Chudieus

Os **chudieus** u **chodigos** (en hebreu:יְהוּדִים, *yehudim*; en yiddisch: ייִדן, *yiden*; en ladino *djudios*) son os seguidors d'o chudaísmo u os miembros d'o pueblos chudieu (tamién conoixita como «nación chudieva» o «fillos d'Israel»), un grupo etnico-relichioso descendient d'os antigos hebreus u israelitas u de personas convertitas a o chudaísmo en diversos momentos historicos.

A visión d'os israelitas y dimpués d'os chudieus d'a suya propia cualidat de grupo humán ye una visión diferent seguntes epocas. Asinas, a Biblia ya charra d'os chudieus como d'un pueblo, o *pueblo d'Israel*, que ye unito por a suya fe relichiosa común, encara que os arqueologos u mesmo a Biblia tamién dicen que en os periodos mas antigos parte d'os chudieus teneban practicas relichiosas politeistas. Antiparte, ye controvertita a propia noción d'un *pueblo chudieu* como comunidat luego d'a diaspora chudieva dimpués d'a destrucción d'o Templo de Cherusalem.

## Etimolochía d'a denominación
A denominación en diferents luengas d'Europa Occidental provién d'o latín *iudaeus*, que significa *habitant d'a tierra de [[Chudea]]*, y que o mesmo latín ampra de l'arameu meyo *y'hūdāi*, que corresponde a lo plural hebreu *yehudim*, en o suyo orichen con o significato de "miembro d'a tribu de Chudah", con eponimo en o cuatreno fillo de Chacob.

En navarro-aragonés a evolución lochica de l'acusativo *iudaeum* sería *chudeu* con sufixo -eu, pero se troba poco, por eixemplo en bella versión d'os fueros d'Aragón u en bel texto en romanz navarro relativo a Tudela. En aragonés medieval s'escribe cuasi siempre *jodio*/*judio* y en chistabín se documenta *chodigo*.

Ye posible que esta anomalía tienga relación con a interferencia con l'adchectivo *chudiego*, *chudiega* (derivatos d'o latín *iudaicus*, *iudaica*), y con a denominación d'as simients d'a leguminosa *[[Phaseolus vulgaris]]* ("chodigas"), on podría haber-ie epentesi antihiatica. Alwin Kuhn veye que a evolución d'a parola *[[chodiga]]* puet estar influenciata por pareixito con a parola *[[xordiga]]*.

## Divisions etnicas chudievas

As divisions etnicas chudievas fan referencia a las diferents comunidaz chudievas d'o mundo que pueden distinguir-sen dentro d'os pueblos de relichión chudieva.
No totas as comunidaz chudievas comparten costumbres culturals, relichiosos, culinarios, lingüisticos, etcetera. Unas y atras amuestran diferencias locals y bellas formas d'interpretar bels preceptos.

Dimpués de tornar de l'exilio en Babilonia en Tierra Santa i heba una diferenciación entre samaritanos y los que se consideroron a ellos mesmos los chudieus de verdat.

En tiempos de l'Imperio Romano a diaspora chudieva de partiba en dos ambitos culturals: diaspora occidental en l'Imperio Romano y diaspora oriental en l'Imperio Persa Sasanida. En a Edat Meya la división prencipal yera entre chudieus de paises cristianos u europeus y chudieus de países musulmans. Los chudieus de países musulmans yeran mes lumerosos y i heba comunidaz d'orichen oriental chunto con comunidaz de l'antiga diaspora occidental d'Hispania y Africa. Una clasificación d'as comunidaz historicas de relichión chudieva puet estar:

*Chudieus orientals: descendiens d'a diaspora oriental y d'ixas comunidaz d'a diaspora occidental en zonas que s'islamizoron.
**Comunidaz persianas: en Irán y Afganistán, charran persa.
**Bukharans: en Asia Central, charran tachico.
**Comunidaz de Cheorchia, charran cheorchiano.
***[[Dagh Chufuti]]*: entre Dagestán y Azerbaichán, charran tat.
**Mizrajim: chudieus de Siria, Irak y estaus d'arredol. Charran arabe, y os d'o Kurdistán charran tradicionalment neoarameu.
**Comunidaz d'o Disierto d'Arabia: desapareixitas
**Chudieus yemenís:
**Comunidaz d'Echipto.
***[[Tochavim]]*: chudieus nortafricanos no sefarditas, charran en berber u arabe.
*Chudieus occidentals: descendients d'a diaspora occidental en zonas europeas y cristianas:
**Chudieus bizantins: en Grecia y Anatolia dende antigo, charraban griego.
**Chudieus italianos: en Italia dende antigo, charraban griego dimpués latín y italiano.
****[[Gourmís]]*: chudieus italianos establitos en Túniz.
**Sefarditas: descendients d'as comunidaz d'a peninsula iberica. En 1942 los forachitoron y en os paises on plegoron asimiloron atras comunidaz.
****[[Megorachin]]* u forachitatos: chudieus sefarditas d'o Norte d'Africa.
***Domnaz: sefarditas de l'antigo Imperio Otomán convertitos a o islam y probablement criptochudievas.
**Askenazís: comunidaz de chudieus d'Alemanya forachitatas ta Europa centro-oriental en la Edat Meya y que conservoron o yiddisch.
**Crimchacos: mezcla poblacional que se fació entre comunidaz askenazís y sefarditas en Crimea en tiempos d'o Khanato de Crimea. Charran o tartaro crimeu.
*Comunidaz d'a periferia: comunidaz que s'han desarrollato fuera d'os ambitos cristiano-europeu y islamico-afroasiatico, los atros chudieus los consideran heterodoxos u menos chudieus.
**Falaixas: chudieus d'Etiopía, no almiten o Talmut.
***[[Carains]]* u caraitas: chudieus que charran un idioma pareixito a lo tartaro crimeu y no admiten o Talmut.
**Chudieus d'a India: comunidaz que tamién son dividitas en castas.
**Chudieus de Caifeng: antigos chudieus d'ixa ciudat de China, ya no bi n'ha.

## Notas


## Referencias