open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ያፍ ወለምታ በቅቤ አይታሽም

**ያፍ ወለምታ በቅቤ አይታሽም** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**ያፍ ወለምታ በቅቤ አይታሽም** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 

**ያፍ ወለምታ በቅቤ አይታሽም** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

:

መደብ:ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ:ተረትና ምሳሌ
ይቺም ቂንጥር ሆና ቡታንታ አማራት

ቂንጥር

## ትርጉሙ

የሴት ልጅ ብልት አናት ላይ የሚገኝ ጉጥ መሠል ነገር ሲሆን ጥቅሙ የሴቶችን ስሜት ከፍተኛ ደረጃ ላይ ለማድረስ ይጠቅማል። በድሮ ግዜ የሴት ልጅ ግርዛት ሲባል የነበረው እና በአሁን ሰአት ላይ እንደጎጂ ባህል ተፈርጆ የቀረው የሴት ልጅ ግርዛት የሴት ልጅ ስሜት ቀስቃሹን ቂንጥር(በሴት ልጅ ብልት አናት ላይ የሚገኝ)የማስወገድ ስራ ነበረ። ይህ ደሞ ሴት ልጅ ለወሲብ ምንም ስሜት እንዳይኖራት ያደርጋል።
ይቺን በላህ ብለህ ጦሜን አታሳድረኝ አለ አሉ

**ይቺን በላህ ብለህ ጦሜን አታሳድረኝ ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

**ይቺን በላህ ብለህ ጦሜን አታሳድረኝ አለ አሉ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: ይሄ ለአሁን እንጂ ለቡሀላ አይበቃም ማለት ነው

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ደባ ራሱን ስለት ድጉሱን

**ደባ ራሱን ስለት ድጉሱን** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: ተንኮል፤ እኩይ፤ ክፋት፤ ወ.ዘ.ተ. ዋናው ጉዳቱ ለራሱ ለተንኮለኛው ነው የሚሆነው። ደበኛ ድርጊቶች በጸንሳሹ ላይ አካላዊ ጉዳት ባያስከትሉም፣ የመንፈሳዊ (የፀፀት)አለንጋ ግን አይቀሬ ነውና።

መደብ: ተረትና ምሳሌ
ድንቢጥ እንደ አቅሟ በብእር ትታገም

**ድንቢጥ እንደ አቅሟ በብእ ር ትታገም** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ጀምበር ሳለ እሩጥ አባት ሳለ አጊጥ

**ጀምበር ሳለ እሩጥ አባት ሳለ አጊጥ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

**ጀምበር ሳለ እሩጥ አባት ሳለ አጊጥ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ : ሁለት አይነት ትርጉም ያለው ሲሆን የመጀመሪያው ጊዜ ሳያልፍብህ እድሜህ ሳይገፋ ጠንክረህ ስራ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ መድመቅም ማማርም ሙሉ ሚሆነው አባት በአጠገብ እያለ ነው እሱ የሚያስፈልግህን ከመስጠት ስለማይደክም የሚል ትርጉም አለው።

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ጀርባ ለባለቤቱ ባእድ ነው

**ጀርባ ለባለቤቱ ባእድ ነው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

**ጀርባ ለባለቤቱ ባእድ ነው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ጅብ ከማያውቁት አገር ሄዶ ቁርበት አንጥፉልኝ ይላል

**ጅብ ከማያውቁት አገር ሄዶ ቁርበት አንጥፉልኝ ይላል** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

## ትርጉሙ

ጅብ በማያውቀው ሀገር ሄዶ ቁርበት አንጥፋልኝ ይላል፡፡ 

መደብ:ተረትና ምሳሌ
ጅብ ከሚበላህ በልተህ ተቀደስ

**ጅብ ከሄደ ውሻ ጮኸ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

**ጅብ ከሄደ ውሻ ጮኸ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

## ትርጉሙ

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ጅብ የማያውቁት አገር ሄዶ ቁርበት አንጥፉልኝ አለ

**ጅብ የማያውቁት አገር ሄዶ ቁርበት አንጥፉልኝ አለ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

**ጅብ የማያውቁት አገር ሄዶ ቁርበት አንጥፉልኝ አለ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

:የዚህ ምሳሌ ቀጥታ ትርጉም ጅብ ጥምብ እንደሚበላ ወይም ቆዳ እንደሚበላ የማያውቁት አገር ሄዶ ማታ መኝታ ሲነጠፍ እንግድነት ባደረበት ቤት ቁርበት አንጥፉልኝ አለ ሲሆን፥ መልዕክቱ ክፉ ሰውም ማንነቱ በማይታወቅበት አገር ሄዶ መልካም ሰው ለመምሰል ይጥራል ለማለት ነው። 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ጆሮ ለባለቤቱ ባዳ ነው

**ጆሮ ለባለቤቱ ባዳ ነው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

**ጆሮ ለባለቤቱ ባዳ ነው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

:አንድ ሰው ስለራሱ የማያውቀውን ከሰው እንደሚሰማ የሚያስረዳ አባባል ነው። 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ሐመር

**ሐመር** ወይም **ሀመር** የተለያዩ ትርጉሞች አሉ።

* ሐመር መጽሔት
* «ሐመረ ኖኅ» (የኖህ መርከብ)
* «ሐመረ ሐ» (ሐውት)
* ሀመር ብሔር በኢትዮጵያ
ሙርሲ

**ሙርሲ** የኢትዮጵያ ብሔር ነው።
ሙርሲ ጨከወወጠጀጨወቀጠገጨ
ወአወወኘወበኘመሰቀኘጀወቀወዘቀጠኘ
ቀአኸዘሰኘኸኸዘ
ቀአወበአኘሰበኘጀጮ
ወኸአወዘገኸሸኘኘኘወ
ቀአወቀኘረአአወሰቀቀአኘ
በከጠኸዘአኘኸአቀወኘሠዘሰኘኸከ
ከአምላክ ኸኙአ ከባድ ወጪ ረኘኸኸ ረኘኸኸ 
ኻጨ አመት ሰዎች ዃኽከ ረኘኸኸ ሥራዎች መሆን ሰላም ሥርዓት ቀደም ቮ ኻጨ መሆን ነዉ የሚሉ 

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ሲዳማ

ሲዳማ
ሲዳማ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።
ሲዳማ

የውስን ሰወች ብቻ መጠቀምያ ሆኖአል
ሲዳማ በኢትዮጵያ ከሚገኙ ብሄሮች አንዱ ሲሆን በህገመንግሥቱ ከተቀመጠው የብሄር ብሄረሰቦች መብት አንፃር በእጅጉ የተጠቀመ ብሔር ነው፡፡ጠቀሜታው ባለፉት 29 ዓመታት ደቡብ ክልል ከመሩ 6 አስተዳዳሪዎች አምስቱ ሲዳማ መሆናቸው ነው አባተ ኪሾ፤ ሽፈራው ሽጉጤ ፤ ደሴ ደልኬ ፤እና ሚሊዮን ማቴዎስ መጥቀስ ይቻላል፡፡ ሲዳማ በህዝብ ቁጥር 10 ሚሊዮን ሲሆን በዞን ደረጃ እንዲተዳደር የህወሓት ማፊያዎች የሀገሪቱ ሁለት ታላላቅ የአማራ እና የኦሮሞ ህዝቦችን ለመጨቆን ህወሓት ካለው የትግራይ 1.8 ሚ ህዝብ(በሗላ የዓማራውን መሬትና ህዝብ ከዘረፉ በሗላ 4ሚ ሞልተናል ብለዋል) 
.
.
ከደቡብ "ጥቃቅንና አነስተኛ" ብሐረሰቦች ጋር ሲዳማን በመጨመር "አሻንጉሊት" የሆነ ደኢህዴን የሚባል ድርጅት(የፖለቲካ ፓርቲ ያልሆነ ) ለህወሀት መጠቀሚያ ተራ የሆዳም ስብስብ በመመስረት አማራና ኦሮሞዎችን ለማፈን የግድ ሲዳማን ማፈን ምርጫ በመሆኑ ነበር፡፡

የሲዳማ ሕዝብ የሚኖረው በደቡብ ኢትዮጵያ በሲዳሞ ክፍል ሀገር ሲሆን በሰሜን ከሸዋ ፤ በሰሜን ምስራቅ ከአርሲ በምስራቅ ከባሌ፤ በደቡብ ምሥራቅ ከጀምጀም በደቡብ ከጌዲኦ ጋር ይዋሰናል፤  በምዕራብ በኩል ከወላይታ የሚያዋስነው የብላቴ ወንዝ ሲሆን በሰሜን ምዕራብ የአዋሳ ሀይቅ እና በደቡብ ምዕራብ የአባያ ሀይቅ ያዋስኑታል፤

የሲዳማ አውራጃ ከባሕር ወለል በላይ 4500 - 10 000 ጫማ ከፍታ ያላት ናት፤ ስለሆነም ከፍታው እንደሚጠቁመው አብዛኛው ክፍል ወይና ደጋ ቢሆንም ደጋ እና ቆላማ ይገኙበታል፤ በዚህም መሠረት ከ 8-10 ሺህ ጫማ ከፍታ ያለው አካባቢ  ወደ ደጋው ክፍል ይቆጠራል፤ በዚህ ክፍል ውስጥ የገረንባ ፕላቶ እንደ ምሳሌ ሆኖ ሊቀርብ ይችላላ፤ የገረንባ ፕላቶ ከሰሜን ምስራቅ አዋሳ ወረዳ ይነሳ እና እንደ ሰንሰለት በመያያዝ  የሸበዲኖን የዳሌን ወረዳዎች የምስራቃዊውን ጫፍ እየቆራረጠ ሲሄድ፤ የአርቤጎናን ምዕራብ ክፍል እያቀፈ  ይሄድ  እና የሀገረ ሰላምን ወረዳ አብዛኛውን ክፍል ይዞ ከአለታ ወንዶ ወረዳ እየለየ ሲሄድ እስከ ጌዲኦ አውራጃ ይደርሳል፤ ይሄው ፕላቶ በአንዳአንድ ቦታዎች ከፍታው በግምት ከባህ ጠለል  እስከ 10 ሺህ ጫማ ይደርሳል፤፤ ፕላቶው የባሌ ማሲፍ አካል መሆኑ ነው፤ ከገረንባ ፕላቶ በሁለቱም በኩል የሚመነጨው ብዙ ወንዞች እና ጅረቶች አሉ፤ ከኮረብታው በስተምዕራብ ከሚመነጨው ወንዞች መካከል ኮላ እና ጊዳዋ ወደ አባያ ሀይቅ እና ከከገረንባ በስተምስራቅ ከሚመነጩት መካከል ኤሬርቱ፤ ገላና እና ሎግታ ዋና ዋናዎች ናቸው፤ የሎግታ ወንዝ ትልቅ ፎፋቴ ያለው ከመሆኑ በላይ ገላና ኤሬርቱ ቦሮናን እያስከተለ ይሄድ እና እና ከጋምቤልቱ ወንዝ ጋር ከተቀላቀለ በሆላ ትልቁ የገናሌ ወንዝ ይሆናል፤ ወይና ደጋው ከሁሉ ስፋት ያለው ሲሆን፤ ከ5500 ጫማ በታች ከፍታ ያለው አካባቢ ወደ ቆላው ይመደባል፤ ከአባያ ሐይቅ አንስቶ የብላቴን ሸለቆ ይዞ እስከ ሐዋሳ ሀይቅ ድረስ በዚህ ክፍል ውስጥ ይመደባል፤ [1]

አሁን ደግሞ ክብር ለብልጽግና ፖርት ሆኖ የ130 ዓመት ጥያቄ ተመልሶ ስዳማ የኢትዮጵያ 10ኛዉ ክልል ሆኗል።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ቦንጋ

**ቦንጋ** በኢትዮጵያ ከሚገኙ ከተሞች ውስጥ አንዱ ነው። ከተማው የየደቡብ ምዕራብ ኢትዮጵያ ክልል እና የካፋ ዞን ዋና ከተማ ነው። ከተማው በካፋ ዞን እንብርት ላይ ይገኛል። ቦንጋ በ490 ዓመት የተመሠረተች ከተማ ሲሆን ባሁኑ የአፍሪካ ቀንድ ላይ የሚገኝ ውብ ከተማ ነች። ለዓለም አረቢካ ቡና መገኛና  ጥብቅ ደኖቿን ያበረከችም እንቁ ማራኪ የዱር አራዊቶችም ያሉዋት ከተማ ነች።

መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
መደብ:ከፋ ዞን
ቦዲቲ

**ቦዲቲ** የኢትዮጵያ ከተማ ነው። በዎላይታ ዞን ይገኛል። የዳሞት ጋሌ ወረዳ የአስተዳደር ማዕከል ከተማ ነው። ይህ ከተማ ከባህር ጠለል በላይ በአማካይ 2050 ሜትር ከፍታ ያለው ሲሆን በካርታ 6°58′ሰ 37°52′′ም የኬክሮስ እና የኬንትሮስ መስመር አለው። 

## የህዝብ ቁጥር
በ1994 ዓ.ም. በዚህ ከተማ በአጠቃላይ 13,400 የሕዝብ ብዛት ያላቸው ሲሆን ከእነዚህ ውስጥ 6,479 የሚሆኑት ወንዶች ሲሆኑ 6,921 የሚሆኑት ደግሞ ሴቶች ናቸው። ቦዲቲ በደቡብ ብሔሮች ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል ውስጥ ሰዎች በብዛት ከሚኖርባቸው አካባቢዎች አንዱ ነው። በ2020 ዓ.ም. በኢትዮጵያ ማዕከላዊ ስታቲስቲክስ በኩል በተደረገው የህዝብ ቁኡጥር ትንብያ መሰረት የከተማዋ ጠቅላላ ሕዝብ ብዛት 61,983 ነው። ከነዚህ ምእመናን መካከል 30,092 እና ሴቶች ደግሞ 31,891 ይቆጠራሉ።

## ዋቢ

መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
መደብ:የወላይታ  ከተሞች
አማሮ

**አማሮ  ልዩ ወረዳ** በደቡባዊው ኢትዮጵያ የኮሬ ብሔረሰቦች መኖርያ ነው። ከ500000 ህዝብ በላይ ያላት አማሮ ኮሬ ዞን በተደጋጋሚ የኦነግ ጥቃት ሰለባ ናቸው።

መደብ:የኢትዮጵያ ወረዳዎች
አሪ

**የደቡብ ኣሪ ወረዳ** የሚገኘው በደቡብ ኢትዮጵያ ክልል በኣሪ ዞን ሲሆን 31 ቀበሌዎች  አሉት።

መደብ:ደቡብ ኢትዮጵያ ክልላዊ መንግስት
መደብ:የኢትዮጵያ ወረዳዎች
ጋሞ

**ጋሞ** የኢትዮጵያ ብሔር ነው።በዚህ ብሔር ውስጥ የጋሞ ሕዝብ ይገኛል፡፡ የጋሞ ሕዝብ በኦሟዊ የቋንቋ ቤተሰብ ሥር ከሚጠቃለሉ ቋንቋዎች አንዱ የሆነውን ጋሞኛ (Gamoththo) ይናገራል፡፡የጋሞ ህዝብ ባህሉን ያለቀቀና በሽምግልና ስርዓት ዕርቅ የሚፈፅም በስነ ልቦናው ከፍ ያለ ማህበረሰብ የሚገኝበት ህዝብ ነው።የዞኑ ማዕከል አርባ ምንጭ ስትሆን ውብና ማራኪ መስዕብ ያላት በተፈጥሮ ሀብት የታደለች ከተማ ነች።የጋሞ ማህበረሰብ  በድንቅ ጥበቡ በሽመና በመላው አለም ይታወቃል።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
የስኮትላንድ ጋይሊክኛ

thumb|upright=1.25|የጋይሊክኛ ተናጋሪዎች የሚበዙበት ስፍራ
**የስኮትላንድ ጋይሊክኛ** (Gàidhlig /ካሊክ/) በስኮትላንድ የሚነገር ቋንቋ ሲሆን የኬልቲክ ቋንቋዎች አባል ነው። አሁን በስኮትላንድ ውስጥ 60,000 ያሕል ተናጋሪዎች አሉ፤ ይህም ከሕዝቡ ብዛት 1 ከመቶ ብቻ ነው። 

ቋንቋው ከአይርላንድኛ ጋር ቅርብ ዝምድና አለው። ዛሬ ግን አብዛኛው የስኮትላንድ ኗሪዎች እንግሊዝኛ (በተለይ ስኮትኛ) ይናገራሉ። 

መደብ:ስኮትላንድ
መደብ:ኬልቲክ ቋንቋዎች
ቡጊኛ

thumb|ቡጊኛ ተናጋሪዎች የሚበዙበት ስፍራ በኢንዶኔዢያ

**ቡጊኛ** (ኡጊኛ) በኢንዶኔዢያ ክፍል የሚነገር ቋንቋ ሲሆን 4 ሚሊዮን ተናጋሪዎች አሉት።

መደብ:አውስትሮኔዚያን ቋንቋዎች
መደብ:ኢንዶኔዥያ
ዪዲሽኛ

**ዪዲሽኛ** (ייִדיש /ዪዲሽ/) በአለም ዙሪያ በሚኖሩ 1.8 ሚሊዮን አይሁዶች የሚነገር የጀርመንኛ ቀበሌኛ ነው። ቋንቋው ጀርመንኛ ቢመስልም የሚጻፈው ግን በዕብራይስጥ ፊደል ነው። 'ዪዲሽ' ማለት አይሁድ (ይሁዳዊ) ማለት ነው። 

መደብ:ጀርመናዊ ቋንቋዎች
መደብ:አይሁድ
ታታርኛ

**ታታርኛ** በተለይ በታታሪስታን ሬፑብሊክ (የሩስያ ክፍላገር) በታታሮች ብሔር በ6.5 ሚሊዮን ሰዎች ያህል የሚነገር ቋንቋ ነው። ከቱርኪክ ቋንቋዎች ቤተሠብ አንድ ነው።

መደብ:ቱርኪክ ቋንቋዎች
መደብ:ሩስያ
ታራንትኛ

**ታራንትኛ** (Tarandine /ታራንዲኔ/) በደቡብ-ምሥራቅ ጣልያን አገር በታራንቶ ከተማ ዙሪያ በ300,000 ሰዎች የሚነገር ልዩ ቋንቋ ነው። 

መደብ:ጣልያን
መደብ:ሮማንስ ቋንቋዎች
ቱዊስኮን

thumb|250px|ቱዊስኮ፣ በ1545 ዓ.ም. ሠዓሊ አስተያየት
**ቱዊስኮን** (**ቱዊስኮ**) ወይም **ቱዊስቶ** በጥንታዊ ጀርመን ነገዶች አፈ ታሪክ የጀርመኖች ሁሉ አባት ነበረ። 

የቱዊስቶ ወይም ቱዊስኮ ስም ከሮሜ ጸሐፊው ታኪቱስ ታሪክ *[[ገርማኒያ]]* (90 ዓ.ም. የተጻፈ) ተጠቅሶ ይታወቃል። ታኪቱስ እንደ ገለጸው፣ በጀርመናውያን «ጥንታዊ ዘፈኖች» ውስጥ ይህ ቱዊስቶ «ከምድር የተወለደ አምላክ» ሆኖ ይከብር ነበር። በተጨማሪ በነኚህ ዘፈኖች በኩል፣ ልጁ ማኑስ እራሱ ሶስት ልጆች ነበሩት፣ እነኚህም 3 ልጆች የኢንጋይዎን፣  የኢስታይዎን እና የሄርሚኖን ብሔሮች ወለዱ።

በ1490 ዓ.ም. አኒዩስ ዴ ቪቴርቦ የተባለ ጣልያናዊ መነኮሴ ባሳተመው ጽሑፍ ዘንድ፣ የባቢሎን ታሪክ ጸሓፊ ቤሮሶስ (290 ዓክልበ.) ስለ ኖህ ልጆች ብዙ መዝገቦች አቅርቦ ነበር። በዚህ በኩል፣ አሕዛብ በምድር ሲበተኑ የኖህ ልጅ ቱዊስኮን ከብዙ ሕዝብ ጋር በሳርማትያ አገር ሠፈረ። በናምሩድ 25ኛው ዓመት ቱዊስኮን የሳርማትያ እና የጀርመን አገሮች መጀመርያ ንጉሥ ሆነ። የቱዊስኮን ግዛት ከራይን ወንዝ እስከ ዶን ወንዝ ያለው ሁሉ ያጠቀልል ነበር። በቱዊስኮን 98ኛው አመት ደግሞ ሕግጋት ለአገሩ እንዳወጣ ይላል። በሙሉ 152 ዓመታት ከነገሠ በኋላ ልጁ ማኑስ እንደ ተከተለው ይጨምራል። 

በ1513 ዓ.ም. ግድም ጀርመናዊው መምህር ዮሐንስ አቬንቲኑስ የጀርመን ዜና መዋዕል ጻፈ፤ በዚህ ውስጥ ስለ ጀርመን መጀመርያው ንጉሥ ቱዊስኮን ዘመን ብዙ ተጨማሪ ልማዶች አቀረበ። ከቱዊስኮን በታች 20 አገረ ገዦች ነበሩት፤ ቱዊስኮንም አሁን ዱይስቡርግ፣ ጀርመን የሚባል ከተማ ሠራ። ሕግጋቱንም በግጥም ነበር የጻፈው። ለምሳሌ በዚህ ሕገ መንግስት የጋብቻ ፈቃድ በ20 አመት ዕድሜ ለወንድም ሆነ ለሴት ይገኝ ነበር። ቱዊስኮን ደግሞ ግሪኮች ከቶ ሳያውቁት መጀመርያ የግሪክ አልፋቤት የተባለውን ጽሕፈት እንደ ፈጠረው ይላል። 

ሌሎች ሊቃውንት ይህ ቱዊስኮን መታወቂያና የአስከናዝ (ጋሜር) ማንነት አንድላይ እንደ ነበር ጻፉ። በራይን ወንዝ ላይ ዱይስቡርግ ብቻ ሳይሆን ዱይስዶርፍ (አሁን ቦን)፣ ዶይትዝ (አሁን ኮልን)፣ እና ዶስቡርግ በሆላንድ እንደ መሠረተ የሚል ልማድ አለ። 



መደብ:የጀርመን አፈ ታሪክ
ጫራ

## ቋንቋ

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

ጫራ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ዶርዜ

## ቋንቋ
ሚግባባባት እና በላቲን የሚፃፍ ዶርዜኛ
የራሱ ብቻ ከለላዉ ጋር በቅላፀ የምገናኝ  የማይገናኝበት ሁነታ አለ

## ሕዝብ ቁጥር
ካለበት ሁሉ ከ3 መቶ ሺ በላይ
## መልክዓ ምድር
ሜዳ ጋራ ሸንቲረር  ተራራ ጫካ  ወንዝ እና ፋፋቲ ይበዙበታል።
## ታሪክ
ሚዳሰስ እና ማይዳሰስ በአለም አስመዝግቧል።
የሚዳሰስ ታሪክ ስለ ዶርዜ የጥበብ ስራቸዉ አለምን ያስደነቀ በመሆኑ ብዙ የደቡብ ብሔረሰቦች የዶርዜን ጥበብ የኛ ብሔር ታሪክ ነዉ ከማለት አልተቆጠቡም፡፡ ብሆንም ዶርዜ የሽመና ስራ እንዴትና ከምን እንደምሰራ የብሔሩ ተወላጆች መተዳደሪያቸዉ ስለሆነ ሁሉም ያዉቁታል፡፡

## ታዋቂ ሰዎች

ዶርዜ በደቡብ ኢትዮጵያ በጋሞ ዞን የሚገኝ ብሔር ነው። ዶርዜ የራሱ ቋንቋ፣ ባህል፣ ወግና እሴት ያለው ብሔር ነው። 

የዶርዜ ብሔር ተወላጅ የሆኑ ታዋቂ ሰዎች፦

እንዳልካቸው አስራት

አብሌ ጬዶ

አዳነ አርጌቦ ...ወዘተ 

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ዲሜ

ጌቱ እበቀላለሁ

## ቋንቋ ዲሜኛ ወይም ዲምአፍ

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

ዲሜ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
የም

አካን ናጋ

## ቋንቋ

## ሕዝብ ቁጥር ==1

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

የም የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ወርጂ

ወርጂ የአርጎባ የአፋርና ጎሳ ነው።

## ቋንቋ
ወርጂዎች 

**አረብኛ**

**አርጎብኛ**

**አፋርኛ**

**አማርኛ ቋንቋዎችን በዋነኝነት ይናገራሉ።**

## ሕዝብ ቁጥር
20,600 1996 Census

## መልክዓ ምድር

በኢትዮጵያ ውስጥ ከጀበርቲ ማህበረሰብ ጋር በኢኮኖሚ ተዋስኦው የሚመሳሰል ሌላ ህዝብ አለ፡፡ ይህ ህዝብ “ወርጂ” ይባላል፡፡ የወርጂ ህዝብ ንግድን የኢኮኖሚ መሰረቱ በማድረግ በኢትዮጵያ ውስጥ የተዋጣለት የነጋዴ ማህበረሰብ የሚባልበትን ቅጽል ለመጎናጸፍ ችሏል፡፡ ወርጂ በኢኮኖሚ ስምሪቱ ከጀበርቲ ጋር መመሳሰሉን በማየት ብቻ በርካቶች የጀበርቲ ማህበረሰብ አካል አድርገው ሲቆጥሩት ይታያል፡፡ በኔ ጥናት መሰረት ግን ወርጂና ጀበርቲ የተለያዩ ነገሮችን ነው የሚወክሉት፡፡
ጀበርቲ ማለት በጥቅሉ ሲታይ “ኢትዮጵያዊ ሙስሊም” እንደማለት ነው፡፡ ስያሜው በይበልጥ ነጥሮ ሲታይ ደግሞ በሰሜንና ሰሜን ምዕራብ ኢትዮጵያና በኤርትራ የሚኖሩ ሙስሊም ማህበረሰቦችን ነው የሚወክለው፡፡ ከዚያ ወረድ ብሎ ሲታይ ግን ጀበርቲ ትውልዱ ከሼኽ ዒስማኢል ጀበርቲ እና ከሼኽ ሙሐመድ አል-ጀበርቲ ቤተሰቦች የተገኘ ሰው እንደማለት ነው፡፡ “ወርጂ” ግን ከጥንት ጀምሮ እንደ አንድ ብሄረሰብ ይታወቅ የነበረ ህዝብ ነው፡፡ የአጼ አምደ-ጽዮን ገድል በተጻፈበት ዘመን የወርጂ ህዝብ በታችኛው አዋሽ እና በአዳል መካከል ተስፋፍቶ ይኖር ነበር፡፡ እነዚህ ወርጂዎች በዚያ ዘመን ከብት አርቢዎች ነበሩ፡፡ በአጼ አምደ-ጽዮን ላይ በተደጋጋሚ ጊዜያት በማመጻቸው አጼው ከፍተኛ የቅጣት እርምጃዎችን እንደወሰደባቸው የአጼው ገድል በስፋት ያስረዳል፡፡
ግብጻዊው አል-መቅሪዚ በበኩሉ (1400-1444) ስለ ኢትዮጵያ ሱልጣኔቶች ታሪክ ሲጽፍ “ወርጂ” የሚባል አርብቶ አደር ህዝብ በኢፋት ሱልጣኔት ይኖር እንደነበረ ነግሮናል፡፡ ይህ ህዝብ እስከ ኢማም አሕመድ ኢብራሂም አል-ጋዚ ዘመን ድረስ ከየረር ተራራ በስተምስራቅ ጀምሮ እስከ ዛሬው የአፋር ክልል ምዕራባዊ ክፍል ድረስ ይኖር ነበር፡፡ ማህበረሰቡ በኢማም አሕመድ ዘመን ከአርብቶ አደርነት ወደ ከፊል አራሽነት እየተቀየረም ሄዷል፡፡ በ16ኛው ክፍለ ዘመን የተከሰቱት ታላላቅ ክስተቶች ግን የመላውን የምስራቅ አፍሪቃ ህዝቦች ዲሞግራፊያዊ ተዋጽኦ ከስረ-መሰረቱ ቀየሩት፡፡ በዚህም የተነሳ ከፊሉ የወርጂ ህዝብ በአፋር ህዝብ ተዋጠ፡፡ ከፊሉ ግን ከየረር ተራራ አቅራቢያ መኖሩን ቀጠለ፡፡ ይህኛው ክፍል እያደር ከኦሮሞ ህዝብ ጋር በጋብቻና በሞጋሳ ስልት እየተዛመደ ራሱን የኦሮሞ ህዝብ አንድ አካል አድርጎ መቁጠር ጀመረ፡፡
የአጼ ምኒልክ አያት የነበሩት ንጉሥ ሣህለ ስላሤ ወደ ደቡብ መስፋፋት በጀመሩበት ጊዜ በቅድሚያ ከወጓቸው ማህበረሰቦች መካከል አንዱ ይህ የወርጂ ህዝብ ነው፡፡ የዘመኑ ሙስሊሞች ርስት መያዝ አይፈቀድላቸውም በሚለው የሰለሞናዊያን ህግ መሰረትም ወርጂ መሬቱን አጣ፡፡ በዚህም የተነሳ ወደ ሌሎች ስፍራዎች እየፈለሰ በንግድ ስራ ላይ መሰማራት ጀመረ፡፡
የወርጂ ማህበረሰብ ለመጀመሪያ ጊዜ በታሪክ ሰነዶች ከተጠቀሰበት ጊዜ አንስቶ በእስልምና ሃይማኖት ተከታይነቱ ነው የሚታወቀው፡፡ ጥንት ይኖርበት የነበረው መሬትም በተለያዩ ዘመናት የተነሱት የሸዋ፣ የኢፋት እና የአዳል እስላማዊ ሱልጣኔቶች አካል ሆኖ ነበረ፡፡ ይሁንና የህዝቡ መነሻ ከዐረቢያ ነው እየተባለ አልፎ አልፎ የሚነገረውን አፈ-ታሪክ ከሰነዶች ለማረጋገጥ አልቻልኩም፡፡
*****
ከላይ እንደገለጽኩት የወርጂ ህዝብ በጥንተ መሰረቱ እንደ አንድ ብሄረሰብ ሊቆጠር የሚችል ነው፡፡ ሆኖም ህዝቡ የራሱ ቋንቋ የነበረው ለመሆኑ በተጨባጭ የሚታወቅ ነገር የለም፡፡ እኔ ጸሐፊው “ወርጂ በጥንተ መሰረቱ እንደ ብሄረሰብ ሊታይ ይችላል” የምለው የጥንቱ ሰነዶች ከሌሎች ህዝቦች የተለየ እና አንድ ራሱን የቻለ ህዝብ አድርገው ስለሚቆጥሩት ነው፡፡ አሁን ባለው ሁኔታ ግን ወርጂ የኦሮሞ ህዝብ አካል ተደርጎ ነው የሚቆጠረው፡፡ የአፍ መፍቻ ቋንቋውም ኦሮምኛ ነው፡፡ ከዚህም አልፎ በብዙ የኦሮሞ ጎሳዎች ውስጥ “ወርጂ” እየተባለ የሚጠራ ንዑስ ጎሳ አለ፡፡
እንደዚያም ሆኖ ግን የወርጂ ህዝብ ከሌሎች ኦሮሞዎች የሚለይበትን አንዳንድ መለያዎች ለማስጠበቅ የቻለ ይመስለኛል፡፡ ለምሳሌ ወርጂ የሚኖረው በሸዋ ክፍለ ሀገር ነው፡፡ በክፍለ ሀገሩ ከሚኖሩት በርካታ የኦሮሞ ማህበረሰቦች መካከል ሙሉ በሙሉ ሙስሊም የሆነው ወርጂ ብቻ ነው፡፡ በሌላ በኩል ወርጂዎች የትም ሆነው በኦሮምኛ ሲነጋገሩ በድምጽ አወጣጥ ስልታቸው በቀላሉ ሊለዩ ይችላሉ፡፡ ለምሳሌ በኦሮምኛ “dhufe” ከተባለ “መጣ” ማለት ነው፡፡ ወርጂዎች በኦሮምኛ ሲናገሩ ግን “ufe” ነው የሚሉት እንጂ dhufe አይሉም፡፡ በብዙ ስፍራዎች የገጠሙኝ የወርጂ ተወላጆች “dh” የተሰኘውን የኦሮምኛ ድምጽ በ“a” ስልት ነው የሚያስኬዱት፡፡ ይህ ለየት ያለ የአነጋገር ዘይቤ እንዴት እንደተፈጠረ ለማወቅ አልቻልኩም፡፡ አንድ ተመራማሪ በዚህ ዙሪያ ጥናት ቢያደርግ አዲስ ነገር ሊያሳውቀን እንደሚችል አምናለሁ፡፡
*****
ጀበርቲ እና ወርጂ በጨረፍታ ሲታዩ ከላይ የቀረበውን ይመስላሉ፡፡ ይህንን ጽሑፍ የከተብኩት ከልዩ ልዩ አንባቢዎች ሲቀርቡልኝ የነበሩ ጥያቄዎችን በትንሹም ቢሆን ልመልስ ብዬ ነው፡፡ በጉዳዩ ላይ የበለጠ መረጃና ማስረጃ ያላቸው ወገኖቻችን ተጨማሪ ማብራሪያ እንዲሰጡን እንጠብቃለን፡፡
ሰላም ብያለሁ!!
*****
የመረጃ ምንጮች
--
1. አፈንዲ ሙተቂ፤ “አዳል-ስመ ገናናው ሱልጣኔት እና የኢማም አሕመድ ኢብራሂም አል-ጋዚ ዘመቻዎች”፤ (ለህትመት የተዘጋጀ መጽሐፍ)
2. አሕመዲን ጀበል፤ “ኢትዮጵያዊያን ሙስሊሞች”፤ 2003፤ አዲስ አበባ

## ታዋቂ ሰዎች

ወርጂ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ኮንታ

## ቋንቋ
የኮንታ ብሔረሰብ የአፍ መፍቻ ቋንቋ ኮንቲኛ ሲሆን፣ ከ1990 ዓ.ም ጀምሮ ከንግግር ቋንቋነት ባሻገር የትምህርትና የሥራ ቋንቋ በመሆን አገልግሎት እየሰጠ ይገኛል። አብዛኛው የብሔረሰቡ አባላት ከአፍ መፍቻ ቋንቋቸው በተጨማሪ ዳውሮኛ፣ ጋሞኛ፣ ወላይትኛና አማርኛ ይናገራሉ።

## ሕዝብ ቁጥር
 
የኮንታ ብሔረሰብ በዋናነነት በኮንታ ልዩ ወረዳ በሚገኙ በገጠር እና የከተማ ቀበሌዎች ውስጥ የሚኖር ሲሆን፣የተወሰኑ የብሔረሰቡ አባላት በተለያየ የሥራ መስክ ተሰማርተው በአጎራባች አካባቢዎች እንደሚገኙ መረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡ የኮንታ ብሔረሰብ የሚገኝበት አካባቢ ሜዳማ፣ ተራራማና ሸለቆ የሆነ መልክአ ምድራዊ ገጽታ ሲኖረው የብሔረሰቡ የኢኮኖሚ መሠረት የሆነው እርሻና ከብት እርባታ ሲሆን፣ የተወሰነው የኀብረተሰብ ክፍል የተለያዩ የዕደ ጥበብ ምርቶች በማካሄድና በማምረት የዕለት ተዕለት ሕይወቱን ይመራል፡፡እንደ 1999 ህዝብና ቤት ቆጠራ መረጃ የኮንታ ህዝብ ብዛት 117,000 በላይ መሆኑን የምጦቅም ብሆንም በተጨባጭ የወረዳው ህዝብ!! ብዛት ከ250,000-300,000 እንደ ማይተናነስ አሁን ከለው የህዝብ አሰፋፈር ሳምፕል ቆጠራ መረዳት ይቻላል ። በወቅቱ ካለው የመሠረቴ ልማት እጥረትና ከመሬት ወጣ ገብነት ጋር ተያይዞ የ1999 መረጃ የተዛባና የአከባቢው የህዝብ ቁጥር መረጃ የማይገልፅ ነው ። በመሆኑም በወረዳው በአሁኑ ሰዓት ያለው ህዝብ ቁጥር ከለላ አከባቢ መተው ከሰፈር ሰፋሪዎች ጋር ከ300,000 በላይ ይገመታል ።

## ታሪክ
የኮንታ ብሔረሰብ ባህላዊ አስተዳደር መዋቅር ተዋረዳዊ ኃላፊነትና ተግባር ባላቸው የተለያዩ ክፍሎች የተደራጀ ነው፡፡ በእዚህ መዋቅር የሁሉም የበላይ ካዎ ወይም ንጉስ በመባል የሚታወቅ ሲሆን ከማላ ጎሳ ይመረጣል፡፡ በኮንታ ብሔረሰብ ስድስት ባህላዊ የጋብቻ ዓይነቶች ያሉ ሲሆን፣ እነዚህም በቤተሰብ ስምምነት የሚፈጸም ጋብቻ (ቦሣ) የለፋ ጋብቻ (ላታ) በተጋቢዎች ስምምነት የሚፈጸም ጋብቻ (ማቆ) የቃል ጋብቻ (ያኤኤኩዎ) እና ሚሽቶ (የምትክ ጋብቻ) በመባል ይታወቃሉ፡፡ ከእነዚህ የጋብቻ ዓይነቶች በብዛት ሲከናወን የሚስተዋለው በቤተሰብ ስምምነት የሚፈጸመው የቦሣ ጋብቻ ነው፡፡

ከብሔረሰቡ ባህላዊ የሙዚቃ መሣሪያዎች ፂፄ፣ ጫቻ፣ ዛይ፣ዲንኬ እና ኡልዱዶ ተጠቃሽ ናቸው፡፡ እነዚህ የትንፋሽና የምት የሙዚቃ መሣሪያዎች ለለቅሶና ለደስታ ጊዜ ያገለግላሉ፡፡ በተለይ ኡላዱዶ የተሰኘው የትንፋሽ መሣሪያ ከድኩላ ቀንድ ተበስቶ የሚሠራ ሲሆን ከብቶቻቸው ሆራ (ጨውነት ያለው ውሃ) ሊያጠጡ የሚወስዱ እረኞች ይነፉታል፡፡

የኮንታ ባህላዊ የቤት አሠራር ከፍልጥ እንጨት፣ ከቀርከሀ ከሰንበሌጥና ከሣር የሚዘጋጅ ሲሆን በደጋውና በቆላው አካባቢ ልዩነት አለው፡፡

ሱልሶ፣ ሲሊሶ፣ ኡስታ፣ ጨዲያ፣ ኩበዋ፣ ቦሩዋ (ዱቢያ) እና ባጨራ የኮንታ ብሔረሰብ ዋነኛ ባህላዊ ምግቦች ናቸው፡፡ ሲልሶ ለአብነት ከምን እንደሚሠራ እንይ፡፡ ሲልሶ ከጥሬ ሥጋ፣ ከቅቤ፣ ከደም፣ ከሀሞት እና ከተለያዩ የማጣፈጫ ቅመሞች ከተዘጋጀ በኋላ ከተለበለበና በክብ በተቆረጠ የእንሰት ቅጠል ላይ ለቤተሰቡ አባላት ይቀርብና በቡላ ወይም በቆጮ ይበላል፡፡

በብሔረሰቡ ወንዶች ከአቡጀዲ በእጅ የተሰፋ እጀ ጠባብ ሸሚዝና ሱሪ እንዲሁም ሀሲያ የተባለ በእጅ የተፈተለ ልብስ ሲለብሱ ሴቶች በኋላ በኩል ባለወጥ ጥለት የሆነውን ማዳ የተባለ የእጅ ፈትል ይለብሳሉ፡፡

## ታዋቂ ሰዎች
wende konta ወንዴ ኮንታ፣ ተዘራ ወ/ማሪያም፣ ነጋ አበራ 

ኮንታ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ኮንሶ ወረዳ

## All About Konso
Konso( Xonsita) people Live In South Estern Ethiopia About 595Kms South of Adis Ababa.
## Languge
ኮንሶ

Melkamu Halgete.G; Editor In 24/04/2017E.C
ከአ ይ  ሎ   ታ 

ኮንሶ በኢትዮጵያ ደቡባዊ ምዕራብ ክፍል የሚኖር ብሔር ነው።
## ቋንቋ
ኮንሶ በኢትዮጵያ ራቅ ካለዉ ደቡባዊ ምዕራብ ክፍል የሚኖር ብሔር መጠሪያ ሲሆን ቋንቋቸዉ ኮንሶኛ (አፋ ኾንሶ) ተብሎ ይጠራል። ኮንስኛ ቋንቋ የምሥራቃዊ ኩሽትክ የቋንቋ ቤተሰብ ሥር የሚመደብ ሲሆን በተዋረድ አፍሮ-እስያዊ ከሚባል ዋና የቋንቋ መደብ ሥር ይካተታል።ተጨማሪ 
## ሕዝብ ቁጥር
በ2007 እ.አ.አ በተደረገዉ የህዝብና ቤት ቆጠራ የኮንሶ ህዝብ ብዛት 235,087 መሆኑን የማዕከላዊ የስታትስቲክስ ኤጄንሲ መረጃ ያመለክታል::

## ታሪክ
## ታዋቂ ሰዎች
## ማመዛገቢያ

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ኪቼፓ

## ቋንቋ
የኪቶላ ብሔረሰብ በጥታዊት ኢትዮጵያ ታሪክ በጋርዱላ ሰንሰለትማ ተራራ ዙሪያና አካባቢ እንዲሁም በጋንጁሊ ስምጥ ምስራቃዊ ተራራና አካባቢ የሚኖር የጋሞ ጎፋ ክፍለ ሀገር በጋርዱላ አውራጃ ሥር ይተዳደሩ ከነበሩ ከአምስቱ ወረዳዎች አንዷ የጋርዱላ ዙሪያ ወረዳ ሕዝብ ናቸው።  የብሔረሰቡ መጠሪያ ስያሜውን ትርጓሜውም «ሕዝባችን» ማለት እንደሆነ መረጃዎች ያስረዳሉ። ጊዶሌ የሚለው የከተማዉ ስያሜ የመጣው በዚሁ ታሪካዊ ሥፍራ ከሚኖሩ ብሔረሰብ “ኪቶላ” ከሚለው ስም ነው። ይህ ብሔር ሰፊና በውስጡ አምስት የመጀመሪያዎቹ ማህበረሰብ ወይም በአካባቢዉ እሳቤ “ቃንዻ ሁሳት” የያዘ(ኩሱሜ፣ ማሾሌ፣ ሞስዬ፣ ዺራሼ እና ዾባሴ ማህበረሰብ) እንዲሁም በአካባቢው የሚኖሩ የተለያየ ታሪካዊ ዳራ ያላቸው መጤ ሕብረሰብን በአንድነት ያቀፈ ታላቅ ሕዝብ ነው። 
## ሕዝብ ቁጥር
በ1999 ዓ.ም በተደረገ የሕዝብና ቤቶች ቆጠራ ውጤት መሠረት የብሔረሰቡ ሕዝብ ብዛት 174,532 ነው፡፡ 
## መልክዓ ምድር
የኪቶላ ወይም ጋርዱላ ምድር ሦስቱን የአየር ንብረት ወይም ጸባይ የታደለች በመሆኗ እንደየአየር ጸባዩ የተለያየ የማሽላ ዓይነት፣ በቆሎ፣ ጤፍ፣ ገብስ፣ ስንዴ፣ አደንጓሬ፣ ባቄላ፣ አተር፣ እንሰት፣ እና ሌሎች በርካታ አዝርዕት በከፍተኛ ምርትና ምርታማነት የሚመረትባት፤ ህዝቦቿ ስራን እንደስራ ብቻ ሳይሆን እንደባህል አድርጎ በመውሰድ(ወንድና ሴት እኩል ይሰራሉ) ገና ሳይነጋጋ ዘጠኝ ሰዓት አካባቢ ማልደው በመነሳት በ‹‹ሎላት›› እርስ በርስ በመቀሳቀስ ወደ በረሃ ወይም ማሳ የተመመው ከምሽቱ ሁለት ሰዓትና ከዚያ በኋላ ወደ ቤት ይመለሳሉ። ገና ከጥንት ከጥዋቱ በሚታወቅ ምክንያት ኩታ ገጠም አስተራርስን ባህሉ ያደረገው፣ የ‹‹ታርጋ›› ባለቤት የሆነው፣ ዓመቱን ሙሉ፣ ወሩን ሙሉ፣ ሳምንቱን ሙሉ፣ አስራ ሰባት ሰዓት በቀን የሚሰራ ማህበረሰብ፤ የቁጠባ ባህልን በእህል ጉድጓድ ወይም በ‹‹ፖሎት›› ያስረገጠ፣ ራብተኛንና ችግርተኛን በ‹‹ኩር›› የረዳ፣ ባህላዊ መጠጥ ‹‹ፓርሾት›› በማዘጋጀት ያለውን በጋራ የሚበላ፣ እንደ እነ ‘Kala’, ‘Dha’et’ እና ‘Dhingam’ በመሳሰሉት ህብረት የሚሰራ ድንቅ ሕዝብ ነው። ስለሆነም ሕዝቡ “ከእጅ ወዳፍ ወደ ስንቅ” በሚል መሪ ቃል እየሠራ ከራስ አልፎ ለሌላዉም የሚተርፍ ታሪካዊ ሕዝብ ነው። ማህበረሰቡ ከእርሻ ሥራ በተጓዳኝ የከብት እርባታ እና የንብ ማነብ ሥራንም ያከናውናል።
## ታሪክ
“የኪቶላ” ብሔረሰብ በአብዛኛው በጎሳ ሥርዓት የሚተዳደር(ዘጠኝ ጎሳዎች ያሉአቸው)፤ እያንዳንዱ ጎሳ እኩል ዋጋ፣ ቦታና ክብር ያለው፤ በአንድ ጎሳ ውስጥ ያሉ በሙሉ እንደ አንድ ቤተሰብ(እህትና ወንድም፣ አባትና ልጅ፣ አክስትና ልጅ) የሚታሰብ ሲሆን፤ አምስቱም ማህበረሰብ የሚያመሳስላቸው የጋራ የሆነ ባህል፣ የቋንቋ ዘይቤ፣ አምልኮት፣ የዘር ግንድ እሳቤ፣ ብሔራዊ አመለካከት፣ ወዘተ አላቸው። 
ኪቶላ ሕዝብ በጋርዱላ ምድር ላይ ከዝንታዓለም ጀምሮ የሚኖሩ፣ የራሳቸው የሆኑ የማንነት መገልጫ እሴቶች ያላቸው፣ በጥንት ኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ የራሳቸው የሆነ ጉልህ አስተዋጽዖና አሻራ ያላቸው አሁንም በኢትዮጵያ ግንባታ ውስጥ ከፍተኛ ድርሻ እያበረከቱ ያሉ፣ በአብዛኛው በግብርና ሥራ(በተጓዳኝ የከብት ማርባትና የንብ ማነብን ሥራ በከፊሉ የሚሠሩ) የሚተዳደሩ፣ ከአጎራባች ወንድም ብሔረሰቦች ጋራ በሰላምና በመከባበር የሚኖር ሕዝብ ነው። ሕዝቡ በመሠረታዊነት የኩሽ ቤተሰብ ቋንቋ የሆነውን ኪዶ’ሊያ ከመናገር ባሻገር፤ አማርኛ፣ አፋን ኦሮሞ፣ ጋሙኛ፣ ወላይትኛ፣ እና ሌሎች ቋንቋዎችን የሚናገሩ ትንሿ ኢትዮጵያ ናቸው። 
## ታዋቂ ሰዎች

ኪቶላ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ኩናማ

## ቋንቋ

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ ==ያሳዝናል ምንም አለመፃፉ

## ታዋቂ ሰዎች

ኩናማ የኢትዮጵያና የኤርትራ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ኦሮሞ

*ኦሮሞ*' በኢትዮጵያ፣ በኬንያና፣ በሶማሊያ የሚኖር ማህበረሰብ ነው። ኦሮሞ ማለት በገዳ ሥርኣተ መንገሥት ስር ይተዳደር የነበረ ህዝብ ነው። በገዳ መንግሥት ስር የአገር መሪ በየ፰ቱ (ስምንት) ዓመት የሚቀይር ሲሆን በተለያዩ የኦሮሞ ክልሎች ንጉሣን እንደነበሩም ታሪክ ይነግረናል። በኦሮሚያ ክልሎች ከነበሩት ንጉሦች መካከል የታወቁት አባ ጂፋር ናቸው። የኦሮም ሕዝብ ከግራኝ ወረራ በኋላ ሰሜኑን ኢትዮጵያ ወሯል። በአንድ ሺ ስምንት መቶ ክፍለዘመን ማለቂያ ላይ በንጉሥ ዳግማዊ ምኒልክ አማካኝነት ከአቢሲኒያ ጋር ተቀላቀሎ ኢትዮጵያ ስትመሰረት፣ የቀዳሚ ሃገሩ ሕዝብ ችግር አሳልፏል። 

እንደ ሌሎች ኩሺቲክ ቋንቋዎች ተናጋሪዎች፣ ከጥንት ጀምሮ ትውልዳቸው ከጥንታዊው ኩሽ መንግሥት ጋር ግንኙነት አለው። ሆኖም በሃይል ስጋት መገንጠልን ያሰቡ ወገኖች ጥቂት ናቸው።

## ታዋቂ ሰዎች
*እቴጌ መነን

ጀኔራል አብዲሳ አጋ፤ ኣትሌት አበበ ቢቂላ፣ ኣትሌት ጥሩነሽ ዲባባ፤ ኣትሌት ደራርቱ ቱሉ፣ ኣትሌት ቀነኒሳ በቀለ፤ ጀኔራል ከበደ ብዙነሽ፤ ኣጋሪ ቱሉ፣ መንግስቱ ኣበበ፣ አትሌት ኃይሌገ/ስላሴ፣ መሰረት ደፋር፣ እጅጋየሁ ዲባባ፣ ገንዘቤ ዲባባ፣ ጄ.አሊ በርኬ፣ ባልቻ፣ ፊ/አ ገበየሁ፣ ዶ.ር አብይ፣ አለማየሁ አቶምሳ..................ሌሎችም ይገኛሉ። 

## ማመዛገቢያ


መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ኤክሳምታ

## ቋንቋ

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

ኤክሳምታ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ኢቱ

የኢቱ ( #Ituu/ Ittu) ህዝብ የኦሮሞ ብሄረ አካል የሆነ ህዝብ ነው። በበሬንቶ ቅርንጫፍ ውስጥ የሚገኝ ሲሆን, ከአምስቱ የበሬንቱማ ኦሮሞ ልጅ አንዱ ከሆነው የመረዋ ልጅ ነው ። መረዋ የኢቱ አባት ሲሆን ኢቱ ወራያን (Warre) ጨምሮ አስር ጎሳን ያቀፈ ነው። የኢቱ ኦሮሞ ጎሳ መሬት ጨርጨር በመባል ይታወቃል። ጨርጨር ኦነ ኢቱ በማለት የሰፈሩበትን መሬት ይጠሩታል። ኦነ ኢቱ መለት የኢቱ ኦሮሞዎች ፖለቲካዊ ፣ ማህበራዊ ፣ ኢኮኖሚያዊ ና መንፈሳዊ ግዛት ማለት ነው። ኢቱ ኦሮሞ በዋናነት ሰፍረው የሚገኙት በምዕራብ ሀረርጌ ሲሆን ከፈንታሌ እስከ ወሎ ራያ ድረስ በስፈት ሰፍረው የሚገኙ የመረዋ ኦሮሞ ልጆች ናቸው ። የኢቱ ኦሮሞ ዋና መተዳደሪያ ማዕከል ጨፌ ኦዳ ቡልቱም ሲሆን ከአምስቱ ጥንታዊ የኦሮሞ ጨፌዎች መካከል አንዱ ሆኖ ይገኛል። ይህም ጨፌ ገዳ ኢቱ በመባል መቀመጫውን ኦዳ ቡልቱም በማድረግ ይታወቃል። ጨፌ ገዳ ኢቱ ማዕከል ጥንታዊ የምስራቅና ሰሜን ምስራቅ ኦሮሚያ ህዝብ, ማለትም የኢቱ ኦሮሞ፣ የአፍረን ቀሎ ፣ የሁምበና ና ራያ ኦሮሞዎች የፖለቲካ ና ማህበራዊ ማዕከል በመሆን በ15ኛው ና በ16ኛው ክፍለ ዘመን በኦሮሞ ህዝብ ታሪክ ውስጥ አኩሪ ሚና በማበርከቱ ግልቶ ሊታይ ችሏል። ወደ ምስራቁንና ሰሜን ኢ/ያ የተደረገውን የኦሮሞ ህዝብ መስፋፋት ዘመቻን ና ሂደቱን በከፍተኛ ብቃት የመሩት የኢቱ ኦሮሞዎች ና ጨፌያቸው እንደ ነበሩ አያሌ የታሪክ መዛግብቶች ያመለክታሉ ። 

የኦሮሞ ህዝብ የገዳ ስርዓት ህጓችም የተሟሉበት በጨፌ ገዳ ኢቱ (ኦዳ ቡልቱም) እንደ ነበር የኦሮሞ አባ ገዳዎች ይናገራሉ። በኦሮሞ ገዳ ስርዓት ና በኦሮሞ ህዝብ ከቦታ ወደ ቦታ መስፋፋት ሂደት ውስጥ ቀድመው ወደ ምስራቅ የተንቀሳቀሱ መሆናቸው እንደ ፈር ቀዳጅ ይቆጠሩ ነበር። በገዲ ስርዓት ውስጥም የኢቱ ኦሮሞዎች እጅግ በጣም ጦረኛ ፣ ተዋጊ ና ጥሩ አመራር ሰጪ በመሆናቸው ይታወቃሉ። ይህም ከምስራቅ ሀረርጌ በሮዳ ከተማ አከባቢ አንስቶ እስከ አርሲ ኦሮሞ ድንበር የሚደርሰውን ሰፊውን ና ለምለሟ ከሀረርጌዋ ጨርጨር አንስቶ እስከ ራያዋ ጨርጨር ድረስ ሰፍረው እንዲገኙ ከማስቻላቸውም በላይ, የኦሮሞ ህዝብ ከባሌ ጀምሮ ወደ ምስራቅ ሲያደርግ የነበረውን የመስፋፋት እንቅስቃሴ ና ዘመቻን በብቃት በመምራት ኦሮሞ እስከ ሰሜን ሶማሊያ ድረስ እንዲዘልቅ አስችለዋል። ወደ ሰሜን ኢትዮጵያ የተደረገውን የኦሮሞ ህዝብ እንቅስቃሴ ከአዋሽ ማዶዋ የሀረርጌዋ ጨርጨር በመነሳት የሚሌ ፣ የባሺሎ ፣ የቡርቃ ወንዞችን በማቋረጥ በብቃት ና በተሳካ ሁኔታ ሰፊውን የወሎ ራያን የግጦሽ መሬት በመቆጣጠር እንደሰፈሩም የታሪክ ሙሁራኖች ይመሰክራሉ።

የወሎ ፣ ራያ ና የጨርጨር ኦሮሞ ህዝብ በኦሮምኛ ቋንቋ የአነጋገር ዘይቤም ፣ በባህላዊ አለባበስ፣ በመልልክ ፣ በኑሮ ዘይቤ፣ በአከባቢ ስም ስያሜዎች ና ያቀፋት የተለያዩ የጎሳ ቅርንጫፍ ስሞች ሳይቀር ከዬትኛውም የኦሮሞ ማህበረሰብ በላይ እጅግ በበለጠ ሁኔታ የተቀራረቡ የመሆናቸው ምስጥርም ከአንድ የኦሮሞ የቅርብ የዘር ሀረግ የመነጩ መሆናቸውን ብቻ ሳይሆን በእንድ ወቅት በአንድ በተመሳሳይ አከባቢ ይኖሩ የነበሩ ህዝቦች መሆናቸውን የሚያረጋግጡ ግብዓቶች ሊሆኑ ይችላሉ። ኢቱ የመረዋ ልጅ ናው።

## ቋንቋ

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

ኢቱ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ኢሮብ

**ኢሮብ** በትግራይ ክልል ምስራቃዊ ዞን የሚገኝ ወረዳ ነው

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

ኢሮብ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
አገው

**አገው ኢትዮጵያ ከሰፈሩ ቀደምት ህዝቦች አንዱ ነው። ይህ ህዝብ ለ270 ዓመታት ኢትዮጵያን እና የዛሬዋን ኤርትራ ያስተዳደረው የዛጉዌ ሥርወ መንግስት**    

የሥልጣኔ ምንጭ ነው ከነገስታቱ መካከልም ቅዱስ ላሊበላን ያካትታል።። በመጀመሪያው ክፍለ ዘመን ይኖር የነበር ፤ አንድ Gaius plinius የተባለ ታዋቂ የታሪክ ጽሐፊ ፣ በወቅቱ በኢትዮጵያ ታራራማ ቦታዎች ይኖር ስለነበረውገውአማር ሕዝብ አኗኗር፣ በሰፊው በመፅሀፉ አስፍሯል። ቀደምት የኢትዮጵያ ህዝብም ነው

ይል።

## ፊደል
የግዕዝን ፊደል ከሚጠቀሙ የኢትዮጵያ ጎሳዎች የአገው ሕዝብ አንዱና ዋነኛው ነው። ሕዝቡ  የሚጠቀምበትም ለየት ያሉ ድምጾች የራሳቸው ቀለሞች ኣሏቸው።

## ሕዝብ ቁጥር
       በኢትዮጵያ ወደ ከ 900,000 እስከ 1,000,000 የሚሆኑ አገዎች ሲኖሩ፣በኤርትራ ደሞ  ቁጥራቸው 150,000 የሚደርስ አገው ብሌኖች ይኖራሉ።

## መልክዓ ምድር:-ኤርትራ፡ትግራይ፡ጎንደር፡ዋግ_ላስታ፡ጎዣም፡

## የአገው ሕዝብ አሁን በሚኖርባቸው በኤርትራ ፡በትግራይ፡በጎንደር፡በጎዣም፡በላስታ አካባቢዎች ራሱን የሚገልጸው በተለያየ መገለጫ ቢሆንም በስፋት የሚታወቁት አዊ ፡ኽምራ፡ቅማንት ፡ብሊን በሚሉ አካባቢያዊ መጠሪያዎች ነው !

## የስያሜው እድገት ከራሳቸው ወይም በጋራ  ከሚገኝ ማህበረሰብ ክፍሎች ተጨማሪ ቋንቋ የተዋሱት  ነው

## ✓"አዊ "፡የቃሉ መነሻና ምንጭ የራሱ ቋንቋ አገውኛ ሲሆን ሌሎችንም ራሱንም  አገው ለማለት ና ለመግለጽ ይህንኑ ቃል ይጠቀማል።
የሰው ስም ስያሜዎችም ከአማርኛና ከአገውኛ ጋር የተጣመሩ ናቸው  ለምሳሌ  ነፃነት እምቢአለ

## ✓ ኽምራ ማለት አገው ማለት ነው የቃሉ መነሻና ምንጭ የራሱ ቋንቋ አገውኛ ነው ፡ሌሎቹንም ራሱንም  አገው ለማለት ይኸንኑ ቃል ይጠቀማል።

## ✓ቅማንት ማለት የቤተሰብ ውቅር  አሰያየም ወይም የባሕላዊ ሃይማኖት ማህበረሰባዊ ልየታ ሲሆን የቃሉ መነሻና ምንጭ  አገውኛ ነው ፡  ቃሉን የሚጠቀሙት   የኦርቶዶክስ ክርስትያን ተከታዬች ሲሆኑ  ክርስትናም ይሁን ይሁዲ እምነት የማይከተሉትን  አገዎችን ክርስትያን አማሮች የሚገልጹበት ስያሜ ነው ።

## ✓ብሊን ማለት አገው  ማለት ነው ፡የቃሉ መነሻና ምንጭ የራሱ አገውኛ ቋንቋ፡የቤላ ትውፊትና በጋራ ካሉት የሳሆ  ቋንቋ ተናጋሪዎች የተወሰደ ሲሆን አገዎች ራሳቸውንና ሌሎች የማህበረሰብ ክፍሎች ደግሞ አገዎችን ለመግለጽ ይጠቀሙበታል።

## በጎዣም _ አዊ ፡በላስታና ዋግ _ኽምራ፡በጎንደር _ቅማንት ፡በኤርትራ _ብሊን በሚሉ አካባቢያዊ መጠሪያዎች ነው !

## የስያሜው እድገት ከራሳቸው ወይም በጋራ  ከሚገኝ ማህበረሰብ ክፍሎች ተጨማሪ ቋንቋ የተዋሱት  ነው

## ✓"አዊ "የቃሉ መነሻና ምንጭ የራሱ ቋንቋ አገውኛ ሲሆን ሌሎችንም ራሱንም  አገው ለማለት ና ለመግለጽ ይህንኑ ቃል ይጠቀማል።

## ✓ ኽምራ ማለት አገው ማለት ነው የቃሉ መነሻና ምንጭ የራሱ ቋንቋ አገውኛ ነው ፡ሌሎቹንም ራሱንም  አገው ለማለት ይኸንኑ ቃል ይጠቀማ

## ✓ቅማንት ማለት የቤተሰብ ውቅር  አሰያየም ወይም የባሕላዊ ሃይማኖት ማህበረሰባዊ ልየታ ሲሆን የቃሉ መነሻና ምንጭ  አማርኛ ነው ፡  ቃሉን የሚጠቀሙት   የኦርቶዶክስ ክርስትያን ተከታዬች ሲሆኑ  ክርስትናም ይሁን ይሁዲ እምነት የማይከተሉትን   አገዎችን ክርስትያን አማሮች የሚገልጹበት ስያሜ ነው ።

## ✓ብሊን ማለት አገው  ማለት ነው ፡የቃሉ መነሻና ምንጭ የራሱ አገውኛ ቋንቋ፡የቤላ ትውፊትና በጋራ ካሉት የሳሆ  ቋንቋ ተናጋሪዎች የተወሰደ ሲሆን አገዎች ራሳቸውንና ሌሎች የማህበረሰብ ክፍሎች ደግሞ አገዎችን ለመግለጽ ይጠቀሙበታል።
## ታዋቂ ሰዎች Wagshum Gobeze, Lalibela

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
አዊ

## ቋንቋ

አዊ (ጎጃም አገው ምድር) አካባቢ አገውኛ  (አዊኛ) ቋንቋ ይነገራል ።

## ሕዝብ ቁጥር
500,000 ሚሊዮን እና ከዛ በለይ

## መልክዓ ምድር
አዊ ዞን በቀድሞ አጠራሩ ጎጃም አገው ምድር በመኻል ጎጃም ይገኛል እነ ጥንት ኖሪ የሆኑ ጎጃም አገው ባህላዊ እምነት የሚያምኑ ህዝቦች እንዳ ነበሩ ታሪክ ያስራዳል። አዊ ዞን በስተ ደቡብ እና ምስራቅ ምዕራብ ጎጃም ዞን፣ በሰተ ምዕራብ  ቤንሻሻንጉል ጉምዝ ክልል እና በስተ ሰሰሜን ሰሜን ጎንደር  ያዋስኑታል።  በ16ወረዳወች የተዋቀረ ነው።ኮሶበር (እንጅባራ) በባንጃ ወረዳ የሚገኝ ከተማ ሲኾን የአገው አዊ ዞን አስተዳደር ማእከል ነው።

የአዊ አገወች ከ10-15ኛው ክፍለ ዘመን ከዋግ 7 ሁኖ ወደ ጎጃም እንደመጡ ይነገራል ።

## ታሪክ
በኢትዮጵያ ከሚገኙ ቀደምት ህዝቦች መካከል የመጀመሪያዎቹ ሲሆኑ የአክሱምን ሥልጣኔ የመሠረቱ ሕዝቦች ናቸው።ይህ ህዝብ በ አማራ ክልል በጎጃም ውስጥ የሚገኝ እጅግ በጣም ሰፊ መልክአ ምድር ላይ ሰፍሮ የሚገኝ ሲሆን። የአማራ ክልል ዞን አንድ ነው። የዞኑ ወና ከተማም እንጅባራ ወይም ኮሶበር ይባላል። በታሪክ እንደሚነገረው ከሆነ"አክሱም" ማለት ከሁለት አዊኛ ቃላት የተገኘ ሱሆን "አኹ" ማለት "ውሃ" እና "ሹም" ማለት "አለቃ" ማለት ነው። በዚህም አክሱም የሚለው ቃል የተገኘው አኹ ሹም የውሃ አለቃ ከሚለው የአዊኛ/አገውኛ/ ቋንቋ እንደሆና የታሪክ ምሁራን ያስረዳሉ።ነገር ግን ይህ ደግ የሆነ ሃይማኖተኛ ህዝብ ሀገርን የገነባ ሁኖ ሳለ ያልተወራለት ያልተዘመረለት ቅዱስ ሕዝብ ነው። በዞኑ ከ90% በላይ የሚሆኖው የኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ሃይማኖት ተከታይ ሲሆን። በአንዳንድ አካባቢዎች በጥገኝነት ከወሎና ሌሎች አካባቢዎች በአጼ ቴዎድሮስ ዘመን ተሰደው የመጡ ሙስሊሞች ይኖራሉ።

They are the first among the ancient peoples in Ethiopia who founded the civilization of Aksum. Amhara Region is one zone. Their main town is called Enjbara or Kosober. Historically, "Aksum" means "Aku" meaning "water" and "Shum" meaning "chief" Historians say that the words spoken in Aksum are from the Awigna/Agewgna language. More than 90% of these are followers of the Orthodox Tewahedo religion. Some areas of Wollo and others are inhabited by Muslims who came to exile during the reign of Emperor Tewodros.

## ታዋቂ ሰዎች

አዊ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
አርሲ ኦሮሞ

የሕዝብ ቁጥር ፦15,000,000

ቋንቋ ፦ አፋን ኦሮሞ 

ሀይማኖት ፦ ሙስሊም ፣ ክርስቲያንና ዋቄፈታ 

## መልክዓ ምድር
ሁለቱ የአርሲ zoneች ፣ ሁለቱ የባሌ zoneችና በደቡብ ሸዋ በስፋት ይኖራሉ ።

## ታሪክ፦ ቀደምት የእስልምና ስልጣኔ አከባቢ (Dirree sheekanaa Huseen )

## ታዋቂ ሰዎች : ጃዋር ሞሀመድ ፤ አወሎ ከሲም ፣ ሲፈን ሀሰን...

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ቤንች

## ቋንቋ
የቤንች ብሔረሰብ ቋንቋ ‹‹ቤንችኛ›› ሲሆን ከምዕራብ ኦሞአዊ የቋንቋ ቤተሰብ ይመደባል። የብሔረሰቡ አባላት ከአፍ መፍቻ ቋንቋቸው በተጨማሪ አማርኛ፣ ካፊኖኖ እና ሸኮኛ ቋንቋዎችን ይናገራሉ።

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር

የቤንች ብሔረሰብ አባላት በዋናነነት በዞኑ በሰሜን ቤንች እና በደቡብ ቤንች፣በሸዋ ቤንች ወረዳዎች እንዲሁም በሸኮ እና ጉራፈርዳ ወረዳዎች ውስጥ ይኖራሉ፡፡ ከዞኑ ውጭም የብሔረሰቡ አባላት ኩታ ገጠም በሆኑት በከፋ ዞን በጨና እና ዳቻ ወረዳዎች፣ በሻካ ዞን በየኪ ወረዳ እንዲሁም በአዲስ አበባ ‹‹ጊሚራ›› ሰፈር ተብሎ በሚታወቀው አካባቢ ይገኛሉ፡፡ ብሔረሰቡ የሚገኝበት አቀማመጥ ሜዳማ፣ ተራራማ እና ሸለቋማ ሲሆን፤ ደጋማ፣ ቆላማ እና ወይና ደጋ የአየር ንብረት አለው፡፡ የብሔረሰቡ ዋነኛ መተዳደሪያ ጥምር ግብርና ነው፡፡ ከተክሎች፣ ከሥራሥር፣ ከጥራጥሬ፣ ከቅመማቅመም ከአገዳ እህል የሚገኙ ምርቶች ያመርታል፡፡ ቡና ዋና የገቢ ምንጭ ሲሆን፤ ቅመማቅመም፣ ቆዳ እና ሌጦ ተጨማሪ የገቢ ማስገኛ ናቸው፡፡

## ታሪክ
ቤንች ብሔረሰብ በቤንች ማጅ ዞን ውስጥ ከሚገኙ ስድስት ብሔረሰቦች መካከል አንዱ ነው፡፡ የብሔረሰቡ አሰያየም ‹‹ቤንችቲያት›› ከተባለው ጥንታዊ የብሔረሰቡ መሪ እንደተወለደ ይነገራል፡፡ ‹‹ታት›› የሚባለው ቃል ‹‹ጌታ›› ማለት ሲሆን ለብሔረሰቡና ለቋንቋው መጠሪያ ነው፡፡

በቤንች ብሔረሰብ በርካታ ጐሳዎች ቢገኙም ከምት፣ ቃም፣ ማንጃ(ባንድ) እና ማኖ(ፋቂ) ዋና ዋናዎቹ ናቸው በሐረሰቡ የራሱ የሆነ ባህላዊ አስተዳደር እና የዳኝነት ሥርዓት ያለው ሲሆን፤ ባህላዊ አስተዳደሩ የሥልጣን እርከን እና የሥራ ኃላፊነት የሚወሰነው በእርከኑ ባሉ ሽማግለዎችና በጎሳ መሪዎች ምርጫ ነው፡፡ ‹‹ከምት›› ከፍተኛ ከበሬታ የሚሰጠው መሪ ነው፡፡ ማንኛውንም ፖለቲካዊ ማኀበራዊ እና ባህላዊ ጉዳዮችን በበላይነት ይመራል፡፡ የባህላዊ አስተዳደሩ ቁንጮ ከእዚህ ጎሣ የሚሾም ሲሆን ‹‹ቤንችያት›› (ከምት) ባላባት ይባላል፡፡ የሚመረጠውም ‹‹ከባይከስ›› ጎሳ ነው፡፡ የሥልጣን ሽግግሩም የዘር ሀረግን የተከተከለ ሲሆን የመሪዎቹ ወይም የ‹‹ቲያቶት›› ሥልጣን የሚተላለፈው ከ‹‹ቲያቶች›› የመጠሪያ ሚስት ለተወለደ የበኩር ልጅ ነው፡፡ መሪው ልጅ ሳይተካ ከሞተ ወንድሙ ሥልጣኑን ይወርሳል፡፡ ለ‹‹ቲያትነት›› የሚመረጠው ልጅ ወይም ወንድም በቂ ችሎታ ያለው እና ከሌለ ወገን ያልተከቀላቀለ ቤንች መሆን ይጠበቅበታል፡፡

ብሔረሰቡ ግጭቶችን የሚፈታበት የተለያዩ መንገዶች ያሉት ሲሆን፤ ግድያ ከተፈፀመ ወንጀሉ አፈፃፀም ከተጣራ በኋላ በሁለቱ ደመኞች ድንበር ላይ በሬ ታርዶ በደም ይታረቃሉ፡፡ ልጃገረድም ከገዳይ ወገን በካሳ ትሰጣለች፡፡ በብሔረሰቡ መዋሸት፣መሥረቅ፣ዝሙት መፈጸም አጥብቆ የተከለከለ ነው፡፡ ይህን ተግባር የፈጸመ ለቃልቻ ወይፈን ወይም ጊደር ይሰጣል፡፡ ከ1ዐ እስከ 3ዐ ጅራፍም ይገረፋል፤ በእግረሙቅ ይታሠራል፤ ለተወሰኑ ወራትም ለባላባቱ እንዲያደርስ ይደረጋል፡፡

በቤንች ብሔረሰብ የጋብቻ ሥርዓት በቤተሰብ ስምምነት፣በጠለፋ፣በማስኮብለል እና በውርስ ይፈጸማል፡፡ በብሔረሰቡ ሴት ልጅ 15 ዓመት ወንድ ልጅ ደግሞ 2ዐ ዓመት ሲሞላው የጋብቻ ፈቃድ ይሰጣል፡፡ ባላባቱ እስከ 4ዐ ሚስቶችን ማግባት ሲችል አንጋፋዋ ሚስት ‹‹ጌን›› ትባላለች፡፡

በብሔረሰቡ ከወቅቶች ጋር ተያይዞ ምርት እንዲሰጥ፣ በሽታ እንዲጠፋ፣ ሰላም እንዲሰፍን በዓመት 3 ጊዜ የሚከበሩ በዓላት አሉ፡፡ በዓላቶቹ በቃልቻዎችና በባለአባቱ የሚመሩ ሲሆን፤ቦርዴ ተጠምቆ ልዩ ልዩ መልክ ያላቸው ዶሮዎች እና ከ5ዐ እስከ 6ዐ ያህል ከብቶች ታርደው እንዲከበር ይደረጋል፡፡ ቤንቾች በዓላትን፣ የዘመንና የወቅት አቆጣጠርን የጨረቃ መውጣትና መግባትን ተከትለው ከአዝመራ ወቅቶች ጋር በማዛመደ ያከብራል፡፡

ብሔረሰቡ ባህላዊ ቤቶችን ከእንጨት፣ ከጭቃ እና ከሣር የሚሠራ ሲሆን፤ጣራቸው በጭቃ የተሸፈነው ነው፡፡ የጎሣ መሪዎቹ ቤቶች ከፍታ ያላቸውና ሰፊ ናቸው፡፡ በብሔረሰቡ ከበቆሎ ወይም ከጤፍ የተሠራ ዳቦ፣ እንሰት(አምቾ)፣ ጎደሬ፣ እና የጎደሬ ገንፎ ይበላል፡፡ የቆጮ ቅቅል፣በቆሎ ተቆልቶ ከተፈጨ በኋላ የተዘጋጀ ጎመን ተጨምሮ በገንፎ መልክ ተዘጋጅቶ ይበላል፡፡
በብሔረሰቡ ወንዶች ሆዳቸውን በቀኝ እና በግራ ክንዳቸው አማካኝነት ቀጠን ያለ ‹‹ጋሱ›› የተባለ መስመር በመሥራት ያስውቡታል፡፡ ወንዶቹም ሆነ ሴቶቹ ለጉትቻ ጆሮአቸውን ይበሳሉ፡፡ አዛውንቶቹ ቁምጣ ሱሪ አንዳንዴም በላሌ፣ኩታ፣ ሹራብና ረጃጅም ልብሶችን ይለብሳሉ፡፡ ጦር መያዝም ልምዳቸው ነው፡፡

በብሔረሰቡ የለቅሶና የሀዘን ሥርዓት መሠረት ባለውቃቢ(ቃልቻ) ሲሞት አስከሬኑ ከመቀበሩ በፊት ውቃቢው በልጁ ወይም በዘመዱ ላይ እንዲወርድ በሚል በዋናው ቃልቻ ይለመናል፡፡ ባለአባቱ ወይም መሪ ሲሞት የሟች የቤተሰብ ቀብርን ከፈጸመ ከወር በኋላ መልዕክቱ ይተላለፋል፡፡ እየተደገሰ ሁለት ወር ይለቀሳል፡፡ ወጣት ሲሞት ለሳምንት ተለቅሶ በሦስተኛው ወሩ ልብሶቹ መቃብሩ ላይ ይጣላሉ፡፡ ንብረቱም እንዲወድም ይደረጋል፡፡

## ታዋቂ ሰዎች

ቤንች የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች

https://am.wikipedia.org/wiki/ቤንች
ባስኬቶ

**ባስኬቶ** የኢትዮጵያ ብሔር ነው።
## ቋንቋ

ባስኬትኛ

## ሕዝብ ቁጥር ==ብዛት

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ሻንቅላ

**ሻንቅላ** (shanqilla) ወይም በአጭሩ (ሻንቆ) በኢትዮጵያ በቤኒሻንጉል ጉምዝ ብሔራዊ ክልል የሚኖር ብሔር ነው።

## ቋንቋ

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር
የሻንቅላ ብሔር በምዕራባዊው የኢትዮጵያ ግዛት የሚኖር ህዝብ ነው። አሰፋፈሩም በምዕራብ ሱዳን በምስራቅ አማራ እና ኦሮሚያ በሰሜን አማራ በደቡብ የጋምቤላ ክልል ህዝቦች ያዋስኗቸዋል።

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

* አሻድሊ ሀሰን
* ሼህ ሆጀሌ
* መሀመድ ኡስማን

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ሺናሻ

## ቋንቋ

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

ሺናሻ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ቃሉ

የቃሉ ወረዳ በደቡብ ወሎ ዞን ከሚገኙ 23 ወረዳዎች አንዷ ስትሆን የሚያዋስኗትም ወረዳዎች በሰሜን ደሴ ዙሪያ እና ተሁለደሬ ወረዳዎች; በደቡብ የኦሮሚያ በምስራቅ አርጎባ ልዩ ወረዳና ባቲ በምዕራብ አልብኮ ወረዳዎች ያዋስናሉ። ወንድ 18,601 ሴት108,887 ድምር 227,488 ነው፤ከእነዚህ ዉስጥ በከተማ የሚኖሩ ወንድ 18,289 ሴት 20,063 ድምር 38,351 በገጠር ወንድ 100,312 ሴት 88,824 ድምር 189,137 ይገኛሉ ከእነዚህም ዉስጥ ከ0-19 ያሉ ህጻናት ብዛት ወንድ 53398 ሴት 42,377 ድምር 95744 ነዉ ፡፡ የህዝብ ጥግግቱ በተመለከተ 227 ሰዉ በስኩየር ኪ/ ሜትር ነዉ ፡፡ ከ3 % በላይ የወረዳዉ ህዝብ ለድህነትና የምግብ ዋስትና እጦት የተጋለጠ እንደሆነ መረጃዎች ያመላክታሉ የወረዳዉ ህዝብም የአኗኗር በጥምር ግብርና ላይ የተመሰረተ ነዉ ፤ በወረዳዉ ከሚመረቱትም ዋና ዋና ሰብል ዉስጥ ማሽላ ፤ ጤፍ ፤በቆሎ ስንደ ሽምብራ ናቸዉ የእንስሳት አይነት በሬ ፤ ላም ፤ፍየልና በግ ናቸዉ 

ስልክ
ከአዲስ አበባ ያለው ርቀት 
ከባህር ዳር ያለዉ ርቀት 
ከደሴ ያለው ርቀት 
ህዝብ ብዛት 
ስፋት (ስኩዌር ኪሜ)

## ሕዝብ ቁጥር

## መልክዓ ምድር

## ታሪክ

## ታዋቂ ሰዎች

ቃሉ የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ሆሳዕና

* ሆሣዕና (ከተማ)
* ሆሣዕና በዓል
* የዘምባባ ስም
* ሆሣዕና (ቃል) - በመጽሐፍ ቅዱስ
ሀመር

:*ይህ መጣጥፍ ስለ ብሔሩ ነው። ለሌሎች ትርጉሞች፣ [[ሐመር (መንታ መንገድ)]] ይዩ።*

**ሀመር** ወይም **ሐመር** የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

## ቋንቋ
ሐመሮች የአፍ መፍቻ ቋንቋቸውን ‹‹ሐመር አፎ›› በማለት የሚጠሩ ሲሆን፣ ሌሎች ግን ‹‹ሐመርኛ›› ይሉታል። ቋንቋው በኦሞአዊ የቋንቋ ቤተሰብ ሥር ይመደባል። የብሔረሰቡ አባላት ከራሳቸው ቋንቋ በተጨማሪ የበና፣ የአርቦሬ፣ የካራ እና የዳሰነች ብሔረሰቦች ቋንቋዎችን በሁለተኛ ደረጃ የናገራሉ። የሐመር ቋንቋ ከንግግር ወይንም ከመግባባቢያነት አልፎ የትምህርት ወይም የሥራ ቋንቋ ለመሆን አልበቃም።

## ሕዝብ ቁጥር
በ1999 ዓ.ም በተደረገ የሕዝብና ቤቶች ቆጠራ ውጤት መሠረት የብሔረሰቡ ሕዝብ ብዛት 46ሺ532 ነው፡፡

መልክዓ ምድር

## ታሪክ
የሐመር ብሔረሰብ በደቡብ ኦሞ ዞን ውስቅ ከሚገኙ ብሔረሰቦች አንዱ ሲሆን በዋናነት በዞኑ ውስጥ በሐመር ወረዳ ይኖራል፡፡ ‹‹ሐመር›› የሚለው ቃል የብሐረሰቡ መጠሪያ ቃል በብሔረሰቡ ቋንቋ ‹‹በተራራ እና በድንጋይ መካከል የሚኖሩ፣ የተዋሃዱና የተቀላቀሉ ሕዝቦች›› የሚል ፍቺ እንዳለውና ይህም ትርጉም ታሪካዊ መሠት እንደያዘ ከብሔረሰቡ አዛውንቶች የተገኙ መረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡  የብሔረሰቡ አባላት ዋነኛ መተዳደሪያ ከብት እርባታ ሲሆን፣ ከዚህ ጐን ለጐን ንብ በማነብ እና በዝቅተኛ ደረጃ ደግሞ በቆሎና ማሽላ ለዕለት ፍጆታ በማምረት ኑሮአቸውን ይመራሉ፡፡ 
የብሔረሰቡ ታሪካዊ አመጣጥ ጥንት ከ ‹‹ካራ››፣ ከ‹‹ኦሪ›› እና ከ‹‹መርሲ›› በመጡ የተለያዩ ማኀበራዊ ቡድኖች ውህደት የዛሬው የሐመር ብሔረሰብ እንደተገኘ ከብሔረሰቡ ታዋቂ ግለሰቦችና የሀገር ሽማግሌዎች የተገኘ አፍአዊ መረጃ ያስረዳል፡፡ ከእዚህ የትውፊት መረጃ እና ከላይ የተጠቀሱትን አራት መነሻ ሥፍራዎች መሠረት በማድረግ ብሔረሰቡ ውስጥ ስድስት ማኀበራዊ ቡድኖች መኖራቸውን ይናገራል፡፡ 
‹‹ቶርቶሮ›› የሐመር ብሔረሰብ አባላት በአመት አንድ ጊዜ አደባባይ በመውጣት የሚያከብሩት  ባህላዊ በዓላቸው  ነው፡፡ የሚከበረውም በሰኔ ወር  መባቻ  በእሸት ወቅት ነው፡፡ በዓለም በድግስና በጭፈራ ይከበራል፡፡  
‹‹ኢቫንጋዲ ››  የሐመር  ወጣት  ወንዶችና  ልጃገረዶች  ብቻ የሚሳትፉበት  ባህላዊ ጭፈራ ነው፡፡  ጭፈራውም በየሦስት ቀን አንዴ እያሰለሰ  በሐመር መንደሮች በምሽት  ጨረቃ ይካሄዳል፡፡  ‹‹ኢቫንጋዲ›› በአዝመራ ወቅት በሥራ የደከመን አእምሮና አካል  ለማዝናናት ሲባል የሚደረግ ባህላዊ ጭፈራ ሲሆን፣    ከእዚህ በተጨማሪ ሐመሮች የተለያዩ አጋጣሚዎችን ምክንያት በማድረግ የሚጫወቱት ‹‹ኤሬ››  የተባለ ባህላዊ ጨዋታ አላቸው፡፡ ኤሬ ወደ ሌላ አካባቢ ወይም ወደ ዘመቻ ለመሄድ ሲታሰብ  በፉከራ  መልክ የሚከወን ባህላዊ ጨዋታ ነው፡፡
የሐመሮች ባህላዊ ቤት ከእንጨት የሚሠራ ሲሆን፣ ጣሪያው በሣር ይከደናል፡፡ባህላዊ ቤቱ የውስጥ ክፍሎች የሌሉት ልቅ በመሆኑ የቤት ውስጥ የመገልገያ ቁሳቁስ ከቆጥ ላይ ይሰቀላሉ፡፡ በቤት ግንባታው ሂደት ዋነኛውን ሚና የሚጫወቱት ወንዶች ሲሆኑ፣ ሴቶች ደግሞ በሣር አቅርቦት ይሳተፋሉ፡፡
‹‹ሙና መቱቆ›› /ኩርኩፋ/፣ ‹‹ በላሽ›› /በማሽላ ቂጣ/፣ ‹‹ዳንጵደ›› (ፎሰሴ) እና (ዝጉ)  (ከማሽላና ከበቆሎ የሚዘጋጅ ቂጣ) ዋነኛ የሐመሮች ባህላዊ ምግቦች ናቸው፡፡ ‹‹ፐርሴ››   (ቦርዴ) እና ‹‹አላ›› (የማር ብርዝ) ደግሞ ባህላዊ መጠጦቻቸው ናቸው፡፡ የአመጋገብ ሥርዓታቸውን በተመለከተ የቤቱ አባወራ ከሁሉም ቀድሞ ይመገባል ፡፡ እናት በመጨረሻ ለብቻዋ የምትመገብ ሲሆን፣ አንዳንዴም ከልጆቿ ጋር ትመገባለች፡፡ 
የሐመር ልጆች በተለይም ሴቶች ሀፍረተ ሥጋቸውን ለመሸፈን  ሲሉ  ከቆዳ የሚዘጋጅና በሐመርኛ  ‹‹ሺራን›› የሚባል ግልድም ያገለድማሉ፡፡ ከላይ ደረታቸውን ለመሸፈን  ደግሞ ጥብቆ  ‹‹ቃሼ›› ያጠልቃሉ፡፡ ሴቶች በዕድሜ ከፍ ሲሉ ደግሞ ከፊት ለፊታቸው ‹‹ቶቆ›› ከወደ መቀመጫቸው ደግሞ ‹‹ፋላንቲ›› የተሰኘ  ከቆዳ የሚዘጋጅ ባለ ጥንድ ጉርድ ቀሚስ ይለብሳሉ፡፡ ካገቡ በኋላ ደግሞ ከወገብ በታች ማለትም በፊት ለፊት ‹‹ኢኮርባ›› ከኋላ  ‹‹ቡድኮርባ ›› የሚባል ከፍየል ቆዳ የተዘጋጀ ጥንድ ቀሚስ ይለብሳሉ፡፡  ከወገብ በላይ ደግሞ ‹‹ቃሼ›› ጥብቆ ያጠልቃሉ፡፡

## ታዋቂ ሰዎች

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ሶዶ ጐርደና ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት

ሶዶ ጐርደና ሕዝብ ዴሞክራሲያዊ ድርጅት የኢትዮጵያ ፖለቲካ ፓርቲ ነው።

## ዓላማ
## ሊቀመንበር
## ታሪክ

መደብ: በምርጫ 2003 የተሳተፉ የኢትዮጵያ ፓርቲዎች
መደብ: የኢትዮጵያ ፖለቲካ ፓርቲዎች
ብሔረ አማራ ዴሞክራሲያዊ ንቅናቄ

ብሔረ አማራ ዴሞክራሲያዊ ንቅናቄ የኢትዮጵያ ፖለቲካ ፓርቲ ነው።
## ሊቀመንበር
## ታሪክ

መደብ: በምርጫ 2003 የተሳተፉ የኢትዮጵያ ፓርቲዎች
መደብ: የኢትዮጵያ ፖለቲካ ፓርቲዎች
ሕዝባዊ ወያኔ ሐርነት ትግራይ

thumb
**ስም**: ሕዝባዊ ወያነ ሐርነት ትግራይ

**ምህፃረ ቃል**: ህውሀት

**የተመሰረተበት ቀን**: በ1975 እኤአ

**ርዕዮተ አለም**: ፌድራሊዝም፣ ዲሞክራሲ፣ ኢትዮጵያዊነት

**ሊቀመንበር**: ዶክተር ደብረጽዮን ገ/ሚካኤል

**ሕዝባዊ ወያነ ሐርነት ትግራይ** (**ህውሃት**) ወይም (**TPLF**) ማለት የኢትዮጵያ ፖለቲካዊ ፓርቲ ነው። ግንባሩም የደርግ መንግስት ለመገርሰስ ሲባል በ1975 እኤእ ስብስብ የተመሰረተ ነው።

## ታሪክ

መደብ: በምርጫ 2003 የተሳተፉ የኢትዮጵያ ፓርቲዎች
መደብ: የኢትዮጵያ ፖለቲካ ፓርቲዎች
ተፈፀመ 19/03/2013
ሂና

**ሂና** Lawsonia inermis (ወይም **እንሶስላ**) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

የአንዳንድ አገር ሴቶች በዚህ ተክል ለቆዳቸው ምልክት ለማድረግ ቀለም ይሠራሉ።

«እንሶስላ» ባብዛኛው ለሌላ ዝርያ (Impatiens tinctoria) ያጠቁማል።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

በወገኑ (Lawsonia) ውስጥ አንድያው ዝርያ ነው። ከዚያ በላይ የሂና አስተኔ (Lythraceae) ሩማን አለበት። 

ሂና ረጅም ቊጥቋጦ ወይም ትንሽ ዛፍ ሊባል ይችላል፤ ከ1.8 እስከ 7.6 ሜትር ሊደርስ ይችላል። መላጣ፣ ብዙ ቅርንጫፍ ያለ፣ ትንንሽም ቅርንጫፎች እንደ እሾሕ ናቸው። 

ቅጠሎቹ በአገዳው ላይ ፊት ለፊት ይበቅላሉ፤ ቅጠሉም ዘንጋልባ፣ ሞልሟላ፣ የሥላጢን ቅርጽ ያላው (ረጅምና በመሃሉ ሰፊ)፣ የሾለ፣ እና በዘበናይ ገጽታ ረባዳ ስርወት አለው።   

የሂና አበባ አራት አበባቃፎች በ2 mm ቱቦ እና የተዘርጋ ግርብ 3mm አሉት። ያበባውም ቅጠል ሞላላ ነው፣ ነጭ ወይም ቀይ ወንዳካሎች በአበባቃፎች ቱቦ ጫፍ ላይ በጥንዶች ይገኛሉ። እንቁልጢው ባለ አራት ህዋስ፣ በ5 mm ዘለግ ይላል። 

የሂና ፍሬ ትንንሽ ቡናማ ቀለህሞች፣ 4-8 mm ባጋማሽ፣ 32-49 ዘሮች በየፍሬው፣ በአራት ኢመደበኛ ስንጥቆች ይከፈታል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር

የሂና ተክል ለስሜን አፍሪካ፣ ምዕራብና ደቡብ እስያ፣ እና ስሜን አውስትራልስያ በገሞጂና በከፊል ድርቅ በሆኑ ዙርያዎች ኗሪ ነው። 

## አስተዳደግ

ከ35 እስከ 45 ዲግሪ ሴንቲግሬድ መካከል ሙቀት ሲታደግ የበለጠውን ቀለም ያስገኛል። 

የዝናብ ወራት ከጀመረ በኋላ በቶሎ አዲስ ቡቃያ ያበቅላል። ከዚያ እድገቱ ዝግ ይላል። ቅጠሎች ቀስ በቀስ ቢጫ ሆነው በደረቅ ወይም ቅዝቃዛ ሰዓት ይወድቃሉ። ሙቀቱ ከ11 ዲግሪ በታች ከሆነ አይዳብርም፤ ከ5 ዲግሪ በታች ቢሆን ተክሉን ይገድላል።

## የተክሉ ጥቅም

*መኖ - ቅጠሎቹ በከብት ይበላሉ።
*ማገዶ - እንጨቱ ይመቻል።
*እንጨቱ ረቂቅ-ኢኒን፣ ጽኑ ሲሆን በሕንድ አገር ለድንኳን ችካል፣ ለመሳርያ መያዣ ይጠቀማል። በኢንዶኔዥያም ትንንሹ ጭራሮች ልጥርስ መፋቂያ፣ አበቦችም ለሽቶ ይጠቀማሉ።
*ጭረት - በቱርካና ኬንያ አገዳው ለአሣ አጥማጅ ቅርጫት ይጠቀማል።
*ቀለም - በተለይ በእስላም አገራት፤ ቅጠሎችና ትንንሽ ቡቃያዎች በማድቀቅ፣ ቡላ-አረንጓዴ ዱቄት ይሠራል። ዱቄቱም በሻይና ሎሚ ጭማቂ በማራስ ብርቱካን-ቀይ ቀለም ይሠራል። ቆዳ፣ ጸጉር፣ ጨርቅ፣ እንጨት ለማጌጥ ይችላል። 

*ባህላዊ መድኃኒት - ሥሮቹ ለጨብጡ መድኃኒት እንዲሁም ለሴቶች ወላድነት ለመጨምር ይቆጠራሉ። የሥሮቹ መረቅ ለሽንት መድኃኒት ወይም ለደረት ጉሮሮ ቁስል እንደ ጠቃሚ ይቆጠራል። 

ቅጠሉ የጸረ-ባክቴሪያ ጸባይ lawsone እንዳለው ይታስባል። የቅጠልና የአበባ ጭማቂ ለቆላ ቁስልና ለቁርጥማት በአፍአ፣ ወይም ለመንጋጋ ቆልፍ፣ ለሚጥል በሽታ፣ ለሆድ ቁርጠትም በአፍ ይሰጣል። እንዲሁም ቅጠሉ ለቁምጥና፣ ለወፍ በሽታ፣ ወይም ለእስከርቪ ይሰጣል። 

ቁርጥ አርገው የሚስቡ ሥሮቹ ተደቅቀው፣ በልጆች ብጉንጅና የዓይን በሽታ ለማከም በራስ ላይ ይቀባል።

በማሌዥያ፣ በእግሮች የመቃጠል ስሜት ለማስታገሥ የተቀጠቀጠ ትኩስ ቅጠል ይጠቀማል፣ እንዲሁም ለቤሪቤሪ፣ ለቆዳ በሽታ፣ ለብጉንጅ፣ ለግዝረት ቁስል፣ ለሆድ እባጭ፣ ይጠቀማል። ለድድ ብጉንጅ መረቁ ተጉመጠመጠ፣ ወይም በመውለድ ለሆድ ህመም ይሰጣል። 

በኢንዶኔዥያ፣ የቅጠሎች ለጥፍ ለጥፍር በሽታ እና ለችፌ ልክፈት ይሰጣል፤ የቅጠሎች ሻይ ውፍረት በሽታ እንደሚከለክል ይባላል፤ ከታናናሽ ፍሬዎችም የተሠራ ቅባት ለእከክ ያከማል። 

በፊሊፒንስ አበቦቹ የሚጫጫን ወይም ለእንቅልፍ እንደሚረዱ ይነገራል።

## ዋቢ


መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
ለውዝ

**ለውዝ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ሊሻሊሾ

**ሊሻሊሾ** (ሮማይስጥ፦ *Amaranthus caudatus*) ወይም ደግሞ **የፈረንጅ ጤፍ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ክረምታዊ አባቢ እጽ ዝርያ ነው። በአሉማ ወገን (Amaranthus) ውስጥ ነው። 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
የህብራበባ ቀይ ቀለም በውስጡ ካሉት ጥንተ ንጥሮች ይወለዳል። 

## አስተዳደግ
ሊሻሊሾ ከ1 እስከ 3 ሜትር ሊደርስ ይችላል፣ ሙሉ ፀሐይ ይሻለዋል። ልዩ ልዩ ሁናቴዎች እርጥብ ሆነ ደረቅ ይችልበታል። ከዘር በቀላል ይታደጋል።  እቤት ውስጥ ይጀመርና ከመጨረሻ ውርጭ በኋላ ከቤት ውጭ መዛወር ይችላል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በአንዴስ ተራሮች ከተገኙት አሉማ ዝርዮች ዋንኛው ሲሆን «ኪዊቻ» ይሉታል። እንደ ብዙ ሌሎች አሉማዎች የዚህ ዝርያ መነሻ ከአሜሪካዊ ግሞጂዎች ነው። 

## የተክሉ ጥቅም
ከተክሉ ብዙ ክፍሎች ከነቅጠሎቹና ዘሮቹም ሊበሉ ይቻላል፣ በተለይም በሕንድ አገርና በደቡብ አሜሪካ ለምግብነት ይጠቀማል። 

በኢትዮጵያ ቅጠሉ ተፈልቶ ይበላል፣ ዘሩም በአጥሚት ወይም በእንጀራ ሊጨመር ይችላል።

በኮንሶ ዘሮቹ ሲበሉ፣ ቻቃ የተባለ መጠትም ለማዘጋጀት ይጠቀማሉ። በደቡብ ኦሞ የአገዳ ቡቃያ በአሪ ብሔር ይበላል። በጉራፈርዳ ጅማ፣ የሊሻሊሾ አረቄ ወይም «ቦርዴ»፣ የሊሻሊሾ ቂጣ፣ እና ለሕፃን የሊሻሊሾ አጥሚት ይሠራሉ።

በኢትዮጵያም የኮሶ ትል ለማስወጣት ተጠቅሞታል። 

## References

*Information from University of Wisconsin 
*Flora of North America: Taxonomic, Scientific, and Distribution Information
*Article about role of Amaranths in native American agriculture 

## External links
* Jepson Manual Treatment
* USDA Plants Profile
* Ecoport token  for *Amaranthus caudatus L.*
* "Wild Food Plants Attracting Additional Consumer Categories": Amaranthus caudatus (Famine Food Guide website)
*Photo gallery
*Amaranthus caudatus L. Medicinal Plant Images Database (School of Chinese Medicine, Hong Kong Baptist University)  
*Crops for the Future: Kiwicha (''Amaranthus caudatus'')

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ኮሶ በሽታ
መቅመቆ

300px|thumb|መቅመቆ
**መቅመቆ** (*Rumex abyssinicus*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

## አስተዳደግ
የእርሻም ሆነ የውድማ አረም ነው።

## ትግራይ
## የተክሉ ጥቅም

ድንቼው ቀይ ንክር ቀለም ይሠራል፣ የሴቶች እጅና እግር ለማጌጥ ነው። ድንቼው ሲበሠል ጠንካራ ቢጫ ንክር ቀለም ይሠራል፣ ይህም ለቅቤና ለቅመም ነው።

በባሕል መድሃኒት፣ ሥሩ በቋቁቻ ላይ በቀጥታ ይቀባል። ሥሩም ተደቅቆ በውሃ ተፈልቶ ለደም ብዛት ለማከም ይጠጣል። ሥሩም ለደም ብዛት ወይም ለጉሮሮ ብግነት ይኘካል። ሥሩ ተደቅቆ በወተትና ቅቤ ለእንቅርትና ለአሚባ በሽታ ይጠጣል።
 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ሩማን

**ሩማን** ወይም **ሮማን** (ሮማይስጥ፦ Punica granatum) ኢትዮጵያ ውስጥ እንዲሁም በዓለም የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

በሩማን ወገን ውስጥ አንድ ሌላ ዝርያ ብቻ አለ፤ እሱም የሱቁጥራ ሩማን (P. protopunica) ሲሆን መገኛው የየመን ደሴት ሱቁጥራ ነው።

በብዙ አገራት ይታረሳል፣ በብዛት በእስያ፣ በሕንድ ይታረሳል።  በሕንድ ባሕል መድሃኒት («አዩርቬዳ») ደግሞ ይጠቀማል።

## አስተዳደግ
በኢትዮጵያ ብዙ ጊዜ የማይታረስ፣ በአንዳንድ አጥር ግቢ ይገኛል። 

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም
ፍሬው ቁርጥ አርጎ የሚስብ ነው፣ ለተቅማጥና ለተመሳሳይ ይበላል። 

ቅጠሉ ትልን ለመግደል ይጠቀማል፣ አንዳንዴም እንደ ሰላጣ ይበላል። 

ቅርንጫፎቹ የወለል መጥረጊያ ለመሥራት ያገልግላሉ።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ፍራፍሬ
መደብ:ኮሶ በሽታ
መደብ:ተቅማጥ
ሬት

300px|thumb|ሬት
**ሬት** (Aloevera)  ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ደማቅ ቢጫና ቀይ አበቦች አሉት።

ብዙ ዝርያዎች አሉ፤ ከሁሉ የታወቀው Aloe vera ወይም «እውነተኛ ሬት» ነው።ሬት የተለያየ ዝርያ ያለዉ ተክል ሆኖ  በብዛ  ለዉበት ግብዓቶች መስሪያ አልግሎት ላይ የሚዉል ነዉ፡፡ ይህ የተክል ዝርያ ኢትዮጵያ ዉስጥም በብዛት እንደሚገኝ ይገመታል፡፡ሬት ዘርፈ ብዙ ጥቅሞች ያሉት ሲሆን አስካሁን ባለዉ ጥናት በጤናዉ ዘርፍና በዉበት መጠበቂያ ኢነዱስተሪዉ ዘርፍ በብዛት ጥቅም ላይ እየዋለ ይገኛል፡፡ ይሁን እንጅ ኢትዮጵያ ዉስጥ እዚህ ግባ የሚባል አገልግሎት እየሰጠ አይደለም ለዚህ ምክንያቱ ደግሞ እንደ ማህረሰብ ለሬት ያለን አረዳድ እና የሚደረገዉ ጥናትም እጅግ አናሳ መሆኑ ነዉ፡፡ 

*አልጌ A. macrocarpus ብዙ ጊዜ «ቃጫ» ሲባል፣ ቃጫ በደንብ የሌላው ተክል ስም ነው።
*የሴት ሬት A. pulcherima
*ወንድ ሬት A. trichosantha

## አስተዳደግ

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ብዙ ዝርያዎች በኢትዮጵያ አሉ። ለአፍሪካ፣ ማዳጋስካር፣ አረቢያ ኗሪ ናቸው፤ አሁንም ተክሎቹ በተለይም እውነተኛ ሬት የትም አገር ይገኛሉ።

## የተክሉ ጥቅም

ወፍራም ቅጠሉ ሆድን የምታነጻ መድሃኒት ነው፣ ትኩሳትንም ያቀዝቅዛል፣ የጣፊያና የጉበት ችግሮች፣ የጉልበት ችግሮችም፣ ለማከም ይጠቀማል።   

ፈሳሹ ደግሞ ለዓይን ሕክምና ተጠቅሟል። ስለ መራራነቱ እናቶችም ለሕሳናት ጡት ማስወጫ ተጠቅመውታል። 

የተከተፈ እሬት በጨው ለፍየልና ለበግ ማለፊያ መኖ ይሠራል።

ውጡም እንደሚያስቀምጥ መድሃኒት ይቆጠራል። በተለይ በአለም ዙሪያ ዕውነተኛ ሬት ለቆዳ ችግሮች እንደ መቃጠሎች እንዲረዳ ይታመናል።  

በደባርቅ በተደረገ ባህላዊ ህክምና ጥናት ዘንድ፣ አንድ የኢትዮጵያ ዝርያ A. percrassa የእሬት ሥር ተደቅቆ በማር ተቀላቅሎ ተፍሎም ለ፫ ቀን ለመሳል ይወሰዳል። እንዲሁም የዚህ ዝርያ የቅጠሉ ውጥ ለአህያ ኪንታሮት መታገስ ይለጠፋል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ሮቃ

300px|thumb|ሆማር / ሮቃ
thumb|300px|
**ሆማር**፣ **ሆመር**፣ ወይም እንደ ኦሮምኛ **ሮቃ** (*Tamarindus indica*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ዛፍ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
እስከ 15 m. የሚደርስ  ሁሌ ለም ነው። 

ፍሬው በውስጡ ዘሮቹ አሉት። 

## አስተዳደግ
ዘሮቹ ጉንቆል ለማድረግ ለአጭር ጊዜ ሊፈሉ ይቻላል።  ከዚያ ደረቅ ቢቆዩ ለጥቂት ወሮችም ረቢ ይሆናሉ። 

ዛፉ ረጅም ሕይወት አለው፣ በ3 ወይም 4 አመት ውስጥ ያፈራል። 

ፍሬው ቡናማ ወይም ቀይ-ቡናማ ሲሆን ይመረታል። አንድ ዛፍ ብቻ በየዓመቱ 1.75 ኩንታል ፍሬ ሊሰጥ ይችላል። 

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በእርጥብ ቆላ ደኖች፣ በወንዝ ዳሮች፣ በጉንዳን ጎጆች መኃል፣ ከ 800-1600 m ከፍታ ይገኛል። 

በአፍሪካና በየመን በዱር ኗሪ ተገኝቷል፣ በተረፈውም አለም ተለምዷል። 

## የተክሉ ጥቅም
በተለይ በሕንድ በሌሎችም አገራት እንደ ሰብለ ገበያ ይታደጋል። 

ፍሬው ጥሬ ሲሆን ደግሞ ይበላል። ፍሬው በአለም ዙሪያ በብዙ አይነት ጣፋጭ አበሳሰል ውስጥ ይገኛል።  በላቲን አሜሪካ አንድ መጠት «ታማሪንዶ» ከተፈላው ፍሬ ይሠራል። 

ፍሬውም እንደ አቀዝቃዥ፣ ምግብ ፈጪ፣ በሆድ መነፋት ላይ፣ ለሚያስቀምጥ መድሃኒት፣ በእስኩርቪም ላይ ይጠቀማል። 

ፍሬው ከሞከከ ስለ አሲዱ መዳብንም ሆነ ነሐስን ለማጽዳት ይስማማል። 

በሎሚ ጭማቂ ፈንታ የሆማር ጭማቂ ቅዝቃዛ መጠት ይሆናል። በአስመራ የደረቀው ፍሬ እና ጭማቂው በሱቅ ተገኝተው ነበር። 

እንጨቱ ለከሰል ማለፊያ ነው።

ቅጠሎቹ ከፍ ያለ አሲድ አለባቸው፣ በብጉንጅ ላይ እንደ አምቅ ያገልግላሉ። የውስጡ ዘሮቹም በተቅማጥ ተጠቅመዋል። 

ዘይቶቹ በአየሩ ተናኝ ስለሆኑ፣ በዛፉ ጥላ መቀመጥ የሚያረጋ ውጤት እንዳለው ተዘግቧል።

በሌሎችም አገራት ፍሬው ለሆድ ድርቆት እንደሚያስቀምጥ መድሃኒት ታውቋል።.

በደቡብ-ምሥራቅ እሥያ፣ የቅጠሉም አምቅ በግንባሩ ለትኩሳት ማከሙ ይታወቃል።

በናይጄሪያ በተደረገ 1998 ዓም ጥናት፣ ሆማር ፀረ-ባክቴሪያ ባህሪዮች እንዳሉት ተረጋገጠ።  

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
መደብ:ተቅማጥ
ስንዴ

300px|thumb|ስንዴ

**ስንዴ** (Triticum) ኢትዮጵያ ውስጥ እንዲሁም በመላ አለም የሚገኝ የምግብ እህል ተክል ወገን ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ስንዴ ከቅድመ-ታሪክ ጀምሮ እየታረሰ ብዙ ልዩ ልዩ ዝርዮች በሰው ልጆች ተፈጥረዋል።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በአለም ዙሪያ ዋና ሰብል ነው። 

## የተክሉ ጥቅም

ስንዴ ዳቦ ወይም ዱቄት በመሥራት ወሳኝ ዝርያ ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ቀይ እጣን

300px|thumb|ቀይ እጣን
**ቀይ እጣን** ወይም **መቀር** (*Boswellia papyrifera*) የተክል ዝርያ ነው።

ቀይ አበባ

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

## አስተዳደግ

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በቆላ በድርቅ ሰፈሮች በተለይም በውጋዴን ይገኛል።

## የተክሉ ጥቅም

በሰፊ በክርስትና ሆነ በእስልምና ሥነ ስርዓቶች ይጠቀማል። 

ከቅመሞች ጋር በትኩሳት ላይ እንደ ማስታገሻ ተጠቅሟል፣ ጢሱም ከዛር እንደሚጠብቅ ይታመናል። በሌሊትም ይጤሳል
 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ቅንጭብ

300px|thumb|ቅንጭብ
**ቅንጭብ** ወይም **እጸ ነበልባል** (Kleinia) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

ከዚህ ወገን ውጭ የሆነ ሌላ ዝርያ (Euphorbia tirucalli) ደግሞ «ቅንጭብ» ተብሏል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
የቅንጭብ ዝርያዎች በሰፊ በተለይም በወይና ደጋ ይገኛሉ። 

## የተክሉ ጥቅም
ቅንጭብ ለሰውም ሆነ ለከብት ምንም ጥቅም ስለሌለው በተፈጀ መሬት ላይ ይተርፋል። 

ሌላ አይነት ማገዶ ባይገኝም ዕንጨቱ ቢጠቀም ኖሮ፣ ጢሱ ለዓይን እጅግ አስቸጋሪ ነውና ጉዳት ያደርጋል። ስለዚህ ለማገዶ እንኳ አይስማማም።
 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ቆረንዲ

**ቆረንዲ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። የትምባሆ አይነት ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ቋራ

thumb|right
**ቋራ** ወይም **ኮርች** ወይም **ጎርጎ** (Erythrina abyssinica) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ይህ ዛፍ  የእሳትና የምስጥ ጥቃትን የመቋቋም አቅም አለው። ነጭና ለስላሳ የሆነው ግንዱ ጥሩ ጣውላ የሚወጣው ባይሆንም በቀላሉ ቅርፅ ሊወጣለት የሚችል ዓይነት ነው። በወንዝና ኩሬዎች ዳርቻም ስለሚበቅል ለአፈር ጥበቃና እርከን ሥራ ተመራጭ ነው።
 
ፍሬው መርዛማ ነው። ሆኖም ካልደቀቀ ወይም ካልተፈጨ በስተቀር በቀላሉ አይዋጥም። ቅጠሉ ደግሞ ለከብቶች የቆዳ በሽታ በመድኃኒትነት ያገለግላል።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

ዋናው ግንዱ አጭር ሲሆን ጥቅጥቅ ያሉና በየአቅጣጫው የሚበተኑ ወፋፍራም ቅርንጫፎች አሉት። ቅጠላቸውን ከሚያራግፉ የዛፍ ዓይነቶች ይመደባል። ቅርንጫፉ ክብ፣ የዘውድ ቅርጽ ያለው ሆኖ ከ፮–፲፪ ሜትር የሚደርስ ስፋት ያለው ነው። ቅርፊቱ ቡናማ፣ ወፍራምና ሻካራ ሆኖ ከግንዱ ጋር የተጣበቀ ነው።

በአንድ ቅርንጫፍ ላይ ሦስት አንድ ላይ የተያያዙ ቅጠሎች ሲገኙ ከሦስቱ ትልቅ የሆነው ቅጠል መጠን እስከ ፲፭ ሣንቲም እርዝማኔ አለው። በቅጠሉ መሐል ያለው ግንድና የቅጠሉ ታችኛው ገፅ አመድማ ቡኒ መልክ ያለው ሆኖ በፀጉር መሰል ነገር የተሸፈነ ነው። የአበቦቹ መጠን አነስተኛ ሆኖ ጠመዝማዛ ቅርጽ አላቸው።የመሐለኛው ክፍል ቀለም ብርቱካንማና ደማቅ ነው። የእያንዳንዱ አበባ ርዝመት በአማካይ ፭ ሣንቲም ይሆናል።
 
ፍሬው ወፍራም ሽፋን (ቅርፊት) ያለው ሲሆን፣ ከ፬–፲፮ ሣንቲም ርዝመት እና ፀጉራማ ነው። ፍሬዎቹ ጥቅጥቅ ብለው የተቀመጡ ናቸው፤ በአንዱ ቅርፊት ውስጥ ከአንድ እስከ አስር የሚደርሱ አብረቅራቂ ቀይ ቀለም ያላቸው የዘር ፍሬዎች ይገኛሉ። 

## አስተዳደግ

ቆርጦ በመትከል፣ ችግኝ በማፍራትና ዘሩን በመዝራት ማራባት ይቻላል።  የዘሮቹ የመብቀል ብቃት አነስተኛ ነው።  በቀዝቃዛ፣ ደረቅና ከነፍሳት ንፁህ በሆነ ቦታ ከሆነ ዘሩ ለረዥም ጊዜ ሳይበላሽ እንዲቆይ ማድረግ ይቻላል። 

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር

ገላጣማ በሆኑት እንጨታማና የሣር ምድር እርጥበታማ፣ እርጥብ ቆላና ወይና ደጋ የአየር ንብረት ክልል ውስጥ በተለይ ከ ፭ መቶ እስከ ፪ሺህ  ሜትር ከፍታ ባላቸው አካባቢዎች ይገኛል። 

## የተክሉ ጥቅም
በዋናነት ለማገዶ ፍጆታ፣ ለተለያዩ ቁሳቁሶች መሥሪያ (ሙቀጫ፣ ከበሮ፣ የንብ ቀፎ) ቅርፊቱና ሥሩ ደግሞ ለመድሃኒትነት ያገለግላል። ለንብ ምግብነት፣ አፈር ጥበቃ፣ የአፈርን ናይትሮጂን መጠን ለመጨመር፣ ለጌጣ ጌጥ፣ ለአጥር ግንባታ፣ ፍሬው ለአንገት ሀብል መስሪያ፣ ቅጠሉ ደግሞ የከብቶች መድሀኒት ለማዘጋጀት ያገለግላል፡፡ 

## ዋቢ ምንጭ

*አክርማ መጽሔት፤ ቁጥር ፲፰ (፲፱፻፺፱ ዓ/ም)፤ ገጽ ፲፮

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
በርበሬ

:*ለወረዳው፣ [[በርበሬ (ወረዳ)]]ን ይዩ።*

400px|thumb|ሚጥሚጣ በርበሬ

**በርበሬ** (Capsicum) ኢትዮጵያና ዓለም ውስጥ የሚገኝ የተክል ወገን ነው።

እንዲሁም በርበሬ ለረጅም ጊዜያት በኢትዮጵያ የነበረ ባህላዊ ምግብ ነው። ሆኖም የበርበሬ መነሻ በአሜሪካዎች ነበረ፤ ከ1500 ዓም ቀጥሎ በፖርቱጋል ሰዎች ወደ አፍሪቃ የተስፋፋው ነው። 

ቁንዶ በርበሬ የሚባለው ተክል ከጥንት ጀምሮ በአፍሪካ ቢታወቅ እሱ ግን በፍጹም ሌላ አስተኔ ነው። 

ሚጥሚጣ የበርበሬ አይነት ነው። 

በአበሳሰል የበርበሬ ቅመም ይዞታ ሚጥሚጣ፣ ነጭ ሽንኩርት፣ ዝንጅብል፣ በሶብላ፣ ኮረሪማ፣ ጤና አዳም፣ ነጭ አዝሙድ፣ ጥቁር አዝሙድ፣ እና ኣብሽ ናቸው። 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
በግ

thumb|290px|በግ
[thumb|230px|አንድ በግ በ[እስራኤል አገር]]

**በግ** የቤት እንሰሳት ከሚባሉት ውስጥ አንዱ ነው። 

መደብ:ለማዳ እንስሶች
መደብ:የቶራ አስተኔ
በጢሕ

**በጢሕ**፣ **ሃብሃብ**፣ **ከርቡሽ** ወይም **ብርጭቅ** (ሮማይስጥ፦ Citrullus lanatus) በኢትዮጵያ እና በሌሎች አገራት ውስጥ የሚገኝ ተክል ዝርያ ነው።

እነዚህ ተክሎች በፍሬያቸው (መሐሌ) ሊታወቁ ይችላሉ።  የመሐሌ ውስጥ ሥጋ ጣፋጭና አብዛኞቹ ቀይ ነው። 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

የበጢሕ ወገን የተለያዩ ሌሎች የዱር ዝርዮች እንደ የትሪንጎ ዱባ ወይም የበረሃ ቅል አሉት፤ ይህም ወገን በዱባ አስተኔ (Cucurbitaceae) ውስጥ ይመደባል።

## አስተዳደግ

## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ባዬ

300px|thumb|ባዬ

**ባዬ** (*Combretum paniculatum*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
በረጀም ዛፎች ላይ የሚያድግ ቊጥቋጥ ነው። ደማቅ ቀይ አበቦች አሉት።

ሌላ ዝርያ Terminalia schimperiana ደግሞ «ባዬ» ተብሏል፤ ይህም መለየት ይፈልጋል። 

## አስተዳደግ
በጥርና የካቲት ያብባል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በሙቅ፣ እርጥብ ሥፍራዎች በወለጋና ጅማ ይታያል።

## የተክሉ ጥቅም

ትኩስ አበቦቹ ተደቅቀው ጭማቂው ለዓይን በሽታ ለማከም ይጠቀማል። ይህ ተክል ወይም ምናልባት Terminalia schimperiana ደግሞ ቁምጥናን ለማከም ተጠቅሟል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ብርብራ

**ብርብራ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
እስከ 12-15 ሜትር ድረስ በቶሎ የሚበቅል ዛፍ ነው። 

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በጫካ ዳር በሰፊ በኢትዮጵያ ይገኛል። 

## የተክሉ ጥቅም
መልካም የማጌጫ ዛፍ ነው።

የአሣ መርዝ መሆኑ በሰፊ ይታወቃል።  ልጡና የበሰለው ፍሬ ከነዘሮቹ እንደ ዱቄት ተደቅቀው በውሃው ላይ ይበተናል።  አሣው ተደንዝዞ ወደ ላይ ሲመጣ ማጥመድ ቀላል ይሆናል።

በሌላ ጥናት ዘንድ፣ የብርብራ ፍሬ ለጥፍ በቅቤ ለሙጃሌ ይለጠፋል። የፍሬውም ዱቄት በማር ለአሚባ በሽታ ይጠጣል። የቅጠሉ ወይም የአገዳው ጭማዊ ጠብታ በጆሮ ውስጥ ለጆሮ ልክፈት ያክማል። የቅጠሉም ለጥፍ ለጥፍረ መጥምጥ ይለጠፋል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ብሳና

**ብሳና** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ዛፉ ባብዛኛው ከ7 እስከ 15 ሜትር ይደርሳል።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በኢትዮጵያ በጣም ተራ ነው።

## የተክሉ ጥቅም
ፍሬዎቹና የሥሮቹ መረቅ ለአባለዘር በሽቶች ተጠቅመዋል።

የተደቀቀው ልጥ ከኮሶ ወይም መተሬ ጋር ተቅላቅሎ ትልን ያስወጣል።

ዘሮቹና ሙጫዎቹ መርዛም ናቸው፣ ለአሣ መርዝ ይጠቀማሉ። 

የቅጠሎቹ ውጥ ለአናት እከክ ይጠቀማል።

ለወፍ በሽታ፦ የብሳና ቡቃያ ቅጠል መረቅ ከሰንሰል ጋር ተቀላቅሎ፣ ቁንዶ በርበሬና ቅቤ ይጨምር ለ፫ ቀን በዳቦ ይበላል፤ በርካታ ወተትም ይጠጣል እንጂ ሥጋ ወይም ዘይታም ምግቦች መተው አለበት።

ከልዩ ልዩ ቦታዎች ባህላዊ መድሃኒት ውስጥ፣ የብሳና ላፒስ እንደ ቅባት ለችፌ፣ ቋቁቻ ወይም ጭርት ያከማል። እንዲሁም የብሳና ዛፍ ልጥ ዱቄት ለቁስሎች ይለጠፋል። የአገዳው ልጥ ዱቄት በወተት ለልብ ድካም ይጠጣል።  

የብሳና፣ የጨጎጊትና የክትክታ ቅጠላቅጠል ተደቅቀው እንደ ለጥፍ ደግሞ ለቁስል ይለጠፋል። 

ለትኩሳት («ምች»)፣ የብሳና ቅጠልና የቀበሪቾ ሥር እንደ ጢስ ይናፈሳል።  የብሳና ቅጠል ከተለያዩ ሌሎች አይነት ቅጠሎች ጋር በውሃ ተፈልቶ እንፋሎቱ ለ«ምች» ይናፈሳል፦ ለምሳሌ ነጭ ባሕር ዛፍ፣ ዳማ ከሴ፣ ዋንዛ፣ ጥንጁት ቅጠል፣ ፌጦ ዘር።  

ለውሻ በሽታ፦ የብሳና ልጥ፣ የእምቧይ፣ የገበር እምቧይና የግንዶሽ ሥር፣ የጽድ ቅጠልና የጤፍ ዘር፣ አንድላይ ተጋግሮ ተድቅቆ በውሃ ይጠጣ። እንዲሁም ለእንስሳ ውሻ በሽታ፣ በትንሽ ጤፍ እንጀራ ይበላ።

በዘጌ ልሳነ ምድር ጥናት እንደ ተዘገበ፣ ለቁርባ ማከም የብሳና ቅጠል ወደ ወጥ ይጨመራል። የቅጠሉም ዱቄት ለተቅማጥ ይጠጣል፣ ለወፍ በሽታ ደግሞ ለ፯ ቀን ይጠጣል።

## የውጭ መያያዣ
*ተጨማሪ መረጃ ስለ ብሳና  

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ኮሶ በሽታ
መደብ:ዕከክ
መደብ:ትኩሳት
መደብ:ተቅማጥ
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
ተልባ

300px|thumb|ተልባ

**ተልባ** (*Linum usitatissimum*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በኢትዮጵያ ወይም በየትም አገር ተልባ ስለ ዘሩ ይታረሳል። 

## የተክሉ ጥቅም

ባጠቃላይ የሚያለዝብ የሚያስቀምጥ መጠጥ ሆኖ ይጠቀማል። ከሁዳዴ ጾም በኋላ ለፋሲካ ድግስ ለማዘጋጀት የሚያለዝብ ተልባ መጠጥ ይጠጣል። መጠጡም ለመስራት፣ ዘሮቹ ትንሽ ይጠበሱና ይፈጩ። 

የቀቀለ ዘሩ መዳን ለማፋጠን በቁስል ላይ ይደረጋል። ይህ ዘዴ ደግሞ ጥይት ከቁስል ለማውጣት እንደሚረዳ ተጽፏል።

የተልባ ወጥ ይሠራል። ከዘሩ ምግብ በላይ ስለ ዘይቱ እና ስለ ጭረቱ (ተልባ እግር) ይታረሳል።  ተልባን መብላት ኮሌስትሮልን ከደም ለማጥራት፣ የደም ግፊትንም ለማሳነስ እንደሚችል በዘመናዊ ሳይንስ ታውቋል። 

የደረቀ ተልባ ዘር መረቅ በስኳር ለትቅማጥ መስጠቱ ተዘግቧል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
መደብ:ተቅማጥ
ተቀጥላ

300px|thumb|ተቀጥላ በበረድ ወቅት፣ ሊባኖስ
**ተቀጥላ** ኢትዮጵያና አለም ውስጥ የሚገኙ አተክልት አይነት ነው፣ በተቀጥላ ክፍለመደብ (Santalales) ውስጥ አብዛኞቹ አስተኔዎች ተቀጥላዎች ይባላሉ።  ሓርሞ የተቀጥላ አይነት ነው። ተቀጥላዎች በዛፍ ላይ ጥገኛ አትክልት ናቸው። 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:እጽዋት
ቱልት

**ቱልት** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
የእርሻና የመናኸሪያ አረም ነው። 

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በእስያ ደግሞ በ1000-4300 ሜትር ከፍታ፣ በዳገት፣ እርጥብ ሸለቆ፣ በጉድጓድ ይገኛል። 

## የተክሉ ጥቅም

መርዝን የሚሽር እንዲሁም የሚያስቀምጥ መድሃኒት ነው።

በባሕላዊ መድኃኒት፣ ሥሩ ለአሚባ ተቅማጥ ይኘካል። የሥሩም ጭማቂ ለቁርባ ወይም ለአንቃር ብግነት («እንጥል ሲወርድ») ይጠጣል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ተቅማጥ
ቲማቲም

**ቲማቲም** (ሮማይስጥ፦ Solanum lycopersicum) ኢትዮጵያ ውስጥ እንዲሁም በመላው ዓለም የሚገኝ ተክል ነው። የአጀማመሩ መነሻ በሜክሲኮ አገር ነበር፤ አጠራሩም ከሜክሲኮ ኗሪ ቋንቋ ከናዋትል ቃል «ቶማትል» ተወረሰ።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
ማዳበርያ

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የኣውጥ ወገን
ትርንጎ

300px|thumb|ትርንጎ

**ትርንጎ** (*Citrus medica*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ፍሬያማ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ችፍርግ

**ችፍርግ** (Gomphocarpus stenophyllus)  ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
በአንዳንድ ምንጭ, ሌላ ዝርያ ጋርዳ ወይም Sida schimperiana ደግሞ «ችፍርግ» ተብሏል።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር

ደጋ ወይና ደጋ

## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ትምባሆ

380px|thumb|የትምባሆ ተከል ቅጠል
**ትምባሆ** ኢትዮጵያ ውስጥና በአለም የሚገኝ ተክል ነው።

ትምባሆ በአሜሪካዎች ቀይ ሕንድ ባህሎች የተቀደሠ እፅ ነው፤ ያጨሰው ሀሣቦች በጢሱ ወደ ሰማይ ይደርሳሉ በማለት ያምናሉ።  በባህላቸውም ውል ወይም ንግድ በማጽደቅ እንደ ፊርማ ይጨስ ነበር።  በሥነስርዓታቸው ጢስ ወደየአራቱ አቅጣቾች፦ ስሜን፣ ምሥራቅ፣ ደቡብ፣ ምዕራብ፣ ይነፋ ነበር።  ሆኖም የተቀደሠ ሲሆን ያለ ሀሣብ በከንቱ ማጨሱ ህመም እንደሚያምጣ ያምናሉ። እንዲያውም ዘመናዊ ሰዎች ያለ ሀሣብ በብዛት ሲያጭሱት ብዙ ህመም ያገኛሉ።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ኣላያ

**ኣላያ** ወይም **ነጭ አዞ ሐረግ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ይህ ሓረግ ዘመድ (Clematis longicauda) ከኢትዮጵያ  ብቻ ታወቋል፣ አሁንም ለጌጥ በኬንያ ታርሷል። በክፍት ተራራ ደን፣ በጫካ ዳር፣ በመንገድ፣ ፈሳሽ ወይም አጥር ላይ ይበቅላል። 

## የተክሉ ጥቅም
የተክሉ አገዳ ለገመድ ተጠቅሟል። አበቦቹ ለላሞች ትኩሳት ለማከም እንደ ተጠቀሙ ተነግሯል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ኣሪቲ

300px|thumb|አሪቲ
**ኣሪቲ** (*Artemisia afra*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
በጣም የሚሸተት ቊጥቋጣም ዕጽ ነው።

አንዳንዴ «ጭቁኝ» ቢባልም ያው በውነት የተዛመደ ዝርያ A. abyssinica ነው።

## አስተዳደግ

በሚያብባው ጊዜ ይመረታል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በደጋ ይገኛል፣ በእርጥብ ጉድጓድና በሜዳ ምንጊዜም ይገኛል።

## የተክሉ ጥቅም

አሪቲ የሆድ ቁርጠት ለማስታገሥ ይጠቀማል። የተደቀቁ ቅጠሎች ከውኃ ወይም ከማር ጋራ ተቀላቅለው በአፍ ይሰጣል።

አስደሳች መዓዛ ስላለው እቃ ለማጽዳት ይጠቀማል።

የA. afra ቅጠል እና ነጭ ሽንኩርት ለወባ መጠቀሙ በፍቼ ወረዳ ተዘገበ።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
መደብ:ወባ
በግእዝ እፀ ቴማን ይሰኛል
ኣማቅጥ

300px|thumb|የማገጥ አይነት
**ኣማቅጥ** ወይም **ማገጥ** (Trifolium) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው።

*ሰዲሳ - T. simense
*ዋዝማ T. acaule

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

አማቅጥ የከብቶችን ጨጓራ በመንፋት ሊገድል ይችላል።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ኣቆራርጪኝ

**ኣቆራርጪኝ** Ajuga integrifola ወይም **አቆራራጭ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

ሌላው ዝርያ Salvia tiliifolia ድግሞ «አቆራራጭ» ተብሏል።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

የቅጠሎቹ ውጥ በተቅማጥ ላይ ይጠቀማል፣ እንዲሁም ለእግሮች ማበጥና ለደም ግፊት።

ውጡ በጣም መራራ ስለ ሆነ፣ ከማር ተቀላቅሎ ሕጻናትን ጡት ለማስወጣት ተጠቅሞዋል። 

በ1976 እ.ኤ.አ. በአለማያ ኮሌጅ እርሻ እንደ ተገኘ ተመዘገበ።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ኣበቃ

300px|thumb|አበቃ

**ኣበቃ** ወይም **ምስርች** (*Rotheca myricoides*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ብዙ ጊዘ ከአንድ ሜትር በላይ ይደርሳል፣ ሰማያዊ፣ ወይን ጠጅ ወይም ነጭ አበቦች አሉት።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በቆዩ  መኖርያ ቤቶችና በተፈጁ ኮረብቶች በጣም ተራ ነው።

በመጀመርያ ከአፍሪካ ሲሆን በሌላ አገር እንደ አበባ ይታደጋል።

## የተክሉ ጥቅም

ሥሮቹን በማፍላት የተሠራው መረቅ መርዝን የሚሽር መድኃኒት በመሆን ይጠጣል።

እንዲሁም ተክሉ ትልን ለመግደል፣ በከብትም ለሚያስቀምጥ መድኃኒት ተጠቅሞዋል። የተክሉ መረቅ ደግሞ ለቁስል ፋሻ ይጠቀማል። 

ከብሳና ቡቃያና ከእምቧይ ሥር ጋራ ተቀላቅሎ፣ የሆድ ድርቀት ለማከም በአፍ ይወሰዳል። ቅቤም ለለጥፉ ይጨመራል።

በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ እንደ ተዘገበ፣ «አልማዝ ባለጭራ የሚባል ልክፈት ለማከም የምስርች ቅጠል ተድቅቆ በውሃ ይለጠፋል።

በፍቼ ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ የምስርች ሥር ጭማቂ በውሃ ለማስታወክ ይጠጣል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ኮሶ በሽታ
ኣብሽ

:*ለመጠጡ፣ *አብሽ*ን ይዩ።*
300px|thumb|አብሽ
**ኣብሽ** (*Trigonellum foenum-graecum*)  ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
አፍሪካና ብዙ አገራት፣ በሕንድ በተለይ እንደ ሰብለ ገብያ በጅምላ ይታረሳል። 

በኢትዮጵያ በደጋ ና ወይናደጋ ይታደጋል።

## የተክሉ ጥቅም
ቅጠሎቹ እና ዘሮቹ በብዙ አበሳሰሎች ውስጥ ቅመሞች ናቸው። የአብሽ ዘሮች ወይንም ዱቄቱ በአገር ቤት ገበያ ይታያል።

ዱቄቱ ወደ ማር ሲጨመር ለጥሩ መጠጥ ይደረጋል። መጠጡ ሞርሟሪ ሲሆን ክብደት ለመጨመር ይረዳል ተብሏል። እንዲሁም እንደ ቡና ሊፈላ ይችላል።

አብሽ ከባቄላ ተቀቅሎ ለብጉንጅ ህክምና ይውላል። ተወቅጦ ወይም ልሞ በእብጠቱ ላይ ይለጠፋል። 

በቁምጥና፣ በጡንቻ በሽታ፣ በቁርጥማጥ ላይ ጥቅሙ ተዘግቧል።

የአብሽ ዘሮችም ለስኳር በሽታ እንደሚረዳ በኢትዮጵያ ይታመናል። በ2008 በተደረገ ትንተና ዘንድ፣ ተጨማሪ ምርመራ ያስፈልጋል ብለዋል።  

ፍሮንስ ከበደ
መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
አናናስ

300px|thumb|አናናስ
**ኣናናስ** Ananas comosus ኢትዮጵያ ውስጥና በመላው ዓለም የሚገኝ ተክል ነው።

መጀመርያ በቅድመ-ታሪክ የታረሰበት ቦታ በደቡብ ብራዚል-ፓራጓይ ጠረፍ ዙሪያ እንደ ነበር ይታመናል። ከ1500 ዓም በኋላ የፖርቱጋል እና እስፓንያ መርከበኞች አለም ዙሪያ አስፋፉት። 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ፍራፍሬ
የአናናስ የጤና ጠቀሜታዎች

1. በፋይበር የበለጸገ በመሆኑ ለምግብ
መፈጨት ስርዓት ጤንነት ወሳኝ ነው፡፡
2. በውስጡ የሚገኙት የካልሲየምና የማንጋኒዝ
ማዕድናት ለጥርስና አጥንት ጥንካሬ ወሳኝ
ናቸው፡፡
3. በቫይታሚን ኤ እና ሲ የበለጸገ መሆኑ
ለቫይረስ ተከላካይነት ተመራጭ ያደርገዋል፡፡
4. በሰውነት ውስጥ ሊኖር የሚችለውን አሲድ
ያጠፋል፡፡
5. ድዳችንን ጠንካራና ጤናማ ያደርገዋል፡፡
6. ጡንቻን የሚያጠቁ በሽታዎችን ይከላከላል፡፡
7. በእርጅና ሳቢያ የሚመጡ የመገጣጠሚያ
አካላት በሽታዎችን የህመም ስሜት ይቀንሳል፡፡
8. በውስጡ የሚገኘው ቤታ ካሮቲን የተሰኘው
ኬሚካል የአይንን የማየት ብቃት ያሻሽላል፡፡
9. በፎስፈረስና በፖታሲየም ማዕድናት የበለጸገ
ነው፡፡
ኣንጮቴ

**ኣንጮቴ** (Coccinia abyssinica) ኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ የሚገኝ ዱባ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

ይህ ዱባ ድንቼ ወይም ስረ ገንድ ሲሆን በተለይ የሚበላው ድንቼው ነው እንጂ ፍሬው አይበላም።

## አስተዳደግ
ከሰኔ እስከ ጥቅምት ያብባል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በደጋ ከ1300-2800 ሜትር ከፍታ ይገኛል። በሐይቅ ዳር፣ በደን ምንጥር፣ በቊጥቋጦ መሃል ይገኛል። 

## የተክሉ ጥቅም
ድንቼው ይበላል። ቅጠሎቹም ሊበሉ ይቻላል። 

እንደ መድሃኒት እጽ ተቆጥሯል፣ ይህ ግን ገና አልተረጋገጠም።  

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት