Europa

:*Iste articlo ye sobre un d'os continents d'a Tierra; ta atros usos, se veiga *'Europa (desambigación)**''.


**Europa*' ye una d'as grans [[peninsula]]s d'[[Eurasia]], a la que por un regular y por razons historicas se considera un [[continent]] por si mesma. Europa s'estendilla por a metat oriental de l'[[Hemisferio Norte]], dende l'[[Oceano Glacial Arctico]] por o norte dica a [[Mar Mediterrania]] por o sud. Por l'ueste, arriba dica l'[[Oceano Atlantico]], y por l'este, dica os [[Monts Urals]].

Ye unita (y a la vegata deseparata) d'[[Asia]] por os monts Urals a l'este, en una linia que contina por o [[Caucas]], a [[mar Negra]], o [[Bosforo]], a [[mar de Marmara]], os [[Dardanelos]], a [[mar Echea]] y a [[mar Mediterrania]]. Antiparte, ye deseparata d'[[Africa]] por a mar Mediterrania, estando o [[estreito de Chibraltar]] a l'ueste a on que istos dos continents se troban mas amanatos. En fan parte cuantas [[isla]]s amanatas a o continent, como as [[islas britanicas]] ([[isla de Gran Bretanya]] y [[isla d'Irlanda]]) y as [[islas Feroe]] en a [[mar d'o Norte]] y l'Oceano Atlantico, u [[Corcega]], [[Sicilia]], [[Cerdenya]] y [[Creta]] en a mar Mediterrania. Tamién se considera que en fa parte a isla d'[[Islandia]], encara que ye mas amanata a [[America]], deseparata nomás de [[Groenlandia]] por o [[estreito de Dinamarca]].

O continent europeu tien una [[superficie]] de 10.180.000 [[km²]], estando o seiseno d'os siet continents por a suya superficie, y una [[Población humana|población]] de 731.000.000 d'habitants (o tercero d'os continents por a suya población), con una [[densidat de población]] de 70 hab/km². Cal parar cuenta, sindembargo, que dende a segunda meitat d'o sieglo XX a tasa de creixencia d'a población en Europa ye menor que en atros continents, reducindo-se asinas o suyo peso demografico global en o total d'a población mundial.

Ye un continent con una gran importancia historica, en estar no nomás uno d'os puestos d'orichen de cuantas cevilizacions como l'[[Antiga Grecia]] u l'[[Antiga Roma]], sino tamién a on que se fació a [[revolución cientifica]] d'os sieglos [[Sieglo XIV|XIV]] y [[Sieglo XV|XV]] que fació que dica o [[sieglo XIX]] cuasi todos os territorios d'os atros continents quedasen dominatos por potencias europeas, por medio d'o [[Colonialismo]].

Mientres o [[sieglo XX]] Europa perdió parte d'a suya potencia, substituyida por os nuevos poders economicos y militars emerchents, [[Estaus Unius]] y a [[Unión Sovietica]], como consecuencia d'a [[Primera Guerra Mundial]] y d'a [[Segunda Guerra Mundial]], continando o continent dividito en dos bloques diferenciatos mientres a [[Guerra Fría]]. En rematar ista zaguera situación, a [[Unión Europea]], un organismo supranacional establito cuan remató a Segunda Guerra Mundial, enampló muito as suyas mugas enta l'este, con antigos países miembros d'o [[Pacto de Varsovia]] que d'antis mas yeran aliaus d'os sovieticos.

== O nombre d'Europa ==
O continent europeu recibe o suyo nombre, seguntes a [[mitolochía griega]], por un princesa [[Fenicios|fenicia]] a qui segrestó o dios [[Zeus]] incarnato en un [[toro]] de color blanca ta portar-la dica a isla de [[Creta]] y fer-la convertir-se en a suya amant.

En [[aragonés medieval]] se puet veyer escrito *Europa* en o "[[Libro d'el Trasoro]]" y amés as variants *Auropa* y *Eoropa*.

O [[chentilicio en l'aragonés|chentilicio]] pa os habitants d'Europa que se fa servir en [[idioma aragonés]] ye *europeu*, y en femenín *europea*, (con a forma femenina d'o [[sufixo -eu]] propia de [[cultismos en l'aragonés|cultismos]]).

== Cheografía ==


En primer lugar, cal parar cuenta que Europa no ye en realidat mas que una [[peninsula]] d'[[Asia]], con a cual forma una solenca [[placa tectonica]]. No bi ha garra limite cheografico cientifico d'Europa enta l'este, encara que a ormino se considera que Europa ye unita (y a la vegata desepadata) d'[[Asia]] por os [[monts Urals]] y o [[río Ural]] a l'este, en una linia que contina por o [[Caucas]], a [[mar Negra]], o [[Bosforo]], a [[mar de Marmara]], os [[Dardanelos]], a [[mar Echea]] y a [[mar Mediterrania]].

Antiparte, ye deseparata d'[[Africa]] por a mar Mediterrania, estando o [[estreito de Chibraltar]] a l'ueste a on que istos dos continents se troban mas amanatos. En fan parte cuantas [[isla]]s amanatas a o continent, como as [[islas britanicas]] ([[isla de Gran Bretanya]] y [[isla d'Irlanda]]) y as [[islas Feroe]] en a [[mar d'o Norte]] y l'Oceano Atlantico, u [[Corcega]], [[Sicilia]], [[Cerdenya]] y [[Creta]] en a mar Mediterrania. Tamién se considera que en fa parte a isla d'[[Islandia]], encara que ye mas amanata a [[America]] y deseparata nomás de [[Groenlandia]] por o [[estreito de Dinamarca]], en estar situata en a dorsal que desepara as placas tectonicas euroasiatica y americana.

Os casos de [[Rusia]] y de [[Turquía]] son prou intresants ta veyer os problemas ta tobar una linia de deseparación u muga clara. Ye platero que Rusia fa parte d'a tradición cultural europea y que o suyo territorio s'estendilla a banda y banda d'os Urals, dica o punto que se diz a sobén mesmo que forma un subcontinent propio encabalgato entre Europa y Asia. Antiparte, Turquía, con una tradición cultural de puent entre l'[[Orient Meyo]] asiatico y Europa, tien parte d'o suyo territorio en Europa encara que a suya capital y a mayor parte d'o suyo territorio fan parte d'Asia. De feito, as institucions politicas europeas consideran a istos dos países como fendo parte d'Europa, mesmo que en as competicions esportivas.

As mugas orientals d'Europa tienen radices no pas cheograficas sino politicas, estando en tiempos d'o [[Lista de zars de Rusia|zar]] [[Pero I de Rusia]] en o [[sieglo XVIII]] cuan se fixoron ixas mugas en os Urals, que yeran alto u baixo as mugas que deseyaba l'[[Imperio Ruso]] antis d'anexionar-se [[Siberia]]. Tamién a muga d'o Caucas se desplazó enta la [[mar Caspia]] a prencipios d'o [[sieglo XIX]] ta chustificar l'anexión por Rusia de [[Cheorchia]] y [[Armenia]].

Tamién son especials os casos de bellas islas de l'[[Oceano Atlantico]] ([[Madeira]], as [[islas Azores]] u mesmo as [[islas Canarias]]) que, encara que cheograficament no en fan parte, se consideran como islas europeas. Tamién ye discutible o caso de [[Chipre]], amanato a Asia encara que a suya tradición historica y cultural ye clarament europea, y o caso de [[Malta]], puent entre Europa y [[Africa]].

Ta rematar, bi ha o caso de [[Groenlandia]], que cheograficament ye platero que fa parte d'America encara que ye una colonia de [[Dinamarca]] y tamién se gosa consoderar en bels medios que fa parte d'Europa, encara que a suya población mesmo decidió en un referendum albandonar a [[Unión Europea]].

Encara que con as matizacions anteriors, se puet distinguir en Europa a exitencia d'as siguients arias cheograficas:

* [[Europa occidental]].
* [[Europa central]].
* [[Europa d'o sud]].
* [[Europa d'o norte]].
* [[Europa oriental]].

=== Hidrolochía ===

Os [[río]]s europeus desauguan en as mars mugants con Europa, ye decir, l'[[Oceano Atlantico]] y as [[mar]]s que en fan parte: [[mar Baltica]], [[mar d'o Norte]], [[Golfo de Bizcaya]], [[mar Mediterrania]], [[mar Tirrena]], [[mar Adriana]], [[mar Echea]], [[mar Negra]] y [[mar d'Azov]] son as mars que reciben as auguas d'os prencipals cursos fluvials continentals, amás d'a [[mar Caspia]], una mar interior, y d'a [[mar de Barents]], que fa parte de l'[[Oceano Antarctico]].

Os prencipals ríos d'Europa, con alto y baixo a suya [[longaria]], son:



Antiparte, tamién se troban en Europa cuantos [[laco]]s, que se pueden agrupar seguntes a suya posición cheografica:

* Lacos d'o norte d'Europa, formatos por l'acción d'as [[chelera]]s, destacando-ie os lacos de [[Rusia]] y [[Finlandia]]: [[laco Ladoga]], [[laco Onega]], [[laco Saimaa]], [[laco Peipus]].
* Lacos d'os [[Alpes]] u de zonas amanatas, que pueden estar creyatos por as cheleras u estar d'orichen [[Placa tectonica|tectonico]]: [[laco de Garda]] y [[laco Mayor]]; tamién o [[laco Balaton]] (iste zaguero, en [[Hongría]]).
* Lacos d'a [[mar Mediterrania]], muito mas chicoz, y que gosan estar fomatos por os [[río]]s.

=== Islas y peninsulas ===

As prencipals islas que en fan parte son:
# [[Isla de Gran Bretanya]], con una [[superficie]] de mas de 218.000 [[km²]]. En fan parte [[Anglaterra]], [[Escocia]] y [[Galas]]. Antiparte, dende o punto d'avista politico fa parte d'o [[Reino Uniu]].
# [[Islandia]], con mas de 103.000&nbsp;km².
# [[Isla d'Irlanda]], con mas de 70.000&nbsp;km². Dividita politicament, a mayor parte d'a isla ye ocupata por [[Irlanda]], y a suya parte nord-este ([[Irlanda d'o Norte]]) fa parte d'o [[Reino Uniu]].
# [[Sicilia]], con mas de 25.000&nbsp;km². Politicament, fa parte d'[[Italia]].
# [[Cerdenya]], con mas de 24.000&nbsp;km². Politicament, fa parte d'[[Italia]].
# [[Chipre]], con mas de de 9.200&nbsp;km².
# [[Corcega]], con mas de 8.700&nbsp;km². Politicament, fa parte de [[Francia]].
# [[Creta]], con mas de 8.300&nbsp;km². Fa parte de [[Grecia]].
# [[Sjælland]], con mas de 7.000&nbsp;km². Fa parte de [[Dinamarca]].
# [[Eubea]], con mas de 3.900&nbsp;km². Fa parte de [[Grecia]].
# [[Mallorca]], con mas de 3.600&nbsp;km². Fa parte d'as [[Balears]] y, politicament, d'[[Espanya]].
# [[Fionia]], con mas de 3.400&nbsp;km². Fa parte de [[Dinamarca]].

Antiparte, as prencipals [[peninsula]]s d'Europa son:
# [[Escandinavia]], dividita politicament entre [[Suecia]], a l'este, y [[Noruega]], a l'ueste.
# [[Peninsula iberica]] (en fa parte [[Aragón]]), dividita politicament entre [[Espanya]] y [[Portugal]], que ocupa una francha a l'ueste en as costas de l'[[Oceano Atlantico]].
# [[Peninsula italica]], ocupata en a suya mayor parte por [[Italia]], encara que tamién en fan parte [[San Marino]] y a [[Ciudat d'o Vaticano]].
# Os [[Balcans]], tamién ditos [[peninsula balcanica]], dividitos politicament entre [[Grecia]], [[Albania]], [[Bulgaria]], [[Kosovo]], [[Bosnia y Herzegovina]], [[Macedonya d'o Norte]], [[Montenegro]], [[Serbia]], [[Croacia]] y [[Eslovenia]].
# [[Peninsula de Kola]], que fa parte de [[Rusia]].
# [[Peninsula de Chutlandia]], que politicament fa parte de [[Dinamarca]].
# [[Peninsula armoricana]] u [[peninsula de Bretanya]], que politicament pertenix a [[Francia]].
# [[Peninsula de Crimea]], situata en [[Ucraína]], en as costas d'a [[mar Negra]].

=== Montanyas ===

As prencipals [[cordelera]]s europeas son:
* Os [[monts Urals]], que deseparan Europa (a l'ueste) d'[[Asia]] (a l'este).
* O [[Caucas]], que tamién desepara Europa (a o norte) d'Asia (a o sud), y d'o cual en fa parte a [[montanya]] de mayor [[altaria]] d'Europa, o [[mont Elbrús]] (5.642 [[Metro|m]]).
* Os [[Carpatos]], una important cordelera situata en [[Europa Central]].
* Os [[Alpes]], con o [[mont Blanc]] (4.810,45 m).
* Os [[Apeninos]], que trescruzan a [[peninsula italica]] de norte enta o sud.
* Os [[Peninos]], que trescruzan o [[Reino Uniu]] en a [[isla de Gran Bretanya]].
* Os [[Pireneus]], que deseparan [[Aragón]] a lo sud d'[[Occitania]] a o norte y que forman a muga d'a [[peninsula iberica]] con a resta d'o continent europeu.
* Os [[Alpes escandinavos]], situatos en [[Escandinavia]].

Os Alpes escandinavos corresponden a la [[Orochenia Caledoniana]] y se formoron en o mesmo proceso d'unión de l'antigo continente de Baltica y Laurentia que os Apalaches d'o norte y bellas montanyas de Groenlandia y Escocia.

Os Pirineus, os Alpes, os Carpatos y o Caucas se formoron en a [[Orochenia Alpina]], encara que puedan tener nuclios con materials paleozoicos d'a [[Orochenia Hercinica]].

=== Población ===
A población autoctona d'o continent europeu ye corresponde a la representación occidental d'o tronco racial caucasoide, poblacions descendients d'os cromanyons que, dende Asia arriboron en Asia Occidental y Europa desplazando a los neandertals enta zonas marguinals. Os caucasoides gosan presentar altas frecuencias de pelleta clara, que no lis resulta desfavorable por una menor insolación d'este continent. En os cabo septentrionals y orientals bi ha poblacions autoctonas con un orichen mixto asiatico mongoloide y europeu caucasoide, producto d'a colonización post-glacial d'estos territorios, y d'invasions de pueblos d'as estepas.

Cuasi toz os europeus autoctonos actuals parlan luengas indoeuropeas, de fueras, d'os [[bascos]], d'os pueblos des luengas [[luengas uralicas|uralicas]] y [[luengas caucasicas|caucasicas]]. As luengas [[luengas turquicas|turquicas]] y [[luengas mongols|mongolas]] tamién son presents dende a [[Edat Meya]]. A mayoría d'as luengas indoeuropeas que se parlan en Europa son de tres familias: [[luengas chermanicas|chermanica]], [[luengas eslavas|eslava]] y [[luengas romances|romanz]].

O modo de producción agricola y ganadero ye amplament estendillato dende fa milenios dende os focos agricolas d'Orient Meyo, y pocos pueblos d'o norte han estau cazadors-recolectors dica fa pocos sieglos como os [[lapons]] u atros.

Actualment o creiximiento demografico d'os europeus actoctonos ye muito baixo, y o vueito poblacional ye ocupato por una inmigración provinient d'atros continents, particularment [[Africa]].

== Historia ==

=== Prehistoria ===

As primeras troballas d'[[Especie (biolochía)|especie]] d'o [[Chenero (biolochía)|chenero]] *Homo* present en o continent europeu son de fa 400.000-800.000 anyadas, y son d'o dito *hombre de Talteüll*, trobatas en a dita [[espelunga d'Aragón]] en [[Talteüll]] ([[Rosellón]], [[Catalunya]]). A clasificación d'os restos mes antigos d'o chenero *Homo* ye en revisión permanent. En a decada de 1980 tendeban a agrupar toz os restos d'o paleolitico inferior fuera d'Africa y beluns d'os d'Africa en a especie *Homo erectus*. Dende fa bel tiempo bel autor deseparan beluns d'os restos europeus con a denominación de *Homo heidelbergensis*. Tamién ye proposata a especie *Homo antecessor*.

Como evolución d'o *Homo erectus* u *Homo heidelbergensis* amaneixió l'hombre de Neanderthal u *Homo neanderthalensis*, a segunda especie d'o chenero *Homo* present en o continent europeu, dende fa alto u baixo 300.000 anyadas, y con adaptacions a lo clima frido que trayeban as glaciacions. Os hombres de neanderthal desarrolloron a [[cultura musteriana]].

Fa unas 40.000 anyadas y aproveitando un interestadial menos frido en a [[glaciación de Würm]], plegó dende Asia o dito *hombre de Cro-Magnon*, que ya perteneixeba a la especie *Homo sapiens*. Os cromanyons desplazoron a los neandertals enta zonas marguinals como a Peninsula Iberica u os [[Balcans]]. As teorías mas antigas deciban que no heban existido cruces entre istas dos especies, pero seguntes as zagueras investigacions se diz que l'hombre europeu actual puet tener [[chen]]s d'os neanderthals, con os cuals s'habría aparellato en dos momentos historicos diferents. En cualsiquier caso, os neanderthals desapareixioron fa arredol de 28.000 anyadas.

A fin d'a glaciación de [[Würm]] trayó uns cambios ecolochicos que facioron a la [[fauna d'o frido]] ([[Mamut lanut|mamuts lanuz]], [[rinoceront lanut|rinoceronts lanuz]], etc..) emigrar enta arias marguinals d'o norte. Con o desplazamiento d'as zonas climaticas, de vechetación y fauna enta o norte, tamién emigroron os [[cromanyoide|cromanyons]]. Os animals d'o frido heban sobrevivito a atros periodos integlacials, pero en esta desglaciación sufrioron a sobrecaza por part d'os cromanyons y s'extinguioron. Os cromanyons d'o sud y centro d'Europa evolucionoron enta unas poblacions con rasgos mes gracils que teneban una cultura cazadora-recolectora calificata de epipaleolitica.

Os cazadors-recolectors epipaleoliticos se barrachoron con poblacions que veniban d'[[Orient Meyo]] con un modo de vida agricola y ganadero, producindo-se a colonización neolitica d'Europa, que tenió dos camins principals , uno de mediterranio (neolitico [[cardial]]) y atro de centroeuropeu dito danubián. En l'Aria Atlantica ya encomienzan as construccions [[megalitismo|megaliticas]] ya a fins d'o neolitico.

Os europeus conoixioron a metalurchia, y por os metals que feban servir os arqueologos parlan d'a [[Edat d'o Cobre]], [[Edat de Bronce]] y [[Edat de Fierro]]. A [[Edat de Cobre]] ye conoixita tamién como [[calcolitico]] y a los europeus que no conoixeban o uso d'o cobre los califican d'Eneoliticos. Sobretot en o calcolitico y eneolitico ye cuan se desembolica o megalistismo en diferents zonas d'Europa Occidental. Ye dende o [[Eneolitico]] u [[Calcolitico]] cuan os Europeus han desarrollato unas [[chefatura]]s. En Europa Occidental destaca a [[cultura d'o Vaso Campaniforme]], y en [[Europa Oriental]] con a domesticación d'o caballo s'ixemenan as [[luengas indoeuropeas]], d'alcuerdo con o modelo de "[[dominio d'elites]]", dende Europa Central dica Asia Central, pa plegar dimpués t'[[A India]] y a [[Europa Atlantica]].

A fins d'a [[Edat de Bronce]] una cultura s'estendilla amplament por Europa Central y Occidental, ye a [[Cultura d'os Campos d'Urnas]], que plega dica a [[val d'Ebro]]. Ya en a [[Edat de Bronce]] europea ya bi heba culturas indoeuropeas mencionatas por a historia, ye o caso d'a cultura [[Cultura Micenica|Micenica]], con cierta vinculación u vecindat con os [[pueblos de Mar]] que atacoron a [[Hititas]] u [[Echipcios]]. Tamién pueblos europeus d'a [[Edat de Bronce]] como os pretartesios feban tractos comercials con os [[fenicios]]. En a [[Edat de Fierro]] bi heba pueblos que como os [[ibers]], [[celtas]], [[ilirios]] y [[escitas]], yeran contemporanios con romanos u griegos que por fer servir a escritura perteneixen a lo periodo historico.

=== Antigüedat ===
En l'[[Antigüedat]], as dos culturas prencipals d'Europa estioron en l'[[Antiga Grecia]] y en l'[[Antiga Roma]]. L'Antiga Grecia estió a on que naixioron os conceptos prencipals d'a [[Filosofía]], de l'[[Arte]] y d'a [[Medicina]] que dimpués desembolicó l'[[Imperio Romano]], que s'estendilló por toda la cuenca d'a [[mar Mediterrania]] y por atros territorios d'[[Europa Occidental]], establindo as suyas mugas, alto u baixo, en os ríos [[Río Rin|Rin]] y [[Río Danubio|Danubio]], estando sota o suyo control os territoios situatos a l'uste y a lo sud d'istos dos ríos. Roma aportó no nomás o desarrollo d'a Cultura de l'Antiga Grecia, sino que amás tamién aportó as infraestructuras en vías de comunicación (as [[Vía romana|vías romanas]]), os fundamentos d'o [[Dreito]] y tamién una luenga común a tot l'Imperio, o [[latín]], de lo cual derivan as actuals [[luengas romances]] charratas en o sud y l'ueste d'Europa, incluyindo-ie l'[[idioma aragonés]]. Roma legó tamién un ideyal d'unidat politica de tot o territorio continental, que ye o precedent mas antigo de l'actual [[Unión Europea]].

=== Edat Media ===

Cuan en o [[sieglo V]] as [[primeras invasions barbaras]] esvoldregoron l'[[Imperio Romano]], rebló a Cultura y as condicions chenerals de vida d'os europeus, que dentroron asinas en a dita [[Edat Meya]]. Desapareixió a estructura politica centralizata, substituyida por un conchunto de reinos con clase dirichent procedent d'os [[pueblos chermanicos]] invasors, incluyindo-ie o [[Reino Visigodo de Tolosa]] y o suyo succesor o [[Reino Visigodo de Toledo]], d'os cuals feba parte o territorio d'[[Aragón]]. En a parte oriental de l'Imperio, sindembargo, contino un estau hereu de l'Imperio Romano, o ditL'[[Imperio Bizantín]], que fació de puent de transmisión d'a cultura y d'as conoixencias clasicas. En a parte occidental, [[Carlos Magno]], con l'aduya d'o [[Papato]], establió l'[[Imperio Carolinchio]] abracando l'antiga [[Galia]], amás de partes d'[[Italia]], de [[Suiza]], d'[[Austria]], de [[Belchica]], d'os [[Países Baixos]] y d'[[Alemanya]] y que estió la base de dos reinos importants ta l'esdevenidero d'Europa: [[Francia]] y o [[Sacro Imperio Romano Chermanico]]. Encara que o territorio aragonés no en feba parte,, sí que recibió as suyas influencias politicas y culturals, y ye fácil que l'inicio d'a [[Reconquiesta espanyola|Reconquiesta]] en as vals d'os [[Pireneus]] aragoneses tienga o suyo orichen en a intervención de l'[[Imperio Carolinchio]]. As suyas influencias se facioron sentir en o territorio de l'antigo [[condau d'Aragón]], incluyindo-ie o [[monesterio de Sant Pero de Ciresa]] en a [[val d'Echo]], pero tamién en o [[condau de Sobrarbe]] y en o [[condau de Pallars]].

Dende o [[sieglo VII]], Europa recibió os ataques dende [[Asia]] y dende [[Africa]] d'un nuevo poder que heba apareixito, l'[[Islam]]. En a [[peninsula iberica]], desapareixió o poder d'os [[visigodos]], substituyiu por o [[Califato de Cordoba]], y en o terriorio d l'actual [[Turquía]] l'[[Imperio Bizantín]] rebló con os ataques en primerías d'os [[arabes]] y en zaguerías d'os [[pueblos turcos]]. Os países europeus prencipioron dos movimientos simultanios d'esfensa, o proceso d'a [[Reconquiesta]] en a peninsula iberica y as [[Cruzatas]] en [[Orient Meyo]], encara que l'Imperio bizantín cayó de taso en o [[sieglo XV]], ubriendo as puertas d'os [[Balcans]] a l'[[Imperio Otomán]], que heba substituyiu a los bizantins.

Antiparte, a Civilización europea heba incorporato a [[isla de Gran Bretanya]] dimpués de recuperar-se d'as invasions d'os [[anglos]], [[saxons]] y [[chutos]] en o [[sieglo V]] y d'os [[vikingos]] dende finals d'o [[sieglo VIII]], y tamién a [[isla d'Irlanda]], que no heba padeixito as invasions chermanicas, encara que sí as invasions vikingas. Tamién encorporó os territorios de [[luengas chermanicas]], ye decir, l'actual [[Alemanya]] y [[Escandinavia]], y prencipió dende l'Imperio bizantín un proceso de [[cristianización]] d'os [[pueblos eslaus]] en os Balcans y en l'actual [[Rusia]].

== Renaiximiento ==

Dende meyatos d'o [[sieglo XV]], en Europa apareixió un nuevo poder politico emerchent, a [[Casa d'Habsburgo]], que entre d'atros territorios patrimonials yera hereu d'a [[Corona d'Aragón]] y d'o [[Reino d'Aragón]], pero que tamié controlaba o [[Sacro Imperio Romano Chermanico]] y cuantos territorios en l'actual [[Italia]]. Antiparte, o pensamiento cientifico se desembolicó en o continent, recuperando-se con o [[Renaiximiento]] cuantas conoixencias oblidatas de l'[[Antiga Grecia]] y de l'[[Antiga Roma]], y premitiendo asinas a expansión politica d'Europa por atros continents, estando ixos conocimientos culturals la base d'a superioridat politica europea sobre a resta d'o mundo dica calendatas recients. Asinas, en [[1492]] [[Cristofo Colombo]] decubrió [[America]], pero tamién [[Portugal]], alto u baixo en ixas mesmas calendatas descubrió a rota que portaba enta la [[India]] por o [[cabo de Buena Asperanza]] y por l'[[Oceano Indico]], estando asinas l'inicio de l'imperio colonial portugués. En o territorio de l'actual [[Rusia]] emerchió un poder nuevo, l'[[Imperio Ruso]], y en os [[Balcans]] se paralizó a penetración en Europa de l'[[Imperio Otomán]], prencipiando amás os Habsburgo una reconquiesta d'os territorios balcanicos.

== Edat Moderna ==

Mientres o [[sieglo XVI]] prencipió en Europa una luita por o control politico y militar d'o continent, entre o [[Reino d'Espanya]] ([[Aragón]] y a [[Corona d'Aragón]] ya en feban parte) y o [[Reino de Francia]]. En Espanya yera rei [[Carlos I d'Aragón]] (conoixito a sobén en a historiografía como o *Emperador Carlos V*), d'a [[Casa d'Habsburgo]], y en Francia o rei yera [[Francisco I de Francia]], que perteneixeba a la [[Casa de Valois]]. Istos dos reis prencipioron una luita por o control d'os territorios de [[Borgonya]] y os [[Países Baixos espanyols]], u mesmo por a Corona d'o [[Sacro Imperio Romano Chermanico]], que no yera mas que a continidat d'una luenga luita entre o reino de Francia y o suyo enemigo tradicional en o sud, a [[Corona d'Aragón]]. Ista luita tamién s'estendilló enta a [[peninsula italica]], continando a luita entre a Corona d'Aragón y a [[casa d'Anchú]] por a supremacía en Italia.

Mientres istas luitas, os Habsburgo se troboron con o problema d'o [[Protestantismo]], que trencó as posibilidaz d'emplegar os recursos d'[[Alemanya]] en a luita y amás ubrió un segundo frent en o mesmo territorio alemán de l'Imperio cuan os protestants d'[[Escandinavia]], conducitos por os reis de [[Suecia]], intervinioron en a luita. Antiparte, en a [[mar Mediterrania]] y en os [[Balcans]] teneban una atra luita con l'[[Imperio Otomán]]. Ta rematar, con [[Henrique VIII d'Anglaterra]] o Protestantismo (a dita *Ilesia anglicana*) trunfó en o [[reino d'Anglaterra]], qui s'anexionó [[Escocia]] y dió aduya a los rebels protestants en os Países Baixos, que establioron as [[Provincias Unitas]], amás de prencipiar una luita con Espanya por o control maritimo de l'[[Oceano Atlantico]] y dimpués por a supremacía naval en tot o mundo. Ta mantener a luita, os Habsburgo contaban con os recursos financers que proveniban d'o suyo imperio colonial en [[America]], pero istos recursos rematoron en estar insuficients para as guerras que se succediban de contino.

Asinas, en o [[sieglo XVII]] se transformó o mapa europeu con a [[Paz de Westfalia]], que comportó l'aparición d'as [[Provincias Unitas]] (os actuals [[Países Baixos]]) y a plena independencia d'a [[Confederación Helvetica]], marcando un nuevo equilibrio de poder en Europa. O gran cambio d'o [[sieglo XVIII]] estió a [[Guerra de Succesión Espanyola]], que ta [[Aragón]] tenió como consecuencia a suya redota en a guerra y, meyant os *Decretos de Nueva Planta*, a supresión d'as libertaz aragonesas y d'as suyas institucions politicas, estando dende ixe inte l'antigo [[Reino d'Aragón]] anexionato por o [[reino d'Espanya]].

== Edat Contemporania ==

O gran escaicimiento d'a segunda metat d'o [[sieglo XVIII]] estió a [[Ilustración]], un movimiento [[Filosofía|filosofico]] que s'estendilló por Europa y mesmo plegó enta [[America]], a on remató con a [[Guerra d'Independencia d'os Estaus Unius]] y a independencia d'as *Trece Colonias'', que dica ixas envueltas feban parte d'as colonias d'o Reino Uniu. En ixe proceso se desarrolloron y enamploron as ideyas que en zaguerías d'o sieglo XVIII rematoron en o Reino de Francia con a Revolución francesa, l'abolición d'a Monarquía y a proclamación d'a Republica. Amanixioron asinas en a escena politica europea os tres prencipios fundamentals d'a Revolución francesa: libertat, igualdat y fraternidat, que se convertioron en la base d'o posterir proceso de democratización.

Mientres as Guerras revolucionarias francesas y d'as Guerras napoleonicas, ixas ideyas s'estendilloron por Europa, estando o chermen d'o liberalismo y d'o amanixer d'as nacionalidaz. Ta Aragón estió un periodo convulso, marcato por os Seches de Zaragoza mientres a Guerra d'o Francés. Dende 1815, cuan as potencias europeas redotoron a Napoleón Bonaparte y derrocoron o Primer Imperio Francés ta restaurar a Monarquía, prencipió un periodo de conservadurismo en Europa, seguntes os alcuerdos d'o Congreso de Viena. Sindembargo, ixo estió nomás que un freno temporal y en segunda metat d'o sieglo XIX as ideyas liberals trunforon en Europa, con a unificación d'Italia y a unificación d'Alemanya (encara que en ista zaguer caso con un esbirriai conservador y militarista). Antiparte, as dos prencipals potencias liberals, o Reino Uniu y Francia, establioron as bases d'una relación que remató con a suya alianza en rematar o sieglo, frent a la coalición conservadora formata por l'Imperio Alemán y l'Imperio Austrohongaro. l'Imperio Ruso, a mayor potencia conservadora d'o continent, s'arrangleró con Francia y o Reino Uniu ta fer frent a alemans y austrohongaros en os Balcans.

Tamién amanixió en a segunda metat d'o sieglo XIX o socialismo, desarrollato por Karl Marx y Friedrich Engels, y l'anarquismo, as dos prencipals opcions d'o movimiento obrero que hea apareixito con o proceso d'a Industrialización.

Mientres a primera decada d'o sieglo XX s'establioron definitivament os dos bloques politico-militars en o continent, encara que Italia dubtaba entre adhibir-se a o bloque liberal u a o bloque conservador. En 1914, con l'atentato de Sarajevo, esclató a Primera Guerra Mundial entre istos dos bloques, convertindo-se en un escaicimiento de gran impacto en l'esdevenidero d'Europa.

### Primera Guerra Mundial

Prencipiando o 28 de chulio de 1914 y no rematando dica l'11 de noviembre de 1918, a Primera Guerra Mundial s'estendilló por cuasi toda Europa: nomás continoron neutrals Noruega, Suecia, Dinamarca, Países Baixos y Espanya, y as mortaleras en o frent estioron enormes mientres as cuatre largas anyadas d'a guerra. O desarrollo tecnico aplicato a la ciencia militar y a la potencia de fuego (por eixemplo, a metralladora) facioron cuasi imposibles os grans ataques en o frent, y remató por establir-se una linia de trincheras dende a canal d'a Manga dica Suiza y dende Suiza dica la mar Hadriana. En ista guerra de trincheras os abances se mediban por metros y os muertos se contaban por decenas de milers.

En 1917 o esblodregamiento d'o Frent Oriental s'escaició cuan s'esblodregó l'Imperio Ruso dimpués d'a Revolución rusa, cuan as condicions de cida d'a población yean menimas y a incapacidat en o frent d'os militars zaristas yera platera de raso. Sindembargo, l'Imperio Alemán (y encara mas os suyos aliaus d'as Potencias Centrals, l'Imperio Otomán y l'Imperio Austrohongaro) heban plegato a o limite d'as suyas capacidaz militars y rematoron por reblar y perder a guerra.

## Politica

## Relichión
As relichions autoctonas politeístas europeas son cuasi desapareixitas. Dende fa sieglos en Europa predominan as relichions monoteístas d'orichen asiatico.

Dende a cristianización forzata d'o mandato de l'emperador romano Teodosio I diferents sectas y variants d'a relichión monoteísta cristiana s'han ito estendillando por intreses diplomaticos u por a fuerza (cruzata contra os baltos). As principals varians d'a relichión cristiana son a catolica, a ortodoxa griega y as ilesias ditas en conchunto "protestants".

A presencia d'a relichión musulmana ye mes recient que o cristianismo y os musulmans europeus tradicionalment musulmans se troban en zonas d'os Balcans y d'Europa Oriental antigament baixo a influencia de l'Imperio Otomán. A inmigración africana y asiatica han traito una población musulmana con mayor creiximiento demografico que a población autoctona.

Europa estió un continen con muita presencia d'adeptos a lo chudaísmo dica as persecucions y mortaleras d'a II Guerra Mundial, que facioron que o nuclio d'o chudaísmo se desplazase enta Israel u America.

## Veyer tamién
* Achencia Europea de Medio Ambient.
* Consello d'Europa.
* Himno Europeu.
* Unión Europea.

## Vinclos externos

## Referencias