Filosofía

A ** Filosofía** ye, seguntes a suya etimolochía, l'amor de l'hombre por o conoiximiento y por a ciencia. A Filosofía se define hue como la ciencia que estudia la realidat, as causas y los prencipios que subchacen a l'existencia y a lo pensamiento. A sobén se diz tamién "filosofía" a lo conchunto d'obras u treballos colectivos d'os filosofos mas importants; puet significar asinas l'exploración academica d'as diferents cuestions investigadas por os filosofos, pero tamién puet usar-se ta referir-se a una traza de pensar, critica y creyativa.

En l'antigüidat, o concepto de "Filosofía" yera bien amplo, muito más que lo concepto restrinchiu actual, en considerar-se como tal a campos d'estudio que modernament ye bien claro que no en fan parte, como por eixemplo l'Astronomía, la Medicina u la Fisica. Asinas, una d'as obras d'Isaac Newton ye *[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]*, que se publicó en l'anyo 1687 y que no tracta de Filosofía seguntes a concepción actual d'a palabra, so que de Fisica, encara que en o suyo títol se i trobe present ixe "Philosophiæ". No ye que dica alto u baixo lo sieglo XIX que empecipian a deseparar-se d'o concepto amplo de "Filosofía" muitos campos d'estudio (mas que mas en o campo d'a ciencia pura) dica plegar enta la concepción moderna actual d'o termin en un sentiu muito mas restrinchiu. 

En cheneral s'ha clasificau a la Filosofía seguntes o suyo obchecto d'estudio: asinas podemos mencionar a Epistemolochía (a Filosofía d'a ciencia), a Cosmolochía (a Filosofía d'a naturaleza), l'Antropolochía (la Filosofía de l'hombre) u l'Etica (a Filosofía d'o comportamiento humano). Manimenos, o que caracteriza a la Filosofía respecto a lo que se clama modernament ciencia ye lo feito que la Filosofía investiga una explicacion radical y zaguera d'o suyo obchecto d'estudio.

Se considera que las prencipals brancas d'a moderna Filosofía son l'epistemolochía (examina la naturaleza, l'orichen y las mugas d'o conoiximiento), l'etica (estudia los prencipios morals d'o comportamiento humán), a lochica (l'analís d'a forma correcta de ragonar), y la metafisica (l'estudio d'a estructura basica d'a realidat). Pero existen igualment muitas atras brancas d'a Filosofía, como l'estetica, a filosofía d'o lenguache, a filosofía d'a mente, a filosofía d'a relichión, a filosofía d'a ciencia, a filosofía d'as matematicas, a filosofía d'a historia u la filosofía politica. D'atra man, en l'interior de cadaguna d'as mencionadas brancas se i troban diferents escuelas filosoficas con diferents teorías u metodos d'analís d'os suyos respectivos campos d'estudio.

A metodolochía que emplegan os filosofos ta la suya labor ye bien variada. En una relación no exhaustiva de ferramientas, se pueden mencionar l'analís conceptual, a confianza en o sentiu común y l'intuición, l'emplego d'experimentos mentals, l'analís d'a luenga natural, a fenomenolochía u descripción d'a experiencia, u lo cuestionamiento critico. D'atra man, a Filosofía se relaciona amplament con atras ciencias u disciplinas mesmo d'as ciencias socials que d'as ciencias naturals, como por eixemplo as matematicas, l'administración d'empresas, o Dreito u lo periodismo. A suya función en istos casos ye la de subministrar una perspectiva interdisciplinaria ta estudiar d'una man os conceptos fundamentals de ditas ciencias y, d'atra man, as suyas metodolochía y implicacions eticas.

## Orichen y etimolochía
A palabra "filosofía" tiene orichen en a voz griega Φιλοσοφία, y lo suyo significau exacto ye "amor por a sabiduría", estando formada por as voces φιλέω, "amar" y σοφία, "saber, sabiduría", encara que no referida a la sabiduría absoluta en abstracto so que a lo saber teorico; mesmo que "amor" puet considerar-se millor en iste caso como deseyo y aspiración.

Tanimientres, en aragonés a palabra "filosofía" i plega no pas directament dende la palabra griega, so que a traviés d'a suya adaptación en latín, "philosophĭa".

Se gosa decir, sin garra evidencia concreta, que l'orichen d'a palabra se troba en o filsofo de l'Antiga Grecia Pitagoras.

## Filosofía occidental
A Filosofía occidental ye lo conchunto de tradicions filosoficas desenrolladas y estendilladas per Occident, y mas que mas en a Europa Occidental. Se desenrolló de modo relativament independient d'atras culturas d'Eurasia, agrupadas en contraste con a historia d'a Filosofía oriental. Se remunta a mas de 2.500 anyos d'antiguidat en Grecia y puede dividir-se en cinco grans periodos: Filosofía antiga, medieval, renaixentista, moderna y contemporania, que se corresponden con a periodización d'a historia d'Europa: Edat Antiga, Edat Meya, Renaiximiento, Edat Moderna y Edat Contemporania.

* **Filosofía Antiga**: abraca dende lo sieglo VII aC dica lo sieglo V, correspondendo-se aproximadament con parte d'a Edat Antiga. Inclui la Filosofía griega y la Filosofía romana. Duró mas de 1.100 anyos, dende alto u baixo l'anyo 600 aC (con Thales de Mileto) dica lo sieglo VI, cuan os zaguers neoplatonicos yeran activos. Las suyas prencipals ubicacions estioron l'Antiga Grecia y l'Imperio Romano. Entre los filosofos per toz conoixius y que creyoron escuela, como Platón, Aristótil y Socrates entre d'atros, cal destacar tamién a las mullers que estioron ixuplidadas per la historia d'a filosofía dica lo Renaiximiento, como Téano y Timica y las platonicas Aspasia de Mileto, Axiotea de Fliunte, Hiparquía, Diotima u Hipatia.

* **Filosofía Medieval**: s'estendilla dende lo sieglo V dica lo sieglo XVI (dende a patristica dica la fin d'a escolastica) y compren tot o conchunto de corrients de pensamiento y tractaus filosoficos medievals que se desenrolloron dende la cayida de l'Imperio romano (anyo 476) dica lo Renaiximiento (sieglos XV y XVI).. Estió coincident temporalment con os zaguers filosofos de corrients derivadas d'a Filosofía antiga, y la prencipal busqueda d'a Filosofía medieval yera la cohesión d'as creyencias heredadas d'a Filosofía clasica con os dogmas d'o cristianismo, encara que tamién i habió aportes muito importants d'as creyencias chudievas y islamicas. Figuras destacadas d'a Filosofía medieval estioron Tomás d'Aquino, Petrus Abaelardus, Giovanni di Fidanza y Duns Escotus en l'ambito cristiano, Avicena y Averroes en 'ambito islamico y Maimonides en o chudieu.

* **Filosofía Renaixentista**: abraca lo periodo entre los sieglos XV y XVI, principiando en Italia ta dimpués estendillar-se per tot Europa. En o Renaiximiento, la Filosofía encara yera vista como un campo muito mas amplio que encara incluiyiba los estudios que hue s'asignan a cuantas atras ciencias distintas, como por eixemplo la Teolochía. Parando cuenta d'ixo, los campos d'a Filosofía que mas atención y desenrollo recibioron estioron la Filosofía politica, l'humanismo, la Filosofía natural u la cosmogonía. Entre los filosofos d'o Renaiximiento mas influyents u destacaus cal destacar a Pico della Mirandola, Nicolau de Cusa, Michel de Montaigne, Francisco Suárez, Erasmo de Rotterdam, Pietro Pomponazzi, Bernardino Telesio, Johannes Reuchlin, Tommaso Campanella, Gerolamo Cardano u Luis Vives.

* **Filosofía Moderna**: dende lo sieglo XVII dica la metat d'o sieglo XX (ye decir, dende Descartes y lo racionalismo dica la fin d'a Segunda Guerra Mundial).

* **Posmodernidat**: dende meyaus d'o sieglo XX dica l'actualidat.

## Referencias

## Vinclos externos