Istambul

**Istambul** u **Estambul** (d'o turco *İstanbul*), **Costantinnoble** u **Costantinoble** ye a ciudat mas gran de Turquía, y tamién una d'as ciudaz mas grans d'Europa, con amán de 9.000.000 de habitants en a ciudat (2000) y entre 12 y 15 millons en l'aria metropolitana. Ye tamién a capital administrativa d'a provincia d'Istambul.

A ciudat viella ye prencipalment situada en o estreito d'o Bosforo. Sindembargo, a ciudat moderna ye muito mas ampla y complega los dos cantos (europeu y asiatico) d'o estreito. Entre as atraccions turisticas s'incluyen a ilesia d'a Divina Sabiduría (Aya Sofia), Sariyer, Eyüp y Taksim en o canto europeu, y Beyköz, Üsküdar, Kadiköy, Moda, Bostanci y Adalar en o canto asiatico. Como capital que estió de dos d'os imperios mas poderosos d'a Tierra, y ciudat cosmopolita que en o sieglo XVI yera prebablement a mas civilizada y multicultural, Istambul ahuespa molimentos extraordinarios: palacios, ilesias y l'hipodromo que datan d'a epoca bizantina; as mesquitas Azul y Süleymaniye; o Palacio Topkapi, seu d'o poder imperial otomán, y atros. Fa parte d'a Organización d'as Ciudaz d'o Patrimonio d'a Humanidat dende l'anyo 1985, per los suyos importants monumentos y restas historicas. Actualment i hai cuantos monumentos d'a epoca cristiana que s'han deixau en l'abandono total, eixemplo d'ixo son las restas de l'hipodromo de Constantinoble, lo Foro de Teodosio (semellant a lo Foro de Roma) y parte d'as murallas de Constantinoble.

Anque dende 1923 a capital de Turquía ye Ankara, Istambul sigue estando una ciudat que tien un papel central en a industria, o comercio y a cultura de Turquía. Ahuespa mas d'una docena d'universidaz. Ye seu d'o Patriarcau Ecumenico, cabeza d'a Ilesia Ortodoxa Griega.

## Toponimia
En primeras estió una ciudat griega que seguntes a mitolochía estió fundada por un persona clamada Bizant, Bizante u Bizancio, yera situada en a parte occidental y europea d'a dentrada d'o estreito d'o Bósforo, sobre una parte de l'actual ciudat d'Istambul. Mantenió lo nombre de Bizancio dica l'anyo 330, cuan cambió ta unatra denominación oficial conoixida como Nueva Roma mientres vivió Constantino, a la suya muerte prenió lo nombre de *Konstantinoúpolis* en griego y *Constantinopolis* en latín , emplegando-se'n derivatos en cadaguna d'as luengas d'os países europeus, que traducius a lo aragonés estaría *Ciudad de Constantino* ta fer honra a la memoria d'o suyo refundador. En la *[[Cronica de Sant Chuan d'a Penya]]* s'escribe *Constantinnoble* u *Costantinnoble*. En o *[[Libro d'os Emperadors]]* s'escribe *Contastinoble* con metatesi. Encara que o nombre cambió atra vegata en 1453 con a conquiesta turca otomana, os derivaus europeus de *Constantinopolis* se se continoron utilizando en Occident dica 1930. En o periodo otomán os turcos clamaban a la ciudat *İstanbul*, pero oficialment s'emplegaba o nombre *Qustantaniyyeh* (قسطنطنيه) ("Ciudat de Costantín" en arabe). O nombre oficial d'Istambul fue imposau lo 28 de marzo de 1930.

## Historia
Establida por l'emperador romano Costantín I lo Gran sobre l'antiga colonia griega de Bisancia (fundada por colonos griegos procedents d'a ciudat de Megara en 667 aC). En a *Cronica de los Conquiridores* en fan mención:

Dende ixe inte *Bisancia* u *Bizancio* fue conoixiu como *Costantinopolis* en a suya honor (y en aragonés *Costantín Noble*, *Constantinoble*, *Contastinoble* y atras variants). Se convertió en a capital de l'Imperio Romano de Orient y dimpués estió la capital de l'Imperio Bizantín. Dimpués d'a cayida de Costantinoble (u *Conquista d'Istambul*) en 1453 pasó a estar parti y capital de l'Imperio Otomán, dica la suya cayida oficial l'1 de noviembre de 1922. Con a proclamación d'a republica dirichida por Mustafa Kemal (clamau dimpués Atatürk u pai d'os turcos), a capital turca se tresladó ta Ankara l'1 d'octubre de 1923.

## O Bosforo
O **Bosforo** (En turco *Boğaciçi*) ye un estreito que divide en dos partis a ciudat de Estambul, conectando a la mar de Marmara con a mar Negra.

Bi ha dos puents sobre este estreito. O puent Bogacici (*Boğaciçi Köprüsü*) de 1.074 metros de largo s'inauguró en 1973. O segundo puent, o Fatih Sultan Mehmet (Fatih Sultan Mehmet Köprüsü, FSM), que poseeix una largaria de 1.014 metros, s'inauguró en 1988 y se troba a cuasi cinco kilometros a lo norte d'o primer puent.

### Túnel en construcción
Un túnel ferroviario de 13,7 kilometros ye estando construyiu y se estimaba la suya rematanza ta 2008. Alto u baixo 1.400 metros d'o túnel van a construyir-se baixo l'estreito, por meyo d'a tecnica d'acolada d'o canyo, y ye previsto que será o mas fundo túnel executau por este metodo (con un maximo de 56 m baixo lo livel de l'augua). O prochecto alufra la construcción d'un metro de 13,3&nbsp;km con cuatre estacións, que unirá lo centro de Estambul con a urbe oriental y con a urbe occidental.

## Molimentos

Estambul ha estau y ye un mezclayo cultural y etnico que han deixau mientres a suya historia numerosos testimonios aquitectonicos y culturals. Per tanto, i hai numerosas mesquitas, ilesias, sinogas, palacios historicos, edificios civils y vicos enteros pa visitar en a ciudat. Per estas razons la Unesco declaró las zonas historicas d'Estambul como Patrimonio d'a Humanidat en l'anyo 1985.

Entre atros puestos los que no se pueden deixar de visitar son:
* Cisterna de Yerebatan, a mas gran d'as 60 antigas cisternas construyidas baixo la ciudat d'Estambul; se construyió en pocos meses en epoca bizantina y fue rematada en l'anyo 532, mientres o reinau de l'emperador bizantino Chustinián I.
* Monesterio de Studion, restos d'un monesterio construyiu en l'anyo 463 a iniciativa d'o cónsul Studios, qui li dió o suyo nombre. L'edificio se devantó amán d'a mar de Marmara en estilo bizantín baixo l'advocación de sant Chuan Baptista, y se convertió en un gran monesterio con alto u baixo mil monches.
* Palacio de Topkapi, ye un palacio formau per muitos chicoz edificios construyius chuntos y rodiaus per cuatro patios situaus sobre lo Sarayburnu, entre lo Cuerno d'Oro y la mar de Mármara; a suya construcción estió ordenada per lo sultán Mehmet II en 1459 y estió rematada en 1465, estando lo centro administrativo de l'Imperio otomano dende 1465 dica 1853.
* Santa Sofiya d'Istambul, ye una mesquita construyida por Chustinián I en 532-537 como ilesia ta lo culto cristiano, adedicada a la tercera persona d'a Trinidat, y que dimpués d'a cayida d'a ciudat en mans d'os turcos otomans en l'anyo 1453 y convertir-se en a capital d'o nuevo Imperio Otomán, fue convertida en mesquita ta lo culto islamico dica 1935, cuan se convertió en un museu; en l'anyo 2020 tornó a convertir-se en una mesquita ta lo culto islamico.

## Cultura
### Cine
En a ciudat d'Istambul se i celebra lo Festival Internacional de Cine d'Istambul.

## Esporte
En Istambul bi ha una gran tradicción esportiva, estando los esportes mas populars o fútbol y lo basketbol.

### Clubs esportivos
* O *[[Galatasaray Spor Kulübü]]*, o *[[Fenerbahçe Spor Kulübü]]* y lo *[[Beşiktaş Jimnastik Kulübü]]*, que son d'os clubs polisportivos mes importants y que tienen seccions de fútbol y basketbol, a mas d'atras d'esportes menos populars.

### Instalacions esportivas
Muitas d'as millors instalacions esportivas d'Istambul han estau construyidas u amilloradas dende l'anyo 2000 pa reforzar as candidaturas presentadas per a ciudat pa organizar os Chuegos Olimpicos de Verano.

D'entre totas las instalacions destaca o Estadio de fútbol Ali Sami Yen Spor Kompleksi mes conoixiu como Türk Telekom Arena.

## Localidaz achirmanatas
* 2005:  Rotterdam (Países Baixos).
*  Buenos Aires (Archentina).

## Vinclos externos