open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Casa d'os Deputaus d'o Reino

A **casa d'os Deputaus d'o Reino** (u tamién conoixida recientment como "Duana viella", en castellano "aduana vieja") yera un edificio an s'auespeban os Deputaus d'a Deputación Cheneral d'Aragón qui no yeran residents en Zaragoza.

## Historia
L'edificio estió construyiu en 1539 per Marcos de Manyaría y decorau per Rene Trayamus.
En 1590 estió mercau per a Deputación pa l'estancia temporal d'os deputaus no residents en Zaragoza.
En o sieglo XIX pasó a estar propiedat d'o Concello de Zaragoza que le donó diversos usos como deposito municipal, garchola, seu pa pompers y cuartel militar.
En 1864 estió espaldada la suya luna interior.
L'edificio estió espaldau completament en 1939 con a obridura d'a carrera Sant Vicent de Paul.

## Restas conservadas
L'escudo d'a puerta de dentrada y cuatro columnas d'a luna se conservan en o Museu de Zaragoza.

## Referencias
Consello d'a Luenga Caixuba

O **Consello d'a Luenga Caixuba** (en caixubo *Radzëzna Kaszëbsczégò Jãzëka*) ye una asociación cultural adintro de l'Asociación Caixuba-Pomerana, que s'ocupa, entre atras cosas, d'a regulación de l'idioma caixubo y d'a difusión y promoción d'o suyo conoiximiento. Naixita lo 26 d'agosto de 2006 como uno d'os elementos d'a implementación d'a Estratechia de Desarrollo d'a luenga caixuba, consta de 17 miembros. Los organos d'o Consello son la suya la Reunión Plenaria, lo Presidium d'o Consello y lo President d'o Consello (actualment esta función la fa Danuta Pioch). L'actividat real d'o Consello encomenzó lo 2 d'octubre de 2006, cuan fue esleito lo primer president: Witold Bobrowski.

## Se veiga tamién
*Caixubos.
*Idioma caixubo.
Plaza d'o Pilar

A **plaza d'o Pilar** (u tamién clamada "Plaza d'as Seus", en castellano "Plaza de las catedrales") ye un d'os centros populars mas concorrius en Zaragoza.

En ista plaza se troban a Basilica de Nuestra Sinyora d'o Pilar, a Loncha, a Casa d'a Ciudat de Zaragoza, a Seu d'o Salvador y lo Molimento a Goya.

## Historia
L'actual plaza d'o Pilar ye la suma de cuantos espacios: l'antiga plaza d'o Pilar, la plaza d'a Seu, la plaza d'a Deputación y un barrio mozarabe que s'extendeba entre ellas.

L'antiga plaza yera en o sieglo XIII l'espacio an se trobaba o fosal d'a ilesia de Santa María la Mayor. Astí se reuniba lo concello antis d'a construcción d'a suya seu en as Casas del Puent.

En 1862 estió esviellada pa incluyir arbols (prencipalment garroferas), fuents, cadieras y quioscos.

### Espaldamientos de 1939
Con o establimiento d'a Dictadura de Franco dimpués d'a Guerra Civil Espanyola s'empondera a la Virchen d'o Pilar como simbolo faixista y per ixo s'ameneste d'un gran espacio pa grans concentracions en refirme d'o rechimen.
Asinas en 1939 naixe lo Plan de Reforma Interior de Regino Borobio y José Beltran y con él se procede a lo espaldo de tot lo barrio mozarabe que se trobaba entre las plazas d'o Pilar y d'a Seu.

Se procedió a lo espaldo de 221 edificios, entre atros os siguients:
* Palacio d'o marqués d'Ayerbe
* Colechio de Sant Nicolau de Tolentino
* Palacio d'Aytona
* Mesón del Rincón
* Mesón de Medio
* Mesón de Huesca
* Mesón del Candil
* Puerta del fin
* Arco de los Cartujos
* Casa Daina
* Edificio d'a clinica d'o Doctor Palomar
* Posada d'os reis

Desapareixioron entre atras as siguients carreras y plazas:
* Plaza de Uesca
* carrera d'a Muela
* Plaza d'a Muela
* carrera Flores
* carrera Danzas
* carrera d'o Pilar
* carrera Bayeu
* carrera Latasa
* carrera Forment
* carrera del fin
* carrera Goicoechea

### Reforma de 1990
Una nueva reforma entre 1989 y 1991 per José Manuel Pérez Latorre y Ricardo Usón. S'excavan un parking subterranio. Amaneixen os fundamentos d'un enorme templo romano que estió destruyiu seguntes ye reflexau en un informe de l'arqueologo José Delgado.

## Referencias
Kyle Rideout

**Kyle Rideout**, naixito de Vancouver (Columbia Britanica) o 9 de noviembre de 1984, ye un actor canadiense.

## Vinclos externos

*  Kyle Rideout en IMDb.
Premio a o Millor Chugador Choven d'a liga ACB

O **Premio a o Millor Chugador Choven d'a liga [[Liga ACB|ACB]]**, clamato dica 2013 Chugador revelación de l'anyada en l'ACB, ye uno d'os premios atorgatos por l*'[[Asociación de Clubs de Baloncesto]]* toz os anyos. S'entrega dende l'anyada 2004-05 a o millor chugador choven (menor de 22 anyos) de basketbol d'a liga mientres una anyada. Dende alavez solenco un chugador aragonés bi ha aconseguito o premio, Carlos Alocén en as anyadas 2018-19 y 2019-20.

## Lista de ganadors

## Veyer tamién
* Liga ACB
* Premio MVP d'a liga ACB
Serra d'el Chordal

La **serra d'el Chordal** (nome local en aragonés ribagorzano; en aragonés estándard y en castellano *Sierra de Chordal*, en catalán *Serra  del Jordal*) é una serra interior d'el Prepireneu d'orientación paralela a la ralla axial, situada a la comarca de Ribagorza, a la provincia de Uesca, a'l sud d'el macizo de Turbón y a'l norte de la serra d'Esdolomada.

## Cheografía
La serra va dende la vall d'el río Esera pe'l extremo occidental enta la vall d'el río Isabana per l'oriental, y delimita a'l norte la vall de Bardaixín y el barranco d'Esplluga (versant occidental norte) y la vall de Lierp (versant oriental norte).

Se prollarga cap a'l norte enta el Turbón con un brazo que desepara a'l costau oriental l'Obago y Eixea, que son de la vall de Lierp, y a'l costau occidental Esplluga, d'aon que las aiguas van ta l'Esera. Po el sud tamén tende a zarrar-se con el sistema de la serra d'Esdolomada, deixand d'el costau oriental la vall de Merlli y de l'occidental la vall de Vacamorta.

## Cheolochía
La serra d'el Chordal é feita de materials cretacians y salagons d'el sistema d'Arén, en chunto con materials teciarios. Fa parte d'un mesmo pllegamiento que va dende Penya Montanyesa dica aquí, por lo que é una serra chermana con la serra Ferrera de la vecina comarca de Sobrarbe y el mont de Naspún, la suya contra por la part de la cllusa sobre l'Esera entre Campo y Navarri.

## Se veiga tamén
* Sierra Ferrera.
* Turbón.
* Sierra de Sant Visorio.

## Vinclos externos
Vall de la Ribera

La **vall de la Ribera** (nome local en aragonés ribagorzano y en catalán, en aragonés cheneral «**Val d'a Ribera**») é una vall d'el Prepireneu aragonés situada a la zona meya de la comarca de Ribagorza, a la provincia de Uesca, a las serras interiors.

É la vall natural d'el barranco de la Vall, que reculle l'aigua d'el barranco de la Torcida y el barranco de la Gllera y va a desaiguar-se ta'l río Isabana per Villa Carlli.

## Limites

Se troba a la versant este d'el macizo de Turbón, llimitada pe'l norte pe'l puerto de las Aras (1904 m) sobre el llomo d'ixa montanya y la suya prollargación con el tuzal de Sant Chaume (1836 m), el tuzal de Cuaderco (1839 m) y la serreta d'el Montet que la zarran mentre se'n van de camín enta Visalibons, que ya en queda fora.

Pe'l sud-ueste la desepara de la vall de Lierp una lloma suave que se diu Sarrabediallo, que va a enllazar con las garras de la serra d'el Chordal que las delimita a totas dos pe'l sud.

## Llugars

La vall de la Ribera coincide con la mayoría d'el termino municipal de Torlarribera, menos el llugar de Visalibons, que é de l'atro lau d'el pilar de Sant Ramón y las buegas de la serra d'el Montet, ho que quere dir que ya é directament a la vall de l'Isabana. Tamé son a esta vall els llugars de Reperós y, per poco, Piniello (é alto de la lloma), que fan parte d'el concello vecino de Vall de Lierp.

Aixina, d'el municipio de Torlarribera, la vall en comprende els llugars de Brallans, las Casas de Sant Aventí, el mas de Villar y el de Magarrofas, Torlarribera, las Vilas y Villa Carlli. Y de Vall de Lierp, Piniello y Reperós.

## Llengua

La vall de la Ribera ten un parla que s'ha adscrito normalment a'l catalán a la suya variedat ribagorzana, é dir ho mesmo que se charra a la vecina vall d'Isabana. Manimenos, la situación a la Ribagorza é que se forma de regular un conchunto de parlas de transición entre el catalán y l'aragonés ribagorzano que fa que sigan intelichibles entre éls y que no i haiga una ralla firme, sino que la transición se faiga de traza gradual.

## Se veiga tamé
* Aragonés meyorribagorzano.
* Parla de transición de la vall de la Ribera.
* Vall de Lierp.
Zalamea de la Serena

:*Iste articlo ye sobre un municipio extremenyo d'a provincia de Badajoz; ta atros usos, se veiga *'Zalamea**''.


**Zalamea de la Serena''' ye un municipio extremenyo situato en a provincia de Badajoz y en a comarca de La Serena.

Perteneixe a o partiu chudicial de Castuera y a suya población ye de  habitants, en una superficie de 245.8&nbsp;km².

## Lugars d'interés
* Chacimiento arqueolochico de Cancho Roano datau en os sieglos V y VI aC, d'orichen tartesico.

## Vinclos externos

*  Pachina web municipal.
Dalida

**Dalida** estió un cantaire y actriz italiana-francésa. Con a suya voz de muitos rechistros y una muit preparata scenificación, Dalida ye una d'os referents d'a *chanson française*.

## Discografía

* 1956 – *Son nom est Dalida*.
* 1957 – *Miguel*.
* 1958 – *Gondolier*.
* 1958 – *Les Gitans*.
* 1959 – *Le disque d’or de Dalida*.
* 1959 – *Love in Portofino (A San Cristina)*.
* 1960 – *Les enfants du Pirée*.
* 1961 – *Garde-moi moi la dernière danse*.
* 1961 – *Loin de moi*.
* 1961 – *Milord*.
* 1961 – *Rendez-vous mit Dalida*.
* 1962 – *Le petit Gonzalès*.
* 1963 – *Eux*.
* 1964 – *Amore scusami (Amour excuse-moi)*.
* 1965 – *[[Il Silenzio]] (Bonsoir mon amour)*.
* 1966 – *Pensiamoci ogni sera*.
* 1967 – *Olympia 67*.
* 1967 – *Piccolo ragazzo*.
* 1968 – *Un po’ d’amore*.
* 1968 – *Le temps des fleurs*.
* 1969 – *Canta in Italiano*.
* 1969 – *Ma mère me disait*.
* 1969 – *In Deutsch*.
* 1970 – *Ils ont changé ma chanson*.
* 1971 – *Une vie*.
* 1972 – *Olympia 71*.
* 1972 – *Il faut du temps*.
* 1973 – *Sings in Italian for You*.
* 1973 – *Julien*.
* 1974 – *Olympia 74*.
* 1974 – *Manuel*.
* 1975 – *Sempre piu’*.
* 1975 – *J’attendrai*.
* 1976 – *Besame Mucho*.
* 1976 – *Coup de chapeau au passé*.
* 1976 – *Die neuen Lieder der Dalida*.
* 1977 – *Femme est la nuit*.
* 1977 – *Olympia 77*.
* 1977 – *Salma ya salama*.
* 1978 – *Génération 78 / Voilà pourquoi je chante / Ça me fait rêver*.
* 1979 – *Dédié à toi (Monday Tuesday)*.
* 1980 – *Gigi in paradisco*.
* 1980 – *Le spectacle du Palais des Sports 1980*.
* 1981 – *Olympia 81*.
* 1982 – *Spécial Dalida*.
* 1982 – *Mondialement vôtre*.
* 1983 – *Les p’tits mots*.
* 1984 – *Dali*.
* 1986 – *Le visage de l’amour*.
* 1986 – *Le sixième jour – The Best of Dalida* Volumen nº1.
* 1986 – *The Best of Dalida* Volumen nº1.
* 1987 – *Am Tag, als der Regen kam*.
* 1987 – *La magie des mots (unveröffentlicht)*.
* 1987 – *Tigani bi arab*.

## Vinclos externos

* Dalida.com
Naruhito

**Naruhiti** (徳仁 en chaponés) naixiu de Tokio o 23 de febrero de 1960) ye o 126eno emperador d'o Chapón.
Punta Saliecho

A **punta Saliecho** u **Punta Saldiecho** (en francés *pic d'Arriel* u *pic Saget*) ye un pico de 2.821 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania.

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Saliecho Oriental

**Saliecho Oriental** (en francés *Arriel Oriental*) ye un pico de 2.692 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en a muga entre Aragón y Occitania. Ye una antecima d'a punta Saliecho.

## Vinclos externos
* En Mendikat
Latavious Williams

**Latavious Williams** , naixiu lo 29 de marzo de 1989 de Starkville (Mississippi, Estaus Unius) ye un chugador profesional estausunidense de basketbol. Tien una altaria de 2,04 metros y ocupa la posición d'ala-pívot. En l'actualidat chuga en l*'[[Anyang Korea Ginseng Corporation|Anyang KGC]]*, d'a liga KBL de Corea d'o Sud.

## Trachectoria esportiva

## Vinclos externos
*  Ficha d'o chugador en ACB.com.
Palacio d'o marqués d'Ayerbe de Zaragoza

:*Iste articlo ye sobre o palacio situato en Zaragoza ta o palacio situato en Ayerbe se veiga *'Palacio d'os marqueses d'Urries**''.


O **palacio d'o marqués d'Ayerbe*' (en [[idioma castellano|castellano]] *palacio del marqués de Ayerbe'') estió un palacio que yera en Zaragoza situau en a desapareixida carrera d'el Pilar, en o solar de l'actual Casa d'a Ciudat, seu d'o Concello de Zaragoza. Yera a lo costau d'a Posada d'os reis y d'a clamada Casa Daina.

## Historia
O palacio estió construyiu en o sieglo XVI per lo marqués de Lierta dica que pasó a estar propiedat d'os marqueses d'Ayerbe cuan lo marquesau de Lierta s'incorporó a lo d'Ayerbe en chinero de 1767.
O palacio estió reformau en o sieglo XVIII.
En 1835 sirvió como seu temporal d'a Reyal Maestranza de Caballería de Zaragoza.
En 1870 se construyió en o suyo chardín un cenador con as restas d'o recientment espaldau palacio de Torrellas.
En 1901 o palacio estió vendiu a lo conde de Magalhaes. Posteriorment pasó a mans d'a familia Brun. Una parti d'o palacio sirvió como viviendas de loguero, mientres que unatra como colechio de relichiosas.
En mayo de 1942 estió espaldau pa enamplar a plaza d'o Pilar.

## Descripción
O palacio teneba una superficie total de 2980 m2 repartius en 895 m2 de chardín, 380 m2 de luna y 1777 m2 en l'edificio. Teneba una bodega, 5 plantas y una falsa.

## Restas
Diversas lampas d'o palacio penchan actualment dentro d'a Basilica d'o Pilar.

## Referencias
Palacio d'os Marqueses d'Almonecir

O **palacio d'os Marqueses d'Almonecir** (en castellano *Palacio de los Marqueses de Almonacid*), u tamién conoixida como **casa Esmir** (u Ezmir), estió un palacio que yera situau en Zaragoza amán d'a Seu.

## Historia
O palacio estió construyiu en estilo gotico pa Chuan Manente en 1547.
Estió reformau per orden de Catalina Mariana d'Alagón, marquesa d'Almonecir, entre 1655 y 1670 con un gasto de cuasi 4000 libras chaquesas con os mayestros d'obras Pedro Clos y Miguel Cansado.
En o sieglo XVII pasa a estar propiedat d'a familia Esmir. Ye alavez cuan recibe lo suyo nombre de *casa Esmir* (u Ezmir).
Mientres que la ocupación napoleonica dimpués d'os Seches de Zaragoza sirvió de residencia pa lo cheneral francés Lefevre.
S'espaldó en as anyadas de 1960.

## Referencias
Palacio d'Aytona de Zaragoza

O **palacio d'Aytona** (u tamién conoixiu como **palacio de Medinaceli**) yera un palacio renaixentista situau en a plaza d'o Pilar de Zaragoza que estió espaldau con l'ampliación d'a mesma.

## Historia
Estió construyiu en o sieglo XVI per o sinyor d'Ayerbe. En o sieglo XVII pasó a mans d'os marqueses d'Aytona. En 1727 pasó a la casa de Medinaceli.
Mientres que los Seches de Zaragoza estió utilizau como hespital improvisau.
Posteriorment estió transformau en un edificio de viviendas de loguero. A primers d'o sieglo XX sirvió como seu d'a Delegación de Ficienda.
Estió espaldau en os anyos 1940 mientres que l'ampliación d'a Plaza d'o Pilar.

## Restas
Tres artesonaus d'o palacio se conservan en o Palacio de Montemuzo dimpués d'a suya restauración en 1993.

## Referencias
Puerta de Valencia (Zaragoza)

A **puerta de Valencia** yera la puerta este d'a muralla de piedra de Zaragoza y se trobaba a la fin de l'actual carrera Mayor, en l'actual plaza d'a Madalena.

## Historia
Fue construyida en o sieglo I y yera clamada *porta Romana* ya que per astí saliba lo camín enta Roma.

En tiempos d'a ocupación islamica recibió lo nombre de *bab al-Quibla* ya que yera orientada enta A Meca. En 1415 sufrió un devastador incendio.

A os suyos cantos bi heba dos torretons, estando a suya parti superior habilitada pa viviendas dende a Edat Meya. Yera unida a os porches d'a plaza d'a Madalena a on s'intalaba un mercau.

Fue espaldada en febrero de 1867.

## Restas
Se conserva bella piedra picada d'a puerta d'a suya epoca romana con inscripcions en latín en o Museu de Zaragoza.

En a plaza d'a Madalena bi ha tamién piedras perteneixients a ista puerta en o muro d'una casa, asinas como un mural que amuestra como yera a puerta.

## Vinclos externos
*  Puerta de Valencia en o Blog antiguaspuertaszaragoza.wordpress.com
Sergio Rodríguez

**Sergio Rodríguez** puet estar:

***[[Sergio Rodríguez Viera]]** (1928-1986), un futbolista y entrenador de futbol uruguayo.
***[[Sergio Rodríguez Prieto]]** (1976- ), un escritor espanyol.
***[[Sergio Rodríguez Martínez|Sergio Rodríguez Martínez ''Sergio'']]** (1978- ), un futbolista espanyol.
***[[Sergio Rodríguez Fernández|Sergio Rodríguez Fernández ''Sho Hai'']]** (1976- ), un rapero aragonés.
***[[Sergio Rodríguez García|Sergio Rodríguez García ''Rodri'']]** (1984- ), un futbolista espanyol.
***[[Sergio Rodríguez Gómez]]** (1986- ), un basketbolista espanyol.
Luka Dončić

**Luka Dončić **, naixiu lo 28 de febrero de 1999 de Ljubljana (Eslovenia) ye un chugador profesional de basketbol. Tien una altaria de 2,01 metros y ocupa las posicions de base y escolta. En l'actualidat chuga en os *[[Dallas Mavericks]]* d'a liga NBA d'Estaus Unius.

Con a selección eslovena, con a cual ye internacional dende 2017, estió campión d'Europa en l'anyo 2017.

Ye l'unico chugador d'a Liga ACB, chunto a Carlos Alocén, en conseguir o Premio a o Millor Chugador Choven d'a liga ACB en as temporadas 2016/17 y 2017/18.

## Trachectoria esportiva

## Vinclos externos

*   Sitio web oficial
*  Luka Dončić en NBA.com
*  Luka Dončić en Realmadrid.com
*  Luka Dončić en ACB.com
*  Luka Dončić en Euroleague.net
*  Luka Dončić en FIBA.com
*  Estatisticas NBA en Basketball-reference.com
James Harden

**James Edward Harden, Jr.**, naixiu lo 26 d'agosto de 1989 de Los Angeles (California, Estaus Unius) ye un chugador profesional estausunidense de basketbol. Tien una altaria d'1,96 metros y ocupa la posición d'escolta. En l'actualidat chuga en os *[[Philadelphia 76ers]]* d'a NBA d'os Estaus Unius.

## Trachectoria esportiva

## Vinclos externos
* 
*  Ficha de James Harden en NBA.com.
Refuchio de Tuca Roya

O **refuchio de Tuca Roya** (en francés *refuge de Tuquerouye* u *refuge Lourde-Rocheblave*, en castellano *refugio de Tucarroya*) ye un refuchio de montanya d'o Pireneu situau a 2.666 metros d'altaria en a muga entre Aragón y Francia, en a forqueta de Tuca Roya, mirando enta a punta de Treserols y chusto debaixo d'o pico de Tuca Roya (2.818 m). Ye o refuchio mas antigo y mas altero d'os Pireneus.

## Historia

O refuchio de Tuca Roya fue ideyau por Léonce Lourde-Rocheblave, un pireneista procedent de Bordeus. O prencipio de construcción ye o dito *ochival*, ligau a la integración en o paisache, a mayor resistencia posible en as dificils condicions de l'alta montaña y as condicions tecnicas de construcción, ta lo que se mira d'evitar en tot o posible trayer materials d'atros puestos. Ye por tanto una graniza construcción, feita con piedras d'o mesmo puesto, formando una voveda de canyón crebada. Bi ha pocas aberturas, ya que l'obchectivo prencipal yera creyar un refuchio solido y facil de fer calentar. Lourde-Rocheblave arribó a un alcuerdo con o empresario Fournou, de Gavarnia. Os materials necesarios fuoron levaus dica o piet d'a forqueta de Tuca Roya por mulas y dimpués puyaus dica o collau por guidas de Gavarnia. A devantadera de l'edificio se fació lo 5 d'agosto de 1890.

Bels días dimpués, o guida François Bernat-Salles levo en a suya esquena dende Gavarnia, a estatua de 75 kilos d'a Virchen que iba a estar situada dencima d'o refuchio.

En 1927, l'arquitecto Touzin enampló o refuchio, en construyindo simplament una estructura identica a la primera. O refuchio fue esviellau en 1999, o teito se cambio en 2005.

Une placa en a paret d'o collau remera a Louis Robach (1871-1959), qui puyó dica 43 vegadas a la punta de Treserols.

## Servicios y acceso
O refuchio no ye guardau. Ofreixe 12 plazas permanents, mantas, colchons y un estufa multicombustible. Se troba baixo l'administración d'o CAF de Lorda.

L'acceso por a versant francesa se puet fer dende Gavarnia por as *Espuguettes* y la *Hourquette d'Alan* u dende Gèdra y Héas, por l'entibo de Gloriettes y o circo d'Estaubé. Dimpués cal puyar por o corredor de Tuca Roya, trescruzar un trampo prou inclinau de bels 300 metros de nieu (u una glera en verano), lo que requiere l'uso de crampons y una buena tecnica.

Por a versant aragonesa l'acceso ye a traviés d'o circo de Pineta, dica o volant de Marmorés, rodiando l'ibón de Marmorés y trescruzando una glera s'arriba a o refuchio.

## Bibliografía
*  Gérard Raynaud, *Tuquerouye, balcon du Mont-Perdu*, éditions Monhélios, 2015

## Se veiga tamién
* Refuchios d'o Pireneu aragonés

## Referencias

## Vinclos externos

*  Descripción de l'acceso
Puerta de Sancho

A **puerta de Sancho** yera una puerta en o muralla medieval de Zaragoza situada a la fin d'a carrera Predicadores, en a entrada de l'actual carrera de Santa Lucia.

## Historia
Conoixida en epoca arabe como *baab Almusaara* por ubrir-se enta as huertas de l'Almozara. Dende la conquiesta de Zaragoza en 1118 pasó a conoixer-se como "puerta de Sancho", fendo referencia o suyo nombre a o monarca d'Aragón y de Navarra Sancho Remíriz. Apareixe nombrada por primera vegada en l'anyo 1180 en documentos que charraban de molins que i yeran amán. Sieglos dimpués se'n citará tamién por estar a puerta por a on saliban aquels que yeran condenaus a o distierro.

En 1623 se construyió a lo suyo costau lo convento d'as Fecetas u d'as Carmelitas Escalzas, dito asinas por trobar-se en una finca propiedat de Diego Fecet.

Mientres que los Seches fue esfendida por o coronel Mariano Renovales y destruyida, pa tornar a reconstruyir en 1822. En 1868 fue escatumbada pa tornar a estar construyida pocos anyos dimpués en una forma muito modesta feita de ladriellos y con un portón de fusta, pa estar a la fin espaldada en 1905.

## Vinclos externos
*  Puerta de Sancho en o Blog antiguaspuertaszaragoza.wordpress.com
Puerta de Sant Ildefonso (Zaragoza)

A **puerta de Sant Ildefonso**, tamién clamada **postigo d'o Mercau** u **puerta d'a Tripería**, yera una puerta situada en a muralla medieval de Zaragoza, chunto a o torretón d'a Zuda.

## Historia
De construcción arabe, per ella dentró en 1118 Alifonso I dimpués d'a conquiesta de Zaragoza. Como yera situada en l'extremo d'a carrera que levaba enta a Plaza d'o Mercau se conoixió dende o sieglo XV *postigo d'o Mercau*. Dimpués a o largo d'os sieglos en cambiar de nombre a carrera a on se i trobaba (l'actual avenida de César Augusto), a puerta pasó a conoixer-se como *puerta Imperial* u *postigo d'Antonio Pérez*. Vulgarment tamién yera conoixida como *puerta d'a Tripería* por vender-se en os suyos arredols espullos d'os animals provenients d'o matadero que bi heba en a carrera d'Escobar, amán d'aquí.

En o sieglo XVIII yera una puerta barroca con una imachen de Sant Ildefonso sobre un arco.

Yera trescuzada por as auguas repuyals que saliban d'o mercau, por o que en 1842 s'espaldó y se i fació una nueva de ladriello. A puerta se refació en estilo neomedieval en zaguerías d'o sieglo XIX.

Chunto a ista puerta bi heba un postigo, emplegau a sobén por os aguadors, que permitiba o paso de personas pa que baixasen a traviés d'una rampa enta l'Ebro. En iste mesmo puesto se trobaba una barca pa pasar a l'atro canto d'o río, conoixida en o sieglo XX como a barca d'o Tío Toni.

Debiu a la devantadera d'o Mercau Central, obra de Félix Navarro, en 1903 y d'o colector d'auguas repuyals, a puerta fue a la fin espaldada en 1904.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Puerta de Sant Ildefonso en o Blog antiguaspuertaszaragoza.wordpress.com
Puerta de Toledo (Zaragoza)

A **puerta de Toledo** yera la puerta ueste d'a muralla de piedra de Zaragoza. Se trobaba chunto a l'actual Mercau Central en a confluyencia entre l'avenida de César Augusto y carrera Manifestación.

## Descripción
Teneba dos torretons almenaus a cada costau suyo. Un d'ells acubillaba a *garchola Reyal* dende 1440 (antis situada en a puerta Cinecha) mientres que l'atro yera o puesto a on se trobaba a *garchola de Manifestaus*, instalada aquí por os deputaus d'o Reino en 1156. Acubilló a o Chusticia d'Aragón, Chuan V de Lanuza, qui en 1591 fue escapezau en a propia plaza.

As suyas puertas yeran de fierro en cuenta de fusta como yera habitual en atras puertas.

## Historia
Construyida mientres que a epoca romana, estió conoixida como de *Beikala*, *báb al-Qala'ath* (en arabe literalment "puerta d'o Castiello") u *báb al-Yanud* mientres a epoca islamica. Por ixas envueltas se'n iba por aquí enta l'Alchafaría. Con a conquiesta cristiana d'a ciudat en 1118 pasó a denominar-se puerta de Toledo (u en arabe *báb Tulaytulah*) ya que per allí pasaba lo camín a ixa ciudat. Por iste puesto dentraban en ista epoca as comitivas reyals dende o debantdito palacio ta Zaragoza.

Debant d'a puerta se trobaba a Plaza d'o Mercau, tresladau aquí en o sieglo XII dende a suya antiga ubicación en a puerta Cinecha. Estió asinas o puesto de reunión mas important d'a ciudat mientres os sieglos XVI y XVII, puesto a on no nomás bi heba muita actividat comercial, sino que tamién se i feban torneyos y corridas de toros. Aquí se facioron mientres muitos sieglos as execucions a muerte, decindo-se ta par d'alavez *plaza d'o Chusticia*.

Fue espaldada en 1842 debiu a que se trobaba en mal estau. Bi ha encara un mural entre as carreras Manifestación y Salduba que remera a ista puerta.

## Vinclos externos
*  Puerta de Toledo en o Blog antiguaspuertaszaragoza.wordpress.com
Castiello Scaligero

O **castiello Scaligero** ye un castiello situau en o lugar de Malcesine a canto d'o laco de Garda.

## Historia
Prebablement se construyió una primera fortaleza en o periodo longobardo.
O castiello fue destruiu por os francos en 590 y reconstruiu por éls en 806. 
Dende 1277 dica 1387, o castiello estió a residencia d'os Scaligeri. 
Goethe visitó lo castiello en setiembre de 1786. En realizar cuantos dibuixos fue esbarafundiau con un espia austriaco.

## Referencias
Refuchio de Tringonier

O **refuchio de Tringonier** u **refuchio d'a Plana** (en castellano *refugio de Trigoniero* u *refugio del Cabo*) ye un refuchio no guardau que se troba en o Pireneu aragonés, en a margin ezquierda d'o barranco de Tringonier, a 2.008 m d'altaria.

Administrativament ye situau en o termín municipal de Bielsa, en a comarca de Sobrarbe, en a provincia de Uesca, Aragón.

Se tracta d'un viello refuchio con dica 8 plazas sin comodidaz, con una chaminera y fusta. Dende aquí se pueden fer excursions a o pico de l'Ibonet, l'ibón de l'Ibonet y travesías enta Moudang, Riomajou, Chistau, Urdiceto y a tuca de les Espades.

## Se veiga tamién

* Refuchios d'o Pireneu aragonés.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Info en www.walkaholic.me
Refuchio d'el Turmo

O **refuchio d'el Turmo** ye un refuchio no guardau que se troba en a val d'Estós, a 1.755 m d'altaria.

Administrativament ye situau en o termín municipal de Benás, en a comarca de Ribagorza, en a provincia de Uesca, Aragón.

Se tracta d'un viello refuchio de pastors con dica 10 plazas sin comodidaz, con una chaminera, una mesa y cadieras. Dende aquí se pueden prencipiar excursions a o portillón d'O y a la tuca d'el Perdiguero.

## Cultura popular
O refuchio se fació famoso por estar nombrau en a popular canción "20 de abril" d'o grupo de folk rock castellano Celtas Cortos., editada en l'anyo 1991 y que remera as experiencias vividas por os suyos protagonistas mientres un cabo de semana en o refuchio.

## Se veiga tamién

* Refuchios d'o Pireneu aragonés.

## Referencias
Malcesine

**Malcesine** (*Malsésen* en idioma veneciano) ye una comuna de 3.674 habitants d'a provincia de Verona, en o Veneto, Italia, que ye situau en la marguin d'o laco de Garda.

## Cheografía
Situau a canto d'o laco de Garda a piet d'o mont Baldo (2218 metros), Malcesine ha estau aislau entre sieglos per tierra, estando per medio d'o laco lo suyo solo acceso. En o suyo territorio fluye lo considerau río mas curto d'o mundo: lo río "Aril" con una longaria de nomás 175 metros.
Dos d'as mayors islas d'o laco de Garda son situadas astí: la "isola di sogno" y la "isola dell'olivo".

## Clima
Os hibiernos son fredos con minimas de -9 y maximas de 5 graus. Os estius son calurosos que son aliviaus per los dos aires prencipals que bufan: l*Ora* (que bufa de norte a sud) y lo *Pelèr* que bufa en sentiu oposau.

## Toponimía
O nombre de Malcesine se creye que proviene d'o latín "Mala silex" con o significau de "Piedra hostíl".
A lo largo d'os sieglos atros nombres s'han documentau: Manascicines (932), Malesicine (1023), Malesisicis (1154), Malesisinum (1159), Malasilice (1225), Malsexeno (1422) y Malsesene (1611).

## Alcaldes
Lista d'alcaldes democraticos:

## Puestos d'intres
* Ilesia de Sant Estevan ("Pieve di S.Stefano"), ilesia construyida en o sieglo VIII pa substituyir a un templo pagano dedicau a "Iside".
* "Palazzo dei capitani"
* "Castiello Scaligero"

## Referencias
Refuchio de Botornás

O **refuchio de Botornás** ye un refuchio no guardau que se troba en o Pireneu aragonés, en o GR 11, chunto a l'ibón de Botornás, a 2.300 m d'altaria.

Administrativament ye situau en o termín municipal de Montanui, en a comarca de Ribagorza, en a provincia de Uesca, Aragón.

Ye un chicot refuchio con 8 plazas. Se i plega dimpués de 40 minutos a piet dende l'entibo de Llauset.

## Se veiga tamién

* Refuchios d'o Pireneu aragonés.

## Referencias
Escala

:*Ista pachina tracta sobre un *'elemento arquitectonico**. Pa atros usos se veiga [[escala (desambigación)]]''

Una **escala** u **escalera** (d'o [[latín]] ''< SCALARIA'') ye un elemento constructivo que permite salvar una [[distancia]] vertical a traviés d'un conchunto d'[[escalerón|escalerons]] u trancos.

A escala se divide en ''trampos'' u series parcials d'escalerons, deseparaus por ''escansos'' u ''replanos''. A parti superior d'a escala gosa rematar tamién en un replano. D'atra man a parti inferior, a on prencipian os escalerons, se diz ''piet'' d'a escala.

Una escala dividida en trampos que cambean de dirección, tien un espacio vueito en o centro, situau entre os diversos trampos, d'alto ta baixo, que ye o ''uello'' d'a escala. Finalment, a escala puet tener u no tener ''[[barana]]''.

Pueden estar fixas, transportables u móbils. A las escalas amplas, por un regular artisticas u molimentals, se les diz **escaleretas** (en plural) u **gradal*' (en iste caso os escalerons si son de piedra se dicen *gradons''). Bi'n ha tamién transportables u «de man», elaboradas con fusta, cuerda u os dos materials.

## Se veiga tamién
* Escala de caragol
* Barana
* Escalerón

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Palacio de Torrellas de Zaragoza

O **palacio de Torrellas** yera un palacio renaixentista situau en Zaragoza que estió espaldau con a obridura d'a carrera Alifonso I.

## Historia
O palacio estió construyiu entre 1490 y 1500. Yera d'estilo renaixentista y perteneixeba a Gabriel Sanchez, tresorero d'o rei Ferrando lo Catolico.

En a suya garchola estió zarrau lo Chusticia d'Aragón Chuan V de Lanuza en aviento de 1591 dica la suya execución per as tropas invasoras d'o rei de Castiella Felipe II.

En o sieglo XIX yera propiedat d'os Marqueses d'Ayerbe.
Estió espaldau en 1865 con a obridura d'a carrera Alifonso I.
En 1882 se devantó en o suyo puesto l'edificio d'o *Pasaje del Comercio y la Industria*, conoixiu popularment como *Pasaje El Ciclón*.

## Restas
Se conserva un teito en o palacio de Montemuzo.

## Referencias
Puerta d'el Portiello

A **puerta d'el Portiello** (en castellano *Puerta del Portillo*) yera una puerta situada en a muralla medieval de Zaragoza. Yera situada chunto a l'actual ilesia de Nuestra Sinyora d'el Portiello, estando a puerta natural de salida enta o palacio de l'Alchafaría.

## Historia
En 1119 os musulmans intentorón recuperar Zaragoza d'as mans d'Alifonso I d'Aragón y ubrioron una breca en a muralla medieval. L'ataque fue refusau con la aduya d'a Virchen d'el Portiello a qui se dedicó la puerta creyada en iste mesmo puesto.

Cuasi no se conservan representacions antigas d'ella que permitan conoixer con exactitut o suyo aspecto, pero pareixe que yera un arco de piedra con dos torres, como se i veye en una tabla de Cheronimo Cosida de 1575 u en un limosnero de bronce datau en o sieglo XVI.

Mientres que los Seches de Zaragoza fue completament espaldada per los canyonazos. Astí escaicioron os feitos famosos con Agustina d'Aragón. Entre 1814 y 1820 fue reconstruyida costando 30.522 rials de bellón. Fue espaldada en 1869.

Chunto a ista puerta yeran as eras conoixidas como *Campo del Toro*, a on se feban torneyos y corridas de toros mientres as fiestas reyals. Tamién en iste mesmo puesto se reunió l'exercito popular formau por o Chusticia Chuan de Lanuza pa luitar contra o rei Felipe I d'Aragón. Ye en istas eras a on se construyió en 1666 a Reyal Casa de Misericordia, y a plaza de toros de Zaragoza en 1764.

## Vinclos externos
*  Puerta d'el Portiello en o Blog antiguaspuertaszaragoza.wordpress.com
Palacio de Sora de Zaragoza

O **palacio de Sora** yera un palacio barroco situau en Zaragoza que estió espaldau con a obridura d'a carrera San Vicente de Paúl.

## Historia
En iste puesto se devantaba mientres que la Edat Meya la casa d'o Talmud (escuela chudía). En 1500 estió mercada per Domingo Salabert y ye alavez cuan o palacio ye construyiu.
O palacio estió reformau en o sieglo XVII.
En 1939 estió espaldau con a obridura d'a carrera San Vicente de Paúl.

## Restas
* A portalada se conserva en a dentrada d'o Convento d'as Fillas d'a Caridat de Santa Ana (en castellano *Convento de las Hijas de la Caridad de Santa Ana*).
* Un retablo se conserva en o Museu de Zaragoza.

## Referencias
Muralla romana de Zaragoza

A **muralla romana de Zaragoza** fue construyida mientres la epoca romana pa protecher la colonia romana de Caesaraugusta, en l'actualidat Zaragoza.

## Descripción
A muralla recorreba las actuals Avenida de César Augusto, El Coso y o Paseyo d'Echegaray y Caballero.
Teneba orichinalment 3000 metros de longaria, 10 metros d'altaria y 4 metros d'amplaria. I heba 120 torretons defensivos y cuatro puertas orientadas a los puntos cardinals: a puerta de Toledo (ueste), a Puerta de l'Ánchel (norte), a puerta de Valencia (este) y la puerta Cinecha (sud).
Yera feita con fornigón romano (en latín *opus caementicium*) revestiu de piedras d'alibastro y caliza.

## Historia
En a fundación d'a colonia Caesaraugusta se realizó lo rito fundacional de mugar o recinto sagrau d'a ciudat. Estió trazada sobre lo perimetro d'a ciudat que estió trazau en a ceremonia relichiosa de fundación d'a ciudat con un mosén guiando una chunta de bueis con un aladro de bronce.
As puertas d'a muralla de Zaragoza yeran orientadas de tal traza que en una lo sol se devantaba lo día d'o solsticio d'estiu mientres que en a opuesta se meteba lo mesmo día. En a puerta d'o sud se devantaba lo sol lo día d'o solsticio d'hibierno mientres que en a opuesta a ista se meteba lo sol lo mesmo día.
Posteriorment una empalizada de fusta (en latín *vallum*) estió devantada dica que en o sieglo I estió construyida la muralla de piedra.
Posteriorment estió reformada en o sieglo III. 
A muralla estió dimpués reaproveitada per Visigodos y musulmans.
En 827 parti d'a muralla estió destruyida per un creixita d'o río Ebro.
En 937, dimpués d'a capitulación de Saraqusta debant de Abd-ar-Rahman III, la muralla ye reducida en altaria como mida de castigo.
Entre 1358 y 1364 estió reparada de par d'a guerra d'os dos Peros con un desempocho de 100.000 sueldos chaqueses.
A partir d'o sieglo XV ya no yera necesaria asinas que china chana s'estió esparando y las suyas piedras usadas en palacios.
En 1900 una parti d'a muralla estió espaldada con dinamita pa construyir o Mercato Central de Zaragoza.
En 1933 estió declarada Molimento Nacional.

## Liendas
Entre las anyadas d'ocupación arabe, a muralla romana estió obchecto de diferents leyendas. Asinas, per eixemplo:
* una leyenda arabe deciba que la muralla yera feita de marbre reforzau interiorment per plumo y que refulchiba de tal traza que Saraqusta yera clamada *al-Madinat al-Bayda* (en aragonés "a ciudat blanca").
* unatra leyenda deciba que la muralla de piedra teneba propiedaz machicas y per ixo, ni sierpes ni arraclans podeban dentrar vivos en Saraqusta. Amás, as birollas alzadas dentro d'o recinto amurallau no se corrompeban nunca.

## Restas
Se conservan dos trampos d'a muralla:
* un trampo de bels 80 metros amán d'o Torretón d'a Zuda.
* un trampo integrau en o Convento d'o Santo Sepulcro.
* un trampo de 4,75 metros en o suterrano d'o Coso n°147, descubierto en 2017 per Úrsula Heredia.

## Referencias
Quinta Julieta

A **Quinta Julieta** yera una antiga torre d'entretenedera situada en Zaragoza a lo costau d'a Canal Imperial d'Aragón.

## Historia
A zaguers d'o sieglo XIX l'incheniero Enrique Sagols Ferrer construyió una torre d'entretenedera que contaba con dos lacos artificials, pagodas chinas, espelungas artificials y abundant vechetación.
Anyadas dimpués a torre estió ubierta a lo publico. Una barca (clamada "Santa Cecilia") en forma de cisne trayeba a los vesitans per a canal dende l'aturada de tramvía de Torrero.
Posteriorment pasó a perteneixer a los chesuitas. En 1958 se construyió una "Casa d'Eixercicios Espirituals" per l'arquitecto Santiago Lagunas.
En 1981 se construyió un poblau pa realoxar a los chitans que viviban en chabolas en diversas partes de Zaragoza. 140 familias (850 personas) estioron a vivir astí. Lo poblau teneba las siguients carreras: Baena, Buen Debel, Buena Madre, Pascual Portolés Dihinx, Quinta Julieta, Sol Naciente, Mohenjo D'aro y la plaza Drom Lachó.
A causa d'estar un foco de delinqüencia y reparto de drogas amás de numerosas queixas per parti d'os vecins d'o cercano barrio de Torrero-La Paz o poblau chitán estió esvoldregau a zaguers d'os 1980.
Palacio de Montemuzo

O **palacio de Montemuzo** ye un palacio renaixentista situau en Zaragoza que sirve de seu a l'archivo municipal.

## Historia
O palacio estió construyiu en estilo renaixentista en o sieglo XVI. Perteneixió a los marqueses de Montemuzo dica que en 1985 pasó a mans d'o concello de Zaragoza que lo convirtió en seu d'o suyo archivo.

## En a cultura popular
Una parti d'a trama d'o libro "*[[El Círculo Hermético]]*", de Fernando Lalana y José María Almárcegui, se desenvolica en o palacio de Montemuzo.
Puerta Cremada

A **puerta Cremada** yera una puerta situada en a muralla medieval de Zaragoza, en a intersección d'as carreras Asalto y Heroísmo.

## Historia
En tiempos d'a ocupación musulmana estió conoixida como *baab Al-Jahuud*, literalment en arabe a *puerta d'os Chudieus*, ya que por aquí s'accedeba, encara dica o sieglo XV, a la chudería. Dende ista puer­ta, dimpués de trescruzar o *wádí Baltash* u *wádí Warbäh*, saliba o camín que s'endrezaba enta Valencia.

En 1397 una creixida de La Uerva la destruyió. Posteriorment fue reconstruyida y en 1785 espaldada per lo suyo mal estau. Poco dimpués fue reconstruyida, mas alta y con dos balcons, uno que daba a l'exterior y atro que a la zona interior, pa estar arranada de tot per os combates en iste puesto mientres que los seches de Zaragoza.

Reconstruyida pobrament fue espaldada en 1868 y tornada a reconstruyir pa estar finalment espaldada en 1904.

Ista puerta comunicaba a ciudat con o barrio exterior que se conoixería dimpués como Montemolín y que s'estendillaba dende l'exterior d'a muralla dica o camín d'o Baixo Aragón. Por estar una zona situada a l'atro canto d'a Uerva, entre terrenos embadinaus y canyars, yera prou perigloso en o sieglo XVI, ya que yera fácil perder-se, bi habendo victimas a sobén. Asinas os ciudadans demandoron que se tanyese una d'as campanas d'a ilesia de Sant Miguel dende a boca de nueit dica l'amaneixer y se metese una luz dencima d'a torre pa orientar a os caminants que arribaban por aquí a la ciudat. Por ixa razón yera conoixida popularment como a *puerta d'os Perdius*.

L'orichen d'o suyo nombre viene de que chunto a ella se reuniban os carboners arredol d'as cheras que teneban enchegadas de contino. O fumo que i feban, mas que mas os días que bufaba l'aire fué dando una color negra a la puerta, pareixindo que estase cremada. Antimás tamién pareixe que por ella saliban en a Edat Meya os presos que yera condenaus por a Inquisición a morir en a foguera.

## Vinclos externos
*  Puerta Cremada en o Blog antiguaspuertaszaragoza.wordpress.com
Partido Animalista Con el Medio Ambiente

O **Partido Animalista Con el Medio Ambiente** (**PACMA**, en aragonés *Partiu Animalista Con o Medio Ambient*) ye un partiu politico animalista y ecolochista. Establiu o 24 de febrero de 2003 a partir de bels colectivos antitaurins, dica l'anyo 2022 se clamaba *Partido Animalista contra el Maltrato Animal*.

## Vinclos externos

*  Pachina web d'o PACMA.
*  Pachina de Twitter d'o PACMA Aragón.
Zarza Capilla

**Zarza Capilla** ye un municipio extremenyo situato en a provincia de Badajoz y en a comarca de La Serena.

Perteneixe a o partiu chudicial de Castuera y a suya población ye de  habitants, en una superficie de 245.8&nbsp;km².

## Personalidaz naixidas de Zarza Capilla
* Os país d'os chirmans Muñoz d'o dúo *[[Estopa]]* son naixitos d'ista localidat, a on éls pasaban os veranos.
* Manuel Estudillo Santos, director de cine y televisión.

## Vinclos externos

*  Pachina web municipal.
Gallina serrana

A **gallina serrana** ye una gallina autoctona de Teruel de tipo mediterranio adaptada a la vida rustica y d'o campo.

O suyo peso oscila dende os 3,2-3,5 kilos d'os masclos dica os 2,2-2,5 d'as fembras,. Ye utilizata ta a producción de uevos y carne que ye muito apreciata sobretot d'os masclos, os suyos uevos son de color crema con un peso aproximato de 65 gramos y una producción anyal de 150 unidaz por eixemplar.

L'arribada d'eixemplars de razas hibridas de mas producción y l'abandono rural empentaron a creación en l'anyo 2005 de l*'Asociación de Criadores de gallina serrana de Teruel* (Avigaster) ta asegurar a suya pervivencia y o suyo estudio.
 
## Referencias

## Vinclos externos
* Pachina web de Avigaster.
Gallina de Sobrarbe

A **gallina de Sobrarbe**, conoixita tamién como **gallina d'o país**, ye una raza de gallina autoctona d'Aragón descrita en l'anyo 1995 en a zona de Sobrarbe. Ye una gallina de tipo mediterranio, campera y de raza antiga adaptata a una dieta poco equilibrata y a un medio fredo y humedo.

A gallina de Sobrarbe no fue descrita dica l'anyo 1995 con a identificación de grupos d'aus en os lugars de Torrelisa y Oncins en o Pueyo d'Araguás y en a Mula. Ye una gallina de tamanyo medio y o suyo peso oscila dende os 2,5-3 kilos d'os masclos dica os 1,7-2 kilos d'as fembras. Ye utilizata ta a producción de uevos, que son de color crema y con un peso de mas de 55 gramos y una producción anyal de 170 unidats por eixemplar.

Seguntes fotografías antigas de muitos lugars se creye que antigament bi heba por tot o Pireneu de Uesca y os suyos semontanos. Dende o suyo descubrimiento dica l'actualidat ye en recuperación y bi ha lugars de cría en as comarcas oscenses d'o Pireneu, Zaragoza, Semontano, Monegros, Plana de Uesca, Castellón, Catalunya, País Basco y Navarra. En l'actualidat encara ye incluyita en o Catalogo Oficial de Razas de Ganau en o Grupo de Razas Autoctonas en Periglo d'Extinción.

## Referencias

## Vinclos externos
*  A gallina de Sobrarbe seguntes o Catalogo Oficial de Razas.
*  Dentrata en a Gran Enciclopedia Aragonesa..
*  La gallina del Sobrarbe.
Ziber - Rufierta

A **Ziber - Rufierta** (u **Ziberufierta**) estió un foro en internet muito actiu entre 1997 y 2005 en an se discutiba sobre temas relacionaus con a luenga aragonesa. Estió lo primer foro exclusivament en luenga aragonesa y fue feito per l'asociación *[[Crica de Cultura Aragonesa]]*.
Kötü Kedi Şerafettin

***Kötü Kedi Şerafettin*** (títol orichinal en turco, en aragonés ***Mixin malo Şerafettin***, mas conoixida internacionalment con o títol de ***Bad Cat*** en anglés, en aragonés ***Mixin malo***) ye una cinta turca de cine d'animación, cine de comedia y cine d'acción de l'anyo 2016, dirichida por Mehmet Kurtuluş y Ayşe Ünal. Os autors d'o suyo guión estioron Levent Kazak y Bülent Üstün, basando-se en un cómic de Bülent Üstün. A suya dirección de fotografía ye de Barış Ulus y la suya banda sonora orichinal de Oğuz Kaplangı, Sabri Tuluğ Tırpan y Serkan Çeliköz, con producción cinematografica de Mehmet Kurtuluş y Vehbi Berksoy ta la productora cinematografica *[[Anima Istanbul]]*. L'elenco d'actors principals d'a cinta lo forman Uğur Yücel, Demet Evgar y Okan Yalabık.

## Estreno
* Turquía - 5 de febrero 2016
* Alemanya - 5 de mayo 2016
* Austria - 6 de mayo 2016
* Francia - 13 de chunio 2016 (Annecy)
* Catalunya - 13 d'octubre 2016 (Sitges)
* Panamá - 2 de febrero 2017
* Francia - 6 de setiembre 2017 (DVD, Blu-ray)
* Archentina - 23 de noviembre 2017
* Emiratos Arabes Unius - 9 d'agosto 2018
* Bahrein - 9 d'agosto 2018
* Qatar - 9 d'agosto 2018
* Omán - 9 d'agosto 2018
* Portugal - 11 d'octubre 2018

## Se veiga tamién
* Cine en 2016.
* Cintas de 2016.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial de ''Kötü Kedi Şerafettin''.
*  ''Kötü Kedi Şerafettin'' en Internet Movie Database
*  ''Kötü Kedi Şerafettin'' en FilmAffinity
Kobe Bryant

**Kobe Bean Bryant**, naixiu lo 23 d'agosto de 1978 de Philadelphia (Pennsilvania, Estaus Unius) y muerto lo 26 de chinero de 2020 en Calabasas (California, Estaus Unius), a sobén conoixiu como **Kobe Bryant**, estió un chugador estausunidense profesional de basketbol. Teneba una altaria d'1,98 metros y ocupaba la posición d'escolta. Disputó vinte temporadas en a NBA, todas ellas en os *[[Los Angeles Lakers]]*.

Fillo de l'exchugador de basket Joe Bryant,​ ye considerau como uno d'os millors basketbolistas de toz os tiempos. Ganó cinco campionatos d'a NBA con os *Laker*s y dos medallas d'oro olimpicas con a selección estausunidense, estió dieciueito vegadas All-Star, quince vegadas All-NBA (once d'ellas en o primer quinteto), doce vegadas miembro d'os millors quintetos defensivos, MVP d'a Temporada en 2008,​ MVP d'as Finals en 2009 y 2010 y maximo anotador d'a liga en 2006 y 2007. En 2020 estió incluyito de traza postuma en lo Sala buena d'a Fama d'o Basket.

## Trachectoria esportiva

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial de Kobe Bryant.
*  Ficha d'o chugador en NBA.com.
*  Ficha d'o chugador en a pachina web ''basketball-reference.com''.
Dirk Nowitzki

**Dirk Werner Nowitzki**, naixiu lo 19 de chunio de 1978 de Würzburg (Bavera, Alemanya), a sobén conoixiu como **Dirk Nowitzki**, ye un chugador alemán profesional de basketbol, hue retirau. Tien una altaria de 2,13 metros y ocupaba la posición d'ala-pívot.

## Trachectoria esportiva

## Vinclos externos

*  Ficha d'o chugador en NBA.com.
*  Ficha d'o chugador en a pachina web ''basketball-reference.com''.
Rasa aragonesa

A **rasa aragonesa** ye una variedat de uella orichinaria d'Aragón, o suyo nombre viene de rasa por o suya curta lana y aragonesa por ser orichiaria d'Aragón.

Se caracteriza por a suya lana curta y a sobrebuena adaptación a lo clima y cheografía d'a Val d'Ebro dende as zonas aridas dica os puertos d'o Pireneu. En l'actualidat a suya distribución ye por toda a cuenca de l'Ebro dende Logronyo dica Tarragona y Castellón y con una estimación de  1,3 milions de capezas.

Anque ye buena productora de leit s'emplega mas actualment por a suya carne, con os suyos corderos con *[[Indicación Cheografica Protechida Ternasco d'Aragón]]*.

## Vinclos externos
*  A rasa aragonesa seguntes o Catalogo Oficial de Razas.
*  Pachina web de l'Asociación Nacional de l'''Asociación Nacional de Criadores de Ganado Ovino Selecto de Raza Rasa Aragonesa''.
Sergio Lamúa

**Sergio Lamúa Cañón** (6 de setiembre de 1976 de Zaragoza, Aragón) ye un entrenador aragonés de basketbol. Fue entrenador aduyant d'o Tecnyconta Zaragoza, en a liga ACB dende a temporada 2017/18 dica o 2021 que ficha por o Peñas Huesca como entrenador prencipal..

## Trachectoria
* 2004-05: Stadium Casablanca - 1ª Nacional
* 2005-06: EM EL Olivar (Entrenador Aduyant) - Liga EBA
* 2006-08: AB Mérida (Entrenador Aduyant) - LEB Bronce
* 2008-09: Mérida Patrimonio de la Humanidad - LEB Bronce
* 2009-10: 100x100 Basket CBZ - 1ª Nacional
* 2009-10: Monte Ducay Olivar - EBA Grupo C
* 2010-11: TSIA Calatayud - 1ª Nacional
* 2011-14: Basket Navarra Club (Entrenador Aduyant) - LEB Oro - Aduyant de Ángel González Jareño
* 2014-16: Basket Navarra Club (Entrenador Aduyant) - LEB Oro - Aduyant de Alejandro Alcoba Conde
* 2017-18: Tecnyconta Zaragoza (Entrenador Aduyant) - Liga ACB - Aduyant de Jota Cuspinera y Pep Cargol
* 2018-2021: Tecnyconta Zaragoza (Entrenador Aduyant) - Liga ACB - Aduyant de Porfirio Fisac
* 2021-l'actualidat: Peñas Huesca

## Vinclos externos
*  Ficha en a pachina web d'a Liga ACB
Árbol blanco de Bureta

L**'árbol blanco de Bureta** ye un albar (*Populus alba*) de 6 m de diametro, bels 30 metros d'altaria y d'edat desconoixida que se troba amán de la Uecha en o termin municipal de Bureta, en o Campo de Borcha.

Iste monumental árbol, que destaca en o suyo puesto, conta con garra tipo de protección legal.