open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mafana’ay kiso tono mita o Pangcah/’Amis to masamaanay kopi saroma’ to kalo’aol haw?

**Mafana’ay kiso tono mita o Pangcah/’Amis to masamaanay kopi saroma’ to kalo’aol haw?
(你知道我們阿美族如何用竹子蓋房子嗎?)**
Mafana’ay kiso haw hakowaay to koka kaharafin no ‘aol a sasaroma’en no mita o Pangcah/’Amis itini i Taywan? Ara:tek nanotoa’s tahanini i pakaaraay to topinapi:na a mihecaan.

Nawhani o ‘aol hananay, caay ka re:cad to kalofak^loh ato malad a ngaay harafing a sasaroma’en, sanaw caay kangaay a hapinangen to kalo mih^caan no nira. nikaorira tadamaan to ko pisanga’ ami saloma’ ato kalomaanmaan sakatayar ko ‘aol hananay.

Romasato, iraay ko pinanama no mita o Pangcah i tini i roma a finacadan to sakafana’ amisanga to kalomaamaan, nikaorira iraay kono mita o Pangcah to sakafana’ to ‘aol ami sasanga to roma’ ato kalomaamaan a sakatayar, ano o pongki to, ano o pa^dangan to, ano o tapira’ to, ano o caina to, ano o halac to, ano o cadiway to, ano saasik to, to kalo maanmaan to saka ‘olip i, awaay ko ma’osaway. Arate^k caayho pakatoor ko roma a finacadan.

Samaanen no Pangcah/’Amis ami saroma’ ko ‘aol ?

Ano omaanto a ‘aolan i, nga’ayay to a sapisaroma’ , ano o hecek to, ano o patih to, ano fadahong to, ano kafoti’an to fakelar, haro pa’ayama, pakoloan, pafafoyan, romasa o ‘adiber no rikot ato omah, awaay ko caay ka o ‘aol ko sapisanga. Anoya tatangaay a tapangan a fitonay ato te^kis i, mangaay a maro
hecek no roma’ ato ‘adiber, mangay a paroma to ‘aol a maro ‘adiber no omah ato niyaro’, aca o sapi’ading to fali, yaki^minay a ‘aol toya foro’ ato kintor hananay i, ma^deng a maro patih no roma’.

Ano o ‘aol ko sapisaroma’ no mita o Pangcah/’Amis i, caay karecad tono Payrang 
apisanga, o mipera’an a ‘aol pacamor han to ‘eli’ kopisanga to patih, ono Payrang hawi o ‘aol ato sota’ kosapisanga to patih, ano o Tayar(泰雅族) ato Paywan(排灣
族) a finacadan to pisanga to roma’ hawi iraay to ko nganra apisaroma’ to ‘aol.

Masamanay ko pinaang no Pangcah/‘Amis to ‘aol.

Nawhani ano o ‘aol ko sapisaroma’ ato sapisanga to kalo maamaan a lalodisan i, 
ranikayay a cifawo a mapohed, ano o padih to, ano o ‘adiper to, ano karaheciken
to, caay ka pina amihecaan i, mapoheday to, sanaw miharateng to cangra to sakahalafinaw no ‘aol a caay ka ranikay a mapohed.

Sakacicay : Sasawen to nanom tiya pacolemem i fanaw to pinapina a romia^d,tiya hadaken pawali tosa pipatay tona fawo, ami 

sa’ateka tora ‘aol.

Sakatosa : Hodhoden to ‘acefer no namar, tosapipatayaw tora fawo no ‘aol, romasahaw, maherek ami saroma miroroh to 

namar i raroma’ no roma’ topinapina a romia’d, tiya caay kacifawo ko roma’ osanay.
omisangaan tora pongki, 

p^dangan, caina,….hatiraay toko tayal. 

Oranan apisaroma’ ato pisanga’ no mita o mato’asay Pangcah/’Amis i, o fana’ nangra to tayal to pakayraay tora ‘aol, romasato i mafanaay haca ko mato’asay  ami todis to podac no ‘aol, ato mitolik to fakelar, ato mipatadipi to ‘aol misanga to patih ato fadahong aca o’adiper.(Suman2023/06/01)
O pikiningan ci Makay Foksian a lomi’ad (馬偕博士紀念日)

Naitini i 1871 amihecaan, iraay ko naitiniay i Kanata(加拿大)hananay a kanatar, to matayaray mipat’enakay tosowal no Kawas ci Makay(馬偕) ami rakowi to riyaar atainy i Taywan(台灣), marawod ko pangkiw no mihecaan mafana’ to ami sano payrang(河洛/台語) a somowal, ami patenak to sowal no Kawas, malawod ko cecay a mihecaan i, mirakowi to kalolotok ato kalo’alo a taira i Towcen(頭城) no Yilan(宜蘭) hananay a niyalo’ , saworakat sanay ko tayal nira ami rahci mitilid to likisi(歷史) no Taywan itini tora 19~20 mihecaan, tadamaan ko pitilid nira to kalomaamaan no rengos ato kilang, ato sota', ato kolotamtamdaw no Taywan hananay.

Itini i kalolomia’mia’d nira ami sarakarakat a tayra icowaco:wa i, micomod to kasanialo’ ami patenak to sowal no Kawas, ato amiadah to ciadadaay, ato mipatireng topicodadan, iraay amatidi nira ko kalo’orip no Yincoming(原住民), aca topipatileng nira to sa’ayaway a pina’angan to kalomaamaan a Powokan(博物館) hananay, adihay ko pihamham nira to i Taywanay a damdaw, aca ma’osaw ira ama tilid ko kafahekaan a demak a kimmad.

Itini i rolay ni Makay(馬偕) a matayal i, caay to komamasa’osi ko hakowaay toko miadahan nira to adada no tileng ato mihinoman nira to faloco’ no kolotamtamdaw, tagasa i ka’ayaw no paday nira a ciadada to tata^akay to aycen(癌症) no takoraw nira, a tangasa to a caay kaga’ay ninga a caciyaw, nikaorira paci^ci sacingra a pakaynien nira i tilid a nipasifana’ to minanamay a damdaw, tangasa i 1901.06.02 a mihcaan ato folad ato romi’ad i, itira cingra i Tangsoy(淡水) a mapatay, ami rahci toya misowalan nira to「ngaay a matodoh, mikikaka toka pohed 」(寧願燒盡、不願銹壞).

Itini tora pikiningan toka kapatayan aromia’d ni Makay foksi(馬偕博士) i, matiyatona sano pairangay a misangaan nira a ‘olic kosapa rikor ami pahapinang to polong no ‘olip nira :

「Toninian polong toka olahan no mako a Taywan. Polongen ako ami pafeli itini tisowanan.
Toninian polong toka olahan no mako a Taywan. Polong kaolahan ako masahetoay to itini.
Itini i ‘owu’owulan ama’alaw ako ko karoloto. Pakayni i ’owu’owulan amanengneng ako ko enar.
Mitapar to tapelik no riyal pasayla ira:ay to niaro’ . Tadamaan ko olah nomako ami tatapal.
Caayko mamiliyas ko faloco ako to Taywan. O polong no ‘orip no mako saheto saan on miso.
Caaiko mamiliyas ko faloco’ ako to Taywan. O lipahak no faloco’ nomako saheto saan ono miso.
Nanay itini i tolas no ‘rip no mako. Naitini i pisariyariyaw no tapelik no riyar ama soni.
Naitini i pingiyangi no ‘adingo no ‘aol ato kilang. Pakakera to katangasaan no ‘orip ako aminokay.
Tadakaolahan polong no faloco’ ako Taywan. Ya ! 」

Naitini tora ‘olic mahapinang toko faloco’ nira to olah tonian sota noniyaro’ , matiyato o ninian mitiridan ni Makay Hakasi(馬偺博士) a ‘olic, polong no ‘olip nira a mapatorod i tini i Taywan, tangasa itolas no sasela’an ningra.

6 Folad 2 lomi’ad, mapolong kita ami kansa to naitiniay i Kanata(加拿大) a tada Taywan a damdaw ci Makay Foksi(馬階博士) !

O mitiridan naitini i 《Kaolahan Taywan》a Facebook to wangye(網頁)
U Demak nu Cikasuan

U Demak nu Cikasuan i 'a:yaw yo itin i Taywan ko Ripon, o Ripon ko mikowanay to malakoliay a Cikasu'an finawlan. Nay 1898 miheca  tangasa 1904 miheca, i aniniay a kalingko (Hwalien ciansyang) o malakoliay no Ripon a Cikasoan finawlan, samsamen no Ripon cangra, pinapi:na to a folad caay palipida'en no Ripon, sisa malocong ko faloco' nangra a mapacefa' a masamsam no no Ripon. U demak nangra itiya o mikaliay a pisabokugo(防空壕) han no Ripon misefengay(看守)  misanga' to rangat ('adiper) matalaw a comodan no Taloko. eca kahacuwa ko nipalipida' i cangra'a, ano eca pidodo tosoeal no tayrin, o matoka'ay han no Ripon cangra. Nikaorira o caay pirara cangra o malalokay madopohay ko Pangcah hananay, sowal sa ko Ripon o matokaay saan, o patelacy ko sowal nangra moraraway ko nipimelaw no Ripon, misanga' to sakasaan(理由) ko Ripon to saka ecaaw palipida' to matayalay no Cikasoan finawlan.

Alo'uday simeden no Ripon ko lipida' nangra, pasoson itiraen i tomok a pateli, o tomok ko pasilsilay a pafeli to lipida' nangra. Mince (明治) 41 miheca (1908 miiheca) 12 folad mikoliay i Ripon a pangcah mingata' to kakoli'an koloma' nangra o kakeridan nangra ci Cilo'using (芝魯霧甸) safaw to walo (18) kotamdaw no heni. Linahen a patayra i miraaay to loma' ko kadademaken nangra, nawhan mararomay hen ko faloco' nangra a maoron to to'as nangra mamaanay to ko loma' hakiya saan kofaloco' nangra.
O Amilika a Lemed

**O Amilika a Lemed 美國夢**

**American Dream** (**O Amilika a Lemed**), o nipipaso’elin kaitini i Amilika ko pisa’icel o malosaka ci nga’ayay ko ’oripan, orasaka o tamdaw pakayni i niyah a misa’icelan, codahan, kaiharetengan ato safaloco’an ko kacemahad, o caayay pilitado to patodong no syakay a selal ato padama no tao. No roma matiniay a niheratengan no tamdaw o sakikicay a malowad ano eca malatawkiay a harateng koni. ’alomanay a Europe mafolaway tamdaw o cifaloco’ay a o American a Dream(lemed) ko satayra i Amilika.

Nika o caayay kapapina a tamdaw mi’epesay to American a Dream(lemed) o misangalefay to dafongan to sakakadofahaw milita’ang ato lipahakan pahapinang. Nawhani kao ’alomasnay kitakit a tamdaw caay ka matira, itini i Amilika o pakoniraay a kicay adihayay, awaay ko tatodong no sifo, saka o syakay no Amilika ranikay ko kadademakan. Nai pisiiked no Amilika tangasa i 19 sician, dadahalay a sera awaay ko maro’ay ato ciseraay, manan cifaloco’ay a tamdaw manga’ay micelap misafaloco’ mimatang. Tangasa i falicen to kikay ko sakatayal, ta’akay a parapatan a kinaira ato fa’elohay kakayan a fana’ ranikay ramakat i syakay no Amilika.

## Pikafitan i papotal(外部連接)
*《螺絲愈來愈鬆》推薦序：消逝的美國夢與還沒醒的美國人
London

## London （倫敦）
O siyoto(首都) no United Kingdom ko **London**.

Itini i 51°30′26″N 0°07′39″W noYoropa ko London.

Polong no sekalay i 1,572 sq km.

“O sekalay no sera i, 1,572 sq km, no nanom a sekalay i, 0 sq km ” 

Polong i 8,908,081 ko tamdaw.

## Rikisi(歷史)
## Falaw Rarikah-Hont(人口)
## Pitooran(宗教)
## Sowal(語言)
## Saka’orip(經濟)
## Ponka(文化)
## Mihamhamay-tayal(旅遊)
## Pacefaday a tilid(註腳)
## Pi’arawan to lakaw
* 倫敦市政府- 官方網站
* 倫敦交通（TfL）- 城市的交通部門
**
** 倫敦 倫敦.Tv
* 2012年倫敦奧運
* 官方國家數據：2003年關注倫敦 - 關於倫敦的官方調查數據
* 歡迎來到倫敦
Kuwaping a sowal

O **Sowal no Kuwaping** (*漢族的語言*, *漢語*) hananay i, o Kuwaping a sowal.

Ira ko ’alomanay to tamdaw a Kuwaping i Congko.

Tangasa to i 2015 a mihcaan i, ira to ko 13.4 ’ok a tamdaw somowalay to Kuwaping a sowal i hkal ma^min.

Kasasiwasiw:Kuwaping a sowal
Loma'

O pisanga’ no ’Amis to loma’ i,misi’ayaw to kasadakan no cidal. O pipawalian to panay ko sakapihaen nawhani, i i’ayaw no loma’ ko potal ta caay ka ’ading ko pipawalian to panay.

O satapangan no pisaloma’ i, misongila’ to sera to malopipatirengan to loma’. Lopayenho nangara ko sota’.

O sapisaloma’ to loma’ no ’Amis o kilang,o ’aol,o penen, o folo’. Pili’en ko rakes a kilang to malo hecek no loma’.Onini a rakes a kilang i,caay ka kaen no ’aayad.Karkaren nangra ko sera a misatalolong to saka tanektek no katomireng no hecek.Mapateli i sepatay a toko ko safalat a ’alinonong(’anonong) a kilang.

## misaloma’ a serangawan no ’Amis
Ma’oripay itini i Taiwan a Yin-cu-min, Masasiroma koni patireng to loma’, Tinako o ’Amis a finacadan itira i dahetal a patireng to loma’, o i ngata’ay a lotok a kilang ato ’a’ol fulo’ fitunay ’eli’ ato ’oway ko sapi saloma’; ono Manowan a finacadan itini i lotolotokan a patireng to loma’, o masa sapaday a fokeloh ato kilang ato ’oway ko sapi saloma’; ono Fotod a finacadan itira i kasa ’apilis a mi korkor to paloma’an o fokeloh sapi taring malo patih, o kilang ko hecek o ’eli’ ko sapi fadahong, ta: da mahapinang ko taneng no Yin-cu-min a mafana’ mikitado to mata todongay sapi saloma’ a kalomaan a losay.

O sefi, loma’, pikacawan, pakolongan, cukep, demi’ no ’Amis, saheto o kilang o ’a’ol o ’eli’ ato ’oway ko sapi patireng, o na sapi simsim mi kilim ato mi pili', o taneng no to’as no ’Amis konini, o maan a kilang ko a lohecek? O maan a ’a’olan ko malo dayna? Maanen ko pifalod ta makedec tanektek? Ma ’emin mateli mana’ang i fongoh no mato’asay, onini saheto o papalifeten no mita a minanam a mifana’, Aka tawalen no mita, mala sawadaw ko fenek no to’as a patireng to loma’.

O kapah o pakarongay no ’Amis pakayni i pisaloma’ mifuting ato mitilo ko saka lafainayan, mifuting ato mitilo o sapa ka’en to paro no loma’, fainayan a tamdaw mafana’ misanga’ to kalomaan a sakatayal, mafana’ misacaki, mafana’ misakanas, mafana’ misatapila’, kasaloma’an mafana’ a mipalimaw misanga’ to paliding, ’epip no wawa, o saka tayal no ina i demi’ a kaliling, tepi, ’alapit, sakahir, todong no malakadafuay a misa ’icel patireng to parod. Misaloma’, misa’ariri’, misanga’ topikacawan ato misasefi sahto no finawlan malacecay amipatireng, todongay o malacecayay ko ’orip sanay a serangawan, o polong fainayan a tamdaw nani pakarongay tangasa i mato’asay ma’emin a mikihatiya matayal, itini inipisakilang a pasifana’ komato’asay to kapah maanen ko nipisimsim to kilang, maanen ko nipi’oway, Adihay ko limo’ot a papina’on to kapah to tayal, yo malepon ko tayal to no romi’adan.
Isa sifoan no lafi’ pacecay heca a pakimad ko mato’asay amipa ’icel to kasaselal ato palimo’ot to rayray no tayal ano dafak, itini i limo’ot ato kimad no mato’asay malahad cicefad ko taneng no fainayan a tamdaw, mangalef mangalef koka aredet no kimad no kapah no finawlan.
Papotalay a lahod to’edip

**Papotalay a lahod to’edip**（kuwaping a sowal：外氣層）

Papotalay no kasata’edi’edip no lahod, oya cingci ato hayci sakapot.

## Pinengnengan
*Mirakarakay lahod to’edip（kuwaping a sowal：游離層）
*Sasifoay to’edip（kuwaping a sowal：中間層）
*Maladacay to’edip（kuwaping a sowal：平流層）
*Kasacoelisan to’edip（kuwaping a sowal：對流層）
## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*大氣概述全書下載| 交通部中央氣象局
Mirakarakay lahod to’edip

**Mitongalay to’edip**, **miliyasay to’edip**, tingrohay no **mirakarakay lahod to’edip**（kuwaping a sowal：游離層） laenoay no papotalay a lahod to’edip, la’ed to sera 800 kongli, Taykongcan no kasakitakit itiraay toni a kato’edip no lahod to’edip.

## Pinengnengan
*Papotalay a lahod to’edip（kuwaping a sowal：外氣層）
*Sasifoay to’edip（kuwaping a sowal：中間層）
*Maladacay to’edip（kuwaping a sowal：平流層）
*Kasacoelisan to’edip（kuwaping a sowal：對流層）
## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*大氣概述全書下載| 交通部中央氣象局
Kasata’edi’edip no lahod

**Kasata’edi’edip no lahod** （kuwaping a sowal：大氣層） no hekal lima ko kasasiiked, mido’edo to katakaraw no lotok a mafali ko hemhem to takaraw ato kalowan. Nai ’akawangay tangasa po^eneray:

*Papotalay a lahod to’edip（kuwaping a sowal：外氣層）
*Mirakarakay lahod to’edip（kuwaping a sowal：游離層）
*Sasifoay to’edip（kuwaping a sowal：中間層）
*Maladacay to’edip（kuwaping a sowal：平流層）
*Kasacoelisan to’edip（kuwaping a sowal：對流層）
Sasifoay to’edip

**Tenokay lahod a to’edip**、**Sasifoay to’edip**（kuwaping a sowal：中間層）, itira i 50 tangasa 85 kongli ko takaraw, o kacakat katefad no falawfaw.
## Pinengnengan
*Mirakarakay lahod to’edip（kuwaping a sowal：游離層）
*Maladacay to’edip（kuwaping a sowal：平流層）
*Kasacoelisan to’edip（kuwaping a sowal：對流層）
## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*大氣概述全書下載| 交通部中央氣象局
Kasacoelisan to’edip

**Kasacoelisan to’edip**（kuwaping a sowal：對流層）

Mingataay to sera a kasato’edip no lahod, mayamayam ko kasaco’elis, o nian a to’edip ko kadademakan no romi’ad, o kasaco’elis no to’edip o kacakat katefad no falawfaw, kacakatan 100 kongce, 0.6°.

## Pinengnengan
*Papotalay a lahod to’edip（kuwaping a sowal：外氣層）
*Mirakarakay lahod to’edip（kuwaping a sowal：游離層）
*Sasifoay to’edip（kuwaping a sowal：中間層）
*Maladacay to’edip（kuwaping a sowal：平流層）
## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*大氣概述全書下載| 交通部中央氣象局
Maladacay to’edip

**Maladacay to’edip**（kuwaping a sowal：平流層）, 50 kongli ko raraay to sera, laeno 10 kongli, nonini a to’edip awaay ko lalitemoh, kasopedan no adihayay no cuoyang, o cuoyangcen han.

## Pinengnengan
*Papotalay a lahod to’edip（kuwaping a sowal：外氣層）
*Mirakarakay lahod to’edip（kuwaping a sowal：游離層）
*Sasifoay to’edip（kuwaping a sowal：中間層）
*Kasacoelisan to’edip（kuwaping a sowal：對流層）
## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*大氣概述全書下載| 交通部中央氣象局
Awto Ikiris a Sowal

O kapolongan sowal ’i, o Ikiris, nikawrira, caay ka lalen sa malecad to no Ikiris sowal, sa pangangan han to **Awto Ikiris a Sowal**（kuwaping a sowal：澳大利亞英語；Ikiris a Sowal：Aussie English）. Aloman ko nai cowacoway mafolaway a tayni tona kitakit, oya teloc to nona mafolaway ’i, i loma no niyah o kasofocan kitakit a sowal ko kahasasowal, patinako han, o somowalay to congko a sowal nahaop ko 2.1%,Itariya sowal 1.6%, ira ho ko romaroma o caay ka hakowa ko tamdaw asowal.
Kasasilsil no Sakowan no Rosiya

Kasasilsil no Sakowan no Rosiya（kuwaping a sowal：俄羅斯行政區劃）

Ira ko 85 ko kasasiromaroma no sakowan no Rosiya:

3 ko mipatosokan no sakakaay sifo a mikowan a taokay(*города федерального значения／federal cities*）o Mosko Si, Senpitopaw Si ato Sayfanpaw Si.

46 ko etal  sakowan（области／oblasts, "provinces"）

9 ko salawacan sakowan（края／krais, "territories"）

22 ko niyahpikowan a kitakit（республики／republics）

1 ko niyahpikowan（автономная область／autonomous oblast, "autonomous province"）

4 ko niyahpikowan a niyaro’ （автономные округа／autonomous okrugs, "autonomous districts"）
Rosiya a Sowal

O **Sowal no Rosiya** ato **Rosiya a Sowal**（kuwaping a sowal：俄羅斯語；Rosiya a Sowal：русский язык） O ’edengan a no sifoan sowal ko Rosiya a sowal. 

O sowal no Rosiya o saadihayay a kalasowalen no Selafu Finacadan, o capa’ no Selafu Finacadan a Sakawaliay Selafu  a sowal ko nini, sahetoay i Rosiya, oya i’ayaway kapot no Solin a kalasowalen, itini tona mikapotay i Solin a kitakit o mitoro’an a sakacecay hatatanamen a sowal, itiya ho i Solin mihecahecaan o kalita’angan a mihatatanam to sowal no Rosiya. Anini sato i,misiiked to kona mikapotay kitakit, nikawrira, matenakay ho ko sowal no Rosiya, mangalefay ano masasowal ato roma a kitakit.
Rikisi no Rosiya

O **Rikisi no Rosiya**（kuwaping a sowal：俄羅斯歷史）

I 1917 miheca mapalolol ko Rosiya, patireng to sa’ayaway a o kiwsanto komitekeday a mikowan a kitakit to Rosiya Siyakaysiwki Patatekoan Kitakit (Rosiya a sowal: Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика;Roma tilid: Rossiyskáya Sovetskáya Federatívnaya Socialistícheskaya Respublika;Kuwaping sowal: 俄羅斯蘇維埃聯邦社會主義共和國),o sarakatay pahapinang i kinpo to Siyakaysiwki kitakit. [5] Isakatosa kalaloodan no polong kitakit, wataay ko ’icel no Rosiya sakapakalowid to sakalala’is. Malepong ko lalood o kafana’an i hekal ko sakakaay a kitakit ko Rosiya, o sakalalifet no Amirika i Li’etecayLalood. Itini i 20 sici ira ko tadamaanay a kaci’epocan dafong, ilaloma’ nonini i,o sarakatay pakasanga’ to nakamayan a fo’is, o sarakatay pakacolo’ to tamdaw tayra i dohaw no kakarayan. I 1990 miheca o sakatosa ko katata’ang a cidafongay kitakit.[6] O sakakaay ko kaadihay no sofitay i hekal, o saadihayay ko sapipatay to tamdaw a dafong.

1991 miheca matekop to ko Patateko’an Kitakitno Rosiya, oya mikapotay a 15 kitakit misiiked a tomireng,nifalic to kinpo ta mala Rosiya Patatekoan Kitakit , itira to a mangay a mirocok to ’icel no kitakit.

Tahini to i 2020 miheca, do’edoen ko Kapolongan a Nitayalan a Kaci'epoc (Gross National Product, GNP;國民生產總值) o saka 11 ko kacidafong ko Rosiya,ano pakiraen to pi’aca to dafong i,o saka 6 ko kacidafong ko Rosiya. O sakakaay cisopeday to tadamaanay fokelohato ato ira ko maamaan a kinairaira no pala.[7] O sakakaay a paliwalay to kasolin simal ato palapalaan kaso.[8],[9] O cipakotangay to henen(核子武器). O cecay no lici no Sakarihaday Iinkay no Linheko, o kapot no G20, Sakakay Licikay no Yoropa (European Council), Sakadadama Kayki no Asiya-Taypingyang (Ikiris a sowal: Asia-Pacific Economic Cooperation，Decdecan: APEC; Kuwaping sowal:亞太經濟合作會議), Mapapadangay Kapot no Sanghay (Ikiris sowal:Shanghai Cooperation Organization; Kuwaping sowal:上海合作組織), Sakarihaday ato Sakadadama Lekatep no Yoropa (Ikiris a sowal: Organization for Security and Cooperation in Europe，Decdecan:OSCE; Kuwaping sowal: 歐洲安全與合作組織,簡稱歐安組織), Hekalay a malali’acaay Lekatep(Ikiris sowal:World Trade Organization, WTO; Kuwaping sowal:世界貿易組織), ato ’Ekim a Linka kitakit(Ikiris sowal: BRIC; Kuwaping sowal:金磚國家). O kakeridan heca no Madadamaay Kitakit a Lekatep(Rosiya sowal:Содружество Независимых Государств;Kuwaping sowal:獨立國協),ato mipatirengay to Евразийский Экономический Союз, ЕАЭС(Kuwaping sowal:歐亞經濟聯盟).
Lood no Rosiya-Afohan

**Lood no Rosiya-Afohan**（kuwaping a sowal：蘇阿戰爭）

Tomireng to kona Afohan Kalotamdawan Tang mitatoy to sakowan no kitakit, nikawrira palili’en no Amilika to payso ko Islam Sofitay (Arapiya a sowal：مجاهد‎) mamifelih to aniniay a sifo, sapidipotaw to aniniay a sifo ko Rosiya i 1979 miheca 12 folad 24 romi’ad ocor han to ko sofitay a mitoker to nicokeran no Amirika a komi,na onini to ko sakala’aised no Rosiya ato Akirika, satapang sato ko lalood to mo’etep ko mihecan, ’aloman ko mahikedaay a kalotamdaw tona lalood, 1989 miheca sawad sato ko Rosiya a malalood nokay sanay to ko polong no sofitay.
Polomen

**Polomen** o **Cikawasay**（kuwaping a sowal：婆羅門；Fan a sowal：ब्राह्मण；Romaan tilid：brāhmaṇa；Ikiris a tilid：Brahmin）: o cikawasay a tamdaw itini i kasasa’er-no’orip a faco no Indo, o cisakowanay to ’icel no kawas, mi’edaw, misatekeday to ponka ato kiwiku, mipahapinangay to kamaomahan romi’ad, mikemed to ilisin no honti, o sakakaay ko tireng i siyakay no Indo.

## Pinengnengan
***[[Kasasa'er no 'orip]]**
**Satili（kuwaping a sowal：剎帝利）
**Fise（kuwaping a sowal：吠舍）
**Sotolo（kuwaping a sowal：首陀羅）

## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*《欽定古今圖書集成·明倫彙編·氏族典·種姓部》，出自陳夢雷《古今圖書集成》
Satili

**Satili** o **Tadamaanay tamdaw ato cipo’otay**（kuwaping a sowal：剎帝利；Fan a sowal；क्षत्रिय kṣatriya；Pafali a sowal：khattiyā） o tadamaanay tamdaw ilaloma’ no sofitay a tamdaw itini i kasasa’er-no’orip a faco no Indo. Mahaop ko honti a kasasiromaroma a malatapangay no sifo, cisakowanay to polong a ‘icel-sakowan ‘edeng no kawasan’icel ko awaay.

## Pinengnengan
***[[Kasasa'er no 'orip]]**
**Polomen（kuwaping a sowal：婆羅門）
**Fise（kuwaping a sowal：吠舍）
**Sotolo（kuwaping a sowal：首陀羅）

## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*《欽定古今圖書集成·明倫彙編·氏族典·種姓部》，出自陳夢雷《古今圖書集成》
Fise

**Fise** o **kalotamdaw**（kuwaping a sowal：吠舍；Fan a tilid：वैश्य；Romaan tilid：Vaiśya）: o kalotamdaw a matayalay ilaloma’ no sofitay a tamdaw itini i kasasa’er-no’orip a faco no Indo.o sasafaay ko tireng itini Ylian-tamdaw. o maomahay ato paka’enay to ‘a’adopen, ira ko inanengay matayal mahoped ko payso ato dafong malacipaysoay paliwalay-tamdaw, ciseraay, ato mipapacaliway to payso.

## Pinengnengan
***[[Kasasa'er no 'orip]]**
**Polomen（kuwaping a sowal：婆羅門）
**Satili（kuwaping a sowal：剎帝利）
**Sotolo（kuwaping a sowal：首陀羅）

## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*《欽定古今圖書集成·明倫彙編·氏族典·種姓部》，出自陳夢雷《古今圖書集成》
Sotolo

**Sotolo** o **koli**（kuwaping a sowal：首陀羅；Fan a sowal：शूद्र；Romaan tilid：Śūdra）: o sakasepat kasasa’er ko ’orip ilaloma’ no kasasa’er-no’orip a faco no Indo, o maomahay, ikakaay a misatofangay ato misamoraday konini.itiya ho o matayalay to ma’acekan tayal tora mipacokay to ‘a’adopen ato mipatayay to tamdaw a tayal ato mifalahay to tai’ ko tayal, orasaka, cowako tatefingen koninian tamadaw (不可接觸者; untouchables) hananay.

## Pinengnengan
***[[Kasasa'er no 'orip]]**（種姓制度）
**Polomen（kuwaping a sowal：婆羅門）
**Satili（kuwaping a sowal：剎帝利）
**Fise（kuwaping a sowal：吠舍）
## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*《欽定古今圖書集成·明倫彙編·氏族典·種姓部》，出自陳夢雷《古今圖書集成》
Cowa kacipinang ko kaadada

**Cowa kacipinang ko kaadada**（kuwaping a sowal：無症狀感染者）Ano ciadada to tona lifong i sarakatay a tolo ko romi’ad i kakaay ko pidenga nona lifong, I’ayaw no kacipinangan ato cowa ka cipinang to adada a tamdaw madenga nona lifong, o kafana’an no mikinkiway i, mahaop ko 40%~45% a ciadadaay o cowa ka cipinang to adada a tamdaw.
Sowal no Indo

O sakakaay a **Sowal no Indo**（kuwaping a sowal：印度語言） o Indo-Yalian capa’ a sowal（印度-雅利安語支；Ikiris a sowal:Indo-Aryan languages）ato Talopito Nikadado’edoan-sowal（達羅毗語系；Dravida） , alamihaop i polong a tamdaw no Indo to 74% ato 24%, o roma a sowal ira ho kono Cang-Miyanma Nikadado’edoan-sowal（藏緬語族） ,Satimolan-Aciya Nikadado’edoan-sowal（南亞語系） , cowa ka pisetek tono kitakitan sowal ko Indo. imatini o sakacecay a sowal no sifo o Indi-sowal, latek ira ko 30% ko somowalay, o sa’alomanay ko somowal tonini a sowal; o Ikiris a sowal mapaterep to i 1965 miheca ko ‘edengan hasowal no sifo, nikawria ma’osaw ho “nipatongalan hasowal no sifo ” sanay, ono kapolongan hasowal i polong no Indo kitakit, sakakaay kalasowalan itini i sieci ato mali’aca to dafong. o sakakaay hasowal ko Ikiris a sowal itini i kiwiku, mangalefay itini i kowcong ato kawcong a pipasifana’an.

Roma sato ira ho 21 a sowal mamalahasowal no sifo, onini i, o Malayalamo-sowal, Tanmier-sowal, Tayroko-sowal, Kanata-sowal, Konkani-sowal, Malati-sowal,Werto-sowal, Kokalato-sowal, Awliya-sowal, Pancepo-sowal, Asamo-sowal, Kesinmier-sowal, Sinto-sowal, Nipalo-sowal, Fan-sowal, Manipoer-sowal, ira ho mitokian malafas ko 1,600 ko sowal.

O pisa'osi to polong tamdaw no Indo, o somowalay tamdaw to sakakaay sowal a nitokian:
Kasasa'er no 'orip

Indo pitooran ato Fociyaw tosa a pitooran, nawhani, oninian tamtamdaw mikihamonay to  **Kasasa'er no 'orip**（kuwaping a sowal：種姓制度；Ikiris a sowal:Caste; 卡斯特） no Indo, orasaka mirecep itini tona kasasa’er-no’orip, saikoray to i,layap sato tona faco no kasasa’er-no’orip, nikawrira, ona tosaay a pitooran sahetoay to macacamolay.

Kasasa'er no 'orip: itini i siyakay no Indo iraay ho ko makedecay kasasa’er no orip’ a faco. Do’edoen no Indo a tamdaw ko Fito-Cin（kuwaping a sowal：吠陀）  i,kalisepaten a misiiked ko kasasa’er no ’orip no tamdaw:

1.Polomen o Cikawasay（kuwaping a sowal：婆羅門）

2.Satili o Tadamaanay tamdaw ato cipo’otay（kuwaping a sowal：剎帝利）

3.Fise o kalotamdaw（kuwaping a sowal：吠舍）

4.Sotolo o koli（kuwaping a sowal：首陀羅）

Ona sepatay a kasasa’er mafalic to tolo a kasasa’er, onini i, o Plomon, Satili ato Fise a ikakaay-kasasa’er, ato itiyaay ho a Sotolo isafaay-kasasa’er. Ona sakasepat a Sotolo awaay ko ngangan no tireng a makaditay-tamdaw, o sasafaay ko ‘orip itini i siyakay no Indo, o cowa ko a ingiden a tamdaw hananay konini, latek ira ko 1 ’ok tamdaw, mahaop ko 1/14 no polong tamdaw no Indo. Ona kasasa’eran cilacila mala’odot nawhani tadamasasiromaay ko tireng itini i siyakay,siwci ato saka’orip.Iro matini i misatokayay ato macemahaday niyaro’ cowa to ka pakafet ko pisakakinih, nikawrira itini i maomahay niyaro’ tata’angay ho ko pirecep no matiniya harateng.
Ikiris a sowal

O **Ikiris a sowal** （kuwaping a sowal：**英語**）hananay i, o **Sowal no Ikiris**.

Ira ko ’alomanay to tamdaw a Ikiris i United Kingdom.

Tangasa to i 2006 a mihcaan i, ira to ko 4 ’ok a tamdaw somowalay to Ikiris a sowal i hkal ma^min.

## Tilid no Ikiris (英語字母)

## Pilifet to fana' to sowal no Ikiris (英語能力認證)
*IELTS
*TOEFL
*TOEIC

## Tatiri'an a tilid

## No papotalay a kakafit
*世界各地的英語口音（愛丁堡大學） 
* 世界上使用最多的語言
* 英語的民族語報告 

Kasasiwasiw:Ikiris a sowal
Katop

## Katop(大葉山欖)
O tatapangan a lengaw itiniay i Filipin, Inni ato ka’amisan, Sawalian ato satimolan  no Taywan, itini i Fotod iraay a molengaw. Tata’angay ,takaraw a mo’ecel ko tapang no kilang,masasifoday ko lamit i tatapangan,makorahay a koheting ko tolak.o ca’ang ko’engelay kohera a kahengang to mamang,ira ko mahapinangay a konis no papah.masanofita’olay ko a faco no papah a matatamay miketing i ca’ang, cifanohay ko tafedo’ a papah,ma’ikes to i,marasrasay kina fanoh no papah.

O ta’edaw no papah ira ko 10~17cm, dadahal no papah ira ko 5~8cm.itiraay i kakiri’an no papah a cifalo, ‘enemay ko pangpang no falo, kakahad no falo ira ko 1cm, fanohongay.o heci matamosolay matiyaay o tamosolay-mali.o kakaya’ no heci ira ko 3.5~4.5cm, o kakahad no heci ira ko 1~2cm, ilaloma’ no heci ira ko 1~3 a masatoriyaday a pa’eno. Konian heci kohetingay ifati’ian koheraay ko cengel. I kacangalahan ko kacifaloan, i karafawfawaan ko kacihecian.

## '''Piraoy no Finacadan(民族應用)'''
Malenakay i pa’eneray a tongroh no riyar, cowa kacifao, Tata’angay ,takaraw a mo’ecel, masamihecaan ko kalangdaw orasaka, malopatih I salawacan no riyar mitaker to fali.O tahapinangan no Kbalan a finacadan. Adihay heca mapaloma i lawac no lalan, taliyok no loma’, o heci manga’ay a kaenen.

Ma’edengan ko kako’esit ko tapang no kilang, orasaka, tada matatodongay sapisanga’ to dafong no loma’, o Tao-finacadan itini i Fotod o sapisanga’ to tamina, o tolak o sapicengel to salil, o heci kahemaway o hasa pawpaw.Ira ko cinganganay tonini a ngasaw no ‘Amis o Cikatopay hananay, yo herek no lalood I Cepo’ I 1878 mihecaan maliposak oasitimol maro’ i Tapowaray,Makerahay,Ciwkangan, Sa’aniwan ato Madawdaw.

## Pacefaday a Tilid(註腳)
Misa’alingayay no ina no ’Amis/Pangcah a kimad

## Misa’alingayay no ina no ’Amis/Pangcah (阿美族母系社會的神話故事)
Sacisowal sa ko kimad no ’Amis/Pangcah.

Iti:ya ho, nao mo^etepay ko cidal i kakarayan, caay pakahadidi ko ’Amis/Pangcah to fa’edet, makedal ko ’alo’alo, awaay ko nananomen, caay ka molengaw ko pinaloma, caay ka nga’ay ko ’orip no finawlan, misahiraterateng ko finawlan, ano samatini saan i caay ko nga’ay, orasaka, o fainayan no finawlan misaco’aco’ay ito, pasowal sa: “Pana’en it akoya cidal, mapana’ ita ko cidal, manga’ay to ko ’orip ita to ikor.” Saan, nanoya, mamilaheci ko fainayan no ’Amis/Pangcah tina demak.

Nikawrira, mata’elif to ko romi’ad, ha:to caay ka pakapana’ toya cidal, talacowa:ay to koya fainayan, awaay to patiko a minokay, awaay ko mafana’ay. O i niyaro’ay a fafahiyan caay to ka nga’ay a maomah, away ko pasicowaan, nanoya, ira ko cecay fafahiyan ci Laya, pasowal sa: “Ano matira aca, caay pakaleko ko fainayan to nia demak, kita to o fafahiyan ko mamitefad toya cidal.” Sato.

Kasasowalan to na Laya ato romaroma a fafahiyan, pakayni i fana’ i o pitinooy ko sapilepel nangra to cidal, o sakodaitay to cidal ko nitinooyan a ta’akay a salil ko pikawit, sapipatala a sapitilo, mitala to pinokay no cidal a to’eman ko romi’ad, itiya misahacecaycecay ko pilepelan, nanoya malepel nangra ko pitoay a cudal.

Kafahekaan dengan to a tolo, tadamaan ko pidemak no fafahiyan. O nia toloay a cidal metalaw to, matalaw ano hakowaay i o mamalahedaw to, itiya tayra i fafahiyan no ’Amis/Pangcah a mingitangit, mihirateng ko fafahiyano ’Amis/Pangcah: “So’elinay o sakaira no kanga’ayan no cidal ko nian.” Saan ko kasasowasowal nangra, itiya ocoran ci Laya masasowal to cidal.

Pasowal sa ci Laya: “Saka iraaw namo manga’ay to, nikawrira aka a kalatihi kamo a masadak i kakarayan, ano haenen i o mamapatay kami to fa’edet.” Milicay ko cidal: “Samaanen niyam hakiya? Ano caay to pipatay kamo tamiyanan, samaanen saan kamo manga’ay to.” Pasowal sa to ci Laya: “Malakapot kamo caay pakafilo kami tofa’edet, orasaka, kalaliyas kamo a maro’ i kakarayan, masasiiked to fa’edet; oya tosaay i masasiiked i romi’ad ano eca o dadaya ko kasadak, ano haenen namo caay to patayen niyam kamo. A caay to ka tadaeca ko rarimaen kami.” Nanoya manga’ay matira saan to koya toloay a cidal, hai sato. O cecay a cidal “hong” sa masoni i kakarayan a malafo’is ito; o cecay a cidal malafolad ito; o cecay a cidal o yaan to, nikawrira, dengan i romi’ad ko kasadakan.

Naitiya, manga’ay to ko ’orip no ’Amis/Pangcah a tamdaw itiya. Manga’ay nangra a maomah, malingad, ira to ko kakaenen, nga’ayay a ’orip.

Nanoya tadamaanay ko fafahiyan saan to ko nengneng no fainayan no niyaro’ cangraan. Orasaka, miketon cangra o fainayan ano o maan ko nisowalan no fafahiyan i tengil ihan to, cangra o fafahiyan ko miketonay to kalodemak saan to, matiraay, o fafahiyan no ’Amis/Pangcah mala o kakeridan to no ’Amis/Pangcah a finacadan. Onini ko nisowalan to “Misa’alingayay no ina” o sanay no to’as a sowal.

O nian i pakayniay to Misa’alingayay no ina no ’Amis/Pangcah a kimad koni.

O nai Misa’alingayay no ina no ’Amis/Pangcah a kimad koni.(摘自阿美族母系社會的神話故事)

Ci Masao Nikar ko mifalicay to tilid.
Pasawali pisacepo’ a kimad

## Pasawali pisacepo’ a kimad – fafahiyan kanatal a kimad.(東海岸原住民的海祭神話—女人島傳說)
Fafahiyan sa’etal a kimad masowal i niyaro no ’Amis/Pangcah, halo ’Amis/Pangcah finacadan ato Sakicaya finacadan, o nian ko satapangan to pisacepo’ no niyaro’.

Mifoting ko fainayan, masamaan a tahasiday, tayra i no fafahiyan a kanatal, tora a kanatal saheto o fafahiyan, halafin itira a malepel, tona pakatama to mimingay po’ot mitakaw milaliw, mapanakay no ’iso i niyaro, masasi’araw to niyaro’ay tamdaw, itiya pasadak to kinaira to malosapato’aya sapiahowid.

Onini a kimad, manawnaw itira toya sa’etal i riyar, nai riyar mikalic to ta’akay foting a minokay, pasikawas no riyar ato ta’akay ko pipacakat, matiniay a kimadan, pahapinang to yincumin ato riyar a masasiketay. 

Da’oc no finacadan taira riyar a mifotingay, o sakaira no kadofahay a foting ato rihaday ko pinokay, pakayni to nia fafahiyan a sa’etal a kimad ato pisacepo’ a lisin malecad ko pirocok to sakiriyar a mingodo to sapitari’ang.

### Mifalicay to tilid. (翻譯者)
Ci Masao Nikar
Kawakawasan ratoh no ’Amis/Pangcah-O pipaco’ay no lotong.

### Kawakawasan ratoh no ’Amis/Pangcah-O pipaco’ay no lotong.(阿美族傳說故事-猴子的報恩)
Iti:ya ho, ira ko cecay pakoyocay laloma’an no ’Amis/Pangcah a tamdaw, o damsayay faloco’ a mato’asay akong, ira ko cecay romi’ad nai lotok a omah to pinisnis to rengos a minokay i, talifahalan sa ko ta’akay ’orad, oni mato’asay akong madopoh to comikay tayra i tata’akay a kilang mikilidong to ’orad.

Caay pahater koya ’orad, mapades koya mato’asay akong, sowal sa: “Aya! Samaan sato, a to’eman to ko romi’ad, tata’ak ho ko ’orad, pakacowa sato kako hakiya?” saan. Itiya, safana’sa nai semosemotan masadak ko masafelengay a lotong, ira ko cecay a lotong mi’awitay to falako a milicay toya mato’asay akong: “Akongaw, onini a falako pacaliwen ako kiso, ira i loma’ niyam ko sapatala a sakalafi, mihamham tisowan to katayni i loma’ niyam.” Orasaka, hakelong sato ci akong pasilotok palafang i loma’ noya lotong.

Tahira i loma’ noya lotong i, to’eman to ko romi’ad, oya ’alomanay a lotong masadak mihamham ci akongan, halamham pakaen to kakaenen nangra. Komaen itiya i, manengneng ni akong koya mato’asay malitengay ina a lotong mata’enang i kafoti’an, itiya licay han koya kakeridan a lotong: “Mamaanay cingra?” paca’of sa: “Halafin to ko adada ningra, o maanan rengosan a sapaiyo, caayto pakanga’ay.” Itiya sadak han ni akong i tafolod ko sapaiyo ato langto no ’afo a pacamol, pafeli han koya kakeridan lotong: “Pakaenen cingra to nia sapaiyo.” Na kaenen noya lotong a ina saka tosa a romi’ad, maadah to ko adada, miahowid koya kakeridan a lotong, sowal sa: “Tada miahowid to piadah iso to adada no mamo, ira ko sapatafo ako i tisowanan.” Kakeridan lotong miala to ’arawraway cinaw sapafeli ci akongan, pasifana’en samaanen ko pidemak.

Nanoya, mahawikid ni akong minokay koya ’arawraway cinaw, safaheka sa ko laloma’an to kapinokay ni akong, itiya nao minafoyay ho kiya sona: i manengneng ni akong o mafana’ay to a romakat, pasowal sa ci akong: “Toloay ho romi’ad ko piliyas ako kiya?” saan, paca’of sa koya wawa to fainayan: “Toloay to mihecaan ko kaawa iso i, imatinib to kiso a ira minokay”.

Itiya i, pasadak sa toya ’arawraway cinaw ci akong, pateli salongan a felac, itiya saadihay adihay s akoya felac, adihay a adihay sa malifowas marasras, salipahak sato ci akong, sowal sa: “Kafahekaan kina ’arawraway cinaw!” taikor tomes sato i loma’ koya felac.

Nanoyaan sa i ikor, o caay to ka talalotok ni akong maroray talalotok minisnis a maomah, itiya o cimafecolay to ko ’orip to romi’ami’ad no laloma’an.
Kawakawasan ratoh: lalood ato militangal

## lalood ato militangal 戰爭和出草

### Miliyas to niyaro' ci Maawil 馬阿維離開部落
Ira ko cecay a kapah ci Maawil ko ngangan ningra, itiraay i Takidis ko loma’ ningra. Caayay ka hayien no niyaro’ay a finawlan to sakalakakeridan, maketer samaforaw tayra i Tomiyac a niyaro’. Tayni to tona niyaro’ ira ko kakafahekaan a demak,o pifalod aca ningra i fadanglan ato pakih sano ’ayam sanay to a ma’efer.

Mafana’ to ko Takidisay a tamdaw,sapitahidangaw papinokay patikor malakakeridan,cowa ka liwaliwaen ningra ko pisata’ota’ong no tamdaw no Takidis,laplapen ningra a panokay koya Takidisay a tamdaw, takawen ningra a mi’ofang ko tamina no Takidis, yo minokay sato maleneng a ma’alol koya tamdaw no Takidis i riyar.

### Mipatay ko Pyuma a tamdaw to kaying no 'Amis卑南族殺阿美族的小姐
O Pyuma atamdaw halafinay a pakatengil to nika’efer ni Maawil,orasaka, tayra a mipalafang ci Maawilan. Litemohen ni Maawil koya Pyuma a tamdaw, kinatolo a mifalic to riko’, sakakinacecay o tolak no tomay, sakakinatosa o taloak no lokadaw, sakakinatolo o makamiday a kolah. Safaheka sa koya Pyuma a tamdaw, nikawrira, harateng han nangra o pikalona ni Maawil koni saan,laliw sato a ma’emin.

Ya minokay koya Pyuma a tamdaw, malitemoh nangra ko kaying no Tomiyac niyaro’,matayen nangra kina kaying. Mafana’ ci Maawil tina demak, tadatata’ang ko keter ningra,orasaka, mipatay to kaying no Pyuma a paco’ay. Nanoyanan tata’ang tata’ang ko sapipaco’ayaw faloco’ ni Maawil, cilacila a ma’efer tayra i niyaro’ no Pyuma a militangal. Ora sato o Pyuma a tamdaw misaharaterateng to sapifarataw to pilitangal ni Maawil.

### Paco'ay ci Maawil 馬阿維報仇
Nengengen nangra i sera awa ko naripa’an ni Maawil, nani kafekangay a ma’efer sato ko piketon no sowal. Ira to ko nga’ayay a maharatengay no Pyuma a tamdaw, co’eneken nangra ko nicideman a ’aol i karomakatan ni Maawil,caka fana’ ci Maawil tahafikod tona macidemay a ’aol macocok ko tiyad sadak sato ko tina’i ora to ko sakapatay ni Maawil.

Mafana’ to ko Tomiyac a niyaro’ to kapatay ni Maawil, caka’eca ka tayni ko Pyuma a tamdaw a mipaco’ay, orasaka, o polong no niyaro’ maforaw tayra i Cikasoan.

### Lalengatan no militangal出草的開始
Cisowal sa ko malitengay to wawa, ”akaa ka matira ci Maawilan, maforaw ko niyaro’ kasini’adaan ko finawlan, ci Maawil ko milengatay to matiniay a demak” saan.

Ciharateng sato ko ka’emangay, saw iro mafelih ko sowal no malitengay, o Pyuma a tamdaw ko milengatay a mipatay to kaying no Takidis, o mipa’adingay ci Maawil to niyaro’ sa tayra mipaco’ay to Pyuma a tamdaw, ano awaay ko pipa’ading ni Maawil, awa to ko tolas no Pyuma a tamdaw a mikari’ang to niyaro’ no ’Amis kiya.

## Pacefaday a tilid 註釋
2024 a miheca mamalacongtong no Cung-huwa-min-ku

O **2024 miheca mamalacongtong no Cung-huwa-min-ku** (中華民國第16任總統、副總統選舉) cecay mamalacongtong no Cung-huwa-min-ku.

Mipalowad to 2024 miheca saka 1 folad saka 13 romi’ad.

## Mamararid to ko(候選人)
Kawakawasan ratoh:Towic ato Aramoringit a selal

## Towic ato Aramoringit a selal 都以茲和阿拉莫年齡階級

### Mipatay ko Tafalong a tamdaw to Piyuma a tamdaw太巴塱人殺害卑南人
Itiya ho mipatay to Piyuma ko Tafalong a tamdw, ci Tangatang ko ngangan noya mipatayan no Tafalong. O Piyuma sato ”patodong kita to nipatayan no Tafalong, miala (mipatay) kita to Tafalong ” sato koya Piyuma, o Kiwit sato a tamdaw pa’ading to Tafalong, orasaka, misatalo’an i cepo’ no Alangahay maherek a misatalo’an toya to a romi’ad.

Ocooren no kaka a selal o Towic ato Aramoringit selal,ko kakeridan no sasafaay selal na Towic ato Aramoringit, ci Odoy Kering aci Fayo Niwac a selal, ”katayra i inorong ato dimata’ a misolap” han ni Towic ato Aramoringit ca Odoy Kering ato Fayo Niwac. Ci Odoy Kering aci Fayo Niwac so’elinay satalomilom sato a ma’araw ko kaitiraan no Pyuma. Cikay sato a minokay tayra i makakaay a selal a pasifana’. ” iraay han＂han to no Towic ato Aramoringit, ”iraay to mama” han to safa a selal ko sowal..

## Pacefaday a tilid 註解
O kimad no Iwatan: O pi’ekak no Iwatan tamdaw to kilang

I ’ayaw, mifatel ko ca’ang no kilang i cahong no loma’. Orasaka manga’ay caay to ka roray talalotok a mikasoy, matiya o caleng a kilan (Iwatan sawol: hal-mut), matiniay a kilang malengaw i liyok no loma’ no Iwatan, maolah ko tamdaw, orasaka, rahodayen ko tamdaw a mikasoy, nikawrira, anini sa caay to ka lengaw i lawad no lomaloma’ a han?

Matini:ay aca, itiya ho, ira ko cecay fafahiyan no Iwatan, itira i loma’ a mitenooy itiya, ira ko ma’icangay a kilang mamiliay micomod i laloma’, masamatira, makari’ang koya ni tenooyan noya fafahiyan saka, tada mainget koya fafahiyan toya kilang a Lukis, pasainget sa toya Lukis a kilang, ma’adangen to kina kilang to ka’inget noya fafahiyan to ka Buðongbuðon, ikor pasowal haca ko nia fafahiyan to: “Kamu-Kaing_Misuma” (Aka to ka tayni kiso to ikor) , “Mulana” (pinokay to) sanay. Itiya pakatengil koya kilang i mainget to, saka pafeliaw ako to karorayan no tamdaw sato, a matiya o nia hal-mut ko piliyas to Iwatan a tamdaw, haki anini, tayra to i lotolotokan ko aro’ sato, sa cisowal sato toya fafahiyan: “haki anini, ano miala ho kamo to Sang a malakasoy i, seti’en ako ko taker namo.” saan. (Midotoc, oya mi’orongay to Sang a kilang a tamdaw, pasowal sa, ano mi’orongay to Sang kareteng to, kahemaw to, oya taker (Mamuku) adada to 3-7 a romi’ad saan). Orasaka o kina cecay a mi’orong i, mapatodongay to pi’ekak (Singaskað) no Sang a kilang, maseti’ a tekar, matiya o ci salo’afangay kina kilang).

Matiniay a kilang, o kalokelon no tamdaw a maro’, saka caay to ko talalotok ko ka’orip, talacowa no tamdaw ko pi’arawan to kaicowa no ’orip, ira aca ko pico’ay no niyah, o kifetolay ko podac no matiniay a kilang, caay ka talaw to nika todoh, ano misaomah a mitodoh i, matiniay a kilang matodotodoh ko podac i, o pipaco’ay (Hal-mut) no tamdaw, caay ka sapinang a nengnengan ko na no matodohay cira i ’ayaw, orasaka ano maseping no tamdaw cira i, o caci kadit ko tatirengan nira. ’atekak ko Tul-mus (caleng) a kilang, manga’ay sapipatireng to loma’, naitiya malaplap noya fafahiya i, tayra to cira i tono’ no lotok a malengaw. Naitiyaan i, maraay to ko pialaan no Iwatan to matiniay a kilang to sapisaloma’, romasato, o nika ’atekak no matiniay a kilang, tona miletek ko Iwatan to nia kilang, mangici’ aca ko fonos nangra.

O matiniay a Sang-Hava ato Havu-tað kilang i, o safangcalay kalo kasoyen a kilang, nikawrira na itiyaan i, sapialaan to Iwatan to matiniay a kilang, o tatayra i maraay a tokos a lotok ko pialaan, matiniay a kilang kareteng a orongen.

O ngaloay a papah no Lan-dun i, manga’ayay kaenen, itiniay ho i liyok no niyaro’ ko lengaw no Lan-dun a kilang, kainget han no fafahiyan no Iwatan laliw sato a miraay ko ka’oripan, orasaka anini sa, o tatayra to maraayay ko pialaan, maroray ko rakat a mikilim miala to papah nira. Pakayni to nia kimad, pasifana’ titaanan nawiro malengaw itira i tokotokosan no lotok, o lietecay awaayay ko fali a kaitiraan.

Mitiliday, o Iwatan (Bunun) tak-banuað ngasaw, ci Sauli Tanapima (taki-kosalan).

Mafalicay to sowal no ’Amis, ci Masao Nikar.
Kawakawasan ratoh:ma'apaay a fa'inay

## Ma’apaay a fa’inay(愚笨的丈夫)[https://openmuseum.tw/muse/digi_object/0e4b599937ad85ac357e8cb8b06902f4]

### Patoroden  no fafahi ko fa’inay to tayal no loma' (太太交代丈夫做家事)

Ya mararamoday hatatosa sa o ma’apaay a tamdaw, ira ko cecay a romi’as ya fafahi nira tayra i patiyamay micakay to lalosidan, patorod han no fafahi ko fa’inay nira, “ *ano mi’edef to ’ayam ha’eminen patatayra i talalokan**(pakoko’an)*” , “*hai*” han no fa’inay, “*o roma sato, ano pangingoy to wawa, fadisawen ho ko ngangingoen no wawa*” “*hai*”sa ko fa’inay a paca’of.Ya sato fafahi nira lomowad to micakay to lalosidan i patiyamay.

### Pacefongen  kiya ’ayam i fadisaw mapatay(把鷄放入開水鍋裡全死了)
Dadaya sato mifadisaw to nanom kiya fa’inay, “*mi’edef kako*” saan ko harateng niya fa’inayan, pacefong han nira kiya ’ayam i fadisaw, mapatay to kiya ’ayam,sosol han nira ko takolaw no ’ayam, patayra han nira i talalokan a micait, ’edef han to nira ko talalokan.

### Parokrok han  ko nanom ngagingongen to wawa mapatay(用滾湯的開水給小孩洗澡小孩全死了)
O roma sato i,mifadisaw heca to ngagingongen no wawa, parokrok han nira ko nanom, ala han nira ko wawa pangingoyen to nira ko wawa nira tiya fadisaw, mapatay to kiya wawa, maherek sato a pangingoy, pakafoti’ han nira i sikal, iya saan a fa’inay maherek a mi’edef ato pangingoy to ’ayam ato wawa, misakalafi to cingra.   

### Halafing sato ira to ko fafahi a minokay(過不久太太回到家)
Halafing sato ira to ko fafahi a minokay, pasowal ko fafahi: “*’edefan ko ’ayam*” han nira ko fa’inay, “*hai*”, “*pangingoyan iso ko wawa haw*”, “*hai, ira i kafoti’an matawaay a mafoti’* ”, “*icowa*” han no fafahi koya fa’inay nira, “*ira i kafoti’an,matawaay to a mafoti*’”, hinam han to no fafahi ira mangocedis ko ngoyos a mapatay to, mafirang ko fafahi nira,” *nisamaanan iso ko nipangingoy to wawa*”  “*pangingoy han ako to fadisaw, matawa to ko wawa, a mafoti’ay to, o ’ayam a mafoti i talalokan*” han no fa’inay nira.Fafahi sato nira tayra mihinam i talalokan, macait a ma’araw nira koya ’ayam, mafirang to ko fafahi,” *no(naw) ma’apa kiso, o wawa a mapatay, o ’ayam a mapatay, tati’ih a matira ko faloco’ nomiso*”.

### Matefad i lalan o sikal aca ko nitademan(屍體掉在路上丈夫只埋草蓆)
To honi to sowal sa ko fafahi: “*tademen kiya wawa*” han nira ko fa’inay, o fa’inay sa nira tangsol lomowad a miala tiya wawa, tafo han nira to sikal,tamorong han nira tayra i fatad no lalan, masiday(materak) kiya wawa, tahira sato i pitademan tano sikasikal sato ko nitademan nira, minokay sato i,ira ko mapatayay i lalan o wawa no tao han nira ko fafahi.

### Mafirang ko fafahi laliw sato koya fa'inay (太太生氣丈夫羞愧的離家)
Tahira i loma’ pasowal han nir ko fafahi,  “ *caay ka tademen ko no tao a wawa, mita saan a wawa tademen*”, “ *caay, mangah iso, matefaday iso kiya wawa*”, tayra heca mihinam, so’elinay liyaw han aca nira a mitadem koyaan a wawa.

Taha loma’ ko fa’inay namitadem, kafirang han no fafahi nira, harateng sato ko fa’inay nira i,”*milaliw kako*” sato kiya fa’inay nira, “*aka*” saan kiya fafahi nira a milalang, paci’eci saca a milaliw kiya fa’inay nira.
### Pacefaday Tilid(註解)
Sowal

**Sowal**（Kuwaping a sowal：語言）, o nano to’as a sowal no tamdaw, ato sapikilok to sowal a codad ato tilid. O sowal ko tanosok tamdaw a kakimadan palalicay. I tini i Pangcah a nipivuting, o **[[sowal no Pangcah]]** ko tanosok niyam a palalicay. 

Mido^do ko picodadan to rikec a pasadak to nananamen to sowal no kasasiroma^ no minco, malonananamen no micodaday a kasasiroma^ no minco, ato micoker to pisano kasasiroma^ no minco ko sowal a pipasifana’.

Anomalahedaw ko sowal no tamdaw o incumincu hawi caay to ka calloway ko pipalowad toraray no serangawan, caay toka pakaratoh I teloc no tamdaw.

## Tahapinangan Tilid

## No papotalay a kakafit
* World Atlas of Language Structures，（語音，語法，詞彙）結構屬性大型資料庫
* Ethnologue: Languages of the World，全球已知語言總目錄
Ngangan

**Ngangan（[[Kuwaping a sowal]]：名稱）**

U nipangangan nu Pangcah, makakavit ku ngangan nu wawa atu ngangan nu wama, patinakuway ci Kulas-Vuting a nganga, i a’ayaw ci Kulas nu wawa a nganga, i lalikulay Vuting u nuwama a ngangan, u nipangangan nu matu’asay caay pacevasaan, ira haw ku daduduwan tunu tu’as a niket, u niket ku sapangangan.

*saka (1) miala tu ngangan nu tatu’asan, u vaki nu tireng.
*saka (2) mimelaw tu nikasuvucan napinaay a tuki anu i kalahukan, ci Lahuk（中午，Lahok） ku nipangangan, anu mavaliyus, ci Valiyus（颱風，Faliyos） han kuni pangangan.

Kasasiwasiw:Ngangan
Kawakawasan ratoh :Malangohahy a fafoy

## Malangohahy a [https://openmuseum.tw/muse/digi_object/0e4b599937ad85ac357e8cb8b06902f4 fafoy] (變成情人的山豬)

### O fafoy ko ngohah no fafahiyan wawa (女孩的情人是山豬)
Oya sato “ *pikiomah kiso* ”(misimaw to omah kiso) han to no ina nira koya wawa nira, “*hayi*” sato koya wawa nira tayra to i omah, tahira sato i omah, “*da to, katayni to*” han to nira koya ngohah nira a fafoy. Tayra sato kiya fafoy i omah noya wawa, mararamod ato ya fafoy, kaenen no fafoy ko panay noya wawa.

### Ma’emin no fafoy komaen ko losay (農作物被山豬喻吃光)
Tayra sato ko ina ato mama niya wawa i omah , nengneng han ma’emin to noya ngohah nira oya fafoy koya panay nira a komaen, oya sato a wina nira, “*papikiomah han ako kiso, pakaenen iso ko fafoy to panay*” hanto no ina nira, orira ko saka caay ka pitengil ko fafoy anini to nisanga’an no fafahiyan a losay ha’emin han no fafoy a komaen.

### O lalengatan no fafoy a komaen to mipalomaan no fafahiyan a losay(這是山豬專門吃女人種的農作物的開始)
O lalengatan no fafoy a komaen to mipalomaan no fafahiyan a losay, o pido’edo’ed nangra to nikacingohahan nira to fafoy saan to ko sowal to ikor.

Orasaka o fainayan sato ko misaomahay anini.Anini sato ano mipaloma ko fafahiyan to losay, caayto kasaemah ko fafoy a mihaemin a komaen. Hatira ko sowal.

### Pacefaday Tilid(註釋)