Condau de Ribagorza

:*Iste articlo ye sobre l'antigo *'Condau de Ribagorza**. Enta altros emplegos, se veiga [[Ribagorza (desambigación)]].''


El **condau de Ribagorza** va estar una entidat politica que abracaba las cuencas dels rius [[Río Esera|Esera]], la [[Río Isabana|Isabana]] y la vesant occidental de la [[Noguera Ribagorzana]], al [[Pirineu]] [[Aragón|aragonés]] y [[Catalunya|catalán]], dende la creación coma [[condau]] dependient dintro del mon [[Imperio Carolinchio|carolinchio]], dica la disolución dispués dels [[Decretos de Nueva Planta|decrets de Nueva Pllanta]] de [[1707]], que van suposar l'aparición del [[correchimiento de Benabarri]].

== Oríchens del condau de Ribagorza ==
Al [[sieglo IX]] els [[Lista de contes de Tolosa|condes]] de [[Condau de Tolosa|Tolosa]] van exercir un dominio feble sobre [[Pallars]] y Ribagorza, pero, talment dispués d'un cambio de la dinastía condal tolosana, se va instalar un conde independient en ixe territorio del Pirineu central, [[Remón I de Pallars y Ribagorza|Ramón I de Pallars y Ribagorza]], el cual va trestallar-hue entre els fillos d'él. [[Bernal I de Ribagorza]] només controlaba l'aria mes occidental d'ixe espacio, alredor del [[monesterio d'Obarra]], al mich de la vall del [[Río Isabana|Isabana]], que els suyos succesors van ixamplar enta las cuencas del [[Río Esera|Esera]] y la [[Noguera Ribagorzana]] (''Nocerola'' a ixa epoca enta distinguir-la de la [[Noguera Pallaresa]]). [[Remón II de Ribagorza|Ramón II de Ribagorza]] va creyar en [[957]] un [[Bispato|bispau]] independient d'[[diocesi d'Urchel|Urgell]] que la suya seu yera al [[castiello de Roda]]. No se'n sap guaire d'ixos tiempos tempranos, excepto lo que recentan las ''[[Cronicas d'Alaón]]'' y un chicot zarpau de documentos.

== La incorporación al reino de Pamplona y Aragón ==
Una filla de [[Remón II de Ribagorza|Ramón II de Ribagorza]] se va casar enta un conde de Castiella, d'asti que [[Sancho III de Navarra|Sancho III el Gran de Pamplona]], home de la condesa [[Muniadona]] de Castiella, podese reivindicar els suyos dreitos sobre'l condau de Ribagorza cuan va escllatar una crisi succesoria entre [[1010]] y [[1020]]. Dende [[1025]] tots els documentos ribagorzanos reconeixen al rei de Pamplona coma sinyor de Ribagorza, excepto a la vall de la Noguera Ribagorzana, que va ser incorporada a'ls condaus del Pallars Sobirano y Pallars Chusano: bellas parts efimerament, d'altras ta cutio.

[[Sancho III de Navarra|Sancho III]] va donar el condau al fillo chicot d'el, Gonzalo, qui va governar bella dotsena d'ans abant que fuese muerto per un sinyor local, encara que no se coneixen ben las circumstancias d'el [[magnicidio]]. El [[chirmano]] gran de Gonzalo, [[Remiro I d'Aragón]], va asumir els dominios del difunto Gonzalo en [[1044]] y, dende alavez, els viellos condaus d'[[Condau d'Aragón|Aragón]], [[Condau de Sobrarbe|Sobrarbe]] y [[Ribagorza]] van quedar units baixo el control del mesmo rei, configurand l'alacet de la monarquía aragonesa en el [[reino d'Aragón]].

Manimenos, Ribagorza no se va desfer dintro del nuevo reino. Per eixemplo, [[Sancho Remíriz|Sancho III d'Aragón]] va donar al chirmano tocayo d'él Ribagorza dan el titol de "conde", y bels ans dispués va fer lo mismo enta el fillo primochenito, el futuro [[Pero I d'Aragón|Pedro I d'Aragón]]: ista vegada se va considerar "reino" en cuenta de "condau", pero a cap ocasión alló va tinre continuidat.
Bel poquet mes enta debant, els reis d'Aragón van conceder a'ls condes d'el Pallars Chusano el dominio util u ''fevo'' de moltos castiellos ribagorzanos ([[Fantova]], [[Benavarri]], [[Benás]], [[Vall de Senyiu]], [[Areny]], [[Montanyana]], etc.) enta asegurar la [[fieldat]] d'ellos enta els suyos sinyors. Dispués de decadas de dominio pallarés, bels condes coma [[Arnal Mir del Pallars Chusano]] van arribar a considerar-se condes, no només del Pallars, soque tamé de Ribagorza. Finalment, entre [[1180]] y [[1190]] [[Alifonso II d'Aragón|Alfonso II d'Aragón]] va recuperar tota Ribagorza (dispués de conquerir per las armas els llugars de [[Castigaleu]], [[Roda]] y [[Montanyana]]), y, bels ans mes tardi, va anexionar tot lo condau del Pallars Chusano al suyo dominio.

== Ribagorza dintro de la Corona d'Aragón ==
Entre la fin del [[sieglo XII]] y [[1322]] Ribagorza va fer parti de las tierras de realengo de la [[Corona d'Aragón]]. Mientres cuasi tot ixo período, se va dandaliar sobre la suya pertenencia a [[Aragón]] u a [[Catalunya]]: per eixemplo, [[Chaime I d'Aragón]] va fer en [[1244]] un testamento agon se trestallaba ixos dos países y s'acllariba que Catalunya arribaba en la [[Río Cinca|Cinca]], aludind especificament a Ribagorza. Aixó mai no se va cumpllir, perque un nuevo testamento va mantinre la unidat de la Corona. En consecuencia, l'ambigüidat va perdurar encara molto temps, dica que, a las [[Corts aragonesas de 1300]], [[Chaime II d'Aragón|Chaime II]] va acceptar que Ribagorza y la [[Litera|Llitera]] yeran aragonesas. En realidat, antis y dispués d'ixa decisión se podeba vere que a Ribagorza els notarios escribiban en [[Idioma aragonés|aragonés]] y [[Idioma catalán|catalán]], s'apllicaba els [[Fueros d'Aragón]] y els [[Costums de Barcelona|Costumes de Barcelona]], i heba relacions establles dan [[Leida|Lleida]], [[Balbastro]] y [[Uesca]], etc.

Dende la primera [[Unión Aragonesa|Unidat Aragonesa]], entre [[1284]] y [[1292]], els representants dels llugars ribagorzanos van actuar chuntos debant de las instancias de la monarquía y el reino enta defender els intereses de la tierra, y, per aixo, van naixer els primers organismos comunitarios, que, mes enta debant, se consolidarán coma institucions establles.

En mayo de l'an [[1322]] [[Chaime II d'Aragón]] va donar tota Ribagorza al fillo d'él, el infant Pedro, encomenzand així el segón período condal, una decisión que va ser recibida pels concellos dan protestas, pus la sallida del realengo suposaba una cllara perda de dretos.

== El condau de Ribagorza a la Baixa Edat Micha ==
El infant Pedro teniba el principal sinyorio de la [[Corona d'Aragón]], del cual tamé feban parti els condaus de [[Condau d'Ampurias|Ampurias]], las Montanyas de [[Prades]], [[Gandía]] y un puyal de chiquets dominios al [[reino de Valencia]], encara que, en realidat, mai no va tinre tots ixos territorios de vez. Entre altras fitas relevants del período d'él a Ribagorza, cal destacar que el condau va estar el gran foco de la resistencia [[reyalista]] contra la segunda [[Unión Aragonesa|Unidat Aragonesa]] y, dispués d'aixó, va poder dominar als grans barons feudals de la tierra, coma els Castro u els Peralta. La segona metat del [[sieglo XIV]] va suposar una crisi social y politica sinse precedents: las [[peste]]s, el gran [[tierratremo]]l de [[1373]], els graus deutes dels concellos, els subsidios enta pagar la [[Guerra de Castiella]] u la invasión del [[Condau de Foix|conde de Foix]] en [[1397]], se contan entre els fetos que igu'eran radé d'ixa coyuntura.

El condau va pasar en [[1425]] enta las manos de [[Chuan II d'Aragón|Chuan II]], futuro rei d'Aragón, y dispués al futuro [[Ferrando II d'Aragón|Ferrando II]], el cual, cuan va heredar el trono, el va donar a un fillo bort d'él que se deciba Alfonso y yera tamé duque de Villafermosa. A ixa centuria se puet observar una panda recuperación de la demografía y economía, a pesar dels problemas belicos que van acompanyar a la [[Guerra Civil de Catalunya]] ([[1462]]-[[1472]]) u a la conquista del Pallars Sobirano.

== Las Alteracions de Ribagorza ==
En [[1554]] el rei [[Felipe I d'Aragón]] va decretar la annexión del condau als dominios de realengo, porque segunt se diba, la donación heba caducau, conque heba de tornar enta la Corona, pero el conde [[Martín I de Ribagorza]] no hu va acceptar, encomensand-se aixinas un llargo plleito entre las dos partis. Els ribagorzanos van dividir-se entre els partidarios del conde y del rei, y aixó va convertir-se de camino en una guerra civil agon se mescllaban els probllemas socials internos dan la crisi de las relacions politicas entre las institucions aragonesas y la monarquía, la cual va escllatar sobretot dan la revuelta de [[Benavarri]] de [[1578]]. Dispués de la rebelión de Zaragoza de [[1591]] ([[Alteracions de 1591]]), [[Ferrando II de Ribagorza|Ferrando II]], el zaguer conde de Ribagorza que va estar-ne de veras, va ser preso pe'l exercito castellano y ninviau enta [[Miranda d'Ebro]], agon va morir en [[1592]] en extranyas circumstancias. El suyo chirmano y hereu [[Francisco I de Ribagorza|Francisco]] va acceptar la perda de isto dominio a cambio d'una indemnización. De alavegada enta acá, el titol condal va estar detentau per noblles castellanos sinse cap relación dan Ribagorza.

== Lista dels condes y reis de Ribagorza ==
=== Dinastía de Ribagorza ===
* ([[872]]-[[920]]): [[Remón I de Pallars y Ribagorza|Ramón I de Pallars y Ribagorza]].
* ([[920]]-[[950]]/[[955]]): [[Bernal I de Ribagorza]], fillo de l'anterior.
* ([[950]]/[[955]]-[[970]]): [[Remón II de Ribagorza|Ramón II de Ribagorza]], fillo de l'anterior.
* ([[970]]-[[979]]): [[Unifredo de Ribagorza]], fillo de l'anterior.
* ([[979]]-[[990]]): [[Arnal de Ribagorza]], chirmano de l'anterior.
* ([[990]]-[[1003]]): [[Isarno de Ribagorza]], chirmano de l'anterior.
* ([[1003]]-[[1011]]): [[Toda de Ribagorza]], chirmana de l'anterior.
* ([[1011]]-[[1017]]): [[Guillén de Ribagorza|Guillem de Ribagorza]], sobrino de l'anterior y fillo d'Isarno.
* ([[1017]]-ca. [[1025]]): [[Mayor de Castiella]], dona de l'anterior, dona en segundas nupcias de Ramón II del Pallars Chusano (que la va repudiar de camino) y [[tía]] de Sancho III el Gran de Pamplona.

''Només va conservar el dominio a la vall de Benás, d'agon els homes de la tierra la van forachitar en 1025. [[Sancho III de Navarra|Sancho III el Gran de Pamplona]] va ocupar cuasi tot el condau, y els condes del Pallars Chusáno y Sobirano las valls de la cuenca del riu de la Noguera Ribagorzana.''

=== Las dinastías de Pamplona y Aragón ===
* ([[1018]]-[[1035]]): [[Sancho III de Navarra|Sancho III el Gran]], rey de Pamplona, se va anexionar el el condau, en alegand els dreitos que le veniban de la suya tía, Toda, y va recuperar cuasi tot lo territorio ocupau controlau pel rei moro de Zaragoza y pel conde de Pallars Chussano.
* ([[1035]]-[[1043]]): [[Gonzalo I de Ribagorza]], fillo de l'anterior, el va matar un sinyor del país en Lascuarri u Montclús.
* ([[1043]]-[[1063]]): [[Remiro I d'Aragón]] [[Reino d'Aragón|rei d'Aragón]], chirmano de l'anterior y fillo de Sancho III el Gran
* ([[1063]]-[[1085]]): [[Sancho Remíriz|Sancho III d'Aragón]] [[Reino d'Aragón|rei d'Aragón]], fillo de l'anterior
* ([[1085]]-[[1104]]): [[Pero I d'Aragón|Pedro I d'Aragón]] [[Reino d'Aragón|rei d'Aragón]], fillo de l'anterior
* ([[1104]]-[[1134]]): [[Alifonso I d'Aragón|Alfonso I d'Aragón]] [[Reino d'Aragón|rei d'Aragón]], chirmano de l'anterior
* ([[1134]]-[[1137]]): [[Remiro II d'Aragón]] [[Reino d'Aragón|rei d'Aragón]], chirmano de l'anterior
* ([[1137]]-[[1162]]): [[Peronella d'Aragón|Peroniella d'Aragón]] [[Reino d'Aragón|reina d'Aragón]], filla de l'anterior
* ([[1162]]-[[1192]]): [[Alifonso II d'Aragón|Alfonso II d'Aragón]] [[Corona d'Aragón|rei d'Aragón]], fillo de l'anterior

==== El dominio dels condes del Pallars Chusano en Ribagorza ====
''Una chicota parti del condau va pasar als condes pallareses t'allá ta l'anyo 1020''
* ([[1017]]-[[1047]]): [[Remón III d'o Pallars Chusán|Ramón III del Pallars Chusano]], biznieto de Ramón I y [[conde de Pallars Chusano]]
* ([[1047]]-[[1098]]): [[Remón IV d'o Pallars Chusán|Ramón IV del Pallars Chusano]], fillo de l'anterior
* ([[1098]]-[[1111]]): [[Arna Remón I d'o Pallars Chusán|Arnal Ramón I del Pallars Chusano]], fillo de l'anterior
* ([[1098]]-[[1111]]): [[Pero Remón Id'o Pallars Chusán|Pedro Ramón I de Pallars Chusano]], chirmano de l'anterior
* ([[1111]]-[[1124]]): [[Bernal Remón I d'o Pallars Chusán|Bernal Ramón I del Pallars Chusano]], chirmano de l'anterior
* ([[1124]]-[[1174]]): [[Arnal Mir d'o Pallars Chusán|Arnal Mir del Pallars Chusán]], sobrino de l'anterior e fillo d'Arnal Ramón I, vasallo d'Alfonso I d'Aragón, va recibir per aixó el control de moltos castiellos de Ribagorza.
* ([[1174]]-[[1178]]): [[Remón V d'o Pallars Chusán|Ramón V del Pallars Chusano]], fillo de l'anterior
* ([[1178]]-[[1182]]): [[Valncia d'o Pallars Chusán|Valencia del Pallars Chusano]], filla de l'anterior
* ([[1182]]-[[1192]]): [[Dulce de So]], prima d'Arnal Mir

''Alfonso II d'Aragón va fer una guerra enta conquerir tots els castiellos pallareses en Ribagorza, y dispués va comprar el Pallars Chusano a la zaguera hereva''

=== Reis d'Aragón ===
''Alfonso II d'Aragón unificó tota Ribagorza hue aragonesa; la parti catalana va quedar enta'ls condes del Pallars Sobirano ''
* ([[1192]]-[[1196]]): [[Alifonso II d'Aragón|Alfonso II d'Aragón]]
* ([[1196]]-[[1213]]): [[Pero II d'Aragón|Pedro II d'Aragón]], fillo de l'anterior
* ([[1213]]-[[1276]]): [[Chaime I d'Aragón]], fillo de l'anterior
* ([[1276]]-[[1285]]): [[Pero III d'Aragón|Pedro III d'Aragón]], fillo de l'anterior
* ([[1285]]-[[1291]]): [[Alifonso III d'Aragón|Alfonso III d'Aragón]], fillo de l'anterior
* ([[1291]]-[[1322]]): [[Chaime II d'Aragón]], chirmano de l'anterior

''El rei Chaime II va donar el condau al fillo d'él, l'infant Pietro''

=== Segunda dinastía dels condes de Ribagorza ===
* ([[1322]]-[[1381]]): [[Pero IV de Ribagorza|Pedro IV de Ribagorza]], fillo de l'anterior
* ([[1381]]-[[1412]]): [[Alifonso IV de Ribagorza|Alfonso IV de Ribagorza]], fillo de l'anterior
* ([[1412]]-[[1425]]): [[Alifonso V de Ribagorza|Alfonso V de Ribagorza]], fillo de l'anterior

''Cuan el zaguero va morir sinse hereders, el condau va tornar a la Corona''

=== Reis d'Aragón ===
* ([[1425]]-[[1458]]): [[Chuan II d'Aragón]], dan el titol de **Chuan I de Ribagorza*'
* ([[1458]]-[[1469]]): [[Ferrando II d'Aragón]], fillo de l'anterior

*El rei Ferrando va atorgar el condau al fillo ilechitimo d'él, que se deciba Alfonso*

=== Tercera dinastía dels condes de Ribagorza ===
* ([[1469]]-[[1485]]): [[Alifonso VI de Ribagorza|Alfonso VI de Ribagorza]], fillo de l'anterior
* ([[1485]]-[[1512]]): [[Chuan II de Ribagorza]], fillo de l'anterior
* ([[1512]]-[[1533]]): [[Alifonso VII de Ribagorza|Alfonso VII de Ribagorza]], fillo de l'anterior
* ([[1533]]-[[1565]]): [[Martín I de Ribagorza]], fillo de l'anterior
* ([[1565]]-[[1573]]): [[Chuan Alifonso I de Ribagorza|Chuan Alfonso I de Ribagorza]], fillo de l'anterior
* ([[1573]]-[[1581]]): [[Martín I de Ribagorza]], segunda vegada
* ([[1581]]-[[1592]]): [[Ferrando II de Ribagorza]], fillo de l'anterior
* ([[1592]]-[[1598]]): [[Francisco I de Ribagorza]], chirmano de l'anterior

*El condau va ser veneu al rei Felipe I d'Aragón: el titol se va conservar sinse funcions politicas, y el territorio va mantenir las viellas institucions d'autogovierno dica la Guerra de Succesión espanyola''