open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Partenón (Nashville)

:*Iste articlo ye sobre una edificación d'os Estaus Unius ta atros usos, se veiga *'Partenón (desambigación)**''.


O **Partenón de Nashville''', Tennessee, ye una replica a escala real d'o Partenón d'Atenas. Se construyió en 1897 como parte d'a Exposición d'o Centenario de Tennessee, en a que se celebraba o centenario d'a unión d'iste estau a os Estaus Unius.

## Construcción ta a Exposición d'o Centenario de Tennessee

Se construyió ta estar a pieza central d'a feria de 1897 de conchunta con atros edificios, tamién basaus en orichinals antigos tals como as piramides d'Echipto. Ista primera versión de l'edificio yera construida de escayola, fusta y ladriello ya que, en primeras, l'edificio iba a estar desmontau una vez rematada a exposición, tal como se fació con a resta d'edificios d'o Parque d'o Centenario.

Manimenos, a construcción fació goyo tanto por o suyo realismo que a ciudat de Nashville decidió conservar-lo. Atamas d'ixo, l'edificio heba estau construiu con a intención de destruyir-lo dimpués d'a exposición, por o que a construcción no yera prou cerenya. Asinas, en 1920 o molimento fue destruyito, y en o puesto que antes ocupaba se construyió una segunda versión muito mas estable y fidel a o Partenón orichinal. En ista segunda versión participoron a-saber-los especialistas que estudioron minuciosament o Partenón d'a Acrópolis d'Atenas, realizando reproduccions d'as estatuas que son moldes d'as esculturas orichinals que adornoron o Partenón ateniense, as cuals son d'o 438 a.C. Amás, o monumento poseye una decoración policromada igual a la que en teoría poseyeba l'orichinal.

## Estatua d'Atena Partenos

A reconstrucción d'a estatua d'Atena Partenos, creyada en 1990 por Alan LeQuire, ye o centro d'o Partenón. Ha estau reconstruida seguntes se creye que habió d'estar a orichinal, perdida fa muito tiempo. Ista estatua tiene una altaria de bels 13 metros y ye recubierta d'oro.

A escultura amuestra a la diosa Atena Partenos vestida con armadura y casco, con un escudo en o suyo brazo ezquierdo, una chicota estatua d'a victoria en a suya man dreita y una colosal sirpient que se debanta entre a diosa y o suyo escudo. A escultura, que en primeras no yera dorada, fue recubierta d'oro en 2002. Amás ye considerada a escultura d'interior mas gran d'o mundo occidental.

En l'inte de definir as suyas midas finals, se prenió a decisión de que os visitants en dentrar quedasen a l'altaria d'os piez d'a escultura, o que fa sentir muit chicoz debant d'a diosa.

## Referencias

## Vinclos esternos
*  Web d'o Partenón de Nashville.
Brinco de largaria

O **brinco de largaria** ye una preba d'atletismo, en a que s'ha de fer un brinco o mes largo posible dimpués d'una corrida ta empentar-se. Ista corrida ha de fer-se aintro d'una zona determinata dica una tabla, que ye o punto dende a on se mesura la largaria d'o brinco.

## Se veiga tamién
* Progresión d'o récord mundial masculín de brinco de largaria.

## Referencias
Chuno

En a mitolochía romana **Chuno** yera una diosa, equivalent a la Hera griega, diosa d'o matrimonio y reina d'os dioses. Filla de Saturno y Ops, y chermana y esposa de Chupiter, con qui tenió dos fillos, Marte y Vulcán y una filla, Ilitía. Chuno estió una deidat mayor d'a relichión romana y fació parte, chunto a Chupiter y Minerva, d'a Triada Capitolina, un important culto romano.

## Mencions en fuents aragonesas
Chuno ye mencionada en a "*[[Grant Cronica d'Espanya]]*" cuan charran d'a cierva blanca de Sertorio.

## Vincos externos
Marte (mitolochía)

:*Iste articlo ye sobre o *'dios romano Marte**, ta atros usos d'iste termin se veiga [[Marte]].''



**Marte*' (en [[latín]] *Mārs*) yera, en a [[mitolochía romana]], o [[dios]] d'a guerra, fillo de [[Chupiter (mitolochía)|Chupiter]] en forma de flor y de [[Chuno]]. Se le representaba como a un guerrero con [[armadura]] y con un [[hielmo]]. Tenió dos fillos con [[Venus (mitolochía)|Venus]]: Fuga y Timor (respectivament [[Deimos]] y [[Fobos]] ta os griegos).

O dios Marte provien d'o [[Ares]] griego de [[Tracia]], an o suyo culto no yera muit difundiu, y no teneba repercusions morals u socials. Ya existiba, sindembargo, ista deidat en [[Atenas]], an teneba un templo en o [[Areopago]] (en griego, "tozal d'Ares").
Antes d'a guerra se le ofriban sacrificios, y amaneixeba en as [[batalla]]s acompanyau por a diosa guerrera [[Belona]] (que o suyo nombre deriva de l'italico arcaico *Duellona*), una divinidat orichinalment [[sabins|sabina]], de nombre Nerio, que por unatra vía fue identificada mes tarde con [[Minerva]]. Levaba un casco, un [[escudo]], una [[lanza]] y una [[torcha]], por la cual cosa tamién s'identificó erroniament con a diosa [[Enio (mitolochía)|Enio]], divinidat griega d'a guerra, filla d'a [[chermana]] [[Melguizo|melguiza]] d'Ares, Eris diosa d'a discordia.

Marte dio nombre a la cuatrena planeta d'o sistema solar: Marte, a o segundo (u tercer seguntes cualques relichions, calandario u rechions como en EE.UU.) día d'a semana: [[Martes]] y a o mes de l'anyo: [[Marzo]].

En [[Galia]] o dios Marte s'asimiló con ciertas divinidaz galas autoctonas orichinando un important culto a un Marte galorromano. En [[Hispania romana|Hispania]] a divinidat autoctona [[Neton]] s'asimiló a Marte.

En os textos medievals aragoneses se fa mención de *Marte* con o suyo [[nominativo]] en latín *Mars''.

## Vinclos externos
Apatito

L**'apatito** ye un mineral con formula quimica Ca5(PO4)3(F,Cl,OH), por o que puet considerar-se un grupo de minerals con series isomorfas adintro d'os fostatos: Hidroxilapatito, Fluoapatito y Clorapatito. L'apatito presenta una dureza que define a posición 5 en a escala de Mohs.

L'apatito ye un mineral accesorio en as rocas graniticas, presenta a suya mayor abundancia en as rocas fosfatatas y se fa servir como fertilizant

O Hidroxilapatito ye present os vertebratos en a part mineral d'os uesos y en o esmalt d'os dients. Ye present en pocos atros filums d'animals como os braquiopodos.

## Chacimientos en Aragón
Por a suya presencia como mineral accesorio en cualques rocas se puet considerar que ye abundant a ran microscopico, y efectivament se documenta como mineral accesorio en os porfidos cuarcifers d'a Sierra d'Albarracín a man de Noguera d'Albarracín. Cristals verdes d'habito prismatico en trobamos en l'Aneto chunto con turmalina. Tamién bi ha apatito accesorio en as ofitas u doleritas d'Aulet.

En Santa Cruz de Nogueras bi ha apatito de color negro en nodulos de roca fostata que bi ha en as calsineras d'a redolada chunto a menas de plumo.

## Bibliografía
*Olaf Medenbach, Cornelia Sussieck-Fornefeld "Minerales" Guías de la naturaleza Blume. 1990.
*Josefina Besteiro, Miguel Calvo, Andrés Pocoví, Emilia Sevillano, *Minerales de Aragón*. Mira Editores S.A, 1988.
Hil da jainkoa

**"Hil da jainkoa"** (*Dios ha muerto*) ye una canción d'o grupo de metal alternativo basco Pi L.T., d´a Mungia, que estió editata en o anyo 1996 en o disco Pi.L.T po a  discografica Esan Ozenki.

## Letra

/----------------------------------------------------------/
POR TRADUCIR
-->
## Kanpo loturak
*  A canción ''Hil da jainkoa'' en You tube
Hector

**Hector** (d'o griego ῝Εκτωρ) estió, en a mitolochía griega, un principe troyano encargau, en a Guerra de Troya, d'a esfensa d'a ciudat  debant d'as hostilidaz d'os aqueus, dica a suya muerte a mans d'Aquiles.

## Familia
Hector yera fillo primochenito d'o rei troyano Priamo y d'a reina Hecuba, y chirmán de Paris y Casandra. Yera casau con Andromaca, filla d'o rei d'os cilicios, con qui tenió un solo fillo, Astianacte.

## Actuación en a Guerra de Troya
Hector ye un d'os personaches prencipals en o poema homerico d'a *[[Ilíada]]*. Como comandant d'as fuerzas d'a ciudat de Troya, a suya contribución a la resistencia debant l'exercito griego estió decisiva. En a obra, Hector se sitúa como o personache antagonista d'Aquiles, amás d'en o campo de batalla, en o caracter.

Mientres que a *Ilíada* prencipia fendo referencia a Aquiles, remata con a muerte d'Hector.
Provincia de Hunedoara

A **provincia de Hunedoara** (en rumano *Judeţul Hunedoara*) ye una provincia de Rumanía con capital en Deva.

A población d'esta provincia ye de 485.712 habitants (en 2002) en una superficie de 7.063 km², con una densidat de población de 69 hab/km².

## Divisions administrativas
O districto conta con 7 municipios, 7 ciudaz y 55 comunas.

### Municipios
*A capital: Deva que conta con una población de 67.508 habitants (2008).
* Hunedoara
* Brad
* Lupeni
* Orăştie
* Petroşani
* Vulcan

### Ciudaz (Oraşe)
* Aninoasa
* Călan
* Geoagiu
* Haţeg
* Petrila
* Simeria
* Uricani

### Comunas

## Vinclos externos

*Pachina web oficial
Canción de Roldán

O **Cantar de Roldán** (*La Chanson de Roland*, en francés, *La canson de Rotllan*, en occitan) ye un poema epico de cuantos cientos de versos, escrito a fins d'o sieglo XI en francés antigo y partes en occitan, atribuito a un monche normando, Turoldo, (y otros) que o suyo nombre amaneixe en o zaguer y enigmatico verso: «*Ci falt a geste que Turoldus declinet*». Manimenos, no queda claro o significau d'o verbo «declinar» en iste verso: puede querer dicir 'composar' u talment 'transcribir', 'copiar'. Ye talment o cantar de chesta mas antigo escrito en luenga romance en Europa. O texto d'o clamau *Manuscrito d'Oxford* escrito en anglo-normando (d'arredol de 1170) tiene 4.002 versos decasilabos, distribuitos en 291 estrofas de desigual longaria ditas *laisses* en francés.

## Personaches
Os personaches mas importants son fuertement caracterizatos: 
* Carlos Magno, viello sabio y paternal. 
* Roldán, de gran valor pero imprudent.
* Olivier, o chudicioso.
* Turpín l'arcebispe, que muere bendicindo a os suyos companyers d'armas dimpués d'haber luitau como éls. 
* Ganelón, l'invidioso, hipocrita y traidor.

## Relevancia literaria
Iste poema tenió amplia repercusión en todas as literaturas d'Europa; estió fuent d'inspiración d'atros cantars de chesta d'o momento.

## Veyer tamién
* Batalla de Roncesvals
Safo

**Safo** (en griego * Σαπφώ, Sapphó*) (Ereso 640 a.C. - Leucade 570 a.C.) estió una poeta griega. En l'antiguidat, Safo yera considerada una d'as mas grans poetas liricas. Probablement escribió arredol de 10.000 versos de poesía; hue, manimenos nomás sobreviven uns 650.

## Referencias

## Vinclos externos
A Franciada

***A Franciada*** (*La Franciade* en francés) ye o títol d'un poema epico escrito por o francés Pierre de Ronsard, con o cual iste autor miró de creyar una epopeya mitolochica sobre os Valois y l'orichen d'a nación francesa, remontando-lo ta la guerra de Troya, seguindo o modelo d'a *[[Ilíada]]* d'Homero u a *[[Eneida]]* de Virchilio.

A obra estió encetada por Ronsard a petición d'o rei de Francia Carlos IX. Manimenos, ista obra, que miró d'estar d'enorme dimensión, no yera masiau adecuada ta a traza d'entender a poesía que teneba Ronsard, mas adecuada ta l'intimismo, por lo cual no podió concluir-la.

A obra se redactó en versos decasilabos, y o tema d'a historia ye a vida d'un personache clamau *Franciano* u *Francus*, que podría estar Astianacte, o fillo d'Hector, y que sería l'inicio d'a nación francesa. D'ista traza, igual que Eneas fuye de Troya ta fundar Roma, o fillo d'Hector, plega ta Galia, funda París en honor a su tío, Paris, y mete los alacez d'a Francia moderna. Os paralelismos con a *[[Eneida]]* son tals que mesmo o protagonista -que en o poema se diz-se Francus- tiene una historia d'amor con una princesa cretense, igual que Eneas con a reina cartachinesa Dido.

A obra, que heba estau planificada en 24 libros, fuo un fracaso y quedó inacabada, solament con os cuatro primers libros. Ronsard nunca aconsiguió o tono adecuau, y en haber de respectar a desafortunada opción d'o rei d'usar versos de diez silabas en cuenta de alexandrinos, fa que no sía a l'altaria d'a resta d'a suya obra. Por atra parte, se publicó pocos días dimpués d'a matanza de Sant Bartolomé (24 d'agosto de 1572). Tot ixo trayó cierto desprestichio a Ronsard. En 1574 muere Carlos IX y le succede o suyo chirmán Henrique III, con o cual concluirá a dinastía de Valois. A moda poetica cambió alavez, y o choven Philippe Desportes pasa a estar o nuevo poeta d'a Corte. Ronsard se retira ta o suyo priorato de Saint-Cosmes-en-l'Isles y fa una nueva edición en siet volumens d'a suya obra poetica (1578).
Zeus

**Zeus** (en griego antigo *Ζεύς* y latinizau como *Zeús*) ye, en a mitolochía griega, un dios de qui se diz que ye o "pai d'os dioses y os hombres", que gubernaba a os dioses d'o Mont Olimpo como un pai a una familia, de traza que mesmo qui no yeran os suyos fillos naturals se dirichiban a él como tal. Yera o *[[Rei d'os Dioses]]* que supervisaba l'universo. Yera o dios d'o cielo y o trueno. Os suyos atributos incluyen o lampit, l'aliga, o toro y o caixico. Amás d'o suyo herencio indoeuropeu, o clasico Zeus "recolector de boiras" tamién obtenió bels rasgos iconograficos de culturas de l'antigo Orient Proximo, como o cetro. Zeus fue representau a sobén por os artistas griegos en dos poses: de piet, abanzando con un rayo devantau en a suya man dreita, y posau machestuosament.

## Etimolochía
O teonimo *Zeus* se remonta a un teonimo proto-indoeuropeu d'o que derivan bels cognatos en diferents luengas indoeuropeas: o chupiter d'a relichión romana, Tyr Zio d'a relichión escandinava y atros. Alavez, ye a continación griega d'un dios celeste sobirán d'a relichión proto-indoeuropea, exponent d'a primera función indoeuropea que describe Georges Dumézil.

## Referencias

## Vinclos externos
Hera

**Hera** (en griego antigo Ἥρα *Hēra*, u equivalentment Ἥρη *Hērē* en chonico y griego homerico) ye la lechitima muller de Zeus y una d'as tres chirmanas de Zeus en o panteón olimpico d'a mitolochía griega clasica. A suya prencipal función yera como diosa d'as mullers y d'o matrimonio. Se sacrificaban en a suya honor vacas y mas tarde pavos reyals. A suya mai yera Rea y su pai Crono.

Se representa a Hera machestuosa y solemne, a ormino en un trono y coronada con o *[[polos]]* (una alta corona cilindrica usada por cuantas d'as Grans Diosas), podendo levar en a suya man a mengrana, simbolo d'a fertil sangre y la muerte. L'investigador Walter Burkert escribió en *Relichión griega*:

Hera fue conoixida por a suya naturaleza vengativa, mas que mas contra las amants y la descendencia de Zeus, pero tamién contra los mortals con os que se cruzaba, como Pelias. Paris, qui la ofendió en esleír a Afrodita como la diosa mas polida, se ganó asinas o suyo odio.

O suyo equivalent en a mitolochía romana yera **[[Chuno]]**.

## Vinclos externos
Afrodita

**Afrodita** (en griego antigo *Ἀφροδίτη*) ye, en a mitolochía griega, a diosa de l'amor, a luxuria, a belleza, a sexualidat y a reproducción. Encara que a ormino s'alude a ella en a cultura moderna como "a diosa de l'amor", ye important sinyalar que por un regular no gosaba estar l'amor en o sentiu cristiano u romantico, sino especificament Eros (atracción fisica u sexual).

O suyo equivalent en a mitolochía romana ye a diosa **[[Venus (mitolochía)|Venus]]**.

## Vinclos externos
Lacuna d'el Canyizar

La **lacuna d'el Canyizar** u **laguna d'el Canyizar** ye una lacuna que bi ha en la fuesa de Xiloca a l'ueste de Villar Cremato, entre lo termin municipal d'esta localidat y lo de Cella. Fue desecada cuasi de tot entre los anyos 1729 y 1732, antes que la desecasen ocupaba una superficie de 11,3&nbsp;km3 y teneba una fondura maxima de 2,8 metros. Dende comienzos d'este sieglo ye en marcha un prochecto de recuperación d'este humedal en la actualidat ya s'han recuperau 380 ha de zonas inundables que fa a lo nuevo Cañizar la lacuna d'augua dolza mas extensa de l'interior d'Espanya.

Ignacio Jordán Claudio de Asso y del Río la nombra en lo suyo libro "*[[Historia de la Economía Política de Aragón]]*" (1798) fendo servir una variant de la parola aragonesa almarchal:

## Fauna
En 2010 se censaron mas de 200 especies d'aus acuaticas, cualques d'ellas en periglo d'extinción como lo avetoro (*botaurus stellaris*) u pescairet de lusco (*ardeola ralloides*).

## Referencias

## Bibliografía
* José Carlos Rubio Dobón: *Contexto hidrogeológico e histórico de los humedales del Cañizar*. Publicaciones del Consejo de Protección de la Naturaleza en Aragón. Serie investigación, 2004.
Dionís

**Dionís** (en griego antigo Διώνυσος *Diônysos * u Διόνυσος *Dionysos*) ye, en a mitolochía clasica, o dios d'o vin, inspirador d'a locura ritual y o extasi, y un personache important d'a mitolochía griega. Encara que os oríchens cheograficos d'o suyo culto son desconoixius, cuasi todas as trachedias le presentan como «forano».

Fue tamién conoixiu como **Baco** (en griego antigo Βακχος *Bakkhos* y o extasi que induciba, *bakcheia*. Ye o dios patrón de l'agricultura y o teatro. Tamién ye conoixiu como o "Libertador" (Eleuterio), liberando a un d'a suya forma normal, por meyo d'a locura, o extasis u o vin. A misión divina de Dionís yera mezclar a musica de l'aulós y rematar as preocupacions.

Os investigadors han discutiu a relación de Dionís con o «culto d'as almas» y a suya capacidat ta presidir a comunicación entre os vivos y os muertos.

## Referencias
Ares

**Ares** (en griego antigo *Ἄρης* Arês u *Ἄρεως* Areôs, "conflicto belico") se considera, en a mitolochía griega, o dios olimpico d'a guerra, encara que ye mas bien a personificación d'a fuerza bruta y a violencia, asinas como d'a tabola, confusión y horrors d'as batallas, en contraposición a su chermanastra Atena, que representa a meditación y sabiduría en os afers d'a guerra y proteche a os hombres d'a desferra que fa. Os romanos lo identificoron con Marte, dios romano d'a guerra y l'agricultura (y a qui heban heredau d'os etruscos), pero iste teneba entre éls muita mayor estima.

Lo representan como fillo de Zeus y Hera, encara que existe una tradición posterior seguntes a cual Hera lo concibió en tocar una determinada flor, en o que pareixe estar una imitación d'a leyenda sobre a naixencia de Hefesto, y ye replegada por Ovidio.

Tamién existe una leyenda similar sobre a naixencia d'Eris, diosa d'a Discordia. O suyo puesto de naixencia y autentica casa yera situau luent, entre os barbaros y tracios, y ta él fuyó cuan estió descubierto chitau con Afrodita.

Os helenos siempre desconfioron d'Ares, talment porque ni sisquiera yera influiu por o esprito de perteneixer a un bando, sino que bella vegada aduyaba a una parte y belatra a l'atra, seguntes le dictaban as suyas inclinacions. A suya man destructiva se veyeba mesmo dimpués d'a desferra provocada por plagas y pasas. Iste caracter salvache y sanguinario de Ares lo feba estar odiau por atros dioses, incluius os suyos propios pais.

*Ares* estió tamién un adchectivo y epiteto en a epoca clasica: yeran comuns os titols *Zeus Areios*, *Atena Areia* y mesmo *Afrodita Areia*.

## Vinclos externos
Artemisa

**Artemisa** u **Ártemis** (en griego antigo *Ἄρτεμις* -nominativo- u *Ἀρτέμιδος* -chenitivo-) estió, en a mitolochía griega, una d'as deidatz mas amplament veneradas y una d'as mas antigas. Cualques investigadors creyen que o suyo nombre, y de feito a propia diosa, yera orichinalment pregriega. Homero alude a ella como *Artemis Agrotera, [[Potnia Theron]]*, "Artemisa d'o terreno virchen, Sinyora d'os Animals". En o periodo clasico d'a mitolochía griega, Artemisa fue descrita a ormino como a filla de Zeus y Leto, y a chermana melguiza d' Apolo. Estió a diosa helena d'a caza, os animals salvaches, o terreno virchen, as naixencias, a virchinidat y as mullers chóvens, que trayeba y aliviaba as malotías d'as mullers. A ormino la representaban como una cazataira levando un arco y sayetas. Li consagroron o ciervo y o ciprés. En epoca helenistica posterior, asumió mesmo o papel de Ilitía como aduyanta d'os partos.

## Vinclos externos
Hermes

**Hermes** (en griego antigo *Έρμῆς*) ye, en a mitolochía griega, o dios olimpico mensachero, d'as buegas y os viachers que las cruzan, d'os pastors, d'os oradors y o inchenio, d'os poetas, de l'atletismo, d'os pesos y mesuras, d'os inventos y o comercio en cheneral, d'a estucia d'os ladrons. Fillo de Zeus y a pleyade Maya. O himno homerico a Hermes lo invoca como o «de multiforme inchenio (*polytropos*), d'astutos pensamientos, ladrón, chefe d'os suenyos, espía nocturno, guardián d'as puertas, que muit pronto habría de fer charrar de gloriosas accions debant d'os immortals dioses.»

## Vinclos externos
*
Hades

**Hades** (en griego antigo ᾍδης *Hadēs*, orichinalment Ἅιδης *Haidēs* u Ἀΐδης *Aïdēs* -dorico Ἀΐδας *Aidas*-, "o invisible") alude en a mitolochía griega tanto a l'antigo inframundo griego como a o dios d'iste. a parola feba referencia en as obras d'Homero nomás a o dios; estando o chenitivo ᾍιδού *Haidou* una elisión ta designar ubicación: "[la casa/dominio] d'Hades". D'atra man tamién o nominativo gosó designar a casa d'os muertos.

En a mitolochía griega, Hades ye o mayor fillo de Crono y Rea. Seguntes o mito, ell y os suyos chirmans Zeus y Poseidón redotoron a os Titans y reclamoron o gubierno d'o cosmos, pillando o inframundo, o ciel y o mar, respectivament; a tierra solida, dende muito antes provincia de Gea, yera disponible ta os tres a o mesmo tiempo.

Hades tamién yera dito *Plouton* (en griego antigo Πλούτων, chenitivo Πλούτωνος, "o rico"), nombre que os romanos latinizoron como **[[Plutón (mitolochía)|Plutón]]**. Os antigos romanos asocioron a Hades/Plutón con os suyos propias deidatz ctonicas, Dis Pater y Orco. O dios etrusco equivalent yera **[[Aita]]**.

## Vinclos externos
Hestia

**Hestia ** (en griego antigo Ἑστία *Hestía*) ye, en a mitolochía griega, a diosa d'a cocina, l'arquitectura, o fogar, u mas apropiadament, d'o fuego que da calor y vida a la casa. O suyo culto yera parellan a la scita Tabiti, y a suya equivalent romana sería a diosa **[[Vesta (mitolochía)|Vesta]]**, encara que o culto romano a ista difería prou d'o d'os griegos.

## Vinclos externos
*
Apolo (mitolochía)

**Apolo** (en griego antigo Ἀπόλλων *Apóllōn* u Ἀπέλλων *Apéllōn*) ye un d'os mas importants y polifaceticos dioses olimpicos d'a mitolochía griega y romana. L'ideyal d'o *[[kurós]]* (choven sin barba), Apolo ha estau reconoixiu como dios d'a luz y o sol (dios solar); a verdat y a profecía; o tiro con arco; a medicina y a curación; a musica, a poesía y as artes; y mas. Apolo ye fillo de Zeus y Leto y chermano melguizo d'a cazadora virchen Artemisa. Ye conoixiu como «*Apulu*» en a mitolochía etrusca, influenciada por a griega. Apolo fue adorau en a antiga relichión griega y en a romana, asinas como en o neohelenismo moderno. Bels dioses d'o panteón galo como Belenos y Maponos fuoron asimilaus a Apolo en a *interpretatio romana*.

## Vinclos externos
Lucrecio

**Titus Lucretius Carus** u simplament en aragonés **Lucrecio** (Campania, 15 d'octubre de 98 aC - Roma 55 aC) estió un poeta y un filosofo romano. Manimenos no s'ha conservato que *[[De rerum natura]]*, un poema filosofico que exposa la física atomista de Democrito y la filosofía moral de Epicuro.
 
## Vinclos externos
Deméter

**Deméter** u **Demetra** (en griego antigo Δημήτηρ u Δημητρα, *"diosa mai"* u talment *"mai distribuidera"*, talment d'o substantivo indoeuropeu **d<sup>h</sup>eg<sup>h</sup>om *mater*) ye a diosa griega de l'agricultura, nutricia pura d'a tierra verda y choven, ciclo vivificador d'a vida y a muerte, y protectora d'o matrimonio y a lei sagrada.

Se la venera como a «portadora d'as estacions» en un himno homerico, un chicot sinyal de que yera adorada muito antes d'a plegada d'os olimpicos. L'himno homerico a Deméter s'ha datau sobre o sieglo VII&nbsp;a.&nbsp;C.

Chunto a la suya filla Persefone yeran os personaches centrals d'os misterios eleusinos que tamién precedioron a o panteón olimpico.

## Referencias
Poseidón

**Poseidón** u **Posidón** (en griego antigo Ποσειδῶν) ye o dios d'o mar, as tronadas y, como «Achitador d'a Tierra», d'os tierratremos en a mitolochía griega. O nombre d'o dios marín etrusco Nethuns fue adoptau en latín ta **[[Neptuno (mitolochía)|Neptuno]]** (*Neptunus*) en a mitolochía romana, estando toz dos dioses d'a mar analogos a Poseidón.

As tablas en lineal B amuestran que Poseidón fue venerau en Pilos y Tebas en a Grecia micenica de finals d'a Edat de Bronce, pero fue integrau en o panteón olimpico posteriormente como chermano de Zeus y Hades. Poseidón tenió muitos fillos y estió protector de muitas ciudaz helenas, encara que perdió lo concurso por Atenas contra Atena. Le'n dedicoron un himno homerico.

## Vinclos externos
Teixiu cartilachinoso hialín

O **teixiu cartilachinoso hialín** ye un tipo de teixiu cartilachinoso, y a forma d'este teixiu més abundant. Tien muita matriz extracelular y pocas fibras de colacheno, por o que ye flexible, a part de servir pa mantener a forma de ciertas estructuras.

Se troba en o escleto d'o feto, en o naso, en os aniellos d'a traquia, en os bronquios y en a larinche. O cartilago que une o esternón a las costiellas ye tamién cartilago hialín.
Hidrolisi (meteorización quimica)

A **hidrolisi** ye una forma de meteorización quimica que consiste en a reacción quimica de bels minerals con l'augua pa formar-se nuevos minerals estables en as condicions d'a superficie, en contacto con os gases de l'atmosfera y os achents atmosfericos.

A hidrolisi ye consecuencia d'a diferencia entre as condicions de formación de bels minerals y as condicions de presión, temperatura y presencia de fluidos de l'atmosfera. Os ions H+ + OH-  de l'augua son capaces hidrolizar y destruir o rete cristalín de bels minerals.

A hidrolisi se puet producir en os silicatos. Contra mes cerca d'o principio d'as series de reacción de Bowen siga un silicato mes inestable será en as condicions atmosfericas, y contra mes cerca d'os zaguers termins mes estable.

Un eixemplo de reacción de hidrolisi lo trobamos en a forsterita (un olivín):
::Mg2SiO4 + 4H+ + 4OH- = 2Mg2+ + 4OH- + H4SiO4
:olivín (forsterita) + cuatre moleculas d'augua ionizada = dos ions de magnesio en disolución + cuatre grupos hidroxido + acido silicico en disolución.

En os feldespatos a hidrolisi conduce a la formación de minerals de l'archila: illita, montmorillonita, caolinita, dependendo d'as condicions climaticas y edaficas. En un grau mes abanzau d'alteración se pueden formar oxidos y oxihidroxidos metalicos, sobre tot de fierro y aluminio (as lateritas y bauxitas).

## Referencias

## Bibliografía
*Eumenio Ancochea Soto, Francisco Anguita Virella, Fernando Moreno Serrano. *Geología Procesos Externos*. Editorial Edelvives.
*Francisco Anguita Virella, Fernando Moreno Serrano. *Procesos geológicos externos y geología ambiental*. Editorial Rueda.
Urán (mitolochía)

:*Iste articlo ye sobre un dios d'a mitolochía griega; ta atros usos, se veiga *'Urán**''.


En a mitolochía clasica, **Urán** (en [[griego antigo]] Οὐρανός ''Ouranos'', "[[cielo]]", [[idioma latín|latinizau]] ''Uranus'') ye o [[Dioses primordials d'a mitolochía griega|dios primordial]] d'o [[cielo]]. En a [[mitolochía griega]] yera personificau como fillo y esposo de [[Gea]], a Mai Tierra. Toz dos estioron [[antipasau]]s d'a mayoría d'os dioses griegos, pero garra [[culto]] dirichiu dreitament a Urán sobrevivió dica a epoca clasica, y o dios no amaneixe entre los temas comuns d'a [[ceramica griega]] antiga. Manimenos, a Tierra, o Cielo y [[Estichia]] podeban unir-se en una solemne invocación en a epica homerica.

A mayoría d'os griegos consideraban que Urán yera un dios primordial (''[[protogenos]]''), y no le asignaban pais. Baixo a influencia d'os filosofos, [[Cicerón]] afirma en ''[[De natura deorum]]'' que yera descendient d'os antigos dioses [[Eter (mitolochía)|Eter]] y [[Hemera]], l'Aire y o Día. Seguntes os [[Orfismo|himnos orficos]], Urán yera o fillo d'a diosa d'a nueit, [[Nix]]. O suyo equivalent en a [[mitolochía romana]] yera **Caelus*' (de *caelum*, en [[latín]] "cielo").

== Etimolochía ==
O [[teonimia griega|teonimo]] *Ouranos* griego se remonta a la mesma [[radiz indoeuropea]] que o teonimo *Varuna'' en sanscrito.

## Referencias
Crono

**Crono ** (en griego antigo Κρόνος *Krónos*, transliterau tamién *Cronus* y *Kronos*) yera, en a mitolochía griega, o lider y -en cualques mitos- o mas choven d'a primera cheneración de Titans, descendients divins de Chea, a Tierra, y Urán, o cielo. Crono derrocó a su pai y gubernó mientres a mitolochica edat dorada, dica que fue derrocau por os suyos propios fillos, Zeus, Hades y Poseidón, y encerrau en o Tartaro u ninviau a gubernar o paradiso d'os Campos Elisios.

Lo gosaban representar con una falz u dallo, que usó como arma ta castrar y destronar a su pai, Urán. En Atenas se celebraba o doceno día de cada mes (*Hekatombaion*) una fiesta dita "Cronia" en honor a Crono ta celebrar a cullita, sucherindo que, como resultau d'a suya relación con a virtuosa edat dorada, seguiba presidindo como patrón d'a cullita. Crono tamién fue identificau en a Antigüidat clasica con o dios romano **[[Saturno (mitolochía)|Saturno]]**.

## Referencias
Cronos

**Cronos** (en griego antigo Χρόνος *Khrónos*, "tiempo") yera, en a mitolochía griega, a personificación d'o tiempo, seguntes se diz en as obras filosoficas presocraticas. Tamién se li clamaba **Eon** u **Aión** (Αίών, "tiempo eterno").

En os mitos griegos, Cronos yera o dios d'as Edaz (dende a Dorada dica la de Bronce) y d'o zodiaco. Apareixió en o prencipio d'os tiempos formau por él mesmo como un ser sin cuerpo con tres cabezas: d'hombre, de toro y de lión. Se unió con a suya companyera Ananké en una espiral arredol d'o uevo primichenio y lo deseparó, formando l'universo ordinau d'a tierra, o mar y o cielo.
Sint-Truiden

**Sint-Truiden** ye una ciudat belga, situata en a rechión de Flandres y en a provincia de Belchica, a luenga predominat ye o neerlandés.

A ciudat tien una población de 39.309 habitants en 2010, con una superficie de 106,90&nbsp;km² y una densidat de población de 368 hab/km².

## Localidaz achirmanatas
*  Duras (Francia).
*  Weert (Países Baixos).
*  Nueva Guinea (Nicaragua).

## Vinclos externos

* // Pachina web municipal.
Copa d'o Rei de Voleibol 2012

A **Copa d'o Rei de Voleibol 2012** estió a 37ª edicion d'a Copa d'o Rei de Voleibol. Se celebró en o Pabillón Municipal Los Planos de Teruel, entre o 26 y o 29 de chinero, con a participación d'os ueito millors equipos d'a primera vuelta d'a Superliga masculina.

O campión estió o Caja3 Voleibol Teruel, por segunda vegada en a suya historia, dimpués de redotar en a final a o Numancia CMA Soria.

## Equipos participants

Os ueito equipos participantz estioron:

## Premios

## Se veiga tamién
* Copa d'o Rei
* Superliga

## Vinclos externos
*  Información d'a Copa d'o Rei 2012.
*  Información d'a Copa d'o Rei 2012, en a pachina web d'a Federación Espanyola de Voleibol.
Mercurio (mitolochía)

:*Iste articlo ye sobre o dios d'a mitolochía romana dito *'Mercurio**. Ta atros usos se veiga [[Mercurio]].''



**Mercurio*' (en latín *Mercurius*) yera, en a [[mitolochía romana]], un important [[dios]] d'o [[comercio]], fillo de [[Chupiter (mitolochía)|Chupiter]] y de [[Maia Maiestas]]. O suyo nombre ye relacionau con a parola latina *merx* ("mercadería"). En as suyas formas mas primitivas pareixe haber estau relacionau con a deidat etrusca [[Turms]], pero a mayoría d'as suyas caracteristicas y mitolochía fue amprada d'o dios griego analogo [[Hermes]]. O día d'a semana dedicau a Mercurio u *Dies Mercurii* ye o tercero, y se convertió en *mierques* en aragonés [[aragonés benasqués|benasqués]], una d'as pocas variants de l'aragonés que conserva as denominacions d'os [[días d'a semana]].

En a *interpretatio romana* o dios [[Lug]] d'o [[panteón celta]] fue asimilau a Mercurio, y d'esta traza o Mercurio galo ye en a mes gran part d'os casos simplament Lug. O dios [[Wōdanaz]] ([[Odín]] u [[Wodan]]) d'as [[mitolochías chermanicas]] fue asimilau a Mercurio tamién por estar polifacetico, d'astí que o [[miércols]] se diga en [[luengas chermanicas]] día de Wōdanaz.

Mercurio ha inspirau o nombre de cuantas cosetas en cierto numero de campos cientificos, como a planeta [[Mercurio (planeta)|Mercurio]], l'elemento [[mercurio (elemento)|mercurio]] y la planta [[mercurial]]. a parola «mercurial» s'usa comunament ta aludir a bella cosa u belún erratico, volatil u inestable, y deriva d'os rapidos vuelos de Mercurio d'un puesto a unatro.

== Mercurio en fuents aragonesas ==
Mercurio ha deixau senyal toponimico en l'[[Alto Aragón]] como *Marcuello*, tamién present como apelliu.

Pocos son os textos medievals aragoneses on se mencione a lo dios Mercurio. Figura en a traducción aragonesa de "*Vidas Semblants*":


A mención en a [[libros tradueitos a l'aragonés medieval|traducción aragonesa]] d'o "*Breviarium ab Urbe condita*" ye intresant porque ilustra a *interpretatio romana'' aplicada a dioses chermanicos:
Minerva

**Minerva**, en a mitolochía romana, ye a diosa d'a sabiduría, as artes, as tecnicas d'a guerra, amás d'a protectora de Roma y a patrona d'os artesanos. Se corresponde con **[[Atena]]** en a mitolochía griega.

## Títols y papels
O nombre «Minerva» probablement fuese importau d'os etruscos, que la clamaban Menrva. Os romanos habrían confundiu facilment o suyo nombre estranchero con a palabra latina *mens*, "mente", dau que un d'os suyos aspectos como diosa correspondeba no solament a la guerra sino tamién a o intelecto.

## Mito
Minerva yera filla de Chupiter, qui dimpués d'haber devorau a Metis, a Prudencia, sintió una gran dolor de cabeza. Pidió aduya a Vulcán, qui le ubrió a cabeza con un estral, salindo-ne Minerva, armada y en una edat que le permitió aduyar a su pai en a Chigantomaquia (guerra contra os Chigants), an que se distinguió por a suya valentía.

## Mencions en fuents aragonesas
O nombre *Minerva* figura en a traducción aragonesa de "*[[Vidas Semblants]]*", a on parlan d'as vírchens d'a diosa Minerva y d'o fuego d'a diosa Minerva:

## Vinclos externos
Neptuno (mitolochía)

En a mitolochía romana, **Neptuno** ye o fillo mayor d'os dioses Saturno y Ops, chermano de Chupiter y Plutón. Neptuno gubierna todas as auguas y mars. Acaballa as olas sobre caballos blancos. Toz os habitants d'as auguas han d'obedeixer-lo y se lo conoixe como Poseidón en a mitolochía griega.

Neptuno trigó o mar como morada y en as suyas fonduras existe un reino de castiellos d'oro. Con o suyo poderoso trident sobate as olas, fa naixer fuents y manantials an quiera y cuan ye poseiu por a suya ira provoca os temibles tierratremos.

Iste dios ye un rei inseparable d'os suyos caballos. Por ista y mas razons, se le simboliza con un caballo.

O dios d'as mars ye un muit perigloso y inestable elemento, con as suyas emocions puede provocar dende terribles tronadas y tempestaz dica olas tranquilas y pacificas, por la cual cosa nunca dengún no intenta provocar-lo sin un important motivo.

En a Val d'Aude y en o Rosellón unas fadas d'as auguas dulzas que tienen a denominación de *Nitas* u *Mitonas* derivada d'o nombre de Neptuno.

## Mencions en fuents aragonesas
Son pocos os textos en aragonés medieval que mencionen a lo dios d'a mar. Entre os pocos en tenemos a traducción aragonesa de "*[[Vidas Semblants]]*":

## Vinclos externos
Plutón (mitolochía)

:*Iste articlo ye sobre a [[dios]] d'a [[mitolochía romana]] dito *'Plutón**. Ta atros usos se veiga [[Plutón]]''.



**Plutón*' (en [[latín]] *Pluto*; en [[griego antigo]] *Πλούτων*, *Pluton*) yera, en a [[mitolochía romana]], o dios d'o [[inframundo]]. O suyo equivalent en a [[mitolochía griega]] yera [[Hades]], encara que Plutón yera mas benigno.

==Etimolochía==
Respective a la etimolochía d'o nombre se le gosa trafucar con o de [[Pluto (dios)|Pluto]] (en [[griego antigo]] *Πλοῦτος*, *Plutos''), o dios griego d'as riquezas.

## Vinclos externos
Venus (mitolochía)

:*Iste articlo ye sobre una diosa d'a mitolochía romana; ta atros usos, se veiga *'Venus**''.

**Venus*' yera una important [[diosa]] [[mitolochía romana|romana]] relacionada prencipalment con l'[[amor]], a [[belleza]] y a [[fertilidat]], que teneba un papel crucial en muitas fiestas y mitos [[Relichión romana|relichiosos romanos]]. Dende o [[sieglo III aC]], a creixent [[helenización]] d'as clases altas d'a sociedat romana la identificó como equivalent d'a [[mitolochía griega|diosa griega]] [[Afrodita]]. D'ista forma Venus se convertió en a muller de [[Vulcán]]. [[Virchilio]] en a *Eneida* fació a Venus, a qui [[Chulio César]] prenió como a suya protectora, [[antipasada]] d'o [[Antiga Roma|lugar romano]] a traviés d'o suyo lechendario fundador [[Eneas]] y o suyo fillo [[Iulus]].

O teonimo *Venus* se troba en a etimolochía d'o cinqueno día d'a semana, o *Dies Veneris* u "[[viernes]]".

A suya popularidat fació que tanto l'arte helenistico como romano producise muitas variacions sobre a diosa, a ormino basadas en o tipo [[Praxiteles|praxiteliano]] d'a *Venus de Cnido* conoxiu como *Venus Pudica* y representando-la espulada con una man cubrindo lo pubis. Muitos espullaus femenins d'as esculturas d'ixa epoca que os suyos temas son desconoixius se gosan clamar en a moderna historia de l'arte *Venus*, mesmo si orichinalment podesen haber estau lo retrato d'una muller mortal mas que una imachen de culto a la diosa. Cal destacar chunto a l'anteriorment mencionada *Venus de Cnido* a *Venus de Milo*, [[Venus Capitolina]] y a *Venus de Medici*

== Mencions en fuents aragonesas ==
A diosa Venus ye mencionada en a [[libros tradueitos a l'aragonés|traducción aragonesa]] de "*Vidas Semblants''":

## Vinclos externos
Ceres (mitolochía)

:*Iste articlo ye sobre la [[dios]]a d'a [[mitolochía romana]] dita *'Ceres**. Ta atros usos, se veiga [[Ceres]]''.



**Ceres*' (d'a [[radiz indoeuropea|radiz protoindoeuropea]] *ker'', «creixer, creyar») yera, en a mitolochía romana, a diosa de l'agricultura, las collitas y la fertilidat. O suyo equivalent en a mitolochía griega yera Demeter. Os cerials prenen a suya denominación a partir d'o suyo nombre.

As fiestas en a suya honor yeran conoixidas como Cerealias, y se levaban a cabo mientres siet días, de mediaus a zaguers d'abril, encara que las calendatas exactas son inciertas.

## Vinclos externos
Cullita

A **cullita** ye l'acción de cullir as parz que s'aproveitan d'as plantas cautivadas una vegada que ya se pueden minchar, procesar u tienen valura comercial. Estas parz pueden estar simients, fruitos, fuellas, tallos, radices u dica estamens, pero por un regular a cullita ye de simients (en o caso d'os cerials), y de fruitos maduros, por eixemplo en os árbols fruitals.

En l'agricultura tradicional a cullita a fin d'o creiximiento u a fin d'a maturación d'un fruito, seguindo os ciclos estacionals y por ixo cuan se contimpara a cullita d'un anyo concreto con la d'atros, cuan se fa una valoración d'a cullita d'un anyo, u cuan mos referimos a la cullita d'un anyo concreto se diz *[[anyada]]*, y tamién s'aplica a los productos que se fan con a cullita d'ixe anyo, especialment en o caso d'os vins. A cullita de graminias y plantas anyals se fa cuan a planta ye seca. A cullita d'a fruita se fa toz os anyos en os meses en os que a fruita ye madura, encara que en l'agricultura moderna se pueda cullir a fruita encara verda pa que mature dimpués, en casa por eixemplo.

## Etimolochía
A palabra *cullita* provién d'o latín *collēcta* y ye una palabra patrimonial aragonesa común con o catalán. Entre as pocas variants de l'aragonés que la conservan tenemos o baixorribagorzano. A cullita referida d'a uga se diz "vendema".

## Notas


## Referencias
RosconRock

O **RosconRock** estió un festival de musica que se celebraba dica 2014 anyalment o día 29 de chinero, día de Sant Valero, en Zaragoza con motivo d'o día patronal d'ista ciudat.

A propuesta musical incluyiba grupos de rock, pop, metal, punk..., encara que tamién se i podeban trobar atros estilos dende samba dica musica electronica.

## Historia

O RosconRock naixió en l'anyo 2005. O prencipal obchectivo d'iste festival yera que os grupos aragoneses podesen salir ta a carrera y amanar-se a la chent. D'una man os grupos podeban dar-se a conoixer y d'atra o publico podeba veyer a oferta musical de grupos d'o país.

A iniciativa prencipió con o refirme d*'Aragón Musical *y *Zaragoza Cultural* y yeran os propios musicos os que organizaban toz os anyos l'evento.

A musica se distribuyiba iste día por toda a ciudat. Cada grupo teneba un espacio que le'n asignaba previament y a on que ofreixeba as suyas actuacions. De maitins se feban actuacions en diferents puestos d'o casco historico d'a ciudat como as plazas de Sant Felipe, Santiago Sas, Arinyo, Sant Pedro Nolasco u José Sinués Urbiola. De tardis a musica se tresladaba ta o paseyo d'a Independencia.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial
Ola

Una **ola** u **onda** ye un movimiento ondulatorio de l'augua que bi ha en a superficie d'a mar indueito por l'acción d'o viento. Tamién se producen en una gran masa d'augua como un laco u entibo gran. O movimiento ondulatorio describe una trachectoria circular de puyada y baixada si no bi ha contacto con o fondón, pero cuan o fondón ye en contacto con bel punto d'a trachectoria, o movimiento oscilatorio se va aturando. Contra mes a man siga a linia de costa y menos fondo siga o fondón mes aturada bi habrá, creixendo os desplazamientos horizontals en ixe movimiento ondulatorio, fendo que a ola se crebe en a costa, con un movimiento entadebant seguito d'un movimiento enta dezaga que se repite de contino.

## Acción cheolochica d'as olas
### Erosión
As olas representan un achent cheolochico externo capaz de producir erosión, o principal achent erosivo en as costas, y ye por a suya propia enerchía, u por o material que levan u mueven. As mareas no fan que ixamplar o campo d'acción d'as olas asinas como puyan u baixan fendo cambiar as linias de costa.

Una forma tipica d'erosión formada por as olas son as paretadas propias de costas con rocas duras, y as plataformas d'abrasión que se forman por retacule d'estas paretadas.

En a *[[Grant Cronica d'Espanya]]* ya mencionan a erosión (*tiramiento*) que fan as olas en a costa:

### Sedimentación
As olas que inciden a'l bies contra a costa producen corrients de deriva litoral responsables d'a formación de plachas y sayetas litorals.

## Referencias

## Bibliografía
*  Eumenio Ancochea Soto, Francisco Anguita Virella, Fernando Moreno Serrano. *Geología Procesos Externos*. Editorial Edelvives, 1990.
*  Francisco Anguita Virella, Fernando Moreno Serrano. *Procesos geológicos externos y geología ambiental*. Editorial Rueda.

## Vinclos externos
Ilesia de Chesucristo d'os Santos d'os Zaguers Días

**A Ilesia de Chesucristo d'os Santos d'os Zaguers Días**, conoixida popularment como **ilesia mormona**, ye una congregación relichiosa cristiana fundada por Joseph Smith en o estau de Nueva York, Estaus Unius, en l'anyo 1830. Os suyos fidels siguen as amostranzas de Chesucristo, pero no se consideran parte d'as tres versants tradicionals d'o cristianismo (catolicismo, ilesias ortodoxas ni protestantismo), sino mas bien una restauración d'o cristianismo primitivo, ya que en opinión d'os suyos adherents iste apostató dimpués d'a muerte de Sant Per y os atros apostols.

Ye tamién a branca mas gran d'o movimiento d'os Santos d'os Zaguers Días y continó dimpués d'a muerte de Smith por Brigham Young en o territorio d'Utah. A la vegada fuoron surtindo atras corrients entre os seguidors de Smith, como por eixemplo, a Comunidat de Cristo, con os suyos propios presidents y congregacions. Tamién han surtiu bellas brancas fundamentalistas y consideradas apostatas, entre as que se troban as poligamas, encara que denguna d'istas agrupacions de conchunta con as suyas doctrinas y ritos son refirmaus por a Ilesia de Chesucristo d'os Santos d'os Zaguers Días.

En os Estaus Unius, os Santos d'os Zaguers Días (SZD) u "mormons" se troban espardius por tot o país, pero a suya presencia ye muit notoria en o estau de Utah, a on constituyen a mayoría d'a población, con arredol d'o 60%. A capital d'o estau, Salt Lake City, ye o centro relichioso y espiritual d'os Santos d'os Zaguers Días, parellán a o Vaticano ta os catolicos. En ixe estau tamién se troban o Coro d'o Tabernaculo Mormón, a Universidat de Brigham Young y atras institucions patrocinadas por a ilesia.

A Ilesia de Chesucristo d'os Santos d'os Zaguers Días se caracteriza por a suya esfensa cerenya d'a familia tradicional (pai, mai y fillos) y os suyos liders afirman que os miembros que se han casau en o templo tienen a taxa mas baixa de divorcios d'o país. O liderache no recibe remuneración por os suyos servicios y a ilesia afirma ser transversal, ye dicir, que no distingue ni etnias, ni clases socials, ni profesions. Actualment conta con 14 millons de miembros repartius en diferents países, incluindo Latinoamerica y Europa, establindo congregacions y templos a traviés d'o mundo. Os Santos d'os Zaguers Días creyen que Chesucristo guía a Ilesia por revelación divina dada a o *President d'a Ilesia*, a qui consideran un profeta. Entre éls i hai arredol de 52.000 misioners (a mayoría d'entre 19 y 21 anyos d'edat), que realizan l'actividat de pedricadors mientres dos anyos (as mullers sirven misions d'anyo y meyo, y os matrimonios mayors tres anyos). O mormonismo ha experimentau un gran creiximiento en América Latina en os zaguers anyos, mas que mas en Chile, Archentina y Brasil. En Europa s'han establiu brancas en cuasi toz os países.

Amás d'a Biblia, a Ilesia tien como base atros tres libros: *O Libro de Mormón*, *Doctrina y Convenios* y *A Perla de Gran Pre*, os cuals, en conchunto, composan o cuerpo doctrinal d'a Ilesia y son consideraus por os Santos d'os Zaguers Días d'orichen y inspiración divina.
Protestantismo

O termin **protestant** u **protestantismo** ye utilizau en o cristianismo en dos sentius diferents, ta referir-se tanto a los grupos que se deseparoron d'a Ilesia Catolica Romana con a Reforma Protestant d'o sieglo XVI como a los desenvoliques teolochicos particulars d'os reformadors y as ilesias resultants d'ixa deseparación.

O nombre "protestants" prencipia a utilizar-se ta clamar a los partidarios d'as ideyas luteranas d'a Reforma en Alemanya a resultas d'a suya protesta y resistencia al os edictos imperials que miraban de buscar a uniformidat relichiosa d'Alemanya.

A doctrina protestant chira arredol d'a ideya de que solament a Biblia ye la sola autoridat en materia de fe y en a necesidat absoluta d'a gracia de Dios ta que l'hombre, por meyo d'a sola fe en Cristo y l'Evanchelio, pueda estar salvau por Dios en un acto de conversión interior. Tamién esfiende as doctrinas de l'absoluta depravación de l'hombre y a suya necesidat total de Dios, a sola mediación de Cristo, a sacramentalidat sola d'o baptismo y cena d'o Sinyor (cuan no son vistos como simbolos), u la concepción d'as obras buenas como fruto d'a fe.

D'atra man, refusan amás l'autoridat d'o papau, as indulchencias, o purgatorio, lo sacrificio incruento d'a misa, a devoción a los santos, a intercesión d'os santos muertos, etc...

## Vinclos externos
Giuseppe Ungaretti

**Giuseppe Ungaretti** (Aleixandría, 10 de febrero de 1888 - Milán, 1 de chunio de 1970) estió un poeta italiano.

## Obras
* *Il porto sepolto* (1916 y 1923).
* *La guerra* (1919 y 1947).
* *Allegria di naufragi* (1919).
* *L'allegria* (1931).
* *Sentimento del tempo* (1933).
* *Traduzioni* (1936).
* *Poesie disperse* (1945).
* *Il dolore* (1947).
* *La terra promessa* (1950).
* *Un grido e paesaggi* (1952).
* *Il taccuino del vecchio* (1960).
* *Vita di un uomo* (1969).

## Vinclos externos

*  Entrevista a Ungaretti.
Carlos IV d'Espanya

**Carlos IV d'Espanya**, naixiu en a ciudat de Puortece, Nápols l'11 de noviembre de 1748 y muerto en o Roma, Estaus Pontificios o 20 de chinero de 1819, estió un rei d'Espanya dende o 14 d'aviento de 1788, cuan succedió a su fillo Carlos III, dica la suya muerte. O suyo reinado estió sinyalau por a Revolución Francesa. Yera fillo de Carlos III y d'a suya muller María Amalia de Saxonia.

## Vinclos externos
Chusé I d'Espanya

**Chusé I Bonaparte** u **Chusé I d'Espanya**, naixito en Corti (Republica de Chenova) o 7 de chinero de 1768 y muerto en Florencia, Italia o 28 de chulio de 1844, estió un rei d'Espanya dende o 6 de chunio de 1808 dica o 11 d'aviento de 1813. Antiparte, tamién estió rei de Nápols dende o 30 de marzo de 1806 dica o 5 de chulio de 1808.
Chusé estió un chirmano mayor de Napoleón Bonaparte.

## Vinclos externos