Pinalengaw

## '''Pinalengaw ('''植物)
Pinalengaw (Inkiris-Plant), pinalengawan (Tilid a ngangan: Plantae) o pacecay a sowal to kahirahira, sakisofal i, sakilikisi adihay ko kasasiroma. I ’ayaw no mihecaan ni Linnay tangasa i mihecaan ni Linnay, dengan i kafana’an no kalorengosan, oya kahirahira, karapoy ato tatikenox nawhani caay ko dademakay ato nano pipatedi no likat ato pinangan no rengosan a tatodong, masaliyaliyad to pisilsil[3].

Ano dotocen ko ni Enste. Hayker, Lopote. Witayke, Lin. Makolis, Tomas.Kafolier. Smis a mikingkiway to kahirahira no rengos, oya kahirahira, karapoy ato tatikenox kadado’edo a papasadak i pinalengaw [4][5][6]. I ngataay to no mihecaan masarocod to ko kasasiiked no pikingkiw, mihakelong to nai 1981 mihecaan to ni Tomas.Kafolier (Plantae Caval.-Sm. 1981) [6]. Smis a pido’edoan to no pinalengaw a pikingkiw. Pakayni i nanolengaw a iraay misapinang ato minengneng to sakifana’en[7][8]; Orama i, minengneng to ni Hepote. Kalifuer (Herbert Copeland) a dado’edoen i 1981 mihecaan (Plantae Caval.-Sm. 1981) [6], o sakikangdaway a pinalengaw a mikingkiway (Plantae sensu Copeland, 1956) [9][10][11][12].

O pisa’osi, no pinalengaw a nikingkiwan a ma’oripay a kasahira no rengos ira ko 450000[13], ano dotocen ko ni Ciwyin sa’osi, nai 2014 mihecaan, o nipa’oripan a pinalengaw, ira ko 381910 ko kahirahira a misowalan ato nipanganganan, laloma’ nonini ira ko 369000 ko kahira no madeci’ay pinalengaw, 1110 ko kasahira no mawacayay a pinalengaw, 1300 ko kasahira no masafokelohay a pinalengaw, 10500 ko kasahira no maliwetay a pinalengaw (no pahekoay a rengos) [14]. Yasato i, dado’edo sa a ira ko matama ko fa^elohay a lengaw, tinako i 2016 miheca, ira ko 1730 ko kasahira no madeci’ay a pinalengaw matama ato mipangangan[14].

Kadadeci’ ato nikalowan no deci’ o no pinalengaw a … a sakacitongal, nika o kadadeci’ no pinalengaw a malengaw ato lomahad a tatodong[15]:63. O sakatadamaan no cisalenakay ato kacacalicaliw ko pinalengaw, nika caayay ka cisalenak ira ko sakalenak nira[15]:169.

O kalalecad a tato’asan no pinalengaw pakayni ato langdaway linalin ko kalacecayan a tireng, ta pakayni i pata’engad no likat a mala’icel. Palong no pinalengaw nai to’asan ko sapidotoc a ci’icel, nika ira a pinalengawan ko malasawaday to langdaway a tireng ko saka pata’engad no likat a mala’icel, pasayra mitado to ka’oripan ato mamono’ay a ma’orip[15]:458.

O pata’engad no likat ko sakaci’icel no pinalengaw, i liyok no ma’oripay a mikoliyol ato karomakat no ’icel masalaloma’an, o parana’an no ma’oripay ko cikiw. [16][15]:122 O adihayay a pinalengaw i karapoyan a saka’orip no tamdaw a kakaenen, sapaiyo, sapatireng, sapitinooy a sakadademak. [14] O pikingkiw to pinalengaw malosakahirahira a lalan. [15]:2

### '''Sapatodong ('''定義)
Ano masamaamaan ko patodong no nitilidan, adihay ko kasasowal to “pinalengaw” ko patodong, masasiromaay, [17] masilsil ko kafalifalic no rayray no pinalengaw.

### '''Dadahalay i rengosan ('''極廣義植物界)
Dadahalay i pinalengaw, halo fayking, matelangay fayking, so’elinay fayking, ato lo^etimay damay ato cimadeci’ay pinalengaw no maraayay sangasaw a damay (anohakowa halo fayking, matelangay fayking, so’elinay fayking, ato damay, nika dengan o langdaway linalin caay kai romaroma a fayking), malolalan nonini patodongan: Plantae L. 1753, Plantae Engl. 1886.

O ni Linnay a mihecaan, caho kasadak ko cin-hua-li-lon sanay a sowal, orasaka, saka ningra a tosaay a lalan, o dadahalay ko salalekoan no pinalengaw, pakipolong i saki’orip, ono patedi no likat ko saka’orip ko sakalengaw no pinalengaw. [3] Ni Enkele a lalan madotac ko ni Linnay a salalekoan no pinalengaw, o damay, fayking, matelangay fayking, so’elinay fayking papolongen i laloma’, “Kasasiiked no pinalengaw a tilid” i ci Enkelean mahapiw ko 10 a tilid, mapatay to ca Diers ato ci Miersiau ko miliyaway, nika mapararid ko no sa’ayaway salalekoan no pinalengaw, mapasaliyad to 17 a kasalalan no pinalengawan. [18]

Adihay ko no aniniay a nananamen to pinalengawan nai fayking, so’elinay fayking, ato damay, ko sapipakayraan a paini to kafana’an, pakayni i laliyad no pinalengawan nai 1964 mihecaan saka 12 a tilid ni Enkele a lalan, saka onian a lalan ko kacitodongan. [19][20]

Miwanik to nanoya kahirahira no ma’oripay to dadahalay no pinalengawan.

Mihakelong to no Sien-wi-cin a nisanga’an ato sapidemak, mikingkiway to pinalengawan adihay ko no ’a’adopen ato no pinalengawan a ma’oripay, tinako to damay ato kakotong. Orasaka, o mikingkiway to pinalengawan no Toyic ci Hayke’er midakdak to *Plantae Haeckel 1866, Metaphyta Haeckel 1894,* tosaay a salaloma’an no natilid malecadayto, mawanik ko nanoyanan a malengaway, midita’ay ato ’isal a damay, ta mala’isal i nanoyanan a molengaway. [21]

1983 ato 2009 miheca, ci J. Gerloff , K. Walther ato ci Wolfgang Frey a pipasadak, saka 13 a tilid ni Enkela lalan a malaheci mipakotay, i 2012 mihecaan mipasadak. Ona kasalalan no satoko, paring, kamok ko patireng macefong i ’adihayay falo i molengaway a tilid, nikawrira sakirengosan a patolasan saromaan ko langdaway damay a fayking , salaloma’an i so’elinay fayking ato damay. [22]

### '''Masaroma ko so’elinay fayking dadahalay no rengosan ('''排除真菌的較廣義植物界)
1959 miheca, mikinkiway to malengaway ci Lopote. Witayke mapasadak nai awaayay so’elinay fayking a masiiked, pasadak to fa^elohay malengaway siikeday faco, i 1963 miheca miliyaw misalof, kao “Witayke limaay faco” ahan, onini faco mapasetek ko pinalengawan (Plantae Whittaker 1969) masaroma nai nanoyanan a malengaway, so’elinay fayking ato ’isal a damay, masiiked pacomod i nanoyanan a malengaway, nika halo ma’oripay i hekal a pinalengaw miraay to lo^etimay damay. [23]

### '''Lalomaay-mapolongay ma’orip ato ceki’ cengel ma’oripay. ('''內共生理論與原始色素體生物)
1966 miheca, Lin. Makoris (Lynn Margulis) mihapiw to nikingkiwan, pasapinang to lalomaay-mapolongay ma’orip a sasowalen, o sanay a sasowalen i, so’elinay a malengaway pakayni i malecaday a tato’asan lalomaay-mapolongay ma’orip i nga’ayay kamolengawan no fayking a masaposak ato sakaci’icel pasasela’, ikor no pinalengaw malecaday ko tato’asan mapalengaw ko langdaway a damay cicamol to masalengdaw i laloma’ no tiring ato nano tedian no likat a ci’icel. [5]

Ci Lin. Makoris (Lynn Margulis) toyanan a nihapiwan to “Plantae a patodongan” kalo “mikowanan a pinalengaw (Plantae Margulis, 1967) o han ningra[ 1][5]. Ikor i, ci Makoris i 1971 mihecaan patodongen ningra o kalorengosan (Plantae Margulis, 1971, Plantae sensu stricto) a sakowat mifalic o cicengoay a pinalengaw ahan.

lalomaay-mapolongay ma’orip a sasowalen to sakimisiikeday o sakatadamaan to saki nian a pakayraan a nikingkiwan, so’elinay a piwinaan ato nano lamit no fayking kalomahad i rayray caay kalalen, orasaka pakayni to na tosaay a kasasiroma o malecaday ko kalomahadan. I Inkilis Niwcing taykaku ci Tomas. Kafolier- Semis mikingkiwan a kasasiiked no faco a heci pahapinang, no to’as a cengel nika’orip (Archaeplastida, halo apelahay a damay, lahengangay a damay, langdaway damay, pacacorokay damay ato ci cengo’ay pinalengaw) o sa’ayaway ato lengdaway a lalomaay-mapolongay malengaw a ma’oripay, o roma a damayan a tireng o caayay nai langdaway a damay caira, o pakayniay ato nai serayan a cengel a ma’orip a masadak malatireng, o pikingkiw no nacefang pala (Plantae Caval.-Sm. 1981 (Plantae sensu lato)) patodong no serayan a cengel a malengway. [6]

O napina miheca a faco to kalomahad ato masiikeday a nipikingkiw, pasayra i (Plantae Caval.-Sm. 1981) ko patodong, nai serayan a cengel a malengaw matiya o pinalengaw ko pihirateng. [7][8]

### '''Fa^elohay a kalaliyangan ('''新的爭議)
2015 mihecaan, ci *Tomas. Kafolier. Smis, Patoriko. J. Cilin, Alastayre G. B. Simpeson ato ci Fabien Burki* alamihakelong to sakapot mikingkiway naira to sakipinalengawan sapatodong pasadak to sapilifet.

Ona toloay a kasasiiked a faco no heci pasapinang, o cecay a seray no ma’oripay to serayan a fao i serayan no molengaway a malahad, mikapot to lahengangay a damay matiya malikakaay[9][10][11].

Milimekay a damay molengaway masasiiked caay kasapinang, ci *Patoriko. J. Cilin aci Fabien Burki* kasacefang mikingkiw an a faco pahapinang, Milimekay a damay latek mikafit i seray a cengel a molengaw, nikawrira nikamaro’an caay ka lecad; no ’ayaway a paheci, apelahay a damay ato langdaway pinalengaw palacecayay faco, milimekay damay o sangasaw to naira[12]; oroma a tosaay a cefang a faco pahapinang, milimekay damay ma’oripay latek pakaini i serayan a cengel a ma’oripay ato malecaday ko kalomahadan seray ato no papotalay fao a miingiday[11].

Pahapinang kina mikingkiwan, no fao ato milimekay a damay latek nai serayan a cengel molengaway malecad ay ko lalengawan a rayray, nikawrira nikapaitemak to nikalomahad malasawad to ko no to’asan a tireng, ikor milimekay damay pakayni i lalomaay ka’orip malalahengangay a damay tiring, nika fao ma’orip malalomaay ko ka’orip. [9][10][11][12]

### '''kasasiromaroma ('''多樣性)
Pinalengaw o kahapinangan ma’oripay itini i hekal, malenak i masasiromaromaay a ka’oripan, halo i nanomay no hekal, i kimadacay ’ongcoy, la’enoay no cisela’ay, mido’edo to kasasiroma no romi’ad masasiroma ko kalengaw ato nika’aloman. Halo tafotafokan, ira i ’akawangay pala, i cakilan a pala ko katalawan a palaay a pinalengaw.

Pinalengaw ira ko lengdaway damay milecad to so’elinay fayking a molengaw masariko’ay a malahad, malalen i katalawan pala ma’orip. O sera no hekal 6% ko dadahal masariko’ay a matahepoay, kafodo’an no ’amis o no ’amisay masariko’ay malonem a kakaenen ma’orip[26], roma a masariko’ay pakatena’ to ki’emelay a ’icel a malataw a midenga’ay ato ni’ecengay, o nai fo’isan nikingkiwan to ma’oripay[27].

Nipasasa, no pinalengawan ka’orip latek 450000 ko kasasiromaroma no lengaw[13], midotoc to ni Ciwyon a nipolongan, tangasa 2017 miheca, sakirengos a nikowanan, 381910 ko kasasiromaroma masowal ato mapanganganay, i 369000 o matafoay pinalengaw, 1110 o mawacayay pinalengaw, 1300 no fodengal a pinalengawan, 10500 no kisin a pinalengaw (lokot a pinalengaw) [14]. Roma a kahirahira away i ni Ciwyon a nisa’osian, sakiroma a masa’osi ato pitiri’an matilid i la’eno.

Pakayni tinini, caay pitolas molengaw ko fa^elohay a pinalengaw mahapinang, tinako i 2016 miheca, ira ko 1730 ko fa^elohay madeci’ay a pinalengaw a mapanganganay[14].

### Kafafalifalic no likisi (演化史)
Dotocen ko no dadahalay a nihaydaan nikingkiwan, pinalengaw (*serayan a cengel no ma’oripay*) satapangan i ’ayaw no 16 yoku a kinacecay laloma’an malengaw a demak[37], lalomaan no tirengan, masaposakay a kasolekan, manga’ay micongangah I’ayaway iraay to a langdaway damay ato nga’ayay sasela’an fayking[5].

Awaay ko keton a rayray no langdaway damay, sa’ayaway matilid mata’elif to ko 35 yoku no mihecaan ko langdaway damay mikafit i mataringay a fokelokelohan, nika ira ho laliyangen[38]. Ikoray to 16 yoku ’ayaw i, pinalengaw a tato’asan o langdaway damay ko nikaenan, nika nikacango’ot no kakaenen maedeng ko patedi no likat, malalikiday to lengdaway damay ko ’orip, mitado to nano patedian no likat malokakaenen ko lengdaway damay a saka’oripen, orasaka tato’asan no pinalengaw ato langdaway damay malakapotay a ma’orip, saka citireng ato no likat a kasasidama a ci’icel, matiya mica’edongay to nano tiring a pina’orip (*latek no hitay kasafeleng a fayking, halo masaromaay a pinalengaw*) padamso to molengaway palatireng a fayking.

Tato’asan cicengo’ay a pinalengaw sa’ayaw i palaay pinalengaw, nika i pina miheca nikingkiwan paini, pakayni i matelangay sera a kasatayhi ato no sera a fana’ pisiiked mahapinang, ’ayaw no 10 yoku miheca iraay to ko i palaay sacecayay a no fayking a damay[39].

O lalengawan no cicengo’ay a pinalengaw nai pacacorokay damayan, sa’ayaw masadak i Otawci tenok[40][41], tato’asan a nengneng to lalengawan no riyad a damay, nika ira ko nikingkiwan o nai palaay a sacecayay a no fayking a damay[42]; nisimawan a pinalengaw masadak i Celiwci amiheca, tangasa to i Nipenci mihecaan mapaki’emel a masasiiked ko masasiromaromaay i pala kasafaco no molengaway[43][44]; ’ayaway pinalengaw—no kissing ato keta a kilang masadak nai Nipenci ikoray no Sehuyci mihecaan miteka masasiiked, ikor pakayni Etieci ato Santieci adihay a mafafalifalic[45][46][47]; malawawaay no pinalengaw masadak i laloma’an no pinalengaw, sa i Culoci mihecaan na o mawacayay pinalengaw masadak haca, i Payeci miheca ranikay masadak ko adihayay a lengaw, tangasa anini ko kalenakan, o satadamaanay to i palapalaan a pinalengaw[48]; no aniniay mawacayay a pinalengaw (*telocay mawacay a pinalengaw*) ato no wawa pinalengaw malecad kasasiiked ko kasadak, caayay ko tato’asan no wawa pinalengaw[49][50].

### ’Ongcoy nitilidan (化石記錄)
’Ongcoy no pinalengaw halo tapangan, lamit, papah, sapaloma, heci, falo, papo ato ’adeteng. ’Ongcoy no pinalengaw ira i palaplaaan, ira i fanaw, ira i ’alo ato pantaay no riyar a la’ed no sera ira matama. Falo, papo ato damadamay a ’ongcoy kala’ela’edan no sera a silsil. Malakisay ’ongcoy no pinalengaw caay ka matiya ’ongcoy no ’a’adopen a maedef, nika ’ongcoy no pinalengaw adihay i kasapala no hekal, manga’ay misaadihay matama.

Sa’ayaway maga’ay mahapinang pala’ongcoy no pinalengaw han ko panganga “Rafatazmia chitrakootensis” a lahengangay damay han, ma’orip i ’ayaw no 16 yoku mihecaan, matama i masatiyapay no ’ongoyan no Intiya[1].

Langdaway pinalengaw sa’ayaway a ’ongcoy itini i Roper(*Roper Group*) a finacadan i Awtaliya a mimingay a ’ongcoy, ma’orip i ’ayaw 15-13 yoku no miheca, malecad ko kasaleko ato aniniay a langdaway damay.

Sa’ayaway ato aniniay ma’oripay a kasahirahira masapinang no kasangasaw no ’ongcoy pinalengaw *Bangiomorpha pubescens,* oya ma’oripay i ’ayaw no 12 yoku mihecaan a lahengangay damay[52].

Kacacorok no damay a pinalengaw a fayking malatiihay, orasaka ikaka to romaroma a damay ko ranikay mala’ongoy, manga’ay kadkaden i Celiwi ikoran (latek ’ayaw 4.1 yoku) [15]:356, tinako i Parka damay (*Parka decipiens*), ato *Palaeonitella cranii*[53][54].

Madei’ay a pinalengaw kafana’en no litelitengan a malantoay ’ongcoy nai *Otawci,* nika matiniay a ’ongcoy o mapelpelay. Tangasa i *Celiwci* ira ko masakimooday ’ongcoy materek, halo caleng a ’ongcoy a “ceka calengan ’ongcoy” han. Ikoran no *Nipenci* mihea i, Layni a kissing mahapinang o naitiniay mihea matama kina ’ongcoy, oni a ’ongcoy masapinang ko pinalengaw a kasaselal a cecay fayking. Nipenci mihecaan litengan a kilangan a pinalengaw “sema wadis no siri”, matiniay pinalengaw ira ko kisin a papah, nika nia papah caay kacipapo[55].

Sikitangan a la’ed ma’orip i to’asan a pinalengaw mala’ongcoyay a kasadakan. Sikitang o nipiala to mala’ongcoyay a kaitiraan, ona langto oya singat no mala’ongcoyay pinalengaw, talacowa mala’ongcoyay pinalengaw caay pikafit ko singat. I Sokatelan no Kelaskewitoliya a koying mala’ongcoyay pinalengaw, matama ko masacikafay a kilang (*Lepidodendron*) a tapangan.

O caleng a kilang ato cifaloay a pinalengaw a tapangan, lamit ato ca’ang a ’ongcoy manga’ay i fanaw ato hekal no riyar a molengaway ato fa^elohay i kasala’ed matama. I Kalifoniya kahengangay kilang, panapang kilang, kidafes kilang ato kalaha’ay a mala’ongcoy matama itira. [55]

Mala’ongcoy a kilang maedef i kasaniyaro’ no hekal, itira i makalimay ato masatafokay niyaro’ matama, nawhani oya itiraay ranikay macingcing a talahekal. Mala’ongcoy a kilang ’atekakay (ma’awid mapafali ’atekak ko kasatayhi), o lalengawen lamit mapaterek i nga’ayay katelian. Mahaenay a tatiri’en manga’ay a sasaodo’en a mikelac ato mi’eloc. Mala’ongcoy a kilang a mala’ongcoyay a kilang i kasapalaan matamaay. [55]

Sema wadis no siri sapaloma a kissing a ’ongcoy, malenak i no timolan no hekal a palapalaan, kacipinangan o picokeran ci Aerforet. Wikena a nipasadakan to malinahay a pala sanay a sowal[57].

Anini awaay ko kalaliyangan to i ’ayaway a ’ongcoy malaca’angay pinalengaw a to’as a heci pinalengaw[58][59][60]; sa’ayaway ato anini a ma’oripay o ngasaw a ’ongcoy malaca’ang pinalengaw a Motesayke a damay, milecad to Ciyi a damay a malikakaay[61].

Ira ko Pan a ngasaw falo caay ka songila mateli a to’as sapaloma pinalengaw, papina a hakusya paini to ca’ang a pinalengaw[62], ira ko hakusya mahinapec to caleng a mawacayay pinalengaw[60]. Pinapina pakayniay to ca’ang a pinalengaw kairaan romi’ad a nikingkiwan, midotoc to kala’isalan paherekan, ca’ang a pinalengaw latek nai Culoci mihecaan latek i Santieci[63][64][65], nika awaay ko pitieran to ’ongcoy patinakoan a micoker[60], mipacecay tonian, latek i ’ayaw no ca’ang pinalengaw caay ka tadamaan, roma ma’oripay i ’ongcoy mato caayay ko iraay itiya[66].

### Kasafaco a demak (系統發生)

#### Papotalay cefang (外類群)
Midotoc to nikingkiwan anini, kalopinalengaw o tosaay wikol cifanohay pina’orip> malaadihayay pina’orip, kalocalay no malecaday a faco no kahirahira[9][10][11][12].

#### '''Laloma’ay cefang (內類群)'''
Pinalengaw kasa cefang a faco kadademak caay ka hapinang, i matini mahaenay ko manengnengay.

#### Siiked (分類)

#### Pinalengaw siiked fana’ a rayray (植物分類學史)

#### Tatapangan: Pinalengaw siiked fana’ (主條目：植物分類學)
Pinalengaw siiked fana’ halafinay to rayeay koni a sika, to’as no Koris ticukakukak, kakakak Alistote o pinalengaw siikeden samoro, pangpang ato rengos a malatolo, o sito ningra o tato’asan no pinalengawkaku ci Tayaufolastos i (pinalengaw ci) ato (pinalengaw tilid) tosa a nitilidan mataelif ko 500 ka adihay no pinalengaw, itini tina tilid, pakaynien ningra i milenakay, sapaloma ta’angay mimingay, kaeneng, sapaiyo epoc to sakipinalengaw ko pisiikedan67][68][69].

Litengan no Cungkuo, no Cihan (tamolan rengosan), Lisecen (rengosan), Wuciroy (pinalengaw a tilid), midotocan serayan, ’oripan, palaan, sakadademak a miiked[70]. Nano mitilidan a kasasiiked a faco o saki tamdamdaw a pinalengaw a fana’ ato nidemakan, awaay ko caayay kalecad kasasicalay no ngasawan, orasaka saki no tamdawan a nisiikedan a faco.

No tamdawan ko sasiiked a fana’ a masawalay tamdaw i ci Kaer. Fung. Linnay, i (o pinalengaw tilidan), na i ca Caesalpino, Bauhin, John Ray an ’ayaway nilahecian a paranaan, pasadak to tosaay ngangan ato kasatokar faco ko masalaloma’ay to ni Linnay pisiiked, kafana’ ningra pasadak tosaay ngangan pisilsil ko pipangangan. Linnay pasadak to “malamoay faco”, midotoc to no falo a sa^enep a sa’osi o sakipinalengaw a pisiikedan, pinalengaw palacecayay, malatosaay a pafaloan.[3][15]:234[71][72]

1858 miheca, Caers Taerwen ato Arforit Lasayer Hualais pasadak to pina’orip a yinhualon a sowal, sakinian a mala saka ira no fa^elohay a hirateng mapacomad ko misiikeday a fana’, oya, pina’orip kasasiiked a caco pasapinang to kasadakan no sasingasaw ato faco a kadademak, pakayni to kasasiiked a pakayraan no fana’ to kafalifalic a no pisiiked a fana’, milecad to ni Linnay a mihecaan to no tamdawan a faco “misanga’ ko Kawas, ci Linnay ko misolimetay” sanay a Kawas ko misanga’ay ato nisanga’an caay ka falic a nihiratengan, mato macakatay ko fana’. Patatodong to to’asan ato ni Linnay a mihecaan a tamdaw to nisiikeday fana’, kafalifalic a no pisiiked a fana’ a “serayan” a sasiiked a fana’, nikawrira pakayni tonian a tatekaan patinakoan o nai fadicay, awaay ko patinako, ki’emel ko pakitekedan, mitadi’ec to misiikeday a fana’ to taneng ato sakowan, nika caay pakasawad to milecaday to kafalifalican; saka falifalic no pisiiked a fana’ mitapi’ to nirayrayan kasakapot I mapararoyay, i rayray no kasakapot caay ko so’elinay serayan a kasakapot, saka oni a kafalifalic no sasiiked a fana’ caayay ko so’elinay serayan a siikeday fana’. [71]

Toic no kasafao a kakusya ci Wili hennisi i 1965 miheca pasadak to sangasaw ca’ang siikeday fana’, o ca’ang pisiiked fana’, sowal sa cingra, dengan cecayay sakapot koya serayan a kapot, o mararoyay a kasasiiked, cimacima a kasasiiked kasakapot o ai malecaaday ko tato’asan no ikoray, o pidemak, dotoc sa i to’asan ato milenakay, do’edo han to pihapinang to sangasaw, o nian sa ko todong misiiked. [71][73]

Saan no wawa a pina’orip a fana’ malenak ato macowat ato nipilalat a fana’ ma’ikes, no wawa a pina’orip a tinako makotay to ko safacoan a fana’ a tinako malopido’edoan a pakayraan, nawhani no wawa a pina’orip fana’ tinako tata’angay ko paini, o nisa’osian (kasasiingid, Piyise, ta’angay pisa’osi, ta’angay pilecad) sapisa’osi to ta’angay, no tamdawan caay ka tama ko paharekan, orasaka anini no mitiya ko sapisa’osi. [71][74][75]

### Damayan (藻類)

#### Tatapangan: damayan (主條目：藻類)
Damayan o pinalengaw saan ko nengneng, nikawrira no wawa a pina’orip a fana’ a pikingkiw pahapinang caay ko pinalengaw a cafang. Damayan o nano pinatedi no likat ko sakalengaw, o adihayay a damay caay ka pacomoden i laloma’ no pinalengaw, o papacomoden i laloma’ no faykingan (langdaway damay), SAR a todong (^kim damay, loetimay damay, liyalaway damay, si damay, cya damay), tingpin damay ato ’oresap damay (wacay damay) laloma’. [9][10][11][12]

Ci cengo’ay a pinalengaw nai macacaliway damay ko sakaira; pako maliyonay pinalengaw, patongal to langdaway damay malahakelong sakapot lengdaway pinalengaw[76][77][78]. No to’as a lengdaway damay caay ka halo cicengo’ay pinalengaw, orasaka no cefangay to, nika ikor to nika adihay to ko nipikingkiw pahapinan o cicengo’ay pinalengaw o nai macacaliway damay ko sakaira nira, no nikingkiway sa’ayaw palakapot hananay[79][80][81][82][83].

Ona pinalengaw a fayking mitafoay ira ko canot, laloma’ ira ko mapolongay lengdaway damay, langdaway papah A ato langdaway papah B, awaay ko ’anengel damay, matiniay cefang awaay ko lalomaay a safak cimadeci’ay, ira ko safak kadecian. [15]:44,63

Kahengangay damay ira ko kangdaway papah a ato ’anengel damay (phycobiliprotein), malecad to adihayay langdaway damay cengel. Apelahay damay cilangdaway damay cengel, o nacengel mapaterek ko langdaway damay a Taycitangpi, mimingay langdaw (cyanelles). [84]

Kangdaway damay, kahengangay damay ato apelahay damay o sa’ayaway ato langdaway malapolong ma’orip a pina’orip, caira (halo kangdaway damay mala o kangdaway a pinalengaw) orasaka o “tatapangan no pina’orip a cengel). Mahaenay, adihayay a kalodamay a tatirengan matahepo no sakatolo tangasa sakasepat a ta’edip no fayking, midotoc to ni a pa’eno no sapiina a cefang a nengnengen, caay ka ngangata to pinalengaw caira, latek kangdaway damay ato kahengangay damay malakapot ma’orip tangasa kasadakan no fayking i no tirengan. [5][25]

Ikoray a sowal pacecay to “saki damay”, ano caay songilaen paini, no tatapangan a cengel pina’orip mapalasawad ko no i palaay a madeci’ay a pinalengaw.

### Madeci’ay a pinalengaw (有胚植物)

### Tatapangan: Madeci’ay a pinalengaw (主條目：有胚植物)
Manengneng i ka’oripan ko ’adihayay fayking i palaay pinalengaw o madeci’ay a pinalengaw. Midotoc o nga’ayay ko kalakowang no kasakapot, masiiked ko todong a kalakowang sakapot a malakowang a pinalengaw (nika caleng papah a kissing cango’ot ko so’elinay lamit) ato cango’ot malakowang cefang a cidamayay pinalengaw. [15]:249

Mahaenay pinalengaw ira ko canot, malitosaay canot, no heci a salang malakapot ko padal no fayking a madapong so’elinay pa’eno fayking, polong to nai ka tedi no likat a [15]:249. Latek adihay ko pinalengaw to caayay ka patedi no likat, matadoay i roma a pina’orip, miingiray i pinalengaw, mitado pinalengaw ira ko 4100 kaadihay a lengaw[85]. Madeci’ay a pinalengaw ato damayan caay kalecad, oci awaayay ko sakalalamo ko nikadama a tadamanay a sapilamo[15]:249.

Damay pinalengaw, talacowa ira ko roma a lengaw pakahadidi to kakedalan, nikawrira sakalenak caay piliyas to nanom[40][41], adihayay a damay pinalengaw mimingay ko tiring, tasaay ko pitekaan paherekan no kafafalifalic: pakakapian a tekad ato kacipapoan a malatosa. No papo a ’orip mamoke’, ma’oripay i tireng no fafahiyan.[15]:376

Sakowan a pinalengaw adihay ko sakatatodong safaco, mihayda ciiraan manga’ay mi’awid to damay pinalengaw a salifet. Cokoh a ta’edip madama ko pinalengaw sapico’ay to kedal, sakowan manga’ay masera ko nanom patayra i polong no pina’orip a tirengan. Sakowan a pinalengaw o nano papo a tiring no tekedan a pinalengaw a tiring, sapalamo a tiring dengan o saka lalamo ko dotoc i mamoko’ay romi’ad kasadakan. [44][43]

Sapaloma pinalengw a sapalamo a tekaan ’emin to maserer, no papoan a tiring pakayni i falo mapawawa. Sapaloma pinalengw manga’ay i kakedalan ma’orip ato malenak, nawhani caira manga’ay malafalo a hoso, mapawawa caay pilongoc to nanom, caay pilongoc to no wawa a tireng sateked a ma’orip. [45][46][47]

Sapaloma pinalengw a sapalamo a tekaan ’emin to maserer, no papoan a tiring pakayni i falo mapawawa. Sapaloma pinalengw manga’ay i kakedalan ma’orip ato malenak, nawhani caira manga’ay malafalo a hoso, mapawawa caay pilongoc to nanom, caay pilongoc to no wawa a tireng sateked a ma’orip. [45][46][47]

Oya malawawaay a pinalengaw a cipapoay panamor macakat, paramodan a wawa panamor a maserer, madeci’ay mapalafafahiyan matafo, sapaloma matafo i laloma’, malaheci to, so’elinay a falo, pakayni to tosaay kasasipawawa a malatosaay a tato’asan a rocok a camel a madeci’. I anini adihayay a kina’orip a pala, malawawaay a pinalengaw o tadamaanay a kasaopoan. [48][15]:457-459

### Faco a kasolek (形態結構)

### Tatapangan: Pinalengaw a faco kasolek fana’ (主條目：植物形態學)
Pinalengaw a faco kasolek fana’ o pikingkiw to pinalengaw papotalay a faco, kasolekan, kasakapot, ato lomahad (halo notirengan kalomahad ato no faco kalomahad) a kakak[15]:9[86]:837.

### Fayking (細胞)
Pinalengaw a so’elinay a pa’eno pina’orip, faking ira ko so’elinay pa’eno a fayking a malakapot: I laloma’ay a pa’eno so’elinay fayking ato renaf to fayking[15]:40.

Pinalengaw a fayking o nano fayking a padal ato nano lengaw a tireng malakapot, yanan a tireng masiiked fayking renaf, faykingan ato fayking pa’eno. [15]:42

Fayking renaf o nanolengaw a tireng, nano malasimalay malitosa masasiiked ta’edip ato sakacipinang misa’osi to ciwanengay, nanolengaw a tireng ato papotalay a pala malaliyas, manga’ay palalan micomod nanolengaw a tiring. [15]:22-24,42

### Ponka (文化)
O parana’an padamso’ay to saka’orip no tamdaw ko pinalengaw. Saka dademak a dadokap i o nano pinalengaw a nisanga’an. Roma a pinalengaw fangsis saneken a manga’ay sanga’en to malo fangsisay sacipoh to tatirengan.

O maanan a simpar o nano pinalengaw a nisanga’an. O roma a pinalengaw a losay o sapalafangcal to ka’oripan no tamdaw a nengnengen.