open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Escalzo

**Escalzo** ye lo termin mas común pa l'estau de no levar calcero.

I hai beneficios pa la salut y cualques risgos asociaus con caminar escalzo. O calcero, si bien ofreix protección, puede limitar a flexibilidat, a fuerza y a mobilidat d'o piet y pueden provocar cualques malotías en os piez. Caminar y correr escalzo da como resultau una forma de caminar mas natural, lo que permite un movimiento mas oscilant d'o piet, lo que elimina lo truco fuerte d'o calcanyo y chenera menos fuerza de colisión en o piet y a parti inferior d'a garra.

I hai muitos esportes que se practican escalzos, entre os que destacan a chimnasia y as artes marcials, pero tamién o voley placha, o senderismo escalzo y l'esquí acuatico escalzo.
    
## Referencias
BMW i3

**BMW i3** ye un auto electrico d'o segmento B desarrollau por BMW i, empresa subsidiaria de BMW y que se fabricó en as instalacions que tien ista zaguera en Leipzig, Alemanya. La suya producción principió en l'anyo 21o2 y finalizó en chunio de 2022, dimpués de construir-se mas de 250.000 unidats, lo que lo converte en o modelo d'auto electrico con mas unidaz vendidas dica lo final d'a suya producción en 2022.

O suyo succesor ye o BMW iX1 a versión electrica d'o BMW X1

## Referencias

## Vinclos externos
Auto electrico

L' **auto electrico** ye un auto que se mueve propulsau solament con un motor electrico y que fa servir enerchía electrica almagazenada en pilas de combustible u baterías. Os autos que pueden funcionar tanto con motor electrico como de combustión se consideran autos hibridos.

A l'encomienzo d'o desarrollo de l'auto arredol de 1900 y en o decenio siguient, os vehiclos electricos chugoron un paper important en o trafico d'a ciudat. Manimenos, estioron desplazaus per os abances en a construcción de vehiclos con motor de combustión interna y lo ret d'estacions de servicio. Recientement, en o decenio de 1990, tornó a augmentar a producción de vehiclos electricos. As baterías a pur de litio han estau alimentando vehiclos electricos dende prencipios d'o decenio de 2000.

En zaguerías de 2020, o numero mundial d'autos electricos yera de 10,91 millons. Isto corresponde a un augmento de cuasi ueito vegadas en cinco anyadas y un creiximiento promeyo de 50,8 % per anyada.

Os autos electricos tienen cuantos beneficios en reemplazar os autos de motor de combustible interno, incluyida una reducción significativa d'a contaminación de l'aire local, ya que no emiten contaminants d'escape como componius organicos volatils, hidrocarburos, monoxido de carbonio, ozón, plumo y cuantos oxidos de nitrochén. Igual que os vehiclos de motor de combustible interno, os autos electricos emiten particlas d'o desgaste d'os pneumaticos y os frenos que pueden danyar a salut, encara que lo frenado rechenerativo en os autos electricos significa menos polvo de freno.

Seguntes o proceso de producción y a fuent d'electricidat pa cargar o vehíclo, as emisions pueden transferir-se parcialment d'as ciudaz a las plantas que cheneran electricidat y producen l'auto, asinas como a lo transporte de materials. A cantidat de dioxido de carbonio emitiu depende d'as emisions d'a fuent d'electricidat y d'a eficiencia d'o vehíclo.

Beluns activistas y periodistas han expresau la suya preocupación per a manca percibida de l'impacto d'os autos electricos pa resolver a crisi d'o cambio climatico en comparanza con atros metodos menos populars. Istas preocupacions s'han centrau en gran medida arredol d'a existencia de formas de transporte menos intensivas en carbonio y mas eficients, como a mobilidat activa, o transporte publico y los scooters electricos.
    
## Referencias
Relación sexual

A **relación sexual** (u tamién clamau **coito** (d'o latín *coĭtus* "unir-se") u **copula** (d'o latín *copŭla* "vinclo, connexión")) ye una actividat sexual que per un regular implica la inserción y l'empente d'o pene en a vachina pa lo placer sexual, a reproducción u toz dos. Isto tamién se conoixe como *coito vachinal* u *sexo vachinal*. Atras formas de relacions sexuals con penetración incluyen sexo anal (penetración de l'ano per o pene), sexo oral (penetración d'a boca per o pene u penetración oral d'os chenitals femeninos), fingering (penetración sexual per os didos) y penetración per emplego d'un aconsolador. Istas actividaz embrecan intimidat fisica entre dos u mas individuos y per un regular se fan servir entre humans solament per placer fisico u emocional y pueden contribuir a lo vinclo humán.

## Denominacions populars
I hai una gran variedat de parolas emplegadas popularment pa referir-se a lo coito en aragonés. Estes son cualques eixemplos: 
*pa lo verbo: ansortillar, arrear, braguetiar, buqueixer, buquiar, cardar, chitar un cosquete/cuete/flete, embrecar, embatallar, enclavillar el timón, estarranquiar, fer fillos, fer foriquetas, foriconiar, foriquiar.
*pa lo nombre: abuquida, buquida, cardada, ceprenada, aceprenada, enceprenada, codetazo, codete, cosquete, cucadera, foricada, futra, xarringlazo.

## Referencias
Sexo anal

O **sexo anal** u las **relacions sexuals anales** son per un regular a inserción y l'empente d'o pene erecto en l'ano d'una persona pa lo placer sexual. Atras formas de sexo anal incluyen fingering, l'emplego de chuguetz sexuals pa a penetración anal, sexo oral realizau en l'ano (anilingus) y pegging. Encara que lo sexo anal mas comunament significa penetración ano-pene, se fan servir *sexo anal* pa denotar qualsequier forma d'actividat sexual anal, especialment entre parellas en cuenta d'a masturbación anal.
    
## Referencias
Sexo oral

O **sexo oral**, a vegadas denominau **coito oral**, ye una actividat sexual que embreca la estimulación d'os chenitals d'una persona per parti d'unatra persona fendo servir a boca. Lo cunnilingus ye lo sexo oral realizau en a vulva u la vachina, mientres que la felación ye lo sexo oral realizau en o pene. Anilingus, atra forma de sexo oral, ye la estimulación oral de l'ano. A estimulación oral d'atras partis d'o cuerpo no se considera sexo oral.
    
## Referencias
Fingering

O ***fingering*** gosa estar l'emplego d'os didos u as mans pa estimular sexualment a vulva (incluyiu lo clitoris) u la vachina. O *fingering* tamién puede incluyir l'emplego d'os didos pa estimular sexualment l'ano. Puede fer-se servir pa a excitación sexual, constituir una trobada sexual completa, u usar-se como una forma d'actividat sexual sin penetración.
    
## Referencias
Masturbación anal

A **masturbación anal** ye la estimulación erotica de l'ano y lo recto. Pa los humans, os metodos comuns de masturbación anal incluyen a estimulación manual d'a obredura anal y l'inserción d'un obchecto u obchectos como didos, luenga, elementos con forma de pene, u chuguetz sexuals como bolas anals, butt plug, consoladors, vibradors u esfregadors pa la prostata especialment disenyaus.
    
## Referencias
Masturbación mutua

A **masturbación mutua** ye una practica sexual en a cual s'estimulan dos u mas personas sin que i haiga penetración (vachinal, anal u oral). Per un regular se fan servir as mans pero tamién se pueden fer servir vibradors, os pietz u atros chuguez sexuals.

A masturbación mutua se da tanto entre personas homosexuals como heterosexuals y puede estar practica habitual.
    
## Referencias
Chuan II de Zaragoza

**Chuan II de Zaragoza** naixiu arredol de l'anyo 580, fue un abat y dimpués bispe cuan succedió a Maximo en o obispado de Zaragoza. Estió un hombre erudito en as sagradas escrituras, pero le feba goyo mas pedricar que exposar-la en os libros; pareixe que tamién tenió un gusto peculiar per la musica, per lo que ye considerau un d'os mas insignes compositors d'a suya epoca, musicalizó cualques textos d'os Oficios Eclesiasticos y pareixe que tamién le teneba estima a la liturchia.

Ocupó la cadiera episcopal per doce anyos (619 – 631) entre los reinaus de Sisebut y Suintila, yera chirmán de Sant Braulio, qui le succedió en l'Archidiocesi de Zaragoza.

San Ildefonso ye qui nos da noticia de Chuan II de Zaragoza, en o Capitol VI d'o libro de *Scriptoribus Ecclesiasticis* a on describe a Chuan como hombre cheneroso y caritativo y d'agradable semblante. Lo mesmo San Ildefonso describe asinas as suyas obras:

	

## Referencias
Uria aalge

O **capucete marino** ( (Pontoppidan, 1763)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Charadriiformes]]* y familia *[[Alcidae]]* que tien una distribución circumpolar y se troba en auguas de l'Arctico, l'Atlantico norte y lo Pacifico norte. Pasa a mayor parti d'o suyo tiempo en a mar, y nomás plega a tierra pa reproducir-se en as costas d'as cinglas rocosas u en as islas.

Os capucetes marinos tienen un vuelo rapido y directo, pero no son muit achils. Son mas maniobrables baixo l'augua, per lo cheneral se capuzan a fonduras de 30 a 60 m. S'han rechistrau fonduras de dica 180 m. O capucete marino s'alimenta sobretot de peixes chicoz. Tamién mincha cualques musclos, cucos marins, calamars y crustacios.

O capucete marino mide de 38 a 46&nbsp;cm de luengo con una envergadura de 61 a 73&nbsp;cm. Masclo y fembra son indistinguibles y lo suyo peso oscila entre 945 g a 1044 g.

## Subspecies
**Uria aalge aalge*
**U. a. albionis*
**U. a. hyperborea*
**U. a. intermedia*
**U. a. spiloptera*
**U. a. inornata*
**U. a. californica*
 
## Referencias

## Vinclos externos
Vanellus vanellus

A **chudía** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Charadriidae que tien de 28 a 33&nbsp;cm de luengo con una envergadura de 67 a 87&nbsp;cm y una masa corporal de 128 a 330 g.

Ye altament migratoria en a mayor parti d'a suya extensa aria de distribución, hibernando mas a lo sud dica lo norte d'Africa, o norte d'India, Nepal, Bután y partis de China.

S'alimenta sobretot d'insectos y atros chicoz invertebraus.

## Nombres
Tamién se conoixe como **cogullada marina** u **garza marina**, **cerceta**, **capuchina** u **quinceta**. 

En l'idioma irlandés se diz *pilibín*, "chicot Felipe", suposadament una referencia a Felipe I d'Aragón (rei d'Irlanda entre 1554 y 1558), que a ormino feba servir una pluma en o suyo chapero.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Turdus iliacus

A **torda gasca**, **torda cillarda** u **torda roya** ( (Linnaeus, 1758)), tamién conoixida como **cistrón de papo** u **malviz**,  ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Turdidae que mide de 20 a 24&nbsp;cm de luengo con una envergadura de 33 a 34,5&nbsp;cm y un peso de 50 a 75 g. Os dos sexos son semellants, con o dorso pardo claro y con tacas pardas foscas en as partis inferiors blancas. As caracteristicas d'identificación mas chocants son os flancos y a parti inferior d'as alas royos, y la faixa blanca cremosa sobre lo uello.

Se reproduz en as rechions d'o norte d'Europa, dende Islandia dica Escandinavia, y en a mayor parti de Rusia. Ye migratoria, pasa d'hibierno en o ueste, centro y sud d'Europa, o nord-ueste d'Africa y lo sud-ueste d'Asia a l'este d'o norte de Irán.

Ye omnivora, mincha una ampla gama d'insectos y leremicos mientres tot l'anyo, complementau con lulos d'agüerro y d'hibierno.

## Subspecies
**T. i. iliacus*.
**T. i. coburni*.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Vanellus spinosus

A **chudía gallada** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Charadriiformes]]* y familia *[[Charadriidae]]* que tien preferencia per as paúls d'augua dolza y habitats semellants en Africa. A suya birolla son insectos y atros invertebraus, que son replegaus d'o solero.

## Referencias

## Vinclos externos
Sylvia sarda

A **papafiga sarda** ( (Temminck, 1820)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Passeriformes]]* y familia *[[Sylviidae]]* que se troba y reproduz basicament en as islas mediterranias, incluyindo Corcega, Cerdenya, as Islas Balears y atras islas menors. Una parti d'a población migra mientres l'hibierno a lo norte d'Africa.

## Subspecies
**Sylvia sarda sarda*.
**Sylvia sarda balearica*.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Vanellus gregarius

A **chudía charla** ( (Pallas, 1711)) ye una especie d'au d'a orden d'os Charadriiformes y familia Charadriidae que mide entre 27 y 30&nbsp;cm de longaria. Ista especie se reproduz en feners ubiertos en Rusia y Cazaquistán. Istas aus migran enta lo sud a traviés de Kirguizistán, Tachikistán, Uzbekistán, Turkmenistán, Afganistán, Armenia, Irán, Irak, Arabia Saudita, Siria y Turquía, a puestos clau d'hibernada en Israel, Siria, Eritrea, Sudán y lo nord-ueste d'a India.

S'alimenta d'insectos y atras presas chicotas.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Aragón Existe

**Aragón Existe** ye un partiu politico aragonés que ye en cuentra d'o fenomeno d'a despoblación en Aragón. Naixito o 5 de mayo de 2022 tiene o suyo orichen en o movimiento ciudadano Teruel Existe, que en as eleccions chenerals de 2019 estió o partiu politico mas votau en a provincia de Teruel con 19.696 votos aconseguindo obtener un escanyo en o Congreso d'os Deputaus, ocupau por Tomás Guitarte; y atros 2 en o Senau, ocupaus por Joaquín Egea y Encarnación Catalán.

Forma parti d'o movimiento d'a Espanya Vaciada.

## Veyer tamién
* Teruel Existe
* Espanya Vaciada
* ¡Soria YA!

## Vinclos externos
*  Sitio web oficial d'Aragón Existe.
Zoothera dauma

O **charro cillardo** u **charro fillardo** ( (Latham, 1790)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Passeriformes]]* y familia *[[Turdidae]]* que se reproduz en selvas de coniferas, prencipalment dende l'Himalaya dica Malaisia.

Fa niedo en os árbols y mete tres u cuatro uegos de color verda. Ye omnivora y s'alimenta d'una ampla gama d'insectos, leremicos y lulos.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Uria lomvia

O **capucete marino de Brünnich** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Charadriiformes]]* y familia *[[Alcidae]]* que mide de 40 a 48&nbsp;cm de longaria total, s'extiende de 64 a 81&nbsp;cm a lo luengo d'as alas y pesa de 736 a 1481 g. Se distribuye en as rechions polars y subpolares de l'hemisferio norte.

Ista au prene lo suyo nombre d'o zoologo danés Morten Thrane Brünnich.

Istas aus buscan birolla fendo servir as suyas alas pa "nadar" baixo l'augua. Son buzos consumaus, aconseguindo fonduras de dica 150 m y capuciando dica cuatro minutos en una vegada; per un regular, manimenos, as aus realizan immersions curtas y mica fundas u se capuzan dica 21–40 m mientres periodos mas largos.

## Subspecies
**U. l. lomvia* (Linnaeus, 1758).
**U. l. eleonorae* (Portenko, 1937).
**U. l. heckeri* (Portenko, 1944).
**U. l. arra* (Pallas, 1811).

## Referencias

## Vinclos externos
Vultur gryphus

O **condor** (d'o quichua *kuntur*,  (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Accipitriformes]]* y familia *[[Cathartidae]]* que se troba en as montanyas d'os Andes y as costas adchacents d'o Pacifico en l'ueste d'America d'o Sud y ye l'au voladera mas gran d'o mundo per midas combinadas de peso y envergadura. Tien una envergadura maxima de 3,3 m y un peso de 15&nbsp;kg. Cheneralment se considera como l'au rapinyadera mas gran d'o mundo.

O condor ye un simbolo nacional de Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador y Perú, y chuga un paper important en o folclore y a mitolochía d'as rechions andinas. En a mitolochía andina, o condor yera asociau con a deidat d'o sol y se creyeba que yera lo gobernaire d'o mundo superior.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Diplodocus

O **diplodoco** u **diplodocus** () ye un chenero extinto de dinosauro d'o clado d'os Sauropoda.

Iste chenero de dinosauros vivió en lo que agora ye lo meyo ueste d'America d'o Norte, en zaguerías d'o periodo Churasico, fa entre 154 y 152 millons d'anyadas.

Os diplodocos yeran animals cuadrupedos muit grans, de cuello luengo, con codas largas en forma de zurriaca. As suyas extremidaz anteriors yeran liucherament mas curtas que as zagueras, lo que resultaba en una postura mayorment horizontal. *D. carnegii* ye actualment un d'os dinosauros mas largos conoixius a partir d'un escleto completo, con una longaria total de 24 a 26 metros. As estimacions de masa modernas pa *D. carnegii* han tendiu a estar en o rango de 12 a 14,8 toneladas metricas.

*D. hallorum*, conoixiu per restas parcials, yera encara mas gran.

Os primers fósils estioron descubiertos en 1877 per Samuel Wendell Williston. Lo nombre chenerico, cudiu per Othniel Charles Marsh en 1878, ye derivau d'o griego διπλόος (*diploos*) «dople» y δοκός (*dokos*) «biega».

## Especies
**D. longus*, l'especie tipo d'o chenero.
**D. carnegiei*.
**D. hayi*.
**D. hallorum*.

## Referencias

## Vinclos externos
Aire

:*Pa l'aire en movimiento se veiga el artíclo sobre o [[viento]].*

Se diz **aire** a la disolución de gases que constituye l'atmosfera terrestre, que permaneixen adintro d'a planeta Tierra por acción d'a fuerza de gravedat. L'aire ye esencial pa la vida en a planeta y transparent a simple vista.

Ye una mezcla de gases en proporcions licherament variables, composau por 21% de oxicheno, 78% de nitrocheno, 0,89% de gases nobles, 0,1% d'agua y chicotas cantidaz d'atros gases. L'aire tamién contiene una cantidad variable de vapor d'agua, en promedio arredol d'un 1 % a o livel d'a mar y d'o 0.4 % en toda l'atmosfera.

## Propiedaz fisicas

Nota: Valors a 1 atm (1.01325×105 Pa).

## Referencias

## Enlaces externos
*  Metales flotando en el aire. Artíclo d'a NASA.
Martín Lumbreras Peralta

**Martín Lumbreras y Peralta**, tamién conoixiu como **Martín de Santo Nicolás**, (Zaragoza, noviembre de 1598 - 11 de noviembre de 1632) estió un misionero catolico aragonés. Fue beatificau en abril de 1989 per lo Papa Juan Pablo II.

## Vida temprana
Martín Lumbreras y Peralta naixió de Zaragoza (Aragón), en una familia noble, lo 8 de noviembre de 1598. Fue baltizau lo 10 de noviembre de 1598 en o Pilar. Prenió l'habito d'os agostinos recolecto en Borcha, prenendo los votos en Zaragoza en 1619. Lo suyo nombre relichioso yera Pai Juan de Santo Nicolás.

## Misionero
En chulio de 1622, Peralta zarpó dende Cádiz ta Filipinas, a an plegó en 1623. Como resultau d'a persecución y lo retiro d'os misioners en Chapón, los suyos superiors l'asignoron a Manila, pa servir como sacristán mayor y dimpués como mayestro de novicios. Entre los suyos anyos en Filipinas promovió enormement la devoción a la Virchen d'o Pilar, a la cual dedicó un cuadro y un altar en a Ilesia de Sant Nicolau de Tolentino d'os Agostinos.

Peralta encara teneba un fuerte deseyo de evanchelizar Chapón. En carta, fechada lo 4 d'agosto de 1631, anunció lo suyo deseyo d'este apostolau a lo vicario cheneral y exactament un anyo dimpués, lo 4 d'agosto de 1632, partió de Manila enta Chapón, en companyía d'o pai Melchor de Sant Agostín, qui sería lo suyo companyero constant dica lo suyo martirio. Os dos plegoron en Nagasaki ueito días dimpués. Heba surtiu hostilidat entre los comerciants chinos, que les dioron paso ta Chapón. Un d'estes comerciants denunció la suya dentrada en Chapón a las autoridaz de Nagasaki. En enterar-se d'esta traiduría, Peralta y Melchior, fuyioron ta las montanyas, an se facioron amigos d'o pai dominico Domingo Ibáñez de Erquicia. Fuoron instruidos en l'idioma chaponés. A suya ansiedat luego los empentó enta una ciudat an, descubiertos y reconoixius per achents d'o gubierno, estioron arrestados lo 3 de noviembre de 1632. Lo gubierno intentó fer-les renunciar a lo cristianismo.

## Martirio
L'11 de noviembre de 1632, estes sacerdotes agostinos estioron conducius a lo puesto d'a suya execución, per medio d'o metodo de *hi-aburi* (castigo con cremada en a foguera). Melchor morió cuatro horas dimpués de l'inicio d'a execución, mientres que Peralta, debant d'o asombro d'os espectadors, enduró deciueito horas.

Peralta y Melchor fuoron veneraus per meyo d'a promulgación d'o decreto sobre lo martirio lo 28 de noviembre de 1988. Os dos estioron beatificaus lo 23 d'abril de 1989 per lo Papa Juan Pablo II y la suya fiesta se celebra l'11 d'aviento.[1]

## Referencias
Botiguero

Un **botiguero**, **vendedero** u **vendero** (u **botiguera**, **vendedera** u **vendera** si ye muller, tamién existe a variant **botiguer**) ye un minorista u comerciant; aquel que poseye u chestiona una chicota botiga. Por un regular, os emplegaus d'una botiga no son botiguers, pero a sobén se les diz incorrectament asinas. En as empresas mas grans, o botiguero gosa decir-se cherent, ya que o propietario no puet chestionar o negocio estando nomás un botiguero, por lo que iste termín podría aplicar-se a las empresas mas grans en general.

## Descripción
Os botiguers pueden chestionar a suya propia botiga de barrio independient u dirichir una botiga franquiciada en nombre d'una cadena minorista. A diferencia d'os directors de botiga, que gosan treballar pa una gran empresa, os botiguers gosan estar os responsables chenerals d'una botiga. Entre os botiguers independients se troban (pero no nomás) os encargaus de botiguetas, quioscos de prensa, os carnicers, os panaders, os librers, os floristas y os anticuarios.

Un botiguero puet atender a os clients en un mostrador y fer atras funcions, como cobrar o pagos d'os clients, dar o cambio, aduyar a os clients y embolicar os regalos y as crompas. A mayor parti d'o tiempo, os botiguers responden a las consultas d'os clients, les aconsellan sobre os productos y ascuitan as suyas necesidaz y peticions, que pueden indicar nuevas oportunidaz de venda. Tamién calculan a recaudación diaria, paran os salarios, ingresan os diners en o banco, levan a contabilidat y fan o inventario pa asegurar-se de que as existencias son disponibles siempre.

Un botiguero tamién fa pedius d'existencias a mayoristas, fabricants, achents y importadors.

## See also

* Botiga

## Notes
Streptopelia decaocto

A **tordoleta moruna** u **tordoleta turca** ( (Frivaldszky, 1838)) ye una especie d'au d'a orden d'os Columbiformes y familia Columbidae que ye nativa d'Europa y Asia; s'introdució en Chapón, America d'o Norte y las islas d'o Caribe.

Tien una longaria promeyo de 32&nbsp;cm dende a punta d'o pico dica la punta d'a coda, con una envergadura de 47 a 55&nbsp;cm y un peso de 125 a 240 g.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Aquila fasciata

L**'alica perdiguera** ( (Vieillot, 1822)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Accipitriformes]]* y familia *[[Accipitridae]]* que se reproduz dende lo sud d'Europa, Africa en o perimetro montanyoso d'o disierto d'o Sahara y en tot o subcontinent indio dica Indonesia. Ye sinonimo de *Hieraaetus fasciatus*.

Amuestra dimorfismo sexual inverso ya que la fembra ye mas gran que lo masclo, a lo contrario d'a mayoría d'os atros tipos d'aus, en iste caso puede tener un promeyo d'arredol d'o 10 % mas gran en cheneral. A longaria total puede variar de 55 a 74&nbsp;cm. A envergadura d'os masclos puede variar de 143 a 163&nbsp;cm mientres que la d'as fembras puede variar de 156 a 180&nbsp;cm. Se trobó que lo peso d'os masclos d'Europa occidental promeyaba 1,94&nbsp;kg, con un rango de 1,4 a 2,24&nbsp;kg, mientres que las fembras promeyaban 2,62&nbsp;kg, con un rango de 2,1 a 3,03&nbsp;kg.

Encara que consta la suya persistencia en una ampla aria de distribución y la suya clasificación contina como especie de menor preocupación per parti d'a IUCN, l'alica perdiguera ha disminuyiu precipitadament en cuantas partis d'a suya aria de distribución, incluyida cuasi toda la suya distribución europea, y puede concarar-se a una posible extinción local.

## Subspecies
**A. f. fasciata* (Vieillot, 1822)
**A. f. renschi* (Stresemann, 1932)
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Lygeum spartum

O **esparto basto** u **albardín** ( (Linnaeus, 1754)) ye una planta d'a orden d'os Poales y familia Poaceae que ye común en a peninsula iberica, especialment en a Val de l'Ebro. Tamién se troba en Italia y per tota la ribera sud d'a mar Mediterrania, dende Marruecos dica Echipto. Tamién dito **esparto** u **espartera**, nombres comuns a atras especies parellanas.

Antis mas teneba utilidat industrial.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Thymelaea tinctoria

A **bufalaga**, **cruixidera** u **yesca** ()) ye una planta d'a orden d'os *[[Malvales]]* y familia *[[Thymelaeaceae]]* que ye nativa d'a rechión mediterrania occidental, an creix en puestos con piedra calsinera.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Chenopodium quinoa

O **cenisallo** u **cenisón** ( (Willdenow, 1798)) ye una planta d'a orden d'os *[[Caryophyllales]]* y familia *[[Amaranthaceae]]* que se cautiva sobretot per as suyas simients comestibles; as simients son ricas en proteínas, fibra dietetica, vitaminas B y minerals dieteticos.

S'orichinó en a rechión andina d'o nord-ueste d'America d'o Sud. Se fació servir per primera vegada pa alimentar a lo bestiar fa entre 5200 y 7000 anyos y pa lo consumo humán fa entre 3000 y 4000 anyos en a cuenca d'o laco Titicaca de Perú y Bolivia.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Velociraptor

***Velociraptor*** ye un chenero extinto de dinosauro d'o familia d'os Dromaeosauridae que que vivió a la raya de 75 a 71 millons d'anyos mientres a zaguera parti d'o periodo Cretacico. Os adultos mediban dica 2,07 m de luengo, 0,5 m d'alto en l'anca y pesaban dica 15&nbsp;kg.

Os primers fósils estioron descritos en 1924 per Henry Fairfield Osborn. Lo nombre chenerico ye derivau d'o latín velox «volau, escopetiau» y raptor «furtaire».

## Especies
**V. mongoliensis*, ye a especie tipo d'o chenero.
**V. osmolskae*.

## Referencias

## Vinclos externos
Triceratops

O **triceratops** () ye un chenero extinto de dinosauro d'o familia d'os Ceratopsidae que  vivió en zaguerías d'o periodo Cretacico, fa uns 68 millons d'anyos en lo que agora ye America d'o Norte. Yera herbivoro y tamién yera un d'os dinosauros mas grans, con dica 9 metros de luengo y 12 toneladas de peso.

Os primers fósils estioron descritos en 1889 per Othniel Charles Marsh. Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego *trí* «tres», *kéras* «cuerno» y *ṓps* «cara».

## Especies
**T. horridus*, ye a especie tipo d'o chenero.
**T. prorsus*.

## Referencias

## Vinclos externos
Stegosaurus

O **estegosauro** () ye un chenero extinto de dinosauro d'o familia d'os Stegosauridae que yera un cuadrupedo herbivoro gran, de constitución cerenya, con esquena redondiada, extremidaz debanteras curtas, extremidaz zagueras largas y coda en alto en l'aire. Vivioron fa entre 155 y 145 millons d'anyos.

Os primers fósils fuoron descubiertos en 1877 per Othniel Charles Marsh. Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego *stego* «teito» y *saurus* «fardacho».

## Especies
**S. stenops*, ye a especie tipo d'o chenero.
**S. ungulatus*. 
**S. sulcatus*.

## Referencias

## Vinclos externos
Spinosaurus

***Spinosaurus*** ye un chenero extinto de dinosauro d'o familia d'os Spinosauridae que  que vivió en lo que agora ye lo norte d'Africa mientres o periodo Cretacico superior, fa uns 99 a 93,5 millons d'anyos. Teneba entre 12,6 y 18 metros de luengo y entre 7 y 20,9 toneladas de peso.

Os primers fósils fuoron descubiertos en 1915 per Ernst Stromer. Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego *spino* «esquinazo» y *saurus* «fardacho».

## Especies
*S. aegyptiacus*, ye a [[especie tipo]] d'o chenero.
*S. maroccanus*.

## Referencias

## Vinclos externos
Brachiosaurus

O **braquiosauro**  ye un chenero extinto de dinosauro d'o familia d'os Brachiosauridae que vivió en America d'o Norte mientres o Churasico, fa uns 154-150 millons d'anyos. S'estima que mesuraba entre 18 y 21 metros de luengo; as estimacions de peso oscilan entre 28,3 y 58 toneladas metricas. Teneba un cuello desproporcionadament luengo, un crapacín chicot y un grandaria cheneral gran.

Os primers fósils fuoron descubiertos en 1903 per Elmer S. Riggs. Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego *brachion* «brazo» y *sauros* «fardacho».

## Especies
**B. altithorax*, ye a especie tipo d'o chenero.

## Referencias

## Vinclos externos
Muñana

**Muñana** ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila. Fa parte d'a comarca d'Ávila

A suya población ye de 342 habitants (2021) en una superficie de 33,61 km², con una densidat de población de 12,14 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Muñana se troba situada a 1,169 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 35 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.

## Demografía

## Vinclos externos

*  Sitio web oficial municipal de Muñana.
Juglans nigra

A **noguera americana** ( (Linnaeus)) ye una planta d'a orden d'os Fagales y familia Juglandaceae que ye nativa d'America d'o Norte. Ye un árbol comercialment important, ya que la suya fusta ye de color parda fosca y facil de treballar. As suyas simients se cautivan per o suyo gusto distintivo y deseyable.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Canis aureus

O **chacal** u **adibe** ( (Linnaeus, 1758)), tamién **chacal común** u **chacal dorau**, ye un mamifero d'a orden d'os Carnivora y familia Canidae que ye nativo d'Europa de l'Este, o sud-ueste d'Asia, o sud d'Asia y as rechions d'o sud-este d'Asia. Se ye expandindo mas dillá d'as suyas tierras nativas en o sud-este d'Europa enta lo centro y nord-este d'Europa en arias an i hai poquez u garra lupo, bi ha presencia documentada en Bulgaria, Hongría, Alemanya y Francia an i hai una población estable. En chinero de 2023 amaneixió un animal atropellau en una carretera de Alava, analisis d'ADN compreboron que se trataba d'un eixemplar de chacal común, certificando a suya presencia en a Peninsula Iberica per primera vegada. A suya distribución per a Peninsula ye desconoixida ya que ye un animal muito sichiloso y que puede pasar desapercibiu y podendo estar tamién confundiu con atras especies.

Os masclos miden de 71 a 85&nbsp;cm de longaria corporal y as fembras de 69 a 73&nbsp;cm. Os masclos pesan entre 6 y 14&nbsp;kg y as fembras entre 7 y 11&nbsp;kg.

A dieta omnivora d'o chacal le permite minchar una gran variedat de birollas como radedors, muixons y fruitas; ista dieta, de conchunta con a suya tolerancia a las condicions ixutas, le permite vivir en diferents habitats. As largas patas y lo cuerpo achil d'o chacal le permiten trotar grans distancias en busca de birolla. Ye capable de pasar sin augua mientres periodos alongaus.

Hibridos de cans y chacals clamaus *cans de Sulimov* son en servicio en l'aeropuerto de Sheremetyevo, amán de Moscú, an l'aerolinia rusa Aeroflot os despliega pa la detección d'olors.

## Subspecies
**C. a. aureus*
**C. a. cruesemanni*
**C. a. ecsedensis*
**C. a. indicus*
**C. a. moreoticus*
**C. a. naria*
**C. a. syriacus*

## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Euodice cantans

A **moncheta bieco d'archent** u **capuchet bieco d'archent** ( (Gmelin, 1789)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Passeriformes]]* y familia *[[Estrildidae]]* que ye resident común en l'habitat d'a sabana ixuta, a lo sud d'o disierto d'o Sahara. Ista especie tamién ha estau introducida en atros países como Portugal, Qatar y Estaus Unius.

S'alimenta sobretot de simients de hierba, replegadas d'o solero pero tamién d'as plantas en creiximiento, si son disponibles.

## Subspecies
**E. c. cantans*
**E. c. orientalis*

## Referencias

## Vinclos externos
Dendrocygna autumnalis

O **sirirí de bieco royo** ( Linnaeus, 1758) ye una especie d'au d'a orden d'os Anseriformes y familia Anatidae que ye nativa d'America y tien un rango de longaria de 47 a 56&nbsp;cm, una masa corporal de 652 a 1020 g y una envergadura de 76 a 94&nbsp;cm.

L'alimentación a ormino ocurre de nueiz, pero se les puede trobar minchando a cualsequier hora d'o día.

Incheren una ampla variedat de material vechetal (como panizo, roz, millo, cuantos tipos de brozas y atras hierbas), manimenos tamién consumen artropodos (como insectos y arainas), invertebraus acuaticos (como caragols y musclos) y cullaretas cuan sigan disponibles.

## Subspecies
**D. a. autumnalis* (Linnaeus, 1758).
**D. a. fulgens* (Friedmann, 1947).
 
## Referencias

## Vinclos externos
Raphus cucullatus

O **dodo** ( (Linnaeus, 1758)) yera una au d'a orden d'os *[[Columbiformes]]* y familia *[[Columbidae]]* que yera endemica d'a isla de Mauricio, en l'Oceano Indico. O dodo mesuraba arredol d'un metro d'altaria y puede haber pesau entre 10,6 y 17,5&nbsp;kg en a naturaleza. L'aparición d'o dodo en vida nomás s'evidencia en debuixos, pinturas y relatos escritos d'o sieglo XVII. Dau que istos retratos vareyan considerablement, y dau que nomás se sabe que belunas d'as ilustracions s'han extraito d'especímens vivos, l'apariencia exacta d'os dodos en vida sigue sin resolver-se y se sabe mica sobre lo suyo comportamiento.

A primera mención rechistrada d'o dodo estió per mariners holandeses en 1598. En os anyos siguients, l'au estió cazada per mariners y especies invasoras, mientres o suyo habitat yera estando destruyiu. Lo zaguer aluframiento amplament acceptau d'un dodo estió en 1662.

A etimolochía d'a parola dodo no ye clara. Beluns l'atribuyen l'a parola holandesa *dodoor* pa "camandulero", pero ye mas prebable que sía relacionau con *Dodaars*, que significa "cul gordizo" u "cul-nyudo", referindo-se a lo nyudo de plumas en a suya parti zaguera. Manimenos, cualques fuents encara afirman que la parola dodo deriva d'a parola portuguesa *doudo* (actualment *doido*), que significa "ababol" u "barrenau". Tamién s'ha sucheriu que dodo yera una aproximación onomatopeyica d'a clamada d'iste muixón, un soniu de paloma de dos notas que s'asemella a *doo-doo*.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Ankylosaurus

L**'anquilosauro**  ye un chenero extinto de dinosauro d'o familia d'os Ankylosauridae que s'estima que mesuraba entre 6 y 8 metros de luengo y pesaba entre 4,8 y 8 toneladas. Yera cuadrupedo, de cuerpo amplo y cerenyo. Teneba un crapacín amplo y baixo, con dos cuernos que apuntaban enta dezaga dende a parti posterior d'a tozuelo, y dos cuernos debaixo d'istos que apuntaban enta dezaga y enta baixo.

Os primers fósils fuoron descubiertos en 1908 per Barnum Brown. Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego ankulos «doblau» u «tuerto» y sauros «fardacho».

## Especies
**A. magniventris*, l'especie tipo d'o chenero.

## Referencias

## Vinclos externos
Iguanodon

L**'iguanodont** () ye un chenero extinto de dinosauro d'o familia d'os *[[Iguanodontidae]]* que vivió en o Cretacico en Europa, fa entre 126 y 122 millons d'anyos. Os iguanodonts yeran herbivoros grans y voluminosos. As caracteristicas distintivas incluyen grans pugas en os pulgars, que posiblement se facioron servir pa desfender-se d'os depredadors, combinadas con largos didos prensils capables de buscar birolla.

Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego *iguana* «iguana» y *odont* «dient».

## Especies
**I. bernissartensis*, ye a especie tipo d'o chenero.
**I. galvensis*.

## Referencias

## Vinclos externos
Sturnus vulgaris

O **estorniello**, **tordo americano** u **olivero** ( (Linnaeus, 1758)) ye una especie d'au d'a orden d'os Passeriformes y familia Sturnidae que mide uns 20&nbsp;cm de luengo y tien un plumache negro brilant con un brilo metalico, que se veye mallau de blanco en cualques epocas de l'anyo. As suyas patas son rosadas y lo suyo pico ye negro d'hibierno y amariello de verano.

A suya aria de distribución nativa ye la Europa templada y a traviés d'o Palearctico dica lo ueste de Mongolia, y s'ha introduciu en Australia, Nueva Zelanda, Canadá, Estaus Unius, Mexico, Archentina, Sudafrica y Fichi.

Ista especie ye omnivora, prenendo una ampla gama d'invertebraus, asinas como simients y fruitos.

## Subspecies
**S. v. vulgaris*.
**S. v. faroensis*.
**S. v. zetlandicus*.
**S. v. granti*.
**S. v. poltaratskyi*.
**S. v. tauricus*.
**S. v. purpurascens*.
**S. v. caucasicus*.
**S. v. porphyronotus*.
**S. v. nobilior*.
**S. v. humii*.
**S. v. minor*.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Turnix sylvaticus

A **cotorniz papirroya** ( (Desfontaines, 1789)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Charadriiformes]]* y familia *[[Turnicidae]]* que la suya subspecie *T. s. sylvatica* yera endemica d'a Mediterrania occidental y s'extendeba per as redoladas costeras de Portugal, Andalucía, Sicilia, Libia, Tunicia, Alcheria y Marruecos. Manimenos, en l'actualidat ha quedau recluyida a un par d'enclaus en Marruecos y se considera oficialment extinguida en Espanya, o suyo zaguer enclau europeu.

## Subspecies
**T. s. davidi*.
**T. s. dussumier*.
**T. s. lepurana*.
**T. s. masaaki*.
**T. s. nigrorum*.
**T. s. suluensis*.
**T. s. sylvatica*.
**T. s. whiteheadi*.

## Referencias

## Vinclos externos
Pachycephalosaurus

***Pachycephalosaurus*** ye un chenero extinto de dinosauro d'o familia d'os Pachycephalosauridae que vivió mientres o periodo Cretacico en lo que agora ye America d'o Norte. Yera una creatura herbivora que se conoixe sobretot per un solo crapacín y cualques partis de crapacín extremadament recios, de 22 centimetros d'amplaria.

Lo nombre chenerico ye derivau d'o griego *pachys* «recio», *kephale* «tozuelo» y *sauros* «fardacho».

## Especies
* *Pachycephalosaurus grangeri*, ye a especie tipo d'o chenero.

## Referencias

## Vinclos externos
Podadera

Una **podadera**, **bribador** u **bribadera** ye una ferramienta emplegada ta fer fainas de poda.

A podadera ye una ferramienta talladera disenyada especialment ta efectuar a poda d'árbols y arbustos. O suyo mecanismo ye parellano a lo d'unas estixeras en contar con dos fuellas que se mueven sobre un eixe fendo un mecanismo de palanca. As fuellas con os cantos afilaus tallan os obchcetos que se sitúan entre ellas. As podaderas se caracterizan por a menor largaria y a mayor rebusteza d'as fuellas que unas estixeras normals lo que las habilita ta tallar elementos gruesos. Pueden tener una sola fuella afilada u as dos.

N'i hai de cuantos tipos diferents:

* *Estixeras de podar*. Tienen as fuellas curvas ta tallar limpiament y amán d'o tronco.
* *Podadera d'enclusa*. Consta d'una fuella afilada que presiona sobre una superficie plana que fa d*'[[enclusa]]*.
* *Podadera de brazo largo*. Conta con ansas extensas de modo que se eixerce un esfuerzo incrementau de palanca. Asinas, puede tallar tallos mas gruesos que as simplas estixeras.
* *Podadera de vareta*. Consta d'un elemento tallant situau en rematar una vareta que s'acciona a traviés d'una cordeta. S'emplega ta tallar brancas muit elevadas u de difícil acceso.

## Notas


## Referencias

## Enlaces externos
Enfermería

A **enfermería** (d'o latín *in-*, «negación»; *firmus, firma, firmum*, «firme, resistent, cerenyo»; y *-eria*, «actividat, establimiento» u «actividat, establimiento [relacionau] con os no firmes, no cerenyos [enfermos]») ye a ciencia que s'adedica a o cudiau y atención de enfermos y ferius, asinas como a atras fainas d'asistencia sanitarias, clinicas y a la promoción y prevención d'a salut. A enfermería fa parti d'as conoixidas como ciencias d'a salut, treballando de forma autonoma y independient, y a la vegada, fendo parti d'un equipo multidisciplinario. A enfermería abraca l'atención autonoma y en colaboración dispensada a personas de todas as edaz, familias, grupos y comunidaz, enfermos u no pas, y en todas circumstancias. Agrupa a promoción d'a salut, a prevención de malautías y l'atención dada a enfermos, discapacitaus y personas en situación terminal.

## Referencias
Diego del Carpio

**Diego del Carpio** ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila.

A suya población ye de 117 habitants (2021) en una superficie de 33,81 km², con una densidat de población de 4,38 hab/km².

## Cheografía
O municipio de Diego del Carpio se troba situau a 1.052 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 68 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.

## Demografía
 

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Diego del Carpio.
Yasuo Ikenaka

**Yasuo Ikenaka** (池中 康雄) naixiu en Nakatsu, Ōita, Chapón o 25 de marzo de 1914 y muerto o 14 de marzo de 1992, estió un corredor de larga distancia chaponés, conoixiu per establir o récord d'o mundo en o maratón lo 3 d'abril de 1935. Seguntes l'Asociación Internacional de Federacions d'Atletismo (hue World Athletics) lo tiempo de Ikenaka fue de 2:26:44 mas d'un menuto mas rapido que lo récord anterior establiu per Fusashige Suzuki tres días dinantes.
Grossaffoltern

**Grossaffoltern** (en alemán suizo *Grossaffoutere*) ye una comuna suiza d'o cantón de Berna, situada en o districto de Seeland. Muga a o norte con as comnuas de Diessbach bei Büren y Wengi bei Büren, a l'este con Rapperswil, a o sud con Schüpfen y Seedorf, y a l'ueste con Lyss. Dica o 31 d'aviento de 2009 se trobaba administrativament en o districto d'Aarberg.

O lugar ye conoixiu por a graniza colonia de cigüenyas que i hai.

Grossaffoltern apareixe documentau por primera vegada en 1216 como *Affoltron*.

## Referencias

## Vinclos externos
Winterthur

**Winterthur** (en alemán suizo *Wintertuur* u, informalment, *Winti*) ye una comuna suiza d'o cantón de Zúrich, capital d'o districto de Winterthur. Ye a seisena ciudat mas poblada de Suiza y a primera entre as que no son capitals cantonals

## Vinclos externos
Kappel

**Kappel** (en alemán suizo *Chappu*) ye una comuna suiza d'o cantón de Soleura, capital d'o districto d'Olten. Muga a o norte con as comunas de Hägendorf y Rickenbach, a l'este con Wangen bei Olten y Olten, a o sud con Boningen, y a l'ueste con Gunzgen.

## Vinclos externos
Wangen im Allgäu

**Wangen im Allgäu** (en suabio *Wãnge*) ye una ciudat historica alemana d'o estau federau de Baden-Wurtemberg.

Se troba a lo nord-este d'o laco de Gostanza en a parti occidental d'a rechión natural d'Allgäu. Ye a segunda ciudat mas gran d'o districto de Ravensburg.

## Vinclos externos
Nimes

**Nimes** (en occitán *Nimes*, en francés *Nîmes*) ye un municipio occitán capital d'o departamento de Gardon, en a rechión d'Occitania.

## Historia
En 725 la ciudat ye conquiesta por los omeyas.

## Referencias
Santo Stefano al Mare

**Santo Stefano al Mare** (en ligur *San Steva a Mâ* u simplament *San Steva*) ye una comuna italiana en a rechión de Liguria y provincia d'Imperia. Ye a o canto d'a mar Mediterrania, en o golfo de Chenova.

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial municipal de Santo Stefano al Mare.
Annecy

**Annecy** (en francoprovenzal *Èneci*) ye un municipio francés capital d'o departamento de l'Alta Saboya, en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.

En a ciudat se celebra lo Festival Internacional de Cine d'Animación d'Annecy.
Chambéry

**Chambéry** (en francoprovenzal *Chambèri*, en italiano *Ciamberì*) ye un municipio francés capital d'o departamento de Saboya, en a rechión d'Auvernia-Roine-Alpes.

Fundada en o sieglo XIII, cuan Amadeu V de Saboya s'instaló en ella, estió a capital historica d'o ducau de Saboya y provincia de Saboya.
Rumans (Droma)

**Rumans** u **Romans** (en francés *Romans-sur-Isère* u *Romans*) ye un municipio occitán situau en o departamento de Droma, en a rechión d'Occitania.
Muñogalindo

**Muñogalindo** ye un municipio d'a comunidat autonoma castellanoleyonesa en a provincia d'Ávila. Fa parte d'a comarca d'Ávila.

A suya población ye de 325 habitants (2021) en una superficie de 18,77 km², con una densidat de población de 18,27 hab/km².

## Cheografía
A localidat de Muñogalindo se troba situada a 1.128 metros d'altaria sobre lo livel d'a mar, a una distancia de 24 km d'a ciudat d'Ávila, a capital d'a suya provincia.

## Demografía

## Vinclos externos

*  Sitio web oficial municipal de Muñogalindo.
Francesc Albesa

**Francesc Albesa**, naixiu de puesto y calendata desconoixidos y muerto en 1957 en lugar desconoixiu, fue un atleta catalán especializau y pionero en prebas de marcha atletica.

Tenió una larga vida atletica partecipando en prebas de marcha dinantes y dimpués d'a Guerra Civil Espanyola, aconsiguió estar segundo en la primera edición celebrada en 1922 y campión d'Espanya de 50 km marcha en 1942 con a zamarreta d'o FC Barcelona.

## Vinclos externos
*  Dentrada en a enciclopedia.cat.
Go, Dog. Go! (serie de televisión)

***Go, Dog. Go!*** ye una serie de televisión d'animación estausunidense creyada per Adam Peltzman, estrenada lo 26 de chinero de 2021 en Netflix. Producida per DreamWorks Animation Television y WildBrain Studios.

## Temporadas

## Referencias

## Vinclos externos

*  Pachina web oficial
* *[https://www.netflix.com/title/81047300 Go, Dog. Go!]* en Netflix
*  ** en IMDb
Valverde (Gardon)

**Valverde** (en occitán *Vauvèrd*, en francés *Vauvert*) ye un municipio occitán situau en o departamento de Gardon, en a rechión d'Occitania.

## Toponimia
Apareixe en a *"[[Cronica de Sant Chuan d'a Penya]]"* en romance aragonés como *Valuerde*.
Pointe-à-Pitre

**Pointe-à-Pitre** (en criollo antillano *Lapwent*) ye a mayor ciudat d'a rechión y departamento francés de Guadalupe. Situada en a isla de Grande-Terre, ye capital d'o districto de Pointe-à-Pitre y o cantón de Pointe-à-Pitre.

## Vinclos externos
Cambrai

**Cambrai** (oficialment en francés *Cambrai*, en neerlandés *Kamerijk*) ye una ciudat y comuna francesa, situada en o departamento de Norte, rechión d'Altos de Francia. Ye capital d'o districto y cantón d'o mesmo nombre.
Imachen:Cambrai - Avenue de la Victoire.jpg|Avenue de la Victoire
Imachen:Nef de la Cathédrale de Cambrai.jpg|La Cathédrale


## Toponimia
En aragonés medieval apareixe *Cambrai* en os "Libros de Collidas d'as Cheneralidatz d'o Reino d'Aragón", correspondients a os anyos centrals d'o sieglo XV.

## Vinclos externos

## Referencias
José Arqué

**Josep Arqué Ràfols**, naixiu en 1911 de puesto desconoxiu y muerto o 23 de setiembre de 1981 tamién en puesto desconoixiu, fue un atleta catalán especializau en prebas de marcha atletica. Aconsiguió clasificacions destacadas en Campionatos d'Espanya, estando campión de 10.000 marcha en pista en l'anyo 1940, campión de 50&nbsp;km marcha en 1944, segundo en 1952 y tercero en 1943, 1945 y 1953.

## Vinclos externos
*  Dentrada en a enciclopedia.cat.
Amadina fasciata

L**'amadina papirroya** u **amadina faixata** ( (Gmelin, 1789)) ye una especie d'au d'a orden d'os *[[Passeriformes]]* y familia *[[Estrildidae]]* que se troba en Africa.

## Descripción
Presenta un plumache de color parda arena palida con tacas negras per totas partis. Tienen una coda de color parda negra, una barba y caixos gruesos y blancos, y una taca parda castanya en a suya tripera. As patas son d'una color rosada. Lo masclo adulto tien una banda roya brilant en o suyo garganchón, mientres que os masclos chóvens tienen una banda roya liucherament mas amortada.

## Referencias

## Vinclos externos
Asparagus acutifolius

A **esparguera de mont** u **esparguera silvestre** ( (Linnaeus)), tamién dita **esparguera basta** u **esparguera borde** ye una especie de planta d'a orden d'os Asparagales y familia Asparagaceae que ye present en tota la cuenca mediterrania. Istas plantas creixen amán de selvas y en puestos yermos, en soleros ixucaus y soleyaus.
 
## Notas


## Referencias

## Vinclos externos
Allium ampeloprasum

L**'allopuchín**, tamién dito **allo de burro** u **allo borde**, ( (Linnaeus, 1753)) ye una especie de planta d'a orden d'os *[[Asparagales]]* y familia *[[Amaryllidaceae]]* que ye nativa d'o sud-ueste d'Europa dica Asia, y pareix que fue introducida en Gran Bretanya per pueblos prehistoricos. As formas cautivadas son presents en tot o mundo y se cautivan especialment en Europa, o norte d'Africa y America.

## Subspecies
Se cautiva como hortalicia en tres formas distintas, que constituyen subspecies: 
**A. ampeloprasum var. porrum*, lo porro. 
**A. ampeloprasum var. ampeloprasum*.
**A. ampeloprasum var. kurrat*, lo kurrat.
 
## Referencias

## Vinclos externos
Brigadas Internacionals

As **Brigadas Internacionals** estioron unidaz militars composadas por voluntarios foranos de mas de cincuanta países que participoron en a Guerra Civil Espanyola (1936-1939) chunto a l'Exercito Republicano, enfrontinando-se a lo bando sublevau contra o gubierno d'a Segunda Republica. Estioron un total de 35.000-59.380 soldaus.

## Vinclos externos
Aurora Villa

**Aurora Villa Olmedo**, naixida de Madrit o 16 d'octubre de 1913 y muerta en o mesmo puesto o 27 d'abril de 2002, fue una esportista madrilenya multidisciplinar que destacó como nadadora y atleta prencipalment. Tamién cal destacar que estió socia fundadora d'o Real Canoe y directiva mientres diferents etapas.

En a suya vida difuera d'a suya vita esportiva cal destacar que cursó estudios de medicina, empecipiando-los antis d'a Guerra Civil y rematando-los dimpués en l'anyo 1942. En 1953 s'especializó en oftalmolochía estudiando en a Universidat de Londres pa formar-se en ortoptica y aconsiguiendo estar a primera muller oftalmologa d'Espanya. Introdució en Espanya nuevos sistemas en o tractamiento de malotías como lo estrabismo u la visión binocular.

Mientres la suya estancia en a Universidat practicó basketbol y balonmán, y estió una activista pa reivindicar un mayor fomento d'o esporte femenín en a universidat.

## Referencias

## Vinclos externos