliza prencipalment pa partius de béisbol, lo estadio Guillermo Próspero Trinidad que ye utilizau por las seleccions nacionals de fútbol y d'atletismo.

En lo Tierra D'o Sol Resort, Spa and Country Club i hai lo solo campo de golf de 18 zoclos d'Aruba.

### Aruba en os Chuegos Olimpicos
*  en os Chuegos Olimpicos.
* *Categoría principal:* :Categoría:Aruba en os Chuegos Olimpicos.

Os atletas d'Aruba mientres o periodo 1952-1984 compitioron en os Chuegos Olimpicos con o equipe olimpico d'as Antillas Neerlandesas, dende os Chuegos Olimpicos de 1988 tiene representación como equipo independient y de forma continada, no aconseguindo garra medalla dica l'actualidat ni garra resultau destacau.

## Vinclos externos
* Sitio web oficial.
Idioma chinés

O **chinés** u **chino** (中文, *zhōngwén*) ye una luenga sino-tibetana, oficial en China, Taiwán y Singapur, y charrato en Indonesia y Malaisia. En realidat, mas que una luenga ye una familia de luengas, anque a tradición cultural china prefiere decir-les dialectos a las suyas variedaz lingüisticas.

O chinés ye l'idioma mas charrato d'o mundo (mas de 900 millons de fablants como luenga materna). Ye un d'os seis idiomas oficials d'a ONU.

## Dialectos chineses
Tradicionalment, os chineses han dito *dialectos* (方言, *fāngyán*) a lo que ye en realidat una familia de luengas mutuament inintelichibles. A vegatas se diz que as diferencias entre istos "dialectos" son pareixitas a las que pueda haber-ie entre as diversas luengas romances.

Una clasificación habitual d'os dialectos chinos ye a siguient:

* O **[[Chinés mandarín|mandarín]]** (北方話 / 北方话), 836 millons de fablants.
* O **[[Idioma wu|wú]]** (吳語 / 吴语), 77 millons
* O **[[Idioma cantonés|cantonés]]** o **yuè** (粵語 / 粤语), 71 millons
* Os dialectos **[[Dialectos min|mǐn]]** (閩語 / 闽语), 60 millons
* O **[[Idioma jin|jìn]]** (晉語 / 晋语), 45 millons
* O **xiāng** o **hunanés** (湘語 / 湘语), 36 millons
* O **hakka** o **kèjiā** (客家語 / 客家语), 34 millons
* O **[[gàn]]** (贛語 / 赣语), 31 millons
* O **huī** (徽語 / 徽语), 3,2 millons
* O **pínghuà** (平話 / 平话), 2 millons

## Referencias

## Se veiga tamién
* Pinyin.
Sant Chuan de Mozarrifar

**Sant Chuan de Mozarrifar** (en castellano *San Juan de Mozarrifar*) ye un barrio de Zaragoza, situato en a marguin dreita d'o río Galligo en o districto rural.

Pende economicament de l'agricultura y a ganadería. Ye tradicional a fabricación de tellas y ladriellos.

En as antigas instalacions d'a "Papelera de las Navas" bi habió un campo de concentración ta presoners republicanos d'a Guerra Civil Espanyola, muitos d'éls procedents d'o frent de batalla de Catalunya.

## Molimentos
* Ilesia antiga de Sant Chuan Baptista.
* Ilesia parroquial de Sant Chuan Baptista.

## Referencias

## Se veiga tamién

*Linia 200 d'Adif.
**Estación de Sant Chuan de Mozarrifar.
Chuan II

**Chuan II** puet estar:

* Chuan II, patriarca de Cherusalem en 386-417.
* Chuan II, patriarca d'Alexandría en 496-505.
* Chuan II, patriarca de Constantinnoble en 518-520.
* Chuan II, Papa en 533-535.
* Chuan II Comneno, emperador de l'Imperio Bizantín en 1118-1143.
* Chuan II de Bretanya, duque de Bretanya en 1286-1305.
* Chuan II de Brabant, duque de Brabant en 1294-1312.
* Chuan II de Francia, rei de Francia en 1350-1364.
* Chuan II d'Armanyac, conte d'Armanyac en 1373-1384.
* Chuan II de Bavera, duque de Bavera en 1375-1397.
* Chuan II de Castiella, rei de Castiella en 1406-1454.
* Chuan II de Chipre, rei de Chipre en 1432-1458.
* Chuan II de Lorena, duque de Lorena en 1453-1470.
* Chuan II de Portugal, rei de Portugal en 1481-1495.
* Chuan II d'Aragón, rei d'Aragón en 1458-1479.
* Chuan II d'Hongría, rei d'Hongría en 1559-1571.
* Chuan II de Polonia, rei de Polonia en 1648-1668.
Johann Pachelbel

**Johann Pachelbel** (en alemán /ˈjoːhan ˈpaxɛlbəl/), naixió de Nuremberg (Electorato de Bavera, hue Bavera, Alemanya) y fue baptizato l'1 de setiembre de 1653. Morió en Nuremberg o día 3 de marzo de 1706, pero fue apedecato o 9 de marzo.

Destacato organista, clavicembalista y compositor, Johann Pachelbel ye entre os mas importans musicos d'a cheneración anterior a Johann Sebastian Bach, de cual pai estió amigo. Entre as suyas numerosas composicions destaca o suyo celebre Toccata en do mayor , escrito ta órgano, obra que ha estau obchecto de numerosas gravacions.

## Se veiga tamién
* Toccata en do mayor
Movera

**Movera** ye un barrio rural de Zaragoza, situau en o districto rural. A muga d'o barrio ye definida por o norte por a carretera de Barcelona, a l'este muga con os municipios de Pastriz y La Pobla d'Alfindén, a o sud con l'Ebro, y a l'ueste con o Galligo, en a suya desembocadura con l'Ebro.

A suya economía s'alaceta mas que mas en l'agricultura.

## Historia
En o fogache de 1495 figura como un barrio de Zaragoza.

## Referencias
Chuan II d'Aragón

**Chuan II d'Aragón** (Medina del Campo, 29 de chunio de 1398 - †Barcelona, 19 de chinero de 1479) estió Conde de Ribagorza (1425-1458), Rei de Navarra (1425-1479) y Rei d'Aragón, Conde de Barcelona, Rei de Valencia, Rei de Mallorca y Rei de Sicilia (1458-1479).

Yera fillo de Ferrando d'Antequera y de Alionor Urraca de Castiella. Succedió a su chermano Alifonso V en os territorios d'a Corona d'Aragón. En 1419 se casó con Blanca de Navarra estando proclamato rei de Navarra en 1425, anque yera la suya muller quí s'encargaba d'o gubierno de Navarra. Mientres él aduyaba a su chermano con os afers d'a Corona d'Aragón dica la muerte de Alifonso en 1458 cuan fue coronato Rei d'Aragón y d'a resta de territorios d'a Corona, de fueras de Nápols que pasó a mans d'o fillo d'Alifonso, Ferrando I de Nápols. Cuan morió Blanca de Navarra se casó con Chuana Henríquez.
  
En o suyo reinau habió dos guerras civils en os suyos territorios. A primerá estió a guerra civil en Navarra, an s'enfrontinó a lo suyo primochenito Carlos de Viana en 1452, a quí redotó y desheredó. 
A segunda estió a guerra civil catalana (1462-1472) an tenió l'aduya d'o rei Loís XI. Chuan heba de pechar a lo rei de Francia 200.000 doblons d'oro por l'aduya u  entregar a Francia a isla de Cerdenya y o Rosellón, como ta rematadera escayeció.

Morió en Barcelona, o 19 de chinero de 1479 y fue enterrato en o Monesterio de Poblet.

Deixó lo Reino de Navarra a la suya filla Alionor de Foix y os territorios d'a Corona d'Aragón a lo suyo fillo Ferrando.
Nuestra Sinyora d'o Pilar

**Nuestra Sinyora d'o Pilar** u a **Virchen d'o Pilar** ye a patrona de Zaragoza, d'Aragón, d'a Guardia Civil, de Correus, de l'Administración Local, d'a "Sociedad Mariológica", d'o "Consejo Superior de Misiones" y d'a Hispanidat.

Seguntes a tradición, a *Virchen* s'apareixió en carne mortal a l'apóstol Sant Chaime o día 2 de chinero de l'anyo 40 d.c en Zaragoza, dencima d'un pilar (d'iste suceso deriva o suyo nombre), en o mesmo puesto a on que hué ye a basilica d'o Pilar. Ye a primera aparación mariana reconoixita por a ilesia catolica, en ixas anyadas, a Virchen María viviba en Efeso con Sant Chuan Evanchelista, por o que estaría un fenomeno de bilocación.

Seguntes a tradición, a Virchen María pidió que se construyese un templo en ixe puesto, que estió a basilica d'o Pilar.

O culto a la virchen d'o Pilar recibió un important empentón por o Miraglo de Calanda.

## Referencias


## Vinclos externos
*  Articlo ''El Pilar'' en a ''Gran Enciclopedia Aragonesa''.
Homo sapiens

O **ser humano** (), a vegatas dito chenericament **[[hombre]]**, anque ixe termin puet aplicar-se también especificament a los individuos de sexo masculín, ye actualment dende o punto d'anvista biolochico una sola especie d'o chenero *[[Homo]]*, aintro d'a familia d'os Hominidae, en l'orden d'os primates, nativo orichinalment d'Africa, encara que dimpués se fue estendillando enta a resta d'o mundo. O conchunto de personas u o chenero humano tamién se conoixe con a denominación chenerica d**'humanos** y '''humanidat'''. Os sers humanos poseyen capacidaz mentals que les permiten inventar, aprender, emplegar estructuras lingüisticas complexas, adquirir y amillorar as suyas habilidaz lochicas, matematicas, d'escritura, musicals, entre atras. Os seres humanos son animals socials, capables de concebir, transmitir y aprender conceptos totalment abstractos.

## Notas


## Referencias
Hombre

Un **hombre** (d'o latín *homine(m)*) u **barón** (d'o latín vulgar *baro*) ye un ser humano de sexo masculino. O vocable ye de costumbre usato ta referir-se a la persona adulta, encara que tamién s'emplega a vegatas con carácter cheneral ta referir-se a la especie humana. Puet igualment significar "esposo".

## Simbolochía
O simbolo utilizato ta referir-se a l'hombre u a lo sexo masculino en cheneral, en biolochía y en altros campos, ye un cerclo con una sayeta en un canto, que ye o simbolo d'a planeta Marte, relacionau con o dios Marte relacionau con a guerra en a mitolochía romana.

O primer en utilizar este signo estió Linneo qui a meyaus d'o sieglo XVIII designa la especie parental femenina con o signo ♀, la parental masculina con o signo ♂ y la hibrida con ☿: "matrem signo ♀, patrem ♂ & plantam hybridam ☿ designavero".

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
* Masclismo.

## Vinclos externos
Biquizionario

**Biquizionario** (*Wiktionary* en anglés) ye un diccionario de conteniu libre basau en a tecnolochía wiki, que permite la edición d'os suyos contenuos por cualsiquier usuario dende un navegador web.

## Vinclos externos
* [//an.wiktionary.org/ Biquizionario], o diccionario libre.
Orós Alto

**Orós Alto** ye un chicot lugar d'a provincia de Uesca situato en a Tierra de Biescas. Se troba a 1 km. d'o vecín Orós Baixo, en a marguin ezquierda d'o río Galligo y amán d'o barranco de Sía.

Perteneixió a Olibán en chunto con Casbas y Orós Baixo entre 1860-1873, d'antis mas formaba dende l'anyo 1834 un municipio independient con Orós Alto e dende 1845 tamién con Casbas.

En o sieglo XV yera *Orós de Suso* y teneba 5 fuegos. A primer vegata que se documenta o lugar ye en a "Colección Diplomatica de Uesca", en 1149, a on diz *"Acenar, abbate de Oros et Espier"*.

O chentilicio d'Orós Alto ye *orosino*, pero les dicen en a redolada *"colers"*. As casas d'o lugar son *Antón, Canyardo, Jacinto, Puértolas, [[Piquero]], [[Teixidor|Tejedor]], Catalán* y *Navarro.*

## Luengas y parlas
Francho Nagore publicó un estudio sobre l'aragonés charrato por una familia orosina que da a conoixer bel rasgo d'a parla d'iste lugar, bien que ta quitar-ne conclusions s'ha de fer cuenta que a duenya d'a familia yera venida de Pandicosa.

## Molimentos
Ilesia de Sant Istevan d'Orós Alto, una ilesia con una sola nau adedicada a Sant Istevan que se construyió en o sieglo XVI y dimpués se reformó en o sieglo XIX. Ye la ilesia parroquial d'o lugar, encara que en la web d'a Diocesi de Chaca adxedicada a l'Arcipestrau de Biescas d'o que en fa parte en dicen que ye consagrada a Nuestra Sinyora.

No destacan guaire a resta de construccions ya que cuasi totas se destruyioron en a Guerra Civil.

## Bibliografía
* Zapater, Alfonso: *Aragón pueblo a pueblo*, 4. Mainer Til Editores, S.L.'' ISBN 84-89122-03-2.

## Referencias
Orós Baixo

**Orós Baixo** (*Orós Bajo* en castellano) ye un chicot lugar d'a provincia de Uesca situato en a Tierra de Biescas. Se troba a 1 km. d'o vecín Orós Alto y a 5 km. de Biescas.

Perteneixeba a Oliván dica que s'unioron os dos a o municipio de Biescas en 1960-1970.

## Toponimia
Se deciba *Orós de Yuso* entre 1495 y 1606 y *Urus de Luso el Baixo* en 1646. Dende 1713 ye Orós Baixo ta diferenciar-lo d'Orós Alto, que anque ye mas baixo en altaria se troba auguas entalto d'o río Galligo.

O chentilicio d'Orós Baixo ye *orosino*, pero les dicen en a redolada *"papudos"*. As casas d'o lugar son *Badías, Gregorio, Matías, Sebastián, Valentina, Isábal, Otal, Molinera, de Pescador, Franca, de Lorro* y *Morel.*

## Molimentos
A suya Ilesia de Santa Olaria de Mérida d'Orós Baixo, una ilesia adedicada a Santa Olaria de Mérida, d'estilo romanico-mozarabe d'o sieglo XI que fa parte d'as ilesias de Sarrablo. Tien una abside de siet arcadas, a suya nau ye rectangular con o teito de fusta. Ye la ilesia parroquial d'o lugar.

Entre os atractivos naturals ye o barranco d'os Lucars, amás de que se puet baixar por o barranco fendo rápel, se pueden veyer as formacions de flysch en o salto d'augua que ye amán d'Orós.

## Referencias

## Bibliografía
* Alfonso Zapater: *Aragón pueblo a pueblo*, 4. Mainer Til Editores, S.L.* ISBN 84-89122-03-2.

== Vinclos externos ==

*  A. García Omedes: [http://www.romanicoaragones.com/0-Jacetania/95-OrosB.htm Orós Baixo] en *RomanicoAragonés.com''.
*  Barranco d'os Lucars
Lista de vals d'o Pireneu aragonés

Ista ye una lista d'as vals d'o Pireneu aragonés.

### A

*Val d'Acumuer
*Val d'Aísa
*Vall de l'Ampru
*Val Ancha
*Val d'Ansó
*Valle d'Anyisclo
*Valle de l'Ara
*Val de l'Aragón u Val de Canfranc
*Val d'Aragüés de lo Puerto
*Vall d'Ardoners
*Val d'Astún

### B
*Vall de Bardaixín
*Val de Barrabés
*Vall de Barrancs
*Vall de Benás
*Valle de Bielsa
*Val de Borau
*Valle de Broto
*Valle de Buixaruelo

### C
*Canal de Berdún
*Canal d'Izas
*Canal Roya
*Val de Castanesa
*Val de Cervillonar
*Valle d'a Cinca
*Val de la Comuna
*Vall de Coronas
*Vall de Creuenya

### CH
*Val de Chistau

### E
*Val d'Echo
*Valleta de l'Escaleta
*Val d'Espelunciecha
*Val d'Espetal
*Val Estrecha
*Vall d'Estós

### F
*Val de Fago

### G
*Val de Gavín
*Val d'a Garcipollera
*Val de Guarrinza

### I
*Vall d'Ixalenques

### L
*Val de Lasieso
*Vall de Lierp
*Vall de Llauset
*Val de Llena Cantal
*Vall de Lliterola
*Vall de Llosars

### N
*Val de Nogueras

### O
*Valle d'Ordesa
*Val d'Ordiso
*Valle d'Otal (Buixaruelo)
*Valle d'Otal (Sobrepuerto)

### P
*Vall de Perdiguero
*Valle de Puértolas

### R
*Vall de Remunye
*Val de la Ribereta
*Val d'a Ripera

### S
*Val de Sabocos
*Val de Sieste

### T
*Valle de Tella
*Val de Tena

### V
*Vallibasa
*Vall de Vallhibierna
*Valle Verde
*Val de Viadors
*Valle de Vio
Lista d'ibons d'o Pireneu aragonés

Ista ye una **lista d'[[ibón|ibon]]s d'o [[Pireneu]] [[Aragón|aragonés]]** clasificaus por comarcas. Tamién incluye os chicoz lacos d'orichen karstico d'a comarca de Ribagorza clamatos *[[lacuna|estanyos]]* (en catalán *estanys*).

## Chacetania

## Alto Galligo

## Sobrarbe

## Ribagorza

## Vinclos externos
*  Ibons d'Aragón
Val de Lasieso

A **val de Lasieso** (en castellano *valle del Asieso*) ye una val chicota pirinenca situata en o municipio de Biescas, en l'Alto Galligo.
As prencipals atraccions d'ista val son o dolmen de Santa Helena que se troba en a dentrata d'a val, chunto a la ermita d'o mesmo nombre, ya en a val de Tena y a zona d'escalata que bi ha en a parti interior d'a val.

A val ye trescruzata por o barranco de Lasieso que naixe en a parte mas alta d'a val y desemboca en a fin d'a val en o río Galligo.

A paret ta a escalata ye situata drento d'a val y bi ha que puyar dica astí por un amplo camín que descurre entre a selva.

No bi ha lugars ni lugarons en ista val, nomás bi ha bella caseta en l'interior d'a selva que yera emplegata d'antes mas por os pastors ta cubillar-se u por os carboners que treballaban en ista val. Antimás d'o carbón que se feba en as selvas d'a val tamién bi heba una antiga pedrera.

## Referencias
Búbal

**Búbal** ye un lugar d'o municipio de Biescas (Uesca) en a val de Tena. Ye situato chunto a lo entibo d'o mesmo nombre, a los piez d'a Penya Telera.

Se dividiba en dos barrios, o Barrio Baixo con* casa Esperanza*, *Arruaba*, *Portugués* y *Ainés* y o Barrio Alto con *casa Mateo*, *Lorenza*, *Rocha*, *Galé*, *Pericaz*, *Paciencia*, *Fanlo*, *Mingo*, *Marton*, *el Royo*, *Agut*, *A Escuela* y *Tiburcio*.

Tenió concello propio dica 1845 cuan s'unió a Oz de Tena. En 1873 s'adhibió a Piedrafita dica que iste zaguer s'adhibió tamién a Biescas. L'entibo prencipió a construir-se en l'anyo 1968 y Búbal fue albandonato en l'anyo 1970, igual que os suyos vecins Polituara y Saqués.

Ya en 1984 con o *Programa de Recuperación de Lugars Albandonatos* prencipian a reconstruir-sen as casas d'o lugar. Actualment se i fan tallers y chuegos con alumnos y voluntarios.

Os suyos habitants yeran os bubalenses, anque en a val yeran conoixitos con as embotatas de *bienhabladitos* y *cascabellanos*.

## Toponimia
Dica prencipios d'o sieglo XVIII li se clamo *Bual* y ya en 1713 apareixe como Búbal.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Martín de Búbal, una ilesia d'estilo barroco que ye adedicata a Sant Martín; tien 'una sola nau, abside de capezera y vuelta d'ariesta con lunetos y capiellas laterals. Ye ña ilesia parroquial d'o lugar.

## Demografía

## Referencias
Aramón Javalambre

:*Iste articlo ye sobre a *'estación d'esquí** d'Aramón Javalambre. Ta atros emplegos se veiga [[Chabalambre]].''


**Aramón Javalambre*' ye una [[estación d'esquí]] [[Aragón|aragonesa]] d'o grupo *Aramón'' situata en o Sistema Iberico, en concreto en o municipio de Camarena de la Sierra en a  provincia de Teruel en a comarca de Gúdar-Chabalambre y en a sierra d'o mesmo nombre.

## Descripción
Ye una estación chicota con nomás que 6 kilometros esquiables, ubierta fa diez anyadas. Chunto con a estación d'Aramón Valdelinares son as dos estacions d'esquí mas accesibles ta os aficionaus d'a Comunidat Valenciana.

## Vinclos externos
* Aramón Javalambre.
* Sierra de Chabalambre.
* Listado de estacions d'Infoaventura.
* Listado de estacions de Todonieve.
* Camarena d'a Sierra.
Aramón

:*Iste articlo ye sobre a empresa. Pa la variedat d'uga se veiga [[aramón (uga)]]*

**Aramón** (*Montanyas d'Aragón*) ye una sociedat anonima formata a partis iguals por o Gubierno d'Aragón y Ibercaja, que chestiona a mayoría d'as estacions d'esquí d'Aragón. A ideya d'ista sociedat anonima ye emplegar as posibilidaz que dan as montanyas d'Aragón ta lograr un mayor desarrollo en a rechión.

## Estacions asociatas a Aramón
### Uesca
*Fornigal.
*Pandicosa.
*Sarllé.

### Teruel (''Nieu de Teruel'')
*Val de Linars.
*Chabalambre.

## Polemica con os ecolochistas
O establimiento d'a sociedat Aramón ha tenito dende o suyo prencipio a oposición de colectivos ecolochistas como Ecolochistas en Acción, y diversas personalidaz d'o mundo universitario como o cheografo d'a Universidat Autonoma de Madrit, Eduardo Martínez de Pisón u o cheologo Jerónimo López.

## Vinclos externos
*  Pachina oficial de Aramón
*  Plataforma en Esfensa d'as Montanyas
Chusé María Satué Sanromán

**Chusé María Satué Sanromán** (Escartín, 1941), naixió en *Casa Ferrer* d'Escartín, en pleno Sobrepuerto, do fizo os suyos primers estudios en ixa escuela sobrarbenca. Licenciato en Filosofía y Letras por a Universidat de Zaragoza y mayestro toda a suya vida, ye l'autor d'os libros:

* *Vocabulario de Sobrepuerto*. Inst. de Estudios Altoaragoneses, Col. Cosas Nuestras, 12. Huesca, 1991
* *Semblanzas de Escartín*. Inst. de estudios Altoaragoneses, Col. Cosas Nuestras, 18. Huesca, 1997.
* *Sobrepuerto, naturaleza en silencio*. Ed. del autor. Zaragoza, 1999.
* *Qué feban dinantes en un lugar d'o cobalto d'Aragón?* Ed. del autor 1996, dimpués Xordica, 2003.
* *Alredor d'a chaminera*, Xordica, 2001.
* Dende o 22 d'abril de 2007 publica una columna semanal en aragonés en Heraldo de Aragón (Heraldo Domingo), baixo o titol de Carasol aragonés.

En asayo ha publicato bels articlos d'etnolochía y de l'aragonés de Sobrepuerto en a revista *[[Sarrablo|Serrablo]]* y en o periodico *[[Heraldo de Aragón]]*. Ye o vocal de Documentación de l'Academia de l'Aragonés.

Ye, además, o prencipal impulsor d'a edición d'as memorias de su pai, José Satué Buisán (1907-1986), as cuals adaptó y preparó ta que s'editasen baixo o títol *[[Memoria de un montañés]]* (Xordica, 2007).

En 2018 ha publicau "Sobrepuerto, los ecos del silencio". Ed. Pirineo. Historias d'as chents que conoixió en ista comarca despoblada.

## Vinclos externos
* Zien semanas de "Carasol Aragonés" en ''HeraldoDomingo''
La Massana

**La Massana** ye una parroquia d'o Prencipato d'Andorra, situata a lo nord-ueste d'o país. Ye formata per siet quarts: Pal, Arinsal, Erts, Sispony, Anyós, l'Aldosa y la Massana, capital d'a parroquia. Tamién incluye cinco nuclios urbans mas; el Puiol del Pui, Escàs, els Plans, el Mas de Ribafeta y el Pui. O nombre de la Massana, u tamién escrito como **la Maçana**, viene d'o latín *mattianam*, una variedat de mazanas.

Os prencipals ríos que a trescruzan son a Valira d'o Norte, o río de Pal y o río Montaner. Dentro d'a parroquia tamién bi ha cuatre lacos: o laco d'as Truitas, o laco dels Forcats, o laco Montmantell y o laco Negro. D'a vechetación de la Massana destacan as selvas de pinos, abez, abetoches, y caxicos. Ista parroquia tiene bels d'os monts mas altos d'Andorra: o Comapedrosa (o gran mont, 2.942 m), o Medecorba, o Racofred, o pico del Pla de l'Estany y o de Sanfons, entre atros.

A suya economía dica metat d'o sieglo XX se centraba en a ganadería y l'agricultura, en iste caso, adedicata a o cautivo d'a trunfa y d'o tabaco. Actualment se basa en o turismo, o comercio y o sector inmobiliario.

## Vinclos externos

*Comú de La Massana.
Ganadería

A **ganadería** u **ramadería** ye l'actividat humana que pende en adomar y espleitar animals ta obtener-ne alimentos, productos derivatos (lana, cuero, etcetera.), u servicios. A lo conchunto d'animals emplegaus en a ganadería le'n diz bestiar u ganau. Iste puede estar seguntes o tipo d'animal:

* **[[Caballamen]]** u bestiar equino: cría de caballos.
* **[[Crabamen]]** u bestiar crabún: cría de crabas.
* **Bestiar porcino**: cría de tocins.
* **[[Uellamen]]** u bestiar ovino: cría de uellas.
* **[[Vacumen]]** u bestiar vacuno: Formau por as vacas y os vetiellos ta producir leit y carne.

Por a suya grandaria se pueden clasificar en:
* **Bestiar mayor**: Ye formato por cabezas de bestiar de gran tamanyo como vacas y caballos.
* **Bestiar menor**: Ye formato por cabezas de bestiar de chicot tamanyo como uellas y crabas.

Seguntes o modo de cría a ganadería puede estar:
* **Caixalicana**: O bestiar ye paixentando tot l'anyo en o mismo puesto.
* **[[transhumancia|Transhumant]]**: Ye cuan o bestiar pasa d'un puesto de pasto a atro seguntes a epoca de l'anyo. Os camins por os que van d'un puesto a l'atro se claman cabanyeras.

As personas que s'encargan d'o bestiar se claman pastors.

## Se veiga tamién
* Ligallo.
* Casa de Ganaders de Zaragoza.
Aramón Valdelinares

**Aramón Valdelinares** ye una estación d'esquí aragonesa d'o grupo Aramón situata en o Sistema Iberico, en o municipio de Valdelinars d'a provincia de Teruel y a 70&nbsp;km d'a capital d'a provincia, Teruel.

## Descripción
A estación ye situata a 2.000 metros d'altaria y anque ye una estación chicota ye muit intresant ta os aficionatos d'Aragón y d'a Comunidat Valenciana ya que ye situata a lo sud de Teruel, amán d'ista zaguera.

## Vinclos externos
*Pachina web d'a estación d'esquí.
*Listado d'estacions de ''Infoaventura''.
*Listado d'estacions de ''Todonieve''.
*Ficha d'a población.
A Partacua

**A Partacua** (en castellano *La Partacua*) ye una estación d'esquí nordica situata en sierra d'a Partacua (val de Tena), en o Pireneu aragonés.

Se troba en os termins de Tramacastiella, Escarriella y Sandiniés.

Antimás d'as pistas ta la practica d'esquí nordico tamién bi ha instalacions ta o entrenamiento d'esturrazos de nieu estiratos por cans.
Lista d'asteroides (135001-136000)

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="001"| 135001&ndash;135100 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="101"| 135101&ndash;135200 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="201"| 135201&ndash;135300 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="301"| 135301&ndash;135400 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="401"| 135401&ndash;135500 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="501"| 135501&ndash;135600 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="601"| 135601&ndash;135700 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="701"| 135701&ndash;135800 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="801"| 135801&ndash;135900 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="901"| 135901&ndash;136000 [ editar]
Lista d'asteroides (136001-137000)

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="001"| 136001&ndash;136100 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="101"| 136101&ndash;136200 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="201"| 136201&ndash;136300 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="301"| 136301&ndash;136400 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="401"| 136401&ndash;136500 [ editar]

! colspan="5" style="background-color:silver;text-align:center;" id="501"| 136501&ndash;136600 [ editar]
Pireneus Orientals

**Pireneus Orientals** (66) (en francés *Pyrénées-Orientales*, en occitán *Pirenèus Orientals*, en catalán *Pirineus Orientals*) ye un departamento d'o sud-este de Francia en a rechión d'Occitania formato por a rechión historica catalana d'a Catalunya d'o Norte (u Rosellón en senso amplo) y por a comarca occitana d'a Fenolleda.

A suya población ye de 440.885 habitants (2006) en una superficie de 4.116 km², con una densidat de población de 107,11 hab/km².

A capital de Pireneus Orientals ye a ciudat de Perpinyán, y a President d'o Consello Cheneral d'o Departamento ye Hermeline Malherbe. Administrativament, ye dividito en 3 districtos, 31 cantons y 226 comunas.

Muga a o norte con o departamento d'Aude, a l'este con o golfo d'o León (mar Mediterrania), a o sud con Espanya, (provincia de Chirona, Catalunya), a l'ueste con Andorra y con o departamento d'Arièja.

En o suyo interior ye o enclau de Llívia.

## Vinclos externos
Altos Pireneus

**Altos Pireneus** (65) (en francés *Hautes-Pyrénées*, en gascón *Nauts Pirenèus*) ye un departamento d'o sud-este de Francia.

Muga con os departamentos d'os Pireneus Atlanticos, Gers y Alta Garona y con Aragón a lo sud, comunicau por meyo d'o túnel d'Aranyonet-Bielsa.

## Se veiga tamién
* Bigorra.
Tarn

:*Iste articlo tracta sobre o *'departamento francés**. Ta o río homonimo se veiga [[río Tarn]]''

**Tarn''' (81) ye un departamento francés situato en a rechión d'Occitania.

A suya población ye de 369.501 habitants (2007) en una superficie de 5.758 km², con una densidat de población de  hab/km².

A capital d'o departamento ye a ciudat d'Albi, y en fan parte 2 districtos, 46 cantons y 324 comunas. O President d'o Consello Cheneral departamental ye actualment Thierry Carcenac.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial d'o Consello Cheneral departamental.
Piccio

**Piccio** puede estar:

# **[[Giovanni Carnovali]]**
# **[[Danilo Innocenti|Danilo «Piccio» Innocenti]]**
# **[[Giuseppe Piccio]]**
# **[[Juan Carlo Piccio]]**
# **[[Osvaldo Piccio]]**
# **[[Pier Ruggero Piccio]]**
# **[[Vicente Piccio, Jr.]]**
# **[[Piccio Raffanini]]**
Canillo

**Canillo** ye a primera d'as parroquias d'Andorra, seguntes l'orden tradicional, y amás ampla d'as siet con 110&nbsp;km².

A parroquia ye situada a o nord-este d'o Prencipau sobre o eixe d'a val d'a Valira d'Encamp, y muga con as parroquias d'Encamp a o sud, d'Ordino a l'ueste, y o departamento occitán d'Arièja a o norte y a l'este.

## Vinclos externos
*  Comú de Canillo.
Los Altos

:*Iste articlo ye sobre un *'estato desapareixito en America**. Ta atros usos se veiga [[Los Altos (desambigación)]].''


**Los Altos*' (en [[Idioma aragonés|aragonés]] *As Tierras Altas'') estió un país d'America Central, que fue creyato como o seiseno Estato d'as Provincias Unitas d'o Centro d'America en os anyos 1830. A suya capital yera Quetzaltenango y ocupaba o que actualment ye l'ueste de Guatemala y partis de Chiapas (Mexico).

O país se creyó por diferencias politicas y tensions entre a Ciudat de Guatemala por una parti y Quetzaltango y atros territorios occidentals de Centroamerica por atra.

A independencia de Los Altos de Guatemala se proclamó oficialment o 2 de febrero de 1838, en l'anyo 1940 o suyo territorio pasó a fer parti de Guatemala y Chiapas respectivament.

A rechión encara tien caracter propio en l'actualidat, y "Los Altos" contina estando una denominación común ta la rechión de Quetzaltenango. A parti mexicana de Los Altos tamién se clama a vegadas "Los Altos de Chiapas".

## Vinclos externos
*O Seiseno Estato.
*Quetzaltenango en a Historia.
Cristofo Colombo

**Cristofo Colombo** (Chenova?, 1451?-Valladolit, 1506), estió un almirant a lo servicio de Castiella, virrei y gubernador d'as Indias, conoixiu internacionalment con o suyo apelliu latinizau como **Columbus**, u adaptau a cadaguna d'as diferents luengas.

Creyeba en a redondeza d'a Tierra y se creye que conoixeba esta teoría por haber leyiu o *[[Libro d'as Marabillas d'o Mundo]]*. Prebando d'arribar en as Indias viachando por l'oceano Atlantico enta l'ueste arribó en America. Exploró las tierras d'o Caribe, establindo las rotas maritimas y ubrindo lo camín a la colonización americana. Encara que insistió en que se tractaba d'as Indias, y que no estió lo primer explorador europeu d'America, sí estió quí descubrió un nuevo continent ta Europa y a historia.

## Vinclos externos
Aceite

La palabra **aceite** (de l'arabe *az-zait*, "suco d'a oliva", y iste de l'arameu *zayta*) u **olio** (d'o latín *oleum*) ye un termin chenerico ta designar cuantos liquidos d'orichens diversos y hidrofobos (que no se disolven en augua).

Por un regular as aceites tienen acidos grasos insaturaus, como ye o caso de l'aceite d'oliva u l'aceite de chirasol. Eixemplos d'aceites con acidos grasos saturaus son l'aceite de coco y l'aceite de palma.

As aceites que se pueden minchar son lipidos cheneralment d'orichen vechetal u animal, anque un calentamiento puede esnaturalizar-las, fendo-las no aptas ta o consumo humán.

L'aceite mas comuna historicament en a dieta mediterrania ye l'aceite d'oliva. En latín se deciba *oleum* y d'astí a denominación en aragonés medieval *olio* que fue substituyida por l'arabismo *az-zait*. L'aceite d'oliva virchen s'obtién dreitament molendo y exprimindo as olivas, l'aceite d'oliva refinau s'obtién calentando os repuis d'o proceso anterior y tractando-los con disolvents quimicos.

Atras aceites vechetals, usadas en alimentación son; l'aceite de chirasol, l'aceite de soya y l'aceite de palma

## Aceite en Aragón
En Aragón existen tres denominacions d'orichen d'aceite d'oliva:

* DOP Aceite d'o Baixo Aragón: incluye municipios d'as comarcas d'Andorra-Sierra d'Arcos, Baixo Aragón, Baixo Aragón-Casp, Campo de Belchit, Cuencas Meneras, Matarranya, Martín Baixo, Mayestrato y Ribera Baixa d'Ebro. 
* DOP Aceite d'o Semontano: incluye municipios d'as comarcas de Cinca Meya, Monegros, Plana de Uesca, Ribagorza, Semontano de Balbastro y Sobrarbe.
* DOP Aceite Sierra de Moncayo: incluye municipios d'as comarcas de Campo de Borcha y Tarazona y Moncayo.

## Tipos d'aceite
* Aceite vechetal.
* Aceite animal.
* Aceite mineral.

## Notas


## Referencias
Val de Buixaruelo

:*Iste articlo tracta sobre la val de Buixaruelo; ta lo despoblau d'o mesmo nombre, se veiga *'Buixaruelo**.''


A **val de Buixaruelo** (pronunciato  u ), en castellano ''Bujaruelo'') ye una val espoblata d'os [[Pireneus]] situata en a [[provincia de Uesca]] ([[Aragón]]). Muga con o [[Parque Nacional d'Ordesa y d'as Tres Serols]], chusto a o nord-ueste d'a [[val d'Ordesa]], y a on naixe o [[río Ara]].

A dentrada a la val se fa dende a localidat de [[Torla]], indo-se-ne ta a [[val d'Ordesa]], pero esviando-se en o ''Puent d'os Navarros'' a la chucha, dende a on se contina por un camín de tierra dica o [[fenero]] de **Sant Nicolau de Buixaruelo*' (1.420 m.), a on se i troban un refuchio, un restaurant y un camping, asinas como un polito puent [[romanico]]. Dende iste fenero bi ha un buen numero de rotas de meya y alta montanya por os macizos de [[Punta Tendenera|Tendenera]] (2.853 m), [[Pico Comachibosa|Comachibosa]] (3.298 m) y [[As Tres Serols]] (3.355 m).


Por o *puerto de Buixaruelo'' (2.270 m) (2'30 h. dende Sant Nicolau) se puede ir a la parti francesa a on se i troban o circo y o salto d'augua de Gavarnia (o salto d'augua mas alto d'Europa con mas de 400 m. de caíta vertical), o refuchio de Sarradets (2.587 m), a Breca de Rolando y toda a crencha d'o macizo d'As Tres Serols.

## Referencias
Buixaruelo

:*Iste articlo tracta sobre o lugar de Buixaruelo; ta la val, se veiga *'val de Buixaruelo**.''


**Buixaruelo*' (en [[idioma castellano|castellano]] *Bujaruelo*) ye un [[lugar]] [[Aragón|aragonés]], hue despoblau (dende o [[sieglo XVIII]]), que se troba en l'actual [[termin municipal]] de [[Torla-Ordesa]], en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] de l'[[Alto Galligo]] y [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[Uesca]], en la clamada [[val de Buixaruelo]].

== Historia ==
Seguntes [[Agustín Ubieto Arteta]], la primera cita documental d'o lugar ye de l'anyo [[1219]], en la obra de [[María Luisa Ledesma Rubio]] *La encomienda de Zaragoza de la Orden de San Juan de Jerusalén en los siglos XII y XIII*, en *Publicaciones de la Cátedra Zaragoza*, [[Zaragoza]], [[1967]], y documenta las variants *Buxaruelo* y *Buxerolo''.

## Molimentos
* Ilesia de Sant Nicolau de Bari de Buixaruelo, una ilesia en estilo romanico adedicada a Sant Nicolau de Bari, que hue se troba en runas, anque contina estando oficialment la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Lista de picos d'a provincia de Uesca

Ista ye una **lista de picos d'a provincia de Uesca** ordenaus en siet zonas: 
* Pireneu axial occidental, en a que s'incluyen as montanyas d'o Pireneu axial situadas en a comarca de Chacetania, excluyindo as que se troban en a muga con l'Alto Galligo.
* Pireneu axial central, en a que s'incluyen as montanyas d'o Pireneu axial situadas en as comarcas d'Alto Galligo y Sobrarbe, incluyindo as situadas sobre a muga con Chacetania y excluyindo as que se troban en a muga con Ribagorza.
* Pireneu axial oriental, en a que s'incluyen as montanyas d'o Pireneu axial situadas en a comarca de Ribagorza, incluyindo as situadas sobre a muga con Sobrarbe.
* Sierras interiors pirenencas.
* Depresión meya intrapirenenca.
* Sierras exteriors pirenencas.
* Depresión d'Ebro, incluyindo bellas montanyas mugants con a provincia de Zaragoza.

En negreta se mete o pico mas alto de cada zona.

## Se veiga tamién
* Lista de tresmils d'o Pireneu aragonés.
* Lista de picos d'a provincia de Teruel.
* Lista de picos d'a provincia de Zaragoza.

## Vinclos externos
*  Mendikat. Provincia de Uesca.
Verdura

As **verduras**, ye un termin mas popular que cientifico en a que son incluidas hortalicias en as que a parti minchable como alimento, son los organos verdes d'a planta como os tallos u as fuellas. Dentro d'as verduras tamién s'incluyen as legumbres verdas que se'n pueden minchar as simients encara no maduras, como son os guixons y as fabas. En iste tipo d'hortalicias tamién s'incluye a l'acelga y a la ensalada.

Seguntes una cultura u unatra puede variar lo suyo significau y pueden incluir-se u excluir-se belunas.

## Referencias

## Vinclos externos
Vinagre

O **vinagre** (en aragonés medieval, *[[aceto]]*) ye un liquido miscible en augua, con gusto agro por o suyo contenito d'acido acetico. Cuan procede d'a fermentación d'o vin tien una color royisca, pero tamién n'existen d'a fermentación d'atros productos con atras colors.

S'emplega chunto a l'aceite ta apanyar verduras y vechetals. Antimás d'o uso gastronomico, tamién s'emplega ta limpiar veires y esfurriar os mosquitos.

## Etimolochía
Vien d'o latín *VINUM ACRE*, que ha dato en luengas galorromanicas *vinaigre*, u en catalán *vinagre*. En aragonés orichinal se diz *aceto*, pero ya en 1160 bi ha referencias a *vin agre* en textos latinos que s'escriben en Aragón:

Seguntes Menéndez Pidal a palabra *vinagre* ye una palabra d'o latín galico u un galicismo que s'introdució antigament en Aragón y substituyó a la palabra *aceto*.

Seguntes Sesma y Líbano y Gual, o presunto catalanismo *vinagre* substituyó la palabra castiza *aceto* en la val d'Ebro, on i heba muita tradición de fer vinagre.

## Referencias
Camparol

**Camparol** puet fer referencia a:

* cuerpo fructifero de bellas especies de fongos, se veiga **[[seta]]**.
* persona que s'adedica a cautivar a tierra, se veiga **[[labrador]]**. 
* parti final d'o pene, se veiga **[[Glan (anatomía)|glan]]**.
Chicolate

O **chicolate** ye l'alimento basato en o cacau mas conoixito y espardito por o mundo debito a lo suyo particular gusto, textura y color.

O chicolate ye obtenito a partir d'a pasta de cacau y a manteca de cacau mezclatas con zucre. Tien un contenito minimo d'un 35% de materia xuta total de cacau, un 14% de cacau xuto esgraixato y un 18% de manteca de cacau.

Bi ha cuantos tipos tipos de chicolate:
* **Chicolate negro**, tamién clamato *chicolate fondant* u *chicolate amargo*, ye o chicolate con mas porcentache de cacau.
* **Chicolate con leit**, antimás de cacau y zucre tamién tien leit.
* **Chicolate blanco**, no tien pasta de cacau, nomás ye feito de manteca de cacau, leit y zucre
* **Chicolate en polvo**, se emplega ta disolver-lo en leit.
* **Chicolate a la taza**, ye chicolate en polvo a lo que s'adhibe farina ta fer-lo mas espeso.

## Bibliografía
*  
*  
*  
*  
*  
*  

## Se veiga
* Mañocao.
* Lacasa S.A..

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  Museu d'o chicolate de Barcelona.
* Enrique García Ballesteros: Foods From Spain: Chocolate. From Mesoamerica To Modern Master Chocolatiers
Zucre

O **zucre** u l**'azucre** (de l'arabe *< sukkar*) ye o nombre que lis se da a diferents monosacaridos y disacaridos, que cheneralment son solubres en augua y tienen sabor dulce y pueden cristalizar. A ormino, y en sentito amplo tamién se clama zucres a toz os hidratos de carbonio, encluindo-ie os polisacaridos.

Atros zucres son a galactosa y a lactosa. Os zucres con cinco atomos de carbonio se dicen pentosas y bi n'ha en os nucliotidos como un elemento esencial.

Calentando o zucre por dencima d'o suyo punto de fusión se puede formar o carambelo.

## Referencias

## Vinclos externos
Dólar estausunidense

O **[[dólar]] estausunidense** (**$** u **US$**) ye a moneda oficial d'Estaus Unius. Anque nomás s'emiten dolars en iste país, d'atros países, como Ecuador y El Salvador tamién han adoptau o dólar estausunidense como moneda oficial. O codigo ISO 4217 para ista moneda ye **USD**.

## Monedas y billez
Ye dividiu en 100 centaus (en anglés *cents*, o suyo simbolo ye **¢**).

As monedas fraccionarias en son:
* *Penny* u *cent*: 1¢
* *Nickel*: 5¢
* *Dime*: 10¢
* *Quarter*: 25¢

Tamién bi ha monedas de 50¢ y d'1 $, anque por un regular no son emplegaus.

Os billez son de 1 $, 5 $, 10 $, 20 $, 50 $ y 100 $. Bi habió tamién billez de 1.000 $.

### Monedas de dólar estausunidense (y fraccions)

### Billez de dólar
#### Actuals

#### Fuera de circulación
Os billez que s'amuestran en a tabla anterior son os billez de dólar emplegaus hue; sindembargo, tamién se'n emitioron d'una valura mes alta. Asinas, en 1861 s'emitioron pagarez meritorios d'intreses por valura de 500$, 1.000$ i 5.000$; en 1865 s'emitioron certificaus d'oro por valura de 10.000 dólars.

En 1929 y 1934, con os billez de valuras normals dende 1 dica 100 dólars, tamién s'emitioron valuras altas, con a mesma mida y caracteristicas d'as emisions normals. Asinas, bi habió os siguients billez:
* 500 $: William McKinley, seguntes o estandard de 1929, equivalent a 6.375,24 dólars actuals.
* 1.000 $: Grover Cleveland, seguntes o estandard de 1929, equivalent a 12.750,49 dólars actuals.
* 5.000 $: James Madison, seguntes o estandard de 1929, equivalent a 63.752,44 dólars actuals.
* 10.000 $: Salmon P. Chase, seguntes o estandard de 1929, equivalent a 127.504,87 dólars actuals.
* 100.000 $: Woodrow Wilson, seguntes o estandard de 1929, equivalent a 1.631.172,07 dólars actuals.
* 100.000.000 $: Ulysses S. Grant, seguntes o estandard de 1929, equivalent a 1.420.111.111,10 dólars actuals.


Imachen:US100000dollarsbillobverse.jpg| Billet de 100.000 $ de 1934. 
Imachen:US100000dollarsbillreverse.jpg| Billet de 100.000 $ de 1934.
Imachen:10000-1f.jpg| Billet de 10.000 $ de 1918.
Imachen:10000-1b.jpg| Billet de 10.000 $ de 1918.
Imachen:American 5000-dollar bill (front).jpg| Billet de 5.000 $ de 1918.
Imachen:5000b.jpg| Billet de 5.000 $ de 1918.
Imachen:1000 USD note; series of 1934; obverse.jpg| Billet de 1.000 $ de 1928.
Imachen:1000 USD note; series of 1934; reverse.jpg| Billet de 1.000 $ de 1928.
Imachen:500 USD note; series of 1934; obverse.jpg| Billet de 500 $ de 1928.
Imachen:500 USD note; series of 1934; reverse.jpg| Billet de 500 $ de 1928.


## Referencias

## Vinclos externos
*   Dólar estausunidense (billez)
Luengas balticas

As **luengas balticas** son un grupo de luengas d'a familia indoeuropea charratas actualment a lo sud-este d'o Mar Baltica, d'an prenen o nombre.

## División
O grupo de luengas balticas se trestalla en dos brancas: o **baltico occidental**, que ye formato solo por luengas hue muertas, y o **baltico oriental**, que contiene os idiomas encara vivos d'o grupo. Encara relacionatos entre ellos, os vocabularios d'o lituano, d'o letón y d'o prusiano antigo poseyen grans diferencias y **no** son intelichibles entre ellos. O huei muerto prusiano antigo yera o mas arcaico d'os tres.

### Luengas balticas occidentals

* Galindiano †
* Prusiano antigo †
* Jotbingiano (sudobiano) †

### Lenguas balticas orientals
* Cur † — *a vegatas considerato como Baltico occidental.*
* Letón (1,5 millons de fablants)
* Lituano (4 millons de fablants)
* Samochitiano — *gosa estar considerato un dialecto lituano*
* Selón †
* Zemgaliano †
*(*†*—idioma muerto)*