open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Haboeh

haboeh（大窩山部落）

Itiniay i Nanzhuang Cen no Miaoli ko haboeh a niyaro’,  29  ko sa’osi no parod no loma’,  82 ko sa’osi no tamdaw.

93% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i,  76  ko tamdaw; o roma sato i, 7% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,   6 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Saysiyat91%, Tayal2%.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Icep

icep （檳榔）

Ono 'afinong a siiked a matifac ko ka'akawang( 棕櫚科常綠喬木) a kilang ko ’icep ato ’afinong, o ka’akawang no cecay a kilang i, anca tahiraay i 2 (a 公尺 )a lalaten. O nani “pinang” a sowal no Mallaysiya ko lalengatan no ngangan no ’icep. Itini i finawlan no ’Amis i, o sapihamham to lafang ko ’icep ato sapa’icep to widang, o sapipatafang to liteng ato kawas ko ’icep, malecad to imi no kacilemed ato kaci’aloman no wawawawa ko imi no ’icep. O sapa’icep to widang ato salawina ano malaholoholol. O heci no ’icep nga’ayay a kemkemen a mi’icep, o teloc ato focacing nira i, nga’ayay a tangtangen. Ona teloc no ’icep i, pan-tin-son sanay ko ngangan nira to no Kowaping, o teloc no ’icep, I kafekang no kilang, koengelay kohecalay hato tefo’, mansa singangan to pan-tin-son.

I ’orip no 'Amis( Pangcah), o ’icep ko tadamaanay , malecad o tapangan no ’icep manga’ay misaloma’, oya palo’ nira manga’ay malakaysing ato o sasalamaen no wawa, saka o sinafel ato ’icep tiini i ’orip no 'Amis(Pangcah), o tadakalimelaan o rayray no mita.

## Pi’arawan to lakaw

*中文維基百科
*吳雪月，2006，《臺灣新野菜主義》。臺北：天下文化。
*宋龍生，1997，《臺灣原住民史料彙編第4輯：卑南族的社會與文化》。南投：臺灣省文獻委員會。
*李景崇，1998，《阿美族歷史》，臺北：師大書苑。
*林二郎，2005，《以大巴六九部落的實踐經驗芻建卑南族巫術的理論》，國立臺南大學臺灣文化研究所碩士論文，未出版。
*黄宣衞，2008，《阿美族》，臺北：三民。
*達西烏拉彎‧畢馬，2001，《臺灣的原住民 : 阿美族》，臺北：臺原。

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Kacomoli

Katacomoli (Kacomoli, comoli: 蝸牛)

'Adihay ko katacomoli no Taywan. Maala to 282 ko matamaay. Adengan, mamama:mang, kihepihepic a maemin.

## Kakaenen a katacomoli
O maenga'ay a makaen a katacomoli i, o “非洲大蝸牛 (Achatina fulica, o pipangangan no mikingkiway)” hananay.

O mipacomodan no Dipong ko kakaenan a katacomoli tayni i Taywan. Maala ko cecay kapal no tamdaw ko sakatata'angay. O sapitongalaw nangra to kakaenen a titi no pina'orip to 'alomanay. Cango'ot to titi ko tamdaw no Taywan i tiyaho, o misa'ayaman, o misafafoyan, o mifotingan, caay ka edeng. O matiniay sato ko mipacomodan no mikingkiway a Dipong.

Sepat, roma lima a folad i, tata'angto ko kalomahad no matiniay a katacomoli. Maenga' to a ciwawa, maala ko cecay so'ot ko kacifita'ol. Harakat ko kalomahad nangra. Maala ko lima miheca ko 'orip nangra.

O fita'ol no katacomoli, kohecal, makimamangho to kanoos no saliki^li' a tarodo'. Matalaw to cidal. Maolah i lidolidongan no semot, no pipalomaan to lapot.

Komaen to pinaloma no tamdaw, no koengelay a papah ato ca'ang to pina'orip. O saka'osian no malingaday.

'Alomanto ko misakatacomoliay anini, nawhani, 'aloman ko maolahay a komaen to titi no katacomoli.

Ano sapisafelan a komaen to titi no matiniay a katacomoli, tengeren!. Cifao to “廣東住血線蟲” ko katocomoli. Mangalef ko matiniay. Ano caay kaedeng ko pitenger i, micomod ko fao nai katacomoli tayra i remes, malo' i pono' no tamdaw. Roma mapatay ko tamdaw.

## Pi’arawan to lakaw
中文維基百科 https://zh.wikipedia.org/wiki/非洲大蝸牛https://zh.wikipedia.org/wiki/非洲大蝸牛
Kakurut

kakurut （山苦瓜）

malecaday atu tananuman, u mikayatay a masarengusay ku caang, kilemel a mikucakuc. Dengay a mibuhat tu sakaen, tu su’aw, tu caledes, tu duku, tu lemawan ku kakurut. I tini i Taywan, Makala tu patekenan ku mihecaan nu nika’urip nu kakurut nu lutuk. Belung samin i matini a paluma, a mibuwah. u tapang nu sinabek nu payniyaru’. U Pangcah han tu i, makaen ku lusay nu kakurut, makaen naca ku luengelay a teluc nu caay atu papah. U langdaw nu papah mikialengel tu ni palumaan a kakurut, kilemel ku nika’ urip nu caang sisa awa:ay ku kemanay nu cirekay, saka ulahan nu tamdaw a kemaen.

## Pi’arawan to lakaw

*中文維基百科
*吳雪月，2006，《臺灣新野菜主義》。臺北：天下文化。
*鄭元春，1985，《野菜一》。臺北：渡假。
*李景崇，1998，《阿美族歷史》，臺北：師大書苑。
*黄宣衞，2008，《阿美族》，臺北：三民。
*達西烏拉彎‧畢馬，2001，《臺灣的原住民 : 阿美族》，臺北：臺原。

Kasasiwasiw:U suwal nu i amisay a Pangcah
Kangcang

kangcang(kuwaping a sowal: 關山)

o mamangay a niyaro

fangcalay a niyaro

maolah to kako toni a niyaro

Ira ko makapahay a kongying
Kiloma'an

## kiloma'an（豐年祭）
o kiloma'an ahana'nay i,masasiroro'ay kosowal no kasaniyaroaro'.o kilomaa'an hananay no katimolomol,o ilisin hananay no ka'amiamis.

### o kapot aca o selal (年齡階級）
o kapot hananay i o ksacecacecay nomasakapotay

### kakita'an(頭目）
o kakridan no niyaro'

### misacepo'(海祭）
i sakasepat a folad i tarariyar a misacepo'.
Kiyumi

kiyumi（福興部落）

Itiniay i Ji’an Cen no Hualien ko kiyumi a niyaro’, 1,212  ko sa’osi no parod no loma’, 3,340 ko sa’osi no tamdaw.

20% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 670  ko tamdaw; o roma sato i, 80% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 2,670 ko tamdaw.

## o kasadakan no lihaf

* 內政部戶政司全球資訊網

* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Kakonah

O masakapokapotay a matayal ko kakonah. Ira ko tolo a kasawasil no kakonah: o matayalay a kakonah (工蟻), o fa'inayan a kakonah (雄蟻), o fafahiyan tapang a kakonah (蟻后).

Caay karomakat ko kakonah i kaemang ho, saka o matayalay a kakonah (工蟻) ko mipakaenay i cangranan. Kaenen no matayalay a kakonah (工蟻) ko masananomay a kakaenan, ano minokay to, ota'en ningra a mipakaen to wawa a kakonah.

Awaay ko sapikpik no matayalay a kakonah (工蟻), dengan o fa'inayan ato limecedan a kakonah ko cisapikpikay. Ano maherek a mipalamo ko fafahiyan a kakonah, alaen no mira ko sapikpik ningra. Mapatay ko fa'inayan a kakonah (雄蟻) i herek no pipalamoan.

Malakakaenen, sapaiyo ato sapilisin no tamdaw ko kakonah. Nikaorira, mikari'angay ko kakonah to nipalomaan, micomoday ho i loma' no tamdaw, saka o kalifotan no tamdaw ko kakonah to roma.

O Way-ci-so (外激素) ko sapisasowal no kakonah to kapot. Ano matama no kakonah ko kakaenen, ira aca ko sanek i lalan no pinokayan.

Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis
Ko-li Taywan po-o-kowang

ko-li Taywan po-o-kowang （國立臺灣博物館）

O nipatirengan no kitakit kona ko-li Taywan po-o-kowan (o tay-po, tay-po-kowan, Taywan po-o-kowan ko roma a ngangan nira.) I ka’amis no 228 kining kong-yeng ko kamaro’an nira, o con-howa-min-ko on-howa-po ko mikowanany. I kaDipongan a mapatireng, o sa’ayaway a po-o-kowan i Taywan, o ka’ayaw nira a ngangan i, o Taywan cong-to-fo po-o-kowan, o mapatoro’ay no con-howa-min-ko to no litengan ho a nipatirengan.

## kasarayray

1889 a mihecaan, mipatireng to Taywan cong-to-fo min-cen-po pirayarayan to dafong a loma’.

1908 miheca 10 folad 24 a romi’ad, falicen ko ngangan to Taywan cong-to-fo min-cen-po cen-can-ci mihawikidan patireng a po-o-kowan.

1913 miheca（saka2 a miheca no ta-cen no Dipong, o tapang Co-cen-se(祝辰巳) sapikiningaw ci I-yin-tay-langan(玉源太郎) o wawa no saka4 a tapng no Taywan cong-to-fo ato ci o-teng-sing-pin(後藤新平) o tapang no min-cen-po, mansa misolot cira to payso i finawlan to 256,101 payso no Dipong, o sapatireng to sakikining a loma’ nona tatosaay, ona loma’ i, itiraay i kaitiraan no Taypak ta-tin-ho-kong itiyaho (1912 miheca mapihiw no faliyos matastasay to, o 228 kong-yen to anini). 

Papisafacoen no Taywan cong-to-fo ko misafocoay to loma’ a tamdaw o Dipong ci Yi-con-i-lang(野村一郎) ato ci howang-mo-long(荒木榮), o mahecaday to no Si-la a kitakit ko hecek noya nisanga’an a loma’, o roma sato, nitodongan naira ko pinangan no pisanga’ to loma’ i pa-lo-ke ti’eror (巴洛克時期), i 1915 miheca a malaheci misanga’halo micomod tona loma’.

1949 miheca, kaikor no saka2 hekal kalalood, micada a mikowan ko cong-howa-min-ko(中華民國) to Taywan, itiya mafalic ko Taywan cong-to-fo to Taywan-sen po-o-kowan(臺灣省博物館), o Taywan-sen sin-cen-cang-kowan-kong-so(臺灣省行政長官公署) ko mikowanay; miliyaw a mifalic to ngangan to Taywan sen-li po-o-kowan(臺灣省立博物館), o Taywan sen-cen-fo(臺灣省政府) ko mikowananay. 1999 miheca, awaay to ko Taywan sen-cen-fo(臺灣省政府), o sing-cen-yen wen-howa-cin-se woy-yin-hoy (行政院文化建設委員會) (o cong-howa-min-ko wen-howa-po to anini (今中華民國文化部)) ko mikowanay, miliyaw haca mafalic ko ngangan to ko-li Taywan po-o-kowang  (國立臺灣博物館).

## Pi’arawan to lakaw

中文維基百科

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Kobah

kobah（慈峰部落）

Itiniay i Ren’ai Cen no Nantou ko kobah a niyaro’,  56  ko sa’osi no parod no loma’, 141 ko sa’osi no tamdaw.

74% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 104  ko tamdaw; o roma sato i, 26% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  37 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal67%, Seediq4%, Bunun1%, Cou1%.

## o kasadakan no lihaf

* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Koco

## koco ([[kuwaping a sowal]]:鞋子)

### 鞋子
*Ma'opicay ko **koco** ako a talapicodadan. 
**我去學校時鞋子是濕的。

*Makapahay ko **koco** no miso. 
**你的鞋子很漂亮。

*Mamicakay kako to fa^elohay a **koco**. 
**我要去買新鞋。

## Tahapinangan a Tilid(參考文獻)
*原住民族語言線上詞典 - koco
Lamal

O masadakay i pitodohan a likat ato faedet ko lamal.

Ano caay kalecad ko nitodohan, caay kalecad ko cengel ato likat no lamal.

O lamal ko sapitangtang, sapingiro, sapilikat ato saparakat to kasoling.

Ano mitodoh ko tamdaw to simal ato sikitang, masadak ko e-yang-hwa-tan (二氧化碳). O nian ko sakafaedet no romi'ad no mita i matini.
Lengac

lengac （月桃）

To mihecahecaan i laloodan, o lengaw no lengac i teroc hacecacecay masafaliling mahadak a mifitelang ko hana, Hacecacecay sa manayat hacecacecay sa mapingaping, makapah a masasiroma ko falo no hana tadamisolotay faloco’ no tamdaw. I kafalwfawan mafitelak ko hana no lengac kahenga a ciheci sakapah sa ko lalan no lotok kalomihecahecaan no laloodan, o lengaw no lengac i teroc hacecacecay masafaliling mahadak a mifitelang ko hana. Hacecacecay sa manayat hacecacecay sa mapingaping, makapah a masasiroma ko falo no hana tadamisolotay faloco’ no tamdaw. I kafalwfawan mafitelak ko hana no lengac kahenga a ciheci sakapah sa ko lalan no lotok, toya kangdaw ho ko kaciheci, cuwa picomod i mata no tamdaw, namido^do to kafafalic no palapatan, saroma saroma sato a ta’angay ko heci a mafalic ko cengel, si^naw to ko romi’ad, masafaliling to ko heci no lengac mahapinang to no tamdaw ko kahengaay a heci no lengac, oya kahengangay ira ko kasasiroma no katatingroh. Oya kakahengang no heci nai kafalawfawan tahira i kasienaway, toya kakahengang no heci masakoheting to, ikol toi, mafitelak to koya heci malaslas to i sera mala sapaloma.

## nakamayan a dafong(手工藝品)

Itiya ho ko malitengay mafana’ay to misanga’ to nakamayay a lalosidan, ano milengac tistisen ho ko papah, tano po’oten a mikiskis ko mifalah ko maponi’ay, nga’ pawalien i cidal mi’icang, to hasapi sanga’ to lengac a sikal / damiyan. Itiya ho caho kacakat ko pipaisingan, adihay ko kacango’otan to sapiadah to adada, o tafedo’ no lengac nga’ayay kalacemelen sapilifasal.

I kacanglahan a milengac nga’ayay ko tafedo’ tangtangen anca sapihemhem to kakaenen. Ki’edaway ko ’a’owakay no lengac, cuwa ka halilato’, ano misa’emo o papahen no lengac ko sapisa’emo tada fangsisay ko ’emo. O ’a’owakay ato papah o sapilolong to maamaan ato sapisanga’ to hatisaki, awaay ko fafalahen.

Kasasiwasiw:Palidaw 'Amis
Lisin

Lisin(名字)

O pipangangan to wawaan no pangcah, o ni a ngangan i , matatodong to fa'inayan ato fafahiyan a ci ngangan kinian a ngangan. o ci Lisin sa ko ngangan i ,  sowal sa ko mato'asay :I piilisinan a folad a  masofoc kira wawa, nanay o inian ko pangangan no mato'asay. ira ho ko cecay a sowal: Ano ira ko ci ngangan ko lisin sanay no mato'asay, ci wawa i tiyad ko ina how i, Ano malemed ko cima a mato'asay i, iraan ko pangangaan koya wawa.

lisin(祭祀)

Itini i niyaro', ano ira ko tatiihay a maan, ira ko cikawasay midemak, mifohafoh to tatiihay, o no Pangcah, itira i sakapito a folad tahira i sakafalo a folad ko piilisinan no niyaro', o 豐年祭 han no holam. Adihayay ko lisin, mido^doay to lisin ko 'Amis/Pangcah, 

Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis
Kasasiwasiw:Wp/szy
Liyal

liyal(海)

u liyal hananay u ahecaday ku nananuman, u liyal 70.8% ku ahecaday a nanum,u lalesing nu liyal iri nu kanatal(cikiw)u sapahanhan, 

mikilim ku tamdaw tu liyal makacaway ku nanum sa,araw mabana kuheni makahacaway,makasawaliyay、 masakasatipan 、sakatimul、sakaamisay a liyal saan,

Ku kabana nu tametamedaw.

U liyal iri adahay kumamamaanay a buting, ira ku tataangay abuting ira ku adidiay abuting. 

Mibuting sa ku tamedaw,u mitabukud patiked mibuting mamaanay,u sakaulahan nu tamedaw a mibuting iri u mipatikeday .

Sisa u nanum nu liyal u aheciday,anini u liyal mauning kunanum ,ahecidaca ku nanum  sa raecus a nanuman kuliyalay a nanum.u liyalay a nanum matiya caay alaen kucilah raecus a pananum tu umah,anini mabana tu kicic ku tamedaw ,alaen ku cilah kiya madengay tu pananum madengay tu ananuman.

U nanum nu liyal dengay sa ku baedet,u ruimad tahekal ku cidal melangaw kudamay kusalulul,mitiay away kucidal caay ka lemangaw ku damay,anini caledes ku kiciw ,awayay tu kudamay.
Lukut

**lukut** （山蘇）

ira ku lukut atu cupel

## o kasadakan no lihaf
*山蘇嫩葉口感美味 葉形奇特可當花材

Kasasiwasiw:U suwal nu i amisay a Pangcah
Makomod

makomod(統治)

I 1895 a mihecaan, misatapang a makomod ko Ripon to Taywan tangasa i 1945 a mihecaan.
Kutu

Kutu(頭蝨）
Ira ko kotu noni 

## Nana'unen tu adada atu piadah(預防與治療)
Ira ku sepatay a daduduen：

Sakacacay, mivaca’ tu fuduy, ulay atu tatangalan, mililuc tu remiremi'ad.

Sakatusa, aka pilingid tu sikutuay a tamdaw, aka piiyong tu sakadat, tuper, fuduy atu tatangalan etc.

Sakatulu, dengay hen a misawsaw tu vukes, anu saremi'ad sa a misawsaw i, maluwan ku simal nu vukes, a cikutu tu.

Sakasepat, anu miiyung tu siiyuay a sapikalulu i, manga'ay a mipatay tu kutu. U mimingay la'ed a sakadat ku sapikadat tu vukes, maala ku vitaul nu kutu. Kaurira, sulinga'en a misawsaw ku sakadat anu maherek.
Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Lahekakay a panay, tadapanay, bangsisay a panay

lahekakay a panay, tadapanay, bangsisay a panay （紅糯米）

Bangsisay a panay, i enaray ku nipaluma, matiya i rueru, i ruru pa’urip tu kira bangsisay a panay, tangsa anini masumad tu dengay tu i laku a pasapur, sisa caay kalecad ku cengel, adihayaca tu waytamin A aut tiyice.

I matini a mihecaan mabana’tu, tu kapah nu bangsisay a panay, macakat tu ku lipida nu Panay, adihay ku waytaminA, E tiyice atu tanpayce malesingetud tu atu belac, sisa u sakapahay a sapakaen tu adadaay atu hereksa henay a masubu’a sapatata a sapakakilemel tu tiring.

Ina bangsisay a panay i kikung, i makapatayay, i lipahakay, i lisin iraaca, mitiya u basisay a panay, u epah, u icep u tapang anu pakaen tu tu’as i PangcaPangcahan. Malecad tu anini ku nipaluma, ira hen ku i enaray a paluma, tangasa i matini caay kasumad ku cidek nu caang nu bangsisay a panay caay katalaw tu cirekay a tu adada nu panay.

Kasasiwasiw:U suwal nu i amisay a Pangcah
Malasong

malasong （馬拉松）

O saparengreng no pakarongay no ’Amisan kasa’etel koni malasong a konglin, onini a malasong a cikay, o sapilifet no pakarongay to cikay ato hadidi, malo sakatanektek tariktik no tatirengan, o saka tanestes no tatirengan no Pangcah a tamdaw, o nano kaemangan a mikoling konini a demak.

Parengrengan toya romi’ad sepat ko toki to kanikaran maherek pato’aya to kawas i, polong a kapah masa’opo i talo’an, mawawacay ko tatirengan, tano sakelec sa to no kirarom i tatelecan, mitatoy to cipahpahay ho ’adiyam, malo sapatada ano ca pakafilo ko tatirengan, tahakawas ato makera ko satena’ to lalan, anca ca paka’araw ko mata, kemkem han mipa’epa’ sapipespes anca sapipacpac to tatirengan. Kanikaran misatapang lomowad malalifet, tahira i kahiceraan, makaki’ayaw ho ato cidal ko kalalifet.

I’ayaw no kalomowad, patahekal ho to epah, o ’icep, o toron sapato’aya to to kawas i kakaraayan ko tomok kakitaan mato’asay halo palimo’ot pa’icel, sowal sa, “Tadafangcalay a wawa no Pangcah, sa’icelen namo anini pasayra toya taengadat a pala comikay.” Matengil no ’alomanay maemin to mi lowi’, “Hai! waw!” sato, malecad toya palafacan a efa palifet to tala’ayaw a comikay. Ira i aikor a mikotod ko kangodoan, calowayay cinganganay a mato’asay, pacilo’ to kamay mitatoy to tomili’ay a ’ayam mitoor toya saikoray a tamdaw, matakop nira papikorahoc han nira to sakopol no ’ayam i koror, ano ira ko matakopay makorahot, o kakangodoan to saan ko ’alomanay, saka awaay ko caay pisa’icel a tamdaw.

Lawaca no lalan ’aloman ko mihamhamay pa’icel a finacadan, roma a tamdaw miala to pahpah no ’adiyam mipacpac pa’icel toya aikoray ho a tamdaw, tahira i kasadakan no talawadaw i riyar no Kalingko, saikoray mitaelif ho toya masataporoay i lawac no riyar, ta milakowit ho toya tafotafokan tangasa paherekan ta papinang to sakarayray. Naw patama sa mapili’ koya kasadakan no talawadaw i riyar saw? O rayray nano to’as o kacakatan no Satimolan a ’etal koni, o pisaharatengan to pisa’icel, to roray a pamatang, to pifariw to cikacekaan a a faloco’ no tato’asan.

Nengneng han ira ho ko samoecel sanay a tomireng ko miletekan ho a ’aol, mapasiket ko siwalaan, po’ot, ’idoc ato sapato’aya, ira ko patakecay i teloc no ’aol to fayfay sapapinang a lalosidan. Maein to tahini i paherekan ko ’alomanay, tomireng to ko Tomok pa’icel a pakimad, maherek to palata’angen ho koya calowayay to kaolah, liliden a mikakoy milowi’. Paherek sato ko Tomok a pasowal, “Malifet to namo ko karetengay a salifet, kahemeka to kamo! itini ho kako a miliyaw a pasowal, malakapah to kamo!”

## Pi’arawan to lakaw

*台灣原住民族歷史語言文化大辭典
*李景崇，1998，《阿美族歷史》，臺北：師大書苑。
*黄宣衞，2008，《阿美族》，臺北：三民。
*達西烏拉彎‧畢馬，2001，《臺灣的原住民 : 阿美族》，臺北：臺原。

Kasasiwasiw:Pasawalian 'Amis
Malitengay

malitengay/mato'asay(老人家)

Maolah ko mato’asay a masasiholol, Ano halafin a caay ka kaka’araw ko mato’asay i, colal saan a miholol ko nano widang iti:yahoo i ka^mangan. Latek o mafolaway to hakini, ano icowaay to cangra a mafolaw ta ira ko limaw nira a pacana’ i, ano i cowa ko kahiceraan nira, itira i malininaay nira cingra a mahicera, O nipikapot to cimapatayay a latek ko sakaira nonini a kanga’ayan nira a miholol i widang. 

Romadiw ci malitengay. (老人家在唱歌)

Kasasiwasiw:Pasawalian 'Amis
Marosan

marosan（萬大部落）

Itiniay i Ren’ai Cen no Nantou ko marosan a niyaro’,  65  ko sa’osi no parod no loma’, 159 ko sa’osi no tamdaw.

71% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 113  ko tamdaw; o roma sato i, 29% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  46 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal64%, Seediq3%, Bunun3%, Amis1%, Truku1%.

Ira ko picodadan(親愛國小萬大分校) i niyaro’.

Ira ko kofa(萬大郵局) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Mb’ala

mb’ala（眉原部落）

Itiniay i Ren’ai Cen no Nantou ko mb’ala a niyaro’, 142  ko sa’osi no parod no loma’, 449 ko sa’osi no tamdaw.

86% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 385  ko tamdaw; o roma sato i, 14% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  64 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal77%, Seediq5%, Bunun2%, Amis1%, Cou1%.

Ira ko paisingan(新生村衛生室) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Mikoronisiya

## Micronesia,Federated States of Micronesia('''密克羅尼西亞聯邦)'''

## Mikoronisiya Mapolongay a Kitakit('''密克羅尼西亞聯邦)'''

## Takaray sowal(概略)
I kawaliay no Taywan ko ka itiraan nona kitakit, o hadahal no kanatal I 700㎢, o polong 112,6490 tamdaw(I 2018miheca misa’osi, sahetoay o Mikoronisiya a finacadan,o syoto I 1989miheca nani Koroniya malida tayra I Parokil. O sowal I faloay ko kasasiromaroma, o kapolongan I o Ikiris a sowal. O kiristo ato Tinsikio ko pitooran no tamtamdaw.

## Rikisi(歷史)
I’ayaw no 4000miheca, iraay to ko a maro’ ko Mikoronisiya a tamdaw sanay ko sowal..
Miyamay

miyamay（慶豐部落）

Itiniay i Ji’an Cen no Hualien ko miyamay a niyaro’, 2,924  ko sa’osi no parod no loma’, 7,823 ko sa’osi no tamdaw.

13% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 1,023  ko tamdaw; o roma sato i, 87% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 6,800 ko tamdaw.

## o kasadakan no lihaf

* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Mkibuhw

mkibuhw（南華部落）

Itiniay i Ji’an Cen no Hualien ko mkibuhw a niyaro’, 160  ko sa’osi no parod no loma’, 450 ko sa’osi no tamdaw.

41% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 183  ko tamdaw; o roma sato i, 59% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 267 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko 太魯閣30%, Amis6%, Tayal3%, Puyuma1%.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Moli

Moli (棒狀蕨藻)

O kangdaway, manga'ay makaen, no i riyaray a kakaenen.

Ano mikaen, o nanom no riyar ko sapisasaw, caay ka nga'ay a sasawen i nanom no 'alo, mafail. Mahelek a misasaw, teli han i lidong, aka 'icangen i cidal, mafail cira. Salama han ko kakomaen manga'ay to, tatodong saan ko kahecid nira. Caay ka tatodong a safelen. 
Ira ko malecaday to moli, 'atekak, o matiraay ko manga'ay a matangtang.

Micelem ko tamdaw i riyar a mikilim, i 'ongco'ongcoyan a lomahad ko moli.
M’utu

m’utu（馬武督部落）

Itiniay i Guanxi Cen no Hsinchu ko m’utu a niyaro’, 124  ko sa’osi no parod no loma’, 339 ko sa’osi no tamdaw.

60% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 204  ko tamdaw; o roma sato i, 40% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 135 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal59%, Amis0.3%, Paiwan0.3%, roma0.3%.

Ira ko Kiwkay(台灣基督長老教會馬武督教會) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Nakahara

nakahara（中原部落）

Itiniay i Ren’ai Cen no Nantou ko nakahara a niyaro’, 284  ko sa’osi no parod no loma’, 865 ko sa’osi no tamdaw.

89% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 774  ko tamdaw; o roma sato i, 11% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  91 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Seediq73%, Tayal11%, Bunun2%, Amis2%, Paiwan1%.

Ira ko picodadan(互助國小) i niyaro’.

Ira ko imeng(仁愛分局中原派出所) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
 

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Namoh

Namoh
o sowal no mato'asay i, o nano ngangan no akoakong saan, selic saan, maepod tala tisowanan saan, o maan ko tadaimi han i,o keno saan.
o sowal no sakizaya i, ira ko mananamonamon kita saan,  maaolaolah kita o sanay
Nanum

**Nanum**（Kuwaping a sowal: 水） 

Nanum(nanom) hananay i caay kasasawaden tu remiremiad  

anu a waay ku nanum i caay ka kapah kunipalumaan nu mawmahay  caay ku sasawaden numaudipay a maamaan i 

ni sangan nu wama i kakarayan Aray

## koliyol no nanum( 水循環)
Nanom nika koliyol o nanom i fafaed ato la’eno no cikiw malalinalinah. kalaliyol no nanom, pakaynien no nanom malalood, maloso’ay, malarahod masasiroma kaira i masasiromaay a niyaro’. Talacowa micekeroh i roma romi’adan, i fafaeday no cikiw a nanom macekel mapararoyay, makahacecayay a nanom manga’ay pakonira sa a malalinah.
Niyaro'

itira'ay kako i madawmadaw a sofocen,itira'ay ko lahad ako tahira pisawadan to cucong(初中)

Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis
O kakorot

o kakorot （野苦瓜）

O cecay a pinalengaw no Taywan ko ’anengeray, langdaway ko cengel nira, cowa pirawod ko fao to tireng nira. Misaadihay ko tamdaw a Paloma to ’anengeray, malo hasapaliwal I kakomaenen a dating. O heci halo teloc no ato papah ko nikaenan no ’Amis.

Nga’ayay samanta han ko ’anengeray a komaen, nga’ayay a tangtangen nga, kaenen. Ano samangta han komaen i, kietecay ko laloma’ no tireng, nga’ayay a mipalowan to faedet no tireng, misakahemaw to faloco’ ato pa’icel to pinengneng no mata; maecakay a ’anengeray i, dihekoay ko laloma’ no tireng, minga’ayay to kietecay ko tireng, panga’ayay to ’ilang, minga’ayay to 脾, ato fowa’.

## Pi’arawan to lakaw

*中文維基百科
*吳雪月，2006，《臺灣新野菜主義》。臺北：天下文化。
*鄭元春，1985，《野菜一》。臺北：渡假。
*李景崇，1998，《阿美族歷史》，臺北：師大書苑。
*黄宣衞，2008，《阿美族》，臺北：三民。
*達西烏拉彎‧畢馬，2001，《臺灣的原住民 : 阿美族》，臺北：臺原。

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
O lamelo hananay

o lamelo hananay （小米起源）

Pakayni isowal to “lamelo” o lalengatan itiniay i kawas adihay ko kasasiroma a katinakoan a sowal, do^do ini i laeno; ira ko cecay a romi’ad, malalisan ci Nakaw, dengkini mado’eng, caenget ko tangila, tano kamayen ningra mingangiwngiw ko tangila, mangaiwngiw ko cecay masakimoloay, yato felet han nira a mifahekol. Ira ko pina a romi’ad, toya pifahekolan nira malengaw ko pina a rengos, ciheci sato, alaen ko cecay a palahekad, toyana to i, saadihay sato ko mimingay a masacecacecay, Ala han ni Nakaw ko cecay, cikciken a misaadihay, padpad hank o cecay, palahekad sa to cecay dangah a misaholo, malaemi ^edid to ko heci, nama cikcik to itiya, oya ^did emi i, ano nengnengen hato namacikcikay mansa ira ko kinacikcik a toris.

I’ayaw ko liteng na iraay ho ko maro’ay i ci Rangsan, kahofucan ni cilocidal, painien to manmaanan a sapaloma, pakafana’en ho to pinangan to sasamaanen a paloma ko ^edid mikeco. O roma sato a sowal pakayni i maciwciw no ’Amis, iraay ko sowal to felac mala ciyakay sanay a sowal; itiya ho, ira ko cecay a fa’inayan a wawa ci Chiyaudai ko nganagn nira, to romi’ami’ad deng minokaay aca ko demak nira. O sapilileng nira to ’acucul o kaeled, caho caho malaheci to nira a mikalkal ko kakahaday a omah. Paloma to ciyak ato ’awoel, marohem koya ciyak ato mi’ikes to ko ’awoel i, masadak nai ciyak ko felac, masadak aca nai ’awoel ko diyaong, saka o tada ci hafayay cingra i niyaro. Caho caho mapoyapoy ko fafahi mahofuc sa o ’oner ko wawa.

## Pi’arawan to lakaw

尹建中，1994，《臺灣山胞各族傳統神話故事與傳說文獻編纂研究》。臺北：內政部。

行政院原住民族委員會，1999，《臺灣南島民族起源神話與傳說比較研究》。臺北：行政院原住民族委員會。
Kasasiwasiw:Palidaw 'Amis
O malitengay to a fafahiyan

o malitengay to a fafahiyan （成年女子）

Mikapot ko fa’inayan to selal nga, malakapahay ko tireng nira, o miselalay to a fa’inayay cira; pakayni i to’as no tireng i, o kapah hananay a mipangangan; ano pakayni i taneng ato ’icel nira i finawlan i, o masamato’asay hananay a pangangan. Namiselal tahira i mamacakat to masaselal i, ira ko miselal, kapah, masamato’asay hananay a ngangan, o mamiinorong to tatayalen no niyaro’. Malakapah ko fa’inayan i, ira to ko ’imar nira, nga’ayay to a mikadafo ato mihadotoc, o roma sa to i, nga’ayay misawkit to dafong, mikihatiya to lisin, mi’adop, ato mikonling ato mi’ocol to pakarongay; o inorong nira i, o mamidemak to kalotatayalen no niyaro’, awaay ko lifong no nini a tayal, pitoay a miheca ko pitayal, ano ira sa ko kacangot no kapolongan to payci/pida i, o mamipadama haca masasolot to pida, ya pikorkor, pipatireng, pisanga’ to to lalan ato amekang, awaay ko lifong; oya sapilisin a pida ato sapihamham to lafang i sefi a payci/pida i, oya cakat sanay ho malakapahay ko mamipahadak(o pinangan no cacokaymasen i kapolongan a demak a payci i, ano pasadaken sa i, oya cipayciay no kasaselal a tamdaw ko mamipacaliway, oya micaliway i, mitayal to tatayalen noya mipacaliway ko sapatikol nira.) Ona nikimadan a maemin i, cowa katatodong to kalokay^ing no fafahiyan, awaay ko tatayalen no fafahiyan to kalodemak no kapolongan, hay o roma ko tireng no fafahiyan to fa’inayan, dengan o piala to fa’inay, mahofoc a to pahafay to wawa, mihadotoc to dafong no loma’ ko tatodong no fafahiyan.

Pakayniay i mihecaan ato tireng a mihapinang to kalokay^ing no fafahiyan no ’Amis, hatira to metmet han ko kamay a kata’angay no coco no fafahiyan, ato tahira to ko mihecaan sa na, o mato’asay to, o kay^ing/limecedan hananay a pangangan. I loma’ i, nga’ayay to a sifa’inay, mihatodoc to dafong; i niyaro’ i, nga’ayay mikotay to fa’inayan a matayal to demak no kapolongan, ka cowa kanga’ay a mikapot to kayki o kapolongan.

O pinangan i finawlan no ’Amis i, mialaay ko fafahiyan to fa’inay, mihadotocay ato misolimetay to dafong no loma’, awaay ko tatodong no fa’inayan. O demak no papotalay nga, o fa’inayan ko mamidemak, mansa cowa kanga’ay ko fafahiyan a mipapising a mikapot to kapolongan a kayki, cowa kanga’ay a malakakitaan no niyaro’, ato mamipaliwal to dafong i, ano awa ko loma’ay ato fa’inay a mipapising a pawacay i, awaay ko ’osi nora pipaliwal.

## Pi’arawan to lakaw

*台灣原住民族歷史語言文化大辭典
*李景崇，1998，《阿美族歷史》，臺北：師大書苑。
*黄宣衞，2008，《阿美族》，臺北：三民。
*達西烏拉彎‧畢馬，2001，《臺灣的原住民 : 阿美族》，臺北：臺原。

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
O sapicodad

o sapicodad(用品)

impic(鉛筆)
Icowa ko impic no miso?
Ira itiraw ko impic no mako .
Adihay ko impic no miso hay?
Hay, adihay ko impic no mako.
sasitsit(擦子)
Icowa ko sasisit no miso?
I sapad ko sasitsit no mako.
O maan kian?
O sapad kinian. 
salitek(尺)
Raraya ko salitek hay?
Hay, raraya ko salitek.
Mamoko' ko salitek no miso hay?
Caay, raraya ko salitek no mako.
codad(書)
O kahengangay ko codad no miso hay?
Hay, o kahengangay ko codad no mako.
Tolo ko codad i sapad hay?
Caay, lima ko codad i sapad. 
'anengan(椅子)
Faˊket ko anengan hay?
Caay, dahemaw ko 'anengan.
O maan kiraan?
O 'anengan kiraan.
sapad(桌子)
Icowa ko sapad imatini?
Ipicodadan ko sapad imatin.
Adihay ko sapad no picodadan haw?
Hay, adihay ko sapad no picodadan.
kafang(書包)
Dahemaw ko kafang no miso haw?
Caay, fa^ket ko kafang no mako.
O maan ko cengel no kafang iso?
O dangdaway ko cengel no kafang ako.
sasa'it(剪刀)
I safaed no sapad ko sasa'it haw?
Hay, i safaed no sapad ko sasa'it.
tiperok(紙)
O maan kinian?
O tiperok kinian.
Fohecalay a tatiperok.
tingnaw(電腦)
Maolah kiso a misalama' ko tingnaw haw?
Hay, maolah kako a misalama' ko tingnaw.
Ngafol

File:梅花鹿.jpg
Ngafol(花鹿)

O naripa'an no ngafol kinian.(這是花鹿的腳印)

Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis
Sowal no dipong

Itiya 2002 a mihecaan, misatapangkoTaypak Sisifo yincomincosewuiingkay, Oco-wey ci KonWen Ci ko misalaheciaya patireng to sowal no dipong. 

Tangasa imatini, tolo polo' ira ko tosa ko polong no picodadan ato pasifana’ay to sowal no kasasiromaromaa finacadan i tokay.

Hatinikaadihay ko sowal no dipong. O no Pangcah i, ira kono ’Amis, o Siwkulang, o Pasawaliay, Falangaw ato Palidaw a sowal.
Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis
Olah

olah (喜歡)

O ciolahay a tamdaw i, o kodaitay, o kalasini'adaay, caay ka 'inap, caay pasneng a misatakaraw ko faloco', caay pakangodo to tamdaw, caay pisatked, caay ka kter, caay pitafo i faloco' to tatiih no tao, caay ka lipahak to tatiihay, o so'linay a dmak ko kalipahakan ningra. Pakahadidi, caay ka lasawad ko pipaso'lin ningra ato pitala ningra ato olah ningra. Caay ka citolas ko olah no mafana'ay to olah no Kawas.

Pi'arawan to lakaw

Saku929242
Omah

O pipalomaan to maamaan a pala (sota'). 

Nga'ayay a malangangan no tamdaw.

Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis
Orad

orad(雨)

O pinangan no serayan a matefad i ’orirw(地球) ko ’orad. Ma’itad ko lahod i kakarayan a malamimingay a nanom, ano adihay kona mimingay a nanom i, malato’em/malacahid. Ano tahira ko katefadan a tingting nona to’em i, matefad to i sera no ’orirw, orasaka, ma’orad, o sakaira no ’orad konini. Cowa kanga’ay awa ko ’orad i ’orirw, o sakaira no nanom to saka’orip no ma’oripay ato pinalengaw kona ’orad, mangalef koya miraayay to ’alo a pinalengaw, dengan a cecay to sakaira naira to nanom kona katefad no ’orad.

## Mala’orad

Nanomamangay a nanom a malato’em i, o hananay. Ano malnanonanomay a to’em koya to’em i, nga’ay hokiya matefad ko nanom, itira i sakatangsol nira a adihay ato kata’angay ko ’orad (cecay a ’orad maedang o kasa’opo no cecay so’ot no ca’ol(一百萬) a nanom i to’em).

## O pido^do no lahod a mala’orad

1. O nanom i to’em la’itad sa a ta’angay a ta’angay

2. Masatontol ko to’em matateko haca ko nanom, kareteng.

## O padetengan no tamdaw a miki’orad

Nanoti:ya ho mikilim ko tamdaw to lalan no piki’orad, palesapen no tamdaw ko saki’orad a tayhi i kaitiraan no to’em i kakarayan, hay mala’itad ko nanom a mala’orad a matefad.

## ’orad no faliyos

Macakat koya mingtaay to sifo no fali ’aliyos a lawacay a fali, mafoyor(影響) nira ko lahod a ma’itad a matefad ko nanom, o ’orad no faliyos hananay konini. Oya itiraay i faedetay a fali ’aliyos ato itiraay i lafa^faay(溫) a fali ’aliyos ko sarariday ira ko nanom a matefad.

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Pakerang

o maan ko pakerang ?
ira ko mahanay a sowal
PaPakayni to na pakerang hananay ma tamaay to ko sowar ni Ming LiLin mipaka lafi to matayaray
saka ccay
Mapaherekay to ko demak anini
(matayar to to tayra no tireng ano dafak sanay)
Saka tosa
Mi ahowiday to tayniay mipadang a  matayaray 
Saka tolo
Patara a'ayawen ko palo noya raroma'an
#hay mahapinang no tayniay a salawinawina ato widang. 
#O papi hapinangay to wawa nona raroma'an to, tayniay aca a ngasaw ato widang.
Salikoray to i 
Iraay ko sapaka olah to matayaray,
ano tosa polo' aca manca Lima
polo'aca ko haca ira
mahamekay milayap koya matayaray ma^min.
Nawhan todongay opi "haiay" to tayar ira konian.
* O sapi ara to sapi pakerang ma^min haw i ,
O kasasolutan no 'alomanay kiya,
Pakayni mahapinang ko pinangan no  pangcah/'Amis hananay,
O Mafana'ay mihilateng hali padamaay ato hali adayayay a finacadan.
kayni to na pakerang hananay ma tamaay to ko sowar ni Ming LiLin mipaka lafi to matayaray
Pulan

pulan（松林部落）

Itiniay i Ren’ai Cen no Nantou ko pulan a niyaro’, 147  ko sa’osi no parod no loma’, 521 ko sa’osi no tamdaw.

95% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 496  ko tamdaw; o roma sato i, 5% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  25 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Seediq80%, Tayal10%, Bunun3%, Truku1%.

## o kasadakan no lihaf

* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Q’yulang

q’yulang（戈尤浪部落）

Itiniay i Guanxi Cen no Hsinchu ko q’yulang a niyaro’,  53  ko sa’osi no parod no loma’, 129 ko sa’osi no tamdaw.

49% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i,  63  ko tamdaw; o roma sato i, 51% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  66 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal46%, Saysiyat2%, Cou1%.

Ira ko Kiwkay(台灣基督長老教會馬武督教會) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Ray’in

ray’in（蓬萊部落）

Itiniay i Nanzhuang Cen no Miaoli ko ray’in a niyaro’, 148  ko sa’osi no parod no loma’, 352 ko sa’osi no tamdaw.

41% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 143  ko tamdaw; o roma sato i, 59% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 209 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Saysiyat37%, Tayal2%, Paiwan1%, Amis1%.

## o kasadakan no lihaf

* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Pawti

## '''Pawti(麻袋)'''
O pawti I , o no mowa nokaen a nisanga’an，kodaitay、mata’eselay、manga'ay a misaliyawliyaw a micokaymas、 manga'ay a faca'en，alafin ko picokaymas.

Ano todohen i, caaya ka piwarak、caaya ka hanek、caaya ka piri'ang to pala，o pawti i o mihaian no kalokitakit a mipa’ading to kamaro'an no finacalan a dafong.Ano o pawti saan i, tangsol maharateng ko 'orip no maomahay, mipanay sato i, o pawti ko piparoan to panay, cecay a pawti ira kocecay so'ot ko tingting, o fainayan ko mikowitay a micolo' patayra i lalan no tosiya , itiraay a mapateli ko paliding, nani omaomahan awaay ko lalan no paliding sa itira i tata'angay lalan no tosiya a mapateli ko paliding, o kahacecacecay han ko pawti a paka'afala a mi'orong o rihi no omah ko lalan micolo'ay  tayra i paliding.Tada kalolayan ko 'orip no maomahay a tamdaw, oninian ko saka ngelo'  masamo' ko tatirengan orasaka  kahenay a mapatay ko fainayan a tamdaw.

No aniniay a 'orip awaay to kono mowa a msang'an a pawti, saheto sanay to o  soka a pwti, o soka hananay i, caay ka kanarikay a mapohed sa o mili'angay to taliyokan ato pala, halo 'orip no tamdaw ko mili'angay no soka, ira ko pilekal no icowacowaay a kitakit to aka to ka picokaymas saan, nikawrira, taha nini adihay adihay ko soka i taliyok no mita, nanay ira ko micororay to soka malo pawti no mita, ta malowan to soka i taliyok no mita, madipot ko 'orip no tamdaw ato maamaan a pina'orip nona cikiw.

### Mowa(黃麻)
Yo mafana’ to ko ’Amis a mipaloma to kiliw i,mipaloma cangra. Matatodong to a alaen i, mitofac a miala to fadic noya kiliw. Ta cengeren i nanom koya nitofadan a fadic no kiliw. Nanoya, ano misikliw i, o caay ka citalem a po’ot ko sapisikiliw. Maherek a misikiliw i,haihaien a mipawali. Ma’icang to konini i, nokaen to. Oya ninokaan to i,poloden. Ta ano matatodong ko tata’ang no polod to cecay a sasanga’en a riko’ i,paherek sato ko pinoka. Ta tenooyen to konini.

Ono mowa i, malecad ko pitofac ato pisikiliw. Nikawrira, kakaya’ kono mowa saka,’atimen i nipla’an a ‘aol ko caay ka citalem a po’ot. Ta itira a misikiliw. O sasatowasoen kono mowa a kiliw. Ono kiliw a ninokaan i, o sasanga’en to riko’ ato talip. Ira ko caay picengel to koleto; ira ko micengelay to koleto a misakahengang. Onini a tayal i, o tatayatayalen aca no fafahian. O sasanga’en nangra i, o korid(korah,’atelac) ato ‘alofo to piparoan to titi no ni’adopan.

Caay pita’is, caay pikawit ko ‘Amis itiyaho. Yo irato ko Holam i, itityato ira ko rinom ta mafana’ a mita’is. Yo irato ko Ripon i,mafana’ to ko fafahian a mikawit. Ano iraira ko pi’acaan to riko i, away ko sapi’aca no ‘Amis. O romasato, ano mitenoonooy ko fafahian i, cango’ot ko ‘Amis to ca’edong. O pawti ko roma a riko’. Momok han nira ko pawti a kala oray.^

#### Pinengnengan tilid 參考文獻

# O 'orip no 'Amis(阿美族文化)

Kasasiwasiw:Pasawalian 'Amis
Satimolan a kanatal a kimad

Nengneng han ko taliyok no cikiw saheto to o riyar a maemin , nika i satimolan no taypinyan adihay ko mimingay a kanatal . Onini mimingay kanatal , ano harateng han kona tamdamdaw o ikoray to tangasa toni a pala . Nikaorira awa ko mafana’ay a tamdaw , na samanen no tamdamdaw tangasa tonini a pala . Nano to’as awaay ho ko tilid , awaay ko sasing ato filomo , orasaka awa ko pakayraan no mita a mifana’ to ’orip no itiyaay ho a tamdamdaw . Nano to’as awaay ho ko tilid , awaay ko sasing ato filomo , orasaka awa ko pakayraan no mita a mifana’ to ’orip no itiyaay ho a tamdamdaw . Ro:ma i , pakakarkar kami tono liteng ho a loma’ , anca o ’okak no tamdaw , ato lalosidan no saka ’orip . Manga’ay to niyam konini pinakarkar a lalosidan , a mifana’ to ’orip no itiyaay ho a tamdamdaw . Nikaorira , onini sa a lalosidan maemin to makatelang , sa’osi han caay ka hakowa . O nisidayan sa no to’as a tamdaw , o saadihayay i , harateng han deng o sowal aca no tamdaw . Ano mafalifalic ko caciyaw i , nika nano to’as tangasa tahanini ira to caay kalasawad . Ira ko citanengay maherek mikadkad to sowal no tamdamdaw i , makafana’ to tona itiniay a kanatal a tamdamdaw , so’elin to nai Taywanay masadak a mafolaw saan . O tamdamdaw no itiyaay ho , ano pakariyar a mafolaw i , mihawikid aca to ciepocay a pinanowan ato pinalengaw miparo i lonan . Ira ko mikadkaday to kahirahira nonini pinalengaw , makafana’ to nai Taywan ko pisatapangan ko kafolawan a pala . Mikalic to lonan i riyar mikilim to faelohay a pala ko tato’asan no mita , tangasa to i satati’ihay kahiceraan a pala nona hekal . Matiya cinamalay a lotok caay ka citolas misanga’ misafaeloh to sera , o tato’as no mita pakafana’ titanan aka pitolas misa’icel misanga’ to faelohay .
Solomon

Solomon Riyaran Kitakit(Solomon Island)

## Takaray Sowal(概略)
Itiraay i satimolan a Dadahalay Riyar ko aro’ nona kitakit, i ka’amis no Awco, i sakawali no Papuaniwkiniya. O tapang ko mikowanay, o cecay akapot no Tata’angay Ikilis Masakapotay. O syuto i Honiyara.

O polong ira ko 990 no riyaran pala, kakahad no sera 28.450km, o tamdaw 64 ko ‘emang, itini i polong no kitakit i o tada manikaway kona kitakit.

## Palapalaan (地理)
Solomon palapala ko dadahal no sera 2.84 ’ofad pinfang kongli[15], o dadahalay ko pala a kitakit. Solomon palapala i sakawalian no Papua New Guinea, sakaetip Solomon riyar, sakaetip katimol o raka riyar, o adihayay palapalaan. Halo Choiseul, Isabel, Malaita, Guadalcanal, Makira, Rennell, Bellona…a palapalaan. O citodongay to kicay no riyar 160 ’ofad pinfang kongli[15]. Ona palapalaan saheto o nano macelalay pala. Sakaetipay ato saka waliay a pala salongan 1500 kongli ko raraay. I sakaetip no Manatua a Santa Keloce pala ko raraay to roma palapalaan ira 200 kongli. Sata’akay Guadalcanal pala ko dadahal 6475 pinfang kongli, toni a pala sa’akawangay lotok Popomsanasiw, nai tongroh no riyar ira ko 2330 cm[16].   

O Solomon a kitakit o sakakahaday a riyaran pala, i kawaliay no Papuaniwkiniya, misi’ayaway to Solomon riyar, i ka’etipay i o rakarakaan riyar, o riyaran pala ko misafacoay tona kitakit. O riyaran pala ira a silsilen i la’eno:

Sowasol(Choiseul)舒瓦瑟爾島

Syotolan(Shortland)肖特蘭群島

Fa’elohay Cioci( New Georgia)新喬治亞群島

Sen Isapil(Sant Isabel)聖伊莎貝爾島

Lusil(Russell Island)拉塞爾群島

Ngela(Florida Island) 佛羅里達群島

Malayta(Malaita)馬萊塔島

Kuatakanal(Guadalcanal)瓜達康納爾島

Sikayana(Sikaiana)斯凱亞納島

Maramasik(Maramasike)馬拉馬西凱島

Olawa(Ulawa) 烏拉哇

Oki(Uki) 烏吉

Makira(San Cristobal)馬基拉島

Snata Ana(Santa Ana)拉納爾島

Pilona(Bellona)貝羅納島

Santa Kuruci(Santa Cruz)聖克魯斯群島-
Stacis

stacis（寒溪巷部落）

Itiniay i Datong Cen no Yilan ko stacis a niyaro’, 147  ko sa’osi no parod no loma’, 463 ko sa’osi no tamdaw.

94% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 436  ko tamdaw; o roma sato i, 6% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  27 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal85%, roma8%.

Ira ko picodadan(寒溪國小) i niyaro’.

Ira ko imeng(三星分局寒溪派出所) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf

* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Tafokod

tafokod （網罟/褡褳）

Tafokod hananay o tayal no fahinay kapah no pangcah mafanaay a tyra i talawadaw ato riyar a mifoting, halikaen to pangcah tona foting, saka mido’do to mato’asay a minocos mateneay a demak. 

Ano mangta to ilisin i, fafahinay a tayal konini tayra i aloaloan mifoting, sakaen no po:long a niyaroen. 

Itira:ho o orip no sapangcahay i, o minocos to mahaanay a demak, cacay ka tawalen ko mahaanay a demk, o fafahinay tyra i talawadaw mi konglen, sasifanay no mama no kapah mahanaay a demak.

## Pi’arawan to lakaw

Sowal no mama fuya na i koyo a niyaro a tamdaw http://www.amis.org.tw/
Tatokem

O “tatokem” han no ’Amis a pangangan ko[龍葵](https://zh.wikipedia.org/zh-tw/%E9%BE%99%E8%91%B5_(%E6%A4%8D%E7%89%A9)), lengaw sanay i palapalaan a sinafel. Itini i omah, i padatengan, i lalan ko lengaw nira, i palapalaan no Taywan ma’araw ko lengaw nira. I pala no niyaro’ caay kanikaw ko tatokem, o kalodateng no i Kalingkoay ato i Posongay no Pangcah koni sinafel, o kamolengawan no tatokem a folad, itini i saka cecay folad kasienawan tangasa i sakatolo folad kacanglahan,caay ko padateng a mipaloma, kamolengawan to i, dapic sa i omaomahan a lomongaw, ano adihay ko mitatokeman i, palada’ to fiyafiyaw malina’ay, roma i, pa’acaen i pa’acaan to dateng mipaliwal. Ano misafel i, pacamolen to fadas, sama, kacekaay, hikoki, karawangay, tayalin, cefong han ko oka’ no titi a mipacamol, wa:ta kaaledet ko kohaw nona sinafel.    

## tahapinangan 特徵
Yo kaemangan ho, malowangen no wawa koya marohemay a heci no tatokem, micedem a kaenen, nika ano kangdaw ho ko heci nira, caay kanga’ay a kaenen, ano makaen i mawarak, mapiyas ko tatirengan.O mitena’ay to ^kang ko tatokem a dateng, ano ciwidi ko ngoso’ no kolong, pelpel han ko heci no tatokem, sipasip han i ngoso’ nira, masadak to ko widi.Itiya ho ko maomahay, ano mipaloma’ to masamaanay a datengan caay pifonsiw to sapaiyo, mangalef ko lengaw sanay ipalapalaan, o safangcalay a sinafel manga’ay malosapaiyi, sanaw awa:ay ko ciadadaay to ^kang, nikaorira, o aniniay a tamdaw i, mahapingan to mita ko ’orip no aniniay, masasiroma ato itiyaay ho a ’orip,caay to lecad, sa ’aloman to ko ciadadaay to ^kang, mapatayay tona ^kang hananay. Aniniay a ’orip, ano o fali to, o nanom to, o mipalaman to sinafel, maemin cisapaiyo, o kakaenen saheto to mipacamol to wangen ato patedo sa komaen. ’Aloman a tamdaw caay kafana’ o sapaiyo ko tatokem, ano pararid komaen to tatokem, sakanga’ay no tatirengan mitena’ay to ^kang. 

O tatokem a sinafel, Pararid a komaen ko Ycomin, ano misafel sa i, sakohaw hanca ko pitangtang, caay pacamol to fita’ol, titi, to holo, sa’ayaw mikohaw to kohaw  i ’angrer a kohawen, nikaorira, ikor to saaledet sa ko kohaw nira, o kaolahan no Pangcah a sinafel. 

Kasasiwasiw:Siwkulang 'Amis
Skikun

skikun（四季部落）

Itiniay i Datong Cen no Yilan ko skikun a niyaro’, 295  ko sa’osi no parod no loma’, 994 ko sa’osi no tamdaw.

96% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 955  ko tamdaw; o roma sato i, 4% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  39 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal89%, Amis1%, roma6%.

Ira ko picodadan(四季國小、四季國小附幼) i niyaro’.

Ira ko imeng(三星分局四季派出所) i niyaro’.

Ira ko paisingan(四季衛生室) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Snuwing

snuwing（史努櫻部落）

Itiniay i Ren’ai Cen no Nantou ko snuwing a niyaro’, 364  ko sa’osi no parod no loma’, 1,246 ko sa’osi no tamdaw.

93% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 1,156  ko tamdaw; o roma sato i, 7% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  90 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Seediq76%, Tayal13%, Bunun2%, Amis1%.

Ira ko picodadan(春陽國小、春陽國小附幼) i niyaro’.

Ira ko imeng(仁愛分局春陽派出所) i niyaro’.

Ira ko paisingan(春陽村衛生室) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Tatukem

tatukem 龍葵
U kaulahan nu Pangcah,u sapisaray tu baedet tu lalud.

Kasasiwasiw:U suwal nu i amisay a Pangcah
Tayi'

## tayi' (大便)

### 大便
*Tata'ang ko **tayi**' no kolong.
**牛的大便很大。

## Tahapinangan a Tilid(參考文獻)

## Pikafitan i Papotal(外部連接)
*原住民族語言線上詞典 - tayi'
Toda

toda（平靜部落）

Itiniay i Ren’ai Cen no Nantou ko toda a niyaro’, 252  ko sa’osi no parod no loma’, 795 ko sa’osi no tamdaw.

97% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 773  ko tamdaw; o roma sato i, 3% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  22 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko 

Ira ko picodadan(平靜國小、平靜附幼) i niyaro’.

Ira ko imeng(仁愛分局平靜派出所) i niyaro’.

Ira ko paisingan(精英村衛生室) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
Tomay

tomay(kuwaping a sowal: 熊）
tata'angay kora tomay

O ta'angayay, micococay 'a'adopen a "LEY" ko tomay, o komaenay to titi a "MO". Ira ko tata'akay a tatirengan, cicediay a kamay ato oo', kakaya'ay a ngoso', kifetolay cifanohay a fanges, kamoko'ay a wikor. O kamay ato oo' no tomay i, ira ko ma'ikongay macidemay a kanoos, caay karecad to no posi a manga'ay a mahimed i kamay. O Pey-Ci-Syong hanany a tomay i,  o komaenay to titi, nikaorira, ira ko komaenay to aol a tomay, o Ta-Maw-Syong hananay. O roma a tomay i, komaenay to maamaan, caay kapipili'.

Kasasiwasiw:Pasawalian 'Amis
Walo’

walo’（瓦祿部落）

Itiniay i Nanzhuang Cen no Miaoli ko walo’ a niyaro’, 209  ko sa’osi no parod no loma’, 524 ko sa’osi no tamdaw.

66% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 348  ko tamdaw; o roma sato i, 34% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i, 176 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Saysiyat52%, Tayal11%.

Ira ko picodadan(東河國小、東河國小附幼、東河部落圖書資訊站) i niyaro’.

Ira ko imeng(頭份分局東河派出所) i niyaro’.

Ira ko paisingan(東河村衛生室) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf

* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis
‘Bu balung

‘Bu balung（上巴陵部落）

Itiniay i Fuxing Cen no Taoyuan ko ‘Bu balung a niyaro’, 147  ko sa’osi no parod no loma’, 394 ko sa’osi no tamdaw.

76% ko ka’aloman no Yincomin, polong han i, 299  ko tamdaw; o roma sato i, 24% ko ka’aloman no roma a finacadan, polong han i,  95 ko tamdaw.

O pa-sin-to(百分比) no ka’aloman no tamdaw no kasafinacadan i, ko Tayal72%, Amis2%, Truku1%, roma1%.

Ira ko picodadan(巴陵國小、巴陵國小附幼) i niyaro’.

Ira ko imeng(大溪分局巴陵派出所) i niyaro’.

Ira ko Kiwkay(真耶穌教會上巴陵教會、台灣基督長老教會巴陵教會) i niyaro’.

## o kasadakan no lihaf
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
 

Kasasiwasiw:Farangaw 'Amis