ሊበርታሪያኒዝም

**ሊበርታሪያኒዝም** (በእንግሊዝኛ **libertarianism**) የሰው ልጅ ነፃነት እሴቶችን እና የመንግስት ቁጥጥርን ሙሉ በሙሉ መቀነስ እና የፖለቲከኞችን ቁጥር መቀነስ የሚያምን የፖለቲካ አስተሳሰብ ነው   ።
thumb|250px|የዚህ እንቅስቃሴ ባንዲራ
thumb|200px|ቶማስ ሶዌል፣ ይህንን ክስተት ካጠኑት ታዋቂ ምሁራን አንዱ
thumb|200px|ከ 2023 ጀምሮ የአርጀንቲና ፕሬዝዳንት የሆኑት ጃቪየር ማሌይ የዚህን ርዕዮተ ዓለም እሴቶች ተግባራዊ ለማድረግ የመጀመሪያው ፕሬዝዳንት ናቸው። በጃቪየር ማሌ የግዛት ዘመን፣ የአርጀንቲና የሀገር ውስጥ ምርት፣ ደህንነት እና ምስል በከፍተኛ ሁኔታ ጨምሯል፣ እና ትልቅ ኢንቨስትመንቶች ወደ አርጀንቲና ፈሰሱ
ይህ ሥርዓት የአምባገነንነት ፍፁም ተቃራኒ ነው። በአለም አምባገነን ሀገሮች ይህ ርዕዮተ ዓለም በተለይ በፑቲን ዘመን በሩሲያ ውስጥ የተከለከለ ነው። በ 21 ኛው ክፍለ ዘመን በዓለም ላይ ሁለት አገሮች ብቻ ይህንን ርዕዮተ ዓለም ያራምዳሉ - እነዚህ አርጀንቲና እና ኤል ሳልቫዶር ናቸው  ።
## የስም ትርጉም
thumb|200px|የኖላን ቲዎሪ
ቃሉን ለመጀመሪያ ጊዜ የተጠቀመበት አሜሪካዊው ፈላስፋ ዊልያም ቤልሻም "በነጻነት እና ነፃነት" (1789) ድርሰቱ ላይ ነው። ነጻነት (በእንግሊዝኛ liberty) ከሚለው ቃል የመጣ ነው ።

## ታሪክ
thumb|200px|የዚህ ጆን ሎክ
thumb|200px|አዳም ስሚዝ
thumb|200px|ሙሬይ ሮትባርድ
ጆን ሎክ የህይወትን፣ የነፃነት እና የንብረት መብቶችን እንደ ተፈጥሯዊ በማቋቋም መሰረቱን ጥሏል። አዳም ስሚዝ (1776) የነፃ ገበያን ኢኮኖሚያዊ መሠረት ጥሏል። ከክላሲካል ሊበራሊዝም መርሆዎች እና ከኦስትሪያ የኢኮኖሚክስ ትምህርት ቤት አስተምህሮ የመነጨ እንቅስቃሴው በ20ኛው ክፍለ ዘመን ቅርጽ ያዘ። በ 21 ኛው ክፍለ ዘመን, በሁሉም አህጉራት ውስጥ የተለያዩ አገሮችን ያካተተ ዓለም አቀፍ እንቅስቃሴ ነው   ።
## መርሆዎች
thumb|220px|አሜሪካ ውስጥ ሰልፍ
* የፈቃደኝነት መርህ። እያንዳንዱ ሰው የአካሉ፣ የአዕምሮው እና የልፋቱ ፍሬ ብቸኛ ባለቤትነት አለው
* የጥቃት ያልሆነ መርህ። በአንድ ሰው ወይም በንብረታቸው ላይ አካላዊ ኃይል (አመፅ) መጠቀም ተቀባይነት የለውም። ብጥብጥ የሚጸድቀው ራስን በመከላከል ላይ ብቻ ነው
* የግል ንብረት፡- የንብረት መብቶች ቅድስና፣ የማምረቻ መንገዶችን ጨምሮ፣ እና በፈቃደኝነት የመለዋወጥ መብት
* ነፃ ገበያ። በፈቃደኝነት በሚደረጉ ግብይቶች እና በፉክክር የሚመራ ኢኮኖሚ የመንግስት ጣልቃ ገብነት የሌለበት ኢኮኖሚ
* የበጎ ፈቃድ ማህበረሰብ። በሰዎች መካከል ያለው ግንኙነት በግዴታ ሳይሆን በፈቃደኝነት ላይ የተመሰረተ መሆን አለበት
* የተገደበ መንግስት ወይም አለመኖሩ። ለአነስተኛ መንግስት (ፖሊስ፣ ጦር ሰራዊት እና ፍርድ ቤት ብቻ) ወይም ሙሉ ለሙሉ እንዲሰረዝ ጠበቃዎች
* ግለሰባዊነት። ግለሰቡ ከጋራ፣ ከመንግስት ወይም ከህብረተሰብ የበለጠ አስፈላጊ ነው  ።

## ቁልፍ ፍላጎቶች
thumb|250px|በሩሲያ ውስጥ ሰልፍ
* የግብር ቅነሳ ወይም ሙሉ በሙሉ መሰረዝ (ብዙውን ጊዜ እንደ ስርቆት ይቆጠራል)
* የመናገር ነፃነት፣ የጦር መሳሪያ የመታጠቅ መብት እና በግላዊነት ውስጥ ጣልቃ አለመግባት
* በኢኮኖሚ እና በማህበራዊ ጉዳዮች ላይ የመንግስት ጣልቃ አለመግባት
* ሰላማዊ የውጭ ጉዳይ ፖሊሲ፣ ነፃ ንግድ

## የዚህ የፖለቲካ እንቅስቃሴ ዓይነቶች
thumb|220px|የሚናርኪስት ንቅናቄ ባንዲራ
thumb|220px|የአናርኮ-ካፒታልነት ባንዲራ
thumb|200px|የዚህ ኢሎሎጂ ደጋፊ ቤን ሃርፐር
thumb|200px|ካንደስ ኦውንስ
* ሚናርኪዝም - የመንግሥት ሥልጣን በሠራዊቱ፣ በፖሊስና በፍትህ ሥርዓት አደረጃጀት የተገደበ ሲሆን ሌላው ሁሉ እንደ ኢኮኖሚው ግን የሚተዳደረው በሥራ ፈጣሪዎች ነው  
* አናርኮ-ካፒታሊዝም - በነጻ ገበያ ውስጥ የግለሰብን ሉዓላዊነት ለማስከበር መንግስትን እና ሌሎች አስገዳጅ ማህበራዊ ተቋማትን ለማስወገድ የሚያበረታታ የፖለቲካ አስተሳሰብ  
* የግራ ክንፍ ሊበራሪዝም - ለግለሰብ ነፃነት ጠንካራ ቁርጠኝነት እና ለተፈጥሮ ሀብቶች እኩልነት ያለው አመለካከት ፣ ማንም ሰው ሌሎችን የሚጎዳ የግል ንብረት እንዲጠይቅ መፍቀድ እንደሌለበት ማስተማር 
## ከሊበራሊዝም ልዩነቶች
thumb|250px|ከሊበራሊዝም አርማዎች አንዱ
ሊበርታሪያኒዝም እና ሊበራሊዝም ምንም እንኳን ተመሳሳይ ስሞች ቢኖራቸውም በጣም የተለያዩ ናቸው። ብዙ የጋራ እሴቶችን ይጋራሉ፣ ነገር ግን ጉልህ ልዩነቶች አሏቸው. በሊበራል አስተምህሮ መሰረት መንግስት ንቁ መሆን አለበት፡ ኢኮኖሚውን መቆጣጠር አለበት። ነፃ ገበያ እና ጥብቅ የመንግስት ቁጥጥር፣ የሀብታሞች ግብር እና ማህበራዊ ፕሮግራሞች። በሊበራል አስተምህሮ መሰረት ስቴቱ እኩልነትን በንቃት ማሳደግ፣ ተጋላጭ ቡድኖችን መጠበቅ እና መድልዎ መዋጋት አለበት ።

## ትችት
thumb|220px|ተምሳሌታዊነት
thumb|220px|ኮንግረስ
thumb|150px|ሚካሂል ስቬቶቭ

የኮሙኒዝም0 ሀሳብ የማይተገበር ነው ምክንያቱም የግል ንብረትን ስለሚከለክል እና የሰውን ተፈጥሮ ስለሚቃረን ለምሳሌ የሃሳብ ውድድር። የዩኤስኤስር፣ የካምቦዲያ እና የቻይና ምሳሌዎች እንደሚያሳዩት ወደ ቀይ ሽብር፣ የስታሊናዊ አምባገነንነት እና የእስታሊስት አምባገነንነት እና የድንበር መዘጋት፣ የኮምዩኒዝም ሥርዓት የተፈጸመባትን አገር ማግለል፣ ሳንሱር እና የኢኮኖሚ ውድቀትን ብቻ ያመራል ።

የ ሊበርታሪያኒዝም ሞዴል ጽንሰ-ሐሳብ ተግባራዊ ነው ምክንያቱም ከተፈጥሮ ተፈጥሯዊ ፍላጎቶች ጋር ስለሚዛመድ - ለአዋቂ ሰው ሙሉ ነፃነት እና አነስተኛ ወይም የመንግስት ቁጥጥር የሌለበት ነፃ ኢኮኖሚ። ከኮሚኒዝም ጋር የሚጋራው ብቸኛው ነገር የመንግስትን ከፊል ወይም ሙሉ በሙሉ መጥፋት ሀሳብ ነው ፣ የዩኤስኤስአርም ሆነ ቻይና ሊያገኙት ያልቻሉት ፣ የ ሊበርታሪያኒዝም ሀሳብ የበለጠ እውን ነው። ከኮሙኒዝም የሚለየው የሊበርታሪያኒዝም ሀሳብ የፖለቲካ ውድድርን ሲቀጥል፣ የተለያየ አመለካከት ያላቸው ሰዎች ለመንግስታዊ ስደት የማይዳረጉ፣ ኮሚኒዝም የአንድ ፓርቲ አምባገነንነት ነው  ።
## በአፍሪካ
thumb|220px|ጃቪየር ማሌይ እና ኢሎን ማስክ
ይህን ርዕዮተ ዓለም ያለው የፖለቲካ ፓርቲ እ.ኤ.አ. በ2013 በደቡብ አፍሪቃ የተቋቋመ ሲሆን በ2026 አዲስ የተመሰረተው የኬንያ ብሄራዊ ሊበራል ፓርቲ የሊበርታሪያኒዝም ርዕዮተ ዓለም አቀፍ የፓርቲዎች ጥምረት አባልነት ተቀባይነት አግኝቷል  ። ኢትዮጵያ ውስጥ ገዥው የብልጽግና ፓርቲ ከእነዚህ አስተምህሮዎች ጋር ተመሳሳይነት ያለው፣ በመንግስት የተያዙ ድርጅቶችን ወደ ግል ማዞር እና የመንግስት ቁጥጥርን መቀነስ የመሳሰሉ ሃሳቦችን ያበረታታል ።

## ዘጋቢ ፊልሞች
thumb|220px|ታዋቂው ቻይናዊ ሳይንቲስት ዣንግ ዌይን ይህን ርዕዮተ ዓለም አስፋፍቷል

* በአርጀንቲና ውስጥ ስላለው የአመራር ማሻሻያ ዘጋቢ ፊልም 

## በተጨማሪም ተመልከት
* የፖለቲካ ፓርቲ "ነጻነት እየመጣ ነው"
* የአሜሪካ ሊበራሪያን ፓርቲ
* የጀርመንኛ ሊበራሪያን ፓርቲ
* የሩሲያ  ሊበራሪያን ፓርቲ
* የፖለቲካ ፓርቲ 5.10
* የፖለቲካ ጭቆና

## አገናኞች