open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lacuniella de Chubera

**Lacuniella de Chubera** (en castellano y oficialment *Lagunilla del Jubera*) ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Logronyo.

A suya población ye de 376 habitants (2006) en una superficie de 34,3&nbsp;km², con una densidat de 10,96 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Lacuniella de Chubera se troba situada a 646 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 20&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya comarca, d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

## Toponimia
En riojano precastellano se deciba *Lacuniella* (1060).

## Demografía
Fornos (La Rioja)

:*Iste articlo ye sobre un municipio riojano; ta atros usos, se veiga *'Fornos**''.

**Fornos*' (*Hornos de Moncalvillo'' en castellano y oficialment) ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Logronyo.

A suya población ye de 80 habitants (2006) en una superficie de 7,4&nbsp;km², con una densidat de 10,81 hab/km².

## Cheografía
O lugar de Fornos se troba situau a 684 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 17&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia, d'a suya comunidat autonoma y d'a suya comarca.

## Demografía
La Mata (desambigación)

**La Mata** puet estar:

* **[[Lamata]]**, lugar d'o municipio uescano de l'Abizanda.
* **[[La Mata (Castellón)|La Mata]]**, población situata en a comarca castellonense de Los Puertos de Morella, en o País Valenciano.
* **[[La Mata (Toledo)|La Mata]]**, un municipio d'a Comarca de Torrijos, en a provincia de Toledo, perteneixient a Castiella-La Mancha. 
* **[[La Mata (Torrevella)|La Mata]]**, una pedanía d'a localidat alicantina de Torrevella (País Valenciano), famosa por o suyo Parque Natural.
* **[[La Mata (Grau)|La Mata]]**, una parroquia del concello asturiano de Grau.
* **[[La Mata (Burgos)|La Mata]]**, una localidat perteneixient a la entidad local menor de Caniego, en o municipio burgalés de Valle de Mena.
* **[[La Mata (Moraleja)|La Mata]]**, localidat d'o municipio extremenyo de Moraleja.
* **[[La Mata (Madrit)|La Mata]]**, arriu situato en o termin municipal de Montejo de la Sierra (Comunidad de Madrid), que desemboca en o río Lozoya.
* **[[La Mata, Yanguas|La Mata]]**, localidat situata en a comarca soriana de Tierras Altas y El Valle y que perteneixe a o municipio de Yanguas
Ligüerre

**Ligüerre** puet estar:

* Un lugar aragonés de Fiscal, en a val de l'Ara. Se veiga **[[Ligüerre d'Ara]]**.
* Un lugar aragonés d'Abizanda, en a val d'a Cinca. Se veiga **[[Ligüerre de Cinca]]**.
Hornillos de Cameros

:*Iste articlo ye sobre un municipio riojano; ta atros usos, se veiga *'Hornillos**''.

**Hornillos de Cameros''' ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Camero Viejo.

A suya población ye de 14 habitants (2006) en una superficie d'11,9&nbsp;km², con una densidat d'1,18 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Hornillos de Cameros se troba situada a 1.152 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 47&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

## Demografía
Monesterio de Sant Hadrián de Sasau

O **monesterio de Sant Hadrián de Sasau** ye un antigo monesterio enclavau en o municipio aragonés de Borau, en a comarca d'a Chacetania y provincia de Uesca. A ilesia romanica d'o sieglo XII feba parti de l'antigo monesterio, que estió o monesterio mas important d'Aragón en o sieglo X y a seu d'os bispes d'Aragón (succesors d'os antigos bispaus de Zaragoza y Uesca) dica 1077 cuan se tresladó enta Chaca. Encara bi ha una inscripción en Sant Hadrián de Sasau que dice *Aquí escansan tres bispes*.

O monesterio yera situau en o mismo puesto a on hue se devanta a ilesia, en a confluyencia d'os arrigachuelos Calcil y Lupán, en o punto d'orichen d'o río Lubierre.

Se diz que os bispes uescanos en a suya fuyida d'os musulmans s'acubilloron en Sant Hadrián de Sasau con o Santo Gredal ta protecher-lo d'os envasors. Dimpués o Santo Cáliz pasaría por Chaca, Sant Chuan d'a Penya, l'Alchafaría, Barcelona y remataría en Valencia.

Dimpués d'estar albandonau y esboldregrau, o monesterio permanixió bels sieglos cubierto por a glera d'os arrigachuelos. En zaguerías d'o sieglo XVI os vecins de Borau construyioron una ermita sobre parti d'os muros d'a ilesia orichinal. No estió que en l'anyo 1962 que se tornoron a descubrir as restas d'o monesterio y d'a suya ilesia.

San Hadrián de Sasau tien una nau rectangular con presbiterio y abside semicircular con una vuelta d'un cuatreno d'esfera.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  Sant Hadrián de Sasau en ''www.RomanicoAragones.com''.
Escherichia coli

***Escherichia coli*** (a sobén abreviato ***E. coli***) ye una bacteria Gram negatiba que o suyo habitat vital son os intestins d'os animals, y per ixo se gosa trobar tamién en as restas fecals. En 1885 estió Theodor von Escherich, un bacteriologo alemán o suyo descubridor, y clamó a este organismo *Bacterium coli*, encara que o nombre cambió dimpués en honor de von Escherich, tornando-se *Escherichia*.

Esta y altras especies de bacterias son de tot imprescindibles ta lo proceso dichestivo. Amás, produce vitaminas B y K. Ye una especie anaerobia facultativa, móbil per flachelos peritricos (ixo ye, que en tiene arredol de tota la superficie celular), que no fa endoesporas, puet fermentar glucosa y lactosa y con o protocolo de pruebas IMVIC fa os resultatos ++--.

Bi ha seis cepas con capacidat patochena: Escherichia coli enteropatochenica (ECEP), enterotoxichenica (ECET), enteroinvasiva (ECEI), enterohemorrachica (ECEH), enteroagregativa (ECEA) y d'adherencia difusa (ECAD).

## Escherichia coli enterohemorrachica u verotoxichenica (ECEH)
A convención internacional de nomenclatura de patochenos ha recomendato l'uso de STEC (Shiga Toxin *Escherichia coli*) pa este grupo, pus estas bacterias producen una toxina citotoxica pa celulas Vero de cautivo de similaridat estructural a la toxina producida por *[[Shigella dysenteriae]]*. As STEC producen verotoxinas que actúan en o colon. Os sintomas suyos son: primero colitis hemorrachica, dimpués sindrome uremico hemolitico (l'anterior mas infección d'o rinyón, posible entrata en coma y muerte), y a la fin, purpra trombocitopenica trombotica (lo d'enantes mas infección d'o sistema niervoso central). Esta cepa no fermenta o sorbitol y poseye un fago, a on que se troban codificatas as verotoxinas, tamién ditas "Toxinas Shiga", no poseye una fimbria formadora de tufas, en cuenta de esto poseye una fimbria polar luenga que fa servir pa l'adherencia.

En l'anyo 2011 en Alemanya s'ha informau d'un gran brot epidemico produciu por o serotipo enterohemorachico *Escherichia coli*. O gubierno alemán senyaló a lo principio a Espanya como orichen d'os productos vechetals (pepins), embrecatos en a intoxicación alimentaria. Dimpués de l'analís d'as feces d'os pacients s'ha descartato l'orichen espanyol.

## Vinclos externos

## Referencias
Saccharomyces cerevisiae

***Saccharomyces cerevisiae*** (en clasificación cientifica, Meyen, 1885) ye una especie de fongo d'o chenero *[[Saccharomyces]]*, que ye a levadura d'a biera, pan, queso y atros productos fermentatos.

## Vinclos externos

## Se veiga tamién
*Biera.
*Levadura.
*Pan.
*Recentadura.
Lynx

Os **linces** u **cervals** ( (Kerr, 1792)) ye un chenero de mamiferos placentarios carnivoros d'a familia d'os felidos, subfamilia d'os felins. En aragonés reciben o nombre tradicional de cervals y o popular de linces. Tamién se dice **gato montesino curto**.

## Caracteristicas
Os cervals son felins de mida mediana, como as de as diferents razas de cans, con coda curta. As suyas dimensions bailan dende as d'o lince pardo (*Lynx pardinus*), de 45&nbsp;cm en a cruz y bels 15&nbsp;kg de peso, dica lo cerval europeu (*Lynx lynx*), que arriba a fer 70&nbsp;cm en a cruz y pesar 30&nbsp;kg.

Todas as especies de *Lynx* tienen una barba de pels mas largos arredol d'as galtas y dos flequichons de pelo negro en a punta d'as orellas, que pareix que nantaría a suya audición.

Cuasi todas as especies son cazataires oportunistas, que capturan presas de midas muit diferents, especialment aus y mamiferos menors. Manimenos, o lince pardo caza principalment conillos, que forman un porcentache altismo d'a suya dieta. Ista dependencia d'os lagomorfos ye una d'as causas de que sía en periglo d'extinción.

A especie mas distribuida cheograficament ye *Lynx lynx*, que habita en buena cosa d'Europa y Asia. Manimenos, ye la mas forestal de todas as especies y ye un animal muit timido y dificil de veyer. *[[Lynx rufus]]* ye un oportunista que habita en espacios ubiertos, selvas u disiertos, y s'amana si cal en os arredols d'as poblacions humanas. *Lynx canadensis* tiene costumbres parellanos a *Lynx lynx* y vive en selvas de coniferas y en as taigas d'America d'o Norte. Y *[[Lynx pardinus]]* habita en paramos y matullars d'estrepas tipicos d'o sud d'a Peninsula Iberica.

## Imáchens

Imachen:Lynx (16297666328).jpg|*[[Lynx lynx]]*
Imachen:Calero Creek Trail Bobcat.jpg|*[[Lynx rufus]]*
Imachen:MP-lynx canadensis 3.jpg|*[[Lynx canadensis]]*
Imachen:Iberian Lynx eating bird.jpg|*[[Lynx pardinus]]*
Imachen:Iberian Lynx cub 08.jpg|Cadiello.


## Zoonimia
En o "Libro d'el Trasoro"  los consideran una variant d'o lobo, dita *lubrena* u *çerual* (ye dicir *[[cerval]]*). En o lexico comercial aragonés d'o sieglo XV se documenta o zoonimo *[[cerval|lobo cerval]]*.

## Notas


## Referencias
Cerval

**Cerval**, **gato cerval** u mesmo **lobo cerval**  son tres denominacions tradicionals que fan referencia a cualques especies de felins, mas grans de mida que un gato montesino convencional, con un aspecto fisico muit particular, a os qui la cultura popular europea ha atribuiu caracteristicas especials y en bels casos miticas. En cheneral, a palabra cerval fa referencia a las especies d'o chenero *[[Lynx]]*, que por vía periculta pueden denominar-se tamién **linces**.

O termino cerval tiene buena cosa de tradición en as luengas iberorromances y yera con diferencia lo mas común en as romances medievals pa referir-se a istos animals. A palabra lince, por contra, ye un cultismo d'adopción recient. En l'Alto Aragón o zoonimo *cerval* ha quedau posiblement relicto, como parte de o vocabulario propio d'a luenga aragonesa, mientres que en a resta d'iberorromances (con a excepción d'o portugués) ye caíta en progresivo desuso frente a o termino *lince*.

## Etimolochía
A palabra cerval amaneix en primeras como adchectivo, y significa literalment «que tiene relación con o ciervo». En latín clasico se troba nombraus *lupus cervalis* (lit. «lobo de ciervo») en cuasi todas as fuents, escomenzando con a obra de Plinio. A especie *[[Lynx lynx]]*, que arriba a os 30&nbsp;kg de peso, s'ha documentau cazando cervidos de tamanyo chicot, como cuerzos u eventualment bel cervichón. Iste comportamiento depredador sobre os ungulaus podría estar en a radiz d'a denominación romana, encara que obviando que no ye un canido.

A desparte d'as especies *Lynx*, existe tamién unatro felino que se conoix con un nombre derivau d'isto: o serval (*[[Leptailurus serval]]*). En iste caso se tracta d'un felino d'Africa que fue baptizau por os portugueses por o suyo pareixiu con os cervals d'a suya tierra de procedencia.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
*Gato (desambigación).
*Felinae
**[[Lynx]]*.
Gallinero de Cameros

**Gallinero de Cameros** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Camero Nuevo.

A suya población ye de 23 habitants (2006) en una superficie d'11,17&nbsp;km², con una densidat de población de 2,06 hab/km².

## Cheografía
O lugar de Gallinero de Cameros se troba situau a 1.005 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 43&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'as suyas provincia y comunidat autonoma.

## Demografía
Casbas

:*Iste articlo ye sobre *'Casbas**, lugar de Biescas, ta o municipio d'a Plana de Uesca se veiga [[Casbas de Uesca]].''

**Casbas** u **Casbas de Biescas*' (en [[Idioma castellano|castellano]] *Casbas de Jaca*) ye un [[lugar]] d'o [[municipio]] de [[Biescas]] ([[provincia de Uesca|Uesca]]) hue albandonato.

== Historia ==
A primera cita d'o lugar, seguntes [[Agustín Ubieto Arteta]], ye en [[1036]] (recollita en a obra d'[[Antonio Ubieto Arteta]] *Colección diplomática de Pedro I de Aragón y Navarra*, [[Zaragoza]], [[1951]]), con os nombres de *Casvas*, *Casoas*, *Casuas*, *Cassuas* y *Kasvas''.

## Molimentos
Destaca la ilesia d'os sieglos XVII y XVIII d'una nau y torre simpla. Se tracta d'a ilesia de Sant Chaime o Mayor de Casbas, una ilesia adedicada a Sant Chaime o Mayor que ye la ilesia parroquial d'o lugar.

## Referencias
Wikispecies

**Wikispecies** (*Biquiespecies* en aragonés) ye un prochecto d'a Fundación Wikimedia, ta ser emplegato como a directorio d'especies, escrito en idioma anglés. D'entre las que se-bi troban, están animals, plantas, fongos, bacterias, archaea, protistas y atras formas de vida y se desarrollará en estreito contacto con otros wikiprochectos, especialment Biquipedia.

## Vinclos externos
* [//species.wikimedia.org/wiki/Portalada Biquiespecies]
Jalón de Cameros

**Jalón de Cameros** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Camero Viejo.

A suya población ye de 22 habitants en una superficie de 8,43&nbsp;km², con una densidat de 4,63 hab/km².

## Cheografía
O lugar de Jalón de Cameros se troba situau a 876 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 40&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comarca.

## Demografía
Ernst Haeckel

**Ernst Heinrich Philipp August Haeckel** (Brandenburgo (Alemania), 16 de febrero de 1834 - † 9 d'agosto de 1919), tamién escrito **von Haeckel**, estió un naturalista, biologo, filosofo, medico, artista y profesor universitario alemán. Ernst Haeckel fició lo primer árbol chenealochico d'as especies vivas, creyó muitos d'es *[[neolochismo]]s* d'a biolochía moderna como *filochenia* u *[[ecolochía]]*, y aportó un nuevo reino ta la clasificación taxonomica d'es sers vivos: es *[[protista]]s*.

Haeckel, a mes, promovió la obra de Charles Darwin en Alemania y desembolicó la suya polemica *teoría d'a recapitulación* postulando que es organismos, mientres o suyo creiximiento embrionario y post-embrionario (ontochenia de l'organismo), pasan per una secuencia d'estaus a on pareixen mes que mes enta las especies d'as cuals en son descendients. Él resumió iste concepto en a frase "la ontochenia recapitula la filochenia".

As obras artisticas de Haeckel incluyen mes de 100 ilustracions en color sobre animals y creaturas marinas, belunas d'as cuals fuoron feitas en as Islas Canarias. Como a filosofo, Haeckel escribió *Die Welträthsel* (1895-1899) (en aragonés, l'Enigma de l'Universo) y la obra *Freedom in Science and Teaching* (1877) (*A libertat en a ciencia y l'amostranza*) que feba claras referencias enta la necesidat d'introducir a Teoría d'a Evolución en es sistemas educativos.

## Vinclos externos
Torremontalbo

**Torremontalbo** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja en a comarca de Logronyo.

A suya población ye de 20 habitants (2006) en una superficie de 8,07&nbsp;km² y una densidat de población de 2,48 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Torremontalbo se troba situada a 420 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 26&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya comunidat autonoma, d'a suya provincia y d'a suya comarca.

## Demografía
Galilea (La Rioja)

:*Iste articlo tracta sobre *'Galilea**, municipio de La Rioja. Ta atros emplegos se veiga [[Galilea (desambigación)]].''

**Galilea''' ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca de Logronyo.

A suya población ye de 381 habitants (2008) en una superficie de 9,74&nbsp;km². con una densidat de población de 39,12 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Galilea se troba situada a 314 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 24&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya comarca y de La Rioja.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Vinclos externos
*  Pachina web oficial municipal de Galilea.
Bytom

**Bytom**  ye un municipio polaco situato a lo sud d'o país en a Voivodia de Silesia. D'antis mas perteneixeba a la Voivodia de Katowice.

## Personaches naixitos de Bytom
* Lucjan Lis (*1950), ciclista polaco ganador d'una medalla d'archent en os Chuegos Olimpicos de 1972.
* Leszek Engelking (*1955), escritor y poeta polaco

## Vinclos externos
* // Pachina web oficial.
*  Imáchens antigas de Bytom.
Reino (biolochía)

En **[[biolochía]]**, un **reino** ye cuasi lo nivel mes alto d'a clasificación taxonomica d'os organismos, y dende la imposición d'o *[[Dominio (biolochía)|Sistema d'os Tres Dominios]]* ye la clasificación propia só que d'os eucariotas. Actualment o solo taxón superior a os reinos ye lo dominio. Per debaixo d'os reinos se troban os filos a dintro d'o reino animal y d'o reino protista, y as divisions a dintro d'as plantas e d'os fongos.

En a suya obra *[[Systema Naturae]]*, d'o 1735, Carl von Linné establió dos reinos d'as "*[[ser vivo|cosas vivas]]*": *Animalia* ta os animals y *Vegetabilia* ta as plantas.
Linneu tamién reculló sobre os minerals, os cuals dividió en un tercer reino: *Mineralia*. A dintro d'os reinos animal y vechetal, Linneu ya i cuaternó os organismos en filos y divisions.

Cuan se miraba de clasificar os organismos unicelulars que se conoixeban a par d'alavez (toz eucariotas) s'habió de dividir a dintro d'os reinos existents: os microorganismos móvils a dintro d'o filo *[[Protozoa]]* d*'Animalia*, y as algas a dintro d'as divisions *[[Protophyta]]* y *[[Tallophyta]]* d'o reino *Vegetabilia*. De totas trazas, muitas d'as formas que s'heban de clasificar no yeran garra facils de posar, y muitas d'atras se cambeyoron d'un reino enta l'atro en os seguients anyos per diferents autors; per eixemplo, as algas movils d'o chenero *[[Euglena]]* y os fongos ameboides.

Como resultau ta ixe problema clasificatorio, o naturalista alemán Ernst Haeckel desinyó una nueva clasificación, trencando l'anterior esquema de només que dos reinos, y introducindo-ie uno de tercer: os *[[Protista]]s*, ta meter-ie toz os organismos unicelulars.

## Se veiga tamién
* Clasificación cientifica
* Sistema de nomenclatura binominal
* Filo (biolochía)
* División (biolochía)
* Dominio (biolochía)
* *[[Eukaryota]]*
* Celula eucariota
* Carl von Linné
* Ernst Haeckel
Galilea (desambigación)

**Galilea** puede estar:

*Galilea, una d'as tres provincias que formaban Palestina mientres a ocupación romana en tiempos de Chesús.
*O municipio de Galilea, situato en a comunidat autonoma de La Rioja.
Eucariota (desambigación)

**Eucariota** puede fer referencia a:

*Una **forma celular** caracterizada por tener nuclio celular; se veiga **[[Celula eucariota]]**.
*Un **organismo** compuesto d'una u mes celulas eucariotas; se veiga **[[Eukaryota]]**.
Mustela putorius

O **furón**, **turón royo** u simplament **turón** ( (Linné, 1758)) ye un mamifero carnivoro d'a familia d'os mustelidos, domesticau dende la epoca romana ta cazar conillos y altras especies de chicoz animals que vivan en cados.

O furón ye un mamifero autoctono en a totalidat d'Europa, norte d'Africa y Asia occidental. Como toz os miembros d'o chenero *[[Mustela]]*, comparten a caracteristica de tener o cuerpo fino y largarudo, con as patetas curtas y rematando-les-ie en zarpas firmes que les sirven ta escardar y esgarrapar. Tienen buena movilidat en puestos angüestos, el que les fa d'estar buens cazadors soterranios.

En o continent europeu, se'n ha gosato emplegar dende l'antiguedat, sobretot domesticos en a caza menor y liberando-los en o control de pestes, especialment as que han feito os micromamiferos y lagomorfos. A suya capacidat adaptativa los ye convertido en un periglo ecolochico en bels países en os que no i son autotctonos (sobretot, en Australia y America), per lo que muitos estaus tienen lechislacions que regulan a suya tenencia como animals de companya. Iste no ye o caso d'Espanya, en do la especie i ye autoctona y tener-ne ye plenament legal.

Ista especie ha gosau conoixer diferents denominacions cientificas: *Putorius putorius* u *Putorius furo* son dos eixemplos de nombres que s'heban emplegato en o pasato ta denominar-la.

## Imáchens

Imachen:Mustela putorius furo.jpg|eixemplar de pigmentación clara.
Imachen:Fretts 301004 selbstfotografiert, GNU-FDL.jpg|Cualques eixemplars con pigmentacions diversas.
Imachen:Leonardo da Vinci - Lady with an Ermine.jpg|Dama d'a baixa Edat Meya con un furón blanco.


## Notas


## Referencias
Loira (desambigación)

**Loira** puet estar:

* Un mamifero carnivoro acuatico, d'a familia d'os mustelidos. Sinonimo de «luria»; se veiga **[[Lutra lutra|loira]].
* Un río de [[Francia]]; se veiga **río Loira**.
* Un departamento francés aintro d'a rechión francesa de **Roine-Alpes**; se veiga **Loira (departamento)**.
* Un departamento francés que tien per capital a ciudat de **Tours**; se veiga **Indre y Loira**.
* Una rechión administrativa francesa; se veiga **Países d'a Loira'''.
Getxo

**Getxo** (*Guecho* en castellano) ye un municipio con tategoría de ciudat d'a comunidat autonoma d'o País Basco situada en a comarca d'o Gran Bilbau (provincia y territorio historico de Bizcaya), en a marguin dreita d'a ría de Bilbao.

A suya población ye de 79.289 habitants (2013) en una superficie d'11,64&nbsp;km², con una densidat de población de 6.607,42 hab/km².

## Cheografía
A ciudat de Getxo ye localizada a 6 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 14&nbsp;km d'a ciudat de Bilbau, a capital de Bizcaya.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Ilesia de Santa María de Getxo.

### Molimentos civils
* Puent de Bizcaya, declarau Patrimonio d'a Humanidat.

## Referencias
Comarca d'Ezcaray

A **Comarca d'Ezcaray** ye una comarca situata a l'ueste d'a comunidat autonoma de La Rioja (Espanya), que fa parte d'a rechión de La Rioja Alta.

A suya población ye de 1.486 habitants (2006) en una superficie de 250,47 km², con una densidat de población de 9,93 hab/km². En fan parte 5 municipios.

## Cheografía
### Mugas
Muga a o norte con a comarca de Santo Domingo de la Calzada, a l'este con a comarca d'Anguiano y a l'ueste con a provincia de Burgos.
Chorzów

**Chorzów** () (alemán *Königshütte*) ye un municipio polaco situato en l'Alta Silesia, en a voivodia de Silesia, en o centro de l'Aria Industrial de Silesia Superior.

A ciudat tenió los suyos dreitos en 1868. Chorzów tien 33,5&nbsp;km² de superficie. En ista ciudat viven 115.241 habitants. As matríclas de Chorzów prencipian por as letras SH.

Chorzów tien cinco ciudaz achirmanatas: Termoli (Italia), Ózd (Hongría), Zlín (Republica Checa), Iserlohn (Alemanya) y Creil (Francia). Chorzów se trestalla en cuatro vicos prencipals (Centrum, Chorzów II, Chorzów Batory y Chorzów Stary) y nueu de menors (Antoniowiec, Górne Łagiewniki, Klimzowiec, Maciejkowice, Niedźwiedziniec, Nowe Hajduki, Pnioki, Szarlociniec y Średnie Łagiewniki).

O río Rawa trescruza la ciudat. Cheograficament muga con Katowice (13&nbsp;km), Ruda Śląska (4,5&nbsp;km), Bytom (5&nbsp;km), Piekary Śląskie (2&nbsp;km), Siemianowice Śląskie (6,5&nbsp;km) y Świętochłowice (8&nbsp;km).
Pazuengos

**Pazuengos** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca d'Ezcaray.

A suya población ye de 40 habitants (2006) en una superficie de 25,12&nbsp;km², con una densidat de población de 1,59 hab/km².

## Cheografía
A localizat de Pazuengos se troba situada a 1.162 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 55&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

## Demografía
Idioma peonio

O **peonio** yera una luenga indoeuropea charrata por o pueblo d'os peonios. O suyos dominios yeran situatos a o norte de Macedonya, dentrando en Dardania y en Tracia. Actualment estos territorios son situatos en Macedonya d'o Norte, Grecia y Bulgaria.
Dialecto arbëreshë

L**'arbëreshë** ye un dialecto de l'idioma albanés charrato por minorías d'orichen albanés en Italia.

Denguna instancia politica, estructura administrativa u cultural representa a la comunidat *arbëresh*.

A luenga no ye reconoixita oficialment, no ye utilizata en l'administración ni en as escuelas. Bellas administracions preban de protecher a suya cultura, sobretot en a provincia de Cosenza. Ye usato en bellas radios privatas y n'un par de publicacions.

Presenta bellas cosetas d'intrés como a pronunciación, a gramatica y o vocabulario de l'Albania preotomana.
Idioma vandalo

O **vandalo** yera una luenga chermanica oriental, probablement relacionata con o gotico, charrata por o pueblo vandalo. Os vandalos s'establioron temporalment en o sud d'Espanya, y dimpués emigroron ta o norte d'Africa, a on fundoron o Reino Vandalo, destruito por os bizantins en o sieglo V.

A sola frase que se conoixe en vandalo ye *Froia arme!*, que quier decir "Sinyor, ten gracias".
Idioma burgundio

O **burgundio** yera una luenga chermanica oriental, charrada por os burgundios, que plegó a charrar-se dica o sieglo VII. O suyo orichen cheografico se troba, alto u baixo, en os territorios de l'actual Dinamarca, estando a primera referencia bibliografica d'iste pueblo una cita que en fa Plinio o Viello, que diz que en ixas envueltas (sieglo I) viviban en o territorios que se troban en as actuals Alemanya y Polonia, entre os ríos Vistula y Oder. Ye un luenga sin de documentos ta fer conoixencia d'as suyas caracteristicas, y ta o suyo estudio s'emplega a Filolochía comparada dende a onomastica, a toponimia y bella caracteristica en os dialectos d'os territorios a on se charró historicament o burgundio.
Mustela lutreola

O **turón negro** ( (L. 1761)) ye un mamifero carnivoro d'a familia *[[Mustelidae]]*.

## Zoonimia
Ha costumbres mes acuaticos que no altras especies d'o chenero *[[Mustela]]*, per ixo gosa tener l'apelativo escentifico de *lutreola*, que ye un deminutivo de «*lutra*»,  loira en latín. O nombre popular *nuria* dimana con probabilidat d'a mesma radiz etimolochica «*lutra*», que ixo ye d'o latín, y no como omne ye quiesto considerar, d'a radiz basco-iberica que ye gosau dar toponimo a Nuria (interpretable como «o meyo d'a val»), que ye una val de Catalunya d'a on dimana l'antroponimo femenín homonimo. Se tracta pues de dos parolas con analochía morfolochica pero de radices diferents.

## Descripción
A mida ye variadera, con 700 gr en as fembras y bels 900 en os masclos. Uns y altros con una malla blanca en o morro, arredol d'a boca, que s'envista contra la color marrón escura d'o cuerpo, que recorda a una fuina.

## Distribución
D'antigos, sen trobaba poblacions dende Escandinavia dica la cuenca mediterrania, per tot Europa, pero a falta de cabido cuan se las cazaba ta bastir a industria pelletera, y mes en zagueras, a competencia ecoclochica con a suya parient *[[Mustela vison]]* (introducida en o Viello Mundo ta substituir a la *M. lutreola* y tamién per os eixemplars hopaus d'as granchas pelleteras) han gosau empuchar a especie enta la situación actual. En l'actualidat, no ye posible trobar-ne poblacions (puntuals y deseparadas) si que en Francia, Espanya, Rumanía, Suecia y Polonia. En Espanya, s'ha documentau en as sierras de lo País Basco, en Navarra y en bels puestos de Castiella y Leyón; en Aragón ya no bi hai garra seguridat que encara en i quede.

## Imáchens

Imachen:Mink1.jpg|Eixemplar salvache
Imachen:LV-1999-1lats-Musteola-b.png|Moneda conmemorativa, de Lituania
Imachen:Stamp of Moldova 071.jpg|Sello conmemorativo, de Moldavia
Imachen:Nerz-drawing.jpg|Ilustración historica


## Referencias

## Vinclos externos
Idioma mongol

L**'idioma mongol** (*Монгол*) ye o miembro mas conoixito d'as luengas mongolicas y l'idioma prencipal d'os habitants de Mongolia. Tamién se charra en Rusia, Kirguizistán y China. O *Khalkha* ye o dialecto mas usato d'ista luenga.
Comarca de Calagorra

A **Comarca de Calagorra** ye una comarca situata a l'este d'a comunidat autonoma de La Rioja (Espanya), que fa parte d'a rechión de La Rioja Baixa.

Muga a o norte con Navarra, a l'este con a comarca d'Alfaro, a o sud con a comarca d'Arnedo, y a l'ueste con a comarca de Logronyo.

* Latitut meya: 42º 17' 38" Norte
* Lonchitut meya: 2º 2' 52" Ueste
* Altaria meya: 431 m
Comarca d'Arnedo

A **Comarca d'Arnedo** ye una comarca situada a o sud-este d'a comunidat autonoma de La Rioja (Espanya), que fa parte d'a rechión de La Rioja Baixa.

Muga a o norte con a comarca de Calagorra, a l'este con as comarcas d'Alfaro y Cervera, a o sud con a Provincia de Soria, y a l'ueste con o Camero Viejo.

* Latitut meya: 42º 10' 45" Norte
* Lonchitut meya: 2º 9' 38" Ueste
* Altaria meya: 733,43 m
Viguera

**Viguera** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja en a comarca de Camero Nuevo.

A suya población ye de 405 habitants (2006) en una superficie de 41,72&nbsp;km², con una densidat de población de 9,71 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Viguera se troba situada a 689 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 21&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

## Demografía

## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Ilesia de l'Asumpción de Nuestra Sinyora de Viguera.
* Ermita de Nuestra Sinyora d'o Rosario.
* Ermita de Sant Marcos.

## Fiestas
* 25 d'abril, Sant Marcos.
* 25 de chulio, fiestas patronals en honor a Sant Chaime y Santa Ana.

## Se veiga tamién
* Panzares
Martes (chenero)

:*Iste articlo ye sobre un animal mamifero carnivoro; ta atros usos, se veiga *'Martes (desambigación)**''.


As **fuinas** () ye un [[chenero (biolochía)|chenero]] de [[Carnivora|mamiferos carnivoros]] adintro d'a [[Familia (biolochía)|familia]] d'os [[mustelidae|mustelidos]]. As fuinas son mamiferos carnivoros emparentatos con os [[furón|furons]], as [[paniquesa]]s y as [[nuria]]s. Muitas d'as especies son arboricolas, estando buenas cazaderas d'[[esquiruelo]]s, [[Passeriformes|muixons]] y animals chicotez. As fuinas son os solos [[mamifero]]s defuera d'os [[felidae|felidos]] que tienen unglas retractils.

Estudios recients sobre lo suyo [[DNA]] amostroron que lo chenero ''Martes'' ye fuertement emparentato con os cheneros ''[[Eira]]'' y ''[[Gulo]]'' d'[[America d'o Norte]]. Tamién se'n ye puesto saber que as [[especie]]s ''[[Martes pennanti]]'' y ''[[Martes americana]]'', tradicionalment clasificatas como miembros de ''Martes'', en verdat no i habrían d'estar clasificatas pus que habrían de constituir un altro [[chenero (biolochía)|chenero]] propio.

==Nombre popular==
En cuasi tot l'aria [[Idioma aragonés|aragonesofona]] d'[[Aragón]] se i reconoix as especies miembros d'iste chenero con o nombre popular de **fuinas** (u bella variant, como «foína» u «fuyina»), sin d'excepcions. Pareix que o termín «**marta*'», que en altras [[luengas romances]] s'emplega ta designar a especie *Martes martes*, en Aragón no i conoix tanto uso (anque tamién s'ha puesto documentar) y se i gosa preferir o termino «fuina de papo amariello» u bella forma adchectivada similar cuan se i quiere fer referencia.

== Especies ==
**Martes americana* - Fuina americana.
**Martes flavigula* - Fuina papisora.
**Martes foina* - Fuina de papo blanco u fuina parda (present en [[Aragón]]).
**Martes gwatkinsii* - Fuina de Nilgiri.
**Martes martes* - Fuina de papo amariello, fuina marta u fuina fina (present en Aragón).
**Martes melampus* - Fuina chaponesa.
**Martes pennanti* - Fuina pescaire.
**Martes zibellina'' - Fuina cibelina.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Martes martes

A **fuina de papo amariello**, **fuina marta** u **fuina fina** ( (L., 1758)), tamién conoixita como **marcelina**, ye un mamifero carnivoro d'a familia d'os mustelidos, d'a mesma mida alto u baixo que os gatos domesticos y un peso aproximato de 1,5 Kg. O pelo que tienen istes animals ye de color marrón fusca, cheneralment sin de variacions d'entre animals, pero en l'hibierno les creixe mas luengo y sedoso. Ye muit caracteristica d'ista especie la taca amariella que tienen en o peito y parte ventral d'o cuello, «papo», que les da lo nombre popular aragonés. A especie *Martes martes* ye, a demés, amás gran d'as dos especies de fuinas que se troban en Aragón.

Fan vida cheneralment en puestos boscosos, a on i troban árbols viellos ta fer-ie lo cado. Istes animals son os solos mustelidos que tienen unglas retractils, que emplegan ta mover-se con muitas trazas per alto d'os árbols. Contan con una gran achilidat que emplegan ta cazar. Constituyen os mas firmes depredadors d'esquiruelos en estato salvache.

Fan a suya actividat mayor de nueiz y de tardada, estando ixas as horas cuan gosan cazar muixons que duermen, ratos, insectos y altros animals, u tamién ceresas, lulos, fruita u uevos que roban d'os niedos. Tienen, a demés, una territorialidat muit marcada, y deixan bonyas per puestos prominents d'os suyos territorios, tals como penyas, leneras u terrers. Actualment, a especie ye protechida per a IUCN y per as leis europeas y espanyolas.

## Zoonimia
A part d'o zoonimo *fuina de papo amariello* tamién existió o zoonimo *marta* u *mart* documentato en textos medievals aragoneses d'os peaches de Las Barracas de los Chaqueses, Daroca y Zaragoza. En os textos comercials d'o sieglo XV de Zaragoza, de lenguache mixto catalán-aragonés mesmo se documenta *marts gibellins*, *marts gebellins*, talment aplicato a pellizos d'unatra especie.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  Martas en "''Aigas Field Center''".
*  ''Martes martes'' en a *[[Lista Roya d'as Especies Menazadas]]*. IUCN.
Martes foina

A **fuina de papo blanco** u **fuina parda** ( (Erxleben, 1777)) ye un mamifero carnivoro d'a familia d'os mustelidos, de pelo marron claret y coda de forma d'escoballo mas larga que no en as suyas parients as martas. Fa una mida arredol d'os 40 u 50&nbsp;cm de cuerpo, fendo cuasi 1,5 Kg de peso, con una caracteristica taca blanca en o peito y a parte ventral d'o cuello, o «papo», mas extensa que no en altras especies d'o chenero.

En comparanza con as suyas parients arboricolas, as fuinas de papo blanco s'están a mayor parte d'os tiempos en o suelo, y a sobén viven no guaire luent d'os asentamientos humans, plegando dica a habitar foratos d'as casas, en as falsas y as bordas. Son istes os animals que mes a sobén se siente decir que s'escuelan adintro d'os galliners u conilleras y i fan cerinadas. En aragonés, cuan naide se refiere a un animal como **fuina** sin d'especificacions (color d'o papo), lo mas habitual ye que se siga parlando d'ista especie.

S'alimentan d'animals chicoz, uevos, muixons, ratos, invertebratos u fruita, pero una d'as cosas que mas a sobén se'n siente decir ye de que esgarrapan as arnas ta mirar-se-ie la miel, causando mal en as expleitacions apicolas domesticas.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Johann Christian Polycarp Erxleben

**Johann Christian Polycarp Erxleben** (22 de chunio de 1744 - † 19 d'agosto de 1777) estió un naturalista y medico alemán d'o sieglo XVIII.

Erxleben estió profesor de fisica y de Albeitería en a Universidat Georg-August de Göttingen. Escribió *Angfangsründe der Naturlehre* y a sistematica biolochica *Systema regni animalis* (1777. También fundó a primer escuela de veterinaria d'Alemanya en o 1771.

A suya mai estió Dorothea Christiane Erxleben, a primer muller en estar titulada de medicina en Alemanya.
Mustela

***Mustela*** ye un chenero de mamiferos carnivoros que incluye as especies mes chicas d'a familia Mustelidae. Son todas ellas animals mamiferos carnivoros terrestres de cuerpo estreito y patetas curtas que fan que sigan buens cazadors soterranios, como en os casos d'as paniquesas y os furons, u nadadors muit habils, como os turons negros. As suyas midas varían d'entre os 15 y os 50&nbsp;cm de lonchitut, y todas as especies tienen codas luengas y orella curtas y arronchadas. Son animals con fama de furos y que a ormino levan vincladas historias y connotacions populars negativas.

## Taxonomía de Mustela

* Subchenero *Grammogale*
** *[[Mustela africana]]*, paniquesa africana
** *[[Mustela felipei]]*, paniquesa colombiana
* Subchenero *Lutreola*
** *[[Mustela lutreola]]*, turón negro
** *[[Mustela lutreolina]], paniquesa de Chava
** *Mustela nudipes*, paniquesa descalza
** *Mustela sibirica*, paniquesa siberiana
** *Mustela strigidorsa*, paniquesa d'esquinazo rayau
* Subchenero *Mustela*
** *Mustela altaica*, paniquesa de montanya
** *Mustela erminea*, arminio
** *Mustela frenata*, paniquesa andina
** *Mustela kathiah*, paniquesa de tripa sora
** *Mustela nivalis*, paniquesa
* Subchenero *Putorius*
** *Mustela eversmannii, turón d'a estepa
** *[[Mustela nigripes]]*, furón de piez negros
** *[[Mustela putorius]]*, turón royo
* Subchenero *Vison*
** *[[Mustela macrodon]]* nuria de mar, extinguita en 1894.
** *[[Mustela vison]]*, nuria americana

## Vinclos externos
Celula procariota

As **celulas procariotas** (d'o griego πρό, «*pro*», "antes que", y κάρυον, «*karion*», "nuclio" u "centro") son as celulas sin de nuclio. Ixo ye, totas as que no tienen o suyo ADN a dentro d'un compartimento limitato con membranas, sino que ye libre en o citoplama celular. En as luengas neolatinas, os organismos composaus d'esta mena de celulas, que son toz unicelulars, se'n gosa decir *[[Prokaryota|procariotas]]*, encara que muito a sobén son clamaus también *procariotas* anque ixo no siga estrictament correcto.

l'Alternativa a esta organización celular ye a celula eucariota, que fa part d'os organismos eucariotas, actualment cuaternatos como un solo dominio.

Cuasi sin d'excepcions, os organismos basaus en o sistema d'a celula procariota son composaus per una sola d'estas celulas (organismos unicelulars). A mes, o termin *procariota* fa referencia en os organismos a dentro de l'antigo dominio «*[[prokaryota]]*» (clasificación actualment obsoleta) que practicament coincidiba con o reino d'os Moneras d'as clasificacions de Copeland y Whittaker que, anque obsoleto, encara ye prou popular. En l'actualidat, os organismos procariotas son cuaternatos d'entre os dominios Archaea y Bacteria.

Entre as caracteristicas d'as celulas procariotas, be n'ha cualques que las fan diferents d'as eucariotas, per eixemplo: o ADN ye despullau, sin l'acompanyamiento denso de proteinas que tienen os eucariotas, a demés de tener una disposición en forma de cerclo (o cromosoma procariotico tipico ye circular). A división celular gosa fer-se per fisión binaria, sin garra sistema de repartición d'o material heredable tan complexo como en os eucariotas. Tampoco no tienen *[[organela]]* u organulos celulars membranosos en o citoplasma, y este ye formato per só que una cavidat sin de trestallos membranosos en o suyo interior.

Una particularidat important en estas celulas ye a existencia d'un *espacio periplásmico* u *periplasma*, entre a membrana y a paret exterior que en ye propia.

O citoplasma no contiene garra obchecto reconoixible, fueras de bels granulos de reserva y bels agregatos moleculars, que se i veyen només con o microscopio electronico, tals como os carboxisomas u ribosomas.

Istes organismos gosan tener paret celular, encara que a composición d'esta ye muit diferent d'a que tienen os organismos eucarionts, y ye muit relacionata con l'alimentación d'os microorganismos procariotas, que no tienen a capacidat d'incherir particlas como fan muitas celulas eucariotas (per o mecanismo d'endocitosis) sino que han d'internalizar-las per infiltración de diversas manieras. Ista forma d'alimentación se conoixe como osmotrofia.

Os metabolismos d'istes organismos son extraordinariament diversos, mientres que entre os eucarionts gosan estar parellanas, y no en son pocas as especies (procariotas) que viven en condicions d'extremofilia encara prou sorprendents per temperatura, salinidat u acideza.

## Se veiga tamién
*Celula eucariota
*Prokaryota
*Eukaryota
*Nuclio celular
*Microorganismo
Cellorigo

**Cellorigo** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca d'Haro.

A suya población ye de 18 habitants (2006) en una superficie de 12,43&nbsp;km² y una densidat de población d'1,45 hab/km².

## Cheografía
O lugar de Cellorigo ye situau a 790 metrps d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 63&nbsp;km d'a ciudat de Logronyo, a capital d'a suya provincia y d'a suya comunidat autonoma.

## Demografía

 
## Puestos d'intrés
### Molimentos relichiosos
* Ilesia de Sant Millán de Cellorigo, una ilesia d'o sieglo XV adedicada a Sant Millán.
* Ermita de Santa María d'o Barrio, en runas, d'o sieglo X

## Vinclos externos
*  ''Asociación de amigos de Cellorigo''.
Tirgo

**Tirgo** ye un municipio d'a comunidat autonoma uniprovincial de La Rioja, en a comarca d'Haro y partiu chudicial d'Haro.

A suya población ye de 259 habitants (2007) en una superficie de 9,04 km², con una densidat de población de 28,65 hab/km².

## Cheografía
Tirgo ye situau a 523 metros d'altaria sobre o livel d'a mar, a una distancia de 50 km d'a ciudat de Logronyo, a capital de La Rioja.

## Demografía

## Administración
### Alcaldes

## Molimentos
* Monesterio de Santa María de Tirgo.
* Ilesia d'o Salvador de Tirgo, un edificio d'estilo romanico, d'os sieglos XII-XIII. Ye la ilesia parroquial d'a localidat.
Carl von Linné

**Carl von Linné** estió lo nombre, una vegada le fue atorgau lo titulo nobiliario, d'o botanico, zoologo y medico sueco **Carl Linné** (Suecia, 23 de mayo de 1707 - † Idem, 10 de chinero de 1778). Por o estilo d'a suya epoca, publicaba las suyas obras en latín, y las sinyaba como «**Carolus Linnaeus**», motivo por o que gosan clamar-lo a sobén en as lenguas neolatinas como 'Linneo', 'Linneu', 'Linné' u con d'altros nomes parellans.

Estió l'establidor d'o Sistema de nomenclatura binominal biolochica ta clasificar os sers vivos, y por ixo le se considera lo "Pai fundador" d'a taxonomía moderna. Ye también un d'os fundadors d'a ecolochía actual.

Estió lo botanico y naturalista mes aclamato d'a suya epoca, y ademés, por a suya capacidat oratoria l'admiroron muitas d'as personalidaz d'o suyo tiempo. Por eixemplo, o filosofo francés Jean-Jacques Rousseau en dició que no conoixeba garra personalidat "mas gran" que Linné, o escritor alemán Johann Wolfgang von Goethe n'escribió: «*Con as excepcions de [[William Shakespeare|Shakespeare]] y d'[[Spinoza]], no sé de dengún d'entre os que ya no se troba d'entre nusatros que m'haiga influenciato mas profundament*». L'autor sueco August Strindberg escribió sobre Linné: «*Linnaeus estió en realidat un poeta que resultó convertir-se en naturalista*».

## Se veiga tamién
* Taxons nombraus per Carl Linnaeus.
* Sistema de nomenclatura binominal.
* Clasificación cientifica.
* *[[Systema naturae]]*.
* Ernst Haeckel.
Idioma hitita

O **hitita** (u *nesili*) ye una luenga desapareixita que se parlaba en l'antigüedat por os hititas, pueblo que creyó un imperio centrau en l'antiga Hattusas (actual Bogazköy) en o norte d'Anatolia central, huei Turquía). Fa parte d'as luengas anatolicas, una branca d'as luengas indoeuropeas. Ye a mas antiga d'as luengas indoeuropeas conoixitas, encara que inicialment bellos filologos (como Warren Cowgill) creyeban que yera una luenga chermana d'o protoindoeuropeu y no pas una luenga que en descendeba.

A luenga se charró entre o 1600 aC y o 1100 aC. Bi ha bels testimonios de que a luenga hitita y luengas amanatas continoron charrando-se dimpuesas d'a caita de l'Imperio Hitita.

## Vinclos externos
*  ''Léxico para la Introducción al Estudio de la Lengua Hitita'', treballo d'o profesor Jesús Rodríguez Ramos.
* / ''Gramatica hitita''.
Robert Whittaker

**Robert Harding Whittaker** (Wichita, Kansas, EEUU, 27 d'aviento de 1920 - † Idem, 20 d'octubre de 1980) estió un ecologo vechetal norteamericán activo d'entre 1950 y 1980.

Naixito de Wichita, estau de Kansas, se licenció en a Universidat de Topeka y dimpués d'o suyo servicio militar, fayó lo suyo doctorado en a Universidat d'Illinois. Estió uno d'es introductors de l'emplego de marcadors radiactivos a l'estudio d'ecosistemas. Propunió tamién o sistema de l'analisi de gradients ta l'estudio d'as comunidaz vechetals. Estió también muit activo arredol d'as comunidaz de plantas, a succesión ecolochica d'istas, y la productividat.

Pero la suya mes gran aportación ta os estudios cientificos estió la propuesta d'a clasificación d'os sers vivos en cinco reinos: Animalia, Plantae, Fungi, Protista y l'actualment obsoleto reino Monera.

Per iste motivo lo convidoron ta la chuntar-se ta la *[[National Academy of Science]]*, l'Academia norteamericana d'as ciencias, en l'anyada de 1974. Fue premiato per l'"*[[Ecological Society of America]]*" como a "*Ecologo eminente*" a la mesma anyada d'a suya muerte.

## Referencias
*  Robert H. Whittaker *Communities and Ecosystems*, Macmillan, 1975. ISBN 0-02-427390-2
*  Robert H. Whittaker(Ed), *Classification of Plant Communities, 1978 (Handbook of Vegetation Science)*, Kluwer Academic Publishers, ISBN 90-6193-566-0
Emydidae

Os **emididos** (nombre cientifico **Emydidae**) son una familia de tartugas que inclui 51 especies, que surtioron en l'Oligoceno. Cuasi toz os suyos cheneros tienen representant actuals. Son tartugas acuaticas u semiacuaticas y gosan habitar en auguas dulzas de basas, barrancos, entibos, etc. Ista mena de tartugas son clamadas tamién **galapagos**.

Una d'as dos especies de tartugas autoctonas d'Aragón perteneix a ista familia. Ye a especie *[[Emys orbicularis]]*, (*galapago europeu* u *espata*), mes espardida y a mes de costumbres mes esquivos. En zaguerías, istos animals son veyendo minguada la suya aria de distribución per l'efecto desastroso d'as aliberacions de tartugas americanas d'a especie *[[Trachemys scripta]]* (*tartuga de Florida*) que son cautivadas muit a sobén como animals de companyía pero cuan se fan grans s'aliberan irresponsablement en as zonas humidas. Istas especies, que tamién fan parte d'a familia d'as Emydidae gosan reproducir-sen mes que no as tartugas autoctonas y a mes, compiten con ellas per l'alimento.

## Clasificación
**Familia Emydidae**
***Subfamilia Emydinae**
**Chenero *[[Emydoidea]]*
**Chenero *[[Emys]]*
**Chenero *[[Clemmys]]*
**Chenero *[[Terrapene]]*
***Subfamilia Deirochelyinae**
**Chenero *[[Deirochelys]]*
**Chenero *[[Chrysemys]]*
**Chenero *[[Graptemys]]*
**Chenero *[[Malaclemys]]*
**Chenero *[[Pseudemys]]*
**Chenero *[[Trachemys]]*

## Referencias

## Vinclos externos
*
*Web d'a Universidat de Michigan (EEUU) sobre diversidat animal
* O galapago europeu (''Emys orbicularis'')