Ilesia de Santa María la Reyal de Sangüesa

A **ilesia de Santa María la Reyal de Sangüesa** (*Andre Maria Erregina eliza* en basco y *iglesia de Santa María la Real* en castellano) ye una ilesia d'os sieglos XII-XIV d'estilo de transición d'o romanico enta lo gotico navarra que se troba en a localidat de Sangüesa, en a comarca de Sangüesa y merindat de Sangüesa. Dende lo punto d'a vista d'a suya adscripción administrativa en a Ilesia Catolica, pende de l'arcipestrau de Lumbier en l'archidiocesi de Pamplona y Tudela.

La ilesia se troba en a marguin cucha d'o río Aragón, a lo canto mesmo d'o puent sobre iste río (o clamau puent de Sangüesa) que ye la razón d'a existencia d'a ciudat de Sangüesa y por a suya frontera prencipal pasa lo camín de Sant Chaime, que trescruzaba l'Aragón a traviés d'o puent mencionau. Cal parar cuenta que la ciudat de Sangüesa en ixas envueltas no se trobaba en a suya situación actual, so que yera construyida en l'actual lugar de Rocafort (u Sangüesa la Viella) a una distancia de 3 km de l'actual Sangüesa. Destaca por a a calidat arquitectonica y escultural d'a suya frontera prencipal, con reportals a on se i pueden veyer variadas representacions en releu, en destacando las imáchens de l'Aniello d'os Nibelungos y d'atras de tematica nordica. Por a suya calidat arquitectonica, la declaroron Molimento Nacional en 1889.

## Historia
Perteneixió en as suyas oríchens a la Orden d'o Hespital, por donación d'o rei Alifonso I, rei d'Aragón y Pamplona, escaicida en l'anyo 1131, que se soposa que ye la calendata d'inicio d'a suya construcción. En ixas envueltas l'abance d'a Reconquiesta ya heba permitiu l'aparición d'un palacio construyiu por Sancho Remíriz a on hue se troba lo clamau palacio d'os reis de Navarra y ya s'heba feito la repoblación de Sangüesa la Viella por Sancho Remíriz, recebindo amás o Fuero de Chaca en 1122 por decisión d'Alifonso I.

En ixas condicions, la chicota ilesia, situada a lo piet d'o mesmo camín de Sant Chaime, recibió un notable impulso en construyir-se en os suyos arredols bellas instalacions adedicadas a los pelegrins que feban o pelegrinache enta Santiago de Compostela. Amás, en morir en 1134 Alifonso I y dividir-se lo suyo reino entre lo reino d'Aragón y lo reino de Navarra, Sangüesa se convertió en un centro urbano de gran importancia en cosirar a muga entre Aragón y Navarra. Por ixo lo nuevo rei de Navarra, García Remíriz, decidió fortificar a ciudat y ordenó la construcción d'as suyas murallas.

## Descripción
Ye una chicota ilesia que poseye tres naus con planta en estilo romanico y con una torre adosada que se construyió posteriorment, rematando-se ya en o sieglo XIV, en estilo gotico con planta octagonal.

### Exterior
A suya frontera principal, obra d'o clamau *[[mayestro Leodegario]]*, amuestra encara adintro d'un estilo romanico claras influyencias de l'arte gotico, fácil que a consecuencia de l'orichen d'o mayestro a lo norte d'o Pireneu; ixo dota a iste templo d'una gran singularidat en estar a primer frontera navarra (y puet estar que mesmo peninsular) que amuestra ista traza d'elementos que en ixas envueltas yeran desconoixius en a peninsula iberica.

#### Estructura y tematica
A frontera d'o templo se troba en o canto sud de l'edificio a piet mesmo d'o camín de Sant Chaime amostrando un conchunto formau por a puerta, o suyo friso superior, os machons laterals remataus por cornisas con telladez sobre modillons.

A puerta ye d'arco apunchau y abocinau con seis arquivoltas y un chambrol sobre columnas que amuestran ordenadament y alternativa u una columna-estatua u una chicota columna, amás d'o timpano. En cadagún d'os dos cantos de l'arco bi ha unas exutas triangulars con esculturas, mesmo que en os dos arrimaderos que se troban dencima d'a puerta.

O programa iconografico principal d'as esculturas ye doble: d'una man a Redención, d'atra man o Chudicio Final.

##### As columnas-estatuas
As estatuas representadas en as columnas d'o canto ezquierdo d'a puerta en dentrar en o templo son de Santa María Malena, Santa María y Santa María Cleofás (la mai de Sant Chaime o Menor) y las situadas en o canto dreito representan a Sant Per apóstol, Sant Pavlo y Chudas Escariot.

##### Os capitels
Nomás que tres d'os capitels son historiaus, amostrando lo primero lo Chudicio de Salomón, lo segundo l'Anunciación d'a Virchen y la Visitación d'a Virchen y lo tercero l'Presentación de Chesús en o templo.

##### O timpano
O suyo timpano amuestra lo Chudicio Final presidiu como chuez por Chesús de Nazaret resucitau con cuatre ánchels a lo suyo canto tanyendo una mena de trompeta ta clamar a los hombres a lo chudicio, a lo canto dreito d'os ànchels os bienaventuraus y a lo canto ezquierdo los condenaus, a on tamién se i troban a Psicostasi y l'infierno; en o membral, baixo de Chesús, bi ha 13 personaches estando en o suyo centro a Virchen María con o nino.

##### As arquivoltas
En as arquivoltas no bi ha un programa iconografico claro u definiu y nomás puet fer-se que una clasificación muit aproximada en bels grupos d'esculturas (amás d'atras figuras que no son clarament clasificables):

* O primer grupo amuestra a las tres clases socials d'a sociedat d'a Edat Meya: o clero representau por un bispe, os militars y los treballadors, representaus por oficios variaus.
* Un segundo grupo parixe amostrar d'una man os condenaus y d'atra man os salvaus a resultas d'o Chudicio Final, amostrando los condenaus pecaus capitals como l'avaricia (un personache con una bolsa de diners) y cuantos exemplos de Luxuria, incluyindo-ie un masturbador y un exhibicionista amás de sirpients y zapos en nyaquiando la mamellera d'una muller y atras partes d'a suya anatomía. Fácil que d'iste grupo en fagan parte bellas figuras de musicos, bailarins y acobratas.
* Un tercer grupo parixe estar formau por personaches relacionaus dreitament con o Chudicio Final, como Sant Per apóstol.
* Un cuarto grupo lo forman a figuras d'animals, ya sían reals ya mitolochicos.

##### As ixutas
Mesmo que s'escayece con as arquivoltas, no podemos trobar-ie en as ixutas un programa definiu y nomás podemos clasficar bellas d'as suyas representacions como relativas a escenas u personaches d'o Nuevo Testamento u de l'Antigo Testamento, amás d'atras que gosan coincidir con as escenas u personaches d'as arquivoltas.

##### O friso y los modillons
O friso ye dividiu en dos livels estando presidiu por o Pantocrátor en representando la Parusia u segunda venida de Chesús ta lo Chudicio Final con os arcánchels Sant Miguel y Sant Gabriel a los suyos cantos y dimpués as figuras d'os apóstols.

Os modillons amuestran figuras d'animals, con a sola excepción d'una parella de luitadors (en representando la ira) y un zapatero.

### Interior
A ilesia poseye en planta tres naus con absides semicirculars que zarran as naus, trobando-se sobre lo suyo crucero una torre u cimborio octagonal almenau que remata en una esbelta cupula punchaguda, y que dota de luminosidat a l'interior d'o templo. O crucero y la nau central de l'edificio son casi cuadraus, y las dos naus laterals son d'un tamanyo la metat que la nau central, en forma de rectanglos oblongos. A nau central, con una altaria de 13,8 metros, ye de mayor altaria que las dos naus laterals, con 11,2 metros cadaguna d'ellas. As tres naus poseyen la mesma traza de cubierta, vueltas d'arcos cruzaus que desamontan sobre cuatre pilars cruciformes centrals.

En o suyo canto sud se troba lo portico, con 333 esculturas conservadas en os capitels de l'interior d'a nau principal, con bellas comparanzas d'una man con l'amanada Sant Istevan de Sos d'o Rei Catolico y d'atra man con o monesterio de Sant Chuan d'a Penya, y con ornamentación variada, dende motivos vechetals dica escenas sacras como por eixemplo l'adoración d'os reis.

En l'abside central d'a ilesia se i troba lo retaulo mayor, obra de l'artista Jorge de Eriguet (u *[[Jorge de Flandres]]*), qui tamién ye l'autor de bellos treballos en a diocesi de Chaca y que morió en Sangüesa en 1586. Se pintó en estilo plateresco y amuestra a Nuestra Sinyora de Rocamadour, una advocación mariana.

Mientres os anyos 1920 y 1930 se i facioron bellas restauracions de l'interior y de l'exterior de l'edificio a'l cudiau d'a *[[Institución Príncipe de Viana]]*, en enronando bellas construccions que se i heban adosau mientres a historia d'o templo y tamién se retiroron bellos retaulos laterals que se i trobaban.

## Protección legal
A ilesia de Santa María la Reyal de Sangüesa se troba protechida legalment con a suya declaración como Molimento Nacional o 14 de febrero de 1889, figura churidica que hue ha quedau substituyida por a calificación de Bien d'Intrés Cultural.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Clara Fernández-Ladreda Aguadé: ''La Portada de Santa María de Sangüesa'', en a web d'a Catedra de Patrimonio y Arte Navarro d'a Universidat de Navarra.