open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ባሕር-ዳር

**ባሕር ዳር** በድሮ ስሙ **ባሕር ዳር ጊዮርጊስ**  በሰሜን-ምዕራብ ኢትዮጵያ የምትገኝ ከተማ ስትኾን የአማራ ክልል ዋና ከተማ ናት። ከተማዋ በቀድሞው ጎጃም ክፍለ ሀገር ውስጥ ከጣና ሐይቅ ደቡባዊ ጫፍ ላይ ተቀምጣ ስትገኝ ባሕር ዳር እንደ መቀሌና ደሴ የወረዳ ደረጃ ያላት ስፔሻል(ልዩ) ዞን ናት። በማእከላዊ ስታትስቲክ ትመና የ167,261 ሕዝብ ከነሱም መኻከል የ86,355 ወንዶችና የ80,906 ሴቶች መኖሪያ ከተማ ናት። 1700 ሜትር ከባሕር ወለል በላይ ትገኛለች።

## መገኛ

ባሕር ዳር ከአዲስ አበባ 565 ኪ.ሜ ወደ ሰሜን-ሰሜን ምዕራብ ትገኛለች። ባህር ዳር ከጢስ አባይ በ30 ኪሎሜትር ስለምትርቅ ለጎብኚዎች አመቺ ቦታ ላይ ናት። ባሕር ዳር የአንድ የአስፋልት ንጣፍ ያለው ኤርፖርት የሰፊ ገበያና የተለያዩ የመዝናኛ ቦታዎች እና ታሪካዊ እና ጥንታዊ ግዳማት መግኛ ቦታ ናት። 

ባሕር ዳር ከተማ  የምትገኘዉ  በሰሜን ምዕራብ ኢትዮጵያ ክፍል፣ በአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግሥት፣ በምዕራብ ጎጃም ዞን፣ ከአዲስ አበባ በ 565 ኪሜ  ርቀት ላይ ነው፡፡ አስትሮኖሚያዊ መገኛ ቦታዋ በ 11º 38’  በሰሜን ላቲቲውድ እና በ37º15’ ምሥራቅ ሎንግቲውድ  ነው፡፡

## አመሠራረት
በአፈ ታሪክ እንደሚነገረው የባሕር-ዳር ስያሜን ያወጡት አፄ ሠርጸ ድንግል ሲሆኑ እሳቸውም ይሕን ታቦት የት እናስቀምጥ ተብለው በተጠየቁ ጊዜ "ከባሕሩ-ዳር" አድርጉ የተባሉ ሰወች ለመንደሩ ባሕር-ዳር ብለው ስያሜ አወጡለት ይባላል።

ባሕር-ዳር ከተማ የተቆረቆረችው በ1915 ዓ.ም ነው ፡፡  ባሕር-ዳር  በክልሉ ከሚገኙ የሪፎርም  ከተሞች አንድዋ ስትሆን፤  የከተማ አስተዳደር፣ 3 ሜትሮፖሊታን ክ/ከተማዎች፣  የከተማ አገልግሎት ጽ/ቤት፣ 9 የከተማ ቀበሌዎችና 4 የገጠር ቀበሌዎች  አሏት፡፡ ከተማዋ በ1998 ዓ.ም የተቀናጀ ልማት ፕላን አላት፡፡
   
የተቆረቆረችበትን ዓመት፣ የቆረቆሩትን ቀደምት ሠዎች፣ የሠፈሮችን ስሞች፣ ለባሕር-ዳር የተገጠሙትና የተዘፈኑ ታሪካዊ ግጥሞችና ስነ ቃሎች፣ ስለ ቅዱስ ጊዮርጊስ ከጎጆ ቤት ወደ አሁኑ ይዞታው አመጣጥ (ባሕር-ዳርን ስናስብ ጊዮርጊስን ሚካኤልን እና ገበያውን ከገበያው አካባቢ የነበረውን ፍርድ ቤት ነጣጥሎ ማየት አይቻልም የሚል አስተያየት ስላለ ነው)፣ ባሕር-ዳር እንደባሕር ዳርነቱ ከመቆርቆሩ በፊት በሚካኤል እና በሽመምብጥ ሠፈር አካባቢ ስለነበረው አሰፋፈር፣ ስለማዘጋጃቤቱ፣ ስለ አውቶቡስ ተራው፣ ስለ ድባነቄ ተራራ፣ እና ስለ መሳሉት፣ ስለፖሊቴክኒክ፣ ስለዓባይ ወንዝና ድልድዩ፣ ስለዓባይ ወንዝና ስለጣና ሐይቅ መገናኛ እና ስለሌሎችም ቁልፍ ነገሮችን ማቅረብ የሚችሉ አፈታሪኮች አሉ። 

መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
*
ነጭ አባይ

**ነጭ አባይ** በአፍሪካ ውስጥ የሚገኝ ወንዝ ሲሆን የናይል ወንዝ አንዱ ምንጭ ነው (ሌላው ጥቁር አባይ ወንዝ ነው)። ከቪክቶሪያ ሐይቅ ይጀምራል። ይህ ወንዝ ከድሮ ጅምሮ
 ሲፈስ የኖረ ነው። ይህም 7500 አመት በላይ የቆየ ነው።   

መደብ:የአፍሪቃ ወንዞች
መደብ:ሱዳን
ሜድትራኒያን ባሕር

320px|thumb|ሜድትራኒያን ባሕር
**ሜድትራኒያን ባሕር** አብዛኛው ክፍሉ በአፍሪካ ፣ አውሮፓ እና እስያ የተከበበ ባሕር ነው። 2.5 ሚሊዮን ካሬ ኪ.ሜ. ይሸፍናል።

«ሜድትራኒያን» የሚለው ስም ከሮማይስጥ ሲሆን ትርጉሙ «ከአህጉሮች መካከል» ነው። በግዕዝ ደግሞ ስሙ «ባሕር ዐቢይ» (ታላቁ ባሕር) ይባላል። 

## የሚያካልሉ ሀገሮች

* አውሮፓ ፦ ስፔን ፣ ፈረንሳይ ፣ ሞናኮ ፣ ጣልያን ፣ ማልታ ፣ ስሎቬንያ ፣ ክሮሺያ ፣ ቦስኒያ እና ሄርዜጎቪና ፣ ሞንቴኔግሮ ፣ አልባኒያ ፣ ግሪክ ፣ ቱርክ ፣ ቆጵሮስ
* እስያ ፦ ቱርክ ፣ ሶርያ ፣ ሊባኖስ ፣ እስራኤል ፣ ጋዛ ፣ ግብፅ
* አፍሪካ ፦ ግብፅ ፣ ሊቢያ ፣ ቱኒዚያ ፣ አልጄሪያ ፣ ሞሮኮ

መደብ:የውሃ አካል
እንጦጦ

**እንጦጦ** የአዲስ አበባ ከፍተኛ ቦታ ነው። ዳግማዊ ምኒልክ አዲስ አበባን ሲቆረቁሩ ከአንኮበር መጥተው ያረፉበት እና ቤተ መንግስታቸውን የስሩበት ታሪካዊ ቦታም ነው። እንጦጦ የእንጦጦ ሰንሰለታማ ተራራ አንዱ ክፍል ሲሆን ርዝመቱ ከባህር ወለል በላይ 3200 ሜትር ይደርሳል።

መደብ:የኢትዮጵያ ተራሮች
መደብ:አዲስ አበባ
መቀሌ

**መቐለ** (አማርኛ፦ መቀሌ) የትግራይ ክልል ዋና ከተማ ናት። ከአዲስ አበባ 783 ኪ.ሜ. ወደ ሰሜን ትገኛለች። ከ300,000 አስከ 350,000 የሚገመት የሕዝብ ብዛት ስላላት ከሰሜን ኢትዮጵያ ትልቋ ከተማ ያደርጋታል። መቐለ ለ አጼ ዮሐንስ ፬ኛ የኢትዮጵያ ዋና ከተማ በመሆን በ19ኛው ክፈለ ዘመን ነው የተመሠረተችው። መቐለ ኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኙት ከተሞች በንግድና ትምህርታዊ ማዕከላዊነትዋ ትታወቃለች።  በታላቁ አፍሪካዊ ጄነራል ራስ አሉላ አባ ነጋ የተሰየመ ዓለም አቀፋዊ አየረ ማረፊያ አላት። በተጨማሪም እንደነ መስፍን ኢንዱስትርያል፣ መሰቦ ሲሚንቶ፤ ሌሎች ፋብሪካዎችና መቐለ ዩኒቨርሲቲ የመሳሰሉ ትላልቅ ተቋማት በከተማዋ ይገኛሉ።

ስዕል:Mekele1890.jpg|መቐለ (1890 ዓ.ም.)


መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
መደብ:መቀሌ
ትግራይ ክልል

**ትግራይ**  ከ ኤርትራ፣ ሱዳን፣ አማራ ክልላዊ መንግስት እና አፋር ክልላዊ መንግስት ትዋሰናለች። ዋና ከተማዋ መቐለ ሲሆን ከክልሉ ታዋቂ ከተሞች ውቅሮ፣ ዛላምበሳ፣ ዓብዪ ዓዲ፣ ዓድዋ፣ ሓውዜን፥ ሸራሮ፣ ሑመራ፣ ዓዲግራት፣ ኣላማጣ፥ ኮረም፥ አኽሱም፣ ሽረ እንዳስላሰ፣ ሑመራ፥ ማይፀብሪ፥ ዳንሻ፥ መኮኒ፣ ማይጨውና ሌሎችም ታዳጊ ከተሞች ይገኛሉ። በ1999 ዓ.ም በተደረገው  የቤትና ህዝብ ቆጠራ ግምት መሰረት የክልሉ ህዝብ ቁጥር ከ4.9 ሚልዮን በላይ ይሆናል። የክልሉ ዋነኛ ቋንቋ ትግርኛ  ሆኖ ኢሮብኛና ኩናምኛ ቋንቋዎችን የሚናገሩ ህዝቦች ይኖሩበታል። እምባ ኣላጀ፣ ፅበት፣ ሶሎዳ እና ወርሐት በትግራይ ካሉ ከፍተኛ ቦታዎች ይጠቀሳሉ። የትግራይ ክልል በበርካታ ተፈጥሯዊ፣ ታሪካዊ፣ ባህላዊና ሃይማኖታዊ ሃብቶች የታደለ ክልል ነው። ከ1000 ዓመት ቅድመልደተ ክርስቶስ ጀምሮ የኣክሱም መንግስት እስኪወድቅ የዳኣማት እና ኣክሱም ስልጣኔዎች የታሪክ ኣሻራቸውን ጥለው ኣልፈዋል፡፡ የሓ ጥንታዊ ቤተ መቅደስ፣ የ2500 ዓመት የአክሱም ጥንታዊ ሃውልቶች፣ ከ4ኛው እስከ 18ኛው ክ/ዘመን እንደተሰሩ የሚታወቀው ከ120 በላይ የሚሆኑ ከኣለት ድንጋይ ተፈልፍለው የተሰሩ ውቅር ኣብያተክርስትያናትና ገዳማት እንዲሁም ሌሌች በርካታ ታሪካዊና ኣርኪኦሎጂካዊ ስፍራዎች የሚገኙበት ክልል ነው። ትግራይን በባህልና በታሪካዊ ኣመጣጥ ከኤርትራ እንዲሁም በዛጉዬዎች ከተመራው የአገው ስልጣኔ ነጥሎ ማየት ኣይቻለም። እ.ኤ.አ. በ2020ዎቹ መጀመሪያ ላይ በክልሉ ውስጥ በተገንጣይ የተጀመረ ጦርነት ተቀሰቀሰ፣ ነገር ግን ታፍኖ የኢትዮጵያ አንድነትና ሉዓላዊነት ተመልሷል።
## በተጨማሪም ተመልከት
* ጦርነት በዶንባስ

## ምንጮች

መደብ:ትግራይ
ዮሐንስ ፬ኛ

**ዓፄ ዮሐንስ 4ኛ**፣ ከአባታቸው ከተንቤን ባላባት የራስ ስኹል ሚካኤል የልጅ ልጅ ሹም ተንቤን ምርጫ እና ከናታቸው የእንደርታው ገዢ የራስ አርአያ እህት ወይዘሮ ወለተ ሥላሴ ሐምሌ 5 ቀን 1829 ዓ.ም. ማይ በሀ በሚባል ሥፍራ ተወለዱ። 

ርዕሰ መኳንንት ደጃዝማች በዝብዝ ካሳ ሐምሌ ፮ ቀን 1863 ዓ/ም ዓፄ ተክለ ጊዮርጊስን አድዋ አካባቢ አሳም የሚባል ሥፍራ ላይ ወግተው ድል ካደረጉ በኋላ ጥር 13 ቀን1864 ዓ/ም አክሱም ላይ ሥርዓተ ንግሣቸው ተፈጽሞ ዓፄ ዮሐንስ ፬ኛ ንጉሠ ነገሥት ዘኢትዮጵያ ተብለው ነገሡ።

ስዕል:AtseYohannisE.D.Cosson1877.jpg|አጼ ዮሐንስ 1877
ስዕል:Yohanis.jpg| አጼ ዮሃንስ

አፄ ዮሐንስ 4ኛ ከእንግሊዝ ንግስት ጋር በመፃፃፍ ነግስናቸውን አጠናክረዋል፡፡ ይህም ተቀናቃኛቸው የነበሩት አፄ ሚኒለክን ለማስገበር ተሳክቶላቸዋል ፡፡ ከአፃ ሚኒሊክ ጋር የነበራቸውን የስልጣን ሽሚያ ለመከላከል ሲባል ደብረ ብርሃን ድረስ በመሄድ ድርድር በማድረግ የነበራቸውን ባላንጣነት አስወግደው ሚኒሊክ ንጉስ እንድባልና አፄ የሐንስ ርዕሰ ብሔር እንድሆን ተስማምተዋል ፡፡ ከዛም ደርቡሾች ጋር መተማ አካባቢ ገጥመው አፄ ዮሐንስ በጥይት   ቆስለው  መውደቃቸው  ይነገራል፡፡ ይህ የሆነው ደርብሾች የኢትዮጵያን ድንበር ጥሰው የኦርቶዶክስ  እምነት ተከታይ የሆነው የጎንደርና ኣካባቢው ህዝብ ላይ ከፍተኛ ጭፍጨፋ ስላካሄዱ ነው፡፡ ይህ ደግሞ አፄ ዮሐንስ በዘመናዊ የኢትዮጵያ ታሪክ ለሃገራቸው በድንበር ላይ ሲዋጉ የሞቱ ብቸኛው ንጉሰ ነገስት ያረጋቸዋል። ከዚህ በፊትም  ከግብፅፆች ጋር ጉራና ጉንዳ ጉንድ በተባሉ ቦታዎች ገጥመው ማሸነፋቸውና የሀገርን ዳር ድንበር ለማስጠበቅ  መጣጣራቸን በታሪክ  ይወሳል፡፡

## ዋቢ ምንጮች
*  Zewde, Bahru, "A History of Modern Ethiopia 1855-1991, AA University Press (2001)
* መሪ ራስ አማን በላይ "የጥንቷ የኢትዮጵያ ትንሣኤ ታሪክ" (1985 ዓ/ም)

ዮሐንስ ፬ኛ
8
ዮሐንስ 4ኛ

*ንጉሠ-ነግስት ዮሐንስ አራተኛ ዘኢትዮጵያ
*4ኛው ዮሐንስ (የእስክንድርያ ፓትርያርክ)
አዲግራት

**አዲግራት** በኢትዮጵያ የትግራይ ክልል ከተማ ሲሆን በምስራቃዊ ዞንና በጋንታ አፈሹም ወረዳ ይገኛል። 
በ1998 ማዕከላዊ የስታትስቲክስ ባለስልጣን እንደተመነው የ65,237 ሰው መኖሪያ ሲሆን ከነሱም 32,586 ወንዶችና 32,651 ሴቶች ይገኙበታል። አዲግራት ከመቀለ በሰሜን በኩልና ከሰናፌ በደቡብ በኩል ትገኛለች።

በሌላ ገለልተኛ ትምና ደግሞ የ84,769 ሰው መኖሪያ ተደርጎ ተገምቷል። የከተማው አቀማመጥ በ ላይ ነው።

1870HenryWilkinsADIGRAT.jpg|አዲግራት ከ1862 በፊት
AdigratChurch1867.jpg|የአዲግራት ቤተክርስቲያን በ1859 በእንግሊዞች ፎቶ እንደተነሳ
Adigrat 2006.jpg| አዲግራት
Adigrat, cattedrale del Salvatore, esterno 02.jpg
Ethiopian Orthodox Church (10114201074).jpg
Cacti with Catholic Church - Adigrat - Ethiopia - 01 (8710448422).jpg


## ምንጮች


መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
መደብ:ትግራይ
ሰናፌ

250px|right|thumb| ሰናፌ - በ1860ዓ.ም. በእንግሊዝ ጦር ፎቶ አንሽወች እንደተነሳ

**ሰናፌ** በኤርትራ ውስጥ የምትገኝ የገበያ ከተማ ናት። በኤርትራና ኢትዮጵያ ጦርነት ተጐድታለች። በዙሪያው የሚኖሩት ሳሆና ትግሬ ሕዝብ አሉ። የሰናፌ መጀመርያ ስም **ሀኪር** ነበረ።  አካባቢው  የመተ የመጠራ ታሪካዊ ቦታና እንዲሁም የደብረ ሊባኖስ ገዳም(ኤርትራ) በመያዙ ይታወቃል። ታሪካዊ ቦታ ሲባል የመጀመርያዎቹ (በ6ተኛው ክፍለ-ዘመን)ብብዛት መጥተው እያስተማሩ እስከ ሞቃድሾ የደረሱ ጻድቃናት ለመጀመርያ መጠራ እንዳረፉ ትክክለኛው ታሪክ ያረጋግጠዋል። ከዚያም ኣልፎ የበለው ከለው ቤተ መንግስት ነበር ሲሆን ከልደተ ክርስቶስ በፊት በጥሩ ሁኔታ ተገንብቶ የነበረ እስክ ኣሁን ቅርሱ ያልተደመሰሰ ግን ደግመ ታሪካዊ ቦታ ከመባል ኣልፎ ምርምር ያልተካሄደለት ቦታ ከሰናፌ 3 ኪ.ሜትር ርቆ ይገኛል። ብኣጠቃላይ ሰናፌና ዙርያዋ የታሪክና የጥንታዊ ኣድባራት መሆኑ በእርግጠኝነት መነገር ይቻላል።

መደብ:የኤርትራ ከተሞች
ቮሮኛ

**ቮሮኛ** (**võro kiil´**), የቮሮ ሕዝብ ቋንቋ ነው። በፊኖ-ኡግሪክ ቋንቋ ቤተሰብ ወስት ያለ በደቡብ ኤስቶኒያም የሚገኝ ቋንቋ ነው። የፊንላንድኛ፣ የኤስቶንኛ ቅርብ ዘመድ ነው። በ70,000 ሰዎች ይናገራል። 

የቋንቋው ስፋት በጣም ትንሽ በመሆኑ፣ በኤስቶኒያ ውስጥ በ26 ትምህርት ቤቶች ከሳምንቱ በ1 ቀን ብቻ ያስተምሩታል። አንድ ጋዜጣ በቮሮኛ አለ፤ በየወሩ 2 ጊዜ የወጣል።

የሥነ-ጽሑፉ መጀመርያ በ1679 ዓ.ም. የታተመው አዲስ ኪዳን ትርጉም ነበር። የሚጻፍበት በላቲን ፊደል ሲሆን በቮሮኛ ተራ የሆነ 'q' የሚያመለክተው በጉሮሮ ውስጥ የሚሰማ እንደ 'አሊፍ የሆነ ድምጽ ይመስላል።

አንዳንዴ የራሱ ቋንቋ ሳይሆን እንደ ኤስቶንኛ ቀበሌኛ ይቆጠራል። ነገር ግን ከኤስቶንኛ ያለው ልዩነት ብዙ ነው። 

ለምሳሌ፦

መደብ:ፊኖ-ኡግሪክ ቋንቋዎች
መደብ:ኤስቶኒያ
ነሐሴ ፳፰

**[[ነሐሴ 28|ነሐሴ ፳፰]]** 
 
በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፶፰ ኛው ዕለት  ነው።  ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በዘመነሉቃስ  ፰ ዕለታት ሲቀሩ፤ በዘመነ ማቴዎስ፤ ማርቆስ እና ዮሐንስ  ደግሞ ፯ ዕለታት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

* 1862 - የፕሩሲያ (ጀርመን) ሠራዊት 3ኛ ናፖሊዎንን ከ100,000 ጭፍሮች ጋር በሰዳን ውግያ አሸነፈ።
* 1890 - በኦምዱርማን ውግያ ሱዳንን የእንግሊዝ ሠራዊት ድል በማድረግ ቅኝ አገር አደረጉት።
* 1935 - በ2ኛ አለማዊ ጦርነት ኢጣልያ በጓደኞቿ ሃያላት (በጀርመን ኃይል) ተወረረች።
* 1946 - የቻይና ኃያላት የደቡብ ኮርያ ደሴቶችን በቦምብ ደበደቡ።

፲፱፻፸፱ ዓ/ም በቡሩንዲ ወታደራዊ መፈንቅለ መንግሥት ሻለቃ ፒዬር ቡዮያ የአገሪቱን ፕሬዚደንት ዣን ባፕቲስት ባጋዛን ከሥልጣን አስወረዱ። 

=ልደት=	

፲፱፻፵ ዓ/ም ሦስተኛው የዛምቢያ ፕሬዚደንት ሌቪ ምዋናዋሳ 

=ዕለተ ሞት=

* 1997 - ዊልየም ረንኲስት  - የአሜሪካ ዋነኛ ችሎት ዳኛ

## ዋቢ ምንጮች

*(እንግሊዝኛ) http://en.wikipedia.org/wiki/September_3

መደብ:ዕለታት
ሊንጋላ

thumb|right|200px|ሊንጋላ የሚናገርበት አውራጃ።
**ሊንጋላ** (**Lingala**) ከባንቱ ቋንቋዎች ቤተሠብ አንድ ነው። የሚናገርበት በተለይ በኮንጎ ዲሞክራቲክ ሪፑብሊክ ስሜን-ምዕራብ ክፍል፣ በኮንጎ ሪፑብሊክም፣ እንዲሁም በአንጎላና በመካከለኛው አፍሪካ ሪፑብሊክ ነው። ተናጋሪዎቹ 10 ሚልዮን ናቸው። 

የሊንጋላ መነሻ ቦባንጊ በተባለ ቋንቋ ነበር። ከኮንጎ ነጻ መንግሥት አስቀድሞ ቦባንጊ የአከባቢው መደበኛ ቋንቋ ይሆን ነበር። የቤልጅክ ንጉስ አገሩን ከያዙ በኋላ የቀኝ አገሩ መንግሥት ለማስተዳደርና ለመሰበክ ቋንቋውን ጠቃሚ ሆኖ አገኙት። ካለፈው ቦባንጊ እንዲለይ የአዲሱን ቋንቋ ስም ባንጋላ ብለው ጠሩት። ሚስዮናዊዎቹ ወዲያ (1900 አ.ም.) ባንጋላን ዳግመኛ ሲያሻሽሉ "ሊንጋላ" እንዲህ ተፈጠረ። 

ሊንጋላ ከፈረንሳይኛ ብዙ ቃሎች ተበድሮ ደግሞ ከፖርቱጊዝ ተጽእኖ አለ (ለምሳሌ "ማንቴካ" = ቅቤ፤ "ሜሳ" = ጠረጴዛ፤ "ሳፓቱ" = ጫማ) ከእንግሊዝኛም ተጽእኖ አለ ("ሚሊኪ" = ወተት፤ "ቡኩ" = መጽሐፍ)።

እውቅና ያለው ብሔራዊ ቋንቋ                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         

የኮንጎ ዲሞክራቲክ ሪፐብሊክ

የኮንጎ ሪፐብሊክ

## ምሳሌ

የጌታ ጸሎት በሊንጋላ

:ታታ ዋ ቢሶ፣ ኦዛላ ኦ ሊኮሎ፣
:ባቶ ባኩሚሳ ንኮምቦ ያ ዮ፣
:ባንዲማ ቦኮንዚ ቧ ዮ፣ ምፖ ኤሊንጎ ዮ፣
:ባሳላ ያንጎ ኦ ንሴ፣
:ሎኮላ ባኮሳላካ ኦ ሊኮሎ
:ፔሳ ቢሶ ለሎ ቢሌይ ብያ ሞኮሎ ና ሞኮሎ፣
:ሊምቢሳ ማቤ ማ ቢሶ፣
:ሎኮላ ቢሶ ቶኮሊምቢሳካ ባኒንጋ።
:ሳሊሳ ቢሶ ቶንዲማ ማሰንጊኛ ቴ፣
:ምፔ ቢኪሳ ቢሶ ኦ ማቤ።

መደብ:ባንቱ ቋንቋዎች
ነሐሴ ፳፯

**[[ነሐሴ 27|ነሐሴ ፳፯]]** 
 
በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፶፯ ኛው ዕለት  ነው።  ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በዘመነሉቃስ  ፱ ዕለታት ሲቀሩ፤ በዘመነ ማቴዎስ፤ ማርቆስ እና ዮሐንስ  ደግሞ ፰ ዕለታት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፮፻፶፰ ዓ/ም ለሦስት ቀናት የጋየውና አስር ሺህ ሕንጻዎችን ያወደመው የሎንዶን ትልቁ እሳት ተነሳ።

*፲፯፻፵፬ ዓ/ም የምዕራብ አውሮፓ አገራት ዘመን አቆጣጠራቸውን በለወጡ በሁለት መቶ ዓመታቸው፣ ብሪታንያ የጎርጎራዊ ዘመን አቆጣጠርን ተቀበለች።

*፲፱፻፳፱ ዓ/ም - በጠላት ወረራ ዘመን የሸዋ አርበኞች ቡልጋ ላይ ተሰባስበው የልጅ ኢያሱን ልጅ መልአከ-ፀሐይ ኢያሱን አነገሡ። አዲሱ 'ንጉሥ' ወዲያው የአርበኞች መሪ ለነበሩት ባላምባራስ አበበ አረጋይ የራስነት ማዕርግ ሰጠ። መልአከ-ፀሐይ ኢያሱ መስከረም ፳፬ ቀን ፲፱፻፴፩ ዓ/ም አረፎ አንኮበር አካባቢ በሚገኘው ዞማ ተክለሃይማኖት ቤተ ክርስቲያን ተቀብሯል። 

*፲፱፻፴፯ ዓ/ም በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ፍጻሜ ጃፓን በተሸናፊነቷ እጇን ሰጠች።

*፲፱፻፴፰ ዓ/ም ነጻነትን አስከትሎ በጃዋሃርላል ኔህሩ ምክትል ፕሬዚደንትነት የሚመራ የሕንድ ጊዜያዊ መንግሥት ተመሠረተ።

*፲፱፻፺ ዓ/ም የርዋንዳን ፍጅት አስከትሎ የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ያቋቋመው የወንጀለኛ ፍርድ ቤት ጃን ፖል አካዬሱ የተባለውን የቀድሞ ከንቲባ ላይ ፍርዱን የወንጀለኛነት ፍርድ ፈረደበት።

=ልደት=	
 
፲፱፻፲፮ ዓ/ም የኬንያ ሁለተኛው ፕሬዚደንት ዳንኤል አራፕ ሞይ

=ዕለተ ሞት=
 
፲፭፻፴፪ ዓ/ም መቶ ሰማንያ ስድስተኛው የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ዓፄ ልብነ ድንግል (ስመ መንግሥት፡ ወናግ ሰገድ) 

፲፱፻፳፱ ዓ/ም ዘመናዊውን የኦሊምፒክ ውድድር የመሠረቱት የፈረንሳይ ዜጋ ባሮን ፒዬር ደ ኩበርታ በሰባ አራት ዓመታቸው አረፉ።

፲፱፻፷፩ ዓ/ም የቪዬትናም ፕሬዚደንት የነበሩት ሆ ቺ ሚን 

፲፱፻፺፫ ዓ/ም በቀዶ ጥገና ጥበብ የመጀመሪያውን የሰው ልብ የቀየሩት የደቡብ አፍሪቃው ዶክቶር ክርስቲያን ባርናርድ አረፉ።

## ዋቢ ምንጮች

*(እንግሊዝኛ) http://en.wikipedia.org/wiki/September_2

መደብ:ዕለታት
ጥቁር አባይ

thumb|250px|ጭስ አባይ **የጥቁር አባይ ወንዝ** (**ግዮን በመባልም ይታወቃል)** ፥ ከእንግሊዝኛ Blue Nile) ኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኘው ሰከላወረዳ  /ግሽ ከሚባል   ተራራ ይነሳል / ከላይ ከተጠቀሰው ቦታ የተነሳው ዓባይ  ኪሎ ሜትሮችን ከተጓዘ በኃላ ከጣና ሐይቅ ይቀላቀላል ረዥም ርቀት በመጓዝ ካርቱም፥ ሱዳን ሲደርስ ከነጭ አባይ ጋር በመቀላቀል ትልቁን አባይ ወንዝ (ናይል) በመፍጠር በግብጽ በኩል ወደ ሜዲትራኒያን ባሕር ይፈሳል።ከኢትዮጵያ ተነስቶ ሜዲትራኒያን ባህር እስኪደርስ ድረስ ያለው ርቀት በአማካይ ወደ 1400 ሜትር ወይም ማይል ጋር እኩል ነው። የአባይ ወንዝ 85.6% ያህሉ ውሀ የሚገኘውም ከዚህ ከጥቁር አባይ ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ወንዞች
2003 እ.ኤ.አ.

* 1 January 2003 - 11 September 2003 እ.ኤ.ኣ. = 1995 አ.ም.
* 12 September 2003 - 31 December 2003 እ.ኤ.ኣ. = 1996 አ.ም.
2004 እ.ኤ.አ.

* 1 January 2004 - 10 September 2004 እ.ኤ.ኣ. = 1996 አ.ም.
* 11 September 2004 - 31 December 2004 እ.ኤ.ኣ. = 1997 አ.ም.
1992 እ.ኤ.አ.

* 1 January 1992 - 10 September 1992 እ.ኤ.ኣ. = 1984 አ.ም.
* 11 September 1992 - 31 December 1992 እ.ኤ.ኣ. = 1985 አ.ም.
2006 እ.ኤ.አ.

*1 January 2006 - 10 September 2006 እ.ኤ.ኣ. = 1998 አ.ም.
*11 September 2006 - 31 December 2006 እ.ኤ.ኣ. = 1999 አ.ም.
1975 እ.ኤ.አ.

* 1 January 1975 - 11 September 1975 እ.ኤ.ኣ. = 1967 አ.ም.
* 12 September 1975 - 31 December 1975 እ.ኤ.ኣ. = 1968 አ.ም.
1987 እ.ኤ.አ.

* 1 January 1987 - 11 September 1987 እ.ኤ.ኣ. = 1979 አ.ም.
* 12 September 1987 - 31 December 1987 እ.ኤ.ኣ. = 1980 አ.ም.
1955 እ.ኤ.አ.

*1 January 1955 - 11 September 1955 እ.ኤ.ኣ. = 1947 አ.ም.
*12 September 1955 - 31 December 1955 እ.ኤ.ኣ. = 1948 አ.ም.
አፋር (ክልል)

**አፋር ክልል** (ክልል 2) በኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኙት ዘጠኝ ክልሎች አንዱ ነው። በአሁኑ ጊዜ ዋና ከተማው ሰመራ ሲሆን የቀድሞዋ ከተማ ግን አሳይታ ነበረች። 96,707 ካሬ ኪ.ሜ. ሲሸፍን በ1999 እ.ኤ.አ. የሕዝብ ብዛቱ 1,188,000 ነው።

የድንቅ ነሽ ወይም ሉሲ አጽም በአፋር ክልል ውስጥ በ, 1967 (Nov. 24, 1974 እ.ኤ.አ.) ነው የተገኘው። በማርች 5, 2005 ደግሞ ሌላ 3.8 ሚሊዮን ዓመት የሚገመት አጽምም በዚሁ ክልል ተገኝቷል።

መደብ:የኢትዮጵያ ክልሎች
*

የአፋር ክልል በኢትዮጵያ ዉስጥ ከሚገኙ ዘጠኝ ክልሎች ዉስጥ አንዱ ሲሆን ክልሉ 6 የአስተዳደር ዞኖች 41 ወረደዎችና በ445 የቀበሌ ማዋቅሮች የተከፋፈላ
የዞኖች ስም

1. ዞን 1 (አዉሲ ረሱ) ዋና ከተማ አይሰኢታ
2. ዞን 2 (ክልበቲ ረሱ) ዋና ከተማ አብኣላ
3. ዞን 3 (ገቢ ረሱ)    ዋና ከተማ አንዶልታሊ (በረታ)
4. ዞን 4 (ፈንቲ ረሱ)   ዋና ከተማ ከሉዋን
5. ዞን 5 (ሀሪ ረሱ)    ዋና ከተማ ዳሌፋጌ
6. ዞን 6 (ማሂ ረሱ) ዋና ከተማ ያንጉዲ በመባል ይታወቃል ።
..... ይቀጥላል
አፋር (ብሔር)

አፉር ዘቃና  ብሔረሰብ''' በኢትዮጵያ ፣ ኤርትራ እና ጅቡቲ ይገኛሉ፣አፋሮች የጅቡቲን 70% የሕዝብ ብዛት ይሰራሉ።

አፋር (ብሔር) የኢትዮጵያ ኩሽ ህዝብ ብሔር ነው።

በአሁኑ ወቅት አፋር የሚባል ራሱን የቻለ ክልል ያለ ሲኾን በቀድሞው ዘመን ግን የሚተዳደረው በወሎ ጠቅላይ ግዛት ወይም ክፍለ ሀገር ነበር።

በዚህም ከ ፲፪ቱ የወሎ አውራጃዎች ፩ዱ የነበረው አውሳ አውራጃ በአሁኑ ጊዜ አፋር ክልል እየተባለ ይጠራል።

የአውሳ አውራጃ ዋና ከተማም አሳይታ ነበር።

በአሁኑ ወቅት ግን የአፋር ክልል ዋና ከተማ ሰመራ ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
1951 እ.ኤ.አ.

*1 January 1951 - 11 September 1951 እ.ኤ.ኣ. = 1943 አ.ም.
*12 September 1951 - 31 December 1951 እ.ኤ.ኣ. = 1944 አ.ም.
አፋርኛ

**አፋርኛ** በኢትዮጵያ ፣ ኤርትራ እና ጅቡቲ የሚነገር ቋንቋ ነው። የአፋር ብሔረሰብ ዋና የቋንቋው ተናጋሪ ነው። 1.5 ሚሊዮን የሚገመቱ ተናጋሪዎች አሉት።

መደብ:ኩሺቲክ ቋንቋዎች

መደብ:ኢትዮጵያ
መደብ:ኤርትራ
1953 እ.ኤ.አ.

*1 January 1953 - 10 September 1953 እ.ኤ.ኣ. = 1945 አ.ም.
*11 September 1953 - 31 December 1953 እ.ኤ.ኣ. = 1946 አ.ም.
1993 እ.ኤ.አ.

* 1 January 1993 - 10 September 1993 እ.ኤ.ኣ. = 1985 አ.ም.
* 11 September 1993 - 31 December 1993 እ.ኤ.ኣ. = 1986 አ.ም.
ጉጃራቲ

[right|frame|ጉጃራቲ ፊደል በዛሬው ቋንቋ ሊቃውንት "[አቡጊዳ" ይባላል።]]
**ጉጃራቲ** (**ગુજરાતી**) በህንዳዊ-አውሮፓዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ የሚገኝ ቋንቋ ነው። በዓለሙ ውስጥ በ46 ሚልዮን ሰዎች ይናገራል፤ ከነዚህም 45.5 ሚልዮን በህንደኬ፣ 250,000 በታንዛኒያ፣ 150,000 በዩጋንዳ፣ 100,000 በፓኪስታንና 50,000 በኬንያ አሉ። በሕዝብ ብዛት የዓለሙ 23ኛ ቋንቋ ነው። በምእራብ ህንደኬ ያለው የጉጃራት ክፍላገር ይፋዊ ቋንቋ ነው። 
thumb|300px|በሕንድ አገር ጉጃራቲ በብዛት የሚነገርበት ሥፍራ

## ታሪክ

የጉጃር ሕዝብ ወደ ህንደኬ የደረሱ በ5ኛው መቶ ዘመን ሲሆን በ6ኛው መቶ ዘመን ዛሬ ጉጃራት በሚባለው አገር ሰፈሩ። የራሳቸውን ቋንቋ ቶሎ ትተው እንደ አገሩ ሰዎች ሳንስክሪት ለመናገር ጀመሩ። በ12ኛው ክፍለ ዘመን ግን ሳንስክሪት ተለውጦ ብዙ አዲስ ቋንቋዎች ተወለዱ። ከነዚሁም አንድ ጉጃራቲ ነበር። 

አብዛኛው ተናጋሪዎቹ የህንድ ሃይማኖት ተከታዮች ቢሆኑም ለረጅም ዘመን የእስላም ገዢዎች ስለነበሩባቸው ብዙ ቃላት የተወሰዱ ከፋርስ ሆኗል። ከዚያ በላይ በንግድ ምክንያት ብዙ ቃሎች ከፖርቱጊዝ ወይም ከእንግሊዝኛ ተበደሩ። የሚጻፍበት በራሱ ጉጃራቲ ፊደል ነው፤ ይህም ከላይኛ መስመር በማጣቱ በስተቀር የህንዲ ደቫናጋሪ ፊደል ይመስላል።

## ምሳሌዎች

የህንዳዊ-አውሮፓዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ በመሆኑ፣ ጉጃራቲ ለእንግሊዝኛ ሩቅ ዘመድ ይባላል። ስለዚህ ለአንዳንድ ቃል ትንሽ ተመሳሳይነት አላቸው።

:ጉጃራቲ - አማርኛ:

:ሐጥ - እጅ
:ሞዱ - አፍ
:ግር - ቤት
:ሢህ - አንበሳ
:ጊድ - አሞራ
:ኒሻል - ትምርት ቤት
:ናረንጊ - ብርቱካን
:ሊሎ - አረንጓዴ
:ናማስተ - ሰላምታ
:ገም ጮ? - ደህና ነዎት?
:በረቫድ - እረኛ
:አድያፑክ - አስተማሪ
:ዲቨስ - ቀን
:ሞሂኖ - ወር
:ሰቫር - ጧት
:ጋዲ - መኪና

### ዋቢ ድረገጽ

እንግሊዝኛ-ጉጃራቲ መዝገበ ቃላት (ከነድምፁ) 

መደብ:ህንዳዊ-ኢራናዊ ቋንቋዎች
መደብ:ሕንድ
አሪዞና

**አሪዞና** (**Arizona**) በምዕራባዊ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ክፍላገር ነው። ኒው ሜክሲኮ ፣ ዩታህ ፣ ኔቫዳ ፣ ካሊፎርኒያ እና ኮሎራዶ ያዋስኑታል።

## መንግሥት
የአሪዞና ሕግ-አውጪ ቅርንጫፍ የ30 ሰው ሴኔት እና የ60 ሰው ምክር-ቤት አለው። የሪፑብሊካን ፓርቲ በስቴቱ ዋነኛው ፓርቲ ነው። በ2002 እ.ኤ.አ. የአሪዞና ስቴት ሕግ-አውጪ ቅርንጫፍ በጀት 14.3 ቢሊዮን ዶላር ሲሆን የሕግ-አስፈጻሚ ቅርንጫፍ በጀት ደግሞ 13.8 ቢሊዮን ዶላር ነው። የስቴቱ ሴኔተሮች እና ምክር-ቤት ተወካዮች ለሁለት-ዓመት ጊዜ ላልተወሰነ ብዛት ይመረጣሉ። ከ4 ጊዜ በላይ በተካካይ መመረጥ ግን አይችሉም። የሕግ-አስፈጻሚ ቅርንጫፍ በአስተዳዳሪ የሚመራ ሲሆን ለ4 ዓመት ሥልጣን ላይ ይቆያል። ያልተወሰነ ጊዜ መወዳደር ሲቻል ከሁለት ጊዜ በላይ ግን በተካካይ መመረጥ አይፈቀድም።

## መልከዓ-ምድር
200px|የአሪዞና መልከዓ-ምድር
ልክ በደቡብ-ምዕራብ እንደሚገኙ ሌሎች ስቴቶች በረሃማ ነው።

## ክልሎች (ካውንቲዎች)
thumb|አሪዞና ካውንቲዎች

## ኢኮኖሚ

ባንድ ጊዜ አሪዞና ከአሜሪካ ትልቁ የጥጥ አምራች ነበረ።

## ህዝብ

በ2004 እ.ኤ.አ. አሪዞና 5,743,834 የሚገመት የሕዝብ ብዛት አላት።

የዘር ክፍልፍል፦
* 63.8% ነጭ
* 25.3% ላቲን
* 5% ቀይ-ህንድ
* 3.1% ጥቁር
* 1.8% ኤስያን
* 2.9% ክልስ

ቋንቋ ክፍልፍል (እንደ 2000 እ.ኤ.አ.)፦
* 74.1% እንግሊዝኛ
* 19.5% ስፓኒሽ
* 1.6% ናቫሖ
* 0.6% ሌሎች ቀይ-ሕንድ ቋንቋዎች 
* 0.5% ጀርመንኛ

ጾታ፦
* 49.9% ወንድ
* 50.1% ሴት

ሃይማኖት፦
* ክርስቲያን - 80%
** ፕሮቴስታንት - 42%
*** ባፕቲስት - 9%
*** ሜቶዲስት - 5%
*** ሉተራን - 4%
*** ሌላ - 24%
** ሮማን ካቶሊክ - 31%
** ሞርሞን - 6%
** ሌላ ክሪስቲያን - 1%
* ሌላ ሃይማኖት - 2%
* ሃይማኖት-የለሽ - 18%

## ኮሌጆችና ዩኒቨርስቲዎች

ስቴት ዩኒቨርስቲዎች
* አሪዞና ስቴት ዩኒቨርስቲ
* ዩኒቨርስቲ ኦፍ አሪዞና
* ሰሜን አሪዞና ዩኒቨርስቲ

መደብ:አሪዞና
ሴንት ጆንስ፥ አሪዞና

**ሴንት ጆንስ** (**St. Johns**) በአፓቼ ካውንቲ፥ አሪዞና ፥ ዩናይትድ ስቴትስ የምትገኝ ከተማ ናት። በ2000 እ.ኤ.አ. 3,269 የሚቆጠር ሕዝብ አላት። ከተማዋ የአፓቼ ካውንቲ መቀመጫ ናት።

## መልከዓ-ምድር
ሴንት ጆንሰ በ 34°307" ሰሜን ኬክሮስ እና 109°22'18" ምዕራብ ኬንትሮስ ትገኛለች። 17.1 ካሬ ኪ.ሜ. የመሬት ስፋት ሲኖረው ምንም በውሃ የተሸፈነ ቦታ የለም።
right

## የሕዝብ እስታትስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 3,269 ሰው ፣ 989 ቤቶች እና 805 ቤተሰቦች አሉ። የሕዝብ ስርጭት 190.9 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:አፓቼ ካውንቲ፥ አሪዞና
ቢስቢ፥ አሪዞና

**ቢስቢ** (**Bisbee**) በኮቻይስ ካውንቲ፥ አሪዞና፥ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። ከቱስኮን 132 ኪ.ሜ. ወደ ደቡብምሥራቅ ይገኛል። በ1910 እ.ኤ.አ. 99,019 ሰዎች፣ በ1940 - 5,853 ሰዎች እና በ2000 6,090 ሰዎች ይኖሩ ነበር። ከተማው የኮቻይስ ካውንቲ መቀመጫ ነው። 

## መልከዓ-ምድር
right
ቢስቢ በ31°25'6" ሰሜን ኬክሮስ እና 109°53'52" ምዕራብ ኬንትሮስ ይገኛል። 12.5 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን ምንም በውሃ የተሸፈነ ቦታ የለም።

## የሕዝብ እስታትስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 6,090 ሰዎች፣ 2,810 ቤቶች እና 1,503 ቤተሰቦች አሉ። የሕዝብ ስርጭት 488.8 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ኮቻይስ ካውንቲ፥ አሪዞና
ሳፎርድ፥ አሪዞና

**ሳፎርድ** (**Safford**) በግራህም ካውንቲ፥ አሪዞና፥ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። በ2000 እ.ኤ.አ. 9,232 ሰዎች በከተማው ይገኛሉ። ከተማው የግራህም ካውንቲ መቀመጫ ነው።

## መልከዓ-ምድር
right
ሳፎርድ በ32°49'24" ሰሜን ኬክሮስ እና 109°42'53" ምዕራብ ኬንትሮስ ይገኛል። ከተማው 20.6 ካሬ ኪ.ሜ. ስፋት ሲኖረው ከዚህ ውስጥም 0.1 ካሬ ኪ.ሜ. ውሃ ነው።

## የሕዝብ እስታትስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 9,232 ሰዎች ፣ 3,331 ቤቶችና 2,394 ቤተሰቦች አሉ። የሕዝብ ስርጭት 450.1 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ግራህም ካውንቲ፥ አሪዞና
1946 እ.ኤ.አ.

* 1 January 1946 - 10 September 1946 እ.ኤ.ኣ. = 1938 አ.ም.
* 11 September 1946 - 31 December 1946 እ.ኤ.ኣ. = 1939 አ.ም.
1950 እ.ኤ.አ.

* 1 January 1950 - 10 September 1950 እ.ኤ.ኣ. = 1942 አ.ም.
* 11 September 1950 - 31 December 1950 እ.ኤ.ኣ. = 1943 አ.ም.
ቶክ ፒሲን

**ቶክ ፒሲን** (**Tok Pisin**) በስሜን ፓፑዋ ኒው ግኒ የሚናገር የእንግሊዝኛ ቋንቋ ዲቃላ ነው። ከእንግሊዝኛ ስዋሰው በጣም ተለውጧልና ዛሬ እንደ ራሱ ቋንቋ ይቆጠራል። የፓፑዋ ኒው ግኒ መደበኛ ቋንቋ ሆኖ በ120,000 ያሕል ተናጋሪዎችና በ4 ሚሊዮን እንደ 2ኛ ቋንቋ ይነገራል።

የቶክ ፒሲን አጀማመር በፓሲፊክ ውቅያኖስ ደሴቶች ላይ የሚኖሩ የተላያዩም ልሣናት የሚችሉ ሰራተኞች አንድላይ ለአትክልት ስፍራዎች ሲሰሩ ነበር። ብዙ ጊዜ የእነዚህ ሰራተኞች የጋራ ቋንቋ ጥቂት ቀላል እንግሊዝኛ ቃሎች ብቻ ነበር። ስለዚህ አዲስ "የቋንቋ ዲቃላ" ተወለደ። ከእንግሊዝኛ ብቻ ሳይሆን ብዙ ቃላት የተወሰዱ ከደሴተኞቹ ቋንቋዎች፣ ከጀርመንኛ፣ ወይም ከፖርቱጊዝ ነበር። ይህ ቋንቋ "ፕጅን" ተብሎ አሁን ሶስት ተወላጆች አሉት፣ እነሱም ቢስላማ (በቫኑዋቱ) ፒጂን (በሰሎሞን ደሴቶች) እና ቶክ ፒሲን ይባላሉ። ቶክ ፒሲን በአንዳንድ ትምህርት ቤት የትምህርት ቋንቋ ነው።

## ስዋሰው

:-im = የተሻጋሪ ግስ መነሻ። 
:luk (ሉክ) - መመልከት፣ lukim (ሉኪም) - ማየት
:(ነገር ግን አንዳንድ ግስ ያለዚህ መነሻ ተሻጋሪ ሊሆን ይችላል፦ ካይካይ kaikai - መብላት)

:ባይ bai = ወደፊት ጊዜ
:ቢን bin = ያለፈ ጊዜ
:ስታፕ stap = ተራማጅ ጊዜ

:ኤም ባይ ካይካይ = ይበላል።
:ኤም ቢን ካይካይ = በላ።
:ኤም ካይካይ ስታፕ = እየበላ ነው።

:ለስም ቁጥር የለም፣ ለተውላጠ ስም ግን 3 አለ።

:በአንዳንድ ቀበሌኛ ደግሞ "የሶስት ሰዎች ቁጥር" -tripela (-ትሪፔላ) በሚለው መነሻ ይሰራል።

:ለቅጽል ሁሉ -pela (ፔላ) መነሻ ነው። ይህ ቁጥር አያመልክትም። 
:ለ "liklik" (ሊክሊክ = ትንሽ) ግን -pela የለም። ይህ ቃል ደግሞ እንደ ተውሳከ ግሥ ሊሆን ይችላል።

### ቃላት

:ባጋራፒም - መስበር
:ባጋራፕ - ሰባራ
:ካማፕ - መድረስ
:ኪሲም - መያዝ
:ማንጊ - ሰው
:ማንሜሪ - ሕዝብ
:ሜሪ - ሴት
:ፒኪኒኒ - ልጅ
:ፓፓ ጎድ - እግዚአብሔር
:ራውስ - መውጣት፣ ራውሲም - ማውጣት
:ሳቬ - ማወቅ
:ታሶል - ብቻ

## ምሳሌ

የአባታችን ጸሎት፦

:Papa bilong mipela
:Yu stap long heven.
:Nem bilong yu i mas i stap holi.
:Kingdom bilong yu i mas i kam.
:Strongim mipela long bihainim laik bilong yu long graun,
:olsem ol i bihainim long heven.
:Givim mipela kaikai inap long tude.
:Pogivim rong bilong mipela,
:olsem mipela i pogivim ol arapela i mekim rong long mipela.
:Sambai long mipela long taim bilong traim.
:Na rausim olgeta samting nogut long mipela.
:Kingdom na strong na glori, em i bilong yu tasol oltaim oltaim.
:Tru.

:ፓፓ ቢሎንግ ሚፔላ
:ዩ ስታፕ ሎንግ ሄቬን
:ነም ቢሎንግ ዩ ኢ ማስ ኢ ስታፕ ሆሊ
:ኪንግዶም ቢሎንግ ዩ ኢ ማስ ኢ ካም
:ስትሮንጊም ሚፔላ ሎንግ ቢሃይኒም ላይክ ቢሎንግ ዩ ሎንግ ግራውን
:ኦልሴም ኦል ኢ ቢሃይኒም ሎንግ ሄቬን
:ጊቪም ሚፔላ ካይካይ ኢናፕ ሎንግ ቱዴ
:ፕኦጊቪም ሮንግ ቢሎንግ ሚፔላ
:ኦልሴም ሚፔላ ኢ ፕኦጊቪም ኦል አራፔላ ኢ ሜኪም ሮንግ ሎንግ ሚፔላ
:ሳምባይ ሎንግ ሚፔላ ሎንግ ታይም ቢሎንግ ትራይም
:ና ራውሲም ኦልጌታ ሳምቲንግ ኖጉት ሎንግ ሚፔላ
:ኪንግዶም ና ስትሮንግ ና ግሎሪ ኤም ኢ ቢሎንግ ዩ ታሶል ኦልታይም ኦልታይም
:ትሩ

መደብ:ቋንቋዎች
ፍላግስታፍ፥ አሪዞና

thumb|right
**ፍላግስታፍ** (**Flagstaff**) በኮኮኒኖ ካውንቲ፥ ሰሜን አሪዞና፥ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። በ2000 እ.ኤ.አ. ከተማው 52,894 ሕዝብ ሲኖረው የሰሜን አሪዞና ዩኒቨርስቲ አዚሁ ከተማ ይገኛል።

## መልከዓ-ምድር
ፍላግስታፍ በ35°11'57" ሰሜን ኬክሮስ እና 111°37'52" ምዕራብ ይገኛል። የከተማው ጠቅላላ የመሬት ስፋት 164.8 ካሬ ኪ.ሜ. ሲሆን ከዚሁ ውስጥም 0.1 ካሬ ኪ.ሜ. በውሃ የተሸፈነ ነው።

## የሕዝብ እስታትስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 52,894 ሰዎች ፣ 19,306 ቤቶች እና 11,602 ቤተሰቦች አሉ። የሕዝብ ስርጭት 321.2 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

thumb

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ኮኮኒኖ ካውንቲ፥ አሪዞና
ግሎብ፥ አሪዞና

**ግሎብ** (**Globe**) በሒላ ካውንቲ፥ አሪዞና፥ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። በ2000 እ.ኤ.አ. 7,486 ሰዎች በከተማው ይገኛሉ። ከተማው የሒላ ካውንቲ መቀመጫ ነው።

## መልከዓ-ምድር

ግሎብ በ33°23'59" ሰሜን ኬክሮስ እና 110°46'54" ምዕራብ ኬንትሮስ ይገኛል። ከተማው 46.7 ካሬ ኪ.ሜ ቦታ ይሸፍናል።

## የሕዝብ እስታትስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 7,486 ሰዎች ፣ 2,814 ቤቶች እና 1,871 ቤተሰቦች ይገኛሉ። የሕዝብ ስርጭት 160.4 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ሒላ ካውንቲ፥ አሪዞና
ክሊፍተን፥ አሪዞና

**ክሊፍተን** (**Clifton**) በግሪንሊ ካውንቲ፥ አሪዞና የምትገኝ ከተማ ናት። በ2000 እ.ኤ.አ. በከተማዋ 2,596 ይኖራሉ። የግሪንሊ ካውንቲም መቀመጫ ናት።

## መልከዓ-ምድር

ክሊፍተን በ33°2'26" ሰሜን ኬክሮስ እና 109°18'3" ምዕራብ ትገኛለች። ከተማዋ 38.8 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ስትሸፍን ከዚህ ውስጥም 0.3 ካሬ ኪ.ሜ. ውሃ ነው። 

## የሕዝብ እስታቲስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 2,596 ሰዎች ፣ 919 ቤቶች እና 685 ቤተሰቦች አሉ።

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ግሪንሊ ካውንቲ፥ አሪዞና
ሆልብሩክ፥ አሪዞና

**ሆልብሩክ** (እንግሊዘኛ: **Holbrook**) በናቫሖ ካውንቲ፥ አሪዞና፥ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። በ2000 እ.ኤ.አ. የከተማው የሕዝብ ብዛት 4,917 ነበር። ከተማው የናቫሖ ካውንቲ መቀመጫ ነው። 

## መልከዓ-ምድር
right
ሆልብሩክ በ34°54'26" ሰሜን እና 110°9'46" ምዕራብ ይገኛል። 40.0 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን ከዚህ ውስጥም ምንም ቦታ ውሃ አልሸፈነም።

## የሕዝብ እስታቲስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 4,917 ሰዎች ፣ 1,626 ቤቶች እና 1,195 ቤተሰቦች በከተማው ይገኛሉ። የሕዝብ ስርጭት 122.9 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ናቫሖ ካውንቲ፥ አሪዞና
ፓርከር፥ አሪዞና

**ፓርከር** (**Parker**) በላ ፓዝ ካውንቲ፥ አሪዞና የምትገኝ ከተማ ናት። በ2000 እ.ኤ.አ. በከተማዋ 3,140 ይኖራሉ። የላ ፓዝ ካውንቲም መቀመጫ ናት። ፓርከር በ1908 እ.ኤ.አ. ነው የተመሠረተችው።

## መልከዓ-ምድር
right
ፓርከር በ34°8'41" ሰሜን ኬክሮስ እና 114°17'23" ምዕራብ ትገኛለች። ከተማዋ 57.0 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ስትሸፍን ከዚህ ውስጥም 0.1 ካሬ ኪ.ሜ. ውሃ ነው። 

## የሕዝብ እስታቲስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 3,140 ሰዎች ፣ 1,064 ቤቶች እና 791 ቤተሰቦች አሉ። የሕዝብ ስርጭት 55.2 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ላ ፓዝ ካውንቲ፥ አሪዞና
ኪንግማን፥ አሪዞና

**ኪንግማን** (**Kingman**) በሞሃቬ ካውንቲ፥ አሪዞና፥ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። በ2000 እ.ኤ.አ. የከተማው ሕዝብ ብዛት 20,069 ነበር። ከተማው የሞሃቬ ካውንቲ መቀመጫ ነው። ኪንግማን በ1882 እ.ኤ.አ. ነው የተመሠረተው። ከተማው የተሰየመው ከሊዊስ ኪንግማን በኋላ ነው።

## መልከዓ-ምድር
right
ኪንግማን በ35°12'30" ሰሜን እና 114°1'33" ምዕራብ ይገኛል። 1,036.32 ሜትር ከባሕር ወለል በላይ ይገኛል። 77.6 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን ከዚህ ውስጥም ምንም ቦታ ውሃ የለውም።

## የሕዝብ እስታቲስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 20,069 ሰዎች ፣ 7,854 ቤቶች እና 5,427 ቤተሰቦች በከተማው ይገኛሉ። የሕዝብ ስርጭት 258.5 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ሞሃቬ ካውንቲ፥ አሪዞና
ኖጋሌስ፥ አሪዞና

**ኖጋሌስ** (**Nogales**) በሳንታ ክሩዝ ካውንቲ፥ አሪዞና፥ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። በ2000 እ.ኤ.አ. የከተማው ሕዝብ ብዛት 20,878 ነበር። ከተማው የሳንታ ክሩዝ ካውንቲ መቀመጫ ነው። ኖጋሌስ፥ አሪዞና ከኖጋሌስ፥ ሶኖራ ፥ ሜክሲኮ ጋር ትዋሰናለች።

## መልከዓ-ምድር

ኖጋሌስ በ31°21'14" ሰሜን እና 110°56'21" ምዕራብ ይገኛል። 53.9 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን ከዚህ ውስጥም ምንም ቦታ ውሃ አልሸፈነም።

## የሕዝብ እስታቲስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 20,878 ሰዎች ፣ 5,985 ቤቶች እና 4,937 ቤተሰቦች በከተማው ይገኛሉ። የሕዝብ ስርጭት 387.0 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ሳንታ ክሩዝ ካውንቲ፥ አሪዞና
ዩማ፥ አሪዞና

**ዩማ** (**Yuma**) በዩማ ካውንቲ፥ አሪዞና፥ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። በ2000 እ.ኤ.አ. የከተማው ሕዝብ ብዛት 77,515 ነበር። ከተማው የዩማ ካውንቲ መቀመጫ ነው። 

## መልከዓ-ምድር
right
ዩማ በ32°41'32" ሰሜን እና 114°36'55" ምዕራብ ይገኛል። 276.4 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን ከዚህ ውስጥም 0.2 ካሬ ኪ.ሜ በውሃ ተሸፍኗል። 

## የሕዝብ እስታቲስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 77,515 ሰዎች ፣ 26,649 ቤቶች እና 19,613 ቤተሰቦች በከተማው ይገኛሉ። የሕዝብ ስርጭት 280.6 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ዩማ ካውንቲ፥ አሪዞና
ፕሬስኮት፥ አሪዞና

**ፕሬስኮት** (**Prescott**) በያቫፓይ ካውንቲ፥ አሪዞና፥ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። በ2000 እ.ኤ.አ. የከተማው ሕዝብ ብዛት 33,938 ነበር። ከተማው የያቫፓይ ካውንቲ መቀመጫ ነው። ከ1863 እ.ኤ.አ. እሰከ 1867 ድረስ ወደ ቱሣን ከመለወጡ በፊት የአሪዞና ዋና ከተማ ነበር። በ1877 እ.ኤ.አ. ፕሬስኮት እንደገና የአሪዞና ዋና ከተማ ሆነ። በ1889 እ.ኤ.አ. ግን ዋና ከተማው ወደ ፊኒክስ፥ አሪዞና ተለወጠ።

## መልከዓ-ምድር
right
ፕሬስኮት በ34°34'6" ሰሜን እና 112°27'41" ምዕራብ ይገኛል። 96.6 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን ከዚህ ውስጥም 0.6 ካሬ ኪ.ሜ በውሃ ተሸፍኗል። 1,645.92 ሜትር ከባሕር ወለል በላይ ይገኛል።

## የሕዝብ እስታቲስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 33,938 ሰዎች ፣ 15,098 ቤቶች እና 8,968 ቤተሰቦች በከተማው ይገኛሉ። የሕዝብ ስርጭት 353.5 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

## ትምህርት
እነዚህ የትምህርት ተቋሞች በፕሬስኮት ይገኛሉ፦
* ያቫፓይ ኮምዩኒቲ ኮሌጅ
* ፕሬስኮት ኮሌጅ
* ኢምብሪ-ሪድል ኤሮናቲካል ዩኒቨርስቲ ምዕራብ ካምፓስ

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ያቫፓይ ካውንቲ፥ አሪዞና
ፍሎረንስ፥ አሪዞና

**ፍሎረንስ** (**Florence**) በፒናል ካውንቲ፥ አሪዞና፥ ዩናይትድ ስቴትስ የሚገኝ ከተማ ነው። በ2000 እ.ኤ.አ. የከተማው የሕዝብ ብዛት 17,054 ነበር። ከተማው የፒናል ካውንቲ መቀመጫ ነው። የአሪዞና ስቴትም ትልቁ ወህኒ-ቤት በፍሎረንስ ይገኛል።

## መልከዓ-ምድር

ፍሎረንስ በ33°2'32" ሰሜን እና 111°23'4" ምዕራብ ይገኛል። 21.5 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን ከዚህ ውስጥም ምንም ቦታ ውሃ አልሸፈነም።

## የሕዝብ እስታቲስቲክስ
በ2000 እ.ኤ.አ. 17,054 ሰዎች ፣ 2,226 ቤቶች እና 1,540 ቤተሰቦች በከተማው ይገኛሉ። የሕዝብ ስርጭት 794.3 በ1 ካሬ ኪ.ሜ.

መደብ:አሪዞና ከተማዎች
መደብ:ፒናል ካውንቲ፥ አሪዞና
ፌኒየስ ፋርሳ

**ፌኒየስ ፋርሳ Fenius Farsa** (ወይም **Farsaid ፋርሳይድ**) በአይርላንድ አፈ ታሪክ የእስኩቴስ ንጉስ ነበሩ። የኦጋም ጽሕፈትና የጎይደልክ ቋንቋ የፈጠሩ እንደ ነበሩ ይባላል። («ጎይደልክ» የአይርላንድና የስኮትላንድ ጥንታዊ ቋንቋ ነው።)

በ11ኛ መቶ ዘመን በወጣው መጽሐፍ *[[ሌቦር ጋባላ ኤረን]]* ዘንድ፣ ለናምሩድ የባቢሎን ግንብ ከሠሩት 72 አለቆች አንድ ሆነው ግንቡ ከወደቀ በኋላ ወደ እስኩቴስ ተጓዙ።

ደግሞ በ*[[አውራከፕት ና ኔከሽ]]* በተባለው ጥንታዊ መጽሐፍ ዘንድ ፌኒየስ ከጒደል ማክ ኤሆር፣ ከያር ማክ ኔማና ከ72 ሊቅውንት ጋራ ከእስኩቴስ ተጓዙ። በናምሩድ ግንብ በኩል የተደባለቁትን ልሣናት ለማጥናት ወደ ሰናዖር ሜዳ ደረሱ። ነገር ግን ከዚያ አስቀድሞ እንደ ተበተኑ አገኝተው፣ ፌኒየስ 72ቱን ሊቃውንት ቋንቋዎቻቸውን እንዲያጥኑ ወደ ተበተኑት ሕዝቦች ልከው በግንቡ ሥፍራ ቆይተው ሥራውን አስተባበሩ። ከ10 አመታት በኋላ ትንትናው ተፈጽሞ ከተደባለቁት ልሣናት የተሻለውን መርጠው «ምርጥ ቋንቋ» ፈጥሮ በጓደኛው ጒደል ስም ቋንቋውን «ጎይደልክ» አሉት። ደግሞ ኦጋም የሚባል ጽሕፈት ፈጠሩለት።

መደብ:አፈ ታሪክ
መደብ:አየርላንድ
እያሱ ፭ኛ

**እያሱ ፭ኛ (ልጅ እያሱ)** (ጥር ፳፯ ቀን ፲፰፻፹፱ (Feb. 4, 1897) እስከ  1928 (Nov. 25, 1935)) ከ1905 እስከ 1908 ድረስ የኢትዮጵያ መሪ ነበሩ።

* ደግሞ ይዩ፦ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ


ስዕል:LijEyasu1.jpg|ልጅ እያሱ በህጻንነታቸው
ስዕል:LijEyasu.jpg|ልጅ እያሱ በህጻንነታቸው ትምህርት ሲቀስሙ
ስዕል:LijEyasu2.jpg|ልጅ እያሱ በወጣትነታቸው
ስዕል:Nellimperodimene00cipo_0099.jpg| ፩.ፊታውራሪ ሃብተጊዮርጊስ ፪. ራስ ተሰማ ፫.ልጅ እያሱ ፬.ራስ መንገሻ አቲከም ፭.ራስ ጉግሳ
ስዕል:Teferi_Iyasu_and_Biru.jpg| ተፈሪ፣ እያሱና ብሩ 
ስዕል:Iyassu2.jpg|በእስር ወራት
ስዕል:Iyassu1.jpg|በእስር ወራት


መደብ:የኢትዮጵያ መሪዎች
መደብ:የኢትዮጵያ ታሪክ
ድረ ገጽ

thumb|አንድ ድረ ገጽ 
**ድረ ገጽ** በድረ ገጽ መረብ የሚገኝ ፋይል ነው። ይህ ድረ-ገጽ በተለያዩ የኮምፒውተር ፕሮግራም ቋንቋዎች መጻፍ ሲችል ኤች.ቲ.ኤም.ኤል. ግን ታዋቂው ነው። በድረ ገጾች ላይ ጽሁፎች እና ምስሎች ይገኛሉ። እነዚህ ጽሁፎችና ምስሎች ወደ ሌላ ድረ ገጽ ሊያገናኙ ይችላሉ። 

በድረ ገጽ ውስጥ የሚከተሉት ሊገኙ ይችላሉ፦
*ጽሁፍ
*ምስል
*ድምጽ
*መልታይ-ሚዲያ
*አፕሌት

ድረ ገጾች ውስጥ የሚከተሉት ሊገኙ ይችላሉ ግን አይታዩም፦
*ስክሪፕቶች
*ሜታ ታግ
*ካስኬዲንግ ስታይል ሺት
*አስተያየቶች

በአንድ ዌብ ሰርቨር ላይ የሚገኙ የተሰባሰቡ ድረ ገጾች ዌብሳይት ይባላሉ። ዌብሳይቶች አብዛኛው ጊዜ index የሚባል የማውጫ ገጽ አላቸው። የአንድ ዌብሳይት አድራሻ ብቻ ሲጻፍ (ምሳሌ፦ www.wikipedia.org) ይህ የማውጫ ገጽ ይላካል።

## ድረ ገጾችን ማየት
ድረ ገጾችን ለማየት ብዙ መንገዶች ሲኖሩ ድረገጽ ቃኚ ግን ዋነኛው ነው።website።

## ድረ ገጾችን መፍጠር
ድረ ገጾችን ለመፍጠር አንድ ጽሁፍ መጻፊያ ሶፍትዌር ወይም ድረ ገጽ መጻፊያ ሶፍትዌር ያስፈልጋል።

መደብ:ኢንተርኔትማይ ክሮነር
ዊንድሁክ

thumbnail|ዊንድሁክ
thumbnail|ዊንድሁክ

**ቪንድሁክ (Windhoek)** የናሚቢያ ዋና ከተማ ናት። የሚኖርበት ሕዝብ በዛቷ 221,000 - 230,000 ሆኖ ይገመታል። ከተማዋ ዋና የበግ ቆዳ መሸጫ ማዕከል ናት። 

የሄሬሮ ጎሣ የሥፍራው መጀመርያ ኗሪዎች ሲሆኑ በቋንቋቸው **ኦቾሞይዝ** ተባለ። ከዚያ የናማ ሕዝብ ቦታውን **አይጋምስ** አሉት። የአሁኑ ከተማ በ1883 ዓ.ም. በጀርመኖች ተሠራ።

የከተማዋ ከንቲቫ አሁን (በ1999 ዓ.ም.) ማቲውስ ሺኮንጎ ነው። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:የአፍሪካ ከተሞች
ዊንድሁክ ሆዜ ኩታኮ ዓለምአቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ

**ዊንድሁክ ሆዜ ኩታኮ ዓለምአቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ** (**Windhoek Hosea Kutako International Airport**) የናሚቢያ ዋና ዓለምአቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ ነው። አውሮፕላን ማረፊያው 45 ኪሜ ከዊንድሁክ ወጣ ብሎ ይገኛል። በየዓመቱ ከ400 ሺህ በላይ መንገደኞችን ያስተናግዳል።

የሀገር ውስጥ በረራዎች ወደዚህ አውሮፕላን ማረፊያ አይመጡም፤ ምክንያቱም እነዚህ በረራዎች በዊንድሁክ ኢሮስ አውሮፕላን ማረፊያ ይስተናገዳሉ።

መደብ:አፍሪቃ
መደብ:የአውሮፕላን ማረፊያዎች
ቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት

ለአለም ጽሕፈቶች ወላጅ ሆነው የሚታስቡ 2 ተመሳሳይ ጽሕፈቶች ተገኝተዋል፣ እነሱም «ጥንታዊ የሲና ጽሕፈት»ና «የዋዲ ኤል ሖል ጽሕፈት» ይባላሉ።  «ዋዲ ኤል ሖል» በ1999 እ.ኤ.አ. በግብፅ ተገኝቶ ዕድሜው ከክ.በ. 1800 ዓመት የሚገመት ሲሆን፣ የጥንታዊ ሲና ጽሕፈት በ1904 እ.ኤ.ኣ. በደብረ ሲና በኩል ተገኝቶ ከክ.በ. 1500 ዓመት የተጻፈ ይታመናል። 

## ጥንታዊ የሲና ጽሕፈት
ከሲና ልሣነ ምድር በላይ አሁን ለዚህ ጽሕፈት በርካታ ምሳሌዎች በከነዓን (የዛሬው እስራኤል) ደግሞ ተገኝተዋል። በተለይ የሚታወቀው ደብረ ሲና አጠገብ ካለ አረንጓዴ ፈርጥ ማዕድን ቦታ ነው። ነገር ግን አሁን ከተገኘ ከ100 አመት በኋላ የቋንቋ ሊቃውንት ስለ ተቀረጹት ቃላት ትርጉም በሙሉ እርግጠኛ አይደሉም።

## የዋዲ ኤል ሖል ጽሕፈት

ይህ ጽሕፈት በግብጽ ውስጥ ተግኝቶ በሴማዊ ሠራተኞች እንደ ተቀረጸ ይታሰባል። የፊደሎቹ ቅርጽ ከግብጽኛ ስዕል ጽሕፈት (ሀይሮግሊፍ) ጋር ተመሳሳይ ነው። እንዲሁም ከጥንታዊ የሲና ጽሕፈት ጋርም ይመሳሰላል።  ስለዚህ ሰራተኞቹ ስእሎቹን ተበድረው ከቋንቋቸው ጋር የሚስማማ ድምጽ እንደሰጡት ይታመናል።

ለምሳሌ በጥንታዊ ግብጽኛ ቋንቋ እባብ ማለት «ጀት» ነበር። ስለዚህ በግብጽ ጽሕፈት «ጀ»ን ለማመልከት የእባብ ስዐል ጠቀመ። ነገር ግን በግብጽ ለኖሩት ሴማዊ ሰራተኞችና አገልጋዮች በቋንቋቸው የእባብ ስም በ «ነ» ስለሚጀምር የእባብ ምልክት ከ«ጀ» ወደ «ነ» ተቀየረ። 

እንዲሁም ውሃ በግብጽኛ «ነት» ስለነበር የውሃ ምልክት በድምጹ «ነ» ለመጻፍ ስራ ላይ ይውል ነበር። ደግሞ ለሴማውያን የውሀ ስም በ «መ» ስለሚጀምር (ማይ) የውሀ ምልክት በጽህፈታቸው «ነ» ሳይሆን «መ» እንዲሆን ተደረገ።

መደብ:ጽሕፈቶች
መደብ:ጥንታዊ ግብፅ
መደብ:ከነዓን
ዓለም ንግድ ሕንጻ

thumb|ዓለም ንግድ ሕንጻ

**የዓለም ንግድ ሕንጻ** (**World Trade Center**) በኒው ዮርክ ከተማ የነበሩ ሰባት ሕንጻዎች ነው። ሕንጻዎቹን የነደፈው ጃፓናዊ-አሜሪካዊው ሚኖሩ ያማሳኪ ነው።
110 ፎቅ ላላቸው መንታ ሕንጻዎቹ ይታወቃል። የ 1985 ዓ.ም. ጥቃት ቢቋቋምም በመስከረም 1 ቀን (ሴፕቴምበር 11) 1994 በደረሰበት ጥቃት ፈርሷል። 

## መግለጫ
ሕንጻዎቹ በ1970ዎቹ እ.ኤ.አ. የተገነቡ ሲሆን በ 1965 ነው የተከፈቱት። በማንኛውም ቀን 50 ሺህ ሠራተኞች ሲኖሩ 200 ሺህ ጎብኚዎችም በየቀኑ አሉ። 

ስሙ አንደሚገልጸው በዓለም አቀፍ ንግድ ለተሰማሩ ድርጅቶች የተሰራ ቢሆንም በመጀመሪያ ዓመቶቹ የመንግሥት ቢሮዎችን ነው በብዛት የያዘው። የግል ድርጅቶች ወደ ሕንጻው የገቡት ከ1980ዎቹ ጀምሮ ነው።

መደብ:የአሜሪካ ተባባሪ ክፍላገሮች
መደብ:ሥነ ህንጻ
የፈጠራዎች ታሪክ

## ከክርስቶስ ልደት በፊት

* 3125 ዓክልበ. ግድም፦ መኮትኮቻ፣ የኩል መኳያ፣ ናስ (በግብፅ)
*2960 ዓክልበ. ግድም፦ መርከብ (ግብጽ)
* 2395 ዓክልበ. ግድም፦ ሠረገላ (በእስኩቴስ)
*2350 ዓክልበ ግድም፦ ሐር (ቻይና)
* 2175 ዓክልበ. ግድም፦ ማረሻ (በሱመር)
*1900 ዓክልበ. ግድም፦ የፈተና ድንጋይ (ሕንዱስ ሸለቆ ሥልጣኔ)፤ ብርሌ (ፊንቄ)፣ የብረት ቀለጣ (ሐቲ) 
*1520 ዓክልበ. ግድም፦ የውሃ ሰዓት (ግብፅ)
*660 ዓክልበ. ግድም፦ መሀለቅ (ልድያ) 
*500 ዓክልበ. ግድም.፦ ሻማ (ሮሜ)
*432 ዓክልበ.፦ እሳት ጣይ (ግሪክ)
*300 ዓክልበ. ግድም፦ ዓረብ ብረት (ሕንድ)
*214 ዓክልበ.፦ ጠድከል (ቻይና)
*200 ዓክልበ. ግድም፦ እርካብ (በሕንድ)፤ ወረቀት (ቻይና)

## ከክርስቶስ ልደት በኋላ

*134 ዓ.ም.፦ ጨው ባሩድ (በቻይና)
*650 ዓ.ም. ግድም፤- የዕንጨት ማተሚያ (ቻይና)
*664 ዓ.ም.፦ ግሪክ እሳት (ግሪክ)
*700 ዓም ግድም፦ ርችት (ቻይና)
*850 ዓም ግድም ፦ ባሩድ (ቻይና)
*896 ዓ.ም. ፦ የባሩድ ፍላጻ (ቻይና)
*950 ዓ.ም ግድም.፦ የነበልባል ጦር (ቻይና)
*1016 ዓ.ም.፦ የወረቀት ገንዘብ (ቻይና)
*1120 ዓ.ም ግድም፦ የእጅ መድፍ (ቻይና)

## [[16ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን]] ዓ.ም.

* 1502 ዓ.ም.፦ የኪስ ሰአት በፒተር ሀንላይን
* 1573 ዓ.ም.፦ ፔንዱለም በጋሊልዮ ጋሊሌ
* 1585 ዓ.ም.፦ ቴርሞሜትር በጋሊልዮ ጋሊሌ

## [[17ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን]]

* 1664 ዓ.ም.፦ ትንሽ የእንፋሎት ተሽከርካሪ በፈርዲናንድ ፈርቢስት

## [[18ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን]]

* 1761 ዓ.ም.፦ የእንፋሎት ጋሪ በኒኮላ-ዦሴፍ ኩንዮ
* 1770 ዓ.ም.፦ ክትባት በኤድዋርድ ጄነር
* 1776 ዓ.ም.፦ የእንፋሎት ሠረገላ በዊልያም ሙርዶክ
* 1796 ዓ.ም.፦ ባቡር በሪቻርድ ትሬቪሲክ
* 1797 ዓ.ም.፦ ማቀዝቀዣ በኦሊቨር ኤቫንስ
* 1797 ዓ.ም.፦ ክብሪት
* 1799 ዓ.ም.፦ የሃይድሮጅን ውስጣዊ ፈነዳ ኤንጂን

## [[19ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን]]

### 1800ዎቹ

* 1804 ዓ.ም.፦ ተግባራዊ የእንፋሎት ባቡር
* 1808 ዓ.ም.፦ ኤሌክትሪክ ቴሌግራፍ በፍራንሲስ ሮናልድ

### 1810ዎቹ

* 1818 ዓ.ም.፦ ፎቶግራፍ በኒሰፎር ኒየፕስ
* 1818 ዓ.ም.፦ የሃይድሮጅን ውስጣዊ ፈነዳ ኤንጂን ጋሪ በሳሙኤል ብራውን

### 1820ዎቹ

* 1820 ዓ.ም.፦ የኤሌክትሪክ ሞቶር ተሽከርካሪ በአንዮስ የድሊክ
* 1822 ዓ.ም.፦ ሳር መቁረጫ በኤድዊን ቢርድ በዲንግ
* 1825 ዓ.ም.፦ ተግባራዊ ኤሌክትሪክ ቴሌግራፍ በባሮን ሺሊንግ
* 1827 ዓ.ም.፦ ሞርስ ኮድ በሳሙኤል ሞርስ
* 1828 ዓ.ም.፦ ስፌት መኪና በጆሴፍ ማደርስበርገር

### 1830ዎቹ

* 1834 ዓ.ም.፦ አንሰቴዢያ በክሮውፎርድ ሎንግ

### 1840ዎቹ
### 1850ዎቹ

* 1854 ዓ.ም.፦ ፋክስ ማሽን
* 1855 ዓ.ም.፦ «ሂፖሞቢል» የሃይድሮጅን ጋዝ ጋሪ በኤትየን ለኗር
* 1855 ዓ.ም. ግድም፦ ብስክሌት

### 1860ዎቹ

* 1862 ዓ.ም.፦ የቤንዚን ኤንጂን ጋሪ በሲግፍሪድ ማርኩስ
* 1868 ዓ.ም. - ስልክ በአሌክሳንደር ግራም በል

### 1870ዎቹ

* 1871 ዓ.ም.፦ መጀመርያ ተግባራዊ አምፑል በቶማስ ኤዲሶን
* 1876 ዓ.ም.፦ መትረየስ
* 1877 ዓ.ም.፦ «ቤንዝ ሞቶር-ጋሪ»፣ መጀመርያው ተግባራዊ መኪና በካርል ቤንዝ

### 1880ዎቹ

* 1880 ዓ.ም.፦ ሲኒማ (ተንቀሳቃሽ ፊልም) በሉዊ ለ ፕረንስ
* 1889 ዓ.ም.፦  ራዲዮን

### 1890ዎቹ

* 1895 ዓ.ም.፦ አውሮፕላን

## [[20ኛው መቶ ክፍለ-ዘመን]]

* 1907 ዓ.ም.፦ ታንክ
* 1918 ዓ.ም.፦ ቴሌቪዥን
* 1928 ዓ.ም.፦ መጀመርያ ተግባራዊ ሄሊኮፕተር
* 1937 ዓ.ም.፦ ኑክሌያር ቦምብ
* 1965 ዓ.ም.፦ ነፋስ ስልክ
* 1973 ዓ.ም.፦ ኢ-ሜል፣ ኢንተርኔት
* 1983 ዓ.ም.፦ ድረ ገጽ

መደብ:ታሪክ
መደብ:ፈጠራዎች
ሶማሌ ክልል

**የሶማሌ ክልል** (ክልል 5) ከኢትዮጵያ ዘጠኝ ክልሎች አንዱ ነው። ዋና ከተማው ጅጅጋ ነው። 279,252 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን በ1991 
የሕዝብ ብዛቱ 3,602,000 ነበር። ክልሉ በጣም ብዙ የሶማሌ ብሔረሰቦች ይገኙበታል። በ1970ዎቹ እ.ኤ.አ. ሶማሊያ ቦታውን በወውረር
ከኢትዮጵያ ጋር ጦርነት አስነስታ ነበር። ከነዚህም ዋነኛው የኦጋዴን ጦርነት ነው።

በአፕሪል 2005 እ.ኤ.አ. ከባድ ዝናብ በክልሉ እና ሶማሊያ ጎርፍ አስከትሏል። ይህም የሸበሌ ወንዝን አንዲሞላና አካባቢውን በውሃ እንዲያጥለቀልቅ አድርጓል።
ይህ ደግሞ ከ100 በላይ የሚሆኑ ሰዎችን ሞት አስከትሏል።

## ማመዛገቢያዎች

*
ጅጅጋ

**ጅጅጋ** በምስራቅ ኢትዮጵያ የሚገኝ ከተማ ነው። ከተማው ከሐረር 80 ኪ.ሜ. ይርቃል። በቀድሞው ሐረርጌ ክፍለ-ሀገር የሚገኝ ከተማ ሲሆን አሁን የሶማሌ ክልል ዋና ከተማ ነው። በ1994 እ.ኤ.አ. ከተማው 56,821 ሰዎች ነበሩት። በ1998 ማዕከላዊ የስታትስቲችስ ባለስልጣን እንደተመነው ጅጅጋ የ98,076 ሰው መኖሪያ ስትሆን ከነሱም 50,355 ወንዶችና 47,721 ሴቶች ይገኙበታል። ከተማው በ9°10' ሰሜን ኬክሮስ እና 42°48' ምስራቅ ኬክሮስ ይገኛል።

መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
መደብ:ሶማሌ ክልል
ሶማሌ (ብሔር)

**የሶማሌ ብሔር** በአፍሪካ ቀንድ ይገኛሉ። ሱማሊኛ ቋንቋቸው ነው። ጠቅላላ ብዛታቸው ከ 28  እስከ 30 ሚሊዮን የሚገመት ሲሆን እነዚህም በሶማሊያ (ከ15 ሚሊዮን በላይ)፣ ኢትዮጵያ (ከ8 እስከ 10 ሚሊዮን)፣ ጅቡቲ (250,000)፣ ሰሜን-ምስራቅ ኬንያ (240,000)፣ እና በሌሎች ውጭ ሀገሮች ይገኛሉ። ዋና ሃይማኖታቸው ሱኒ እስልምና ነው።

ሶማሌ (ብሔር) የኢትዮጵያ ብሔር ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ብሔሮች
ሚስኪቶ

**ሚስኪቶ** በማዕከል አሜሪካ የሚኖር ብሔር ነው። መሬታቸው ከካሜሮን ርእሰ ምድር ሆንዱራስ ጀምሮ እስከ ሪዮ ግራንዴ ወንዝ ኒካራጓ ድረስ ይዘረጋል። የራሳቸው ሚስኪቶ ቋንቋ አለ። ነገር ግን የእስፓንኛ እና የሚስኪቶ እንግሊዝኛ ፓቷ ተናጋሪዎች በትልቅ ወገን ይገኛሉ።  የሚስኪቶ እንግሊዝኛ ፓቷ የመጣ ከእንግሊዞች ጋራ ብዙ ጊዜ በማገናኘታቸው ነበር። ብዙዎቹ ክርስቲያኖች ናቸው።

በጊዜ ላይ ያመለጡ ባርዮች ከነሱ ጋር ስደት ስላገኙ ዘራቸው ተደባልቆ ክልስ ሆነ።  መሬታቸውን ለመድረስ አስቸጋሪ በመሆኑ እስፓንያውያን ሰፊ አገሩን ሲወረሩ ለሚስኪቶዎቹ ብዙ ውጤት አልነበረም።

የሚስኪቶ ባሕላዊ ኅብረተሠብ በጣም የተደራጀ ነውና የተወሰነ ፖለቲካዊ ሥራዓት አለው። ንጉስ ቢኖሯቸውም ሙሉ ሥልጣን ግን አልነበራቸውም። ከነገስታታቸው ብዙዎች የሚታወቁ ከአፈታሪክ ስለሆነ የነሱ ታሪካዊ መረጃ ሁልጊዜ ግልጽ አይደለም። መንግሥታቸው ከ1617 ዓ.ም. በፊት ጀምሮ በታሪኩ መጀመርያ የተመዘገቡት ንጉሳቸው ኦልድማን ነበሩ። በአባታቸው ዘመን ከእንግሊዞች ተገናኝተው ኦልድማን ወደ እንግሊዝ አገር ተልከው ከእንግሊዝ ንጉስ ከ1ኛ ቻርልስ ጋር ተዋወቁ። በ1732 ዓ.ም. የሚስኪቶ ንጉሥ የወዳጅነት ውል ከእንግሊዝ ጋራ ተፈራርመው በ1741 ዓ.ም. በእንግሊዝ መከታ ውስጥ ገብተው "ኗሪ ተቆጣጣሪ" ተሾመላቸው።

ሥልጣን በንጉሱና በአገረ ገዥ በሻለቃ ከ1740ዎቹም ጀምሮ በባሕር ኃይል አለቃ መካከል ተከፋፍሎ ነበር። በአሜሪካ ነጻነት ጦርነት ጊዜ (1767-1775) የሚስኪቶ መንግሥት በእንግሊዞች ዘንድ አገልግሎ በስፓንያ ቅኝ አገሮች ላይ አደጋ በመጣል ብዙ ድል አገኘ።

ነገር ግን በ1775 ዓ.ም. እንግሊዝ ድል ስለሆነ በፓሪስ ሰላም ቃል ኪዳን ውል የባሕር ዳር ክልል መልቀቅ ነበረበት።  በ1779 ዓ.ም. እንግሊዞች በሙሉ ወጥተው ጨርሰው ስፓንያውያን መጀመርያ በሚስኪቶ መሬት ቢደርሱም ሚስኪቶዎቹ ግን ስለ ቁጥራቸውና ስለ አርበኞቻቸው አውራጃቸውን ከማሰልጠናቸው አልተዉም።  እንግሊዞች ቢወጡም የሚስኪቶ አገር ይፋዊ ባልሆነው መከታ ወስጥ ቀረችና ብዙ ጊዜ ከእስፓንያውያን ጋር ሲከራክሩ ብሪታኒያ በጉዳዩ ውስጥ ጥልቅ ብላ ገብታለች።

እንግሊዝ አገር በማዕከል አሜሪካ በተለይም በቤሊዝ የምጣኔ ሀብት ሀሳብ ስለነበራት ሚስኪቶዎቹ ጠመንጃ እና ሌሎች አዲስ መሣሪያዎች ሊያገኙ ቻሉ። ከዚያ በኋላ ሚስኪቶዎቹ "ዛምቦ" ከሚባሉት ክልሶች ጋር በስፓንያውያን መስፈርያዎች በሆንዱራስ ላይ አደጋ በመጣል የተማረኩትን ኗሪዎች በባርነት ወደ አውሮፓ ሳይወሰዱ ያድኗቸው ነበር።  ደግሞ የሌሎቹን ጐሣዎች ሰዎች ሲማርኩ ወደ ጃማይካ ይሸጧቸው ወይም ሴቶቻቸውን ያግቧቸው ነበር።  ከዚህ የተነሣ በባሕላቸውም ካንድ የበለጠ ሚስት ማግባት ስለ ተፈቀደ ቁጥራቸውን ቶሎ አበዙ።

ፖለቲካዊ ሥራዓታቸው በስፓንያውያን ግዛት ዘመንና በማእከል አሜሪካ አገሮች ፌዴራሲዮን አገዛዝ ዘመን ላይ ሚስኪቶዎች ነፃነታቸውን እንዲጠብቁ አስቻላቸው። ከ1851 ጀምሮ የእንግሊዝ መንግሥት መከታ ለሆንዱራስ  በሚከተለውም አመት ለኒካራጓ ተሰጠ። የሚስኪቶ መንግሥት ራስ-ገዥ ሁኔታ ምንም ቢሰጥም ኒካራጓ ግን ወደፊት ንጉሶቻቸውን አልተቀበለችም። በ1886 ዓ.ም. ምድራቸው በኒካራጓ መንግሥት ተያዘ። በኒካራጓ መንግሥት መቸም አልተሰለጠኑምና እስከ ዛሬ ድረስ ብዙዎች የኒካራጓ ዜጎች መሆናቸውን እራሳችውን አይቆጠሩም።

በ1970ዎቹና 1980ዎቹ, የኒካራጓ ኰሙኒስት ሳንዳኒስታ መንግሥት በጦርነት 8500 ሚስኪቶዎች ከቤቶቻቸው ሲያሳድዱ እስከ መቶ መንደሮችም ድረስ ሲያጥፉ ሚስኪቶዎቹ ከጎረቤቶቻቸው ከራማና ሱሙ ጐሣዎች ጋራ ሲያባብሩ ሚሱራሳታ የሚባል ግምባር አቆሙ። ይህ ጸረ-መንግሥት ወገን የኮንትራዎች ወንበዶች ክፍል ነበረ።  

### የሞስኪቶ ንጉሶች
*1617-1679 - ኦልድማ
*1679-1710 1ኛ ጀረሚ የሞስኪቶ ንጉስ
*1710-1721 2ኛ ጀረሚ የሞስኪቶ ንጉ
*1721-1731 1ኛ ፒተር
*1731-1747 1ኛ ኤድዋርድ
*1747-1768 1ኛ ጆርጅ
*1768-1793 2ኛ ጆርጅ ፍሬደሪክ
*1793-1816 1ኛ ጆርጅ ፍሬደሪክ አውግስጦስ
*1816-1834 ሮበርት ቻርለስ ፍሬደሪክ
*1834-1857 2ኛ ጆርጅ አውግስጦስ ፍሬደሪክ
#### ወራሽ አለቆች
*1857-1871 ዊሊያም ሄንሪ ክላረንስ
*1871-1880 ጆርጅ ዊሊያም አልበርት ሄንዲ
*1880-1881 አንድረው ሄንዲ
*1881-1882 ጆናታን ቻርልስ ፍሬደርክ
*1882-1900 ሮበርት ሄንሪ ክላረንስ
*1900-1920 ሮበርት ፍሬደሪክ  
*ከ1970 ጀምሮ ኖርቶን ከስበርት ክላረንስ

መደብ:የስሜን አሜሪካ ኗሪ ብሔሮች
መደብ:ኒካራጓ
ሚልተን ኦቦቴ

**አፖሎ ሚልተን ኦቦቴ** (ከ 1917 / Dec. 28, 1924 እስከ  1998 / Oct. 10, 2005) - ከ 1962 እስከ 1966 እ.ኤ.አ. የዩጋንዳ ጠቅላይ ሚኒስተር እና ከ1966-1971 እ.ኤ.አ./1980 - 1985 እ.ኤ.አ. የዩጋንዳ ፕሬዝዳንት ነበሩ። በ1962 እ.ኤ.አ. ዩጋንዳን ከብሪታን ቅን ገዥ አመራር ነጻ ያወጡ ሰው ናቸው።

መደብ:የአፍሪካ መሪዎች
ጉግል ዜና

thumb
**ጉግል ዜና** (Google News) በኮምፒዩተር ዜናዎችን የሚያቀርብ አገልግሎት ነው። ባለቤቱ ጉግል ድርጅት ነው። የዜና ዌብሣይቱ በአፕሪል 2002 እ.ኤ.አ.
የቤታ ለቀቃ ሆኖ ነው የወጣው። በዌብሳይቱ የሚቀርቡት ዜናዎች እንዳሉ በኮምፕዩተር የሚመረጡ እና የሚደራጁ ሲሆን ምንም አይነት የሰው ግንኙነት የለም። 
አገልግሎቱ በአንድ ቋንቋ ውስጥ በ30 ቀናት ውስጥ የወጡ ዜናዎችን ያቀርባል። በእንግሊዝኛው ዕትም ውስጥ 4,500 የዜና ምንጮች አሉ።

ጉግል ዜና የፍለጋ አገልግሎት ሲኖረው ውጤቶቹንም በቀንና በሰዓት መመደብ ይቻላል።

## ውጫዊ መያያዣዎች
* http://www.news.google.com

መደብ:ጉግል
እንግሊዝኛ

thumbnail|right|upright=2|እንግሊዝኛ ወይም እንግሊዝኛ ክሪዎል መደበኛ የሆነባቸው አገሮች

**እንግሊዝኛ** የምዕራብ-ጀርመናዊ ቋንቋዎች ቤተሠብ ቋንቋ ነው። በዓለም ላይ በብዙ አገራት ውስጥ ይነገራል። የመጀመሪያ ተናጋሪዎቹ ቁጥር 380 ሚሊዮን ያሕል ሲሆን በብዛት የምድር 3ኛው ቋንቋ ነው። ከዚህ በላይ እስከ 1 ቢሊዮን ሰዎች እንደ ሁለተኛ ቋንቋ ይችሉታል።

እንግሊዝኛ በእንግሊዝ አገር ጀመረ። አንግል እና ሴያክስ የተባሉ ጀርመናዊ ጐሣዎች መጀመርያ የተናገሩት ጥንታዊ እንግሊዝኛ ይባላል። ነገር ግን ይህ እንደ ዛሬው እንግሊዝኛ በጣም አልመሰለም። በ441 አ.ም. ጀምረው እነዚህ ጐሣዎች ከጀርመን ወጥተው በብሪታኒያ ደሴት ሰፈሩ። ቋንቋቸውም የተጻፈበት «ሩን» በተባለው ጽሕፈት ነበር። በ7ኛ መቶ ዘመን ክርስትና ከተቀበሉ በኋላ ግን ቋንቋው በላቲን ፊደል ሊጻፍ ጀመረ።

ከ9ኛ መቶ ዘመን ጀምሮ ብዙ ሠራዊት ከዴንማርክና ከኖርዌ ወደ እንግሊዝ ስለ መጡ ተመሳሳይ ቋንቋ ስለነበራቸው ያን ጊዜ እንግሊዝኛ ከጥንታዊ ኖርስ አያሌ ቃሎች ተበደረ።

በ1058 ዓ.ም. ዊሊያም 1 «አሸናፊ» ከነሠራዊቱ እንግሊዝ አገርን ወርሮ ንጉስ ከሆነ በኋላ አዲስ መንግሥት ለማቆም መኳንንቶቹን ከፈረንሳይ ከሱ ጋራ አመጣ። የእንግሊዝ መንግሥት ቋንቋ ፈረንሳይኛ ሲሆን ለረጅም ጊዜ (300 አመቶች) እንግሊዝኛ ከትምህርት ቤቶች ተከለክሎ ቋንቋው ለጽሑፍ ሳይሆን እንደ መነጋገርያ ብቻ ስለ ቀረ በዚያን ጊዜ ጠባዩ ብዙ ተለወጠ። እንግሊዝኛ በዚሁ ዘመን እጅግ ብዙ ቃላት ከፈረንሳይኛ ስለተበደረ በፍጹም ሌላ መልክ ይዞ አሁን መካከለኛ እንግሊዝኛ ይባላል። ቻውሰር የተባለው አንድ ስመ ጥሩ የመካከለኛ እንግሊዝኛ ጸሐፊ ነበር።

በ15ኛ መቶ ዘመን «ታላቅ የአናባቢ መፈራረቅ» በሚባለው ለውጥ ምክንያት፡ አናባቢዎቹ ተለውጠው የቋንቋው ድምጽ እንደገና ሌላ መልክ ያዘና ከዊሊያም ሼክስፒር ዘመን ጀምሮ «ዘመናዊ እንግሊዝኛ» ተብሏል።

እንግሊዝኛ ከሌሎቹ ልሣናት ለምሳሌ ከቻይንኛ፥ ከህንዲ፥ ከጃፓንኛ እና ከእስፓንኛ አንዳንድ አዲስ ቃላት ከመውሰድ አላቋረጠም። ከተለያዩ አገሮች የነበሩት ሊቃውንት እርስ በርስ ለመነጋገር የቻሉ የጋራ ካወቁት ልሳናት ከሮማይስጥና ከግሪክ የጥናቶቻቸውን ቃሎች በመምረጥ ነበር። እነዚያ የተክኖሎጂ ቃሎች ደግሞ ወደ እንግሊዝኛ ገቡ፤ ለምሳሌ፣ photograph (ፎቶግራፍ) ከግሪክ photo- ፎቶ (ብርሀን) እና -graph ግራፍ (ሰዕል)፤ ወይም telephone (ተለፎን) ስልክ። ስለዚህ እንግሊዝኛ ከብዙ ቋንቋዎች ይሠራል ሊባል ይችላል።

## ትንትና
ከሷዴሽ ዝርዝር 207 ዘመናዊ እንግሊዝኛ ቃላት፣ 161 ወይም 78% በቀጥታ ከጥንታዊ እንግሊዝኛ ቃላት ተደረጁ።

ከተረፉትም 46 ቃላት መኃል፤

*11 ወይም 5% ከፈረንሳይኛ መጡ (animal, forest, fruit, flower, turn, push, count, river, mountain, round, because።) እንዲያውም "because" ከጥንታዊ እንግሊዝኛ bi + ፈረንሳይኛ cause የሚገኝ ውሁድ ነው።
*10 ወይም 5% ከኖርስኛ መጡ (big, they, leg, wing, egg, stab, fog, sky, dirty, rotten)
*2 ቃላት ወይም 1% ከሮማይስጥ መጡ (vomit, correct)
*2 ቃላት ወይም 1% ከሆላንድኛ መጡ (split, rub)

የተረፉት 21 ቃላት ወይም 10% የመጡ ከጥንታዊ እንግሊዝና ሲሆን፣ ከጥንታዊ እንግሊዝኛ አዲስ ትርጉም ተሰጡ።

## ደግሞ ይዩ
* :wikt:Wiktionary:የእንግሊዝኛ ቅድመ-ታሪካዊ አመጣጥ - ሷዴሽ ዝርዝር

*
መደብ:ዩናይትድ ኪንግደም
መደብ:የአሜሪካ ተባባሪ ክፍላገሮች
ቤንሻንጉል ጉሙዝ ክልል

**ቤንሻንጉል ጉሙዝ** ከኢትዮጵያ 9 ክልሎች አንዱ ነው። ዋና ከተማው አሶሳ ነው። 50,248 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን በ1991 የሕዝብ ብዛቱ 523,000 ነበር።

መደብ:የኢትዮጵያ ክልሎች

## ማመዛገቢያዎች
አሶሳ

**አሶሳ** (የቀድሞ ስሙ **አቆልዲ**) የቤንሻንጉል-ጉምዝ ክልል ዋና ከተማ ናት። በ1994 እ.ኤ.አ. የሕዝብ ብዛቱ 11,749 ሰዎች ሲሆን በ1997 ቆጠራ መሠረት 20,226 ሰዎች ነው። 

ከኮንጎ የመጣ የቤልጅግ ሠራዊት በ 1933 ዓ.ም. የጣልያንን ሠራዊት አሸንፎት 1500 ወታደሮች ማርኮ አሶሳን ያዘ። 

በኢትዮጵያ ብሔራዊ ጦርነት ጊዜ ኦነግ በወያኔ እርዳታ አሶሳን ከደርግ ሃያላት ያዘ።



መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
ጋምቤላ ሕዝቦች ክልል

**የጋምቤላ ሕዝቦች** (ክልል 12) ከኢትዮጵያ ዘጠኝ ክልሎች አንዱ ነው። ዋና ከተማው ጋምቤላ ነው። 25,369 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ የሚሸፍን
ሲሆን በ1991 የሕዝብ ብዛቱ 206,000 ነበር። ጋምቤላ ትልቅ የነዳጅ ሀብት አንዳላት ይታመናል። የክልሉ ዋና ብሄር የ[1ኛ አኝዋክ ፤2ኛ ኑዌር ፤3ኛ ማጃንግ ፤  4ኛ ኮሞ ፤ 5ኛ ኦፖ ] ብሄርስቦችናቸው። 

[መደብ:የኢትዮጵያ ክልሎች

## ማመዛገቢያዎች
ሐረሪ ሕዝብ ክልል

**የሐረሪ ክልል** (ክልል 13) ከኢትዮጵያ ዘጠኝ ክልሎች አንዱ ነው። ሐረር የክልሉ ዋና ከተማ ናት። 374 ካሬ ኪ.ሜ. ቦታ ሲሸፍን በ1991 የሕዝብ ብዛቱ 154,000 ነበር።

## ማመዛገቢያዎች

መደብ:የኢትዮጵያ ክልሎች
ድሬዳዋ

frame|right|ድሬ ዳዋ
**ድሬ ዳዋ** ከሁለቱ የኢትዮጵያ አስተዳደር አካባቢዎች አንዷ ናት (ሌላዋ አዲስ አበባ ናት)። በ1994 እ.ኤ.አ. የድሬዳዋ ሕዝብ ብዛት 164,851 ነበር።

አቶ መርሻ ናሁሰናይ 
የድሬዳዋ ቆርቋሪና የመጀመሪያ አስተዳዳሪ 
(1894 - 1898 እንድ ኢትዮጵያ አቆጣጠር)
(1902 - 1906 እንድ አውሮጳ አቆጣጠር)

*ኢትዮ-ጅቡቲ ምድር ባቡር ድርጅት

መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
የኒካራጓ ምልክት ቋንቋ

**የኒካራጓ ምልክት ቋንቋ** (**ISN, Idioma de Señas de Nicaragua** ወይም **Idioma de Signos Nicaragüense**) በ1970ዎቹና በ1980ዎቹ በምዕራብ ኒካራጓ የመስማት መሳን ባለባቸው ተማሪዎች የተለማ የምልክት ቋንቋ ነው። የተለማው ከቆዩት እጅ ቋንቋዎች ሳይሆን በተማሪዎች እራሳቸው በድንገት ነበር። ስለዚህ ለቋንቋ ሊቃውንት "የመነጋገር ልደት" ወይም የመንስኤው ሁኔታ ለማጥናት ያስችላል።

ከ1969 ዓ.ም. በፊት በመስማት የተሳናቸው ሰዎች ኅብረተሠብ አልነበራቸውም። ከቤተሠቦቻቸው ጋራ ለመነጋገር ይቻሉ ቀላል በሆነ እጅ ንቅናቄ ብቻ ነበር።

በ1969 ዓ.ም. ግን ጆሯቸው ለማይስማ ተማሪዎች ልዩ ተምህርት ቤት በዋና ከተማ በማናጓ ስለ ተመሠረተላቸው 50 ተማሪዎች ወዲያው ትምህርታቸውን ጀመሩ። የሳንዲኒስታ አብዮት በሆነበት ወቅት (1971 ዓ.ም.) መቶ ተማሪዎች ነበሩ። በ1972 ሁለተኛ ልዩ ትምህርት ቤት ተከፍቶ በ1975 ዓ.ም. የተማሪዎች ቁጥር 400 ደረሰ። 

በመጀመርያ ትምህርት ቤቶቹ የከንፈር ማንበብና የጣት ፊደል ብቻ ለማስተማር አስበው ይህ ዘዴ ግን አልተከናወንም። ዳሩ ግን ተማሪዎቹ በትርፍ ጊዜያቸው በቤተሠቦቻቸው የተጠቀሙትን እጅ ምልክቶች እርስ በርስ ስለተማማሩ በትንሽ ጊዜ የራሳቸውን ቋንቋ ፈጠሩ።

የትምህርት ቤት አስተማሪዎች ግን ስለዚህ ልማት አላወቁም ነበር። የእጅ ምልክቶቻቸው እንደ ጨዋታ ብቻ መስሏቸው እስፓንኛ መማር ስለማይችሉ ይሆናል በማሰብ ገመቱ። እንዲግባቡ ከቶ ስላልቻሉ በመጨረሻ በ1978 ዓ.ም. ከአሜሪካ አንዲት የአሜሪካ ምልክት ቋንቋ መምህር ጁዲ ኬግል አስመጥተው እሷ ምልክቶቻቸውን በድንብ ለማጥናት ወሰነች። ያልታወቀ አዲስ ቋንቋ መሆኑን የገለጠች እርሷ ሆነች።

መደብ:ቋንቋዎች
መደብ:ኒካራጓ
1926 እ.ኤ.አ.

* 1 January 1926 - 10 September 1926 እ.ኤ.ኣ. = 1918 አ.ም.
* 11 September 1926 - 31 December 1926 እ.ኤ.ኣ. = 1919 አ.ም.
ናውሩኛ

**ናውሩኛ** (Dorerin Naoero) ናውሩ በተባለው ደሴት አገር በፓሲፊክ ውቅያኖስ የሚናገር ቋንቋ ነው። የተናጋሪዎቹ ብዛት 7000 ሰዎች ይህም የደሴቲቱ ግማሽ እንደሚሆን ይገመታል። ከነዚህ ውስጥ ሁላቸው እንግሊዝኛ ደግሞ ይችላሉ።

መደብ:አውስትሮኔዚያን ቋንቋዎች
ደራስያን

ጸጋዬ ገብረ መድህን
ሃዲስ አለማየሁ
ዳኛቸው ወርቁ
ሰሎሞን ዴሬሳ
ከበደ ሚካኤል
ብርሃኑ ዘሪሁን
መንግስቱ ለማ
መስፍን ሃብተማርያም
ሙሉጌታ ጉደታ
ማሞ ውድነህ
ስብሃት ገብረ እግዚአብሄር
በዓሉ ግርማ
ሲሳይ ንጉሱ
አቤ ጉበኛ
አዳም ረታ
አረፈዓይኔ ሐጐስ
አበራ ለማ
አማረ ማሞ
አንዳርጌ መስፍን
ጃርሶ ሞትባይኖር ኪሩቤል
ሰርቅ ዳንኤል
ተስፋዬ ገብረአብ
ተስፋዬ ገሰሰ
ኢሳይያስ ልሳኑ
ወርቅ አፈራሁ ከበደ
ዓለማየሁ ማሞ
አፈንዲ ሙተቂ
ሙሉጌታ ሉሌ
ማዕረጉ በዛብህ
ጳውሎስ ኞኞ
አሰፋ ገብረ ማርያም
አጥናፍሰገድ ኪዳኔ
በእውቀቱ ስዩም
ኅሩይ ወልደሥላሴ (ብላቴን ጌታ)
ማኅተመ ሥላሴ ወልደ መስቀል (ብላቴን ጌታ)
ተክለ ሐዋርያት ተክለ ማርያም (ፊታውራሪ )
ማሞ ለማ (ሻለቃ )
አፈወርቅ ገብረ ኢየሱስ
እንዳለጌታ ከበደ
አለማየሁ ገላጋይ
እስማኤል ኃይለማርያም 
ኃይሉ ገብረዮሐንስ (ገሞራው)
አለቃ ገብረሃና ገብረማሪያም
አርአያ ጌታሁን ተክለአቢብ
ማትያስ ከተማ (ወለላዬ)

መደብ:የኢትዮጵያ ጸሓፊዎች
የጀርመን ዳግመኛ መወሐድ

thumb
**የጀርመን ዳግመኛ መወሐድ** (**Deutsche Wiedervereinigung ዶይቸ ቪድርፈራይንገንግ**) በ  1983 ዓ.ም. (Oct. 3, 1990 እ.ጎ.አ.) የሆነው የጀርመን ዴሞክራቲክ ሬፑብሊክ (ወይም ምስራቅ ጀርመን) ወደ የጀርመን ፌዴራል ሬፑብሊክ (ወይም ምዕራብ ጀርመን) ሲጨመር ነበር። GDR መጀመርያ ጊዜ እውነተኛ ምርጫ (ማለት ከአንድ ወገን በላይ መምረጥ) ከተደረገው ከ 1982 (Mar. 18) በኋላ ሁለቱ መንግሥታት የመወሐድ ውል ተፈራርመው ከ2ኛ አለማዊ ጦርነት ቀጥሎ ባለሥልጣን በሆኑት ሀያላት ተፈቅደው አንድ መንግሥት ፈጠሩ። ይህ የተወሐደ ጀርመን አገር የተባባሪ መንግሥታትና የናቶ አባል ሆኖ ቆየ። ዳግመኛ መወሐድ የሚባለው በ1863 ዓ.ም. መጀመርያ መወሐድ ስለተደረገ ነው። 

ጀ
ቤኒን

**ቤኒን** ወይም በይፋ **የቤኒን ሪፐብሊክ** በምዕራብ አፍሪካ የምትገኝ ሀገር ናት። ከምዕራብ ቶጎን፣ ከምሥራቅ ናይጄሪያን እና ከሰሜን ቡርኪና ፋሶና ኒጄርን ትዋሰናለች። ዋና ከተማዋ ፖርቶ ኖቮ ሲሆን የመንግሥቷ መቀመጫ ግን ኮቶኑ ከተማ ናት። የቤኒን የቆዳ ስፋት ወደ 110,000 ካሬ ኪ.ሜ. ሲሆን የሕዝቧ ብዛት ደግሞ ወደ 9.05 ሚሊዮን ይገመታል።

የቤኒን ይፋ ቋንቋ ፈረንሳይኛ ሲሆን እንደ ፎንና ዮሩባ የመሳሰሉት የሀገሪቷ ባህላዊ ቋንቋዎች ሰፊ ተናጋሪ አላቸው። የሮማ ካቶሊክ ክርስትና ብዙ ተከታዮች ሲኖሩት እስላሞች፣ ፕሮቴስታኖችና የቩዱ ተከታዮችም ይገኛሉ። ቤኒን የተባበሩት መንግሥታት፣ የአፍሪካ ሕብረት እናም ሌሎች ዓለም አቀፍ ድርጅቶች አባል ናት።

ከ17ኛው እስከ 19ኛው ክፍለ ዘመን እ.ኤ.አ. የሀገሪቱ መሬት በዳሆሚ መንግሥት ነበር የሚመራው። በ17ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የአትላንቲክ የባሪያ ንግድ በአካባቢው ሰፍቶ ስለነበር ቦታው የባሪያ ጠረፍ ይባል ነበር። በ1892 እ.ኤ.አ. ፈረንሳይ አካባቢውን በመቆጣጠር የፈረንሳይ ዳሆሚ ብላ ሰየመችው። በ1960 እ.ኤ.አ. ዳሆሚ ነፃነቷን በማግኘት ለ፲፪ ዓመታት በዴሞክራሲያዊ መንግሥት ተመርታለች።

ከ1972 እስከ 1990 እ.ኤ.አ. ሀገሪቷ በማርክሲስት ሌኒኒስት አቋም የቤኒን ሕዝባዊ ሪፐብሊክ ተብላ ተሰመች። በዚህ ጊዜ በሀገሪቷ የኢኮኖሚ ውድቀት ተከስቶ ነበር። በ1991 እ.ኤ.አ. የቤኒን ሪፐብሊክ ተመሠረተ።

ቤኒን ወደ ውጭ የሚልከው ዋንኛ ምርት ጥጥ ሲሆን ከዚህ በላይ ካሸው ለውዝ (Anacardium occidentale)፣ ኮኮነት፣ ዓሳ፣ እንጨት ወደ ውጭ ይላካሉ። ፔትሮሊየምና ወርቅም ይላካሉ። ባለፉት ዓመታት ውስጥ ቤኒን ለተግባራዊ ሳይንስ ምርመራ ጥናት አንጋፋ ማዕከል ሆናለች። 

በደቡብ ቤኒን ባሕላዊ አበሳሰል፣ በተለይ የበቆሎ ዳቦ በኦቾሎኒ ወጥ ወይም በቲማቲም ወጥ ይጠቀማል። አሳ እና ዶሮ ከሁሉ ተራ ሥጋዎች ናቸው፣ በሬ፣ ፍየልና የጫካ አይጥ ደግሞ ይበላሉ።  በስሜን ቤኒን ባሕላዊ አበሳሰል፣ በተለይ ኮቴሃሬ በበቆሎው ፈንታ ይጠቀማል።  ቤሬ ወይም አሳማ በጥብስ ወይም በወጣወጥ፣ ፎርማጆ፣ ኩስኩስ፣ ሩዝ፣ ባቄላ፣ ፍራፍሬ በሰፊው ይጠቀማሉ።  

እግር ኳስ ከሁሉ የሚወድ እስፖርት ሲሆን፣ በቅርብ ጊዜ ውስጥ ቤስቦል ወደ ቤኒን ገብቷል። 

## ማጣቀሻ

መደብ:ምዕራብ አፍሪቃ
*
ጅቡቲ

**ጅቡቲ** በይፋ **የጅቡቲ ሪፐብሊክ** በአፍሪካ ቀንድ የምትገኝ ሀገር ናት። ከሰሜን በኤርትራ፣ ከምዕራብና ደቡብ በኢትዮጵያና ከደቡብ ምሥራቅ በሶማሊያ ትዋሰናለች።

## ታሪክ
የጅቡቲ ታሪክ የሺህ ዓመታት ነው። የአካባቢው ነዋሪዎች ከግብፅ፣ ሕንድና ቻይና የተለያዩ ሽቶዎችና ቅመማትን በእንስሳ ቆዳ ይገዙ ነበር። ከአረብ ልሳነ ምድር አቅራቢያ ስለነበሩ ሱማሌዎችና አፋሮች ወደ እስልምና በድሮ ጊዜ ከተለወጡት ሕዝቦች መካከል ይገኛሉ።

## የአመራር ክልሎች
ጅቡቲ በአምስት ክልሎችና አንድ ከተማ ተከፍላለች። እነዚህም፦
* ታጁራ ክልል
* አሊ ሳቤህ ክልል
* አርታ ክልል
* ኦቦክ ክልል
* ዲክል ክልል
* ጅቡቲ (ከተማ)

መደብ:ምሥራቅ አፍሪቃ
ጊኔ-ቢሳው

left|650px|thumb|የጊኔ-ቢሣው ዋና ብሔሮች
**ጊኔ-ቢሣው** የምዕራብ አፍሪካ ሀገር ነው። የጊኔ-ቢሣው ብሄራዊ ቋንቋ ፖርቱጊዝኛ ሲሆን ፉላኒኛ፣ ባላንታኛ እና ማንዲንግኛ በብሔሮቻቸው ይነገራሉ። የጊኔ ቢሣው ፖርቱጊዝኛ ክሬዮል መደበኛ ነው።

ከሀገሩ ኗሪዎች 45% ያህል የእስልምና ተከታዮች (በተለይ ሱኒ)፣ 22% ያህል የክርስትና አማኞች (በተለይ ካቶሊክ)፣ 31 % አካባቢ ኗሪ አረመኔ እምነቶችን ይከተላሉ። በጊኔ-ቢሳው ባሕል በርካታ የሙዚቃ ስልቶች በተለይም ጉምቤ የሚባለው ስልት አሉ።  የሀገሩ ባሕላዊ አበሳሰል ሩዝ፣ ጥቁር-ዓይን አተር፣ ኮቴሃሬ፣ ስኳር ድንች፣ ካሳቫ፣ ሽንኩርት፣ ቲማቲም፣ ሙዝ ጥብስ፣ ኮረሪማ ይመርጣል። እግር ኳስ ከሁሉ የተወደደው እስፖርት ነው።

ወደ ውጭ አገር የሚላኩ ሸቀጦች በተለይ ዓሣ፣ ኦቾሎኒና ሌላ ለውዝ አይነቶች፣ እንጨት ናቸው። 

 

መደብ:ጊኔ-ቢሳው
1999 እ.ኤ.አ.

* 1 January 1999 - 11 September 1999 እ.ኤ.ኣ. = 1991 አ.ም.
* 12 September 1999 - 31 December 1999 እ.ኤ.ኣ. = 1992 አ.ም.
ሶማሊያ

left|thumbnail|400px|ሶማሊያ

**ሶማሊያ** ሀ ሀገር በምስራቅ አፍሪካ።

በዘመናችን ካሉት ታላላቅ ጦርነቶች አንዱ በሆነው የሩሲያ የዩክሬን ወረራ ወቅት ሀገሪቱ ጥሬ እቃዎችን እና ቅጥረኞችን ለሩሲያ ጦር ማቅረብ ጀመረች።

መደብ:ምሥራቅ አፍሪቃ
1994 እ.ኤ.አ.

* 1 January 1994 - 10 September 1994 እ.ኤ.ኣ. = 1986 አ.ም.
* 11 September 1994 - 31 December 1994 እ.ኤ.ኣ. = 1987 አ.ም.
2005 እ.ኤ.አ.

* 1 January 2005 - 10 September 2005 እ.ኤ.ኣ. = 1997 አ.ም.
* 11 September 2005 - 31 December 2005 እ.ኤ.ኣ. = 1998 አ.ም.h
1960 እ.ኤ.አ.

*1 January 1960 - 10 September 1960 እ.ኤ.ኣ. = 1952 አ.ም.
*11 September 1960 - 31 December 1960 እ.ኤ.ኣ. = 1953 አ.ም.
2002 እ.ኤ.አ.

* 1 January 2002 - 10 September 2002 እ.ኤ.ኣ. = 1994 አ.ም.
* 11 September 2002 - 31 December 2002 እ.ኤ.ኣ. = 1995 አ.ም.
ፍትሐ ነገሥት

**ፍትሐ ነገሥት**  በ1140 አካባቢ በግብጽ አገር ቅብጡ አቡል ፋዳዒል እብን አል-አሣል በአረብኛ የጻፉት ሕገ መንግሥት ነው። እብን አል-አሣል ሕጎቹን የወሰዱት በከፊል ከሃዋርያት ጽህፈቶችና በከፊል ደግሞ ከድሮ ቢዛንታይን ነገስታት ሕጎች ነበር። 

አንደኛው ክፍል ስለ ቤተ ክርስቲያን ጉዳዮች ሲሆን የቤተክርስቲያን ስነሥርዐትና ምስጢራትን ይገልጻል። የተለቀሙት መጻሕፍት መጽሐፍ ቅዱስ የአበው ለምሳሌ የአቡሊድስና የባስሌዮስ ጽሕፈቶችና በኒቂያ ጉባኤ ወይም አንጥያኮስ ጉባኤ የተወሰኑ ሥርዓቶች ናቸው።

ሁለተኛው ክፍል ተራ ምዕመናንን (ካህን ያልሆኑ) የሚነካ ጉዳይ ያስረዳል፣ ይህም ማለት የቤተሠብ፣ የእዳና የብሔራዊ አስተዳደር የመሳሰሉትን ሕገጋት ያጠቃልላል። ይህ ክፍል ደግሞ እላይ ከተጠቀሱት ምንጮች ቢለቀምም ሌሎቹ በብዛት የተጠቀሙት መጻሕፍት «4 የነገስታት ቀኖና» የተባሉት ናቸው። አንዳንድ ሊቃውንት እነዚህን መጻሕፍት በአርእስት አሳውቀዋል:-

# «ፕሮቀይሮስ ኖሞስ» - በ866 ዓ.ም. አካባቢ በባይዛንታይን ንጉሥ ባሲሌዮስ መቄዶናዊ የተዋጀ ሕግ መጽሐፍ
# በ472 ዓ.ም. ያሕል በግሪክ የተጻፈ «የሶርያ-ሮማውያን ሕግ መጽሐፍ» (አረብኛ ትርጉም)
# «ኤክሎጋ» - በ718 ዓ.ም. በባይዛንታይን ንጉሥ ሌዮ ኢሳውራዊ እና በልጁ የተዋጀ ሌላ ሕግ መጽሐፍ (አረብኛ ትርጉም)
# «የብሉይ ኪዳን ደንቦች» - ስሙ ባልታወቀ ክሪስቲያን የተጻፈ የሕገ ኦሪት መግለጫና ትርጓሜ
::ናቸው።

ከነዚህ መሃል ሦስቱ ምንጮች የባይዛንስ ንጉስ የዩስጢኒያኖስ ሕገ መንግሥት ጽኑ ተጽኖ ስላላቸው የእብን-አሣል ሥራ በተለይ እንደ ሮማ ሕጎች ይመስላል። መጀመርያ «የቀኖና ክምችት» ተባሎ ዛሬ የአረብኛ እትም «የእብን አል-አሣል ቀኖና» ይባላል። ሲጽፉት ለቅብጦች ጥቅም እንዲህን አስበው እነሱም ትልቅ ሥልጣን እንዳለው ሰነድ አከበሩት።

መጽሐፉ በግዕዝ ተተርጉሞ ወደ ኢትዮጵያ የገባበት ወቅት በዐፄ ዘርዐ ያዕቆብ ዘመን በ1450 ዓ.ም. አከባቢ እንደነበር የሚል ታሪካዊ መዝገብ አለ። ቢሆንም መጀመርያ እንደ ሕገ ምንግሥት መጠቀሙን የተመዘገበው በዓፄ ሠርፀ ድንግል ዘመን (ከ1555 ዓ.ም. ጀምሮ) ነው። 

የግእዝ ትርጉም በጴጥሮስ አብዳ ሳዒድ ስም ተደርጎ ለአረብኛው ሁልጊዜ ትክክለኛ አልነበረም፣ በአንዳንድም ስፍራ ቋንቋው ለአስተርጓሚው ሲያስቸግራቸው በፍጹም የተለየ ንባብ ይሰጣል። መጀመርያው ክፍል (ቤተክርስቲያን የሚነካ) ከዚህ በፊት ሲኖዶስ ተብሎ በኢትዮጵያ እንደታወቀ ሊቃውንት ገልጸዋል። ሁለተኛው ክፍል ብቻ ለኢትዮጵያ አዲስ ስለሆነ ስሙ «ፍትሐ ነገስት» የተወሰደው ከዚሁ ክፍል ነበር ይላሉ። 

ፍትሐ ነገስት እስከ 1923 ዓ.ም. የብሄሩን ዋና ሕግ ሆኖ ቆየ። ያንጊዜ ዘመናዊ ሕገ መንግሥት በአጼ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የታወጀ ቢሆንም ቀድሞ በ1922 ዓ.ም. በፍትሐ ነገሥት መሠረት አዲስ የወንጀል ሕግ ተሰጠ። ደግሞ በ1914 ዓ.ም. ንጉሥ ሳይሆኑ እንደራሴ በሆኑበት ወቅት በፍትሐ ነገስት የተገኙት ጨካኝ ቅጣቶች ሁሉ (ለምሳሌ ለስርቆት እጅ መቆረጥ) ፈጽሞ እንዲተዉ አስደርገው ነበር።

## ምሳሌ ጥቅስ
*810) «... በጣዕሙ ፡ በመዓዛው ፡ በአለሳለሱ ፡ በሚያስት ፡ መልኩ ፡ እንዳይደሰቱ ፡ መሆን ፡ ይገባቸዋል።  ሥጋ ፡ ለጥቂት ፡ ወራት ፡ ይቆም ፡ ዘንድ ፡ ለሚበቃ ፡ ያህል ፡ ይመገቡ ፡ እንጂ። ለብዙዎች ፡ ሰዎች ፡ በዘመናቸውና፡ በቦታቸው ፡ የተገኘውን ፡ ይመገቡ ፡ እንጂ። ጌታችንም ፡ እንዲህ ፡ ብሏል ።  በዚህ ፡ ዓለም ፡ ለብዙ ፡ ሥራ ፡ መዘጋጀትና ፡ መጨነቅ ፡ ምንድን ፡ ነው? ለእርሱስ ፡ የሚያሻው ፡ ጥቂት ፡ ነው። ያውም ፡ አንድ ፡ ነው ፡ አለ። (ማቴ ፡ ፲፮ ፡ ፳፮። ሉቃ ፡ ፲ ፡ ፵፩ ፡ ፵፪።)»

## ዋቢ መጽሐፍ
*ፍትሐ ነገሥት በግዕዝና በአማርኛ 

መደብ:የኢትዮጵያ ሕገ መንግስት
መደብ:የኢትዮጵያ ታሪክ
መደብ:ሕገ መንግሥታት
መደብ:የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ
መደብ:ግዕዝ
1985

**1985 አመተ ምኅረት**

*  - መይ ካሮል ጀሚሶን መጀመርያ ጥቁር አሜሪካዊት በጠፈር ሆነች። 
*  - ሆዜ ኤድዋርዶ ዶስ ሳንቶስ የአንጎላ ፕሬዚዳንት ምርጫ ጆናስ ሳቪምቢን አሸነፈ።
*  - ቢል ክሊንተን የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ምርጫ ጆርጅ ቡሽን አሸነፈ።
* ታኅሣሥ 23 ቀን - ቸኮስሎቫኪያ ተከፋፍሎ ቼክ ሪፑብሊክ እና ስሎቫኪያ ተለይተው 'ፍች' አደረጉ።
* የካቲት 19 ቀን - ዓለም ንግድ ሕንጻ መጀመርያ ጥቃት ተቋቋመ።
* ግንቦት 16 ቀን - ኤርትራ አገር ሆነች።

----
1980ዎቹ:  1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989

መደብ:አመታት
ፍራንስ ፕረሸረን

**ፍራንስ ፕረሸረን** (**France Prešeren**) (3 December 1800 - 8 February 1849 እ.ኤ.አ.) የስሎቪንኛ ባለ ቅኔ ነበር።  ከስሎቪንኛ ባለ ቅኔዎች ሁሉ የላቀ ይቈጠራል።

መደብ:ጸሓፊዎች
1994

**1994 አመተ ምኅረት**

* መስከረም 1 ቀን - አራት አውሮፕላኖች በአረብ ተዋጊዎች ተሰርቀው በአለም ንግድ ሕንጻና በፔንታጎን ተጋጭተው 3000 ያህል ሰዎች ተገደሉ።
* ሐምሌ 2 ቀን - የአፍሪቃ አንድነት ድርጅት ተፈትቶ በአፍሪካ ኅብረት ተተካ።
* ነሐሴ 4 ቀን - የሳምንት ቀኖችና የወር ስሞች ሁሉ በቱርክመንኛ እንደ ቱርክመኒስታን መሪ አቶ ሳፓርሙራት ኒያዞቭ "ሩህናማ" የሚባል ይፋዊ መጽሐፍ ፍልስፍና በአዋጅ ተቀየሩ።
* ነሐሴ 20 ቀን - የምድር ጉባኤ ስብሰባ በጆሃነስበርግ ደቡብ አፍሪቃ ጀመረ።
* ጳጉሜ 5 ቀን - ገለልተኛ አገር የሆነ ስዊስ በመጨረሻ የተባበሩት መንግስታት አባል ሆነ።

## እንደ አውሮጳውያን አቆጣጠር:
*እስከ ታኅሣሥ 22 ቀን 1994 ድረስ = 2001 እ.ኤ.አ.
*ከታኅሣሥ 23 ቀን 1994 ጀምሮ = 2002 እ.ኤ.አ.

መደብ:አመታት
1935

**1935 አመተ ምኅረት**

* መስከረም 2 ቀን - በ2ኛ አለማዊ ጦርነት የጓደኞች ወታደርና 1,800 የጣልያ እስረኞች ተሸክማ ላኮኒያ የምትባል መርከብ አፍሪካን ስትቀርብ በጀርመኖች ተተኩሳ ሰጠመች።
* ነሐሴ 28 ቀን - ኢጣልያ በጓደኞቹ ሃያላት ተወረረች። 
* ጳጉሜ 3 ቀን - የአሜሪካ ጄኔራል አይዘንሃወር የኢጣልያ እጅ መስጠት አዋጀ።

## እንደ አውሮጳውያን አቆጣጠር:
*እስከ ታኅሣሥ 22 ቀን 1935 ድረስ = 1942 እ.ኤ.አ.
*ከታኅሣሥ 23 ቀን 1935 ጀምሮ = 1943 እ.ኤ.አ.

መደብ:አመታት
1996

**1996 አመተ ምኅረት፦**

* መስከረም 3 ቀን - ስዊድን በምርጫ ለዩሮ እምቢ አለች።
* ጥር 18 ቀን - አማርኛ ውክፔዲያ ተጀመረ።
* ቆጵሮስ፣ ቼክ ሪፑብሊክ፣ ኤስቶኒያ፣ ሀንጋሪ፣ ላትቪያ፣ ሊትዋኒያ፣ ማልታ፣ ፖላንድ፣ ስሎቫኪያ፣ ስሎቬኒያ ወደ አውሮፓ ህብረት ተጨመሩ።

## እንደ አውሮጳውያን አቆጣጠር:
*እስከ ታኅሣሥ 21 ቀን 1996 ድረስ = 2003 እ.ኤ.አ.
*ከታኅሣሥ 22 ቀን 1996 ጀምሮ = 2004 እ.ኤ.አ.

መደብ:አመታት
1992

**1992 አመተ ምኅረት:**

* መስከረም 4 ቀን -  ኪሪባስ፣ ናውሩ እና ቶንጋ ደሴቶች ወደ ተባበሩት መንግሥታት ገቡ። 
*  - የፓናማ ካናል አስተዳደር ለፓናማ መንግሥት በውል ተዛወረ።

## እንደ አውሮጳውያን አቆጣጠር:
*እስከ ታኅሣሥ 21 ቀን 1992 ድረስ = 1999 እ.ኤ.አ.
*ከታኅሣሥ 22 ቀን 1992 ጀምሮ = 2000 እ.ኤ.አ.

መደብ:አመታት
አልፍ

አ ኡ ኢ ኣ ኤ እ ኦ ኧ 
-----

**አልፍ** (ወይም **አሌፍ**) በአቡጊዳ ተራ መጀመርያው ፊደል ነው። እንዲሁም በከነዓን በአራማያ በዕብራይስጥና በሶርያ ፊደሎች መጀመርያው ፊደል **አሌፍ** ይባላል።  በዓረብኛ ፊደል ደግሞ መጀመርያው ፊደል **አሊፍ** ሲሆን በግሪክም **አልፋ** ይባላል።

በመጀመርያ በግዕዝ የዚህ ምልክት ምክንያት ተፈናጣሪ ተናባቢ ድምጽ ለማመልከት ነበር። ይህ ድምጽ ፍች «ነዛሪ የጉሮሮ እግድ» ይባላል። በዛሬው አማርኛ ግን ምንም ተናባቢ ሳይኖር አናባቢ ብቻ ሊያመለከት ይችላል።  (በዘመናዊ ዕብራይስጥም «አሌፍ» እንዲህ ይጠቅማል።)  በዚህ ጥቅም በአማርኛ አጻጻፍ ብዙ ጊዜ ከዐይን (ዐ) ጋራ ሊለዋውጥ ይችላል።

በአረብኛ ደግሞ «አሊፍ» ከጥንት ተፈናጣሪ ተናባቢ ድምጽ ነበር። በኋላ ግን 'አ' የሚለውን አናባቢ ብቻ ሊያመልከት መጣ። ስለዚህ ነዛሪ የጉሮሮ እግድ ለመጻፍ ሌላ አዲስ ፊደል «ኅምዛ» ተፈጠረ። 

በመጀመርያው (ግዕዝ) ቅርጽ (አ) በልሳነ ግዕዝ እንደ ሌሎቹ ፊደላት የ«ኸ» አናባቢ ድምጽ ሆነው ነበር፤ በአማርኛ ግን ድምጹ እንደ አራተኛው (ራብዕ) ቅርጽ (ኣ) አንድላይ ነው።  ቢሆንም አንዳንዴ በባዕድ ቃላት ይህ አናባቢ በቃል መጀመርያ ሲጋጠም «ኧ» የሚለው ልዩ ፊደል አለ።

## ታሪክ


የአልፍ መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት እንደ ሆነ ይታስባል።  በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የበሬ ራስ ስዕል መስለ።  በዘመናዊ ዕብራይስጥም እስካሁን «አሉፍ» ማለት «ከብት» ማለት ነው። ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ «ኢሕ» ነበር።



የከነዓን «አሌፍ» እንዲሁም ከዚህ ምልክት ተወስዶ በዚያ መንገድ የዕብራይስጥና የአራማያ «አሌፍ» የአረብኛም «አሊፍ» ወለደ። ከዚህ በላይ የግሪክ አልፋቤት «አልፋ» (**Α α**) አባት ሆነ, እሱም የላቲን አልፋቤት (**[[A]] a**) ወላጅ ሆነ። ስለዚህ እነዚህ ሁሉ የአልፍ ሩቅ ዘመዶች ሊባሉ ይቻላል። በተጨማሪ የግዕዝ ቁጥር ፩ ከግሪኩ **α** በመወሰዱ የ«አ» ዘመድ ነው።
ቤት (ፊደል)

በ ቡ ቢ ባ ቤ ብ ቦ ቧ 
-----

**ቤት** በአቡጊዳ ተራ ሁለተኛው ፊደል ነው። እንዲሁም በከነዓን በአራማያ በዕብራይስጥ በሶርያና በዓረብኛ ፊደሎች ሁለተኛው ፊደል «ቤት» ይባላል።  በግሪክም ሁለተኛው ፊደል «ቤታ» ይባላል።

በቋንቋ ጥናት የዚሁ ድምፅ ፍች «ነዛሪ የከናፍር ፈንጂ» ይባላል። በዕብራይስጥ አንድ ነጥብ በመሃል ውስጥ ሲኖር (**&#64305;**) ድምጹ እንደ «ብ» ቢመስልም ያለዚያ ነጥብ ግን (**ב**) እንደ «ቭ» ይሰማል።  ለዚያም ደግሞ በአማርኛ ይህ ድምጽ «ቨ ቩ ቪ ቫ ቬ ቭ ቮ» በተለይ በባዕድ ቃላት ሲጋጠም ከ«በ...» ትንሽ ተቀይሯል።

## ታሪክ


የቤት መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት እንደ ሆነ ይታስባል።  በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የመኖርያ ቤት ስዕል መስለ።  ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር፤ አጠራሩ ግን «ፐር» ነበር። (ይህም ቃል በ«ፈርዖን» ስም ይታያል።) በግብፅ የሠሩት ሴማውያን ግን በቋንቋቸው «ቤት.. ስላሉት፣ ይህ ስዕል «ብ.. ሆኖ እንዲሰማ መጣ።



የከነዓን «ቤት» እንዲሁም ከዚህ ምልክት ተወስዶ በዚያ መንገድ የዕብራይስጥና የአራማያ የአረብኛም «ቤት» ወለደ። ከዚህ በላይ የግሪክ አልፋቤት «ቤታ.. (**Β β**) አባት ሆነ፤ እሱም የላቲን አልፋቤት (**[[B]] b**) እና የቂርሎስ አልፋቤት (**Б, б**) እና (**В, в**) ወላጅ ሆነ። ስለዚህ እነዚህ ሁሉ የ«ቤት» ሩቅ ዘመዶች ሊባሉ ይቻላል። በተጨማሪ የግዕዝ ቁጥር  ፪  (ሁለት) ከግሪኩ **β** በመወሰዱ እሱም የ«በ» ዘመድ ነው።
ገምል

ገ ጉ ጊ ጋ ጌ ግ ጎ ጓ ጐ ጒ 
-----

**ገምል** በአቡጊዳ ተራ ሦስተኛው ፊደል ነው። እንዲሁም በከነዓን በአራማያና በዕብራይስጥ ፊደሎች ሦስተኛው ፊደል «ግመል» በሶርያም ፊደል «ገመል» ይባላል። በዓረብኛ ደግሞ ተመሳሳይ ፊደል «ጂም» ተብሎ በ«አብጃድ» ተራ 3ኛ ነው። (በዘመናዊ ተራ ግን 5ኛው ነው።) በግሪክም 3ኛው ፊደል «ጋማ» ይባላል። በነዚህ ቋንቋዎች አጠራሩ «ግ» ሲሆን በዓረብኛ ግን «ጅ» ሆኗል።

የ«ግ» ድምጽ በቋንቋ ጥናት «ነዛሪ የትናጋ ፈንጂ» ይባላል።

## ታሪክ


የገምል መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት እንደ ሆነ ይታስባል።  በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ «የሚጣል ምርኩዝ» ስዕል መስለ።  ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር፤ አጠራሩ ግን «ቀመእ» ነበር።  በግብፅ የሠሩት ሴማውያን ግን በቋንቋቸው «ገምል» ስላሉት፣ ይህ ስዕል «ግ» ሆኖ እንዲሰማ መጣ። «ግመል»  ደግሞ የእንስሳ አይነት ሊሆን ይችላል።



የከነዓን «ግመል» እንዲሁም ከዚህ ምልክት ተወስዶ በዚያ መንገድ የዕብራይስጥና የአራማያ «ግመል» የአረብኛም «ጂም» ወለደ። ከዚህ በላይ የግሪክ አልፋቤት «ጋማ» (**Γ γ**) አባት ሆነ፤ እሱም የላቲን አልፋቤት (**[[C]] c**) , (**[[G]] g**) እና የቂርሎስ አልፋቤት (**Г, г**) እና (**Ґ, ґ**) ወላጅ ሆነ። ስለዚህ እነዚህ ሁሉ የ«ገምል» ሩቅ ዘመዶች ሊባሉ ይቻላል። በተጨማሪ የግዕዝ ቁጥር  ፫  (ሦስት) ከግሪኩ **Γ** በመወሰዱ እሱም የ«ገ» ዘመድ ነው።