Broto

**Broto** ye una una villa y municipio situato en a valle de Broto, a o norte d'a provincia de Uesca, en a comarca de Sobrarbe. O municipio tien un total de  habitants, repartius en 11 nuclios, d'entre os cuals Broto ye o mas gran, con 255 habitants (2005).

O lugar de Broto ye a cabezana tradicional de tota a valle de Broto, y tradicional seu d'o *[[Concello de Broto]]*, institución d'a valle que d'antigos feba funcions de parlamento u deputación de toz os lugars d'a valle, a on que s'empentaban as decisions que heban d'implicar toz os habitants d'ella; concesions d'exploitacions agropecuarias, regulacions economicas y de logueros, facera (especialment importantes con as valles gasconas), tribunal, etc. A institución encara ye funcional, y hue en tiran os municipios de Torla y o mesmo Broto, con funcions mas minguatas que no en os tiempos d'os antigos fueros reyals, que con auspicio d'a casa reyal aragonesa la regulón por primera vegata en o siaglo XVIII.

O concello feba as suyas reunions adintro de l'edificio d'a cárcel, edificio que enclui dependencias que s'emplegón dica o siaglo XVIII como a presón, y a on que bels reclusos i deixón gravatos en as parez, que son hue uno d'os atractivos turisticos d'a villa.

O nuclio de Broto s'estructura arredol d'a carretera nacional, dita *avenita d'Ordesa* en o suyo paso por o lugar, con toz os comercios encaratos enta ella. A ilesia se troba en o cobalto d'o lugar, en o mesmo canto d'a carretera que a cárcel, anque a segunda ye a man d'o río. Por o canto sud d'a carretera s'ha de mirar a Plaza d'as Ferrerías (tamién dita "*d'a Santa Cruz*" u "*d'os Suportals*") que ye una d'as mas bonicas visions d'o lugar.

Os dos barrios de Broto son separatos uno a cada ripa de l'Ara, con o *barrio d'a Santa Cruz* en o norte, y o *barrio d'os suportals* en o sud. D'antis mas, yeran chuntos por un puent romanico, que estiore destruyito en a Guerra Civil espanyola, hue soztituyito por uno de formigón. Actualment, de puents romanicos nomás que bi ha remaso l'uno que trescruza por alto d'o Sorrosal a man d'a cadreita d'o Sorrosal que brinca bien d'alto d'a paret de roca y cai por baixo d'o lugar. O puent viello d'o Sorrosal ye hue lo diya trancato a o paso de personas, que han de pasar por l'uno de paralelo, que s'alza a bien pocos metros y que mesmo endreita ta Oto.

Historicament, o lugar de Broto amaneix en os documentos a l'anyo 1076, anque a primera referencia clara a o numbro d'os suyos pobladors ye de 1488, cuan se i contan 41 fuegos. A ilesia orichinal, a on s'heban fetos toz os eventos relichiosos d'o lugar, yera d'o siaglo XVI, d'estilo romanico aragonés, pero dende o siaglo XVI os oficios relichiosos se fan en a mas gran ilesia de Sant Pero. De l'antiga ilesia hue se'n diz *a ermita d'a Piedat*.

## Toponimia
O toponimo *Broto* ye formato a partir de *[[Bergua]]* y de *Oto*. O segundo formant ye o resultato d'a evolución d'o latín *[[altaria|ALTU]]* d'acuardo con una lei fonetica que perdió fuarza en o siaglo XII, por o que significa "Bergua Alto" y ye un caso de toponimia correlativa.

## Demografía

ImageSize  = width:650 height:300
PlotArea   = width:450 height:230 left:180 bottom:35
AlignBars  = late

DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:593
TimeAxis   = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:119 start:0

BarData=
  bar:1998 text:"1998" 
  bar:2000 text:"2000"
  bar:2002 text:"2002"
  bar:2004 text:"2004"
  bar:2006 text:"2006"
  bar:2008 text:"2008"
  bar:2010 text:"2010"
  bar:2012 text:"2012"
  bar:2014 text:"2014"
  bar:2016 text:"2016"
  bar:2018 text:"2018"
  bar:2020 text:"2020"

PlotData=
  width:15
  color:brightblue
  bar:1998 from:0 till:511
  bar:2000 from:0 till:518
  bar:2002 from:0 till:530
  bar:2004 from:0 till:516
  bar:2006 from:0 till:520
  bar:2008 from:0 till:550
  bar:2010 from:0 till:542
  bar:2012 from:0 till:542
  bar:2014 from:0 till:523
  bar:2016 from:0 till:532
  bar:2018 from:0 till:531
  bar:2020 from:0 till:538
 


## Administración
### Reparto de concellers




### Alcaldes

## Ilesia de Sant Pero

A ilesia actual, a ilesia de Sant Pero Apóstol de Broto, que ye la ilesia parroquial d'o lugar, s'alzó en o siaglo XVI con una caracteristica forma, de caracters transicionals d'os estilos predominants d'ixa epoca, d'o gotico aragonés enta o renaixentista. Ye un edificio muito mas gran que no l'usual en as ilesias d'a valle, poderosa y de formas firmeras, tien o campanar ramatato en almenas y bi son visibles por tota a suya frontera una serie d'aspilleras ta la suya defensa. Ye un eixemplo caracteristico d'ilesia fortificata altoaragonesa.

A portalada tien cinco arquivoltas que, superpuestas, deixan as fuallas d'a puerta cubiertas. Actualment, ta privar a dentrada cuan a ilesia ye cerrata, bi son mesas unas baranas de fiarro de forcha, con motivos ornamentals. A portalada tien tamién figuretas de santos trucatas en a penya, con una d'ellas que diz "*S. IOAN*" en o nombre d'o santo que representa. Tamién se i lei l'anyada d'a construcción d'o templo: 1578.

A man d'a villa de Broto tamién se pueden trobar as ermitas de sant Blas (que teneba un retablo actualment expuesto en Zaragoza) y de sant Climente, as dos d'o siaglo XVI.

## Fiastas
* O primer cabo de semana d'octubre, *fiastas mayors* fendo honor ta la Virchen d'o Rosario. D'entre as actividaz mas clasicas d'a festividat cal indicar o ''palotiau'' que a colla local de danzaires executan con vestuache caracteristico.
* Carnaval tradicional.
* 3 de febrero, *fiasta d'hibierno* fendo honor ta sant Blas. Chunto con os pobladors de Saruisé, romería enta a ermita d'o santo en o camín de Torla.
* 1 de mayo, romería enta a ermita d'a Virchen de Muriello, reconstrucción d'un templo a on que en a Edat Meya s'alzaba tot una fortaleza.
* O segundo domingo de chunio, romería enta la ermita de Santa Helena.
* 25 de setiambre, feria d'a ganadería.

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos

*  Estatisticas de Broto en o portal ''AragonEsAsi''.
*  Pachina oficial de l'Achuntamiento de Broto.
*  Información sobre o municipio de Broto.
*  O municipio de Broto.