open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Munebrega

**Munebrega** (en castellano *Munébrega*) ye un municipio d'a provincia de Zaragoza (Aragón), situau en a Comunidat de Calatayú. A suya población ye de 437 habitants, en una superficie de 41&nbsp;km².

## Cheografía
Dengún río trescruza o lugar, l'unico cauz ye a *rambla d'o Molín*.

## Historia
Ya existiba un poblau celta en iste puesto clamau *Munebrix* (o suyo nombre celtibero yera *[[Mundobriga]]*), nuclio que se conservó en as epocas romana, visigoda y musulmana.

En o sieglo XIV feba part d'a seixma d'el río Ibdes, adintro d'a Comunidat de Calatayú.

## Toponimia
*Munebrega* ye una clara derivación de *[[Mundobriga]]*. En os textos medievals escritos en latín s'escribiba *Monobrega*.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:513
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:103 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:483
  bar:2000 from:0 till:463
  bar:2002 from:0 till:461
  bar:2004 from:0 till:438
  bar:2006 from:0 till:437
  bar:2008 from:0 till:440
  bar:2010 from:0 till:488
  bar:2012 from:0 till:470
  bar:2014 from:0 till:420
  bar:2016 from:0 till:410
  bar:2018 from:0 till:385
  bar:2020 from:0 till:363
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Molimentos y puestos intresants

O molimento mas intresant ye a ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asumpción d'estilo mudéchar y que data d'o sieglo XIV, anque en realidat nomás conserva d'ixa epoca a planta. En l'interior i hai retablos d'os sieglos XVI-XVIII.

O basal que se troba a os arredols de Munebrega se creyó fa mas de 600 anyadas.

Tamién ye intresant o Museu Parroquial a on s'exposan entre atras cosas os retratos de toz os fillos de Munebrega que tenioron puestos destacaus en a ilesia, a diplomacia u a milicia.

I hai dos ermitas en Munebrega, una adedicada a Nuestra Sinyora d'a Mar y d'a Cuesta y atra a Sant Cristofo.

## Personalidaz naixidas de Munebrega
* :Categoría:Naixius de Munebrega
I ha habiu muitos personaches ilustres naixius de Munebrega: siet bispes, tres arcebispes, un cardenal, embaixadors de reis, escritors, pintors, un chusticia d'Aragón y o mas destacau Johan Ferrández d'Heredia, qui estió Gran Mayestre d'a Orden d'o Hespital.

## Fiestas
* Virchen d'a Mar y d'a Cuesta, segundo domingo de mayo.
* Sant Felix y sant Inacio, 6 de setiembre.
* Sant Cristofo, 10 de chunio (romería).

## Vinclos externos

## Referencias
Monegros

**Os Monegros** ye una comarca aragonesa dividita entre as provincias de Zaragoza y Uesca.

## Cheografía
A sierra d'Alcubierre trescruza a comarca de nord-ueste ta sud-este, adubindo a suya mayor altaria en mont Escuro a 822 metros. O clima ye semiarido con escasas plevias y alteras temperaturas en verano. Bi ha muitas lacunas saladas y basetas que forman o complexo endorreico mas important d'Europa. Destacan a lacuna de Sarinyena y a salada d'a Playa.

Muga a o norte con a Plana de Uesca, a l'este con Semontano de Balbastro, Cinca Meya y Cinca Baixa, a l'ueste con a comarca de Zaragoza y a o sud con a Ribera Baixa d'Ebro y Baixo Aragón-Casp.

## Toponimia
O toponimo *Monegros* fa referencia a la escuritat d'a vechetación que bi heba en a Edat Meya antes d'una intensa deforestación por causas ganaderas. En aragonés medieval se documenta o toponimo comarcal en singular:

Tamién Cheronimo Zurita se refiere a esta comarca en singular en o sieglo XVI en castellano d'o sieglo XV:

## Territorio y población

## Gastronomía
*Farinosos.
* Cesteta: torteta con matafalúa con un uego duro, tipico pa luns de Pascua en Castillón de Monegros.
*Tortas de matacía.
*Torta adormida de Lanacha.

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'os Monegros.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial d'a comarca d'os Monegros.
*  Os Monegros, web dedicau a la recuperación de l'aragonés d'ista comarca.

## Referencias
Cinca Meya

A **Cinca Meya** (en castellano *Cinca Medio*) ye una comarca aragonesa d'a provincia de Uesca situada en o curso meyo d'o río Cinca.

A suya población ye de 23.072 habitants (2006) en una superficie de 576,70 km². Ye una d'as comarcas aragonesas con mayor densidat de población con os suyos 41,84 hab/km². As suyas prencipals fuents d'ingresos son a industria y l'agricultura.

* Capital: Monzón.
* Superficie: 576,7 km².
* Población: 22.441 habitants.

## Cheografía
### Mugas
Muga a lo nord-ueste con o Semontano de Balbastro, a l'este con Litera, a lo sud con a Cinca Baixa y a l'ueste con os Monegros.

## Territorio y población

## Politica
* Concellers d'a comarca d'a Cinca Meya.

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'a Cinca Meya.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial d'a comarca d'a Cinca Meya.

## Referencias
Comunidat de Teruel

:*Iste articlo ye sobre l'actual *'comarca d'Aragón**. Ta la historica comunidat d'aldeyas se veiga [[Comunidat de Teruel (medieval)]]''

A **Comunidat de Teruel*' (en [[idioma castellano|castellano]] *Comunidad de Teruel*) ye una [[comarcas d'Aragón|comarca]] [[Aragón|aragonesa]] situata en a [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]]. Coincide en nombre con l'antiga [[Comunidat de Teruel (medieval)|Comunidat de Teruel]], que s'estendillaba tamién por tierras de [[Gúdar-Chabalambre]] y por bels lugars d'as [[Cuencas Meneras]].

*Capital: Teruel
*Superficie: 2.791,6&nbsp;km²
*Población: 43.273 habitants

== Cheografía fisica ==
A comunidat de Teruel ye situada principalment en a [[fuesa tectonica|fuesa]] de [[Teruel]], y as sierras d'a comarca ([[sierra Palomera|Palomera]], [[Sierra d'Escoriuela|Escoriuela]], etcetra...). Esta fuesa tectonica recibe a denominación de [[fuesa tectonica|fuesa]] d'[[fuesa de Teruel|Alfambra]] por o menos a lo norte de Teruel, ciudat a on l'[[Río Alfambra|Alfambra]] caye en [[río Guadalaviar|Guadalaviar]], o río mes important que provién d'a [[sierra d'Albarracín]] y que manimenos sigue a mesma dirección de l'Alfambra enta o sud. Por convención uns cheografos decidioron dicir *Turia'' a la unión d'estos dos ríos, sin parar cuenta en a tradición toponimica aragonesa.

Una part d'a Comunidat de Teruel corresponde a la fuesa de Xiloca, d'edat posterior y que afecto a materials neochenos de l'anterior fuesa.

## Mugas
Muga a lo norte con as comarcas de Xiloca y Cuencas Meneras, a l'ueste con a Sierra d'Albarracín, a l'este con Mayestrato y Gúdar-Chabalambre y a lo sud con Cuenca.

## Economía
A economía tradicional de bels lugars d'a Comunidat se basaba en a ganadería transhumant y en o cautivo de pereras en a ribera de l'Alfambra y Guadalaviar, ribera actualment ocupata por choperas.

A industria en a comarca se concentra principalment en a suya capital, Teruel, ciudat con muita población chubilata y con muitos funcionarios. En as atras poblacions d'a comarca destaca la ganadería, gracias a la elaboración de pernil con denominación d'orichen. Tamién son importants ta la suya economía o turismo, actualment, que ha recibito un buen empentón con a creyación d'o Parque Paleontolochico de Galv y o d'o parque tematico Dinopolis.

## Territorio y población

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'a Comunidat de Teruel.
Comarca Central

A **Comarca Central** ye situada en a parti central d'a provincia de Zaragoza. Ye formada prencipalment por a ciudat de Zaragoza y os municipios d'a suya aria metropolitana y l'actual capital ye Utevo. Una tercera parti d'ella ye ocupada por o casco urbán d'a capital y a suya economía se basa en a industria y os servicios.

Muga a o norte con a Plana de Uesca, y Cinco Villas, a l'ueste con a Ribera Alta d'Ebro y Val de Xalón, a l'este con a Ribera Baixa d'Ebro y Monegros y a o sud con Campo de Carinyena y Campo de Belchit.

* Capital: Utevo
* Superficie: 2.288,8&nbsp;km²
* Población: 767.822 habitants (2023)

## Municipios

## Referencias

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'a Comarca Central.
Uello

O **uello** (pronunciato /'gweʎo/; d'o latín 

## Referencias

## Vinclos externos

* Vídeo TV3 Quèquicom *La visió. Anatomia i funcionalitat de l'ull humà*.
Baixo Aragón-Casp

:*Iste articlo trata sobre a *'comarca Baixo Aragón-Casp**. Ta atros emplegos se veiga [[Baixo Aragón (desambigación)]].''


O **Baixo Aragón-Casp*' (en [[Idioma castellano|castellano]] *Bajo Aragón-Caspe*; en [[Idioma catalán|catalán]] *Baix Aragó-Casp*) ye una [[comarcas d'Aragón|comarca]] [[Aragón|aragonesa]] situada en a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]]. Destaca l'[[agricultura]] adedicada a la producción de l'[[aceite d'oliva]]. En ista comarca se troba l'entibo de Mequinenza, dito tamién [[mar d'Aragón]] por a suya gran amplaria.

Muga a lo norte con os [[Monegros]] y a [[Cinca Baixa]], a l'ueste con a [[Ribera Baixa d'Ebro]] y o [[Baixo Martín]], a lo sud con [[Matarranya]] y [[Baixo Aragón (comarca)|Baixo Aragón]] y a l'este con [[provincia de Leida|Leida]] y [[provincia de Tarragona|Tarragona]].

*Capital: Casp
*Superficie: 997,3&nbsp;km²
*Población: 12.604 habitants

Ye una comarca de recient creyación. Han tenito problemas entre los concellos pa trobar un nombre comarcal. De feito o *Baixo Matarranya* forma una entidat cheografica, cultural y lingüistica propia, una [[parzana]] u dica una comarca natural ([[Maella]], [[Favara (Zaragoza)|Favara]], [[Nonasp]], [[Fayón]] y mesmo [[Mequinenza]]), con relacions humanas con a [[Tierra Alta]] catalana. Casp tiene mas relación economica con [[Alcanyiz]], sobretot dende que Alcanyiz ha puyato de población y Casp ha baixato. O [[termin municipal]] de Casp ye gran y i existiban nuclios de poblacion ya desapareixitos.

== Luengas y parla ==

En la comarca Baixo Aragón-Casp bi ha localidaz castellanoparlants ([[Casp]], [[Chiprana]]), y catalanoparlants ([[Maella]], [[Favara]], [[Nonasp]] y [[Fayón]]).

Dende o punto de vista linguistico son curiosas as islas linguisticas prou diferents d'os d'a comarca, o [[castellano chipranesco|chipranesco]] en o costau castellanoparlant, con caracters sobrarbeses, y en o costau catalanoparlant o [[catalán maellán|maellán]] (*maellà*), con caracters ribagorzanos y valencianos. En Casp o [[Idioma castellano|castellano]] tiene muito [[substrato lingüistico|substrato]] aragonés, pero tamién muitos [[catalanismos en castellano|catalanismo]]s, y en Favara son presens cualques caracters que no son chenerals en l'alto [[Matarranya]], pero que se troban millor a l'este y a o sud d'esta comarca vecina.

== Territorio y población ==


== Gastronomía ==
*Fritada.
*Firigolla.

=== Laminerías ===
*Torta de balsa.
**"Esponjáu"''.

### Bebidas
*Barrecha.
*Soldau.

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'o Baixo Aragón-Casp.
Campo de Daroca

O **Campo de Daroca** ye una comarca aragonesa situada a lo sud-ueste d'a provincia de Zaragoza. L'agricultura ye o prencipal recurso d'a comarca, sobretot o cautivo de cerials, ferraina, y vinya. Entre o suyo patrimonio destaca a ciudat de Daroca y a lacuna de Gallocanta an se concentran muitas aus, estando la mayor lacuna d'ambients de paramera y estepa en Espanya.

## Cheografía
Muga a lo norte con a Comunidat de Calatayú y o Campo de Carinyena, a lo sud-ueste con a provincia de Guadalachara, a lo sud con a comarca de Xiloca y a l'este con o Campo de Belchit

*Capital: Daroca
*Superficie: 1.117,9&nbsp;km2
*Población: 6.623 habitants

L'actual comarca de Daroca ye nomás que una chicota part d'a medieval Comunidat de Daroca y se reduce a o Campo de Santet, a Ribera Meya de Xiloca, y a mas gran parte de Campo Romanos, comarca natural que contina en a comarca de Xiloca.

## Parla
En o campo de Daroca se charra un castellano con substrato aragonés como consecuencia d'a castellanización de l'aragonés que se i charraba dica por o menos o sieglo XVI. Podemos veyer aragonesismos como *airegaz*, *amprar*, *aturar*, *[[azarolla]]*, *[[cambra]]*, *[[caparra]]*, *capolar*, *[[carnuz]]*, *cayer*, *[[coda]]*, *curto*, *[[chaminera]]*, *chemecar*, *chilar*, *chuflar*, *[[chulla]]*, *[[dalla]]*, *dimpués*, *enreligar*, *[[enrona]]*, *[[saín#la ensundia|ensundia]]*, *[[herencio]]*, *esfollinar*, *[[falsa]]*, *farfalloso*, *faumar*, *filorcho*, *[[fosqueta]]*, *[[fumarro]]*, *[[galacho]]*, *[[gallón]]*, *[[gurriato]]*, *[[galdrufa]]*, *[[gayata]]*, *[[chinebro|jinebro]]*, *[[chinestra|jinesta]]*, *[[glarima]]*, *[[medolla]]*, *[[ruello|ruejo]]*, *[[trena]]*, *zarracatralla*, etc...

Tamién bi ha mozarabismos como *guluría* y antigos galicismos como *chin*.

## Territorio y población

## Referencias

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'o Campo de Daroca.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial d'a comarca d'o Campo de Daroca.
*
Gúdar-Chabalambre

:*Iste articlo ye sobre a *'comarca** de **Gúdar-Chabalambre**. Ta atros emplegos se veiga **Chabalambre.**''


**Gúdar-Chabalambre*' (en [[idioma castellano|castellano]] *Gúdar-Javalambre'') ye una comarca d'a provincia de Teruel, Aragón, Espanya. Situada a lo sud d'a provincia y mugant con Castellón. Actualment tien mas de 7.000 habitants repartius en 24 municipios. A suya capital ye Mora de Rubielos y o suyo actual president ye Manuel Lazáro, d'o Partido Aragonés, qui ye tamién l'alcalde de Manzanera.

*Capital: Mora de Rubielos
*Superficie: 2.351,6&nbsp;km2
*Población: 7.892 habitants

Ista comarca ye trescruzada por a N-234 y l'A-23, que unen Valencia con o norte, arredol d'ista carretera se vertebran as comunicacions d'a comarca. Paralela a ella transcorre a vía d'o tren y a vía verda, un pasache turistico por o puesto que pasaba l'antigo tren menero de Uellos Negros.

## Cheografía
A comarca ye dividida por a depresión de Sarrión y o río Millars en dos domos serranos, o macizo de Chabalambre y as serranías de Gúdar, con altarias maximas de 2.020 y 2.024 metros respectivament. Dende o punto de vista medioambiental as dos poseyen zonas con una important biodiversidat y proporcionan augua a las compleganzas d'os ríos Millars y Guadalaviar.

## Territorio y población

## Economía
Entre os suyos servicios destacan as suyas dos estacions d'esquí: Valdelinars y Chabalambre. Ye una comarca que vive d'o turismo mientres toda l'anyada, d'hibierno por istas dos estacions d'esquí y d'estiu por o turismo termal y d'interior. Existen municipios molimentals como Rubiuelos de Mora, Mora de Rubielos u Manzanera; tamién bi ha cuantos balnearios, zonas d'acampada, puestos ta la practica de muitos esportes, etcetra... O turismo d'a comarca viene principalment d'a Comunidat Valenciana.

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos de Gúdar-Chabalambre.
Tarazona y Moncayo

**Tarazona y Moncayo** (en castellano *Tarazona y el Moncayo*) ye una comarca aragonesa d'a provincia de Zaragoza. Situada en a estrimera occidental d'ista, muga a o norte con Navarra a l'ueste con Soria y La Rioja, a o sud con Aranda y a l'este con o Campo de Borcha. A suya capital ye Tarazona, chicota ciudat de gran belleza molimental .

* Capital: Tarazona
* Superficie: 452,4&nbsp;km2
* Población: 14.287 habitants

A sierra de Moncayo ye o suyo prencipal patrimonio natural y turistico, sierra que plega ta l'altaria de 2.316 metros, cobalto d'o Sistema Iberico. A suya redolada, declarata parque natural, poseye una gran biodiversidat, con especies endemicas d'ista sierra.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:24000
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0

BarData=
  bar:1900 text:"1900" 
  bar:1910 text:"1910" 
  bar:1920 text:"1920"
  bar:1930 text:"1930"
  bar:1940 text:"1940"
  bar:1950 text:"1950"
  bar:1960 text:"1960"
  bar:1970 text:"1970"
  bar:1981 text:"1981"
  bar:1991 text:"1991"
  bar:1998 text:"1998"
 
PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1900 from:0 till:19078
  bar:1910 from:0 till:18372
  bar:1920 from:0 till:18730
  bar:1930 from:0 till:20084
  bar:1940 from:0 till:21251
  bar:1950 from:0 till:22396
  bar:1960 from:0 till:20145
  bar:1970 from:0 till:17636
  bar:1981 from:0 till:15671
  bar:1991 from:0 till:14520
  bar:1998 from:0 till:14054
  


## Territorio y población

## Clima
A comarca de Tarazona y Moncayo tien un clima mediterranio continental con veranos largos y calurosos de temperatura meya de dica 25&nbsp;°C y hibiernos con temperaturas meyas de bels 8&nbsp;°C. As precipitacions meyas anyals son entre os 250 y 400&nbsp;mm, y son mas frecuents entre a primavera y l'agüerro. O cierzo, aire fredo y seco, bufa entre tot l'anyo.
Por unatra parte, Moncayo poseye un clima continental con hibiernos largos, fredos y con abundants nevazos mientres que os veranos poseyen unas temperaturas suaus.

## Gastronomía
* Pastel de churizo.
* Pochas.
* Rancho.

### Laminerías
* Coca de Tarazona.

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos de Tarazona y Moncayo.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial d'a comarca de Tarazona y Moncayo.
*  Tierras de Moncayo
Xiloca

:*Iste articlo ye sobre a *'comarca teruelana**. Pa atros emplegos se veiga **Xiloca (desambigación).**''


**Xiloca*' (en [[idioma castellano|castellano]] *Jiloca'') ye una comarca d'Aragón situada en a provincia de Teruel, a lo sud-ueste de Zaragoza, especial por a suya naturaleza. Muga a lo norte con o Campo de Daroca, a l'ueste con Guadalachara, a lo sud con a Comunidat de Teruel y a l'este con as Cuencas Meneras y o Campo de Belchit.

*Capital: Calamocha y Mont-reyal
*Superficie: 1.932,1&nbsp;km²
*Población: 13.829 habitants

En ista comarca se culle a flor d'o zafrán, una d'as especias mas valiosas existents, que alimenta una impotant industria local. Atra important industria d'a comarca ye a industria d'o pernil, y l'activo turismo rural, por a diversidat de l'anvista y os suyos molimentos.

## Visitas intresants
Rotas turisticas:
* Rota d'o Cit.
* Rota d'os Camparols.
* Rota d'o Pernil.
* Visita a la lacuna de Gallocanta.
* Rota por as torres mudéchars d'a comarca.
* Camín de fierro de Uellos Negros (Rota Menera).
Museus:
*Museu d'o Zafrán de Mont-reyal.

## Territorio y Población

## Luengas y parlas
Actualment en Xiloca se charra lo castellano rechional d'Aragón, con substrato lingüistico provinient de l'aragonés que se charró en la Edat Meya en las comunidatz de la muga suroccidental de lo Reino d'Aragón. Lo lexico aragonés d'intrés etnografico de Xiloca se conoix relativament bien por figurar las localidaz de Barrachina, Bello, Ferreruela de la Uerba, Nogueras, Torrillo y Villar d'el Salz en l'ALEANR con las siglas Te 104, Te 103, Te 101, Te 100, Te 301 y Te 303. La revista Xiloca tamién ha publicau estudios sobre vocabulario local y articlos de tematica medieval con apendices documentals que amuestran l'aragonés que s'escribiba en esta comarca en la Edat Meya.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos de Xiloca.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial d'a comarca de Xiloca.
* Centro de Estudios del Jiloca.
Milorcha

A **milorcha** u **milorcheta** ye un artefacto volador, emplegato per un regular como chuguet infantil, que consiste en un tarabidato sobre o cual s'estendilla un material lichero como papel, tela u plastico. O tarabidato s'achunta a un u mas d'un filos largos que o guiador afloixa abonico ta fer-la volar. En l'inte que l'aire eixerce presión sobre a suya superficie, la va puyando y movendo y ye faina d'o piloto guiar-la y privar de que caiga. Como elemento decorativo, ye costumbre d'anyadir-li betas u trozos de papel que fan de coda d'a milorcha y s'esbolligan con a fuerza de l'aire. 
Per a suya propia naturaleza, ye normal d'esplegar as milorchas en puestos ubiertos, an bufe un airaz, como los escampaders u as plachas.

## Historia
As milorchas naixioron en l'antiga China. Se sape que ta las envueltas de l'anyo 1200 aC. se feban servir como dispositivo de sinyalización militar. Os movimientos y as colors d'as milorchas costituyiban mensaches que se comunicaban en a distancia entre estacamentos militars. En o sieglo XII, en Europa, os chiquez ya chugaban con milorchas a las que anyadiban betas ta fer-las sonar. Ye tamién d'estacar a onra feita per as milorchas como equipos de medición atmosferica. O inventor Benjamin Franklin emplegó una milorcha ta investigar os rayos y inventar o pararrayos.

Huei lo día, a milorcha mantién a suya popularidat entre os ninos de totas as culturas, sobre tot en os países d'Asia, y esisten numerosos concursos y festivals per tot lo mundo.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Kitesurf u surf con milorcha

## Miscelania
**Milorcha** ye tamién o nombre d'una empresa aragonesa especializata en esportes d'aventura a l'aire libre, con seu en Benás, Balbastro, Rodellar y Alquezra.

## Vinclos externos
*  Pachina educativa sobre as milorchas
*  Index de pachinas con articlos u imáchens de milorchas
*  Sitio web d'a empresa Milorcha
*  Turk Ucurtam
Ribera Baixa d'Ebro

:*Iste articlo ye sobre a *'comarca aragonesa** d'a Ribera Baixa d'Ebro. Ta atros emplegos se veiga **Ribera d'Ebro**''.

A **Ribera Baixa d'Ebro*' (en [[idioma castellano|castellano]] *Ribera Baja del Ebro'') ye una comarca aragonesa situata en a provincia de Zaragoza. Destacan entre o suyo patrimonio lo monesterio de Rueda situato en o municipio de Sastago y o ronal d'a ciudat romana de Celsa amán de Viliella d'Ebro.

Muga a lo norte con os Monegros, a l'ueste con Zaragoza, a lo sud con Campo de Belchit y Baixo Martín y a l'este con Baixo Aragón-Casp

*Capital: Quinto
*Superficie: 989,9&nbsp;km²
*Población humana: 9.418 habitants

## Territorio y población

## Vinclos externos
Escureixiu

O **escureixiu** u **boca de nueit** ye l'inte d'o día en que o Sol se pone per l'Ueste, dispareixendo per debaixo lo plan de l'horizont. Tamién se conoixe iste periodo como **cabotarde** por trobarse en o cabo d'a tarde.

A hora d'o escureixiu varía seguntes o tiempo de l'anyo y a latitut d'o puesto dende o cual se lo mira. Istas variacions se deben a la inclinación de l'eixe d'a Tierra y a lo movimiento d'o planeta arredol d'a suya orbita. En as semanas que abracan os solsticios de verano y d'hibierno, igual lo escureixiu como l'alba se rezagan una mica cada día. A refracción per l'atmosfera d'as rayadas d'o Sol fan que veigamos a suya luz mesmo cuan o Sol ya s'ha puesto. Ixa refracción aluenga o día y alcuerza la nuei.

A difusión Rayleigh de luz azul per o polvo atmosferico produz os tipicos tintes royiscos en o cielo ta lo escureixiu, que pueden fer-sen mas espectaculars per l'efecto d'as boiras, o fumo, a cenisa d'as erupcions volcanicas u os gases causaus per l'actividat humana. O brilo d'as colors acostumbra a estar mas intenso que ta la boca de día, ya que per un regular bi ha mas polvo en a baixa atmosfera ta la fin d'a chornada, si bien tot pende muito d'a ubicación cheografica d'o espectador.

Como simbolo, o escureixiu representa os intes zaguers de bella cosa, como la viellera en a vida d'as personas. 

## Visión historica
L'astronomo d'o sieglo XVI Nicolau Copernico estió o primero en presentar a o mundo un modelo matematico detallau y finalment amplament acceptau que refirmaba a premisa de que a Tierra se mueve y o Sol en realidat remane quieto, atamas d'a impresión dende o nuestro punto d'anvista d'un Sol en movimiento 

En o "Libro del Trasoro" parlan sobre a variación d'a duración d'o día y a nueit seguntes o tiempo de l'anyo en zonas muito septentrionals:

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Cuencas Meneras

As **Cuencas Meneras** (*Cuencas Mineras* en castellano) ye una comarca aragonesa situada en a provincia de Teruel. Muga a lo norte con o Campo de Belchit, a l'ueste con o Xiloca, a lo sud con o Mayestrato y a Comunidat de Teruel y a l'ueste con o Baixo Martín, Andorra-Sierra d'Arcos y o Baixo Aragón.

L'actividat agricola y ganadera han desforestau prou a comarca. En o sieglo XX yeran ubiertas muitas menas: lignito, fierro, cheso, plumo y sal. As menas y l'actividat industrial compensoron o exodo rural, y vinioron inmigrants d'altas zonas meneras d'Espanya. En os lugars mas grans como Utriellas y Escuita part d'a población ye d'orichen andaluz.

## Historia
En 1210, Pero II donó a villa de Mont Albán a la Orden de Sant Chaime. D'astí enta debant yeran gubernatas por o comandador de Mont Albán as aldeyas de Cabra, Palomar d'Arroyos, Torre de las Arcas, Utriellas, Escuita, Penyarroyas, Las Adobas, Penya d'el Cit, Cuatro Dineros, L'Algar, La Zoma, Otón, La Cueva, Muresa, La Vega y Coire de las Arcas.

## Territorio y población

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'as Cuencas Meneras.
El Burgo de Osma-Ciudad de Osma

**El Burgo de Osma-Ciudad de Osma** ye un municipio situato a lo sud-ueste d'a provincia de Soria, a 60 km a lo sud-ueste de Soria capital. A suya población ye de 5.032 habitants en una superficie de 289,07 km² y una densidat de 17,41 hab/km².

D'o suyo termin municipal fa parte o lugar de Valdenarros.

*Osma* ye o nuclio historico altomedieval, mientres que El Burgo de Osma ye a población moderna mugant, declarata *Villa de Intrés Turistico* en 1962 y *Conchunto Historico Artistico* en 1993.

## Molimentos
* Seu de l'Asumpción d'El Burgo d'Osma-Ciudad de Osma.

## Vinclos externos

* Web d'o Concello de El Burgo de Osma
Ribera Alta d'Ebro

:*Iste articlo ye sobre a *'comarca aragonesa** d'a Ribera Alta de l'Ebro. Ta atros emplegos se veiga [[Ribera d'Ebro (desambigación)|Ribera d'Ebro]]''.


A **Ribera Alta d'Ebro*' (en [[idioma castellano|castellano]] *Ribera Alta del Ebro*) ye una [[Comarcas d'Aragón|comarca]] [[Aragón|aragonesa]] situata en a [[Provincias d'Espanya|provincia]] de [[Provincia de Zaragoza|Zaragoza]]. Tradicionalment a suya economía yera basata en a huerta cautivata entre os ríos [[Río Ebro|Ebro]] y [[Río Xalón|Xalón]] que desemboca en l'Ebro en ista comarca, pero actualment se basa en a factoría *Opel Espanya'' situata en Figueruelas y as suyas interpresas auxiliars.

Muga a o norte con as Cinco Villas, a l'ueste con o Campo de Borcha, a o sud con a Val de Xalón y a l'este con a comarca de Zaragoza

*Capital: Alagón
*Superficie: 416 km²
*Población: 22.564 habitants

## Territorio y población

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'a Ribera Alta d'Ebro.

## Vinclos externos
*Pachina web d'a comarca d'a Ribera Alta d'Ebro.
Val de Xalón

**Val de Xalón** u **Xalón Meyo** (en castellano *Valdejalón*) ye una comarca aragonesa situada en a provincia de Zaragoza. A suya economía se basa en as industrias de transformación agraria de l'Almunia y as industrias auxiliars d'a fabrica d'autos Opel situadas en Epila. En agricultura destacan os cautivos de cerials y os vinyals arredol d'o río Xalón. Tamién se situa en a comarca a Escuela Politecnica de l'Almunia an estudian mas de tres mil alumnos.

Muga a lo norte con a Ribera Alta d'Ebro y o Campo de Borcha, a l'ueste con Aranda, a lo sud-ueste con a Comunidat de Calatayú, a lo sud-este con o Campo de Carinyena y a l'este con a Comarca Central.

*Capital: L'Almunia de Donya Godina
*Superficie: 933,3&nbsp;km2
*Población: 27.310 habitants

## Municipios

## Referencias

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'a Val de Xalón.
 
## Vinclos
* Pachina oficial
Val de Tena

A **val de Tena** se troba en a vesant sud de lo Pireneu, en a comarca de l'Alto Galligo y la trescruza o río Galligo de norte ta sud. Bi ha dos entibos en o río: o de Lanuza y o de Búbal. O *estreito Closura* u *de Santa Elena* sinyala la dentrata en a val dende a Tierra de Biescas. Ye comunicata con a val d'Osal, en o Biarn, por o puerto d'o Portalet d'a Nieu.

Os lugars d'a Val son O Fornigal, Sallent de Galligo, Lanuza, Escarriella, Pandicosa, O Pueyo de Tena, Sandiniés, Tramacastiella, Piedrafita, Oz de Tena, Búbal, Saqués y Polituara.

A suya economía ye tradicionalment ganadera con bella cosa d'agricultura y actualment tamién s'alaceta en o turismo, sobre tot relacionato con a nieu, y en os recursos hidroelectricos.

Ye rodiata de monts de mas de 3.000 metros, como son o pico Moros, Vachimanya u Os infiernos.

O chentilicio d'a val ye tensino/a, igual como lo dialecto de l'aragonés que charran os suyos habitants.

## División administrativa tradicional
Dica 1836 a val se trestallaba oficialment en tres quinyons estando Sallent a unica villa y capecera d'a val:
**[[Quinyón de Sallent]]*: formato por as localidaz de Sallent y Lanuza.
**[[Quinyón d'a Partacua|Quinyón de Partacua]]*: formato por as localidaz de Escarriella, Tramacastiella, Sandiniés, Piedrafita, Saqués y Búbal.
**[[Quinyón de Pandicosa]]*: formato por as localidaz de Pandicosa, O Pueyo y Oz.
A *Chunta Cheneral d'a Val de Tena* yera la institución que s'encargaba d'os afers entre os distintos quinyons. A suya seu yera en as *Casas d'a val*, en O Pueyo, capital administrativa d'a val.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Pachina d'a Val de Tena
Aramón Formigal

**Aramón Formigal** ye una estación d'esquí aragonesa d'o grupo *[[Aramón]]* situata en O Fornigal, termin municipal de Sallent de Galligo, en a val de Tena, comarca de l'Alto Galligo y provincia de Uesca (Pireneu Aragonés).

Con 137 kilometros de superficie esquiable ye a estación d'esquí mas gran d'o Pireneu y tamién a mas gran d'Espanya.

## Zonas
A estación ye dividida en 4 grans zonas, subdivididas a la vegada en atras mas chicotas:

* *Zona Tres Hombres (Crestas)* ye a zona mas oriental d'a estación y tamién a mas antiga. O pico Tres Hombres, a tuca mas alta d'a estación, da lo suyo nombre a la zona a on se i troba. S'incluye en ista zona d'a estación a *zona Sextas* a on d'antis mas yera o *"uego"* u telegabina *Sextas* que puyaba dende la urbanización dica la *zona Cantal*. A zona Tres Hombres ye tradicionalment una zona d'esquiadors expertos con muitas pistas negras y royas como la mitica *Tres Hombres*, con un descenso de 800 m dende una cota de 2.300.
* *Zonas Sarrios* unida a l'anterior a traviés d'a *zona Cantal*, ye la segunda zona mas antiga. Bi ha tot tipo de servicios como restaurant y cafetería y a Escuela Espanyola d'Esquí. En a parti mas alta d'ista zona se situa la dita *zona Izas* con una chicota cafetería. Ye una zona ta esquiadors meyos y prencipiants.
* *Zona Anayet*, esbarraína de l'anterior por o pico Royo, se i accede a traviés d'o *Collado*. Ye una d'as zonas mas modernas y tien toz os servicios como restaurant, cafetería y escuela d'esquí.
* *Zona Portalet*, yel a mas moderna d'as zonas de Formigal. S'estendilla dica o Portalet, cuasi en a muga con Francia, y por a val d'Espelunciecha, en a mas polemica d'as ampliacions d'a estación. S'ubrió lo 6 de chinero de 2005.

## Servicios
Ofreixe os servicios habituals d'una estación d'esquí remontaderas, enfermería, escuela d'esquí, logadura de material, restaurants, etcetra. Tamién ye ubierta en estiu con una gran cantidat de posibilidaz en a val de Tena como baixada de barrancos, espeleolochía, puenting, rafting, mountain bike u pesca.

Antimás tien 3 pistas especials: Snow Park, Bidio Slalom y Tubers.

## Vinclos externos
* Pachina d'a estación d'esquí.
* Listau d'estacions de Infoaventura.
* Listau d'estacions de Todonieve.
Baixo Martín

**Baixo Martín** (en castellano *Bajo Martín*) ye una comarca aragonesa situada en a provincia de Teruel. A comarca ye conoixida por estar formata por os lugars que composan a Rota d'o Tambor y d'o Bombo. A suya economía s'alaceta en l'agricultura y a ganadería. En o sieglo XIX teneba una densidat de poblacion alta. A despoblación en o sieglo XX ha estau muit gran.

Muga a lo norte con a Ribera Baixa d'Ebro, a l'ueste con o Campo de Belchit y as Cuencas Meneras, a lo sud con Andorra-Sierra d'Arcos y a l'este con as comarcas oficials ditas Baixo Aragón y Baixo Aragón-Casp.

*Capital: Íxar
*Superficie: 795,2&nbsp;km²
*Población: 7.383 habitants

## Territorio y población

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'o Baixo Martín.

## Vinclos externos
* Pachina web oficial d'a comarca d'o Baixo Martín.
Condau d'Aragón

:*Iste articlo tracta sobre o *'Condau d'Aragón**. Ta atros emplegos se veiga [[Aragón (desambigación)]].''

O **Condau d'Aragón''' s'orichina en una faixa monteriza en o Pireneu central que encluyiba as vals d'Ansó, Echo y Canfranc.

Va naixer como un intrés d'a dinastía franca carolinchia de protecher a suya muga sud d'as posibles enrestidas d'os musulmans d'Al-Andalus.

Anque inicialment estió baixo la tutela d'os reis francos, mientres que iba estendillando-se por a compleganza altera d'o río Galligo s'eslurtaba d'o emparo carolinchio y s'amanaba a lo nuclio de gubernants de Pamplona.

En afeminar-se a linia succesoria d'os contes d'Aragón y haber casau a la heredera d'o condau, Andregoto Galíndez, con o rei de Pamplona García Sánchez I fa que o fillo d'os dos, Sancho Garcés II levase os títols de rei de Pamplona y conte d'Aragón.

Istos títols irán unius dica l'anyo 1035 en que o testamento de Sancho o Mayor trestalla istas tierras entre os suyos fillos y anque Remiro I d'Aragón hereda con títol de conte supeditau a la corona de Pamplona, luitó lo increyible por consiguir a suya independencia.

O fillo de Remiro I, Sancho Remíriz, y o fillato Pietro I consiguen que Aragón dentre a fer parte d'os estaus occidentals a títol de reino; encara asinas se considera a Remiro I como primer rei d'a dinastía aragonesa.

## Veyer tamién
* Reino d'Aragón.
* Corona d'Aragón.
Reino d'Aragón

:*Iste articlo tracta sobre o *'Reino d'Aragón**. Ta atros emplegos se veiga [[Aragón (desambigación)]].''

O **Reino d'Aragón *' naixe en [[1035]], por a unión d'os condatos d'[[Condato d'Aragón|Aragón]], [[Condato de Sobrarbe|Sobrarbe]] y [[Condato de Ribagorza|Ribagorza]] en a fegura de [[Remiro I d'Aragón|Remiro I]].

A lechitimidat d'a nueva dinastía la logran [[Sancho Remíriz d'Aragón|Sancho Remíriz]] y [[Pero I d'Aragón|Pero I]] metendo lo reino baixo lo emparo d'a [[Santa Seu]]. Asinas pasó Aragón a fer parte d'os estaus occidentals.

A prochección de [[Remiro I d'Aragón|Remiro I]] ta la [[reconquiesta]] d'a "[[tierra plana]]" se veyió superada con creixes por os suyos inmeyatos succesors.


A primers d'o [[sieglo XII]], [[Peyronela d'Aragón]], a sola descendient d'o rei [[Remiro lo Monche]], contrayó matrimonio con [[Remón Berenguer IV de Barcelona|Remón Berenguer IV]], [[Condato de Barcelona|conte de Barcelona]]. O fillo d'os dos [[Alifonso II d'Aragón|Alifonso II]] estió lo primer monarca en heredar os títols de *rei d'Aragón* y *conte de Barcelona''. D'astí enta debant a unión d'istos dos territorios se conoixerá como a Corona d'Aragón.

## Veyer tamién
* Aragón.
* Lista de monarcas d'Aragón.
* Tabla cronolochica d'os reinos d'Espanya.
Lista de monarcas d'Aragón

:*En ista lista apareixen toz os *'monarcas d'Aragón*', se veiga [[Lista de reis d'Aragón]] ta veyer nomás a lista d'os reis.*

## Referencias

## Se veiga tamién
* Lista de consorts de monarcas d'Aragón.
* Lista de reis d'Aragón.
Aries (constelación)

**Aries** (en aragonés *o mardán*) ye una d'as constelacions d'o zodiaco, situada entre a constelación de Pisces a l'Ueste y a de Tauro a l'Este.

## Caracteristicas
As estrelas d'Aries no son guaire luminosas, fueras de Hamal (α Arietis) y Sharatan (β Arietis).

## Obchectos
Os pocos obchectos d'o cielo prefundo d'Aries tampoco no brilan guaire. Abracan as galaxias NGC 697 (a lo Nord-ueste de β), NGC 772 (a lo sud-este de β), NGC 972 (en l'anglo a lo Norte d'a constelación) y NGC 1156 (a lo Nord-ueste de δ).

## Mitolochía
Si s'incluyen as estrelas mas esmorteixidas, visteras a uello humano, o conchunto se retraye a la capeza d'un mardán.

En a mitolochía griega, s'identificaba con o mardán que portó a os fillos d'Atamán, Frixo y Hele, ta la Colquida, fuyindo asinas d'a suya madrastra Ino. Hele cayó en o mar que mas tardi levaría o suyo nombre, Mar d'Hele u Helesponto. Malas que i plegó en un puesto ya seguro, Frixo sacrificó lo mardán y en pinchó lo pellón en una carrasca d'a selva d'Ares, an se tornó d'oro, estando dimpués a razón d'o viache de Chasón y os argonautas. Pareix que as antigas civilizacions de Babilonia, Grecia, Persia y Echipto s'encertoron en dar a ista constelación o nombre d'un mardán.

L'aria d'o cielo que abraca la constelación d'Aries, con parti d'as de Pisces, as Crapetas y Andromeda, podrían estar l'orichen d'o mito d'o cinturón d'Hipolita, que ye parti d'os doce treballos d'Heracles.

## Astrolochía

En l'astrolochía occidental, o signo d'Aries (21 de marzo-19 d'abril) ye asociau con l'elemento d'o fuego; ye, pues, un d'os tres signos de fuego, chunto con Sachitario y León. En Aries tien o suyo domicilio Marte y a suya exaltación o Sol. Ye un d'os cuatre signos cardinals, chunto con Libra, Capricorno y Cancro. O suyo oposau ye Libra. D'entre as partis d'o cuerpo, Aries gubierna la capeza.

As cualidaz que os astrologos acostumbran a acumular-li son os d'un carácter emprendedor, empulsivo, optimista y apasionau, a la vegada que autoritario, muito atreviu, inchenuo y egocentrico.

## Aries en fuents aragonesas
En o "Libro d'o Trasoro" dicen:

## Referencias
Aranda

:*Iste articlo ye sobre a *'comarca zaragozana** de l'Aranda. Ta atros emplegos se veiga [[Aranda (desambigación)]]''


A [[comarcas d'Aragón|comarca]] [[Aragón|aragonesa]] de l**'Aranda''' ye situada en a provincia de Zaragoza, con capital en Illueca. En fan parte 13 municipios. Trescruzada por os ríos Aranda y Isuela. A industria se centra en a producción de calcero concentrada en Illueca y Ebreya, localidaz en las que tamién se concentra la mayoría d'a población d'a comarca. Entre o suyo patrimonio destaca o castiello d'o Papa Luna en Illueca y o castiello de Mesons d'Isuela, fortaleza d'o sieglo XV.

Muga a lo norte con Tarazona y Moncayo y o Campo de Borcha, a l'ueste con Soria (Castiella y Leyón), y a lo sud y a l'este con Comunidat de Calatayú y con Val de Xalón.

* Capital: Illueca
* Superficie: 561&nbsp;km2
* Población: 8.018 habitants

## Cheografía
Buega a o norte con a comarca de Tarazona y Moncayo y o Campo de Borcha, a l'ueste con a provincia de Soria, a o sud y a l'este con a Comunidat de Calatayú y con a Val de Xalón. Por ista comarca traviesan os ríos Aranda y Isuela. Parte d'o suyo territorio ye ocupau por o Parque Natural de Moncayo.

## Territorio y población

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:14000
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:2000 start:0

BarData=
  bar:1900 text:"1900" 
  bar:1910 text:"1910" 
  bar:1920 text:"1920"
  bar:1930 text:"1930"
  bar:1940 text:"1940"
  bar:1950 text:"1950"
  bar:1960 text:"1960"
  bar:1970 text:"1970"
  bar:1981 text:"1981"
  bar:1991 text:"1991"
  bar:1998 text:"1998"
 
PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1900 from:0 till:12482
  bar:1910 from:0 till:12967
  bar:1920 from:0 till:13281
  bar:1930 from:0 till:13859
  bar:1940 from:0 till:13105
  bar:1950 from:0 till:12490
  bar:1960 from:0 till:10780
  bar:1970 from:0 till:8984
  bar:1981 from:0 till:8438
  bar:1991 from:0 till:8248
  bar:1998 from:0 till:8113
  


## Se veiga tamién
* Lista de molimentos de l'Aranda.

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial d'a comarca de l'Aranda.
Tauro (constelación)

**Tauro** (en aragonés *toro*) ye una d'as constelacions d'o zodiaco, situada entre a constelación d'Aries a l'Ueste y a de Cheminis a l'Este. A lo Norte se troban Perseu y Auriga, a lo sud-ueste Orión y a lo sud-este Eridano y Ballena.

## Caracteristicas
En o centro d'ista constelación, se i troba una d'as pocas estrelas de primer magnitut d'o cielo, a luminosa y roya Aldebarán. Os cuernos d'o toro s'estendillan enta l'Ueste, formaus per Elnath (Beta Tauri, compartiu tradicionalment con Auriga) y Zeta Tauri.

## Obchectos
A l'Este d'a constelación, bi ye un d'os carrazos estelars ubiertos mas conoixius, vistero a simple uello: as Crapetas.

Dezaga d'Aldebarán, bi son as Iadas, o carrazo estelar ubierto mas amanau, que farchan en chunto a V en o cielo que constituye a capeza d'o toro.

Unaltro obchecto, visible que per telescopio, ye a Nebulosa d'o Cangrillo (M1), resto d'una *[[supernova]]* a lo nord-este de Zeta. A explosión, vista en a Tierra lo 4 de chulio de 1054, estió prou luminosa ta alufrar-se de días, y ne fan mención bels textos d'historia chineses y obchectos de ceramica d'os pueblos nativos d'America.

## Mitolochía
En a mitolochía griega, s'identifica con a forma de toro que adoptó Zeus ta conquerir a Europa, una mitica princesa fenicia. Tamién s'asocía con o Minotauro. a la vegada, cuan o Sol recorre o zodiaco, ha d'esnavesar a francha d'o cielo conoixida como *lo Mar* ta plegar en Tauro, o que constituye l'orichen d'o mito d'o Toro de Creta, a cazata d'o cual estió un d'os doce treballos d'Heracles.
   
## Astrolochía

En l'astrolochía occidental, o sino de Tauro (20 d'abril-20 de mayo) ye asociau con l'elemento tierra; ye, pues, un d'os tres signos de tierra, chunto con Virgo y Capricorno. En Tauro tien o suyo domicilio Venus y a suya exaltación a Luna. Ye un d'os cuatre signos fixos, chunto con León, Escurpión y Acuario. O suyo oposau ye Escurpión. D'entre as partis d'o cuerpo, Tauro gubierna o cuello y os huembros.

As cualidatz que os astrologos acostumbran a acumular-li son os d'un caracter practico, pacient, leyal y sensual, a la vegada que materialista, tozoludo, posesivo y coflón.

## Tauro en fuents aragonesas
Se puet leyer *Taurus* en o "Libro d'el Trasoro":

## Referencias
Cheminis (constelación)

**Cheminis** (en aragonés os *chiminucos* u *meyos*) ye una d'as constelacions d'o zodiaco, situada entre a constelación de Tauro a l'ueste y a de Cancro a l'este. A lo norte, se troban as constelacions d'Auriga y a cuasi invisible d'o Lupo cerbal. A lo sud, as de l'Unicorni y o Can menor.

## Caracteristicas
En ista constelación, bi son dos estrelas luminosas: Cástor (α), una estrela binaria telescopica (sextuple en l'actualidat), y Pólux, mas luminosa y ubicada mas a o sud-ueste. As altras estrelas son mas esmorteixidas -nomás que una, Alhena (γ), puede alufrar-se bella vez dende as grans ciudaz-, y debuixan un rectanglo enta lo sud-este.

Tamién en ista constelación, en 1930, s'escubrió lo planeta Plutón, amán d'a estrela Wasat (δ Geminorum).

## Obchectos
L'obchecto d'o cielo prefundo mas luminoso de Cheminis ye M35, un carrazo estelar ubierto de 5ª magnitut, a 2800 anyos luz d'a Tierra. Se troba a lo nord-ueste d'η Geminorum, cerca d'a marguin zurda d'a constelación.

## Mitolochía

Parando cuenta en as estrelas poco luminosas visteras a simple uello, ista constelación pareix debuixar dos feguras alargadas paralelas. Ixo fació que s'identificase con o mito d'os clamaus Dioscuros, Cástor u Pólux, os fillos chiminucos de Leda. O mito d'istos meyos ye muito relacionau con o furto de ganau, y podría estar ligau a visions primitivas d'a Carrera de sant Chaime, en as que serían situaus en metat d'o ganau u d'una rabanyera de vacas leiteras.

A orientación d'a constelación puede variar -ya que continan fendo lo debuixo de feguras alargadas igual si s'enclinan ta la dreita como ta la ezquierda-, anque s'acostumbra a veyer a os chiminucos decantaus enta man zurda. Manimenos, cuan s'enclinan ta man dreita, un d'os chiminucos se troba en a Carrera de sant Chaime y l'altro en ye difuera, o que fa que pareixca que un d'os meyos ye furtando lo ganau y que l'altro se lo mira. Ixo, chunto con a francha d'o cielo que ye desenta (an que agora se considera que i son as nuevas y muito esmorteixidas constelacions d'a Chirafa y o Lupo cerbal) y as altras caracteristicas de l'aria de Cheminis (Orión, Auriga y Can Menor), podría haber estau l'orichen d'o mito d'os ueis de Cherión, un d'os doce treballos d'Heracles.

## Astrolochía
En l'astrolochía occidental, o signo de Cheminis (21 de mayo-20 de chunio) ye asociau con l'elemento aire; ye, pues, un d'os tres signos d'aire, chunto con Libra y Acuario. En chiminucos tien o suyo domicilio en lo planeta Mercurio. Ye un d'os cuatre signos mutables, chunto con Virgo, Sachitario y Pisces. O suyo oposau ye Sachitario. D'entre as partis d'o cuerpo, os chiminucos gubiernan os brazos y as mans.

As cualidaz que os astrologos acostumbran a acumular-li son os d'un carácter independient, adaptable, peligarcero y elocuent, a la vegada que dual, foricador, malestachero y niervudo.

En o "Libro d'o Trasoro" lo nombran como *Gemjnjs*, ye dicir "Cheminis".

## Referencias
Mayestrato

:*Este articlo ye sobre a comarca [[Aragón|aragonesa]] d'o *'Mayestrato**. Ta atros emplegos se veiga **Mayestrato (desambigación)**''.

Lo **Mayestrato*' (en [[idioma castellano|castellano]] *Maestrazgo*) ye una [[Comarcas d'Aragón|comarca]] [[Aragón|aragonesa]] situata en la [[provincias d'Espanya|provincia]] de [[provincia de Teruel|Teruel]]. Muga a lo norte con lo [[Baixo Aragón (comarca)|Baixo Aragón]], a l'ueste con [[Andorra-Sierra d'Arcos]], [[Cuencas Meneras]] y [[Comunidat de Teruel]], a lo sud con [[Gúdar-Chabalambre]] y a l'este con la [[provincia de Castillón]].

Ye una comarca artificial que responde un poquet a criterios historicos, pero no a cheograficos, [[Castellot]] tiene mas relación y millor comunicación con [[Alcorisa]] y [[Calanda]] que con [[Cantaviella]] (capital d'a comarca), con muitos menos habitants. Mesmo lo nombre *Mayestrato* ye discutible.

== Historia ==
Los lugars de lo Mayestrato fuoron por un regular lugars baixo a churisdicción d'ordens militars, primero de los [[Templers]] y, dimpues de la suya disolución, os [[Hespitalers]]. Manimenos [[Aliaga]], que teneba [[comanda]] espitalera s'ha aliniato con las [[Cuencas Meneras]] en la comarcalización actual; [[Allepuz]] yera de la [[Comunidat de Teruel]] medieval y [[Miravet de la Sierra]] dependeba de l'[[Diocesi de Zaragoza|arcebispe de Zaragoza]].

En los sieglos [[sieglo XVIII|XVIII]] y principios de lo [[sieglo XIX]] lo Mayestrato de Teruel se deciba *las Baylías*, fendo referencia a las tres bailías u comandas de los hespitalers: [[Aliaga]], [[Castellot]] y [[Cantaviella]]. En lo [[sieglo XIX]] estió un important foco [[Guerras Carlistas|carlista]], foco que teneba continación territorial con la comarca de [[provincia de Castellón|Castellón]] dita *Maestrat* y con los [[Puertos de Beceit]].

== Toponimia ==
Orichinalment lo nombre *Maestrazgo* s'emplegaba en [[Idioma castellano|castellano]] pa lo norte de Castellón, una zona que en catalán se diz *Maestrat* y en [[aragonés medieval]] s'escriba *Maestrado de Montesa*. Lo toponimo *Maestrazgo* encomenzó a emplegar-se pa denominar zonas de Teruel cuan os [[carlismo|carlistas]] dirichitos por [[Ramón Cabrera|Cabrera]] se facioron fuertes en un enclau montanyoso entre [[provincia de Teruel|Teruel]], [[provincia de Castellón|Castellón]] y [[provincia de Tarragona|Tarragona]], con capital en [[Cantaviella]] y dimpués [[Moriella]]. Lo nombre *Maestrazgo* / *Maestrat* ha continato tenendo aplicación pa tierras teruelanas y castellonencas en lo [[sieglo XX]] como termin de promoción turistica (*Mancomunidad turística del Maestrazgo''), y s'emplega huei pa dicir a esta comarca.

## Territorio y población

## Se veiga tamién
* Lista de molimentos d'o Mayestrato.