Bielsa

**Bielsa** ye una villa y municipio d'a provincia de Uesca con capital ena villa d'el mesmo nombre. Tamién incluye altros lugars d'as valles que la environan: Chisagüés, Espierba, Ixabierre de Bielsa, Las Corz d'Espierba, Parzán, Salinas e Zapatierno, fincatos enas diversas valles que bi son baixatas a esauguar-se enta la Cinca, amanatas d'a villa de Bielsa; valle de Bielsa, Chisagüés, Barrosa e Verde. La población suya ye de  habitants en una superficie de 202,4 km² e una densidat de  hab/km².

En Bielsa e enas suyas valles se bi parla un dialecto de l'aragonés, central de mena, dito belsetán.

## Cheografía
D'el lugar de Salinas de Bielsa, barrio mes aversato enta lo norte de l'antigo lugar de *Salinas* (hue repartiu d'entre dos municipios, Bielsa e Tella-Sin), la buegata sud-ueste d'el municipio s'enfila ta lo mes alto per la baixadera de *Gospisanna* e *l'Estibiella* enta'l puntal d'el Bachaco (2.317 m), primer contrafuert d'a sierra d'as Zucas, que dende allá e t'adebán fará de muga conducindo las buegatas municipals enta'l mallo d'as Tres Serols per alto de totas las suyas tucas. Ye per alto d'a zaguera e mes alta d'ixas (El Zucón (2.781 m)) que la cuenca de valles que forman Bielsa tiene-i un pas ta la montanya Sensa e las suyas estivas a traviés d'o circo de Pineta, que enantes en deciban la *collata d'Anyisclo* perque s'ubriba ena capezana a on naixe la garona d'ixa valle.

### La valle de Bielsa
:*L'articlo prencipal d'este alpartato ye *'valle de Bielsa**.''
Tornando ta baixo d'a sierra, a on i yera naixita ésta, se troba el [[forato d'as Devotas]], una gran caita d'el terrén que fa zarratas las parez suyas arredol d'el corso d'a [[Cinca]], per on se deciba que enantes els pobladors d'eixas valles bi heban tenito diferents puents per l'alto d'el río, de canto a canto ena [[foz]], fetos con no mes cosa que matiers e cuerdas, e per ixo cuan las mullers d'as valles d'alto el heban de trescruzar ta baixar enta'l lugar de [[Badaín]] per una [[romería]] que se feba enantes, diz que heban de fer el camín decindo [[painuestro|pai-nuestros]] per la pavor que gosaban a pasar-be. Ye a iste congosto per on la linia d'el [[termin municipal]] queda debuixata per la linia que be marca lo río.

La man oriental d'o Forato la constituye lo paco d'a ''Sierra Perezosa'', coneixita per el [[Tozal de Pegueras]] (2.045 m) que ne ye la punta prencipal. Sierra Perezosa ye un contino con la dita ''Sierra del·la Fita'' que tiene-i' lo mes alto puntal eno [[Punta Maristás|Maristás]] (2.430 m) ("''Puntas de l'Orbar''" ta'rs vecins d'a man [[val de Chistau|chistabina]]). Cal decir que es belsetans en dicen siempre ''sierras'' d'es [[garrot]]z e garras d'as rallas montanyesas; ansín se-bi troban "sierras" como la ''Sierra d'el Marqués'', la ''sierra d'a Fita'' u la ''sierra Ferriz'' que no están si que ixas baixaderas d'altros tozals mes grans ([[Tozal d'es Fubillons|punta Fubillons]] (2.437 m), [[Punta Maristás|El Maristás]] (2430m) e la [[Punta Fuesa]] (2.858 m, amanata d'[[Ordiceto]]) respectivament). Ye l'entremont d'ixas tucas el que bi forma las mugas d'entre Bielsa e lo vecín municipio de [[Chistén]], con a [[val de Chistau|valle de Chistau]] ena suya man, con lo solo pas d'a ''collata d'a Cruz de Guardia'' que tiene el [[Cubillar|cubil·lar]] d'a Bergüesera allá mesmo.

La man belsetana d'este sarrato tiene importants barrancos (''Montiello'', ''Barleto'', ''El Clau'', ''l'Arizón'') que son baixatos d'es [[ibón|ibons]] d'alto, como el [[ibón d'el Clau]], u l'entibato d'[[Ibón d'Ordiceto|Ordiceto]]. Ye per el nort-este d'ixe ibón que s'alza la [[Punta d'Ordiceto|altuera d'Ordiceto]] (2.592 m) tamién dita ''Punta d'as Tres Buegas'' per estar que ye la muga d'entre [[Chistén]], Bielsa e [[Francia]].

Disprés, per l'ueste, rematan las baixaderas d'el [[Puntal d'o Bachaco|Bachaco]] per la par d'a barranquera de ''Mosuliet'' en l'[[entibo de Pineta]]. Las riberetas antigas d**El Plan* e *Cerners*, baixo l'entibo d'es prencipios d'el [[sieglo XX]], rematan per alto d'es tellatos d'a villa dica la cual la [[Cinca]] bi arriba a traviés d'es campez de *Lo Pucet*.

La villa de Bielsa, actuando como la [[cabezana]] d'a valle, se puede-i mirar alavez ena crucera d'ixa [[Cinca]] encara chovenona con a [[río Barrosa|Barrosa]] baixadera de [[Parzán]] e la suya [[valle d'a Barrosa|valle]]. Per alto d'a villa s'alza la [[punta d'el Cuezo]] (2.045 m) enta la cual se bi puede puyar per las faixas de *Pennareto*.

=== La valle d'a Barrosa ===
:*L'articlo prencipal d'este alpartato ye **[[val d'a Barrosa]]**.*
Per alto de Bielsa se contina de tot, como se una valle natural mesma fues, la [[compleguera]] d'[[río Barrosa|a Barrosa]], d'a cual en ye lo solo nuclio el lugar de [[Parzán]]. Ansinas, la valle d'a Barrosa ye, per excelencia, la valle de Parzán.

En es primers 2Km per alto de Bielsa la valle no tiene-ie guaire desnivels, y d'ixa maniera permit que s'haigan posato de siempre [[faixa]]s amplas eno transeto. Bi tienen el puesto suyo, encaixonatas d'entre [[Punta d'el Cuezo|El Paco]] e la sierra Ferriz, e ennumeratas d'el sud enta'l norte, que bi son las fincas d'el *Forquet*, *Archilers* e *Azans*. Fan estes campez parte d'una ribereta que només ye trencata per l'arribata d'el *Barranco d'Arizón* que baixa d'a sierra de Ferriz per la man d*'Insoleta*, a l'este de tot el dito.

Enta Parzán bi ye arribato per l'ueste lo [[río Real]], garona d'a [[valle de Chisagüés]], per alto d'el cual la variancia d'alturas ena montanya se fa prou mes patent. No bi ha continación natural d'a valle d'a Barrosa si que no per on s'esaugua lo *Barranco d'Ordiceto*, e cal continar lo camín suyo enta'l norte només que per la carretera A-138 enta [[Francia]], perque la valle se fa d'astí enta debant mes sargosa e angosta. Las verdes faixas d*Estiveta* e *Sannaruelas* bi son baixatas d'el [[tozal de Miranda]] (2.226 m) e mos guardan la vista d'es *Pinars de Liena* e d*'Albarosas*, endretos naturals de firme berroys, que como es suyos nombres fan de pensar, heban estato selvas estimatas d'as chents d'estas valles, quitando-se-ne d'astí d'es pocos árbols que la partita (de) Bielsa tota heba puesto exportar en altros tiempos. Bielsa no estiore mai un municipio [[navatero]], pues que alavez las fustas propias las i emplegaban enta'l prou mes lucrativo negocio d'as [[forga]]s e [[ferrería]]s, como s'explicará adebant.

D'esta parte la uembra ye venita d'alto, d'a [[punta Mener]] (2.453 m) que finca a l'este d'a valle. La *Liena Mala* e el *cubil·lar d'Alto* forman un pacot pretato d'esta montanya, a on siempre se puede trobar nieu, dica cuan en es altros puestos d'a valle ya se'n ye desfeta. Punta Mener ye deseparata d'as puntas [[Punta Sonque|Sonque]] (2.427 m) e [[Punta Marcatiecho|Marcatiecho]] (2.627 m) per el [[barranco de Tringonier|barranque de Tringonier]] que, baixando per *Plana Fita* de primeras e *Faixas royas* disprés, naixe per dos mans diferents d'el *plan de Marcatiecho* -estiva [[ganadería|de bestiar]]- e l*'Ibonet*, como no be d'escapar-se-les a's mutos escursionistas que coneixen prou bien el puesto, encara que siya mes con o nombre castellanizato de "*Trigoniero*".

Alavez, ena uembra de [[Punta de Salcorz|Salcorz]] (2.704 m), l'[[Hespital de Parzán]] se troba bels 500 m d'antes que la carretera no arribe enta'l [[túnel de Bielsa-Aragnounet|túnel de Bielsa]], en un circo de valle fetp per los [[glaciar]]s cuaternarios, ta lo cual no bi arriba pas la [[Río Barrosa|Barrosa]] que d'ixas arresas se'n ye feta ya enta l'ueste per la compleguera de *Mallarruego* que , si mos mirarinos d'allá t'alto, ye una vallata que enfila enta la [[circo d'a Barrosa]] que en dicen, a baixo d'a [[pica d'a Barrosa]] (2.666 m) en una chicolona valle glacial cuaternaria.

=== La valle de Chisagüés ===
:*L'articlo prencipal d'este alpartato ye **[[Val de Chisagüés|valle de Chisagüés]]**.*
La valle de Chisagüés ye la mes curta d'as [[Vals de Bielsa|valles de Bielsa]], que baixa con el [[río Real]] de l'endreto dito *la Estiva*, un [[circo glaciar]] propiament posato d'entre la [[punta d'el Huerto]] (2542m) e lo doplet [[Punta d'el Chinipro|Chinipro]]-[[Punta de La Larri|La Larri]], enta la [[río Barrosa|Barrosa]] que bi ye baixata.

Ye deseparata per la par mes alta d'a suya cuenca d'a valle glacial de [[valle de la Larri|La Larri]] per las puntas de [[punta d'el Chinipro]] (2.800 m) e [[punta de La Larri]] (2.758 m), estendendo-se en paralel per tota la suya lonchitut d'a [[valle Verde]], d'a cuala en ye separata per la [[sierra d'Espierba]]. Per el norte la barranquera de *Mallarruego* conduce la [[Río Barrosa|Barrosa]] enta una altra valle paralela que ye deseparata de Chisagüés per man d'el mallo de [[Punta de Liena|Liena]] (2.607 m) e [[Punta de La Mota|La Mota]] (2.580 m).

El lugar de [[Chisagüés]], cuasi a baixo de tot d'a valle, ye lo solo nuclio con habitants eno endreto.

=== La valle Verde ===
:*L'articlo prencipal d'este apartato ye **[[valle Verde]]**.*
La valle Verde ye la valle que naixe con a [[Cinca]] per alto d'as Planetas d'o [[circo de Pineta]] e d'el [[volant de Marmorés]]. Per la capezana alta d'a valle, enta on se troban lo barranco de [[la Larri]] se bi puede mirar el [[Parador de Pineta]], con o suyo [[cámping]] a las garras. Esta ye una d'as valles mes berroyizas d'el [[Pireneu|Pireneyo]] entier, dita per altro nombre "*la valle verde*", e tiene, per la suya lonchitut, un d'es espacios rectilinios mes extensos de tota la cordel·lera, tenendo per el norte e lo sud parez montanyesas (*La Man Pacina* per el sud, e *Las Planas de Costaduet* e *Las Corz* d'a [[sierra d'Espierba]] per el norte e nort-este) que ne son fendo el treballo de separadors prou mes rectos que no en altras valles d'a redolata. Es nuclios habitatos d'a valle se troban per a baixo d'esta, no leixos d'a boca suya en [[Ixabierre de Bielsa|Ixabierre]], e son, emprencipando per alto, [[Espierba]] con [[Las Corz d'Espierba]] ena mesma man, [[Zapatierno]] bels cientos de metres mes ta baixo, e disprés, ya mes amanato de Bielsa, [[Ixabierre de Bielsa|Ixabierre]], a on bi ye tamién l'[[entibo de Pineta]].

En alto, a man d'el [[Parador de Pineta|Parador]] bi ha es limites mes orientals d'el [[Parque Nacional d'Ordesa e d'as Tres Serols]], que bi son ficatos es puestos mes altos d'a [[cabelera]] d'a valle de Pineta.

=== "Las Mugas" ===
*'Las Mugas** son, per la man de Bielsa, es puestos per on s'heba trespasato tradicionalment ''es puertos'' ta marchar ta [[Francia]]. Belaunas d'estas mugas han estato de siempre puestos de pas obligato ta pastors, comercidants, marchadors e contrabandistas, habendo-ne vías de pas per lo [[Puerto Viello de Bielsa]], que no ye si que l'alto que bi ha per alto d'el [[túnel de Bielsa]], que comunicaba enantes els lugars de [[Parzán]] e la suya compleguera con ''[[l'Aragnounet|l'Aranyunet]]'' d'a man francesa. Tamién en son eixemplos, de mugas, el ''puerto d'a Plana de Castet'' e el ''puerto d'Ordiceto''.

=== Camins ===
Camins, pistas e senders que naixcan d'el nuclio prencipal e vaigan enta altros lugars d'a comarca.



== Mugas municipals ==


== Historia ==
=== La Guerra Civil e la Bolsa de Bielsa ===
:''L'articlo prencipal d'este alpartato ye **Bolsa de Bielsa**.''

== Demografía ==
<timeline>
ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:555
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:111 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:461
  bar:2000 from:0 till:474
  bar:2002 from:0 till:466
  bar:2004 from:0 till:463
  bar:2006 from:0 till:506
  bar:2008 from:0 till:528
  bar:2010 from:0 till:511
  bar:2012 from:0 till:503
  bar:2014 from:0 till:496
  bar:2016 from:0 till:483
  bar:2018 from:0 till:476
  bar:2020 from:0 till:448
 
</timeline>


== Administración ==
=== Reparto de concellers ===
<center>

</center>

=== Alcaldes ===


== Fiestas ==
*[[17 de chinero]], romería de [[Sant Antón]].
*El cabo de semana d'antes no siya el [[miércols de cenisa]] (en [[febrero]]), el famoso **Carnaval de Bielsa**, fiesta popular e turistica.
*[[15 d'agosto]], **Fiesta Mayor** fendo as honors ta la [[Santa María de l'Asumpción|''vírgen'' de l'Asumpción]].

=== El Carnaval de Bielsa ===
:''L'articlo prencipal d'este alpartato ye **Carnaval de Bielsa*'.*
El carnaval de Bielsa ye una d'as festividaz mes coneixitas de tot el Sobrarbe e, adintro d'el sistema de valles que forma este municipio, s'ha de remarcar la confluentia de chent que se bi amana enta'l lugar ta celebrar-lo.

La caracteristica mes important d'el carnaval belsetán ye la presencia d'una colla de personaches arquetipicos, como en d'altros carnavals d'estas valles, que representan papers concretos dintro d'a borina carnavalenca d'el lugar; en el caso de Bielsa, las Trangas u *Trancas*, a feto de creyatueras metat animal metat persona, vestitas de piels de crapa e con a cara pintata de negra, representan la virilidat masculina sien de garra control, encorrendo las mullers que bi troban en el suyo pas e fendo-les *gestos* obscenos e prevocadors, son de seguras es personaches mes antigos e importants d'a fiesta, representadors de toz es pecatos que ben d'estar plucatos a'l final d'ixa fiesta.

Es altros personaches mes importants son las Madamas, mullers bien guarnecitas, politas e limpias, que con la suya galanura e con es suyos vestuaches e calcers fan representación d'el que ye mes contrario de tot enta las *trangas*; la feminidat e la orden social. Á'l final d'a borina, cuan las trancas bi son dentratas a la fin enta la plaza d'el lugar e troban allá las madamas, estas han d'estar las unas que redimirán lo pecato e lo desenfrén masculins d'as semi-bestias, aportando asinas la valor moralizadora d'en rematar el carnaval, retornar totas las cosas enta la suya orden establita.

Altros personaches mes secundarios son es ''Onsos'' e es cazataires, que acompanian las trancas en toz es momentos d'el carnaval. Es onsos son altros personaches ancestrals, metat animal metat ser humano, tienen las esplatas plenas de palla, indo-ne toz cubiertos de piels como las trancas e con las mans e piez encatenatos, caminan torponament per as carreras d'el lugar concarando las personas que troban mientres es cazataires els encorren e zorroneyan mantas de palos, fotendo-les trucazos con bastons e perchas (per ixo la palla d'el disfraz, pos l'hombre que i va dintro sino s'els levaría toz ena renera) en conducir-los ta'l centro de Bielsa. La valor d'estas creyatueras ye evident; magnifican lo poder d'el ser humano per alto d'as bestias e salvachinas d'estes monts.

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Uesca
**[[Valles de Bielsa]]*

## Referencias

## Vinclos externos

* Estadisticas d'el municipio de Bielsa.
* Web de l'Ayuntamiento de Bielsa.
* Bielsa e las suyas valles.
* Información sobre Bielsa e es suyos lugars.