Uigurs

**Uigurs** ye a denominación creyata en l'asamblea de Taixquent en 1921 pa diferents comunidaz d'o Turquestén oriental que charran una luenga turquica carluca: os *Kashgharlyq* de Kashgar, os *Turpanlyq* de Turpan, os *Aqsuluq* de Aqsu, os *Yakanlyq* de Yakan y os habitants sedentarios d'a val d'o Ili, ditos *Taranchi*. Son a etnia prencipal d'o Xinjiang chinés, estando tamién presents en Uzbekistán. Tienen un modo de vida, una luenga y una cultura pareixitos a los d'os uzbekos.

## Modo de vida
Os uzbekos, uigurs y altayos practicaban un cautivo d'avena fendo servir l'aladro y a xata. Se combinaba l'agricultura con o pastoreyo transhumant.

Agora en Xinjiang os uigurs practican una agricultura de regano en os oasis, tienen un sistema de pozos connectatos por canyos (*[[qanat|kanerjing]]*) . Os prencipals cautivos son o trigo, panizo y cotón chunto con a horticultura.

## Luenga

L'idioma actual que ye denominato uigur no deriva d'o uigur historico, y ye una derivación d'o turquico chagatai, a l'igual que l'uzbeko. O uigur moderno s'escribiba tradicionalment en alfabeto arabe, pero entre os anyos 1956 y 1965 s'escribió en alfabeto cirilico, pa dimpués fer-se en alfabeto latino. En l'anyo 1981 o gubierno de Pekín permitió que se tornase a escribir en l'alfabeto arabe orichinal.

## Historia
Cuan o Khanato Uigur fue destruito por os Kirguizes de l'alto Yenisei muitos uigurs y turquicos no uigurs vasallos emigroron enta o sud arribando enta os oasis d'o sud de Tien Shan, on se mezcloron con os nativos agnocuchens indoeuropeus y los asimiloron lingüisticament. Os uigurs d'o norte d'a Cuenca de Tarim organizoron un reino con capital en Khotcho (a man de Turfán). O reino de Khotcho yera un estato budista, patrocinaba tanto o budismo como maniqueísmo y resistió a presión d'os Kara Khanidas musulmans. Mantenió a independencia dica que fue conquiesto por os mongols, perdurando como estato vasallo de l'Imperio Mongol.

Talment sigan os uigurs d'o norte d'a Cuenca de Tarim u rechión de Turfán sozmesos a l'Imperio Mongol os que son mencionatos por Frai Haitón en o suyo libro tradueito a l'aragonés "La Flor de las Ystorias d'Orient" en o capítol "Del Regno de Tarssia":

En o reparto que se fació de l'Imperio Mongol o país uigur de Khotcho quedó baixo poder d'Ogodei, pero bi heba uigurs en o territorio d'os antigos Kara Khitai que li tocó a Chagatai Khan. 

En o sieglo XIV as poblacions sedentarias d'a Cuenca de Tarim yeran en a subchección feudal d'os khans mongols de Mogolistán, a part oriental de l'orichinal Khanato Chagatai. Con o paso d'o tiempo estas poblacions s'iban islamizando cada vegata mes y prenendo o turquico chagatai, que enta o sieglo X ya se feba servir en Kaixgar enta l'anyo 1000 por part d'os turquicos islamizatos. D'esta traza l'antigo uigur no guarda relación dreita con l'idioma tamién turquico que actualment se conoixe como uigur y que ye relacionato con o uzbeko.

Os uigurs budistas se convirtioron a la rechión musulmana en o sieglo XV. O termin uigur cayó en desuso en o sieglo XV fueras d'os uigurs amariellos. Bels grupos turquicos afins entre ellos viviban en l'actual Turquestén oriental, se diferenciaban d'atros turquicos por o modo de vida agricola u urbán y se designaban por o nombre d'a localidat. No siempre puet dicir-se-ne que desciendan d'os antigos uigurs, y seguntes bels autors a luenga carluca d'os actuals uigurs no provién d'a luenga d'os uigurs historicos.

Os pueblos turquicos de luenca carluca d'o Turquestén oriental fuoron sozmesos por os oiratos baixo o Imperio Dzhungaro dica que a dinastía Qing los venció y creyó a provincia de Xinjiang.

Chicotas collas de *kashgarlyq* y *yakanlyq* estioron os primers en emigrar ta o Turquestén occidental u ruso. A meyatos d'o sieglo XIX s'establioron en Fergana, on son conoixitos como *Kashgarlyq*.

Os agricultors sedentarios ditos *Taranchi* d'a val d'o Ili plegoron dende Asia Central, prencipalment dende Semirechie (Cazaquistán) en grans grupos a prencipios d'a decada de 1880 fuyindo d'a presión rusa, pero tornoron a estar colonizatos por os rusos.

Os uigurs de Cazaquistán y Kirguizistán conservan encara la suya identidat etnica, reforzata por a plegata de refuchiatos uigurs dende Xinjiang en as decadas de 1950 y 1960. Os uigurs d'Uzbequistán son en un proceso d'asimilación por os uzbekos.

L'actual centro cultural d'os uigurs ye Kaixgar, a capital Urumqi tien muita población chinesa han.

## Referencias

## Bibliografía
* Jean Sellier. *Atlas de los pueblos del Asia Meridional y Oriental*. Acento Editorial.