Tudela

:*Iste articlo ye sobre un municipio y ciudat en a Ribera Navarra; ta atros usos, se veiga *'Tudela (desambigación)**''.


**Tudela** (en [[idioma basco|basco]] ''Tutera'') ye un [[municipio]] de [[Navarra]] situato a 94 [[km]] de [[Pamplona]]. A suya [[Población humana|población]] ye de 35.358 habitants ([[2012]]) en una [[superficie]] de 215,70&nbsp;km² y una [[densidat de población|densidat]] de 163,92 hab/km².

Ye la [[Capital (politica)|capital]] d'a [[Ribera Navarra]], d'o [[partiu chudicial]] d'o suyo nombre y d'a [[Merindaz de Navarra|merindat]] de [[Merindat de Tudela|Tudela]]. Ye a segunda población de [[Navarra]] por o suyo numero d'habitants, dimpués de [[Pamplona]]. Tamién ye a [[Seu bispal|seu]] d'a [[diocesi de Tudela]].

A ciudat tien un important patrimonio [[arquitectura|arquitectonico]], encara que en destacan a [[Seu de Santa María de Tudela|seu de Santa María]], d'estilo [[Arte romanico|romanico]] y [[Arte gotico|gotico]], y a [[Ilesia de Santa Malena de Tudela|ilesia de Santa Malena]], d'estilo [[Arte romanico|romanico]].

== Cheografía ==
Tudela ye situata a cantos d'os ríos [[Río Ebro|Ebro]] y [[Río Queiles|Queiles]] (iste zaguer trescruza a ciudat de sud ta o norte dica desauguar en l'Ebro), a 264 [[metro]]s d'[[altaria]] dencima d'o ran d'a mar, a una [[distancia]] de 94 [[km]] de [[Pamplona]], a [[Capital (politica)|capital]] de [[Navarra]], y a 86&nbsp;km de [[Zaragoza]].

O suyo [[termin municipal]] muga con as localidaz d'[[Ablitas]], [[Arguedas]], [[Cabaniellas]], [[Cascant]], [[Castellón (Navarra)|Castellón]], [[Cintruénigo]], [[Corella]], [[Fitero]], [[Fontellas (Navarra)|Fontellas]] y [[Murchant]].

== Toponimia menor ==
Tenemos bels [[arabismos]] interesans pa reconstruir a historia fonetica d'o [[navarro-aragonés]]: ''Almajares'', ''Muga del Almajar'', ''Almajar'', lo prato, que en [[1256]] ye rechistato como ''Almalchal''. Atros microtoponimos interesants son ''crucillada'' ([[1215]]), ''Carrera Meyana''/''Carrera Mediana''/''Carrera Meana'' u mesmo a ''calle Carrera''.

== Historia ==
=== Prehistoria ===
En o termin municipal de Tudela, bi han restos d'ocupación [[Homo|humana]] dende o [[Paleolitico inferior]].

En [[1999]], en una excavacions arqueolochicas en o cerro de Santa Barbara, a man d'o casco viello de Tudela, bi troboron restos arqueolochicos d'un poblato [[Celtibers|celtiber]], d'a misma tipolochía que l'amaniato chacimiento celtiber de [[Corz (Navarra)|Corz]], a 25 [[km]] de [[distancia]]. Sindembargo, [[Claudio Ptolomeu]] charra d'una ciudat clamata ''[[Muscaria]]'', en ista redolada, que beluns relacionan con Tudela, y que, seguntes pareix, sería una ciudat [[bascons|bascona]]. Sindembargo, Ptolomeu situaba ista ciudat entre ''[[Tarraga]]'' y ''[[Segia]]'' (a primera, seguntes bellos autors, ye a ciudat que bi ha en o pueyo en os [[Banyals]] d'[[Uncastiello]]; a segunda ye l'actual [[Exeya d'os Caballers]]).

=== Imperio Romano ===
Tamién bi ha restos d'a presencia de l'[[Imperio Romano]], en forma de [[ceramica]], en o pueyo que domina Tudela, mostrando asinas a presencia ininterrumpita de población en o lugar en ista epoca.

=== Dominio andalusí ===
Dimpués d'a invasión islamica d'a [[Peninsula Iberica|peninsula iberica]], a redolada de Tudela quedó en mans d'a familia d'os [[Banu Qasi]], una familia d'orichen hispano-godo convertita a lo [[Islam]]. Ista familia teneba connexions con os primers reis d'o [[reino de Pamplona]], pero en [[802]] [[Amrus ben Yusuf]], que yera o gubernador andalusí d'a [[Marca Superior]], establió una nueva ciudat fortificata en l'actual Tudela (clamata ''Al-Tutili''), ta cosirar y controlar as penetracions d'o reino pamplonés enta o sud. Ista ciudat s'establió encara que en o mesmo lugar ya i existiba una chicota comunidat musulmana, profitando d'as condicions defensivas de Tudela, con o suyo pueyo en a marguin sud d'o [[río Ebro]]. A nueva ciudat se convertió a escape en un important centro economico, politico y militar, con a suya [[huerta]] de regano contino con as auguas d'o Ebro.

=== Conquiesta cristiana ===
En [[1119]] o [[Lista de reis d'Aragón|rei]] [[Alifonso I d'Aragón|Alifonso I ''O Batallero'']] conquirió a ciudat de Tudela, y l'adhibió a o reino [[reino d'Aragón|aragonés]]-[[Reino de Navarra|navarro]], y li atorgó o [[Fuero de Nachera]] y o [[Fuero de Sobrarbe]] ta contribuir a augmentar a suya población cristiana, convertindo-se en a capeza d'una ''merindat'' (a suya sucesora ye hue a ''Merindat de Tudela''). Sindembargo, luego de la muerte d'Alifonso, a nobleza tudelana no aceptó a o suyo chirmán [[Remiro II d'Aragón|Remiro]] como rei, preferindo, como os nobles navarros, a [[García Remíriz de Navarra|García Remíriz]], que yera fillo d'un borde de [[Sancho Remíriz|Sancho I d'Aragón y V de Navarra]]. Tudela se separó asinas d'a [[Corona d'Aragón]], en adhibiendo-se ta cutio a [[Navarra]].

== Demografía ==


== Administración ==
=== Alcaldes ===



== Luenga ==
A luenga predominant actual en Tudela ye un [[Idioma castellano|castellano]] con caracters rechionals propios d'a [[Ribera Navarra]] y [[Aragón]] y que se remontan a l'antigo romanz [[navarro-aragonés]] que se i parlaba. Bi ha neoparlants d'o basco u conoixedors d'esta luenga pero en un numero muito chicot.

En a [[Baixa Edat Meya]] yera oficial o romanz navarro-aragonés, que se feba servir pa escribir textos oficials como o mesmo [[Fuero de Tudela]]. Una d'as primeras muestras claras de [[Romance navarro|romanz navarro]] como elementos romances en textos latinos se troba en Tudela:


Tudela atrayeba una inmigración [[bascos|basca]], [[gascons|gascona]] y [[sefarditas|chudieva]] que s'asimilaba lingüisticament a los parlants d'o romance autoctono. Sobre a parla medieval navarro-aragonesa de Tudela se puet interpretar como una supervivencia d'o [[idioma mozarabe|mozarabe]] local d'a Val de l'Ebro que se charraba en Tudela, Tarazona, Borcha, Zaragoza, etcetera, diferent d'atras parlas mozarabes peninsulars pero no guaire diferent d'o romanz navarro-aragonés d'os conquiridors cristianos navarros y aragoneses, que lo farían cambiar un poquet.

== Puestos d'intrés ==

=== Molimentos relichiosos ===
* [[Seu de Santa María de Tudela]], d'os sieglos [[Sieglo XII|XII]]-[[Sieglo XIII|XIII]], en estilos [[Arte romanico|romanico]] y [[Arte gotico|gotico]], restaurata en os primers [[anyos 2000]]. Ye construita dencima d'os [[alacet|alacez]] de l'antiga [[mesquita]] mayor d'a ciudat, y se convertió en [[seu bispal]] cuan a [[diocesi de Tudela]] se separó, en o [[sieglo XIII]], d'a [[diocesi de Tarazona]].
* [[Ilesia de Santa María Malena de Tudela|Ilesia de Santa María Malena]], d'estilo [[Arte romanico|romanico]], d'o [[sieglo XII]].
* Ilesia de Sant Nicolau.

=== Molimentos civils ===
* [[Puent de piedra (Tudela)|Puent de piedra]].
* Palacio d'o marqués de Sant Hadrián, d'o [[sieglo XVI]]. Hue ye a seu en Tudela d'a [[Universidat Nacional d'Educación a Distancia]].
* Palacio d'o marqués de Huart.

== Personalidaz naixidas de Tudela ==
* [[Benchamín de Tudela]],  (1130 - 1173). Viachero y escritor chudieu.
* [[Jusepe Ximénez]], (arredol 1601 - 1672), organista y [[compositor]].

== Fiestas ==

***Santa Ana** d'o [[24 de chulio|24]] dica lo [[30 de chulio]].
***Volatín** Sabado Santo.
***Sant Chuan Baptista''' 24 de chunio.

## Localidaz achirmanatas
*1965:  Maule-Lextarre‎ (Sola, Iparralde).
*1984:  Tiberíades (Israel).
*1986:  Lo Mont (Landas, Occitania).

## Veyer tamién
*Lista de municipios de Navarra.

## Vinclos externos

* Pachina web oficial municipal.

## Referencias