Khacasos

Lo pueblo **khacaso** (pronunciato */xa.'ka.so/*, en khacaso *хакас, khakas* u *тадар, tadar*) ye un pueblo turquicos que habita principalment a Khacasia, republica d'a Federación rusa, a la Siberia meridional. La suya población ye d'unas 80.000 personas perteneixients a cinco tribus: *khachin* u *khaas*, *sagai*, *bel-tir*, *quyzil* y *coibal*.

## Etnonimo

Os khacasos s'han dito ellos mesmos tradicionalment fendo servir a suya propia designación tribal: *sagai*, *khas*, *peltyr*, *shor*, *koybal*, *hyzyl-kizhi*, y os parlants d'o khacaso de Manchuria *gïrgïs*.

A Rusia, s'ha conoixito es khacasos con altros nombres, usatos mes que mes en contextos historicos: *tartaros de Minnusinsk* (en ruso: минуси́нские тата́ры), *tartaros d'Abakan* (абака́нские тата́ры), *tartaros d'o Yenisei* y *joorai*. A denominación *[[tartaros|tartaro]]* la han tenita cuasi toz os pueblos turquicos de l'Imperio Ruso y s'ha feito servir tamién como sinonimo de musulmán, por estar musulmans a mayor parte d'os pueblos turquicos.

O etnonimo recient **khacaso** provién d'una antiga denominación chinesa *hagias*, *hjagas* ta una tribu d'os Monts Sayan, que feba part d'os kirguizes d'o Yenisei, y se fició servir en os primers anyos de poder sovietico ta describir la población indichena d'as vals d'o Yenisei meyo, quedando fixato este termin. Dende 1930 os grupos tribals *sagai*, *khas*, *peltyr*, *shor*, *koybal*, *hyzyl-kizhi* encomenzoron a decir-se ellos mesmos *khacasos*.

## Antropolochía biolochica
Antropolochicament, a población khacasa forma parte d'o tronco racial mongoloide, representando a suya variant d'Asia Central; O pelo, piel y uellos son escuros, lo rostro amplo y l'altaria masculina d'un promeyo de 163&nbsp;cm. En bels khacasos, manimenos, s'aperciben caracteristicas uralicas.

## Idioma
:*Se veiga l'articlo [[Idioma khacaso]].*

Lo **khacaso** ye un idioma d'o grupo nordoriental d'a familia de luengas turquicas. Lo estándard fue creyato en o periodo sovietico y s'escribe en caracters cirilicos.

D'una población etnica de 80.000 khacasos, mes de 60.000 encara charran en o suyo idioma. La gran mayoría ye bilingüe en khacaso y ruso.

## Cultura y sociedat
### Relichión y creyencias
Es khacasos han practicato tradicionalment lo xamanismo con influencia budista. Dende lo sieglo XIX, muitos khacasos se son convertitos a lo cristianismo ortodoxo ruso.

### Economía tradicional
Es khacasos son estau de costumbre un pueblo nomada de pastors de rens u vacumen, labradors, cazataires y pescataires. Es khacasos beltir se son igualment especializatos en productos d'artesanía.

Encara que istos meyos d'economía tradicional continan encara, sobretot lo pastoreyo d'uvellas y de vacumen, la republica se ye tornata mes industrializata.

### Musica
La cultura musical d'os khacasos ye pareixita en muitos aspectos a las d'altros pueblos turquicos d'a rechión, como es tubinios. Una contrimuestra ye lo canto difonico de garganchón, a menuto acompanyato d'un estrumento de dos cuerdas dito *jomîs*.

La ciudat d'Abakán aculle dende 1995 la Competición Internacional de Musica Popular Khacasa. Bels nombres d'entre los musicos son: Anna Burnakova, Serguei Charkof, Slava Kuchenof, Aleksandr Samozhikof, Yevguenii Ulugbaxef.

## Historia
En o sieglo XVII, es khacasos formoron Khacasia en metat d'as tierras d'os kirguizes d'o Yenisei, que per ixas envueltas yeran vasallos d'un gubernador dzhungaro (mongol occidental u oirato). Es rusos i plegoron poco dimpués que es kirguizes d'o Yenisei marchasen, y muitos se i establioron. En o decenio de 1820, s'encomenzoron a espleitar menas d'oro a lo redol de Minnusinsk, que se tornó un centro industrial en a rechión. En o sieglo XIX, muitos khacasos se ficioron a las trazas de vivir d'os rusos, convertindo-sen a lo cristianismo, sin perder, manimenos, muitos d'os costumbres xamanistas. En a revolución rusa de 1905, se desembolicó un movimiento enta l'autonomía. En plegar los soviets ta o poder en 1923, s'establió lo Distrito Nacional Khacaso, y diversos grupos etnicos (*beltir*, *sagai*, *kachin*, *koibal* y *kîzîl*) se convertioron artificialment en un de solo: lo *khacaso*. Lo Distrito Nacional se reorganizó en l*'[[oblast]]* autonomo d'os khacasos, como parti d'o *[[krai]]* de Krasnoyarsk, en 1930.

L'actual republica de Khacasia s'establió en 1992.

Khacasia ye tamién la tierra d'os abantpasatos d'o pueblo actual de luenga turquica quipchac d'os kirguizes, y la tierra que lis n'heban asignata en os tiempos d'o periodL'mongol.

## Referencias

## Bibliografía
* Pedro Bosch Gimpera et al. *LAS RAZAS HUMANAS*. V II.

## Vinclos exteriors
En anglés:
* NUPI - Perfil d'o Centro d'Estudios Asiaticos
* Jacasia
* Lo guerrero adurmito: Nuevas leyendas en a renaixedura d'a cultura xamanica khacasa