open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cultura maya

:***Maya''' rendreza enta ista pachina; ta atros usos, se veiga '''[[Maya (desambigación)]]***.

Os **mayas** yeran un pueblo ubicato cheograficament en o sud de Mexico y o norte d'America Central, establindo una d'as culturas *mesoamericanas* mas importants antis d'a plegada d'os espanyols. Hue lo día, encara bi ha millons de descendients d'os mayas que viven en ista comarca y charran diferents dialectos d'a luenga maya.

## Musica maya
A musica maya se basa en dos tipos de instrumentos: d'aire (chufletz, chuflainas y caragols) y de percusión (xilofono, coscaranas de tortugas y tochos de fusta). Os tochos de fusta son vueitos, rectos y en tienen estreitos pasaches interiors que fan sonar as simients en o suyo interior. No se conoixió musica feita con instruments de cuerda. No conoixemos hue muitos d'os instruments feitos en fusta ya que desapareixioron a o paso d'o tiempo y a humidat.

## Pintura
Practicoron a tecnica a lo fresco y a vegatas plasmaron a perspectiva, pues a mayor parte d'as vegatas pintaron personaches de canto. Os personaches chicoz son representacions de personas aleixadas, de menor rango social o esclavos. Bi heba cuantas capas de estuco con murals que no necesariament repiten a decoración. Tamién apareixen mans en positivo u negativo sobre os edificios de significato desconoixito. Os tonos preferitos son o royo y l'azul.

## Matematicas
Igual que atras civilizacions mesoamericanas, os mayas emplegaban un sistema de numeración de base 20 y de base 5. Tamién os mayas pre-clasicos (u os suyos predecesors, os olmecas), desarrolloron independientement o concepto de zero arredol de l'anyo 36 aC (iste ye o primer uso documentato de un zero como lo conoixemos huei lo día, ya que os babilonians muito antis heban desarrollato una substitución a o mesmo).

## Referencias

## Vinclos externos
Idioma ladino

:*Iste articlo tracta sobre l**idioma ladino*'. Se veiga chudeocastellano ta l'articlo sobre o ladino sefardita.*


O *'ladino*' (en ladino *ladin*, en [[Idioma italiano|italiano]] *ladino*, en [[Idioma alemán|alemán]] *ladinisch'') ye una luenga romanica charrata en as montanyas d'as Dolomitas en Italia, entre as rechions Trentino-Alto Adigio y o Veneto. Ye relacionato con o rumanche y o friulán.

Ye reconoixito oficialment en a rechión Trentino-Alto Adigio, pero no tien garra status oficial en a provincia de Belluno (Veneto).

## Referencias
Olbena

**Olbena** (*Olvena* en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situato en a comarca d'o Semontano de Balbastro y partiu chudicial de Balbastro.

A suya población ye de  habitants en una superficie de 15,83 km², con una densidat de población de  hab/km².

## Cheografía
A localidat d'Olbena se troba situata a 522 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 66 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:83
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:17 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:55
  bar:2000 from:0 till:56
  bar:2002 from:0 till:48
  bar:2004 from:0 till:79
  bar:2006 from:0 till:65
  bar:2008 from:0 till:70
  bar:2010 from:0 till:58
  bar:2012 from:0 till:53
  bar:2014 from:0 till:57
  bar:2016 from:0 till:45
  bar:2018 from:0 till:50
  bar:2020 from:0 till:56
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Fiestas
*11 de mayo.
*14 de setiembre.

## Referencias

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Uesca.
Nabal

**Nabal** (en castellano *Naval*) ye una villa y municipio aragonés de la provincia de Uesca, situau en la comarca de lo Semontano de Balbastro y partiu chudicial de Balbastro.

La suya población ye de  habitants en una superficie de 47,30 km², con una densidat de población de  hab/km².

## Toponimia
Lo toponimo ha d'interpretar-se a partir de NAPUS (=napo, nabo) y lo sufixo -al. En documentación medieval se troba escrito *Nabal* u *Napal*.

## Cheografía
La localidat de Nabal se troba situada a 631 metros d'altaria dencima de lo ran de la mar, a una distancia de 79 km de la ciudat de Uesca, la capital de la suya provincia.

## Luengas y parlas

La luenga tradicional de Nabal ye l'aragonés, en grau abanzau de substitución por part de lo castellano ya en las zagueras decadas de lo sieglo XX.

La variant de l'aragonés propia de Nabal ye l'aragonés de lo Semontano de Balbastro, con la particularidat que se fa servir l'articlo determinau *lo*, *los*, *la*, *las*, a l'igual que en lugars de la redolada como Lo Grau.

La denominación de *nabalés* ye un invento erudito por part de filologos de la Universidat de Zaragoza que investigaban superficialment y dende puntos de vista muito localistas las parlas altoaragonesas sin una visión de l'aragonés en lo suyo conchunto.

## Historia
Estió reconquerida a los musulmans per as tropas d'o reino d'Aragón en 1095.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:324
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:65 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:302
  bar:2000 from:0 till:295
  bar:2002 from:0 till:308
  bar:2004 from:0 till:296
  bar:2006 from:0 till:296
  bar:2008 from:0 till:270
  bar:2010 from:0 till:265
  bar:2012 from:0 till:250
  bar:2014 from:0 till:256
  bar:2016 from:0 till:264
  bar:2018 from:0 till:269
  bar:2020 from:0 till:265
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia de Santa María la Mayor de Nabal, una ilesia de lo sieglo XVI en estilo gotico-renaixentista.

## Museus
* Museu d'alfarería de Nabal. Se troba situau en l'antigo taller d'un alfarero que en morir remató con la tradición alfarera en la localidat. Se i pueden veyer las diferents cambras de la casa a on viviba y treballaba l'artesano, con panels que mos amuestran lo suyo modo de vida.

## Personalidaz naixitas de Nabal
*Categoría principal:* :Categoría:Naixius de Nabal.

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Uesca.

## Referencias
Salas Altas

:*Este articlo tracta sobre lo municipio semontanés de *'Salas Altas**. Pa atros usos de lo toponimo **Salas** se veiga **Salas (desambigación)**.''


**Salas Altas*' ye un [[municipio]] [[Aragón|aragonés]] d'a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Uesca|Uesca]], situau en a [[Comarcas d'Aragón|comarca]] d'o [[Semontano de Balbastro]] y [[partiu chudicial]] de [[Partiu chudicial de Balbastro|Balbastro]].

A suya [[Población humana|población]] ye de  habitants  en una [[superficie]] de 20,74 [[km²]], con una [[densidat de población]] de  hab/km².

== Cheografía ==
A localidat ye baixo a [[sierra d'a Candelera]], a 513 [[metro]]s d'[[altaria]] sobre o [[livel d'a mar]], y a una [[distancia]] de 61 [[km]] de [[Uesca]], a [[Capital (politica)|capital]] d'a suya provincia.

Tien tres vicos: *Barriomato*, *Barrio d'o Entremuro'' y la zona mes plana arredol d'a ilesia.

## Luengas y parlas
A luenga tradicional de Salas Altas l'aragonés, en grau abanzau de substitución por part d'o castellano ya en as zagueras decadas d'o sieglo XX.

A parla local aragonesa de Salas Altas fa part de l'aragonés d'o Semontano de Balbastro.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:409
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:82 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:389
  bar:2000 from:0 till:380
  bar:2002 from:0 till:367
  bar:2004 from:0 till:366
  bar:2006 from:0 till:330
  bar:2008 from:0 till:320
  bar:2010 from:0 till:311
  bar:2012 from:0 till:311
  bar:2014 from:0 till:319
  bar:2016 from:0 till:310
  bar:2018 from:0 till:308
  bar:2020 from:0 till:306
 


## Administración
### Reparto de concelleros




### Alcaldes

## Molimentos
### Molimentos relichiosos
* Ermita d'a Virchen d'a Candelera.

## Personalidaz naixitas de Salas Altas
* :Categoría:Naixius de Salas Altas

## Fiestas
* 2-5 de febrero, fiestas mayors en honor a la Virchen d'a Candelera.
* 24 de chunio, antes mas s'encendeban fogueras.

## Cultura popular
Se deciba que las bruixas se reuniban de nueiz en o Penyón de Buera.

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Uesca.

## Vinclos externos
*  Campanas y campaners en Salas Altas.

## Referencias
Salas Baixas

:*Este articlo tracta sobre lo municipio semontanés de *'Salas Baixas**. Pa atros usos de lo toponimo **Salas** se veiga **Salas (desambigación)**.''


**Salas Baixas*' (*Salas Bajas'' en castellano) ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, situau en a comarca d'o Semontano de Balbastro y partiu chudicial de Balbastro.

A suya población ye de  habitants en una superficie de 12,93 km², con una densidat de población d' hab/km².

## Cheografía
A localidat de Salas Baixas se troba situada a 460 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 59 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Luengas y parlas
A luenga tradicional de Salas Baixas l'aragonés, en grau abanzau de substitución por part d'o castellano ya en as zagueras decadas d'o sieglo XX.

A parla local aragonesa de Salas Baixas fa part de l'aragonés d'o Semontano de Balbastro.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:203
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:41 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:173
  bar:2000 from:0 till:142
  bar:2002 from:0 till:146
  bar:2004 from:0 till:156
  bar:2006 from:0 till:144
  bar:2008 from:0 till:138
  bar:2010 from:0 till:149
  bar:2012 from:0 till:138
  bar:2014 from:0 till:161
  bar:2016 from:0 till:169
  bar:2018 from:0 till:167
  bar:2020 from:0 till:185
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Veyer tamién
* Lista de municipios de Uesca.

## Referencias
Seu (edificio)

Una **seu**, **sied** u **catedral** ye un templo cristiano gran on ye a cadiera d'o bispe, estando a ilesia principal d'una diocesi. 
 
## Seus en Aragón
* En Zaragoza bi n'ha dos:
**A Seu d'o Salvador, que ye seu metropolitana y li dicen actualment en o castellano local *La Seo*.
**A Basilica d'o Pilar, que antimás de basilica tamién ye seu.
**A Ilesia de Sant Pavlo tien privilechios de seu pero no i plega.
* A Chaca, construyita en o sieglo XI.
* A  Seu de Teruel (1171) d'estilo romanico, encara que a parti mas conoixita d'ista ye a suya torre mudéchar y tamién tien partis goticas.
* A seu de Tarazona (sieglo XII), en os suyos comencipios yera tota gotica, pero evolucionó dica o suyo actual estilo mudéchar.
* Colechiata d'Alquezra (1099). L'actual ye gotica, pero encara tien partis d'o romanico.
* Antiga seu de Roda d'Isabana, d'estilo romanico sieglo XI. Hue lo diya no bi ha bispato en ista seu.
* Colechiata de Calatayú construyita dencima de l'antiga mesquita de *Kalat Ayub*. L'actual ye d'o sieglo XVII.
* Seu de Uesca (sieglo XIII) construyita en o mesmo puesto an yera a mesquita que yera emplegata d'antis mas como templo cristiano.
* Seu d'Albarracín (sieglo XVI) d'estilo gotico tardán y con elementos renaixentistas.
* Seus gotica de Balbastro (sieglo XVI) y romanica de Monzón (sieglos XII y XIII). As dos fan parte actualment d'o bispato de Balbastro-Monzón

## Veyer tamién
* Ilesia.
* Bispe.
* Cristianismo.

## Vinclos externos
Somport

O **Somport** (en occitán *còth deu Sompòrt*) ye un puerto de montanya d'o Pireneu aragonés. Tien una altaria de 1.632 metros.

Ye a muga entre Aragón y o Biarn por as vals de l'Aragón y a d'Aspa.

A mas o Somport ye l'orichen d'o Camín de Sant Chaime Aragonés. En a suya tuca existe un chicot molimento a o pelegrín y se ye foratato tanto por o túnel ferroviario d'o *Canfranero*, como por o túnel carretero d'o Somport, que con mas de 8 km de largaria y una cota de cuasi 1.200 m d'altaria evita a puyada dica a collada.

Amán d'o puerto se troban as estacions d'esquí de Candanchú, Astún y Le Somport.

## Toponimia
O toponimo *Somport* proviene d'o latín *SUMMUS PORTUS*´("o puerto mas alto" en aragonés). Se puede pronunciar sin "-t" final y se fa servir con l'articlo definiu (*O Sompor*), por o menos en ansotano.

## Historia
O puerto que hue se conoix como Somport ya estió uno d'os puestos per a on se trescruzaban os Pireneus mesmo antis de que os romanos hesen reconquiesto a redolada, pero estió mientres l'Imperio Romano cuan se desembolicó una rota estable que lo trescruzaba, encara que en ixas envueltas yera una rota secundaria en contimparanza con o Puerto Palo, per a on se feba a comunicación entre as actuals ciudaz de Zaragoza en a val d'Ebro y Tolosa en a val d'a Garona.

Sindembargo, en a Edat Meya a situación estió a la inversa. Encara que en primeras estió por o Puerto Palo per a on se feba a comunicación con o reino franco (en ye una prebatina a creyación d'o monesterio de Sant Pero de Ciresa) dende que o condau d'Aragón controlaba a val de l'Aragón con a ciudat de Chaca y fació d'ista zaguera a suya capital a rota de comunicacions entre o condau y reino d'Aragón y os condaus occitans a o norte d'os Pireneus pasó a estar a rota dreita Chaca-Aulorón a traviés d'o col de Somport, per a on tamién os romanos heban feito una vía romana secundaria. Asinas, estió per o col de Somport per a on pasaba o camín de Sant Chaime aragonés, relegando a o Puerto Palo, que quedó mica en mica albandonato.

En os primers tiempos d'expansión d'a Corona d'Aragón por tierras occitanas o col de Somport estió a prencipal rota de comunicación con os condaus occitans aliaus u vasallos d'a Corona, pero a situación cambió con a redota aragonesa en a batalla de Muriel y a perdua d'a influencia aragonesa en ixos territorios, que fuoron anexionatos ta cutio por o reino de Francia. Asinas, cuan a Casa d'Habsburgo, continando con a tradicional politica aragonesa de luita contra Francia, teneba una guerra global con os franceses en toda Europa, se veyió que caleba fortificar o col, ta poder-lo cosidar adecuadament y ta evitar un posible ataque francés. Asinas, dende o sieglo XVI se i devantoron edificacions militars, mesmo que se reforzaban as esfensas d'a ciudat de Chaca, con a ciudadela de Chaca.

En 1808 estió per o col de Somport per a on dentroron as tropas de l'Exercito francés mandatas por Louis-Gabriel Suchet en o marco d'a Guerra d'o Francés. Cuan os franceses albandonaron redotatos a peninsula iberica en 1814 mrchoron tamién en parti a traviés d'o Somport.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Hespital de Santa Cristina de Somport.
Microscopico

**Microscopico** u **microscopica** ye a cualidat d'a materia o corpusclo que, por a suya chicolona dimensión, ye imposible de veyer a uello nudo.

## Se veiga tamién
*Macroscopico

## Referencias
Alcubierre

**Alcubierre** ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, en a comarca d'os Monegros.

A suya población ye de  habitants en una superficie de 115,29 km² y una densidat de población de  hab/km².

## Toponimia
Este toponimo encara que pareixca d'orichen basco puet tener común orichen con toponimos tipo *Alcover* y haber tenito una evolución anomala prenendo una -e final d'apoyo.

Ta Manuel Benito Moliner, ye l'arabización d'un antigo toponimo bascón, *etxe berri* (u *casa nueva* en aragonés).

Bi ha microtoponimos intresants con component aragonés como *La Artica* y *Puig Ladrón* ¿"Pui Ladrón"?.

## Cheografía
A localidat d'Alcubierre ye situata a 466 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 42 km d'a ciudat de Uesca, a capital d'a suya provincia.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:492
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:99 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:467
  bar:2000 from:0 till:467
  bar:2002 from:0 till:468
  bar:2004 from:0 till:439
  bar:2006 from:0 till:441
  bar:2008 from:0 till:446
  bar:2010 from:0 till:433
  bar:2012 from:0 till:424
  bar:2014 from:0 till:401
  bar:2016 from:0 till:385
  bar:2018 from:0 till:363
  bar:2020 from:0 till:362
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Molimentos
* Ilesia parroquial de Santa Ana, una ilesia en estilos mudéchar y gotico adedicata a Santa Ana.
* Ermita de Sant Crapasio.

## Personalidaz naixitas d'Alcubierre
* :Categoría:Naixius d'Alcubierre

## Fiestas
* 26 de chulio: Santa Ana.

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Uesca.

## Referencias
Mecklemburgo-Pomerania Occidental

**Mecklemburgo-Pomerania Occidental** u **Mecklemburgo-Antepomerania** (en alemán *Mecklenburg-Vorpommern* y en baixo alemán *Mekelborg-Vörpommern*) ye un d'os 16 Estaus federaus d'Alemanya, muga a o norte con a Mar Baltica, a l'ueste con Schleswig-Holstein, a o sud-ueste con Baixa Saxonia, a o sud con Brandemburgo y a l'este con Polonia. Tien una baixa densidat de población, 80 hab/km². Bellas ciudaz importants son Rostock, Stralsund y Wismar.

## Historia
L'estau estió establiu en 1945 dimpués d'a Segunda Guerra Mundial por meyo d'a fusión d'as rechions historicas de Mecklemburgo y a Pomerania Occidental por parti de l'administración militar sovietica en l'Alemanya ocupada por os Aliaus. Se convirtió en parti d'a Republica Democratica Alemana en 1949, pero se disolvió en 1952 entre as reformas administrativas y o suyo territorio se dividió en os districtos de Rostock, Schwerin y Neubrandenburg. L'estau Mecklemburgo-Pomerania Occidental se restablió en 1990 dimpués d'a reunificación alemana y se convirtió en un d'os nuevos estaus d'a Republica Federal d'Alemanya.

## Cheografía
Iste estau contiene una gran plataforma cheolochica de lacos connectaus entre él, amán d'a mar Baltica. Por ixo a Mecklemburgo-Pomerania Occidental se le conoixe como o "país d'os mil lacos", entre os cuals se destaca o laco Müritz, que ye o mayor d'Alemanya.

O centro turistico mas destacau ye a isla Rügen, que ye a mayor isla d'Alemanya.

## Clima
O clima en Mecklemburgo-Pomerania Occidental ye determinau por a transición d'a influencia maritima en a zona costera d'a Mar Baltica a un clima continental templau en l'interior. A tendencia a la precipitación disminuye tierra adintro. A rechión d'a Mar Baltica, especialment en l'aria d'as islas de Usedom, Rügen y Hiddensee, tien o mayor numero de diyas soleyaus en Alemanya.

## Organización politico-administrativa
### Divisions administrativas
Mecklemburgo-Pomerania Occidental ye dividita dende 2011 en 6 districtos rurals y 2 districtos urbans:

Districtos rurals:
# Districto de Rostock
# Districto de Ludwigslust-Parchim
# Districto de Mecklenburgische Seenplatte
# Districto de Nordwestmecklenburg
# Districto de Vorpommern-Greifswald
# Districto de Vorpommern-Rügen

Districtos urbans:
# Rostock
# Schwerin

### Ciudaz destacatas

## Lista de ministro-presidents de Mecklemburgo-Pomerania Occidental

## Cultura
### Luenga
Hue lo día, a gran mayoría d'a chent charra alemán estandar; Fa uns sieglos, a mayoría d'a chent charraba baixo alemán (en alemán: *Plattdeutsch* u *Niederdeutsch*), un idioma que encara se mantiene vivo en diversas comunidaz y eventos culturals.

### Gastronomía
Mecklemburgo-Pomerania Occidental tien as suyas propias birollas tradicionals, que a ormino incluyen pescau, vetiella y cochín. Dos birollas famosas son o Bismarckhering y o Rote Grütze.

## Referencias

## Vinclos externos
Encamp

**Encamp** ye una parroquia con 13.521 habitants situata en o centro cheografico d'Andorra, a 1.300 metres d'altaria, en a zona alta d'o país. D'os cinco lugars que d'antis mas formaban a parroquia (Encamp, el Tremat, la Mosquera, les Bons y Vila) nomás iste zaguer se diferencia actualment d'o nuclio principal.

A estrimera este d'a parroquia, o Pas de la Casa ye a unica aria d'o país de vesant atlantica (i naxe l'Arièja). 

Actualment, una gran parti d'o territorio ye ocupato por una estación d'esquí (Grand Valira), chunto a la parroquia de Canillo.

## Vinclos externos
*  Comú d'Encamp.
Rumor

Una **rumor** u **remor** (d'o latín *rūmor*) ye una especulación no confirmada que se preba de dar por cierta con un obchectivo determinau, y que condiciona o comportamiento d'os atros pa cumplir ixe obchectivo por dencima d'a información obchectiva. Por no estar una información contrastada pocas vegadas se difunde d'una traza ubierta, encara que ixo no impide que s'ixemene a escape. A forma tradicional y mes usada d'ixemenar una rumor ha estau siempre o "boca a boca", pero con l'aparición d'Internet, a sociedat ha aproveitau l'anonimato que da este medio pa ixemenar cualsiquier tipo de rumor.

As rumors se transmiten con una gran eficiencia a información social ya que tienen un gran potencial manipulador, porque as personas tendemos a achustar a nuestra propia visión d'o mundo a la percepción d'este que tienen os atros.

As rumors cheneran "falordias", que son creyencias erronias u simples historias falsas.

## Notas


## Referencias
Idioma tocario

A **luenga tocaria** apareixe en escritos budistas procedents d'a provincia china de Xinjiang, mostrando que a difusión d'as luengas indoeuropeas s'estendilló de maniera temprana dica Orient.

Ye a branca mas desconoixita d'os idiomas d'o grupo indoeuropeu. Formato por dos idiomas, **tocario A** (*turfanio*, *arsi* u *tocario oriental*) y **tocario B** (*kucheu* u *tocario occidental*). Istas luengas se charroron alto u baixo entre os sieglos VI y VIII, antis de que s'amortasen.

A plegata de refuchiatos uigurs a los oasis d'o norte d'a Cuenca de Tarim en o sieglo IX, y a formación d'o Reino de Khotcho con una clase dirichent uigura budista contribuyó a que os zaguers tocarios se turquizasen.
Sarre

**Sarre** (en alemán: *Saarland*) ye o cuatreno menor en amplaria d'os 16 estaus federaus d'Alemanya, dimpués de Bremen, Hamburgo y Berlín. O suyo nombre deriva d'o río Saar y ye situato entre a provincia francesa de Lorena y Luxemburgo.

## Clima
O clima ye oceanico templau. A precipitación meya anyal ye de 800&nbsp;mm. O Sarre ye una d'as rechions mas calidas d'Alemanya.

## Historia
O Sarre s'establió en 1920 dimpués d'a Primera Guerra Mundial como o Territorio d'a Cuenca d'o Saar, ocupau y gubernau por Francia baixo o mandato d'a Liga de Nacions. A rechión fuertement industrializada yera economicament valurosa, a causa d'a riqueza d'as suyas depositos de carbón y a suya ubicación en a buega entre Francia y Alemanya. O Sarre estió tornau a l'Alemanya nazi en o referendum sobre l'estatus d'o Sarre de 1935. Dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, l'administración militar francesa en l'Alemanya ocupada por os Aliaus organizó o territorio como o *Protectorado d'o Sarre* a partir de 1947. Dimpués d'o referendum d'o Estatuto d'o Sarre de 1955, s'unió a la Republica Federal d'Alemanya como estau l'1 de chinero de 1957. O Sarre utilizó a suya propia moneda, o franco d'o Sarre y estampetas emitidas especialment pa o territorio dica 1959.

## Demografía

## Organización politico-administrativa
### Districtos
Ye dividito en 6 districtos: Merzig-Wadern, Neunkirchen, Saarbrücken, Saarlouis, Saarpfalz y Sankt Wendel.

### Diez ciudaz mas importants
As diez ciudaz mas importants son:

## Lista de ministro-presidents de Sarre

## Referencias
País

A palabra **país** puet referir-se a una nación u a una rechión. Ye o prencipal sinonimo d**'[[estau nacional]]**: una aria cheografica y una entidat politicament independient con o suyo propio gubierno, administración, leis, a mayor parti d'as vegadas una constitución, policía, exercito, leis trebutarias y un grupo humano.

Sindembargo, a noción prencipal d'a palabra "país" en aragonés (mesmo que en francés y en atras luengas romances) fa referencia a una entidat no necesariamente nacional, sino que forma un conchunto con una cierta homocheneidat. Ye en ixe sentiu que s'emplega en aragonés ta referir-se a las redoladas historicas d'Aragón, como Chacetania, Sobrarbe u Cinco Villas. Asinas, l*'[[Himno de Sobrarbe]]*, una canción d'a *[[Ronda de Boltaña]]* dita *El País Perdido*, en fa emplego ta referir-se a ixa comarca, mesmo en castellano. En Francia tamién gosa emplegar-se en referencia a antigas provincias historicas de Francia, y mesmo a redoladas d'ixas rechions que comparten bellas caracteristicas, tradicions y historia (asinas, una d'as denominacions d'orichen ta o Calvados ye *pays d'Auge*). En catalán ixe mesmo sentiu amaneix en a expresión Países Catalans.

## Se veiga tamién
* A lista d'os estaus d'o mundo.

## Referencias
Saxonia

**Saxonia** (en alemán *Sachsen*) ye un d'os 16 Estaus federaus d'Alemanya.
Muga a lo norte con o estau de Brandemburgo, a l'este con o río Neiesse con Polonia, a o sud con a Republica Checa, a lo sud-ueste con o estau de Bavera, a l'ueste con o estau de Turinchia, y a lo nord-ueste con o estau de Saxonia-Anhalt.

## Cheografía
Saxonia se troba a o este d'Alemanya Central y muga con os estaus de Bavera (longaria d'a buega 41&nbsp;km), Turinchia (274&nbsp;km), Saxonia-Anhalt (206&nbsp;km), Brandemburgo (242&nbsp;km), Polonia (123&nbsp;km) y a Republica Checa (454&nbsp;km).
-
O solo y mas important río navegable ye l'Elba. Trascruza o estau d'o sud-este a o nord-ueste.

## Clima
Saxonia se troba en a zona climatica moderada d'Europa Central con aires predominants d'o ueste. Dau que ya existen cualques cadenas montanyosas baixas protectoras entre as mars occidentals y l'estau, o clima ye mas continental que en o ueste y o norte d'Alemanya. Isto ye particularment evident en hibiernos mas fredos y veranos mas ixutos que en atras partes d'Alemanya.

I hai grans diferencias climaticas dentro de Saxonia. A temperatura meya anyal en os países d'o norte plano y montanyoso central ye entre 8,5 y 10&nbsp;°C (periodo 1991-2005) estando o centro d'a ciudat de Dresde a rechión mas calida de Saxonia con una meya anyal de 10,4&nbsp;°C. En a cordelera baixa a temperatura promeyo ye d'arredol de 6 a 7,5&nbsp;°C, en Fichtelberg, a rechión mas freda, arredol de 4&nbsp;°C. O mesmo s'aplica a la precipitación meya anyal, de 500 a 800&nbsp;mm en as tierras baixas (periodo 1991-2005) y arredol de 900 a 1200&nbsp;mm en a cordelera baixa (arredol de 1250&nbsp;mm en o Fichtelberg).

## Demografía

## Organización politico-administrativa
Saxonia ye dividita 10 districtos rurals y 3 districtos urbans:

Districtos rurals:
# Bautzen *(Budyšin)*
# Districto d'Erzgebirgs
# Görlitz *(Zhorjelc)*
# Leipzig
# Meißen
# Saxonia Central
# Saxonia Septentrional
# Sächsische Schweiz-Osterzgebirge
# Vogtland
# Zwickau

Districtos urbans:
# Chemnitz
# Dresde
# Leipzig

### Ciudaz destacatas

## Lista de ministro-presidents de Saxonia

## Gastronomía
En cheneral, la cocina ye muit abundant y presenta muitas peculiaridaz de l'Alemanya Central, como que una gran variedat de salsas que acompanyan a o plato prencipal y a moda de servir *Klöße* u *[[Knödel]]* como guarnimiento en cuenta de trunfas, pasta u roz. Tamién s'utiliza muito pescau d'augua dolza en a cocina saxona, en particular truitas, como que ye o caso en toda Europa de l'Este.

Birollas tipicas son:
* Plinsen
* Quarkkeulchen
* Glitscher
* Kalter Hund
* Saure Flecke
* Sächsische Wickelklöße
* Eierschecke

## Referencias
Saxonia-Anhalt

**Saxonia-Anhalt** (en alemán *Sachsen-Anhalt*) ye un d'os 16 estaus federaus d'Alemanya, con capital en a ciudat de Magdeburgo. Ye un *land* establito en 1990, cuan se fació a reunificación d'Alemanya.

A suya población ye de 2.135.597 habitants (2024) en una superficie de 20.451,58 km², con una densidat de población de 104 hab/km².

L'actual president (*Ministro-president*) rechional ye Sven Schulze, d'a *[[CDU|Christlich Demokratische Union Deutschlands]]*, encara que en un Gubierno de coalición con o *[[SPD|Sozialdemokratische Partei Deutschlands]] en [[FDP|Freie Demokratische Partei]]*.

## Cheografía

O estau de Saxonia-Anhalt ye formato arredol d'una plana d'uso intensivo ta l'agricultura, encara que en a suya parte sudoccidental ya se troban as primeras estribacions d'as montanyas de Harz.

A cadena montanyosa mas altera de Saxonia-Anhalt ye lo Harz, en a cual se troba a elevación mas alta de Saxonia-Anhalt y de tot o norte d'Alemanya. Iste ye lo Brocken con 1141,1 m sobre o livel d'a mar.

A suya hidrolochía s'estructura sobre o río Elba, que ye o prencipal río d'a rechión, y d'o suyo afluent, o río Saale.

## Demografía

## Organización politico-administrativa
Dende a reforma administrativa de 2007, d'o estau de Saxonia-Anhalt en fan parte 11 *Landkreise* u districtos rurals y tres districtos urbanos u ciudaz independients (*kreisfreie Stadt*).

### Districtos rurals

* Districto d'Altmark Salzwedel.
* Districto d'Anhalt-Bitterfeld.
* Districto de Börde.
* Districto de Burgenland.
* Districto de Harz.
* Districto de Jerichower Land.
* Districto de Mansfeld-Südharz.
* Districto de Saale.
* Districto de Salzland.
* Districto de Stendal.
* Districto de Wittenberg.

### Districtos urbans
* Dessau-Roßlau.
* Halle.
* Magdeburgo.

### Diez ciudaz mas importants

## Lista de ministro-presidents de Saxonia-Anhalt

## Cultura
### Luengas
Saxonia-Anhalt perteneixe historicament a las arias lingüisticas d'o baixo alemán. Hue lo día, manimenos, se charra alto alemán con accento especifico de iste estau, y que tien una gran cantidat d'expresions especificas. En a parti norte, en Altmark y en Börde, encara se troban charraires de d'abanzada edat nativos d'o baixo alemán.

### Gastronomía
A prencipal caracteristica d'iste estau d'Alemanya ye a calidat d'a tierra, que permite a l'agricultura incluyir en a cocina de l'estau diferents ingredients vechetals, y cal destacar o *Magdeburger Börde* (a plana de Magdeburg). I hai una gran variedat de verduras y legumbres y ye muit habitual a remolacha.

Birollas tipicas son: 
*Baumkuchen.
*Eier in Senfsauce.
*Milbenkäse.
*Harzer Käse.

## Referencias

## Vinclos externos

* Pachina web oficial de Saxonia-Anhalt.
Renania-Palatinato

**Renania-Palatinato** (en alemán *Rheinland-Pfalz*) ye un d'os 16 estaus federaus d'Alemanya. Tien una superficie de 19.846 km² y ye trescruzau por o Rin y o Mosela. A suya capital ye Maganza (*Mainz*). Atras ciudaz importants son Kaiserslautern, Treveris, Coblenza y Ludwigshafen.

## Cheografía
Con o 42% d'a suya superficie cubierta por selvas, ye l'estau mas boscoso d'Alemanya de conchunta con Hesse. Os prencipals ríos d'o estau son o Rin y o Mosela. En a rechión d'Eifel se troban cuantos lacos de crater d'orichen volcanico, o mas gran d'os cuals ye Laacher See.

A montanya mas alta d'o país ye Erbeskopf en Hunsrück con 816,32 m sobre o livel d'a mar.

## Historia
Renania-Palatinato s'establió en 1946 dimpués d'a Segunda Guerra Mundial, en partis d'os antigos estaus de Prusia (parti d'a suya provincia de Renania), Hesse y Bavera (o suyo antigo districto de Palatinato), por l'administración militar francesa en os territorios ocupaus por os Aliaus en Alemanya. Renania-Palatinato pasó a formar parti d'a Republica Federal d'Alemanya en 1949 y compartió a sola buega d'o país con o Protectorau de Sarre dica que iste zaguer tornó a o control alemán en 1957.

## Demografía

## Organización politico-administrativa
Renania-Palatinato ye dividita en 24 districtos rurals y 12 districtos urbans:

Districtos rurals:
# Ahrweiler
# Altenkirchen
# Alzey-Worms
# Bad Dürkheim
# Bad Kreuznach
# Bernkastel-Wittlich
# Birkenfeld
# Cochem-Zell
# Donnersberg
# Eifel-Bitburg-Prüm
# Germersheim
# Kaiserslautern
# Kusel
# Maganza-Bingen
# Mayen-Coblenza
# Neuwied
# Rin-Hunsrück
# Rin-Lahn
# Rin-Palatinato
# Südliche Weinstraße
# Palatinato-Sud-Ueste
# Treveris-Saarburg
# Vulkaneifel
# Westerwald

Districtos urbans:
# Frankenthal
# Kaiserslautern
# Coblenza
# Landau
# Ludwigshafen
# Maganza
# Neustadt an der Weinstraße
# Pirmasens
# Espira
# Treveris
# Worms
# Zweibrücken

### Ciudaz destacatas

## Lista de ministro-presidents de Renania-Palatinato

## Cultura
### Luengas
Astí se charra tamién Franco moselán, Franco renano y Franco palatín.

### Gastronomía
A cocina de Renania-Palatinato ye determinada por as suaus temperaturas d'o Rin y o Mosela. Un producto d'exportación important ye o vin. As birollas mas conoixidas son Pfälzer Saumagen, Weck, Worscht un Woi, Lewwerknepp, Spundekäs y Handkäs.

En Hunsrück, pero tamién mas enta allá, a la chent le fa goyo minchar bolas de masa farcidas (bolas de trunfa farcidas de carne picada, salchicha de figado, etc., seguntes a rechión).

En a buega con Francia tamién son populars platos como que Flammkuchen u Zwiebelkuchen.

En o norte de Renania-Palatinato i hai Kröbbelsche y Döppekooche.

En a rechión de Treveris i hai Terdisch.

## Referencias
Renania d'o Norte-Westfalia

**Renania d'o Norte-Westfalia** (en alemán *Nordrhein-Westfalen*) ye un d'os 16 estaus federaus d'Alemanya.

A suya población ye de 17.572.000  habitants (2013) en una superficie de 34.110,26 km², con una densidat de población de 515 hab/km² (2013).

A capital d'o estau ye a ciudat de Düsseldorf.

## Cheografía
Renania d'o Norte-Westfalia ye situada a lo ueste d'a Alemanya y buega con Baixa Saxonia, Hesse, Renania-Palatinato, Belchica y los Países Baixos. O país s'extiende de sud-ueste a nord-este per uns 260 kilometros. O norte d'o país se troba en a plana d'o norte d'Alemanya y se divide aproximadament en a Badía de Westfalia, que ye trascruzada per os ríos Lippe, Ems y Ruhr, y las tierras baixas d'o Baixo Rin a toz dos costaus d'o Rin, que ye lo río mas gran d'o país (y tamién d'Alemanya).

## Clima
As temperaturas meyas anyals oscilan entre 5&nbsp;°C y 10&nbsp;°C, dependendo de l'altitut. As precipitacions anyals oscilan entre 600&nbsp;mm en as tierras baixas y 1400&nbsp;mm en as cadenas montanyosas.

## Demografía

## Organización politico-administrativa
### Mugas
Tien mugas con os siguients países y estaus federatos:
* Belchica (99&nbsp;km).
* Países Baixos (387&nbsp;km).
* Baixa Saxonia (583&nbsp;km).
* Hesse (269&nbsp;km).
* Renania-Palatinato (307&nbsp;km).

### Divisions administrativas
L'estau consta de cinco rechions gubernamentals (*Regierungsbezirke*), divididas en 31 districtos rurals (*Kreise*) y 23 districtos urbans (*kreisfreie Städte*).

Rechions:
# Rechión de Düsseldorf
# Rechión de Colonia
# Rechión d'Arnsberg
# Rechión de Detmold
# Rechión de Münster

Districtos rurals:
# Braunschweig

Districtos urbans:
# Braunschweig

### Ciudaz mas importants
As diez ciudaz mas importants son:

## Lista de ministro-presidents de Renania d'o Norte-Westfalia

## Gastronomía
A gastronomía d'este estau se puede dividir en dos partes: la correspondient a Renania d'o Norte y la correspondient a Westfalia.

A cocina tradicional renana se caracteriza per platos sencillos y abundants. Os components importants son os productos agricolas rechionals, como diversas verduras, trunfas, leit, manteca y carne. Historicament, en a Renania catolica, o viernes yera un día sin carne, pero se podeba minchar pescau. Birollas tipicas d'a cocina renana son Halve Hahn, Himmel und Erde, Kottenbutter, Krüstchen, Potthucke y Panhas.

A cocina de Westfalia ye, en un sentiu mas amplio, parte d'a cocina d'o norte d'Alemanya. Ye decir, forma parte d'as tradicions culinarias tipicas d'Alemanya d'o norte, asinas a cocina de Westfalia tamién conoixe la combinación d'o norte d'Alemanya de platos grasos, dulces y calients, encara que no tan pronunciada como en a Baixa Saxonia u Schleswig-Holstein. Birollas tipicas d'a cocina de Westfalia son Blindhuhn, Pickert, Struwen y Pumpernickelsuppe.

## Referencias
Landas

:*Iste articlo ye sobre o *'departamento francés** d'as Landas. Ta atros usos se veiga [[Landa (desambigación)]].''


As **Landas*' (en [[idioma occitán|occitán]] *Lanas*, en [[Idioma francés|francés]] *Landes'') ye o nombre d'un departamento d'a rechión de Nueva Aquitania, en o sud-ueste de Francia (numero 40). Tien a suya prefectura en Lo Mont, y una subprefectura en Dacs. Ye banyata a l'ueste por l'Oceano Atlantico.

A suya población ye de 327.334 habitants(1999) en una superficie de 9.243 km², con una densidat de población de 35,41 hab/km².

D'iste departamento, que tien a suya capital en a ciudat de Lo Mont, en fan parte 2 districtos, 15 cantons y 327 comunas u municipios.

Prene nombre por a landa, una forma de vechetación con brueco, muit estendita en os suelos acidos d'os países d'a costa atlantica d'Europa, y que en esta zona tamién yera muit estendita dica que se fació una repoblación forestal con pin rodén que devenió a masa forestal mes gran d'Europa.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial departamental.
Alifonso II d'Aragón

**Alifonso II** d'Aragón dito *o Casto* (Uesca, 25 de marzo de 1157 - Perpinyán, 25 d'abril de 1196), estió rei d'a Corona d'Aragón entre 1164 y 1196.

Primer rei d'a Corona d'Aragón. Estió rei d'Aragón y conte de Barcelona dende 1164, marqués d'a Provenza dende 1166 y conte d'o Rosillón dende 1172. Fació en 1164 en Zaragoza as primeras Corz aragonesas documentatas en as que estión as burguesías dos lugars. Os territorios de l'atra banda d'os Pirineus li facioron malas querencias con Francia y Navarra. S'acomodó con Sancha en a Seu d'o Salvador de Zaragoza, filla de Alifonso VIII de Castiella, en l'anyada de 1174, d'ista naixioron Pero II y Gostanza que dimpués estió reina d'Hongría. Con o rei castellano sinyó o Tractau de Cazorla (Soria), an Aragón s'afirmaba o dreito a conquerir o Levant moro enta Biar, fendo reconoiximiento a Castiella d'os dreitos sobre Murcia. Aproveitando que os Almuades atacaban a o rei Lop y perdeba aliaus conquirió Teruel, Val de Robres, Gandesa, Horta de Sant Joan y Ulldecona, comarca a la que dió fuero d'Aragón y por a corrió o dinero chaqués. En 1177 aduyó a lo rei Alifonso VIII de Castiella a prener Cuenca, obtenendo-ne a renuncia d'os suyos a lo *[[Regnum Caesasaugustanum]]*. Cedió Alcanyiz a la Orden de Calatrava en 1179. Morió en Perpinyán en 1196.

## Referencias
Òlt y Garona

**Òlt y Garona** (47) (en occitán *Òlt e Garona*, en francés y oficialment *Lot-et-Garonne*) ye un departamento francés situato en a rechión de Nueva Aquitania. O suyo nombre viene d'os ríos Òlt y Garona.

A suya población ye de 305.380 habitants (1999) en una superficie de 5.361 km², con una densidat de población de 57 hab/km².

D'o departamento d'Òlt y Garona, que tien a suya capital en a ciudat d'Agen, en fan parte 4 districtos, 40 cantons y 319 comunas u municipios. L'actuala Presidenta d'o Consello Cheneral departamental ye Sophie Borderie.

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial d'o Consello Cheneral d'Òlt y Garona.
Alifonso II

O nombre d**'Alifonso II** (u **Alfonso II**) puet referir-se a los siguients monarcas:

* Alifonso II d'Asturias, *lo Casto*.
* Alifonso II d'Aragón, *lo Casto*.
* Alifonso II d'Este.
* Alifonso II de Nápols.
* Alifonso II de Portugal, *lo Gordo*.
* Alifonso II de Provenza.
Luengas iranicas

As **luengas iranicas** son una branca d'as luengas indoiranicas. Se parlan luengas iranicas Irán, Afganistán y Tachiquistán, y se charran luengas iranicas minoritarias en ixos países y países mugants como Turquía, Cheorchia, Rusia, Azerbaichán, Uzbequistán, China y Pakistán. Son luengas iranicas o persa, tachico, pashto, oseta, kurdo, tati, zazaki, talesi, baluchi y as luengas pamirianas, entre atras.
Morau

O **morau** ye una color, estando una d'as 7 colors definitas por Isaac Newton en definir os colors d'o espectro cromatico, encara que en realidat no ye una d'as colors basicas.

## Notas


## Referencias
Aureolus

**Aureolus**, **Aureolo**, **Oriolus** u **Oriol** estió o primer conte d'Aragón conoixido, gubernando dica 809, l'anyo d'a suya muerte. Yera o chefe d'os francos en Aragón, d'orichen incierto pus puet estar que fuera franco u hispano-godo, probablement controlaba un territorio en l'actual Chacetania y se creye que Penya Uruel se nombró asinas per él. 

## Referencias
Amariello

L**'amariello** u **amarello** ye una color; ye a color d'a luz en un ran entre os 565 y os 580 nanometros, encara que en realidat ye a mezcla d'as colors verde y roya, que a o uello humán s'adhiben ta formar a color amariella. A suya color complementaria ye l'azul.

Pa matices de color u tendencias de color amariello s'utilizan os adchectius: amarillenco, amarillisco, rossiau y espixorriau. Pa animals d'iste color son utilizaus bayo y cetrín.

## Etimolochía
Bi ha diferents hipotesis sobre a etimolochía d'a palabra *amariello*. A mes común la fa derivar d'o latín *AMARUS* ("triste", "amargo"), con o sufixo *-ELLU* (que en aragonés esdeviene *[[sufixo -iello|-iello]]*). D'esta traza a color amariella se relacionaría con a muerte y con as malautías luengas. L'aragonés s'alinia en este aspecto con as luengas iberorromanicas galaicoportugués (*(a)marelo*), astur-leyonés (*mariellu*) y castellano (*amarillo*), a diferencia d'as luengas galorromanicas occitán (*auriòl*, *jaune*) y francés (*jaune*), y o catalán (*groc*, d'o latín *[[Crocus|CROCUS]]*, "zafrán").

En aragonés medieval trobamos a palabra *amariello* con regularidat tanto en textos comercials como literarios, con a curiosa excepción d'o "*[[Libro d'as Marabillas d'o Mundo]]*" en o que leyemos tanto *amariello* como *jaune*. Actualment en aragonés cheneral no se pronuncia lo diftongo -ie- en o sufixo *[[sufixo -iello|-iello]]* esta palabra, ni sisquiera en parlas conservaderas d'a pronunciación d'este sufixo como o chistabín y benasqués, que por a suya situación nordoriental extrema podioron tener atras denominacions en o periodo medieval. Manimenos as normas ortograficas de l'Academia de l'Aragonés recomiendan d'escribir a forma historica d'este sufixo.

## Usos, simbolismo y expresions

L'amariello ha estau relacionau con a información y lo sensacionalismo, la prensa amariella y los directorios telefonicos de companyías son en muitos países, las pachinas amariellas.

Ye utilizau en sinyalistica per estar una color que se veye dende larga distancia y per estar la color mas visible per lo uello humano. Ye la color tradicional d'o chaleco reflectante de seguranza​ y per ixas mesmas razons tamién los taxis gosan estar d'ixa color.

En Espanya en o teatro se diz que la color amariella da mala suerte perque muitos creyen que Molière murió representando la suya obra *Le Malade imaginaire* vestiu d'ixa color, per lo que muitos actors privan utilizar-lo en escena.

## Referencias

## Vinclos externos
Aznar I Galíndez

**Aznar I Galíndez** (?-839) estió conte d'Aragón dende 809 dica 820, estando succesor d'Aureolus dimpués d'a suya muerte. Dende a perdida d'Aragón dica a suya muerte en 839, Aznar&nbsp;I estió conte de Cerdanya y d'Urchel. Bellas fuents lo mencionan como conte de Chaca.

Aznar&nbsp;I yera bisnieto de Galindo, probablement o primer cabeza de familia que se ficó con os francos en a rechión.

## Descendencia
Encara que no se sabe guaire bien si estió Enneca Garcés o nombre d'a suya muller y/u madre d'os suyos fillos, istos estioron:

* Matrona, casada con García Galíndez, que forachitó a Aznar&nbsp;I y gubernó dende 820 dica 828/833;
* Céntulo
* Galindo&nbsp;I Aznárez, conte d'Aragón entre 844 y 867 y d'Urchel y Cerdanya dica 844.
* Eilo

Aznar&nbsp;I gubernó en primeras baixo influyencia franca. Se suposa que l'alianza con os francos fue albandonada en 820 en favor d'un amanamiento a o Pamplona y a os Banu Qasi d'a val d'Ebro. Isto le fació perder o condau d'Aragón encara que fue recompensau con os d'Urchel y Cerdanya.

## Bibliografía
*  Bojtár, Endre (1999). Foreword to the Past: A Cultural History of the Baltic People. Central European University Press. ISBN 9789639116429.
*  García Moreno, Luis A. (1997). «Una hipótesis germanista en los orígenes de Aragón». Anuario de historia de derecho español (67): 633-642. ISSN 0304-4319.
*  Higounet, Charles (1948). «Les Aznar: une tentative de groupement de comtés gascons et pyrénéens au IXe siècle». Annales du Midi: revue archéologique, historique et philologique de la France méridionale. Tome 61 (1–2): 5-14. doi:10.3406/anami.1948.5636.
*  Lacarra de Miguel, José María (1980). «Acerca de las fronteras en el Valle del Ebro (Siglos VIII-XIII)». En la España Medieval (1): 181-192. ISSN 0214-3038.
*  Lacarra de Miguel, José María (1945). «Textos navarros del Códice de Roda». Estudios de Edad Media de la Corona de Aragón 1: 193-284. OCLC 694519776.
*  Sénac, Philippe (1999). «Estudio sobre los primeros condes aragoneses». Aragón en la Edad Media (Zaragoza: Universidad de Zaragoza) (14-15, fascículo 2): 1501-1506. ISSN 0213-2486
*  Settipani, Christian (2004). La noblesse du midi carolingien: études sur quelques grandes familles d’Aquitaine et du Languedoc du IXe siècle. Oxford Univ. Unit for Prosopographical Research. ISBN 9781900934046.
*  Stasser, Thierry (Noviembre – Aviento 1999). «Consanguinité et alliances dynastiques en Espagne au Haut Moyen Âge: La politique matrimoniale de la reine Tota de Navarre». Revista Hidalguía (en francés) (Madrid: Ediciones Hidalguía) (277): 811-840. ISSN 0018-1285.
*  Ubieto Arteta, Antonio (1981). Historia de Aragón. Zaragoza: Anubar. ISBN 8470131818.

## Vinclos externos
*  Aznar I Galíndez en Rodovid
Tramacastiella de Tena

:*Iste articlo ye sobre o *'lugar tensino**. Ta o municipio d'a provincia de Teruel se veiga [[Tramacastiella]].''


**Tramacastiella de Tena*' (en [[idioma castellano|castellano]] *Tramacastilla de Tena*) ye un lugar d'a [[val de Tena]] situato en o municipio de [[Sallent de Galligo]], dencima de l'[[entibo de Búbal]].

== Toponimia ==

O [[toponimia aragonesa|toponimo]] vien d'o [[latín]] *INTER AMBA CASTELLA* y significa *entre (os dos) castiellos*.

== Cheografía ==
Bi ha una [[loma]] correspondient a la [[morrena]] lateral d'un [[glaciar]] que bi heba en o [[fondón]] d'a val d'o [[río Escarra|Escarra]].

== Molimentos ==
A [[Ilesia de Sant Martín de Tours de Tramacastiella de Tena]], una [[Ilesia (edificio)|ilesia]] d'estilo [[Arte gotico|gotico]] adedicada a [[Sant Martín de Tours]], que ye la [[ilesia parroquial]] d'o lugar.

== Personalidaz naixitas de Tramacastiella de Tena ==
* *Categoría principal:'' Naixitos de Tramacastiella de Tena.

## Referencias

## Vinclos externos

* Tramacastiella de Tena