open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mallo Petraficha

:*Pa atros usos d'a parola mallo, se veiga [[Mallo (desambigación)]].*

O **mallo Petraficha** ye un pico de 2.186 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón, sobre o collau de Petraficha (1.964 m).

Administrativament fa parti d'o municipio d'Ansó, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Punta d'a Espata

A **punta d'a Espata** ye un pico d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 2.202 m.

Administrativament se troba situada en a muga entre os municipios de Samianigo y Villanuga (Uesca).

## Referencias

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Penya Blanca (Esper)

:*Ta atros usos se veiga [[Penya Blanca]]*

A **penya Blanca** (en castellano *peña Blanca*) ye un pico d'os Pireneus localizau en a provincia de Uesca con una altaria de 2.189&nbsp;m sobre o livel d'a mar.

Administrativament ye en a muga entre un enclau d'o municipio de Borau y o municipio de Canfranc y se troba en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Enlaces externos
*  En "Mendikat"
Punta Gabás

:*No entivocar-se con a [[penya de Gabás]], de 1.941 metros d'altaria y situada en a mesma sierra.*

A **punta Gabás** ye un pico de 2.143 metros d'altaria situau en o Prepireneu aragonés y en a sierra de Gabás.

Administrativament se troba en a muga entre os municipios de Val d'Echo y Aragüés de lo Puerto, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Punta Acuta (Echo)

:*No entivocar-se con a [[punta de la Cuta]] de (2.016 m), situada en ista mesma sierra u a [[punta Acuta]] (2.242 m), situada en a [[sierra Carquera]].*

A **punta Acuta**  (castellano *pico de la Cuta*) ye un pico de 2.149 metros d'altaria situau en o Prepireneu aragonés y en a sierra de Gabás.

Administrativament se troba en o municipio de Val d'Echo.

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Punta de la Cuta

:*No entivocar-se con o [[pico de la Cuta]] de 2.149 metros d'altaria y situada en ista mesma sierra.*

A **punta de la Cuta** u tamién conoixida como **Lo Forato Pichatico** ye un pico de 2.016 metros d'altaria situau en o Prepireneu aragonés y en a sierra de Gabás.

Administrativament se troba en o municipio de Val d'Echo, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Punta Remílez

A **punta Remílez** (en castellano *Punta Ramírez*) ye un pico de 1.824 metros d'altaria situau en o Prepireneu aragonés, en a sierra de Gabás.

Administrativament se troba en o municipio de Val d'Echo. En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Punta d'as Blancas

A **punta d'as Blancas** ye un pico de 2.131 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón, en a sierra d'a Madalena.

Administrativament se troba en a muga entre os municipios d'Aísa y de Borau. En a suya cima bi ha un vértiz cheodesico.

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Vértiz de Vacún

O **vértiz de Vacún** (en castellano *Vértice de Bacún*) ye un pico y vértiz cheodesico. de 2.114 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón.

Administrativament se troba en a muga entre os municipios de Villanuga y Chaca.

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Pico de Vacún

O **pico de Vacún** (en castellano *pico de Bacún*) ye un pico de 2.191 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón.

Administrativament se troba en o trifinio entre os municipios de Samianigo, Villanuga y Chaca. En a suya arista sud-ueste se troba o vértiz cheodesico de Vacún (2.114 m).

## Se veiga tamién
* Vértiz de Vacún (2.114 m).

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Pico Mesola

O **pico Mesola** ye un pico d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 2.177 m y se troba en a sierra de la Estiva (sierras interiors pirenencas).

Se troba administrativament en a muga entre os municipios d'Aísa y Aragüés de lo Puerto, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Estadio El Segalar

O **estadio El Segalar** yera un estadio de fútbol que se trobaba en a ciudat de Binéfar (Litera, Aragón), a on chugaban os suyos partius como local cualques equipos d'a ciudat como o CD Binéfar y l'Atletico Binéfar entre d'atros. Fue inaugurau en 1950, yera propiedat d'o concello d'a ciudat y teneba una capacidat de 5.000 espectadors.

Fue espaldau y substituyiu por o nuevo Estadio de Los Olmos, en l'actualidat os suyos terrenos fan parte d'as piscinas munecipals.

## Toponimia
O nombre d'o estadio lo preneba d'a partida rural a on se trobaba. Se documenta por primera vegada en l'amillaramiento de 1862, fengo referencia a o puesto a on se cautivaba o "segal" (u *sègal* en catalán, d'o latín SECALE). Ye una variant de "sèguel", solución predominant en o catalán ribagorzano, en aragonés y tamién en l'aria mas occidental d'a provincia de Leida, en contraste con a estándard *sègol* y *segle*.

## Referencias
Mallo d'o Incheniero

O **mallo d'o Incheniero** (en castellano *Mallo del Ingeniero*) ye un pico de 2.104 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón.

Administrativament se troba en o municipio d'Ansó.

## Toponimia
Se troba amanau a las Foyas d'o Incheniero.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Mallo Paco Gamueta

O **mallo Paco Gamueta** ye un pico de 1.994 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón.

Administrativament se troba en o municipio d'Ansó.

## Toponimia
O toponimo *Gamueta* podría derivar d'o basco *gamo* u *ganbo* y iste a la vegada de l'occitán biarnés *camou* con o significau de "campo amanau a una fuent u vía d'augua". Se troban atros toponimos relacionaus con iste por o Pireneu, como *camón* en Ansó y a val d'Echo, *cambón* en Aragüés de lo Puerto y Lascun u cambot en Leres, Issòr, Hiars, Borza y Sarraltzune (barrio bascofono
de Lana en Varetons). En Larra, lugar d'Isaba, se troba o toponimo Camalonga, relacionau con o toponimo aragonés *Camón Luengo*, en a muga entre Ansó y Echo.

Un *paco* (d'o latín <*OPACU(M)*) ye a versant menos exposada a la radiación directa d'os rayos de sol en un mont u montanya.

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Clau (obchecto)

:*Pa atros usos de clau se veiga [[clau|clau (desambigación)]], y pa punta se veiga [[punta (desambigación)]].*

Un **clau** (d'o latín 

## Referencias

## Enlaces externos
Pico Sayerri

O **pico Sayerri** u **Sallerre** ye un mont d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.016 m. Ye o pico mas meridional d'a sierra d'a Madalena.

Se troba situau administrativament en a muga entre os municipios d'Aísa y Borau, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Toponimia
Se tracta d'un toponimo d'orichen basco. Seguntes A. Irigoyen (1986) viene de "sai", «vueitre», y "(h)erri", «tierra, país», ye decir que literalment sería a «tierra u zona de vueitres» 

## Referencias

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Punta Sesín

:*No entivocar-se con o [[pico Chicovil]] (1.991 m), situau en a mesma sierra.*

A **punta Sesín** u **punta d'o Chicovil** ye un mont d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.022 m. Ye en a sierra d'a Madalena, en o cordal Este d'a punta d'as Blancas (2.131 m).

Se troba situau administrativament en o trifinio entre os municipios d'Aísa, Villanuga y Borau, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Martiello

O **martiello** (d'o latín *< martellus*) ye una ferramienta de percusión que s'emplega pa meter golpe directament u indirecta sobre un  obchecto y fer que se desplace. O suyo emplego mas común ye pa clavar claus u crebar una pieza. O golpe propinau con un martiello se diz «martellazo».

## Referencias

## Se veiga tamién

* Mallo.
* Martiel.
* Farguetas.

## Enlaces externos
Pico Chicovil

:*No entivocar-se con a [[punta d'o Chicovil]] (2.022 m), situada en a mesma sierra.*

O **pico Chicovil** ye un mont d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 1.991 m. Ye en a sierra d'a Madalena, chunto a la punta Sesín u punta d'o Chicovil (2.022 m).

Se troba situau administrativament en a muga entre os municipios de Villanuga y Borau, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Chicovil

**Chicovil** puet fer referencia a:

* A **[[Punta Sesín|punta d'o Chicovil]]** u **punta Sesín** (2.022 m) situada en a sierra d'a Madalena, en a muga entre Aísa, Villanuga y Borau.
* O **[[pico Chicovil]]** (1.991 m) situau en a sierra d'a Madalena, en a muga entre Villanuga y Borau.
Forguetas

As **forguetas** u **farguetas**  (diminutivo de forga) ye como se diz a lo conchunto de martiel y forgueta propiament dita con o que s'esmola o dallo en o campo.

A forgueta ye un clau granizo y con o tozuelo plano que se clava en a tierra u en una toza de madera y sirve pa fer de superficie contra la cual picar, a modo d'enclusa. O martiel ye un martiello de tozuelo curvo y simetrico, con a ladera estreta, que sirve pa picar a fuella d'o dallo contra la forgueta, sacando as irregularidaz. De conchunta, sirven pa tornar-le a o dallo la función de dallar.

## Imáchens


Imachen:Franc, Obrov, pri Brezovkinih, kleplje koso na star način (v ležé) 1955 (2).jpg
Imachen:Koso kleplje, pri Česnovih, Sanabor 1958.jpg
Imachen:Hemmoor -Oldtimer Ausstellung - dängeln - 2018 by-RaBoe 01.jpg


## Se veiga tamién
* Forgueta.
* Martiel.
* Dallo.

## Notas


## Referencias
Martiel

O **martiel** u **martel** ye un martiello especial, con a toza redondiada y dos puntas simetricas, finas, de poco amplo. S'emplega pa esluciar a fuella d'o dallo trucando contra la fargueta. En Sobrarbe central o conchunto de martiel y fargueta se diz que son «as farguetas».

## Se veiga tamién
* Farga.
* Fargueta.
* Dallo.
* Martiello.
* Mallo.
Forgueta

A **forgueta** u **fargueta**  (diminutivo de forga) ye un clau de grans midas y con o tozuelo plano, u a lo mas un poquet arronchau, que s'emplega pa esluciar a fuella d'o dallo. Sobre o tozuelo d'a forgueta se coloca la ladera u filo d'o dallo, de forma que trucando con o martiel a modo d'inclusa se gosa eliminar as irregularidaz y fer que pueda tornar a dallar. A forgueta se puede clavar en tierra u sobre bella superficie mas consistent, como una toza u tronco.

O conchunto de forgueta y martiel, lo menos en Sobrarbe central, se diz «as forguetas».

## Se veiga tamién
* Forguetas.
* Martiel.
* Enclusa.

## Notas


## Referencias
Fogar (fuego)

En aragonés, un **fogar** ye cualsiquier recinto aon se fa y se contiene o fuego. Una forma regular de contener os tizons en flama ye con piedras, que se mete arredol d'o material combustible y se les diz canteriellos.

A parola fogaril dimana d'esta y designa la parte d'a cocina tradicional a on ye o fogar aon que se cocinaba. Un fogache ye un recuento d'as casas d'una población, como mesura indirecta d'o numero de fogars.

## Se veiga tamién

*Foguero u petrenya.
* Fogaril.
** Tizonera.
** Muriellos.
** Canteriellos.
** Cremallo.
* Fogache.
* Fogón.
* Foganya.

## Referencias

## Enlaces externos
Toza

A **toza** ye a parte mas baixa d'o tronco d'os árbols y atras plantas lenyosas, chusto por alto d'a superficie d'o suelo, y por aon s'achunta con as venas que i son debaixo. De regular ye a parte que queda fincada en tierra cuan l'árbol se tronza u se talla. Tamién s'ha documentau atros nombres, como **choca** en Viello Sobrarbe, que coesiste con a cheneral «toza», y **chueca** en aragonés cheso.

A parola toza tamién puede fer referencia a un segmento de tronco tallau mas amplo que largo, como por eixemplo os que s'emplega de base pa remallar en bellas fayenas u pa partir a lenya con a estral.

## Toza y cabeza

De forma figurada, a «toza» tamién puede estar a cabeza d'una persona que no la emplega guaire pa pensar. En aragonés i ha un grupo d'acepcions que emparentan a «toza» con a cabeza. Por eixemplo, «tozar» u «toceyar» ye la forma que tienen de luitar os bovidos, tozuelo contra tozuelo (a propia parola «tozuelo» ye un diminutivo de «toza»), «dar una tozada» u «tozolada» ye propinar un golpe con a cabeza, un «tozolón» ye un coscorrón: «*Catorce escaleras, quince tozolons*», u tamién puede estar una persona testaruda, «Estozar-se» ye meter-se un tastarrazo firme contra bella cosa que sía dura; P. ex. correndo dar-se contra una paret u un árbol, salir-se d'a carretera con l'auto y estrellar-se, «*partirse la crisma*», etc. Una persona «tozuda» u «tozoluda» ye una persona cabezuda, tanto fisicament como testaruda. O «chubo de toza» ye l'aparello con que se chunye a os bueis por os cuernos, «Labrar a toza» u «labrar a toz» ye como se labra con os bueis con este tipo de chubo, etc.

## Referencias

## Se veiga tamién

* Tronco.
* Percullo (plantas).
* Tizón.
Tizón

Un **tizón** ye un lenyo de grans dimensions que ocupa una posición principal en o fuego d'un fogar u en un fogaril, u cualsiquiera d'es lenyos en flamas u ya cremaus que son en o fogar.

Os tremius que fan os tizons (como atros combustibles) cuan o fuego los consume se diz que son «pedos». Os tizons «peden», igual como lo fa o fuego.

## Etimolochía

A parola tizón viene d'o latín < **titione*, que a la suya vegada dimana d'o verbo < *titiare*, «atizar o fuego». Por tanto, un tizón ye aquello que s'atiza. Cruiosament, existe en aragonés o verbo «**tizoniar**»-«**estizoniar**» que ye chusto «atizar os tizons», de forma que ye un pleonasmo no pensau.

## Ditos y mazadas
**«Os viellos a caballo en os tizons»*

## Referencias

## Se veiga tamién
* Foguera.
* Fogaril.
* Tizonera.
* Toza.
* Cenisa.
* Calivo.
Mont Larrón

O **mont Larrón** ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.128 m.

Administrativament fa parti d'o municipio de Canfranc.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Borreguil d'a Cuca

O **Borreguil d'a Cuca** ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.096 m.

Se troba situau administrativament en muga entre os municipios d'Aísa y Canfranc.

## Toponimia
O termín *"[[borregueril|borreguil]]"* fa referencia a un puerto fresco, de hierba fina y con abundant augua que se fa servir como pasto ta corders y ganau trigau.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Mallo Anyarón

O **mallo Anyarón** ye un pico de 1.820 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón.

Administrativament se troba en o municipio d'Ansó. Sobre a suya versant sud ye l'antiga calzada romana de Bearn a Caesaraugusta (en latín *Summo Pyreneo*) que trescruza o puerto de Palo (1.944 m). Zarra por o sud o circo de Santa María.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Pico de l'Aguila

**Pico de l'Aguila** u **pico del Águila** (en castellano) puet fer referencia a:

* O **[[Pico de l'Aguila (Rioseta)|pico de l'Aguila]]**  (1.972 m), un pico situau en a muga entre os termins municipals d'Aísa y Canfranc (Uesca).
* O **[[Pico de l'Aguila (Arguis)|pico de l'Aguila]]**  (1.619 m), un pico situau en a muga entre os termins municipals d'Arguis y Nueno (Uesca).
* O **[[Pico de l'Aguila (Abechuela)|pico de l'Aguila]]**  (1.359 m), un pico situau en a muga entre os termins municipals d'Abechuela (Teruel) y Andilla (Valencia).

## Se veiga tamién
* Punta de l'Aguila
* Penya de l'Aguila
Puntal de Valencia

O **puntal de Valencia** ye un mont de 2.087 m d'altaria d'o Pireneu Occidental. Se troba situada en a val d'Echo, en a comarca d'a Chacetania, en a provincia de Uesca, zarrando o macizo d'Agüerri.

## Enlaces externos
*  En "Mendikat"
Tobazo

O **Tobazo** ye un pico d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 2.049 m.

Se troba administrativament en o municipio d'Aísa (Uesca) y fa parti d'as pistas d'a estación d'esquí de Candanchú.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Pico Sayestico

O **pico Sayestico** (en castellano *Sayéstico*) ye un pico de 2.175 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón.

Administrativament fa parti d'o municipio d'Ansó, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Toponimia
O toponimo tien o suyo orichen en a voz basca *"sai(h)ets"*, con o significau de *costau*. Bi'n ha variants en a val d'Ansó como *Saiesteco*, *Sayestoqui* u *Saystoqui*. Seguntes Iribarren, en a val de Roncal os toponimos que incluyen o termin "saisa" son frecuents ta designar solanos a on pastan os bueis: *Belabarsaitsa, Saitsaderra, etc*.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Pueyo de Segarra

O **pueyo de Segarra** ye un mont d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 1.994 metros.

Fa parti administrativament d'o municipio d'Ansó y en a muga d'o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Puntal d'o Remondón

A **puntal d'o Remondón** ye un pico de 1.877 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Prepireneu, en Aragón. Ye o cobalto d'a sierra de Maíto.

Administrativament se troba en a muga entre os municipios d'Aragüés de lo Puerto y a Val d'Echo.

## Vinclos externos
* En Mendikat.
Punta de l'Aguila

**Punta de l'Aguila** u **punta del Águila** (en castellano) puet fer referencia a:

* O **[[Punta de l'Aguila (Ip)|punta de l'Aguila]]**  (2.681 m), un pico situau en a muga entre os termins municipals de Samianigo y Canfranc (Uesca).
* O **[[Punta de l'Aguila (Arguis)|punta de l'Aguila]] **  (1.631 m), un pico situau en a muga entre os termins municipals d'Arguis y Nueno (Uesca).
* O **[[punta de l'Aguila Sud]] **  (1.627 m), un pico situau en a muga entre os termins municipals d'Arguis y Nueno (Uesca).

## Se veiga tamién
* Pico de l'Aguila
* Penya de l'Aguila
Punta d'o Cuello d'o Bozo

A **punta d'o Cuello d'o Bozo** ye un pico d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 2.088 m y se troba en a sierra de la Estiva, estando a suya cima mas septentrional.

Administrativament ye en a muga entre os municipios d'Aísa y Aragüés de lo Puerto, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Toponimia
O termín *"[[bozo]]"* fa referencia a una piedra graniza, u a vegadas conchunto de cantals, que s'ha eslurtau d'un mont y remane en o fundo u o curso d'un río, fendo d'entrepuz a o paso de l'augua que ha de pasar por dencima u por debaixo.

## Se veiga tamién
* Cuello d'o Bozo (1.995 m).

## Referencias

## Vinclos externos
*  En "Mendikat".
Pico Tortiella

:*No entivocar-se con o [[pico Tortiellas]] (2.358 m), situau en a muga entre os municipios d'[[Aísa]] y [[Borau]].*

O **pico Tortiella** ye un pico de 1.981 metros d'altaria situau en a cordelera d'o Pireneu, en Aragón.

Administrativament fa parti d'o municipio d'Ansó, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Toponimia
Ye una variant con sufixo diminutivo -iella d'a forma prerromana d'o toponimo *Turta* u **Turtis*, que feba referencia a Tartessos.

## Referencias

## Vinclos externos
* En Mendikat.
As Espenyetas

**As Espenyetas** (en castellano *Las Espeñetas*) ye un pico d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 1.062 m.

Se troba administrativament en o municipio de Villanuga (Chacetania).

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Mont de Sobrepenya

O **mont de Sobrepenya** (en castellano *Sobrepeña*) ye un mont d'o Pireneu aragonés que tien una altaria de 1.834 m.

Se troba situau administrativament en a muga entre os municipios de Villanuga y Borau, en o Parque Natural d'as Vals Occidentals.

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Punta Abizondo

A **punta Abizondo** ye una montanya pirenenca de 1.673 metros d'altaria.

Se troba situada en a val d'Ansó, amán d'a muga con Navarra (val de Roncal), encara que a cima ye en Aragón, y a o norte d'a penya Ezcaurri.

## Vinclos externos
*  En Mendikat
Collado del Mirón

:*Iste articlo ye sobre un municipio castellanoleyonés en a provincia d'Ávila; ta atros usos, se veiga *'Collado**''.

**Collado del Mirón''' ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.

A suya población ye de 32 habitants (2018) en una superficie de 4,84 km², con una densidat de población de 7,23 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Collado del Mirón se troba situada a 1.166 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 63 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.

## Demografía
 

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Collado del Mirón.
Ibón de ros Batans

**Ibón de ros Batans** puet fer referencia a:

* O **[[ibón Alto de ros Batans]]** (2.370 m), un **ibón** situau en o municipio de Torla-Ordesa.
* O **[[ibón Baixo de ros Batans]]** (2.260 m), un **ibón** situau en o municipio de Torla-Ordesa.
* O **[[ibons de ros Batans]]** (2.430 m), un conchunto de chicoz **ibons** situaus en o municipio de Torla-Ordesa.
Ibón Baixo de ros Batans

:*Ta atros usos se veiga [[ibón de ros Batans]].*

L**'ibón Baixo de ros Batans** ye un ibón situato en Sobrarbe, a los piez d'a Comachibosa.

## Se veiga tamién
* Ibón Alto de ros Batans
* Ibons de ros Batans

## Referencias

## Vinclos externos
*  Ficha en www.lacsdespyrenees.com
Mont Patro

O **Mont Patro**, tamién dito **pico d'en Medio** (en castellano *pico de Enmedio*) u **punta de Roda**, ye un pico d'o Prepireneu aragonés que tien una altaria de 1.803 m.

Se troba administrativament en a muga entre os municipios de Villanuga y Borau (Chacetania).

## Referencias

## Vinclos externos
*  En "Mendikat"
Jordan Peterson

**Jordan Peterson**, naixito de Alberta (Canadá) o 12 de chunio de 1962 ye un destacato psicologo y escritor Canadense. Destaca por as suyas contribucions en a mitos.

## Vinclos externos
Ibón de Gorgutes

L**'ibón de Gorgutes** ye un ibón situato en Ribagorza en o municipio de Benás, chunto a o puerto de la Glera (2.367 m). Se troba aintro d'o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Se veiga tamién
* Ibons de la Solana de Gorgutes

## Vinclos externos
*  En www.lacsdespyrenees.com
Ibón d'el Sen

L**'ibón d'el Sen** ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Sant Chuan de Plan, en o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ferramienta

Una **ferramienta** u **ferramenta** (d'o latín *< ferramĕnta*) ye un obchecto u estrumento feito con a intención de fer mas fácil una fayena mecanica pa la cual ye preciso invertir enerchía. O termin ferramienta, en sentiu estricto, se fa servir pa referir-se a utensilios resistents, útils pa treballos pa los que cal fer cualque fuerza fisica.

A parola ferramienta ye d'uso cheneral en aragonés, y asinas amaneix en os diferents vocabularios de variedaz diatopicas, como l'ansotano, lo cheso, l'aragonés de Sobrarbe, etc. A forma **aina** s'ha documentau en benasqués nomás, en o limite oriental d'o dominio lingúistico aragonés con o catalán.

## Referencias

## Se veiga tamién

* Tecnolochía.
* Estrumento.
* Aparello.

## Enlaces externos
Ibón d'Ip

L**'ibón d'Ip** ye un ibón pirenenco entibau situau en o circo d'Ip.

## Protección
Ye incluyiu en a Zona d'especial protección pa las aus (ZEPA) de Collarada-Ibón d'Ip (ES0000277) que cubre un aria de 34.56&nbsp;km².

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón Bllanco de Lliterola

L**'ibón Bllanco de Lliterola** (en aragonés estándard *ibón Blanco de Lliterola*) ye un ibón entibato situato en o municipio de Benás y en o Parque Natural de Posets-Maladeta.

Ye orichinau por o retacule d'o glaciar de Lliterola. Prene o suyo nombre de que ye un ibón chelau y por tanto a suya superficie ye a sobén blanca y cubierta de nieu.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Michel Sanz

**Miguel Ángel Sanz Aragonés** conoixiu esportivament como **Michel Sanz** y naixiu de Zaragoza o 9 de chinero de 1987 ye un futbolista retirau en l'actualidad con una larga trachectoria en a Tercera División y prencipalment en equipos aragoneses. Cal destacar que fue maximo goleyador d'o Grupo XVII d'a tercera división en a temporata 2018/19.

Mientres a suya vida esportiva chugó mas de 250 partius con a SD Tarazona y fizo mas de 100 gols.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Perfil en Transfermarkt.
Vicente Ferraz y Castán

**Vicente Ferraz y Castán** (Sant Sabastián, Guipuzcua, 26 de marzo de 1910 - Madrit, ans 1970) va estar un filologo, lingüista y profesor d'ansenyament secundario d'orichen benasqueso. Ye coneixéu més que més perque va publlicar un d'els primers vocabularis d'el benasqués que se va fer, en 1934.

Yeba membro de casa Faure de la vila de Benás; su pai, Vicente Ferraz y Turmo, yeba autor d'el primer vocabulario benasqueso coneixéu, de 1917. Tamé va estar cunyau d'Ángel Ballarín, autor d'el vocabulario benasqueso que pot estar més famoso. Come fillo de la casa noblle benasquesa d'els Ferraz, tamé yeba pariente de Valentín Ferraz y Barrau, president d'el Gubierno dan Isabel II, y d'els chirmans José Ferraz y Cornel, ministro d'hicienda en 1840, y Francisco Javier Ferraz y Cornel, tenente-cheneral de l'exército a la Guerra d'el Francés y Capitán Cheneral de Catalunya, fillos de casa Faure y primos de l'anterior.

Al campo filolochico, va defensar la teoría de que el benasqués yeba el zaguer reducto d'una «llengua ribagorzana» antiga y diferenciada d'altras de l'entorno, coma el «''patués''» de l'Alta Garona, el catalán y el «*[[Idioma aragonés|castellano antigo]]*» (aixina el consideraba ell) que se ragonabe a la resta de la vall de l'Esera y a altros puestos d'Aragón.

## Obres

S'ha conservau tres obres d'isto Vicente Ferraz. Son les siguients:

* *Vocabulario del dialecto que se habla en la Alta Ribagorza* de 1934. A casa suya se diu que moltes de les palabres que trai el diccionario en realidat les hebe repllegau el suyo pai. La editorial Aladrada en va fer una edición facsímil en 2013, dan notes biografiques d'el chenealochista Fernando García-Mercadal y dan introducción de José Antonio Saura.
* *Ana Franca (Visión del Quijote)*, novela publlicada per la Editora Nacional en 1940.
* *Cadalso*, en 1951, antolochía de textos d'altros autors d'el siglo XVIII.

## Referencias

## Se veigue tamén

* Aragonés benasqués.
* Teoría d'el romance ribagorzano primitivo.
* José Antonio Saura Rami.
Ibón de les Alforches

L**'ibón de les Alforches** (en catalán *ibón de les Alforges*) ye un ibón situau en o municipio de Saúnc y en o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibons de la Solana de Gorgutes

:*No entivocar-se con o [[Ibón d'es Luceros|ibón de la Solana]], situau en o municipio de Sant Chuan de Plan.*

Os **ibons de la Solana de Gorgutes** son dos chicoz ibons situau en Ribagorza en o municipio de Benás, chunto a l'ibón de Gorgutes y baixo a tuca de la Montanyeta (2.558 m).

Se troban aintro d'o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Vinclos externos
*  En www.lacsdespyrenees.com
Ibón d'el Mich

L**'ibón d'el Mich** ye un ibón aragonés situau en o municipio de Saúnc, en a comarca de Sobrarbe y provincia de Uesca.

Se troba situau a 2.560 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, baixo la tuca de Bardamina (3.068 m), en o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Vinclos externos
*  En www.lacsdespyrenees.com.
Ibón d'Arriel Baixo

L**'ibón d'Arriel Baixo** u simplament **ibón d'Arriel** ye un ibón situau chunto a la punta de ra Frondiella (2.992 m) en l'Alto Galligo.

Chunto a os ibons Altos d'Arriel, iste ibón se formó por o retacule d'o glaciar de ras Frondiellas.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Ibons Altos d'Arriel

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibons Altos d'Arriel

Os **ibons Altos d'Arriel** ye un conchunto de dos ibons situaus a os piez d'o cuello de Palas (2.517 m) en l'Alto Galligo. O mas alto d'éls, situau a 2.259 metros d'altaria ye entibau.

Chunto a l'ibón d'Arriel Baixo, istos dos ibons se formoron por o retacule d'o glaciar de ras Frondiellas.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Ibón d'Arriel Baixo

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón d'Arriel

**Ibón d'Arriel** puet fer referencia a:

* Os **[[ibons Altos d'Arriel]]**, dos **ibons** situaus en o municipio de Sallent de Galligo.
* L**'[[ibón d'Arriel Baixo]]**, un **ibón** situau en o municipio de Sallent de Galligo.
Ibón de la Renclusa

L**'ibón de la Renclusa** u **ibón de Paderna** ye un ibón pirenencos situau en o municipio de Benás, Ribagorza, baixo o pico de Paderna (2.627 m).

Ye alimentau por o barranco d'Alba que baixa d'o glaciar d'o mesmo nombre.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de ros Banyos

L**'ibón de ros Banyos** ye un ibón situau en Os Banyos de Pandicosa en l'Alto Galligo. Aquí naixe o río Caldarés.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibonet de Sierra Plana

L**'ibonet de Sierra Plana** u **ibón de Tringonier** (en castellano *ibón de Trigoniero*) ye un ibón situau baixo o pico de l'Ibonet (2.866 m) y a punta de l'Ibonet (2.645 m).

Chunto a ell se troba tamién l'ibonet de Castet.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón d'el Cau

L**'ibón d'el Cau** ye un ibón pirenenco situau baixo a punta Suelsa (2.971 m) en o municipio de Bielsa, en a comarca de Sobrarbe.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón d'Ordiceto

L**'ibón d'Ordiceto** (en castellano *ibón de Urdiceto*) ye un ibón entibau pirenenco situau chunto a o pico d'Ordiceto (2.796 m) y o collau d'Ordiceto (2.208 m) en o municipio de Bielsa, en a comarca de Sobrarbe.

## Toponimia
Con probable orichen en a parola bascona *ordeka*, que significa plana u meseta, s'ha relacionau con atros toponimos de Sobrarbe como Ordesa u Ordiso.

A suya variant *Urdiceto* podría relacionar-se con as voces *ur* u *urdin* (augua y azul, respectivament, en basco moderno).

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Brazato

L**'ibón de Brazato** u **entibo de Brazato** ye un ibón entibau situau sobre Os Banyos de Pandicosa en l'Alto Galligo.

Ye comunicau por o collau de Brazato (2.502 m) con os ibons Altos de Brazato y chusto dencima de l'ibón Baixo de Brazato.

## Toponimia
Seguntes William Dennis Elcock iste oronimo, con o mesmo significau de "brazau/brazada" (d'o latín *< BRACCHIUM, -ATUM*) y a conservación de "T" intervocalica propia de l'aragonés central, s'explicaría por a propia confeguración d'o terreno.

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Regina af Geijerstam

**Regina af Geijerstam** yera una filologa sueca que centró las suyas rechiras en l'aragonés medieval, en especial la obra de Johan Ferrández d'Heredia.

## Biografía
Filla d'o conte Alex Wachtmeister y Carola von Eckermann, a suya familia noble yera establida en o sud de Suecia. Ingresó en a Universidat de Uppsala en 1937 pa estudiar luengas romanicas. En 1947 obtenió la suya lizenziatura. En 1949 se casa con o escritor y traductor Carl-Erik af Geijerstam.
Consiguio lo suyo doctorau en a Universidat de Uppsala en 1964. Estió profesora en a Universidat d'Estocolmo dende 1976 dica 1985.

## Obras
* "Edición y estudio de la versión aragonesa de los viajes de Mandavilla" (1949).
* "La Grant Crónica de Espanya" (1964).

### Articlos en revistas
* *Un esbozo de la "Grant Crónica de Espanya" de Juan Fernández Heredia*, Archivo de filología aragonesa, ISSN 0210-5624, 52-53, 1996-1997, p.&nbsp;267-294
* *Ángel Crespo y Escandinavia*, Anthropos: Boletín de información y documentación, ISSN 0211-5611, Nº Extra 15, 1989, p.&nbsp;198-201

## Referencias
Ibón Alto de Gramatuero

L**'ibón Alto de Gramatuero** (en castellano *ibón Alto de Bramatuero*) ye un ibón entibato situato en a val de Tena en l'Alto Galligo.

## Toponimia
Seguntes William Dennis Elcock l'orichen d'iste toponimo sería o soniu de l'augua que caye *esgramucando* u fendo un *esgramaco*. O sufixo latino segundario -TORIU, adhibiu a la radiz verbal ye muit común en a toponimia d'os Pireneus (*Pasatuara, Labatuero, Picatuero, Santificatuero, [[Polituara]]*, etc.).

## Referencias

## Se veiga tamién
* Ibón Baixo de Gramatuero

## Vinclos externos
*  en www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Letrero

L**'ibón de Letrero** (en castellano *ibón del Helero*) ye un ibón situau en a val de Tena en l'Alto Galligo sobre l'ibón Alto de Gramatuero y baixo o pico de ras Neveras (2.891 m).

## Vinclos externos
*  en www.lacsdespyrenees.com
Lenau

O **lenau** u **linau** ye un tipo de tellau cubillato con lenastra u con losetas de pizarra.

Os lenaus fan parte d'o paisache tipico de l'Alto Aragón, aon materials como a piedra s'ha preferiu antes que atros pa cubillar as casas.

## Bel vocabulario
Tradicionalment en Sobrarbe, es lenaus teneban una bastida de bigas que se diz fustes, filas y costalers, sobre as que se mete l'entarabidau de varas de senera u de canyizo u por contra un maderau de rechas, y tot se feba aposentar con tillo.

A bizquera ye una fileta u filetón (mes fino que as filas) que se mete a meya altura, transversal sobre os fustes y por tanto paralela a la cuminera, si o lenau ye extenso, y sirve pa privar u retardar asinas que se combe.

Os fustes de refuerzo u «costalers» tamién pueden decir-se «crepos» en Sobrarbe. En Ribagorza, estas bigas costaleras reciben o nombre de «quebros», y son os «capirons» en ansotano. A biga en a cual remata la bastida y a traviés d'a cual se refirma sobre a frontera se diz biga zapatera por eixemplo en Sobrarbe y val d'Ansó u biga paretera en Ribagorza. A gran biga central y mas alta d'a bastida ye la cuminera, u llomera en Ribagorza.

A tixera ye una estructura triangular de bigas trescruzadas que forman una escuadra de refuerzo pa lo lenau tipico de dos versants.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién

* Lucana.

## Enlaces externos
Lucana

Una **lucana** u **locana** ye una estructura feta en un lenau u tellau que fa posible la instalación d'una ventana, de regular vertical, y que va provista d'o suyo propio telladet.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién

* Ventana.
** Ventano.
* Aro.
* Branquil.
Ibón de la Pinarra

L**'ibón de la Pinarra** u **ibón d'el Puerto Viello** (en castellano *ibón del Puerto Viejo*) ye un ibón situau en o circo de la Pinarra, en o municipio de Bielsa, en Sobrarbe.

Chunto a l'ibón pasa o puerto Viello de Bielsa en a muga entre Aragón y Francia a 2.378 m d'altaria.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibons de la Larri

Os **ibons de la Larri**, tamién conoixius como **Gorgos d'el Tromacal** (en castellano *ibones de la Munia*), son dos ibons situaus en a valle de la Larri, una valle glaciar penchada sobre a valle Verde, en os Pireneus, en a comarca de Sobrarbe, Aragón.

Se troban situaus dreitament baixo o pico de Rubinyera (3.001 m).

## Referencias

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Lardaneta

L**'ibón de Lardaneta** ye un ibón situau en o municipio de Saúnc, en a comarca de Ribagorza, Aragón.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibonet de Llosars

L**'ibonet de Llosars** (en castellano *ibonet de Llosás*) ye un chicot ibón situau en o municipio de Benás, en a comarca de Ribagorza, Aragón.

## Se veiga tamién
* Ibón de Llosars
Ibón de Piedres Albes

L**'ibón de Piedres Albes** u **ibón d'Aragüells** ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Benás, en Ribagorza.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibons de Vallhibierna

Os **ibons de Vallhibierna** (en castellano *ibones de Vallibierna*) son dos ibons situau en a vall de Vallhibierna, en o municipio de Benás, en a comarca de Ribagorza, Aragón.

O baixo ye situau a 2.430 metros d'altaria y tien una superficie de 3,8 ha y l'alto ye situau a 2.470 m y tien 2.5 ha de superficie.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Tebarrai

L**'ibón de Tebarrai** (en castellano *ibón de Tebarray*) ye un ibón d'o Pireneu aragonés situau en a comarca de l'Alto Galligo en o municipio de Sallent de Galligo (provincia de Uesca). Prene o suyo nombre d'o pico Tebarrai, de 2.916 metros, baixo o que se troba. L'ibón que se troba a una altaria de 2.687 metros sobre o livel d'a mar.

Se puet beber l'augua de l'ibón y banyar-se-ie, tot respetando o ecosistema y a suya redolada y parando cuenta d'a suya fondura, que ye de cuasi 25 metros. No se i pueden chitar latas ni dengún atro articlo que emporque l'ibón.

## Formación
A suya fondura de dica 25 metros ye obra de l'acción glaciar que foratiando a montanya creyó un foyo, plenau por a nieu d'o deschelo que baixa d'o pico Tebarrai.

A superficie de l'ibón de Tebarrai ye de 4,3 hectarias.

## Referencias

## Vinclos externos
*  Los ibones del Pirineo gozan de "buena salud"
*  En www.lacsdespyrenees.com
Ibón Azul Alto

L**'ibón Azul Alto** u **ibón Azul Superior** ye un ibón d'o Pireneu aragonés situau en a comarca de l'Alto Galligo en o municipio de Pandicosa (provincia de Uesca).

Chunto con l'ibón Azul Baixo y l'ibonet de l'Infierno se conoixen como ibons Azuls u ibons de l'Infierno.

## Vinclos externos
*  En www.lacsdespyrenees.com
Estanyo de Botornés

O **estanyo de Botornés** (catalán *estany de Botornès*, castellano *estaño de Botornás*) ye un estanyo situau en o municipio de Montanui.

Se troba chunto a la tuca de Vallhibierna (3.059 m), en a vall de Llauset, en o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Vinclos externos
* En www.lacsdespyrenees.com
Ibón Royo

L**'ibón Royo** ye un ibón pirenenco situau en o municipio de Chistén, en a comarca de Sobrarbe.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En www.lacsdespyrenees.com
Estanyo d'el Cap de la Vall

O **estanyo d'el Cap de la Vall** (en catalán *estany de Cap de la Vall*) ye un estanyo situau en o municipio de Montanui.

Se troba chunto a la tuca d'el Cap de la Vall (3.199 m), en o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Referencias

## Vinclos externos
*  En www.lacsdespyrenees.com
Ibón de Llauset

L**'ibón de Llauset**, **entibo de Llauset** u tamién  **estanyo de Llauset** (en catalán  *estany de Llauset*, en castellano *embalse de Llauset*) ye un ibón entibau situau en o municipio de Montanui.

Se troba amán d'a tuca de Vallhibierna (3.059 m), en a vall de Llauset. A suya entiba marca a muga d'o Parque Natural de Posets-Maladeta.

## Referencias
Estanyo de Cap de Llauset

O **estanyo de Cap de Llauset** (en catalán  *estany de Cap de Llauset*) ye un estanyo situau en o municipio de Montanui.

Se troba amán d'a tuca d'el Cap de Llauset (2.869 m), en o Parque Natural de Posets-Maladeta.
Estanyos d'Angllós

Os **estanyos d'Angllós** (en catalán  *estanys d'Angliós*) son un conchunto d'estanyos d'o municipio de Montanui:

* O **[[estanyo Gran d'Angllós]]** situau a una altaria de 2.215 m y con una superficie de 6,2 ha.
* Os **[[estanyos d'el Mich d'Angllós]]** situaus a una altaria de 2.230 m y con una superficie total de 1,6 ha.
* O **[[estanyo de l'Obaga d'Angllós]]** situau a una altaria de 2.270 m y con una superficie de 2,8 ha.
* O **[[estanyo de Cap d'Angllós]]** situau a una altaria de 2.350 m y con una superficie de 1,5 ha.
Ibons de Plan d'Estany

Os **ibons de Plan d'Estany** son un conchunto d'ibons situaus en o municipio de Benás.

Se troban chunto a o río Esera y amán d'o Hespital de Benás, en o Parque Natural de Posets-Maladeta.
Lienda d'a cochina d'a daga d'archent

A **lienda d'a cochina d'a daga d'archent** ye una leyenda que diz que a los arredols de Magallón i hai una bodega u zellero en estau de ruina an se troba una daga feita d'archent atrapaziada con piedras preciosas u chemmas.
Una grandiza cochina estió sacrificada per ixa daga y dimpués enronada en iste mesmo puesto. Aquell que s'atriva a trascruzar as ruinas y furtar a daga rencandola d'a cochina, tornará l'animal a la vida y iste acazará a lo furtaire dica matar-lo con os suyos esmolaus catirons.

## Referencias
Vicente Ferraz y Turmo

**Vicente Ferraz y Turmo** (Benás, Ribagorza, 10 d'octubre de 1867 - Sant Sabastián, Guipuzcua, 20 de febrero de 1932) va estar un doctor en Dreto, filologo, escritor, profesor y catedratico aragonés de Llengua y Literatura. Yebe el pai de Vicente Ferraz y Castán y suegro d'Ángel Ballarín Cornel.

Naixéu de casa Faure, a la vila de Benás, se va llicenciar en Dreto a la Universidat de Zaragoza y dimpués va ser doctor per la Universidat Central de Madrit. Tamé estaríe ben lluego doctor en Filosofía y Lletres per la Universidat Central de Madrit. Va fer de profesor en primeres, dimpués de catedratico en que va sacar pllaza en 1901, y a partir de 1920 de director de l*'Instituto General y Técnico de [[Sant Sabastián|San Sebastián]]* a la capital guipuzcuana, agon viuríe dica la suya muòrt en 1932.

Se va casar dan su prima Dolores Castán Turmo, dan qui tinríe hueito fills. Ye autor d'el vocabulario que se diu *Colección de voces aragonesas del dialecto de Benasque*, publlicau en 1917, per hu que ye el primer d'els vocabularis d'el benasqués de la era moderna. El cuatreno fillo suyo, Vicente, dezaga de dos ans de muòrto el pai, tamé va publlicar un vocabulario d'el benasqués en 1934 d'el cual se sospite que Ferraz y Turmo hebe estau el principal repllegador.

## Referencias

## Se veigue tamén

* Vicente Ferraz y Castán.
* Ángel Ballarín Cornel.
* Dialecto benasqués.
* Casa Faure (Benás).
* Francisco Javier Ferraz y Cornel.
* José Ferraz y Cornel.
* Apellito Ferraz.
* Apellito Turmo.
Culeca

A **culeca** ye una laminería que consiste d'una coca feita de pan dulce con forma de muller y con dos uegos en o suyo interior. 

En Borcha se mincha lo diya de Sant Chorche, lo mesmo que en Ambel. En Ainzón lo día de Sant Roque. En Fuent de Xalón lo Dominche de Resurrección. Por unatra parti en Magallón as culecas tienen forma redondiada y son banyadas en clara de uego.

Ye tradicional d'a Pascua en as comarcas de L'Almunia de Donya Godina, Calatayú y Almonecir de la Sierra

## Se veiga tamién
* Mona de Pascua

## Referencias

## Vinclos externos
*  Receta tradicional de culeca de Pascua. Eugenio Monesma, Youtube.
Zarracatralla

A **zarracatralla** ye una birolla tipica de Borcha que consiste en una mestura de cangrillos de rio, caragols, chiquez muixons, pimentos verdes, cebolla y allo.
Actualment ye poco consumiu per o refuso cheneralizau en minchar muixons.

## Referencias
Sopa dulce de Mallén

A **sopa dulce** ye una laminería tipica de Mallén que consiste en una sopa feita con trozos de pan de dos u tres diyas d'antigüidat que son humedius y espolvaraziaus con zucre, aceite d'oliva, pinyons y almendras. Con uegos batius adhibius s'introduz en o forno entre bels vente menutos.

## Referencias
Chulo

En l'Alto Aragón recibiban o nombre de **chulos** u muit a sobén en diminutivo, **chulez**, os ninos que entraban a servir en casas grans a cambio de sustento y bellas veces d'un salario. Yera una practica asociada a la pobreza en o contexto d'economía agraria y de subsistencia d'antes mas. Os pais achustaban a sus fillos con a finalidat d'incrementar os ingresos familiars, pero tamién pa sacar-se una boca que alimentar. Tamién yera regular que estasen os propios pais os que recibiban a remuneración en pagas por ixe treballo, por cuentas d'os propios ninos.

Benito Coll describió este concepto asinas:

Como forma de treballo infantil, ye una practica desapareixida en o sieglo XX y son numerosas as leis que la guardan de que se pueda seguir.

Os chulez podeban fer fayenas muit diversas en función d'as necesidaz d'a casa y a edat d'os infants. Asinas, os ninos mas chicoz, que podeban comenzar a servir con nomás 4 u 5 anyos, feban fayenas simples como escobar u limpiar con trapos as ferramientas de l'amo, mientres que os que s'iba fendo mas grans se ninviaban a fer de repatans, y atras fayenas mas duras como a cargar lenya, augua pa la casa, aduyar a labrar, etc.

Como se puede pensar, tamién yeran os críos mas exposaus a mals tractos y no yera raro que sufrisen bromas, mazadas y inocentadas d'os adultos d'a casa aon serviban, por pura diversión. Tamién podeba pasar que, de cabo ta cuan, bel uno no tornase d'a transhumancia u, en o caso d'os que se ninviaba a servir ta Francia, que suposadament s'hese quedau pasando la muga. En as val axials d'o Pireneu abundan as historias de chulez muertos de frío en hibierno, minchaus por os lobos, etc. d'as que nunca se podrá saber si son verdat.

## Referencias

## Se veiga tamién

* Repatán.
** Corderero.
* Popillo.
Desideria Giménez

**Desideria Giménez Moner** (tamién conoixida como "La Cazoleta") yera una militant d'as Choventutz Socialistas Unificadas que enarboló la bandera roya entre la manifestación d'o Primer de Mayo de 1936 en Chaca. Per ixa razón fue detenida y posteriorment afusilada per os faixistas sublevaus o 6 d'agosto de 1936 con nomás 16 anyadas d'edat.

## Honors y reconoiximientos
* En Bagüés tien una carrera dedicada. 
* Una carrera de Chaca prene o suyo nombre dende 2004.
* En 2017 o concello de Zaragoza cambió lo antigo nombre d'a carrera Diez d'Agosto en o barrio de Sant Chusé per lo de Desideria Giménez.

## Referencias
Ermita de Sant Chorche de Borcha

A **ermita de Sant Chorche** ye una ermita catolica que se troba amán de Borcha (Campo de Borcha, Aragón) en o cobalto de un pueyo a 446 metros de altaria.

Diz a tradición que ista ermita se devanta en o puesto an acamporon as tropas cristianas aragonesas antis d'o suyo asalto pa conquerir a Borcha musulmana.

A ermita estió construyída en estilo romanico en o sieglo XII y estió reformada en o sieglo XVI. Poseye en o suyo interior un retablo barroco dedicau a Sant Chorche.

## Referencias
Casa Barrau d'Ancils

:*Ista pllana charre de la casa Barrau d'Ancils, Ribagorza. Ta altres cases Barrau se veigue [[casa Barrau (desambigación)]]*.

**Casa Barrau** ye un casal fort d'el llugar d'Ancils, a'l termin municipal de Benás, vall de Benás, Ribagorza, Uesca. Ye una de les tres cases fortes dan torre que ny'i ha a'l llugar, que ye pedanía de Benás; les altres son casa Suprián y casa Escuey.

Hebe perteneixéu a'ls Barrau dende el XVI hasta el siegllo XVIII. A les zagueríes d'isto siegllo, quedaríe hereua d'ista casa una muller, Teresa Barrau, que se va casar dan Tomás Ferraz de casa Faure de Benás. El suyo fillo va estar Valentín Ferraz y Barrau (1792-1866), politico y militar que va estar president d'el Consello de Ministros dan Isabel II y alcalde de Madrit entre 1855 y 1856.

## Arquitectura

Ye una casa palacio fortificada dan una torre a'l canto septentrional. La cubierta de la torre ye a dos aigües dan llenau de lloseta.

La vivienda, de tres pllantes, tene la frontera de cantos de río irregulars apegats dan argamasa, coma ye regular a l'arquitectura benasquesa. S'aprecien bels cantals repicats de refuerzo a les cantonades, mes que mes a la de la torre. Tene una portalada dan data de 1823 y un escudo familiar a'l timpano. Ara ye Bien d'Intrés Cultural d'Aragón dan codigo SIPCA 1-INM-HUE-004-054-021.

## Fills ilustres

* Valentín Ferraz y Barrau (1792-1866).

## Referencias

## Se veigue tamé

* Casa Suprián (Ancils).
* Casa Faure (Benás).
* Casa de Conques.

## Enllaces externos
Casa Barrau (desambigación)

**Casa Barrau** puet estar:

* **[[Casa Barrau (Ancils)]]**. Casa fuerte con torre en Ancils, Val de Benás (Ribagorza).
* «**Casa Antón Barrau**». Nombre que bellas veces se le da a Casa Antón de Mur u «casa Mur», de Bestué, Val de Puértolas (Sobrarbe), por a inscripción que i ha en l'aro d'una ventana.
* Casa Barrau de Villanova, val de Benás (Ribagorza).
* Casa Barrau de Sant Chuan de Plan, val de Chistau (Sobrarbe).
Penyal

Un **penyal** u  una **penyalera** ye una forma de rematar as fronteras d'os edicificios con lenatos a dos auguas de loseta u es tellatos de tella pa guardar-los contra l'arranque de partes por o viento. Os lenatos de lenastra, en estar un material mas pesau, no sole caler protecher-los como ixes u en hai prou con atras mesuras, como doblar o peso metendo-les pirols u piedras alto.

Ye una prolargación de la frontera, que gosa superar en altaria la cuminera d'o tellau, que ye a parte mas vulnerable contra os bufidos de l'aire, y d'esta traza fa que as turberas mas violentas no en puedan rancar piezas. A presentación mas tipica ye con una forma d'escaleras.

Se'n sole trobar en puestos ventosos u aon o viento puede pillar mas fuerza, como lo fondo d'as vals d'o Pireneu axial aon que l'aire de puerto puede estar a-saber-lo violento, u en aldeyas apegadas a cillos u parez de penya contra la cual l'aire troba un efecto embudo y puede bufar bien firme.

## Notas


## Referencias

## Se veiga tamién
* Pirol.
* Branquil.
* Cuairón.
Aire de puerto

L**'aire de puerto** u **aire portés** ye o nombre que se le da normalment a o viento frío a rafagas fuertes que dimana de l'alta montanya (os puertos) pero pilla velocidat en seguindo una val. Se produce cuan i hai diferencias de presión atmosferica entre a montanya y os semontanos.

No tiene por qué coincidir que sía un viento que bufe de norte enta sud (tresmontana), anque como de normal sigue o curso d'os ríos, en o Pireneu y Prepireneu aragonés ye regular que s'identifique con ixo.

## Mazadas
**Aire de puerto, a’s tres diyas muerto*.
**Si fa aire de puerto, ya puez mallar y dir ta’l güerto*.
**Aire puerto pa’ comer, serenera vas a ver*.

## Referencias

## Se veiga tamién
* Tresmontana
* Vulturno.