Dialecto madeirense

O **dialecto madeirense** ye un dialecto d'o portugués europeu parlato en o archipelago de Madeira.

Iste dialecto ye por un regular clasificato como un dialecto d'o "portugués insular" tenendo rasgos comuns con os dialectos d'as Azores, d'o nord-este de Brasil y d'o sud de Portugal.

O dialecto madeirense ye parlato por os alto u baixo 250 mil habitants de Madeira y por bellas centenas de mils d'emigrants madeirenses en o mundo.

## Caracteristicas
En haber estau l'archipelago poblato dende primerías d'o sieglo XV, o dialecto madeirense tien os suyos oríchens en os dialectos d'o portugués arcaico trayitos por os primers colonizadors, provenients mas que mas d'as rechions d'o Minho y de l'Algarve, a os que posteriorment se chuntarán comerciants de cuantos oríchens y esclaus provenients d'as Canarias y Marruecos, entre atros.

Ista mezcla d'influencias, chunto a o relativo isolamiento de l'archipelago y o suyo papel en a historia como puerto de paso en o comercio y a exploración colonial, han feito d'o madeirense un dialecto de caracteristicas propias y peculiars tanto a nivel fonetico como gramatical y de vocabulario.

### Foneticas
O dialecto madeirense presenta una considerable variación fonetica, no nomás entre as islas de Madeira y Porto Santo, sino mesmo aintro d'a mesma isla de Madeira. Isto podría deber-se a la accidentata orografía d'o territorio, que chunto a la sinuosas vías de comunicación han creyato mientres sieglos o isolamento relativo entre as diferents localidaz.

Caracteristicas comuns a toz os subdialectos:
* Palatalización d'a consonant 'l' cuan leva debant a vocal 'i'. Eixemplos: «família» (se pronuncia *famílhia*), vila (se pronuncia *vilha*), aquilo (se pronuncia *aquilho*), Filipe (se pronuncia *Filhipe*).
* Diftongación d'a 'i' u 'u', como repetición d'a mesma, cuan ista se troba en a posición de silaba tonica. Eixemplos: «rua» (dito  *ru-ua*), «via» (dito *vi-ia*), «fazia» (dito *fazi-ia*),  «ilha» (dito *i-ilha*).
* A conservación d'a vocal final 'e' en os verbos, como por eixemplo «fazer» (dito *fazêre*), «comer» (dito *comêre*), «falar» (dito *falare*).

Caracteristicas no presents en toz os subdialectos:
* Diftongación d'a vocal tonica, metendo una 'u' debant d'a mesma vocal, como por eixemplo «olho» (dito *uôlhe*), «formiga» (dito *formúiga*), «livro» (dito *lúivru*),
* Substitución d'a rematanza 'o' en a final d'as parolas por 'e'. Eixemplos: «osso» (dito *osse*), «macaco» (dito *macaque*), «carro» (dito *carre*), «Ronaldo» (dito *Ronalde*).
* Substitución d'as terminacions "agem" por "age". Eixemplos: «paragem» (dito *paraje*), «viagem» (dito *viaje*).
* A tercera persona d'o plural d'o preterito perfecto d'indicativo 'am' se reduce a 'u'. Eixemplos: «ficaram» (dito *ficáru*), *foram* (dito *fôru*).
* Substitución de "os" y "as" por "ui" y "ai", respectivament.

### Gramaticals
Igual que en o sud d'o Portugal Continental, as Azores y Brasil, o dialecto madeirense presenta una preferencia en l'uso d'o cherundio y d'o pronombre *a gente* en cuentas de *nós*. O pronombre *vós* (2ª persona d'o plural), que se fa servir en a mayor parti d'o país, no ye emplegato y en cuentas s'emplega *[[vocês]]*.

En a mayoría d'os concellos de l'archipelago de Madeira se gosan meter os pronombres personals (*me, te, se, nos, vos, se*) debant d'o verbo (proceso que se conoixe como proclisi) en cualsiquier situación d'a parla. Amás tamién s'emplegan mas a sobén, por eixemplo, os modos "Eu disse a ela" y "Eu assustei ele" que "Eu disse-lhe" y "Eu assustei-o", respectivament.

## Rechistros sonoros
*  Ouvir rechistro sonoro replegato en Câmara de Lobos.
*  Ouvir rechistro sonoro replegato en Porto Santo.
*  Ouvir rechistro sonoro replegato en Porto da Cruz.
*  Ouvir rechistro sonoro replegato en Caniçal.

## Rechionalismos
Os rechionalismos madeirenses se troban presents en diferents aspectos d'a luenga como parolas, expresions, intercheccions, y atros.

### Parolas

### expresions
* *Aind'agora* - Fa poquet tiempo
* *Bicho do buraco* - Timido.
* *Fazer focinho* - Cuan s'esprisa facialment como decindo que no le fa goyo.
* *Jogar a apilhagem* - Chugar a pillar.
* *Mais velho que o norte* - Muit viello (literalment *Mas viello que o norte*).
* *Não é filha de minha mãe* - No soi yo (literalment *No ye filla de mi mai*).
* *O dinheiro é meu moço* - Con diners merco o que quiero.
* *O relógio da [[Sé de Funchal|Sé]] é que repete* - No voi a repetir (literalment *O reloch d'a Seu ye qui repite*).
* *Paciência de corno* - Tien muita paciencia.
* *Pata rapada* - Descalzo.
* *Saltar a laje* – Adulterio.
* *Se cair não passa do chão* - Si se caye no muere.
* *Ter o diabo no coiro* - Fer chandríos (literalment *Tener o diaple en o coro*).
* *Ver um mosquito nas [[Ilhas Desertas|Desertas]]* - Buena visión.

### Intercheccions
* *Ah, cão!* - expresión de enoyo
* *Ah, diacho!* - significa *Oh, Dios mio!*
* *Ah, estepilha!* - significa *Holio!*
* *Que consciência!* - significa *Qué pena!*

### Chentilicios populars
* **Bragado** - habitant de Santana
* **Broquilha** - habitant de Porto da Cruz
* **Burreiro** - habitant de Caniçal
* **Cabreiro / Curaleiro** - habitant d'a freguesía de Curral das Freiras
* **Charnota** - habitant de Machico
* **Chavelha** - habitant de Câmara de Lobos
* **Cubano** - habitant de Portugal Continental
* **Faquista** - habitant d'a freguesía d'o Estreito de Câmara de Lobos
* **Lancha** - habitant de Funchal
* **Pesquito** - habitant d'a freguesía de Câmara de Lobos
* **Profeta** - habitant de Porto Santo
* **Vilão / viloa** – habitant de l'aria rural d'a isla de Madeira

## Referencias

## Vinclos externos
*  Chicota lista de rechionalismos de Madeira
*  Diccionario de rechionalismos madeirenses
*  Colóquios da lusofonia
*  Variants dialectals en territorio portugués