open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
አንቶን ቫን ሉዊንሁክ

የአንቶን ቫን ሉዊንሁክ ምስል|thumbnail|350px|right
**አንቶን ቫን ሉዊንሁክ** (ከኦክቶበር 24፣ 1632 – ኦገስት 26፣ 1723 እ.ኤ.አ.) የሆላንድ ተመራማሪ ነበር። ይህ ተመራማሪ «የደቂቅ ዘ አካላት ጥናት አባት» ወይም «*the Father of Microbiology*» የሚባል ሲሆን ለዚህ የጥናት ዘርፍ እና ለአጉሊ መነፅር ወይም *microscope* እድገት ከፍተኛ አስተዋፆ አድርጓል። አንቶን ቫን ሉዊንሁክ ምንም ዓይነት መፅሐፍ ያልፃፈ ሲሆን ነገር ግን በርካታ መልዕክትን የያዙ ደብዳቤዎችን ግን ጥሎ አልፏል። 

መደብ:ሆላንድ
መደብ:ሳይንቲስቶች
መጋቢት ፲፩

**መጋቢት ፲፩**፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፺፩ ኛው ዕለት ሲሆን፤ የበጋ ወቅት ፸፮ ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፻፸፭ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፻፸፬ ቀናት ይቀራሉ።

=ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፭፻፳፪ ዓ/ም - ከአህመድ ግራኝ ጋር ሽምብራኩሬ በተባለ ቦታ ላይ በተደረገ ጦርነት ራስ ኅዱግ፣ ራስ ማኅፀንቶ፣ ገብረ መድኅን እና ብዙ የኢትዮጵያ ሠራዊት አለቁ።

*፲፱፻፳፰ ዓ/ም - የፋሺስት ኢጣሊያ አውሮፕላኖች  በኮረም ላይ የመርዝ ጢስ ቦንብ ጣሉ፡፡

*፲፱፻፵፮ ዓ/ም - የወንጂ ስኳር ፋብሪካ ተመርቆ ተከፈተ፡

*፲፱፻፵፰ ዓ/ም  -ቱኒዚያ ነጻነቷን ከፈረንሳይ ተቀዳጀች።
 
*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - በኢትዮጵያ የአብዮት እንቅስቃሴ፣ ሐረር ላይ የሰላማዊ ሰልፍ ተካሄደ።

*፳፻፪  ዓ/ም -  የአፍሪቃ ኅብረት የሠላምና ጸጥታ ምክር ቤት በማዳጋስካር ሕገ መንግሥታዊ ሥርዓቱን በኃይል በለወጡ ግለሰቦችና ተቋማት ላይ የተጣለው ማዕቀብ ተግባራዊ እንዲሆን ወሰነ፡፡

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

* መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፣ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት፣ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)

* ኪንና ባህል፡ ሳምንቱ በታሪክ  http://www.ethiopianreporter.com  

* FCO 371/1829 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974

* 

መደብ:ዕለታት
ሌብኒትዝ

right|thumb|ጎትፍሪድ ዊልሄልም ሌብኒዝ

**ጎትፍሪድ ቪልሄልም ሌብኒትዝ** (July 1 (June 21 OS) 1646 – November 14 1716 እ.ኤ.አ.) የ17ኛው ክፍለ ዘመን የጀርመን የሒሳብ ሊቅ፣ ሳይንቲስት፣ ፈላስፋ፣ ፍርድ አጥኝና ባጠቃላይ መልኩ ሁለ ገብ ተመራማሪ ነበር።
ሌብኒዝ ከኢሳቅ ኒውተን ትይዩ ካልኩለስ የተባለውን የዕውቀት ዘርፍ ፈጥሯል። አሁን ድረስ ተማሪወች የሚጠቀሙበት የካልኩለስ የአጻጻፍ ስልት በዚህ ሰው የተፈለሰፈ ነው። ለኮምፒዩተር ስራ እጅግ ወሳኝ የሆነውን የሁለትዮሽ ቁጥር ስርዓት (*ባይናሪ ቁጥር*) ዘመናዊ ኮምፒዩተሮች ከመሰራታቸው 300 አመት በፊት ፈልስፏል። 

በፍልስፍናው ዘርፍም ጠለቅ ያለ አስተዋጽኦ አበርክቷል። የሌብኒዝ ፍልስፍና እንደ ደካርት ፍልስፍና ቀልበኛ ይባላል። «ይህ ዓለም እግዚአብሔር ሊፈጥራቸው ይችላቸው ከነበሩ ዓለማት ሁሉ የተሻለ» ነው የሚለው ድምዳሜው የሌብኒዝን ፍልስፍና ብሩህ ተስፈኛ በሚባል መደብ ስር እንዲታወቅ አድርጎታል። የሌብኒዝ ፍልስፍና የቀደምት አውሮጳውያን የፍልስፍና ዘዴ ተብሎ የሚታወቀውን ስኮላስቲክ ወደ ኋላ የሚመለከትና ወደፊት ደግሞ በ20ኛው ክ/ዘመን ብቅ ያሉን ዘመናዊ ሥነ አምክንዮ እና ትንታኔአዊ ፍልስፍናን የተነበየ ነበር። በርግጥም ከደካርትና ከስፒኖዛ ጋር በመሆን ሌብኒዝ የ17ኛው ክፍለ ዘመን የአውሮጳ ዋና ቀልበኛ ፈላስፋ ነበር ቢባል ማጋነን አይሆንም።

ከዚህ በተጨማሪ ሌብኒዝ ለተፈጥሮ ህግጋት ጥናት እና ቴክኖሎጂ እንዲሁም ሥነ ህይወት ጥናቶች ከፍተኛ አስተዋጾችን አድርጓል። በህክምና፣ መሬት ጥናት፣ እድል ጥናት ፣ ታሪክ፣ ስነ ቋንቋ፣ ሥነ ምግባር፣ ሕግ፣ ፖለቲካ፣ ሥነ አዕምሮ፣ መረጃ ሳይንስ ላይ ህልቁ መሳፍርት ጽሁፎችን አቅርቧል። የሚያሳዝነው ግን እኒህ ሁሉ ጽሁፎቹ በመጽሄቶች ገጽና በደብዳቤውች ተሰባጥረው አንድ ላይ ስላልታተሙ እስካሁን ዘመን ድረስ የዚህ ሰው ስራ ስፋትና ወርዱ በርግጥም አይታወቅም። 

ሌብኒዝ ከኒውተን ጋር "ማን ካልኩለስን ቅድሚያ ፈለሰፈ" በሚል ጥን አንስተው በእንግሊዝና በአውሮጳ ሳይንቲስቶች መካከል ከፍተኛ ሽኩቻ ነበር። በአሁኑ ዘመን ሁለቱም ሰወች ካልኩለስን ለየብቻቸው እንዳገኙ ይታመናል። ሌብኒዝ ብዙ ወዳጆች ቢያፈራም በኋለኛ ዘመኑ ብዙ ጠላቶች ስለነበሩት ሲሞት ካለጸሃፊው በስተቀር ለቀብሩ የመጣ አልነበረም። የዚህ ድንቅ ሰው ህይወት እንዲህ መፈጸሙ ብዙ ጸሃፊወችን እስከ አሁኑ ዘመን ሲያሳዝን ይኖራል።



መደብ:የጀርመን ሰዎች
መደብ:ሳይንቲስቶች
መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:ሒሳብ ተመራማሪዎች
መደብ:ፊዚሲስቶች
ታጅ ማሃል

[400px|right|thumb|ታጅ ማሃል፣ [ህንድ ]]
**ታጅ ማሃል** ताज महल ህንድ አገር ውስጥ አግራ ከተማ የሚገኝ በዩጻድ አህመድ ላሃውሪ በተባለ ስነ-ህንጻ አዋቂ አቅድ እየተመራ ከ1632 እስከ 1653 ባለው ጊዜ ውስጥ የተሰራ በውበቱ የተደነቀ ህንጻ ነው። ሕንጻው የህንድን ፋርስን እና የእስልምናን ስነ-ህንጻ አዋህዶ የሚገኝ ነው። የቦታው ግልጋሎት እንደ መቃብርነት ሲሆን የተሰራው በሙጋሉ መሪ ሻህ ጃህን ለሶስተኛ ሚስቱ ሙምታዝ ማሃል መታሰቢያነት/መቃብር ነበር።

መደብ:ሥነ ህንጻ
መደብ:ሕንድ
መብረሪያ ስንቅ

250px|thumb| በ 2005 ሜልቦርን አዉስትራሊያ በመብረሪያ ስንቅ ሲበር

**መብረሪያ ስንቅ** (እንግሊዝኛ፦ Jet pack */ጄት ፓክ/*፣ ወይም Rocket pack */ሮኬት ፓክ/*) በጀርባ ላይ ተነግትው አንድን ሰው በአየር ላይ ለማብረር የሚያገለግሉ መሳሪያወችን ያመላክታል። ብዙ ጊዜ ከነዚህ መሳሪያወች ውስጥ ፈትልኮ የሚወጣ እምቅ አየር ወይም አንድ አንድጊዜ ፈሳሽ ውሃ ሲሆን የዚህ ሃይል ተቃራኒ አንድን ሰው እንዲሳፈፍ ያደርጋል። መሳሪያው በ1920ዎቹ የሳይንስ ልቦለዶች የተነበየ ሲሆን በ1960ዎቹ ስራ ላይ ውሏል።

መደብ:በረራ
መደብ:ፈጠራዎች
ስጋ በል ዕፅዋት

[300px|right|thumb| [ኔፕኔዝ አተንቦሮ የተሰኘው የፊሊፒንስ ተክል ያጠመዳትን አይጥ ሲሰለቅጥ ]]
**ስጋ በል ዕፅዋት** ስጋ የሚበሉ አትክልቶችን የሚወክል ስም ነው። እነዚህ አትክልቶች በትንሹም ሆነ በአብዛኛው ንጥረ ነገራቸውን የሚያገኙት ከሚበሉት ስጋ ሲሆን አቅማቸውን ግን ከመሬት ነው።  አብዛኞቹ ስጋ በል ዕፅዋት በራሪ ትንኞችን በወጥመዳቸው በመክተት ገድለው ይመገቡ እንጂ አንድ አንዶቹ እስከ አይጥ እስከመያዝ ድረስ ሃይል አላቸው። ይህ እንግዳ ተፈጥሮ እነዚህ እፅዋቶች በንጥረ ነገር በትጎሳቆለ መሬት ላይ ለማደግ ያስችላቸዋል። ቻርለስ ዳርዊን ስለነዚህ ተክሎች የመጀመሪያውን ታዋቂ ጽሁፍ በ1875 አቅርቧል። 

ስዕል:Antivorous.jpg| አበባው በጣበቂያ ጉንዳኑን ከራሱ ጋር አጣብቆ ሲበላው
ስዕል:Insectivorous.jpg| ቬነስ ፍላይ ትራፕ የተሰኘው አበባ እራሱን በትንኙ ላይ በመክደን የትንኙን ስጋ እያጣጣመ ሲመገብ


## ማጣቀሻ


መደብ:አትክልት
ፍጥነት

**ፍጥነት**  በተፈጥሮ ህግጋት ጥናት ሲተረጎም አንድ ነገር ምዕራፉን  (ርቀቱን ወይም አቅጣጫውን) የሚቀይርበትን መጠን መለኪያ ማለት ነው። በካልኩለስ የአነጋገር ዘይቤ ፍጥነት ማለት የአቀማመጥ ለውጥ  (ምዕራፍ) ከጊዜ አንጻር ማለት ነው። ፍጥነት ቬክተር ስለሆነ መጠን ብቻ ሳይሆን አቅጣጫም ሊኖረው ይገባል። ከአቅጣጫው የተነጠለ የፍጥነት መጠን ጥድፈት (ቶሎነት)  ይባላል፣ የሚለካውም  በሜትር/ሰኮንድ ወይም ሜ/ስ ነው። በተግባር እንግዲህ  የአንድን ነገር ቶሎነት ስንለካ ይህ ነገር በ«5 ሜትር በሰከንድ» ይጓዛል እንላለን፣ ፍጥነቱን ስንለካ ግን አቅጣጫውን መጨመር ስላለብን በ«5ሜትር በሰከንድ ወደ ደቡብ» ይጓዛል እናላለን።

ያንድን ነገር አጠቃላይ ፍጥነት ለመለካት የምንጠቀምበት የሂሳብ ቀመር እንዲህ ነው፡

:\mathbf{\bar{v}} = \frac{\Delta \mathbf{x}}{\Delta t}.

* \bar{v} -- አጠቃላዩን ፍጥነት ይወክላል
* \Delta \mathbf{x} የነገሩን ምዕራፍ (ርቀት + አቅጣጫ)  ለውጥ ይወክላል
* \Delta t  ይህን የአቀማመጥ ለውጥ ለማከናወን የወሰደውን ጊዜ ይወካላል።
 

## ማጣቀሻ

መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ
ኩንግ-ፉ

thumb|የኩንግ-ፉ መግለጫ በቻይና ገዳም

**ኩንግ-ፉ** (ቻይንኛ፦ *ጎንግፉ*) በቻይና ሀገር የሚያስተምሩ የትግል (ቡጢ) ሙያ ማለት ነው። በትክክለኛ ቻይንኛ ይህ የቡቅሻ ትግል *[[ዉሹ]]* ሲባል፣ የ«ኩንግፉ» ትርጉም በትክክል የማናቸውም አይነት ሙያ ወይም መልመጃ ነው። ለምሳሌ፣ «ኮንግ-ፉ ቻ» ማለት በሻይ (*ቻ*) ሥነ ሥርዓት ያለው ሙያ ማለት ነው። ከ1960ዎቹ ጀምሮ ግን የቻይና ቡቅሻ በተለይ በእንግሊዝኛ *ኩንግ-ፉ* ተብሏል። 

ከሥነ-ፍጥረት እነዚህ እንስሳት ስለ ቡጢ ዘዴያቸው እንደ ምሳሌዎች ይወሰዳሉ፦ 
* እባብ - ለፍጥነት - ጣቶቹ አንድላይ
* ነብር - ለግፊት - ጣቶቹ እንደ ነብር ጥፍሮች
* ግስላ - ለምታት - ጣቶቹ በዓጽቆች ጐብጠው
* ሽመላ እና ሸማ አልብስ - ለመውጋት - ጣቶቹ ከአውራ ጣት ጋር  
* ዝንጀሮ - ለደመ ነፍስ

መደብ:ቻይና
መደብ:ባሕል
ግንቦት ፭

**ግንቦት ፭** ቀን 
በ[ኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፵፭ ኛው ዕለት ነው። ከዚህ ቀን በኋላ በ[ዘመነ ሉቃስ ፻፳፩ ቀናት ሲቀሩ፣ በዘመነ ማቴዎስ ፤ ዘመነ ዮሐንስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፻፳ ቀናት ይቀራሉ። 

## ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች

*፲፰፻፸፫ ዓ/ም - የፈረንሳይ ቅኝ ገዝዎች የተቃራኒ አመጸኞች ቡድን ከቱኒዚያ ተነስቶ በግዛታቸው አልጄሪያ ጥቃት አድርሷል በሚል መነሻ ቱኒዚያን ከወረሩ በኋላ በሰንደቅ ዓላማቸው ጥላ ሥር እንድትስተዳደር አስገደዷት።

*፲፱፻፷፫ ዓ/ም - በቀድሞው የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዩኒቨርሲቲ (የአሁኑ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ) ተማሪዎች አድማ መቱ።

*፲፱፻፸፫ ዓ/ም - የካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን ጳጳስ ዳግማዊ ዮሐንስ-ጳውሎስ ብዙ ሺ ሕዝብ በተሰበሰበበት በ’ቅዱስ ጴጥሮስ አደባባይ’ በተደረገባቸው የግድያ ሙከራ ቆስለው ወደህክምና ተወሰዱ። 

*፲፱፻፰፩ ዓ/ም - በቻይና ዋና ከተማ ቤጂንግ፣ የቲያናማን አደባባይ ላይ በተማሪዎች የተመራ የረሀብ አድማ ተጀመረ። 

*፲፱፻፺ ዓ/ም - ሕንድ ግንቦት ፫ ቀን ያፈነዳቸውን ሦስት የኑክሊዬር ቦንቦች አስከትላ በዛሬው ዕለት ደግሞ ሁለት ቦንቦች አፈነዳች። በዚህ ምክንያት የአሜሪካ እና የጃፓን መንግሥታት በሕንድ ላይ የዱኛ ዕቀባ እንደሚያካሂዱ አስታወቁ።

## ልደት

## ዕለተ ሞት

*፲፱፻፵፱ ዓ/ም - ልዑል መኮንን ኃይለ ሥላሴ መስፍነ ሐረር በናዝሬት መንገድ ሞጆ አካባቢ ላይ በመኪና አደጋ በሞት ተለዩ።

## ዋቢ ምንጮች

* http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ac93

* P.R.O., FCO 31/1118  ETHIOPIA: ANNUAL REVIEW FOR 1971

*(እንግሊዝኛ) http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/13/ 

*(እንግሊዝኛ) http://en.wikipedia.org/wiki/May_13

መደብ:ዕለታት
ገንዘብ

በአንድ አገር ወይም ማህበረሰብ ውስጥ ለሸቀጥ (አሰፈላጊ እቃ) ና አገልግሎት መግዢያ እንዲሁም እዳ መክፈያ የሚያገለግ ማንኛውም ነገር ሁሉ **ገንዘብ** ይባላል። 

የጥንቱ ገንዘብ ዋጋ ይመነጭ የነበረው ከራሱ ከተሰራበት እቃ ዋጋ ነበር (ለምሳሌ፡ ከወርቅ የተሰራ ሳንቲም) ። በዚህ ምክንያት እንዲህ አይነቱ ገንዘብ የኮሞዲቲ ገንዘብ ይባላል። በአሁኑ በአለማችን የሚሰራባቸው ገንዘቦች በራሳቸው የራሳቸው የሆነ ዋጋ የላቸውም (ለምሳሌ ከተልባ እግር የተሰራው ዶላር በራሱ ዋጋ የለውም) ። ይህ አይነት ገንዘብ ፊያት ገንዘብ ሲባል ዋጋው የሚመነጨው የአንድ አገር መንግስት ህጋዊ መገበባያ ብሎ ስላወጀው ብቻ ነው። ህጋዊ መገበባያ ሲባል ለማንኛውም በዚያ አገር ውስጥ ላለ እዳ ይህ የታወጀው ገንዘብ እንደ ክፍያ ሲቀርብ "አይ! አልቀበልም" ማለት ክልክል ነው። በዚህ ምክንይት የፊያት ገንዘብ ዋጋ ከመንግስት ሃይል ጋር ከፍተኛ ግንኙነት አለው።

ያንድ ዘመናዊ ሃገር የገንዘብ አቅርቦት በሁለት ይከፈላል፣ ይኸውም ተጨባጭ የሆነው የታተመው ብርና በማይጨበጥ መልኩ በባንክ ቤት ተጠራቅሞ ያለው በቼኪንግ እና ሴቪንግ የሚከፈለው የባንክ ሒሳብ ነው። ባብዛኛው ጊዜ እኒህ የ ባንክ ሒሳቦች ታትሞ ከቀረበው ብር በላይ ናቸው። በምናባዊ አለም ውስጥ የተቀመጡት እነዚህ የቁጥር ሰነዶች ምንም እንኳ የማይታዩና የማይዳሰሱ ቢሆንም ልክ እንደ ጥሬ ብር እኩል ለመሸጥና ለመለወጥ ያገለግላሉ።  

## ታሪክ
[thumb|left| ከክርስቶስ ልደበት በፊት በ640 ዓ.ዓ. ታትሞ የነበረው የመጀመሪያ ነው ተብሎ የሚታመነው የጥንቱ የ[ልድያ አገር ሳንቲም]] 
* የጥንቶቹ ሰወች እቃን በቃ በመለዋወጥ መገበያየት ቻሉ። ይህም በማይተዋወቁ ሰወች ዘንድ ነበር። በሚተዋወቁ ግን የስጦታ ልውውጥ ይደረግ ነበር። 
* ቀስ ብሎ የተለያዩ ባህሎች ኮሞዲቲ ገንዘብ መጠቀም ጀመሩ። ከሁሉ አስቀድሞ ከብትና እህል (ገብስ) መደበኛ ነበሩ። በተለይ ዛጎል በብዙ ህብረተሶቦች ዘንድ እንደ መገበባያ ገንዘብ ይጠቅም ነበር።  መዳብ፣ ብረት፣ ብርና ወርቅ በክብደት ለመግዣ ቢጠቀሙም፣ ሰዎች ውዱን ብረታብረት ከርካሹ ጋራ ስላቀላቀሉት በአማካኝ ጥረቱ እየቀነሰ ሄደ።
* በ660 ዓክልበ. ያሕል ጥረቱን እንዲመረምሩ የፈተና ደንጊያ ዕውቀት ስላገኙ ለመጀመሪያ ጊዜ የወርቅ ሳንቲም እና የብር ሳንቲም መጠቀም የጀመሩት ልድያውያን ነበር።. በኢትዮጵያም በአክሱም ነገሥታት የታተሙ የወርቅ ሳንቲሞች ስራ ላይ ውለዋል።
* ከዚህ ቀጥሎ የተነሳው ተወካይ ገንዘብ የሚባለው ገንዘብ አመጣጡ እንዲህ ነው። ወርቅና ብር ነጋዴወች ለደንበኞቻቸው ደረሰኝ በመጻፍ፣ ያንን ደረሰኝ ደምበኞች በማምጣት በፈለጉት ሰዓት ወርቁንና ብሩን ማግኘት ቻሉ። ቀስ በቀስ ደረሰኙ በወርቁና በብሩ ቦታ ተተክቶ እንደ ሙሉ ገንዘብ መስራት ጀመረ። የወረቀት ገንዘብ ለመጀመሪያ ጊዜ ጥቅም ላይ የዋለው በሶንግ ስርወ መንግስት (970 ዓ.ም. - 1276 ዓ.ም.) ዘመን በቻይና አገር ነበር፣ ብሮቹም ያወዚ ይባሉ ነበር፣ አመጣጣቸውም ከላይ እንደተገለጸው የደረሰኝ ጽሁፈትን ተከትሎ ነው። አውሮጳ ውስጥ የወረቀት ገንዘብ ለመጀመሪያ ጊዜ ጥቅም ላይ የዋለው በ1661፣ ስዊድን አገር ነበር። በዚህ ወቅት እያንዳንዱ ጥሬ የወረቀት ብር ወደ ተወሰነ የወርቅ ክብደት የሚቀየርበት ስሌት ነበረው። 
* ሆኖም ስዊድን የወረቀት ብር ያወጣው ምክንያት ጦርነት ለማድረግ ፈልጎ በቂ ወርቅ ወይም ሌላ ገንዘብ በአገሩ ስላልነበረው ነው።  አሁን ወዲያው የስዊድን መንግሥት ፈቃዱን እንዲፈጽሙ ሥራተኖች መክፈል ቻለ። በጥቂት ዓመት ውስት የስዎድን ወረቀት ገንዘብ ወደቀ። ነገር ግን ከትንሽ በኋላ የእንግላንድ መንግሥት በፈረንሣይ ላይ በጦርነት ተይዞ ለጦርነትም ያህል በቂ ሀብት ባለመኖሩ እንዲህ አይነት መፍትሄ መረጡ፤ የኢንግላንድ ፓውንድ ድፍን ጀመሩ። ስለዚህ ከዚህ በኋላ አገራት ፈቃዳቸውን ለመፈጽም አዲስ የወርቅ ወይም የብር ማዕድን ማግነት አስፈላጊ አልነበረም።  በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ይህ በወርቅ የተደገፈ የተሰኘው የገንዘብ ስርዓት በይፋ በመላው ዓለም ተንሰራፋ።
* ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ በብሬቶን ውድስ ስብሰባ፣ አብዛኞቹ የአለማችን አገሮች ፊያት ገንዘብን በማጽደቅ ገንዘባቸውን በቀጥታ በወርቅ ከመደገፍ ይልቅ ከአሜሪካን ዶላር አንጻር እንዲተረጎም አደረጉ። የአሜሪካን ዶላር በተራው በወርቅ የተደገፈ ነበር።
* በ1971 የአሜሪካን መንግስት ዶላሩን በወርቅ መደገፍ/መተርጎም አቆመ። ከዚህ በኋላ ሌሎቹም አገሮች የየራሳቸውን ገንዘብ ከአሜሪካን ዶላር አንጻር መተርጎም አቆሙ። በአሁኑ ወቅት አብዛኛው የአለማችን ገንዘቦች በወርቅም ሆነ በሌላ ቋሚ ነገር የሚደገፉ ሳይሆን በየአገሩ ባሉ መንግስታት እንደ ህጋዊ መገበባያ በወጡ አዋጆች ምክንያት ነው።
## በተጨማሪም ተመልከት
* የፖለቲካ ጭቆና
* ሊበርታሪያኒዝም
* ማጎሪያ ካምፕ
## ማጣቀሻ


መደብ:ገንዘብ
ጨረር

right|thumb|ቬክተር
right|thumb|ከነጥብ ''A'' ወደ ''B'' የሚሄድ ቬክተር

**ጨረር** (ቬክተር) ማለት በሂሳብና የተፈጥሮ ህግጋት ጥናት፣ አቅጣጫና መጠን ያለው ማንኛውም መለኪያ ማለት ነው። ይህም ምንነታቸውን ለመገንዘብ መጠናቸው ብቻ አስፈላጊ ከሆኑ መለኪያወች ይለያል። ለምሳሌ በአንድ ትምህርት ቤት ያሉ ተማሪወችን ብዛት ለማወቅ አቅጣጫ አያስፈልግም። ስለዚህ ይህን ጉዳይ የምንለካበት መለኪያ ነጠላ ቁጥር ( ስኬላር) ይባላል። በተቃራኒ አንድ መኪና ወደየት እንደተጓዘ እንደሆነ ለማወቅ መጀመሪያ ከኛ ያለውን ርቀት (መጠን) እና ቀጥሎ አቅጣጫውን ማወቅ ግድ ይላል። ርቀቱን ብቻ ማወቅ መኪናው ወዴት እየተጓዘ እንደሆን ለማወቅ አይረዳም።

ደግሞ ይዩ፡
የጨረር ስሌት

መደብ:ጨረር
ጋውስ

thumb|200px|ካርል ፍሬድሪች ጋውስ
**ካርል ፍሪድሪች ጋውስ** (30 ሚያዚያ 1777 - 23 የካቲት 1855) የጀርመን አገር ዋና ታዋቂ እንዲሁም በብዙወች ዘንድ የአለም አንደኛ ሂሳብ ፈልሳፊ በመባል የሚታወቅ የጎቲጄን ከተማ ዜጋ ነበር። ጋውስ በሂወት ዘመኑ ለብዙ የዕውቀት ዘርፎች አስተዋጾ አበርክቷል ነገር ግን የሱ ዋና ዋና ስራወች በሥነ ፈለክ በሥነ ቁጥር ጥናቶች ላይ ነበር።

አፈ ታሪክ ይሁን እውነተኛ ታሪክ ስለ ጋውስ የሚነገር ዝና አለ። የአንደኛ ደረጃ ክፍል ተማሪ እያለ አስተማሪያቸው ጊዜ ለማሳለፊያ ከ1 እስከ 100 ያሉትን ቁጥሮች ተማሪወቹ እንዲደምሩ የክፍል ስራ ሰጣቸው። ጋውስ ግን በፍጥነት እንዲህ ሲል ድምሩን ሊያገኝ ቻለ: 1 + 100 = 101, 2 + 99 = 101, 3 + 98 = 101, ወዘተ... እንዲህ አይነት 50 ጥንዶችች በፍጠር, አጠቃላይ ድምሩ 50 × 101 = 5,050 መሆኑን ተገነዘበ። ይህ ዘዴ ባሁኑ ዘመን በዚህ መልኩ  \frac 1 2 * (n*(n+1)). ባጠቃላይ መልኩ ከ 1 እስከ n ያሉ ቁጥሮችን በፍጥነት ለመደመር ይረዳል፡ እዚህ ላይ "ን" ማናቸውንም ከ1 በላይ የሆነ መቁጠሪያ ቁጥር ይወክላል። 

*[[Disquisitiones Arithmeticae]]* የሚባለውን የሥነ-ቁጥር መጽሃፍ በ21 አመቱ ለህትመት አበቃ። በዚህ መጽሃፉ ለዘመናዊ ሂሳብ ጥናት መሰረት የሆኑትን ቁልፍ ሃሳቦች ጥርጥር ውስጥ ሊወድቁ በማይችሉ መልኩ አቀረበ። 

## ማጥቀሻ


መደብ:ሒሳብ ተመራማሪዎች
መደብ:የጀርመን ሰዎች
ሮቦት

[thumb|right| የሰው ሴት እንድትመስል ተደርጋ የተሰራች የ[ጃፓን ሮቦት። በርግጥም መራመድና አንድ አንድ ቃላትንም መናገር ትችላለች። ]]
**ሮቦት** ማለት በምናባዊው አለም ሆነ በተጨባጭ ያለ ሰው ሰራሽ ስራ ፈጻሚ ነው። ይህ አጠቃላይ ትርጉሙ ሲሆን በውኑ አለም ግን ሲተገበር የምናየው በተንቀሳቃሽ የኤሌክትሪክ መሳሪያወች ነው። ሮቦቶች ብዙ ጊዜ በኮምፒውተር የሚታዘዙ ይሁኑ እንጂ በኤሌክትሪክ ትዛዝም ቀልጥፈው እንዲሰሩ የሚደረግበት ጊዜ አለ። ሮቦትን ከሌሎች አይነት የሰው ልጅ መሳሪያወች የሚለየው አንድን ስራ የሚሰራው በራሱ መሆኑ ነው። 

መደብ:ፈጠራዎች
ሚናስ

**ዓፄ ሚናስ** በዙፋን ስማቸው **ቀዳማዊ አድማስ ሰገድ**  ከ1559 እስከ መጋቢት 1፣ 1563 እ.ኤ.አ የኢትዮጵያ ንጉሰ ነገስት የነበሩ መሪ ናቸው።  የአጼ ገላውዲዎስ ወንድም ሲሆኑ የአጼ ልብነ ድንግል ልጅም ናቸው።

በአህመድ ግራኝ ጦርነት ዘመን ህጻኑ ሚናስ በምርኮ ተያዘ። ሆኖም ግን ከሌሎች እስረኞች በተለየ መልኩ በግራኝ አህመድ ሚስት በድል ወምበሬ እንደተያዘ ታሪክ ያትታል። በእስር ዘመኑ ሚናስ የባቲ ድልወምበሬን ልጅ አግብቶ ይኖር ነበር። ሆኖም ግራኝ አህመድ በ1542 ከየመን እና መሰል እስላም አገሮች ለሚያደርገው ጦርነት እርዳታ ለማሰባሰብ ሲል ሚናስንንና ሌሎች ውድ ስጦታወችን ለየመኑ ሱልጣን ዘቢድ ፓሻ ላከ   ሆኖም ግን በወይናደጋ ጦርነት የግራኝ አህመድ ጦር ሲሸነፍ  የግራኝ ልጅ በሚናስ ወንድም በአጼገላውዲወስ ተማረከ። ይህን እስረኛ በመጠቀም ገላውዲወስ ወንድማቸውን ሚናስን ከየመን አገር በእስረኛ ልውውጥ እንዲመጣ አደረጉ። በዚህ ጊዜ በአገሪቱ ለብዙ ቀናት ከፍተኛ ደስታ እንደነበር ታሪክ ተመራማሪ ሪቻርድ ፐንክኽርስት መዝግቧል፡፡

## የአገዛዝ ዘመን
አጼ ገላውዲወስ በስቅለት ቀን፣ 1559 ጦርነት ላይ ሲያርፍ፣ ጎጃም ውስጥ ከደብረወርቅ በደቡባዊ ምዕራብ በኩል በሚገኘው መንግስተ ሰማያት በተባለ ቦታ ሚናስ ወንድሙን ተክተው ነገሱ።   በነገሰ ወዲያው ሰሞን ከእናቱ እቴጌ ሰብለ ወንጌል ቀድማ ሚስቱ እቴጌ አድማስ ሞገሴ (ስሉስ ሃይሌ) ተሰሚነት እንዳላት አወጀ። እቴጌ ሰብለ ወንጌል ግን በባሉዋ አጼ ልብነ ድንግል ጀምሮ ብዙ ውጣ ውረድን ያሳለፈችና በህዝቡ ዘንድ ከፍተኛ መወዳድ የነበራት ንግስት ስለነበረች ከፍ ብሎ የተጠቀሰው ስራው ንጉሱ ውለታ እንደማያውቅ ግድየለሽ በህዝቡ ዘንድ እንዲታይ አደረገው።   

### የካቶሊኮች ጥል
ከገላውዲወስ ጋር ግራኝን የወጉት ፖርቹጋሎች ቀስ ብለው የኢትዮጵያ ኦርቶዶክ ተዋህዶ ቤተክርስቲያንን በሮማው ካቶሊክ እምነት ስር ለማድረግ ሰበካ ማድረግ ጀመሩ። ይህ ሁኔታ ከንጉሱ ጋር ጥል ፈጠረ። በዚህ ምክንያት የካቶሊኮቹን ጳጳስ አንድሬ ኦቪዶ በአክሱምና በአድዋ መካከል ወደሚገኘው ማይ ጎጋ የተባለ ስፍራ ተባረረ። ይህ ቦታ በኋላ በጀስዩቶቹ ፍሪሞና (ከፍሪምናጦስ ስም የተወሰደ) ብለው የሰየሙት ክፍል ነበር። በፋሲለ ደስ ዘመን እንደገና ካቶሎኮች የተባረሩበት አገር ነው።

### የሐማሴን ገዢ ይስሃቅ አመጽ
ከካቶሊኮቹ ጋር የነበረው ጥል የበለጠ እንዲካረር ያደረገው እንዲህ ነበር፡ ሚናስ ከንገሰ ከአንድ አመት በኋላ የሃማሴን ገዥ የነበረው ባህር ንጉስ ይስሃቅ አመጽ በማነሳሳት የንጉሱ ወንድም ያዕቆብን ልጅ  ተዝካረ ቃልን ንጉስ   አድርጎ ሰየመው። በዚህ ወቅት ተዝካረ ቃል በፖርቹጋሎቹ የጦር መሪ ይታገዝ ነበር።  አመጹን ለማብረድ ሚናስ ወደ ላስታ ዘመቻ ቢያደርግም ይስሃቅ ወደ ሽሬ በማፈግፈጉ ሽሬ ላይ ጦርነት ተካሂዶ ይስሃቅ ተሸነፈ። ሐምሌ2፣ 1561 ላይ ወደ ደቡብ ያቀናው የሚናስ ሰራዊት የተዝካረ ቃልን ሰራዊት ወገራ ላይ በማጥቃት ተዝካረ ቃልን ማረከ። ወዲያውም ተዝካረ ቃል በሊማሊሞ ገደል  እንዲወረወር ተደርጎ ሞተ።

በህረ ነጋሽ ይስሃቅ የተዝካረ ቃልን ታናሽ ወንድም ማርቆስን ንጉስ ነው በማለት እንደገና አመጸ።  በዚህ ወቅት የምጽዋ ገዥ የነበረውን የኦቶማን ቱርክ ፓሻ ኦዝሚር ድጋፍ አግኝቶ ነበር።  ካቶሊኮቹ የንጉሱን ክርስቲያናዊ ደካማ ጎኖች በነዚህ ወቅቶች ሳይቀር ይሰብኩ ነበር። ስለሆነም ንጉሱ ሚናስ ከቀን ወደወቀን በነሱ ላይ ያለው ጥላቻ እያደገ ሄደ።  ጳጳስ ኦቬዶ ሁለተኛ እንዳይሰብክ ቢያዘው እምቢ በማለቱ የቁም እንዲታሰር አደረገ። ፖርቹጋሎችም ኢትዮጵያውያንን ማግበት እንደተከለከሉ አዋጅ አወጀ። በኋላ ሚናስ ኦቪዶን እንደገና በማስመጣት ለምን እንዳመጸ እንዲያስረዳ እድል ቢሰጠው ጳጳሱ የሸሚዙን ኳሌታ በማውለቅ አንገቴን ቀንጥሰው አለው። ንጉሱም በንዴት ጎራዴውን ቢመዝ በእቴጌ ሰብለ ወንጌል እና በጊዜው በነበሩ መኳንንት አማላጅነት ጳጳሱ ከሞት ተረፈ።  ወዲያውም የታሰሩት የፖርቹጋል ቄሶች ወደ ባህር ንጉስ ይስሃቅ ካምፕ አምልጠው ከአማጺውና ከህጻኑ ማርቆስ/ፋሲለደስ ጋር ተቀላቀሉ።   የአጼ ሚናስ ንዴት በመቀጣጠሉ ወደ ሰሜን ዘመቻ አካሂዶ የባህር ንጉስ ይስሃቅን ሃይሎች ድል ቢያረግም የካቶሊኮቹ ቄሶች ግን ሽሽት ስላደረጉ ከሞት ተረፉ። 

ከዚህ በኋላ ኦሮሞዎች ዶባ በተሰኘው የሸዋ ክፍል አመጽ በማስነሳታቸው ወደ ደቡብ ዘመቻ  አደረገ። ሆኖም ግን በዚህ ዘመቻ ላይ የወባ በሽታ ስላጠቃው  እ.ኤ.አ ህዳር 1፣ 1563 ላይ በሞት አረፈ።  በተድባባ ማርያም የቀብሩ ስነ ስርዓት ተፈጸመ።  የተለያዩ የኦሮሞ ቡድኖች በዚህ ዘመን ወደአማራ፣ አንጎት እና በጋምድር ደረሱ። በወለጋ መስፈር የጀመሩት በዚሁ ዘመን ነበር (1562 -1570)

ንጉሱ በሞተ ጊዜ ታላቅ ልጁ ሠርፀ ድንግል ንጉስ ሆነ።

## የንጉስ ሚናስ ዜና መዋዕል
በግዕዝ ተጽፎ በፖርቱጋልኛ የተተረጎመው  የንጉስ ሚናስ ዜና መዋዕል እዚህ ላይ  ይገኛል።

## ማጣቀሻ


መደብ:የኢትዮጵያ ነገሥታት
መደብ:አጼ ሚናስ
የዘመነ መሳፍነት ዜና መዋዕል

**የዘመነ መሳፍንት ዜና መዋል**  በግዕዝ እንደተጻፈና በኸርበርት ጆሴፍና ዌልድ ብለንዴል ወደ እንግሊዝኛ እንደተተረጎመ ፣ በ1922 በካምብሪጅ ዩኒቨርሲቲ እንግሊዝ እንደታተመ ከጎን  ቀርቧል።  ይህ መጽሃፍ  ዘመነ መሳፍንት ተብሎ በሚታወቀው ጊዜ የተነሱትን የተለያዩ ነገሥታት ግዛት በግዕዝ በኢትዮጵያውያዊ አይን እማኞች የሚመዘግብና ወደ እንግሊዝኛ የሚተረጉም ነው።  መጽሃፉ የነገሥታትን ታሪክ ብቻ ሳይሆን  ሌሎች ጉልበተኛ ጌቶችን/መኳንንቶችንና መሳፍንቶችን ታሪክ ይዳስሳል

መደብ:ዘመነ መሳፍንት
መደብ:የኢትዮጵያ ዜና መዋዕል
የኢትዮጵያ ካርታ 1911

left|600px|thumb|  በበለጠ አጉልተው ለማየት ካርታውን ይጫኑ

መደብ:የኢትዮጵያ ካርታ
የኢትዮጵያ ካርታ 1869

[left|600px|thumb|  በበለጠ አጉልተው ለማየት [የኢትዮጵያ ካርታ|ካርታውን ይጫኑ]]

መደብ:የኢትዮጵያ ካርታ
ጌዎግራፊያ፡ማለቱ፡የምድር፡ትምህርት። 1833

ምናልባትም የመጀመሪያው የአማርኛ ጅዎግራፊ መጽሐፍ ሊባል የሚችለው ይህ መጽሐፍ በቄሱ ቻርለስ ዊሊየም ኢዘንበርግ በእንግሊዝ አገር  በ1833 ዓ.ም ታተመ።   ስለአውሮጳ ከተሞች፣ ስለ አገሮች፣ አህጉሮች፣ፈለኮችና ከዋክብት የሚያትተው ይህ መጽሐፍ  268 ገጾችን ያዝላል። ከታች የሚታዩትን ገጾች በመጫን ቀጥታ ማንበብ ወይም ዳውንሎድ አድርገው ቀስ ብለው ማንበብ ይችላሉ። 

መደብ:መልክዐ ምድር
መደብ:19ኛ ክፍለ ዘመን አማርኛ ሥነ ጽሑፍ
መደብ:የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ
መደብ: ቻርለስ ዊሊየም ኢዘንበርግ
ከተማ

[[ቶክዮ በአለማችን ከፍተኛ የህዝብ ብዛት ያላት ዋና ከተማ|thumbnail|350px|right]]
**ከተማ** ቋሚ እና ሠፊ ህዝብ የሰፈረበት ቦታ ነው። ይህን ቦታ ለየት የሚያደርገው ራሱን የቻለ አስተዳደር ያለው ሲሆን ይህም የሚመራው በወጣ ህግ ነው።

*
የካቲት ፭

**የካቲት ፭**፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፹፭ ኛው ዕለት ሲሆን፤ የበጋ ወቅት ፵ ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፻፹፩ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፻፹ ቀናት ይቀራሉ።

=ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፮፻፹፭ ዓ/ም - ንጉሡ አጼ ኢያሱ ከጳጳሱ አባ ሲኖዳ እና እጨጌ ዮሐንስ ጋር አክሱም እንዳሉ ሙራድ የተባለ ታላቅ ግብጻዊ ነጋዴ በሕንድ ውቅያኖስ መጥቶ ከሆላንድ ንጉሥ ያመጣውን ሰላምታ እና ደብዳቤ አቀረበ። 

*፲፯፻፰ ዓ/ም - ማክሰኞ ዕለት የአጼ ኢያሱ አድያም ሰገድ ልጅ ንጉሥ ዳዊት፣ አጼ ዳዊት አድባር ሰገድ ተብለው ዘውድ ጭነው ነገሡ።

*፲፰፻፵፯ ዓ/ም - ደጃዝማች ካሳ ኃይሉ ደረስጌ ማርያም ላይ አቡነ ሰላማ ቀብተዋቸው ዘውድ ጭነው ዓፄ ቴዎድሮስ ንጉሠ ነገሥት ዘኢትዮጵያ ተባሉ።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

*የቴዎድሮስ ታሪክ፣ በብርሊን እንደሚገኝ አብነት አሳታሚው ዶክቶር እኖ ሊትመን። በ፲፱፻ ወ ፪ ዓመት

*መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፣ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት - “የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ” (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)

 
	

መደብ:ዕለታት
መቅደላ

**መቅደላ** ወይም በአሁኑ ስሙ **አምባ ማርያም** የሚባለው አምባ፣ ወሎ ውስጥ የሚገኝ በአጼ ቴወድሮስ ዘመን ለዋና ከተማነት ታጭቶ በመካከሉ በእንግሊዞች ጦርነት ወቅት የተቃጠለ ከተማ ነው። በአሁኑ ወቅት በአካባቢው 1899 ሰወች ይኖራሉ።

## መቅደላ አምባ እና [[ዓፄ ቴዎድሮስ]]

መቅደላ አምባ ለመድረስ ከደሴ ከተማ በስተምዕራብ ፻፳፰ ኪ/ሜ ርቀት ላይ ከምትገኘው የተንታ ከተማ በስተሰሜን ምስራብ ፳፱ ኪ/ሜ መጓዝን ይጠይቃል፡፡ ጥንት ከመቅደላ ደብረ ታቦር ከዚያም ወደጣና ሐይቅ ዳርቻ የሚያዘልቅ በአገር ውስጥም ሆነ በውጭ አገር ጐብኝዎች የሚታወቅ የእግር መንግድ ነበር፡፡ ግን ልክ እንደ ጥንታዊው የላሊበላ ሰቆጣ መንገድ ሁሉ መስመሩ ከተዘጋ ዘመናት ተቆጥረዋል።

መቅደላ ሲነሳ ዓፄ ቴዎድሮስ መታወሳቸው የማይቀር ነው፡፡ የመቅደላ አምባ ዙሪያ ገባውን ከርቀት ለመቆጣጠር የሚያስችል በመሆኑና በዘመኑ የፖለቲካ ከርሰ-ምድር ሁነኛ ሥፍራ ላይ በመገኘቱ ከፍተኛ ቁልፋዊ ጥቅም ነበረው፡፡ ይህ ጠቀሜታ ደግሞ በወቅቱ ኢትዮጵያን አንድ ለማድረግ ለሚጥር ንጉሥና ባለሟሎቹ የሚሰወር አልነበረም።

በንጉሠ ነገሥቱ የፖለቲካ ሥልጣን መባቻ ለሰባት ወራት የተካሄደው የወሎ ዘመቻ የተጠናቀቀውም በመቅደላ መያዝ ነበር፡፡ ዓፄ ቴዎድሮስ ከጎንደር በኋላ የሥልጣን ማእከላቸውን ለጊዜው ወደ ደብረ ታቦር ከዚያም ወደመቅደላ በማዞር ለተቀረው ግዛት ዓርዓያ ሊሆን የሚችል የአስተዳደር ሥርዓት ለማቆም ጥረት የጀመሩት በዚሁ ሥፍራ ነበር፡፡ በርካታና የተለያዩ የጦር መሣሪያዎች፣ ብዛት ያላቸው ገድሎች፣ መጻሕፍትና ድርሳናት እንዲሁም የንጉሠ ነገሥቱ የግል የክብር ዕቃዎች በሥርዓት ተሰድረው ይቀመጡ የነበረው በመቅደላ ግምጃ ቤት ነበር።

በዘመኑ ፲፭ መድፎች፣ ፯ ሞርታሮች፣ ፲፩ ሺ ፷፫ የተለያዩ ጠመንጃዎች፣ ፰፻፸፭ ሽጉጦችና ፬፻፹፩ ሳንጃዎች፣ ፭፻፶፭ የመድፍና የሞርታር አረሮች እንዲሁም ፹፫ ሺ ፭፻፷፫ የተለያዩ ጥይቶች በመቅደላው ግምጃ ቤት እንደነበሩ መረጃዎች ይገልፃሉ፡፡ በአሁኑ ጊዜ ግን ለታሪክ መዘክርነት በቦታው ከሚገኙት ቅርሶች አንዱ ‘ሴባስቶፖል’ የተባለው የንጉሠ ነገሥቱ ትልቅ መድፍ እና  ዓፄ ቴዎድሮስ ጊዜያዊ ቤተ መንግሥት ፍርስራሽና የመቃብር ቦታዎች ናቸው፡፡ መጽሐፍቱ፣ ድርሳናቱ፣ የወርቅና ብር ዋንጫዎች፣ አክሊሎችና ሌሎች የንጉሠ ነገሥቱ የግል ሀብቶች የነበሩ ቅርሶች ሁሉ ከመቅደላው ጦርነትና ከዓፄ ቴዎድሮስ እረፍት በኋላ በደላንታ ሜዳ ለጨረታ ተሰጥተው በ ናፒዬር የተመራው የእንግሊዝ ሠራዊት ተቀራምቷቸዋል፡፡ በአሁኑ ጊዜም ከንጉሠ ነገሥቱ አናት ላይ የተሸለተውን ሹሩባ ፀጉር ጨምሮ ሌሎች ቅርሶች በእንግሊዝ አገር የተለያዩ የሥነ-ቅርስ መዘክሮች ውስጥ ተቀምጠው ይገኛሉ።

ከዓርዓያዊ የአስተዳደር ማዕከልነትና ግምጃ ቤትነት ባሻገር የንጉሠ ነገሥቱ ወህኒ ቤትም የሚገኘው በመቅደላ ነበር፡፡ በእጅ ተይዘው በሞት ያልተቀጡ ጠንካራ የሥልጣን ተቀናቃኞች፣ ምርኮኞችና አማጽያን ከመቅደላ ነዋሪዎች ጥቂቶቹ ነበሩ። ከእነዚህም አንዱ የኋላው ንጉሠ ነገሥት የያኔው ደጃዝማች ምኒሊክ ናቸው። ምኒልክ ለ አሥራ አንድ ዓመታት የመቅደላ እስረኛ ነበሩ። አጼ ቴዎድሮስ ከእንግሊዝ መንግሥት ጋር በነበራቸው ጠብ እልህ ውስጥ ገብተው በጎንደር ይኖሩ የነበሩ የውጭ ዜጎችን ሰብስበው ያጎሩት በመቅደላው ወህኒ ቤት ነበር፡፡ በመጨረሻም የመቅደላ አምባ የአጼ ቴዎድሮስ ሥልጣን መደላደል ምልክት የመሆኑን ያህል የፍጻሜያቸውም ተምሳሌት ሆኗል። 

ሁሉም ነገር አብቅቶ የማይቀረው ፍፃሜ ሲቀርብ ራሳቸውን በክብር ያጠፉት በዚሁ በቅደላ አምባ ነው፡፡ የመቅደላ አምባ ከአጼ ቴዎድሮስ ሞት በኋላም እስረኞች የሚታገቱበት ሥፍራ መሆኑ አልቀረም። ከሰገሌ ጦርነት አምስት ዓመት ቀደም ብሎ በታኅሣሥ ወር ፲፱፻፫ ዓ/ም የወሎው ራስ ሚካኤል አልጋ ወራሽነት ታጭተው የነበሩትን የልጃቸውን የልጅ ኢያሱን ሥልጣን ለማጠናከርና ሁኔታዎችን ለመቆጣጠር ወደ ስምንት ሺህ የሚደርስ የወሎ ሠራዊትን አስከትለው ወደ አዲስ አበባ ከዘመቱ በኋላ ይደርሳል ተብሎ የተፈራው ግጭት በአቡኑ እና በእጨጌው ገላጋይነት በርዶ ራስ ሚካኤል ወደ ወሎ ሲመለሱ ከአመጹት መካከል አንዱ ናቸው ያሏቸውን ራስ አባተ ቧ ያለውን ወደ መቅደላ በመውሰድ ለአምሥት ዓመታት በእስር አቆይተዋቸዋል፡፡ ከሰገሌ ጦርነትም በኋላ ልጅ ኢያሱ እራሳቸው ከማዕከላዊው መንግሥት በሸሹበት ጊዜ እዚሁ መቅደላ ላይ ለጥቂት ጊዜ መሽገው እንደነበር ታሪክ ይዘግባል።

ታሪኩን ለሚያውቅ የመቅደላ ጉብኝት ልዩ ስሜት ይፈጥርበታል፡፡ ሁሉም ጐብኝ ግን የቴዎድሮስን ፍፃሜ በዓይነ ህሊናው ማስተዋሉ አይቀርም፡፡ በመቅደላ አምባ አካባቢ ሊጐበኙ ከሚችሉ ጥንታዊና ታሪካዊ ቅርሶች መካከል በ፬ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በአብርሐ ወአጽብሐ ዘመነ መንግሥት መተከሉ የሚነገርለት የሰላምጌ ሥላሴ፣ በአጼ ላሊበላ ዘመን ከአንድ አለት ተፈልፍሎ የተሠራው የፉል አምባ ጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን፣ በ፲፭ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በዓፄ ይስሐቅ ዘመነ መንግሥት መመሥረቷ የሚታመነው የመቅደላ ማርያምና በ፳ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በንጉሥ ሚካኤል የተሠራው የተንታ ሚካኤል አብያተ ክርስቲያናት ዋናዎቹ ናቸው፡፡ በውስጣቸውም የኢትዮጵያን ጥንታዊነት የሚዘክሩና በርካታ ተንቀሳቃሽ ቅርሶችን ይዘዋል። 

## ዋቢ ምንጭ

“አማራ ክልልና መስህቦቿ”

መደብ:የኢትዮጵያ ተራሮች 
መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
መደብ:አጼ ቴዎድሮስ
አዳዲ ማርያም

መደብ:አለት ፍልፍል አብያተ ክርስቲያናት

**አዳዲ ደብረ ምሕረት ቅድስት ማርያም**  ( **[[አንፋር ደብረ ምሕረት ቅድስት ማርያም]]**) ቤተ ክርስቲያን ከአዲስ አበባ በስተደቡብ ሰባ ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ፣ በደቡብ ምዕራብ ሸዋ ሀገረ ስብከት፣ በሌመን ወረዳ ውስጥ የምትገኝ  እንደ ላሊበላ አብያተ ክርስቲያናት ከወጥ ድንጋይ ተፈልፍላ የተሠራች ጥንታዊ ቤተ ክርስቲያን ናት። ቤተ ክርስቲያኒቱ በመቸ ዓመተ ምህረት እንደተሠራች እርግጠኛ መረጃ የለም። ሆኖም ግን በአጠቃላይ መልኩ በ፲፫ኛው መቶ ክፍለ ዘመን  እንደተመሰረተች  ይታመናል። ይኸውም ከላሊበላ ውቅር አብያተ ክርስቲያናት ሥራ ፍጻሜ  ቀጥሎ መሆኑ ነው።  

ቤተ ክርስቲያኒቱ ከተመሰረተች ጀምሮ እስከ ፲፮ኛው መቶ ክፍለ ዘመን  ለአምልኮ ስታገለገለግል  ቆይታ በኋላ በዚሁ ዘመን በተነሳው ግርግር ምክንያት ቤተ ክርስቲያኗን ለማትረፍ ሲባል በአፈር ተሞልታ በምድር ተቀበረች።  ዳግማዊ ዓፄ ምኒልክ በ፲፰፻፹፯ ዓ/ም ከተቀበረችበት እስካስወጧት ድረስ ቤተ ክርስቲያኒቱ በተቀበረችበት ተረስታ ቆየች።  በዚህ ምክንያት ቤተ ክርስቲያኒቱ ከውሃና እጽዋት ጉዳት በስተቀር ብዙ ጥፋት ሳይደርስባት አሁን ድረስ ትገኛለች። በ፲፱፻፺ ዓ/ም በስዊዘርላንድ የተባበሩት መንግሥታት የትምህርት፣ የሳይንስና የባህል ድርጅት (ዩኔስኮ) ኮሚሽን አማካይነት አሥራ ስምንት  ወራት የወሰደ እደሳ በቤተ ክርስቲያኒቱ ላይ ተካሂዶ በአሁኑ ወቅት  ከ፳፭ እስከ ፴ ሺ  ምዕመናን ፣ ፴፭ሺ ጎብኝዎች (ከኒህ ውስጥ ፯ሺ የውጭ ዜጎች) በየዓመቱ  ታስተናግዳለች። 

አዳዲ ደብረ ምሕረት ቅድስት ማርያም ቤተ ክርስቲያን  ሥዕላት የላትም ነገር ግን እንደ ጥንቱ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን አሠራር የተለያዩ ጌጦች ነበራት። ቤተ ክርስቲያኗ ፲፱ ሜትር ተኩል እርዝመት ሲኖራት ፲፮ ሜትር ወርድና ፮ ሜትር ቁመት አላት።  ወደ ቤተ ክርስቲያኒቱ ለመግባት ሦስት አይነት ደረጃዎች አሉ፡- ሁለቱ ለወንዶችና ቀሳውስት ሲያገለግሉ አንዱ ደግሞ ለሴቶች ያገለግላል።  ጣሪያዋ በሳር የተሸፈነ ስለሆነ ከሩቅ ለማየት ያዳግታል፣ ቤተ ክርስቲያኗ ከከባት አለት በመካከል በተሠራ መተላለፊያ የተለየች ሲሆን ከባቢው አለት ውስጥ ተፈልፍለው የተሰሩ ቀዳዶች ለመጸለያና ለመጾሚያ ያገለግላሉ። ዋናዋ ቤተ ክርስቲያን ሁለት ክፍል አላት፡ አንዱ  ለቀሳውስት ሲሆን ሁለተኛው  ድርሳኖችን ይይዛል።  ምዕመናን እና ዘማሪዎች በነዚህ ክፍሎች ዙርያ ባለው በመተላለፊያው ይሰየማሉ። 


Image:Adadi_Mariam_Toit.JPG| ጣሪያ
Image:Adadi_Mariam_escalier1.JPG| ወደ ቤ/ክርስቲያኗ የሚያመሩ ደረጃወች፣ ከላይ እንደሚታዩ
Image:Adadi_Mariam_escalier2.JPG| ደረጃወቹ ከታች ሆነው ሲታዩ
Image:Adadi_Mariam1.JPG| ከውጭ መግቢያ
Image:Adadi_Mariam3.JPG| የቤተክርስቲያኑ መተላለፊያ 
Chiesa_rupestre_di_adadi_maryam,_interno_01.jpg| የቤተክርስቲያኑ ውስጣዊ ክፍል

----
700px

## ማጣቀሻ


መደብ:የኢትዮጵያ ታሪክ
መደብ:ሸዋ
መደብ:አብያተ ክርስቲያናት
የኢትዮጵያ ካርታ 1867

left|1000px|thumb|  በበለጠ አጉልተው ለማየት ካርታውን ይጫኑ

መደብ:የኢትዮጵያ ካርታ
ወንጭፍ

**ወንጭፍ** አዘዕርትን ከወፍ ጥቃት ለመጠበቅ የሚጠቅም መሳሪያ ነው። ይህ መሳሪያ ከገመድ የሚሰራ ሲሆን ለጠጠር የመያዣ ቦታ አለው። እንዲሁም ለመወርወር እንዲያመች ሁለት ጫፎች ሲኖሩት አንደኛው የገመዱ ጫፍ ለጣት ማስገቢያ የሚሆን ቀዳዳ ይሰራለታል።

መደብ:ፈጠራዎች
ድልድይ

[አካሺ ካይክዮ ድልድይ [ጃፓን|thumbnail|350px|right]]
**ድልድይ** በመንገድ ላይ የሚያጋጥሙ እንደ ውሃ፣ ሸለቆ እንዲሁም ሌላ መንገድ ያሉ መሰናክሎችን ለማሻገር የሚሰራ የመንገድ አካል ነው። የድልድዩ ቅርፅ እንደ ድልድዩ ጥቅም፣ የማሰሪያ በጀት፣ የሚሰራበት አካባቢ እንዲሁም እንደተጠቀምንበት መስሪያ ይለያያል።

አንድን መሠናክል ለማለፍ የሚሠራ የድልድይ አይነት በድልድዩ ጥቅም፣ ድልድዩ በሚሰራበት ቦታ ባለው የመሬት አቀማመጥ፣ ለመሥሪያነት በምንጠቀምበት ቁስ እና ድልድዩን ለመሥራት በተመደበው በጀት ላይ ይወሰናል።

መደብ:ምህንድስና
ማማ

**ማማ** ከማሣ ውስጥ አዘዕርትን ከአራዊት ለመጠበቅ የሚሰራ አነስተኛ ጎጆ ነው። ይህ ቤት ከፍ ተደርጎ የሚሰራ ሲሆን ለአዳር ጥበቃ አመች ነው። ከዚህ ቤት ለመውረድም ሆነ ወደ ማማው ለመውጣት መሰላል መሳይ መወጣጫ ይሰራለታል። ይህ ቤት የሚያገለግለው አዝዕርቱ ለምግብነት ዝግጁ ከሆኑበት ጊዜ እስከሚሰበሰቡበት ወቅት ብቻ ነው።

መደብ:ሥነ ህንጻ
መሰላል

መሠላል|thumbnail|350px|right
**መሠላል** ቀጥ ያለ ወይንም ያጋደለ መወጣጫ ነው። ሁለት አይነት ሲሆን እነርሱም ቋሚ መሠላል እና የገመድ መሰላል ናቸው። ቋሚ መሰላል የሚባለው ከእንጨት ወይም ከብረት አልያም ደግሞ ከሌሎች ነገሮች ሊሰራ የሚችል የመሰላል አይነት ነው። ይህም ሁለት ረዣዥም ቋሚ እና በእነዚህ ቋሚዎች ላይ የሚመቱ ወይንም የሚታሰሩ በርከት ያሉ አጫጭር መወጣጫዎች እንዲኖሩት ተደርጎ ይሰራል። ይህ አይነቱ መሰላል ሊወጣበት ወደተፈለገው ቦታ እንዲያጋድል ተደርጎ ይቀመጥ እና ጥቅም ላይ ይውላል። 
ሁለተኛው የመሰላል አይነት የገመድ መሰላል ሲሆን ይህ ደግሞ የሚሰራው ከገመድ ነው። ጥቅም ላይ ሲውል ግን ከላይ ብቻ ይንጠለጠላል።   

መደብ:ምህንድስና
አና ማሪያ ዮፐክ

**አንና ማርአ ጆፐቅ** Anna Maria Jopek (እ.አ.አ. ዲሴምበር 14፣ 1970፣ ዋርሶው) የፖላንድ ታዋቂ ዘፋኝ

## የህይወት ታሪክ

## የስራ ዝርዝር
* *Ale jestem* (1997)
* *Szeptem* (1998)
* *Jasnosłyszenie* (1999)
* *Dzisiaj z Betleyem* (1999)
* *Bosa* (2000)
* *Barefoot* (2002)
* *Nienasycenie* (2002)
* *[[Upojenie]]* (+ Pat Metheny) (2002)
* *Farat* (live) (2003)
* *Secret* (2005)
* *Niebo* (2005)
* *ID* (2007)
* *BMW Jazz Club Volume 1: Jo & Co* (live) (2008)
* *Haiku* (2011)
* *Sobremesa* (2011)
* *Polanna* (2011)
* *Minione* (2017)
* *Czas kobiety* (2017)
* *Ulotne* (2018)

## ዋቢ ድረገጽ
*ማርአ ጆፐቅ ድረገጽ 

## ማጣቀሻወች

መደብ:ዘፋኞች
መደብ:የፖላንድ ሰዎች
ያለቁልፍ ቁልፍ መክፈት

የቤት ቁልፍ ከተረሳ ቤት የመክፈቻ ዘዴ፡

alt=Esteem

መደብ :ቁልፍ
መደብ: ኑሮ ዘዴ

.
የክራቫት አስተሳሰር ዘዴወች

የተለያዩ የክራቫት አስተዳደር ዘዴወች አሉ። ከዚህ በታች የአስተሳሰሮቹ ዘዴወች ይታያሉ።

ስዕል:TyingKravat.gif

መደብ:ኑሮ ዘዴ
መደብ : አለባበስ
ቤተ አማኑኤል

**ቤተ አማኑኤል** 18 በ12 በ12 ሜትር ይዘት ያለው ቤተክርስቲያን ሲሆን ከአለት የተፈለፈለ  የላሊበላ ውቅር ቤተክርስቲያ ነው።  ቤተ ክርስቲያኑ ውስጥ አራት የአለት አምዶች ይገኛሉ። ቤተ ክርስቲያን ሦሥት የመግቢያ በሮች አሉት።  የበሮቹ ሳንቃዎች 800 አመት የሞላቸው፣ ከእንጨት የተጠረቡና እስካሁን ብዙ ጉዳት ያልደረሰባቸው ናቸው። 

250px|right|thumb| የቤተ አማኑኤል አቅድ

መደብ:ላሊበላ
መደብ:የኢትዮጵያ ታሪክ
መደብ:አብያተ ክርስቲያናት
አርጎብኛ

**አርጎብኛ** ከደቡባዊ ሴሜቲክ ቋንቋዎች አንዱ ነው።  በአንድ ወገን በጥቂቱ ከዐማርኛ በሌላ ወገን ከሐረርኛ ጋር ተመሳሳይ ቅርጽ ያለው ቋንቋ ነው። 

የአርጎባ ማኅበረሰብ፣ በኢትዮጵያ በሰሜናዊ ክፍል ትግራይና ወሎ፣ በደቡብ እስከ ባሌ ፣ በምሥራቅ እስከ ሐረር ቆላማ ስፍራና አፋር፣ ሰሜን ሸዋ አካባቢ የሚኖሩ ሕዝቦች ናቸው፡፡ 

አርጎባዎች በኤርትራም እንደሚኖሩ ሲጠቆም «ጀበርት» የሚል መጠሪያ አላቸው፡፡ «አርጎባ» የብሔረሰብ እና የቋንቋ መጠሪያ ነው።
በ13ኛው ክፍለ ዘመን የየወላስማ  ሥርወ መንግሥት [የይፋት ወላስማ እና የአደል ወላስማ ስርወ መንግስትን ከመነሻው የሸዋ ሱልጣኔት 896 ጀምሮ ከ1108 አካባቢ ጀምሮ የተስፋፋ ከ1285 እስከ 1559 እኤአ ድረስ ያስተዳደረ ] ንግድን መሥርቶ በነበረ በኢትዮጵያ የመጀመሪያውን እስላማዊ መንግሥትን እንዳቋቋመ የሚገለጸው ፤በሁለተኛው ሂጅራ በነብዩ መሐመድ የእስልምና እምነት ተከታዮች ከቁረሾች ጋር በነበረው ግጭት ወደ ኢትዮጵያ የገቡ አረቦችን ተቀብሎ ያስተናገደ የመጀመሪያው የሙስሊም ማህበረሰብ የአርጎባ ማህበረሰብ እንደሆነም ይጠቁማሉ። ከወላስማ ሱልጣኔት መፍረስ ጀምሮ እየተዳከመ እና ከኢማም አህመድ ሞት ቡሃላ የተበታተነ ህዝብ ነው። **ሰለሞናዊው ሥርወ-መንግሥት** የኢትዮጵያ የቀድሞ ሥርወ-መንግሥት ነበረ። የወላስማ ስርወ መንግስት ከ1285 –1559:1577 ቢዳከምም እስከ 1680ዎቹ ድረስ ከሰለሞናዊያን ጋር በሃይማኖት ልዩነቶች በፈጠሩ አለመግባባቶች በጦርነቶች የግዛት ክልላቸው ሲሰፋና ሲጠብ ኖሯል። ሰለሞናዊው ሥርዎ መንግሥት በኢትዮጵያ 1270 አንስቶ እስከ 1966 ዓ.ም. ያለውን ጊዜ ወይም እስከ ሐይለ ሥላሤ ቀዳማዊ ንጉሠ፦ነገሥት ዘኢትዮጵያ እስከ ወደቁበት ጊዜ የሚመለከት ነው። በአሁኑ ደግሞ በአፋር ክልል አርጎባ ልዩ ወረዳ ከ1989አም ጀምሮ እና በአማራ ክልል አርጎባ ልዩ ወረዳ በ1998አም ጀምሮ ተቋቁሞ ራሱን በራሱ በከፊል እያስተዳደረ ይገኛል።

«አርጎብኛ» የሴሜቲክ ቋንቋ ዝርያ ሲኾን በውል የተለዩ ኹለት ዘዬዎች አሉት። የመጀመሪያው በደቡብ ወሎ አካባቢ የሚነገረው «ሾንኬ ጦልሃ» እና በአፋር ክልል አርጎባ ልዩ ወረዳና በሰሜን ሸዋ የሚነገረው «ሸዋ ሮቢት ልዩ አምባ ዘዬ» በመባል ይታወቃሉ። 

ከሰሜን እስከ ደቡብ ምስራቅ ተበታትነው በስብጥርና በኩታገጠምነት የሚገኙት አርጎባዎች ሙሉ በሙሉ የእስልምና እምነት ተከታዬች ሲኾኑ «አርጎባ» የሚለው የብሔረሰቡ መጠሪያ ስያሜ እንደ አካባቢው ነዋሪዎች እምነት የአፄው መንግስት እስልምን ላለመደገፍ… «አረብ ገባ» ለማለት የተፈለገ ነው።

እንደ ጥናቶች ግን «የአርጎባ ሕዝብ በኢትዮጵያ ይኖር የነበረ ጥንታዊ ሕዝብ መኾኑንና ከዚህ በፊት የተለያዩ ስያሜዎች እንደነበሩትና እስልምናን በተለያዩ ጊዜዎች የተቀበለ ያስፋፋ ኅብረተሰብ ነው» በሚል ይገለጻል።
ነገር ግን በሚኖሩባቸው የተለያዩ አካባቢዎች አኹን የሚገኙት የብሔረሰቡ አባላቶች የተለያዩ የብሔሩ ጎሳዎች ጋር ትስስር ያላቸው የአረባዊ የዘር ሐረግ ያለቸው እንዳሉም ታሪክ ያስረዳል።

የአርጎባ ማኅበረሰብ መተዳደሪያው ከኾነው ንግድ፣ ዕርሻና የሽመና ሥራ ከኢትዮጵያ የመን ድረስ በመጓጓዝ ትስስሩ በጋብቻም ተዋልደዋል። በአርጎባዎች በሚኖሩበት አካባቢ የልጅ ልጆቻቸው ይገኛሉ።

አርጎብኛ ከቋንቋው በተጨማሪ የማኅበረሰቡ መገለጫ የኾኑ የሰርግ፣ የሐዘን፣ የአመጋገብ ስርዓቶቻቸው፣ ለቱሪስት መስህብነት ከፍተኛው ድርሻ ያለው ሲኾን የተለየ ጥበብ ያረፈባቸው እና ከአንድ ሺህ ዓመት በላይ ያስቆጠሩ የመኖሪያ ቤቶች፣ መስጊዶቻቸው ባህላዊ የሥነ ጥበብ ሕንጻ ውበት ጥንታዊውን ፣ የታሪክ ፣ የቋንቋ ፣ የእምነት ፣ የአኗኗር ፍልሥፍና የሥልጣኔ ዘመን ያስታውሳሉ።

* * https://am.wiktionary.org/wiki/Wiktionary:የኢትዮጵያ_ሴማዊ_ሷዴሽ   - የአርጎብኛ ቃላት በውክሽኔሪ

መደብ:ሴማዊ ቋንቋዎች
መደብ:የኢትዮጵያ ቋንቋዎች
የጫማ አስተሳሰር ዘዴወች

ጫማን በተለያዩ መንገዶች ማስር ይቻላል። ከዚህ በታች እነዚህ መንገዶች ተጠቅሰዋል።

ስዕል:ShoeTying.jpg

መደብ : ኑሮ ዘዴ

መደብ  :አለባበስ
ሉል

[right|thumb| 3[ቅጥ ያለው ሉል በ 2 ቅጥ ሲታይ]]

በሂሳብ ጥናት **ሉል** ማለት ዙሪያው በትክክል ክብ የሆነ 3ቅጥ ያለው የጂዖሜትሪ ፍጥረት ነው። በሌላ አተረጓጎም ሂሳባዊ ሉል በኅዋ ላይ ተንጣለው ያሉ ከአንድ መካከለኛ ነጥብ በእኩል ርቀት የሚገኙ ነጥቦች ስብስብ ነው። ይህ እኩል እርቀት የሉሉ ራዲየስ ሲባል ሉሉን ሰንጥቀው ከሚያልፉት ቀጥተኛ መስመሮች ሁሉ ረጅም የሆነው የሉሉ ወገብ ግማሽ ነው። በሌላ ሶስተኛ አተርጓጎም ሂሳባዊ ሉል አንድን ክብ በራሱ ወገብ ስናሽከረክረው የምንፈጥረው ሶስት ቅጥ ያለው ነገር ነው።

## የሉል ይዘት ስንት ነው?
የሉልን ይዘት V ብንለው እና ራዲየሱን r ብንለው፣ የሉሉ ይዘት እንግዲህ በዚህ ሂሳብ ቀመር ይገለጻል 

:\!V = \frac{4}{3}\pi r^3

π እዚህ ላይ ፓይ ተብሎ የሚታወቀው ቋሚ ቁጥር ነው። ይህን የይዘት ቀመር የፈጠረው ግሪካዊው አርኪሜድስ ነበር።. 

በአሁኑ ጊዜ ይኸው ቀመረ በአጠራቃሚ ካልኩለስ እንዲህ ሲባል ይገኛል፡ መጀመሪያ ሉሉን ኢምንትውፍረት ወዳላቸው ሥሥ ክቦች እንከትፋለን። እኒህን ክቦች በአግደመት መስመር *x* ጎን ለጎን እንደረድርና፡ ማለት *x = 0* ሲሆን ራዲየሱ *r* (ወይም. *y = r*) የሆነው ክብ ይቀመጣል፣ *x = r* ሲሆን ደግሞ ራዲየሱ *0* (ወይም . *y = 0*) ይሆናል ማለት ነው። በዚህ መንገድ በያንዳንዷ *x* ላይ የይዘቱለውጥ (*δV*) በተቀመጠው ውድድር ክብ እና በኢምንት ውፍረቱ (*δx*) ብዜት ይገኛል ማለት ነው፡

:\!\delta V \approx \pi y^2 \cdot \delta x.

ስለዚህም አጠቃላይ ይዘቱ የያንዳንዷ ይዘት ለውጥ ድምር ነው፣ በካልኩለስ ቋንቋ፣ አጠቃላይ ይዘቱ የኢምንት ይዘቶቹ ጥርቅም ነው ማለት ነው። 

:\!V \approx \sum \pi y^2 \cdot \delta x.

δx - ወይም ኢምንት ውፍረቱ- ወደ ዜሮ እየተጠጋ ሲሄድ እንግዲህ 

:\!V = \int_{0}^{r} \pi y^2 dx. እናገኛለን ።

በፓይታጎራስ ቴረም እያንዳንድዱ ቦታ ላይ ይህ አይነት ዝምድና ይታያል

:\!r^2 = x^2 + y^2.

ስለዚህም *y*ን በ *x* እንዲህ በመተካት :

:\!V = \int_{0}^{r} \pi (r^2 - x^2)dx.

የሚከተለው ይገኛል

:\!V = \pi \left[r^2x - \frac{x^3}{3} \right]_{x=0}^{x=r} = \pi \left(r^3 - \frac{r^3}{3} \right) = \frac{2}{3}\pi r^3.

በአይነ ህሊናችን እንደምንገነዘበው፣ ይህ ይዘት ለግማሽ ሉል ብቻ ስለሚያገለግል የሙሉው ሉል ይዘት ከላይ የተጠቀሰው ቀመር እጥፍ ነው ማለት ነው። ስለዚህ በሁለት ስናበዛ 

:\!V = \frac{4}{3}\pi r^3.

የሚለውን ይሉል ይዘት ቀመር እናገኛለን።
[thumb|350px|right| በሰው ልጅ ከተሰሩ ሉሎች ሁሉ በጣም ትክክል ነው ተብሎ የሚገመተው ሉል ከ[አልበርት አንስታይንን ፎቶ ፊት ለፊት ተቀምጦ ይታያል። ከትክክለኛ ሉል የሚለይበት ስህተቱ በ40 አተሞች ብቻ ነው።]]

## የሉል [[የቆዳ ስፋት]]
የሉል የቆዳ ስፋት የተገኘው በአርኪሜድስ ሲሆን ቀመሩም እንዲህ ነው

:\!A = 4\pi r^2.

## እኩልዮሽ በR<sup>3</sup>
በተንታኝ ጆሜትሪ፣ (*x*0፣ *y*0፣ *z*0) ላይ አስኳሉ የሚገኝ ሉል ራዲየሱ *r* ቢሆን እና ነጥቦቹ (*x*, *y*, *z*) ላይ ቢያርፉ፣ የዚህ ሉል እኩልዮሽ እንዲህ ነው

:\, (x - x_0 )^2 + (y - y_0 )^2 + ( z - z_0 )^2 = r^2.

እያንዳንዱ ነጥብ በፓራሜትር ሲተረጎም

:\, x = x_0 + r \sin \theta \; \cos \varphi 
:\, y = y_0 + r \sin \theta \; \sin \varphi \qquad (0 \leq \varphi \leq 2\pi \mbox{ and } 0 \leq \theta \leq \pi ) \,
:\, z = z_0 + r \cos \theta \,

ማናቸውም ራዲየስ ያለው ግን መሃከሉ 0 ላይ የሆነ ሉል በለውጥ ካልኩለስ ቀመሩ እንዲህ ይጻፋል:

:\, x \, dx + y \, dy + z \, dz = 0.

* ሉል—የተወሰነ እኩል ይዘት ካላቸው ማናቸውም የተዘጉ ቅርጾች **ሁሉ ያነሰ** የቆዳ ስፋት አለው።
* ሉል—የተወሰነ እኩል የቆዳ ስፋት ካላችው ማናቸው የተዘጉ ቅርጾች **ሁሉ የበለጠ** ይዘት አለው።
በዚህ ምክንያት የውሃ ጠብታወች እና ከሳሙና አረፋ የሚወጡ እፉየወች የሉል ቅርጽ አላቸው።

የሉል ቆዳ ስፋት ለሉሉ ግዝፈት ሲካፈል የተወሰነ ቆዳ ስፋት ይባላል፣ ቀመሩም እንዲህ ነው

:SSA = \frac{A}{V\rho} = \frac{3}{r\rho}.

መደብ:ካልኩለስ
*
መጠነ ዙሪያ

250px|right|thumb| '''መጠነ ዙሪያ''' የስፋቶቹ የድንበር ርዝመት ነው።
**መጠነ ዙሪያ** አንድን ስፋት የሚያካልል ርዝመት ነው። ይህ እንደ ክብ ወይም አራት ማዕዘን ላሉ ባለ ሁለት ቅጥ ስፋቶች፤ መጠነ ዙሪያ ማለት የድንበራቸው ርዝመት ሲሆን፣ እንደ ኳስ ላሉ ባለ ሶስት ቅጥ አካላት ደግሞ፤ የውጭ ገፅ አንድ ዙር ርዝመት ይሆናል።

## ሒሳባዊ የመጠነ ዙሪያ ቀመሮች

መደብ:ኮምፒዩተር
መደብ:ምህንድስና
መደብ:ጂዎሜትሪ
ሥልጣኔና እንጉርጉሮው

**ሥልጣኔና እንጉርጉሮው** በስነ-ልቡና ተመራማሪው ሲግመንድ ፍሮይድ በ1929 እ.ኤ.አ. የተጻፈ እንዲሁም በ1930 እ.ኤ.አ. በጀርመንኛ የታተመ መጽሃፍ ነው። በጀርመንኛ አርእስቱ Das Unbehagen in der Kultur /ዳስ ኡንበሃግን ኢን ደር ኩልቱር/ ወይም «በባህሉ ያለው አለመመቸት» ተሰየመ። ከፍሮይድ ስራዎች ዋና ከሚባሉት ወገን ሲሆን በምዕራቡ አለም ከፍተኛ ተነባቢነት ያለው መጽሃፍ ነው።. 

ግለሰቦች በሥልጣኔ ላይ ያንጎራጉራሉ፡ የዚህ ምክንያቱ በአንድ ግለሰብና በስልጣኔ መካከል የማያባራ ቅራኔ በመኖሩ መሆኑን ፍሮይድ አሰፈረ። የዚህ ቅራኔ መሰረታዊ መንስኤ ግለሰቦች በደመነፍስ ነጻነትን ሲፈልጉ ስልጣኔ ግን ከያንዳንዱ ግለሰብ መታዘዝንና እራስን መግዛት ይጠይቃል።  የሰው ልጅ በራሱ አረመኒያዊ  የሆኑ የደመነፍስ ፍላጎቶች አሉት (ለምሳሌ  የመግደል፣ የማያልቅ የፍትወተ ስጋ ፍላጎት ወዘተ...) ።  ነገር ግን እኒህ ደመነፍስ ፍላጎቶች በማህበራዊ ኑሮ ላይ ከፍተኛ ጉዳት ያደርሳሉ። ስለሆነም በማናችውም የታሪክ ዘመናት የተፈጠሩ ስልጣኔዎች የሰውን ልጅ ደመነፍስ ፍላጎት ለማቀብ ህግ አውጥተዋል።  አትግደል፣ አትድፈር፣ አታመንዝር፣  የሌላ ሰውን ሃብት አትውሰድ ወዘተ...  የሚሉ ህጎች ወጥተው ህጎቹን የተላለፈ ከፍተኛ ቅጣት በዘመናትና በስልጣኔያት ሁሉ ሲቀበል ይታያል።  ይህ እንግዲህ፣ በፍሮይድ አስተሳሰብ፣ በስልጣኔ ውስጥ የሚንሸራሽሩ ዜጎች በስልጣኔ ላይ የማያባራ ቅሬታ እንዲያበጁ አድርጓል።

ከላይ የተጻፈው የፍሮይድ መላምት መሰረቱ  የሰው ልጅ አንድ አንድ በተፈጥሮ ያሉት ምንጊዜም የማይቀየሩ የደመነፍስ ባህርዮች  ናቸው። ከነዚህ የሰው ልጅ መሰረታዊ ባህርዮች ፍሮይድ ዋና ያላቸው፦ ፍትወተ ስጋ የመፈለግ ባህርይና  አንድ ግለሰብ ይህን ፍላጎት እንዳያሟላ ከላይ ሆነው  የሚከለክሉትን የበላዮች (ባለ ስልጣናት፣ አለቆች፣ አዛዦች..ወዘተ..)ና በፍትወት ስጋ ተፎካካሪወች  ላይ ጥል ለመፍጠር ያለ የደመነፍስ ባህርይ ናቸው።

### መጽሃፉ ባጭሩ
ፍሮይድ መጽሃፉን የሚጀመረው የሃይማኖታዊነት ስሜት መነሻ  ሊሆን ይችላል ያለውን  የውቅያኖሳዊነት ስሜትን በመመርመር ነው። ውቅያኖሳዊነት ስሜት የሚለው ጽንሰ ሃሳብ አንድ ግለስብ በአንድ ወቅት ምሉዕነት፣ ወሰን አልባነትና ዘላለማዊነትን  በጥልቅ ሲሰማው  የሚመጣ ልዩ ስሜት ነው።  ፍሮይድ ይህን  "በአለም ውስጥ እንደጨው የመሟሟት" ስሜት በግሉ ሊሰማው ባይችልም ሌሎች ግለሰቦች በጤናማ እና በታወከ አዕምሮ ሊሰማቸው እንደሚችል አስተውሏል።  ለምሳሌ ሰዎች ፍቅር ሲይዛቸው በእኔነትና በሚወደደው ውጫዊ ነገር መካከል ያለው ድንበር ወይ ይደበዝዛል ወይም ደግሞ ሟሙቶ ይጠፋል።  ስለዚህም ለፍሮይድ የውቅያኖሳዊ ስሜት የሚመነጨው ቀደምት የሰዎች ንቃተ ህሊና  እኔነቱን ከከባቢው አለም ሳይለይ በፊት ሁሉ በሁሉ በተደባለቀበት ኩነት  ውስጥ ሟምቶ ሲጠፋ ነው።  ይህም ከፍሮይድ አጠቃላይ እምነት ጋር የተያያዘ ነው፦ ማለት ፍሮይድ ከዚህ መጽሃፍ በፊት እንዳስረዳ የሃይማኖታዊነት ስሜት የሚመነጨው ጨቅላዎች  ከሚሰማቸው ደካማነትና እራስን አለመቻል የተነሳ "የአባታቸውን እርዳታ ከመፈለግ" የሚመጣ ነው ፤ ስለሆነም በፍሮይድ አስተያየት "የውቅያኖሳዊ ስሜት በኋላ ከሃይማኖት ጋር የተያያዘ" በጨቅላነት  የእኔነት መሟሟት የሚመነጭ ነው።  በሌላ አባባል እውነተኛ የሃይማኖት ስሜት ሳይሆን ነገር ግን ይህን ሁኔታ  የተሰማቸው ሰዎች እንደ እውነተኛ የሃይማኖት ስሜት የሚረዱት ስሜት ነው። 
 

## ማጣቀሻ


መደብ :ስነ ልቡና
መደብ:ሥነ ጽሁፍ
ባላ

:*ይህ መጣጥፍ ስለ ሥነ ሂሳባዊው መስመር ነው።  ለሰዶም ንጉሥ፣ [[ባላ (የሰዶም ንጉሥ)]] ይዩ።*

**ባላ** (ፓራቦላ) በሂሳብ ጥናት ውስጥ የተስተካከለ የባላ ቅርጽ ያለው የሂሳብ መስመር ነው ቃል ነው። **ባላ** በሂሳብ እንዲህ ሲደረግ የፈጠራል፡ ባንድ ጠፍጣፋ ሜዳ ላይ አንድ ነጥብና አንድ መስመር እንውሰደ። ለዚህ ነጥብ እና ለመስመሩ እኩል ርቀት ላይ የሆኑ ነጥቦቹን በሜዳው ላይ ብንደረድር የምናገኘው ስዕል ባላ/ፓራቦላ ይሆናል ማለት ነው። ነጥቡ ፎከስ ሲባል፣ መስመሩ ዳይሬክትሪክስ ይባላል።

## የባላ ቀመር በ[[ደካርት]] ሰንጠረዥ
*ለተጨማሪ ማብራሪያ [[ኳድራቲክ እኩልዮሽ]]ን ይመልከቱ*

*y* = −*p*  ዳይሬክትሪክስ መስመር ቢኖን  እና  ፎከሱ (*p*,&nbsp;0) ቢሆን  (*x*,&nbsp;*y*)  ደግሞ የባላው ነጥቦች ቢሆኑ፣ ከነጥቡና ከመስመሩ ያሉትን እኩል ርቀቶች ግምት ውስጥ በማስገባት ይህን እናገኛለን 
:y+p=\sqrt{(y-p)^2+x^2}.
ሁለቱንም ጎኖች በየራሳቸው ስናበዛና ስናስተካክል ይህን እናገኛለን 
:x^2 = 4py\,

ይህን ባላ በሜዳው ሁሉ ስናዘዋውረው ይህን መልክ ይይዛል 
:(x-h)^{2}=4p(y-k).\,
እንግዲህ ይህ ሲስተካከል 
:y=ax^2+bx+c\,
የሰጣል። በሂሳብ ጥናአት የባላ አጠቃላይ ቀመር ተብሎ የሚታወቀው ነው

## ባላ በተፈጥሮ

*የተተኮሰ ጥይት፣ የተወረወረ ድንጋይ፣ ሮኬቶች፣ ወዘተ.... በምድር ግስበት ምክንያት እንዲሁ የባላ ቅርጽ ይዘው ለመጓዝ ይገደዳሉ።

መደብ: ሾጣጣ
መደብ:አልጀብራ
ቢስማርክ

200px|right|thumb|ኦቶ ቮን ቢስማርክ
**ኦቶ ቮን ቢስማርክ** (1815 እ.ኤ.አ. – 1898 እ.ኤ.አ.) በ19ኛው ክፍለ ዘመን በአውሮጳ ውስጥ ገናና ስም ያገኘ የፕሩሺያ (በአሁኑ የሰሜናዊ ጀርመን) ስልታዊ መሪ ነበር። ከ1862 - 1890 እ.ኤ.ኣ. የፕሩሺያ ጠቅላይ ሚንስትር የነበረው ቢስማርክ ተሰበጣጥረው ለየብቻቸው ግዛት የነበራቸውን የጀርመን ግዛቶች አንድ በማድረግ የጀርመን መንግሥትን በ1871 እ.ኤ.አ. መስርቷል። ስለዚህም የአዲሱ የጀርመን መንግሥት የመጀመሪያው ቻንስለር ለመሆን በቃ። 

ቢስማርክ እጅግ ወግ አጥባቂና ከነገስታቶች ጋር ጥብቅ ግንኙነት የነበረው ሰው ነበር። በዚህ ምክንያት የዲሞክራሲ ስርዓትን አይደግፍም ነበር። የቢስማርክ ዋና ዓልማ ፕሩሺያን ማጠናከር ስለነበር ይህን እቅዱን ለማስፈጸም ሲል ነብር ጀርመንን ያዋሃደ። በዘመኑ የሶሺያሊዝምን ስርዓት በጀርመን እገር እንዳይስፋፋና የካቶሊክ ቤ/ክርስቲያን ሃይል እንዲቀንስ አድርጓል። ሶሺያሊዝምን ለመዋጋት አንዱ መንገድ ሰራተኛውን መደብ ማስደሰት ነበር። ይህንንም በተግባር የፈጸመው ሲሆን በዚህ ሰው ምክንያት ብዙ የማህበረሰብ ደጋፊ ተቋማትን ለምሳሌ የማህበርሰብ ጤንነትና የአደጋ ኢንሹራንስ እንዲሁም ጡረታን በጀርመን አገር ለመጀመሪያ ጊዜ አስተዋውቋል። 

መደብ:የጀርመን መሪዎች
መደብ:የጀርመን ታሪክ
ባለ ወፍራም እንቁር ቁራ

**ባለ ወፍራም እንቁር ቁራ** ኢትዮጵያ፣ ኤርትራና ሶማሊያ ብቻ የሚገኝ ወፍ (ቁራ) ነው። በባዮሎጂ ስሙ (***Corvus crassirostris***) ነው። በእንግሊዝኛ ደግሞ **Thick-billed Raven** ይባላል።
ይሄው ቁራ ያገኘውን ስጋም ሆነ አትክልት ይመገባል። ከሱ ዝርያወች ሁሉ ትልቅ የሆነው ቁራ 60-64 ሳንቲ ሜትር ሲረዝም እስከ 1.5 ኪሎ ይመዝናል።  ከአንገቱና ከኔፓው ላይ ነጭ ነው። በስተቀር በሙሉ ጥቁር ነው። የሚኖረው ከተራራማ ስፍራ 1500 እስከ 3400 ሜትር ከባህር ወለል በላይ ነው። ቁጥሩ በመመናመኑ አሁን አስጊ ደረጃ ላይ ካሉ እንስሳት አንዱ ነው።
300px|left|thumb|ቁራ
 300px|center|thumb|የሚገኝበት አገር

መደብ:አዕዋፍ
አራት ማዕዘን

250px|right|thumb| አራት ማዕዘን
**አራት ማዕዘን** ማናቸውም አራት ቀጥተኛ መስመር የሆኑ "ጎኖች"ና አራት መገናኛወች ያላቸውን የሚወክል የሂሳብ ስያሜ ነው። እኒህ ጎኖች መነባበር ወይም አንዱ ባንዱ ላይ መንሳፈፈ የለባቸውም አለዚያ አራት ማዕዘን አይባሉም።

* የአራት ማዕዘን አራቱ ውስጣዊ ማዕዘኖች ሲደመሩ ምንጊዜም ውጤታቸው 360 ዲግሪ ነው።

## ጎናቸው ወደ ውስጥ የማይገባ አራት ማዕዘኖች
450px|left|thumb| የተወሰኑ የአራት ማዕዘን አይነቶች
ፓራላሎግራም
ሁለቱ ጎኑ ትይዩ የሆነ አራት ማዕዘን ፓርላሎግራም ይባላል። በፓራላሎግራም ስር የሚተድዳደሩ እንግዲህ ካሬ፣ ሬክታንግል፣ ሮምበስና ሮምባቶይድ ይባላሉ። 
* ሮምበስ ማለት አራቱም ጎኑ እኩል የሆነ ፓራልላሎግራም ነው። በሌላ አነገጋገር ተጻራሪ ጎኖቹ ትይዩ ሲሆኑ ተጻራሪ ማዕዘኖቹ ደግሞ እኩል ናቸው፣ ወይም ደግሞ ዲያጎናሎቹ በ90 ደጊሪ እኩል ለኩል ይቋረጣሉ። ወይም በሌላ አባባል ወደጎን የተገፋ ካሬ ማለት ነው።
* ሮምባቶይድ ማለት ፓራሎግራም ሆኖ ተነካኪ ጎኖቹ እኩል ያልሆኑና ማዕዘኖቹ ኦብሊክ የሆኑ ማለት ነው። በሌላ አባባል የተገፋ ሬክታንግል ማለት ነው።
* ሬክታንግል ማለት አራቱም ማዕዘኖቹ 90ዲግሪ የሆነ አራት ማዕዘን ማለት ነው። በሌላ አባባል ዲያጎናሎቹ እኩል ሆነው እኩል የሚቋረጡ ማለት ነው።
* ካሬ አራቱም ጎኖቹ እኩል የሆኑ እንዲሁም አራቱም ማዕዘኖቹ 90 ዲግሪ የሆኑ ማለት ነው። በአንድ ጊዜ ሮምበስ እና ሬክታንግል የሆነ አራት ማዕዘን ምንጊዜም ካሬ ነው።

እኮሌታ ትራፔዞይድ
ሁለቱ ጥንድ ተቃራኒ ጎኖች ትይዩ ከሆኑ የሚፈጠረው አራት ማዕዘን ትራፔዞይድ ይሆናል። ፓራላሎግራም ትራፒዚየም ቢሆንም ትራፒዝየም ግን ፓራላሎግራም አይደለም።

በዚህ መልኩ ብዙ የአራት ማዕዘኖች አይነት እንዳለ እንገነዘባለን።

## ጎናቸው ወደውስጥ የማይገቡ አራት ማዕዘኖች መጠነ ስፋት

የተለያዩ ቀመሮች አሉ 

አራት ማዕዘን ABCD መጠነ ስፋቱ በቬክተር ሲሰላ እንዲህ ነው፡ ቬክተር *AC* እና *BD* ከ A ወደ C እና ከB ወደ D የሚጓዙ ቬክተሮችን ይወክሉ፣ በዚህ ጊዜ የአራት ማዕዘኑ መጠነ ስፋት እንዲህ ነው

:\frac{1}{2} |{AC}\times{BD}|,

ይሄ ማለት ክሮስ ብዜት የምንለው የ *AC* ና *BD* መጠነ ቬክተር ውጤት ነው። . በሌላ አጻጻፍ

:\frac{1}{2}p q \cdot sin \theta ሲሆን p ና q የዲያጎናል ቬክተሮቹ መጠነ ርዝመት ሲሆን \theta. ደግሞ በሁለቱ መካከል ያለው ማዕዘን መጠን ነው 

የበርሽናይደር ቀመር የሚባለው ስሌት ደግሞ የማናቸውንም ጎናቸው ወደስጥ የማይገባ አራት ማዕዘኖች መጠነ ስፋት እንዲህ ያስቀምጣል expresses the area in terms of the sides and angles: 

:Area = \sqrt{(s-a)(s-b)(s-c)(s-d)- \tfrac {1}{2}abcd[1+ cos(\gamma + \lambda )]}

::: = \sqrt{(s-a)(s-b)(s-c)(s-d)- abcd[cos^{2}(\tfrac {\gamma + \lambda}{2})]},
a,b,c,d የአራት ማዕዘኑን ጎኖች ርዝመት ሲወክል, s ደግሞ የአራት ማዕዘኑ መጠነ ርዝመት ግማሽ ነው። \gamma and \lambda ማናቸውንም ተቃራኒ ሁለት የአራት ማዐኑ ማዕዘኖችን ይወክላሉ።

በሌላ ወገን , ጎኖቹንና ዲያጎናሎቹን ብቻ በመውሰድ መጠነ ስፋቱን በዚህ መልኩ ማግኘት እንችላለን 

:Area = \sqrt{(s-a)(s-b)(s-c)(s-d)- \tfrac{1}{4}(ac+bd+pq)(ac+bd-pq)}

::: = \tfrac{1}{4} \sqrt{4p^{2}q^{2}-(a^{2}+c^{2}-b^{2}-d^{2})^{2}},
 *p* ና *q*  እንግዲህ ዲያጎናሎች ናቸው።

ሌሎች መንገዶችም አሉ ሆኖም እነዚህ በቂ ናቸው። እላይ የምናያቸው ቀመሮች የተወሳሰቡ ሊመስሉ ይችላሉ። የተወሳሰቡበት ምክንያት ለማንኛውም መዕዘኑ ወደውስጥ ለማይገባ አራት ማዕዘን ሁሉ ስለሚሰሩ ነው። የፓራላሎግራም፣ በተለይ የሬክታንግልና የካሬ መጠነ ስፋቶች የሚለኩበት ዘዴ እጅግ ሲበዛ ቀላል ነው፡፡

 
አጠቃላይ የ4 ማዕዘን አይነቶች ዝርዝር በእንግሊዝኛ

## ማጣቀሻ


መደብ:ብዙጎን
መደብ:ጂዎሜትሪ
ውርዴ ወይም ፈንጣጣ

**ውርዴ** በግብረ-ስጋ የሚተላለፍ የባክቴሪያ በሽታ ነው። ውርዴ ከሰው ወደ ሰው የሚተላለፈው የውርዴውን ቁስል በቀጥታ ከነኩት ነው። ውርዴ ብዙ ምልክቶች ሲኖሩት፣ የሌላ በሽታ ምልክቶች ሊመስሉና ሊያታልሉም ይችላሉ። ውርዴ ሦስት ደረጃ ኣሉት።
# 1ኛ ደረጃ፦
በተጋባ ከ10 እስከ 90 ቀናት ባሉት ውስጥ የበሽታው የመጀመሪያ ምልክቶች ይታያሉ። የውርዴ ቁስል ይወጣል፣ ካልታከመም የውርዴው ቁስል እየባሰ ይሄዳል።

# 2ኛ ደረጃ፦
በማንኛውም ቦታ ከቆዳ ላይ ቀይና ፍም የመሰለ ነገር ይወጣል። ግን ምንም የማሳከክ ስሜት የለበትም። ካልታከመ በሽታው እየባሰ ይሄዳል።

# 3ኛና የመጨረሻው ደረጃ፦ 
ከውጭ ያሉት ምልክቶች ሁሉም ይጠፋሉ። የበሽተኛው ገላ ስሜት መጥፋት ይጀምራል፣ ከኣእምሮ ድክመትም ይደርሳል፣ የኣካላት ማንቀሳቀስም ሊያቅት ይጀምራል። ሕክምና ካላገኘ ውርዴ ሞትን ያስከትላል።

* ሕክምና፦
በመጀመሪያ ደረጃ የሚገኝ ውርዴ በቀላሉ ሊታከምና ሊድን ይችላል። ግን በሓኪም ትእዛዝ እንጂ ከፋርማሲ ማንም ሰው የሚገዛቸው መድሓኒቶች ባክተሪያውን ሊያጠፉት ኣይችሉም። ሓኪም የሚያዝዘው መድሓኒት ውርዴውን ቢያጠፋውም እንኳን በኣካል ላይ ለደረሰውጉዳትና ጠባሳ ለማከም ኣይቻል ይሆናል።

* መከላከያው፦
ውርዴን መከላከል ይቻላል። እንደ ሌሎች የግብረ- ስጋ (ኤስቲዲ) በሽታዎች ውርዴም ከግብረ-ስጋ ፈጽሞ በመገለል፣ ወይም ሕመሙ ከሌለበት ሰው ብቻ ግብረ-ስጋን በመፈጸም ለመከላከል ይቻላል። ኮንዶምን በመጠቀም ግን ሕመሙን ለመከላከል ኣይቻልም።

መደብ: ሕክምና
ዞራስተር

**ዞራስተር** በጥንቱ የፋርስ ግዛት (ያሁኑ ኢራን) የኖረ የዛራጡሽትራ ሃይማኖት መስራች ነበር። ሃይማኖቱ በጣም ረጅም ታሪክ የነበረውና በሳሳሲን ስርወ መንግስት የፋርስ አገር ብሄራዊ ሃይማኖት ነበር። 
አብዛኛው ተመራማሪወች እንደሚስማሙ፣ ዞራስተር በርግጥ በህይወት የነበረ ሰው ነው። በግምት ከዛሬ 3200 አመት በፊት እንደኖረ (ማለት ከክርስቶስ ልደት በፊት በ13ኛው ክፍለ ዘመን) ይተመናል። ሆኖም ግን ይህ እርግጠኛ ጊዜ አይደለም፣ አንዳንዶች የነቢዩን ዘመን ከ18ኛው እስከ 9ኛው ከክርስቶስ ልደት በፊት በነበሩ ክፍለ ዘመኖች በአንዱ ሊኖር እንዲችል ይገምታሉ። 

## ፍልስፍና
የሰው ልጅ አጠቃላይ ሁኔታ በአዕምሮው ውስጥ በሚካሄድ የ"አሻ" (እውነት)ና የ"ድሩይ" (ውሸት) ግጭቶች የሚወሰን ነው። ፈጠራ፣ ኅልውነት፣ ነጻ ፈቃድ፣ የተፈጥሮ (ሥነ ፍጥረታዊ) ሕግ -- እኒህ ሁሉ አሻ (እውነት) ይባላሉ። ባጠቃላይ መልኩ የክፉና ደግ አስተሳሰቦችን ያፈለቀ ነቢይ ነው። ሁሉም ነገር የክፉ ወይም የደግ ዋጋ ሳይሰጠው በፊት ሁሉም ነገር የተፈቀደ ነበር። የዞራስተር ፈጠራ ለራሱ ሃይማኖት ብቻ ሳይሆን በአይሁድ ሃይማኖትም ላይ ተጽዕኖ በማሳረፍ በክርስትናና አሁን በምንኖርበት አለም አስተያየቶች ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያደርጋል። ብዙ ፈላስፋወች፣ እንደ ስፒኖዛ፣ ሄራክሊተስ ፣ ፕላቶ ከዚህ ሰው ትምህርት ቀስመዋል።

ጥቅስ፦ 
* «ፈቃድና ኃይል ሲኖረኝ፣ የአሻ ፍላጎት አስተምራለሁ።» -- ጋጣ (ያስና 28:5) 

መደብ:ሃይማኖት
መደብ:ነቢይ
መደብ:ፋርስ
ሐምራዊ

200px|right|thumb| የተለያዩ የሐምራዊ አይነቶች
**ሐምራዊ** የቀለም አይነት ሲሆን  የነጭና የቀይ  ድብልቅ ነው። 

መደብ:ቀለማት
በትረ ሎሚ

[250px|right|thumb| [ሐምራዊ በትረ ሎሚ ]]
**በትረ ሎሚ** በሰብትሮፒክ ክፍል የሚያድግ መራራ የሎሚ አይነት ፍራፍሬ ነው። ብዙ ጊዜ በትረ ሎሚ ከሌሎች የሎሚ አይነቶች ተለቅ ይላል፣ መራራነቱም ከሎሚ ያነሰ ግን ከብርቱካን የበዛ ነው።

መደብ:ፍራፍሬ
ዓፄ ያዕቆብ

**ቀዳማዊ ዓፄ ያዕቆብ** የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ነበሩ።

መደብ:የኢትዮጵያ ነገሥታት
ገላውዴዎስ

**ዓፄ ገላውዴዎስ** ከጥቅምት ፳፯ ቀን ፲፭፻፴፫ ዓ/ም እስከ መጋቢት ፳፯ ቀን ፲፭፻፶፩ ዓ/ም ድረስ  የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ነበሩ። ግዛታቸው በኢትዮጵያና አዳል ጦርነት ጊዜ ነበር። ዓፄ ገላውዴዎስ የስቅለተ ዓርብ ዕለት በአዋሽ አካባቢ ከአዳሉ አሚር ኑር ጋር በተደረገው ጦርነት ላይ ተወግተው ሞቱ። በዚሁ ጦርነት ላይ የደብረ ሊባኖስ እጨጌ ዮሐንስም ሕይወታቸውን አጥተዋል። የታሪኩ ምሑር ሪቻርድ ፓንክኸርስት፣ አሚር ኑር የንጉሠ ነገሥቱን ጭንቅላት ወደይፋቱ ሡልጣን ሳዳዲን እንደላከው ለመረጃ የሐረርን ዜና መዋዕል ይጠቅሳሉ።

## ዋቢ ምንጮች

* መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፣ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት - የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)
*Richard K. P. Pankhurst. The Ethiopian Royal Chronicles. Addis Ababa: Oxford University Press, 1967.
 

መደብ:የኢትዮጵያ ነገሥታት
ፍሮይድ

200px|right|thumb| ሲግመንድ ፍሮይድ
**ሲግመንድ ፍሮይድ** (1856 - 1939 እ.ኤ.አ.) ኦስትሪያ የተወለደ የነርቭ ሃኪም እና ስነ ልቡና ተመራማሪ ነበር። የትንተናዊ ስነ ልቡና ( *የሳይኮአናሊሲስ* ) አባት እየተባለ ይጠቀሳል።

ፍርይድ በስነ ልቡና ጥናት ታዋቂ የሆነው የሰውን ልጅ ያልነቃ ኅሊና በሳይንሳዊ ዘዴ በማጥናቱ ነበር። እያንዳንዱ ግለሰብ የነቃ ኅሊና እንዳለው ሁሉ ያልነቃም ህሊና አለው፣ ሆኖም ግን ግለስቦች ያልነቃውን የአዕምሮ ክፍል ምን እንደሚያሳብ ማወቅ አይችሉም፡ በተጨማሪ ግለሰቦች ይህን የአዕምሮ ክፍላቸውን ማዘዝም ሆነ መቆጣጠር አይችሉም። ያልነቃው ክፍል በራሱ ፍላጎት ግለሰቡ በኅይወት እስካለበት ዘመን ድረስ ያስባል።

ይህን ሃሳብ በጽሁፍ ባቀረበበት ወቅት ፍሮይድ ላይ ከፍተኛ ተቃውሞ ደርሷል፡ ምክንያቱም ብዙ ሰዎች እራሳቸው የማያውቁትና የማይቆጣጠሩት ክፍል አዕምሮአቸው ውስጥ እንዳለ ለመቀበል ስላቃታቸው ነበር። 

በፍሮይድ አስተሳሰብ በህይወት ከመኖር ቀጥሎ ለሰው ልጅ ከፍተኛ ዋጋ ያለው ፍትወተ ስጋ እንደሆነ ጽፏል። ይህን ፍላጎት ሊቢዶ በማለት ተንትኗል። የሰው ልጆች የማይፈልጉትን ሁሉ እንዲያረጉ እስከማስገደድ ድረስ ይህ ሊቢዶ ያስገድዳል ብሏል።

ፍሮይድ የአይሁድ ሃይማኖት ተከታይ ስለነበር በ1930ወቹ የሱ መጽሃፎች ተሰብስበው እንዲቃጠሉ ናዚዎች አደረጉ። በ1938 እ.ኤ.አ. የአዶልፍ ሂትለር ሰራዊት ፍሮይድና ቤተሰቦች ላይ ጉዳት ለማድረስ እንደሚሹ ሲያረጋግጥ ፍሮይድ ከነቤተሰቦቹ ቪየና (ኦስትሪያ)ን ለቆ ወደ እንግሊዝ ተሰደደ።
* Sigmund Freud - birthplace PRIBOR in Czech language

መደብ:ስነ ልቡና
መደብ:ጸሓፊዎች
መደብ:የኦስትሪያ ሰዎች
ታሪካዊ ሰነዶች

እዚህ  ገጽ ላይ ከልዩ ልዩ ምንጮች የተገኙ ኢትዮጵያን የሚመለከቱ ታሪካዊ ሰነዶች በፎቶግራፍ መልክ እየቀረቡ፣ ለአንባብያን ቀጥታ መረጃ በመሆን ያገለግላሉ።
thumb|የ፲፰፻፴፬ ዓ/ም የንጉሥ ሣህለ ሥላሴ እና የታላቋ ብሪታኒያ "የወዳድነትና መነገድ አንድነት"

## የኢህአዴግ ዘመን ሰነዶች

ስዕል:Deportation2012.jpg|22000 አማራዎች ከቤንች ማጅ ዞን ለቀው እንድወጡ የታዘዘበት ሰነድ

## የ[[ደርግ]] ዘመን ሰነዶች


ስዕል:ደርግ ውሳኔ 1967.jpg| የየ፷ዎቹ መኮንኖች ግድያ ውሳኔ
ስዕል:ሕገ ወጥ የአውሮፕላን ጠለፋ.jpg


## የ[[ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ]] ዘመን ሰነዶች


ስዕል:Teferi.jpg
ስዕል:HIM Accession.jpg 
ስዕል:Haile Selassie to Churchil.JPG
ስዕል:Confidential note.JPG
ስዕል:HIM letter to Tenagnewerq-1.jpg
ስዕል:Menen 1.pdf
ስዕል:Menen 2.pdf
ስዕል:Menen 3.pdf
ስዕል:Aba Gebre Giyorgis.JPG
ስዕል:Empress Menen.JPG
ስዕል:Ras Teferi.JPG
ስዕል:ነጋሪት ጋዜጣ 1935.pdf
ስዕል:ነጋሪት ጋዜጣ.pdf
ስዕል:Dove aircraft.jpg
ስዕል:የጣሊያኖች ፕሮፓጋንዳ.jpg|የጣሊያኖች ፕሮፓጋንዳ 

## የ[[ንግሥት ዘውዲቱ]] ዘመን ሰነዶች


ስዕል:Treaty Documents2.jpg|ስለጣና ሐይቅ ልማት የተጻፈ የብላቴን ጌታ ኅሩይ ደብዳቤ
ስዕል:Zewditu.pdf
ስዕል:Empress Zewditu 1.JPG
ስዕል:Empress Zewditu 3.JPG



## የ[[ልጅ ኢያሱ]] ዘመን ሰነዶች


ስዕል:Lij Iyassu.jpg


## የ[[ዳግማዊ ምኒልክ]] ዘመን ሰነዶች


ስዕል:የአጼ ምኒልክ ውል1889.pdf|በ፲፰፻፹፱ ዓ/ም ከብሪታንያ ጋር የተፈጸመ ውል
ስዕል:የአጼ ምኒልክ ውል 1894.pdf|በ፲፰፻፺፬ ዓ/ም ከብሪታንያ እና ከኢጣልያ ጋር የተፈጸሙ የድንበር ውሎች
ስዕል:T letter1.jpg|እቴጌ ጣይቱ ለዴር ሡልጣን አባቶች
ስዕል:M letter1 p1.jpg|አጼ ምኒልክ ወደ ሮማ ጳጳስ - ገጽ ፩
ስዕል:M letter1 p2.jpg|አጼ ምኒልክ ወደ ሮማ ጳጳስ - ገጽ ፪
ስዕል:M letter1 p3.jpg|አጼ ምኒልክ ወደ ሮማ ጳጳስ - ገጽ ፫
ስዕል:Emp Menelik 1.JPG|አጼ ምኒልክ ለዴር ሡልጣን አባቶች
ስዕል:Menelik tripartite agreement.JPG|አጼ ምኒልክ ሦሥቱ ኃያላን መንግሥታት ስለተፈራረሙት ውል
ስዕል:የምድር ባቡር ሥራ ውል.pdf|የምድር ባቡር ሥራ ውል


## የ[[ዮሐንስ ፬ኛ|ዓፄ ዮሐንስ]] ዘመን ሰነዶች


ስዕል:Treaty Documents.jpg|ስለባርያ ንግድ በ፲፰፻፸፮ ዓ.ም የተፈረመ ውል
ስዕል:Emp Yohannes.JPG
ስዕል:Emp Yohannes2.JPG



## የ[[ዓፄ ቴዎድሮስ]] ዘመን ሰነዶች


ስዕል:Ted letter2.jpg
ስዕል:Ted letter 1.jpg


## ምንጮች
*http://www.nale.gov.et/national_archive.html 
*The National Archives, Kew, Richmond, Surrey, TW9 4DU.
*አባ ማቴዎስ ፣ "ደብረ ሥልጣን በኢየሩሳሌም" ፣ ፲፱፻፹፰ ዓ/ም

መደብ:የኢትዮጵያ ታሪክ
ቀዳማዊ ዓፄ ኢያሱ

**ቀዳማዊ ዓፄ ኢያሱ** ከሐምሌ ፲፭ ቀን ፲፮፻፸፬ እስከ ጥቅምት ፭ ቀን ፲፮፺፱ ዓ.ም. የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ነበሩ።

መደብ:የኢትዮጵያ ነገሥታት
መደብ:ቀዳማዊ ዓፄ ኢያሱ
ሾጣጣ

thumb|250px|right|ቀጥተኛ ክባዊ ሾጣጣና የዘመመ ሾጣጣ
**ሾጣጣ** (እንግሊዝኛ፦ *cone*) ሰፋ ካለ መሰረት ተነስቶ ቀስ በቀስ በለሰለሰ መልኩ (ሳይቆረፍድ) እየጠበበ በመሄድ መጨረሻው ቁንጮ ከምትባል ነጥብ ላይ የሚያበቃ፣ 3 ቅጥ ያለው የጂኦሜትሪ ቅርጽ ነው። ብዙ ጊዜ በሂሳብ ሾጣጣ ሲባል ክብ መሰረት ያለውን የጂኦሜትሪ ቅርጽን ይወካላል። ነገር ግን ይህ አንዱ ታዋቂ አይነት ሾጣጣ እንጂ ሌሎች አይነቶችም (ለምሳሌ እንደ ፒራሚድ) አሉ።

ሾጣጣ ሰፋ ያለ ትርጉም ያለውና ብዙ ቅጾችን ያስተናግድ እንጂ በተለምዶው ሂሳብ የምንጠቀምበት ሾጣጣ የእንዝርት ፈትልን ይመስላል፣ በሂሳባዊ አጠራሩም ቀጥተኛ የክብ ሾጣጣ ይባላል። ቀጥተኛ የክብ ሾጣጣ ከቁንጮው የሚወርድ ቀጥተኛ መስመር በመሰረቱ ክብ መካከለኛ ነጥብ ሰንጥቆ የሚያልፍ ሲሆን፣ የመሰረቱ ክብ ወገብ ለዚህ መስመር በ900 በማናቸውም አቅጣጫ ይገኛል። ከዚህ አይነት ውጭ የሆኑ የሾጣጣ አይነቶች፣ መሰረታቸው ክብ ያልሆኑ (ምሳሌ፣ ፒራሚድ)፣ ወይም ደግሞ የዘመመ ሾጣጣ፣ ወዘተ ይገኙበታል።

## ሌላ አተረጓጎም ዘዴ
አንድ ጠፍጣፋ አለ እንበል። ከዚህ ጠፍጣፋ ውጭ የሆነ የሚንሳፈፍ ነጥብ እንውሰድ። ከነጥቡ ወደ ሜዳው መስመሮች እንዘርጋ። እኒህ መስመሮች ህልቁ መሳፍርት ቢሆኑና በሜዳው ላይ የሚያሳርፏቸው ነጥቦች ዙሪያ ሄደው አንድ ጊዜ የሚገጥሙ ከሆኑ በነጥቡና በሜዳው መካከል ያለው የመስመሮቹ ስብስብ ሾጣጣ ይሰኛል። መስመሮቹን ከታች የሚገታቸው ጠፍጣፋ ከሌለና ከአለም እስከዘላለም ከነጥቧ (ቁንጮዋ) የሚወረወሩ ከሆነ የሚፈጠረውን 3 ቅጥ ምስል የሾጣጣ ገጽታ እንለዋንል። ሾጣጣ ገጽታን በጠፍጣፋ ስንሰነጥቀው የሁለቱ የጋራ የሆኑት ቅርጾሽ የሾጣጣ ክፍሎች ይባላሉ።

አንድ ሾጣጣ ቁንጮው በጠፍጣፋ ከተቆረጠ ቁና እንለዋለን።

## ጂዖሜትሪ
የማንኛውም ሾጣጣ ይዘት V የመሰረቱን ስፋት B በሾጣጣው ቁመት h ( ከመሰረቱ እስከ ቁንጮው ያለው ርዝመት) አባዝተን የምናገኘው ውጤት አንድ ሶስተኛ ነው። በሂሳብ ቋንቋ ሲሰፍር፦

:V = \frac{1}{3} B h 

### ቀጥተኛ ክባዊ ሾጣጣ ይዘት
የመሰረቱ ክብ ራዲየስ *r* ቢሆንና የሾጣጣው ቁመት *h*፣ ከላይ የተቀመጠው ቀመር ይህን የይዘት ቀመር ይሰጠናል

:V = \frac{1}{3} \pi r^2 h.  
ስሌቱ እንደሚያስረዳ፣ አንድ ቁመቱ 10 ሴንቲ ሜትር የሆነ ሾጣጣ፣ የመሰረተ ክቡ ራዲየስ 10ሴንቲ ሜትር ቢሆን፣ 1 ሊትር ውሃ ሊይዝ ይቻላል ማለት ነው! መጠነ ይዘቱ 1.14ዴሲ ሜትር3 ወይም 1.14 ሊትር ነውና! 

## የቆዳ ስፋት
ለቀጥተኛ ክባዊ ሾጣጣ፣ የቆዳ ስፋቱ እንዲህA እንዲህ ነው
:A =\pi r^2 + \pi r s\, &nbsp; እዚህ ላይ &nbsp; s = \sqrt{r^2 + h^2} &nbsp; ይሄ የሾጣጣው ዳገት ርዝመት ነው።
እዚህ ላይ የመጀመሪያው ቀመር \pi r^2 የመሰረቱ ክብ መጠነ ስፋት ሲሆን፣ ሁለተኛው ቀመር \pi r s የጎኑ ቆዳ ስፋት ነው።

*
የሾጣጣ ክፍሎች

በሂሳብ ትምህርት **የሾጣጣ ክፍሎች** የምንላቸው መስመሮች ቀጥተኛ ክብ ሾጣጣን በጠፍጣፋ ስንከትፍ የምናገኛቸውን ቅርጾች ነው። እኒህ መስመሮች በሌላም መንገድ ሲተረጎሙ የሾጣጣ ክፍሎች ማለት ከአንድ ነጥብ (ፎከስና ከአንድ መስመር (ዳይሬክትሪክስ) ያላቸው ርቀት በቋሚ ውድር ላይ የተመሰረቱ ማናቸውንም መስመሮች ያጠቃልላል።

በነገራችን ላይ የሾጣጣ ክፍሎች ከዛሬ 2200 አመታት በፊት በግሪካዊው አፖሎኒየስ ዘፐርጋ ስልታዊ በሆነ መንገድ ተጠንተዋል።

left|256px|thumb| ዲሪክትሪክስና ከፎከሱ ባለ የርቀት ውድር ምክናይት እንዴት መስመሮቹ እንደሚቀየሩ እንመልከት

*
መደብ:አልጀብራ
የፎሪየር ሽግግር

የ**ፎሪየር ሽግግር** አንድን የአቅጣጫ ቁጥር ፈንክሽን ወደ ሌላ አቅጣጫ ቁጥርፈንክሽን ይሚያሻግር የሂሳብ መሳሪያ ነው። በተለይ በሲግናል ዝግጅት ጥናት ፣ የመጀመሪያው ፈንክሽን ግቤት ጊዜ ሲሆን የጊዜ ግዛት ውስጥ ያለ ፈንክሽን ያስብለዋል። የፎሪየር ሽግግሩ እንግዲህ ይህን በጊዜ ግዛት ውስጥ ያለ ፈንክሽን ወደ ድግግሞሽ ግዛት ውስጥ ወዳለ ፈንክሽን በማሻገር አዲሱ ፈንክሽን ግቤቱ ድግግሞሽ እንዲሆን ያደርጋል። አዲሱ ፈንክሽን የቀደሞው ፈንክሽን የድግግሞሽ ተወካዩ ይባላል። ይህ እንግዲህ ውሃ-ቅዳ-ውሃ-መልስ ሊመስል ይችላል ሆኖም ግን በተግባር ሲታይ እጅግ ጠቃሚና ለብዙ የቴክኖሎጂ ውጤቶች መሰረታዊ ጠቀሜታ ያመጣ ነው (ለምሳሌ የጅ ስልክወን ሲያነሱ በስልክወ የሚያዳምጡት የሌላውን ሰው ድምጽ ሳይሆን የድምጹን ፎሪየር ሽግግር ነው)። 

በፎሪየር ሽግግር የመጣው አዲሱ ፈንክሽን ቀደሞ በጊዜ ግዛት በነበረው ፈንክሽን ውስጥ ተሸሽገው የነበሩትን የድግግሞሽ መጠኖች ይፋ ያወጣል። 

## ሂሳባዊ ትርጉም
ብዙ አይነት የሂሳብ ትርጉሞች ቢኖሩም፣ ቀላሉና ለምህንድስና የሚያገለግለው ትርጉም በዚህ መልኩ ይቀመጣል፦

:\hat{f}(\xi) = \int_{-\infty}^{\infty} f(x)\ e^{- 2\pi i x \xi}\,dx,  &nbsp; ለእያንዳንዱ የ ውን ቁጥር 'ξ* ።.

እዚህ ላይ *x* ጊዜን ሲወክል ፣ የተሻገረው ተለዋጭ *ξ*&nbsp; ደግሞ [[ድግግሞሽ]]ን ይወካላል። ሁልጊዜም ባይሆን፣ በጊዜ ግዛት ያለውን *ƒ* በአመቺ ጊዜ መልሰን ከድግግሞሽ ግዛት ካለው <math>\hat f</math> ማግኘት እንቻላለን፣ በዚህ መልኩ 

:<math>f(x) = \int_{-\infty}^{\infty} \hat{f}(\xi)\ e^{2 \pi i x \xi}\,d\xi, </math> &nbsp; ለያንዳንዱ የውኑ ቁጥር &nbsp;*x''.

ይህ እንግዲህ ተገልባጭ የፎሪየር ሽግግር ይሰኛል።

~

መደብ:ካልኩለስ
መደብ:ኤሌክትሮኒክ ኢንጂኔሪንግ
መደብ:ኤሌክትሪካል ኢንጂኔሪንግ
ኅልውነት

[right|171px|thumb|[ኬርከጋርድ ]]
አብዛኞች ሃይማኖቶችና ፍልስፍናወች የሰው ልጅ ኅይወት ትርጉም (አላማ) አለው ብለው ያምናሉ። ስለሆነም ይህን አላማ ወይም ለማስፈጸም ወይም ደግሞ ለማግኘት ሲጥሩ ይታያሉ። ከዚህ በተጻራሪ በ**ኅልውነት** ፍልስፍና የሰው ልጅ ህይወት ከመፈጠሩ (ኅልው ከመሆኑ) በፊት የተጻፈ ትርጉምም ሆነ አላማ የለውም። ስለሆነም የፍልስፍና አትኩሮት መሆን ያለበት «እያንዳንዱ ግለሰብ ለህይወቱ እንዴት ትርጉምና አላማ መስጠት አለበት?» የሚል ነው። የኅልውነት ፍልስፍና አባት ነው የሚባለው ሶረን ኬርከጋርድ እንዳስቀመጠው  «እያንዳንዱ ግለሰብ ለህይወቱ ትርጉም የመስጠት እንዲሁም ይህን ህይወቱን  በሃቀኝነትና በሙሉ ስሜት  የመምራት ኃላፊነት አለበት።»  ይህ ሲሆን ታዲያ ተስፋ መቁረጥ፣ የኅልውና ድንጋጤ፣ ባይተዋርነት፣ ድብርትና መሰረተ ቢስነት የተባሉ የኅልውና ቀውሶች የሰውን ልጅ ይጋረጣሉ፣ እኒህን እንቅፋቶችን  የማሸነፍ  ዘዴ መቀየስ የኅልውነት ፍልስፍና አይነተኛ አትኩሮት ነው። 

የሰው ልጅ ህይወት ትርጉም የለሽና አላማውም የማይታወቅ ሲሆን ትርጉም አለው እምንለው እያንዳንዱ ግለሰብ ለህይወቱ በራሱ እጅ ትርጉም (አላማ) እስከሰጠው ድረስ ብቻ ነው። *በሌላ አባባል [[ኅልውና]] ከ[[ምንነት]] ቀዳሚ እንጂ ተከታይ አይደለም።* ይሄ የኅልውነት ፍልስፍና  ዋና ቁልፍ ሃሳብ ነው፣ ትርጉሙም እንዲህ ነው፡ አንድ ግለሰብ ከመፈጠሩ (ኅልው ከመሆኑ) በፊት  "ምንነቱ" አልተጻፈም ስለዚህ የግለሰቡ "ምንነት" ኅልው ከሆነ በኋላ በሚያደርጋቸው የኑሮ **ምርጫወች**  ይፈጥራል፦ እያንዳንዱ ግለሰብ በንቃተ ህሊናው  የራሱን ዋጋና የራሱን የህይወት ትርጉም ይጽፋል።

በዚህ ተቃራኒ አንድ ህንጻ ቢገነባ ህንጻው ለምን ግልጋሎት እንደሚጠቅም ከወደፊት ተጠንቶ ነው። ስለዚህም ህንጻው ኅልው ከመሆኑ በፊት "ምንነት" አለው እንላለን። አላማው/ግልጋሎቱ/ምንነቱ  ከኅልውነቱ ቀደመ። እንዲሁ አንድ ቢላዋ ከመሰራቱ በፊት ለመክተፍ እንደሚያገለግል፣ ይህም የመኖሩ (ኅልውናው ) ዋና አላማ መሆኑ ይታወቃል። በኅልውነት ፍልስፍና የሰው ልጅ እንደዚያ አይደለም።  የሰው ልጅ፣ ጀርመን አገርም ሆነ ሱዳን፣ ፊሊፒንስም ሆነ አሜሪካ፣ ከመፈጠሩ በፊት የህይወቱ "ምንነት" አይታወቅም። ከተፈጠረ በኋላ በሚያደርገው ምርጫወች ምንነቱ ይታወቃል። ከመፈጠሩ በፊት "ምንነቱ" አለመታወቁ የሰው ልጅ ለሰራው ስራ ሁሉ ሙሉ ነጻነት እንዲኖረው ያደርጋል፣ ስለዚህም ለያንዳንዱ ድርጊቱ ሙሉ ተጠያቂነት ይኖረዋል። ይህ ጉዳይ የኅልውና ድንጋጤ በያንዳንዱ ግለሰብ ላይ ይፈጥራል።

ለምሳሌ አንድ ሰው ከገደል ጫፍ ላይ ቢቆም ሁለት ድንጋጤወች ይጋፈጡታል፣ አንደኛው «ወድቄ ብከሰከስስ» የሚል ሲሆን ሁለተኛውና ለምንነጋገርበት ርዕስ ጠቃሚ የሆነው ደግሞ «ምናልባት እራሴን ብወረውርስ» የሚል ፍርሃቻ ናቸው ።   በዚህ አጣብቂኝ ግለሰቡ "ምንም የሚይዘኝ ነገር የለም" ወይም ደግም "በተፈጥሮየ እራሴን እንዳልወረውር  የሚጠብቀኝ እንዲሁ በተቃራኒው እራሴን እንድወረወር የሚገፋፋኝ እድል እጣ ፈንታ የለኝም፣ ሁለቱም እራሴ በማደርገው ምርጫ የሚወሰን ነው" የሚለውን መሰረታዊ የሰው ልጅ ነጻነት ይረዳል። ይህ የመመረጥ ሙሉ ነጻነትና የሚያስከተለው ሙሉ ሃላፊነት  በሰው ልጅ ላይ ድንጋጤን ይፈጥራል።  የኅልውና ድንጋጤ እንደሌሎች የፍራቻ አይነቶች ሳይሆን አብሮ ከሰው ልጅ ሙሉ የመምረጥ ነጻነት ጋር ምንጊዜም የሚገኝ ነው።

## ታሪክ
ኅልውነት በ19ኛውና በ20ኛው ክፍለ ዘመን በተነሱ የአውሮጳ (ፈረንጅ) ፈላስፎች የተጠና የፍልስፍና አይነት ነው። ለዚህ የፍልስፍና አይነት ከፍተኛ አስተዋጾ ካደረጉ ውስጥ ዶስቶቭስኪ፣ ኒሺ፣ ዦን-ፖል ሳርት፣ ኬርከጋርድ፣ ካሙ ይገኙበታል።

መደብ :ፍልስፍና
መደብ:ኅልውነት
የፎሪየር ዝርዝር

በቀላሉ ለመመርምር የማይመቹ  ተደጋጋሚ የሆኑ ፈንክሽኖችን  ወይም ደግሞ መልዕክቶችን ወደ ቀላል የሳይን እና ኮሳይን  (አቅጣጫዊ ኤክስፖኔንሻልስ) (complex exponential)  ተርገብጋቢ ድምሮች የምንቀይርበት  መንገድ **ፎሪየር ዝርዝር** (Fourier Series) ይባላል።   እነዚህ ድርድሮች  ለአለም የተበርከቱት በፈረንሳዊው ዮሴፍ ፎርየር(1768 - 1830 አ.ም.)  ሲሆን የፈጠራው ምክንያትም "ሙቀት በብረት ምጣድ እንዴት ይተላለፋል?" ብሎ ለጠየቀው ጥያቄ የፎርየር ዝርዝር መልሱን ስላስገኘለት ነበር።

ፎሪየር ባደረገው ጥናት የሙቀቱ ፎርሙላ ፓርሺያል ዲፈረንሻል ኢኩዌዥን ። ከፎሪየር በፊት ለሙቀቱ ፎርሙላ አጠቃላይ መልስ አልተገኘለትም ነበር ምንም እንኳ ለተወሰኑ ጥያቄወች መልስ ቢገኝላቸውም (ለምሳሌ የሙቀቱ ምንጭ የተወሰነ ባህርይ ካሳየ በተለይ የሳይን ወይም ኮሳይን ሞገድ ከሆነ። እነዚህ ቀላል መልሶች በአሁኑ ጊዜ የአይገን መልሶች ይሰኛሉ።  የፎሪየር ዋና  ሃሳብ  እንግዲህ የተወሳሰቡ የሙቀት ምንጮችን መልሳቸው በሚታወቁት የ ሳይንና ኮሳይን ሞገዶች ድርብርቦሽ (superposition)  ወይም ቀጥተኛ ውህድ ( linear combination) መተካት ነበር።  ውስብስቦቹ ጥያቄወች በቀላሎቹ ከተተኩ በኋላ፣ ለተተኪወቹ ቀላል ጥያቄወች የተገኙትን ቀላል መልሶች እንደገና  በቀጥተኛ ውህድ መንገድ ከተደመሩ በኋላ ክፎሪየር በፊት እምቢ ያሉት የሙቀት ጥያቄወች መልስ አገኙ። ይህ እንዲህ የተገኘው  የአይገን መልሶች ድርብርቦሽ ወይም ቀጥተኛ ውህድ  የፎሪየር  ዝርዝር(Fourier Series) ተባለ።

እርግጥ በመጀመሪያ ጊዜ የፎሪየር ዝርዝር አስፈላጊ የሆነበት ምክንያት  የሙቀቱን ጥያቄ መልስ ለመስጠት ቢሆንም፣ ጠበብት ወዲያውኑ ይህ ድንቅ መንገድ  ለተለያዩ ሂሳባዊና ስነ-ተፈጥሯዊ ጥያቄወች መልስ እንደሚያስገኝ ተገነዘቡ። በአሁኑ ጊዜ የፎሪየር ዝርዝር ለኤሌክትሪክ ምህንድስና፣ ኮምፒዩተር ምህንድስና፣ርግብጋቤ ጥናት፣ ድምጽ ጥናት፣ ብርሃን ጥናት፣ መልክት ጥናት፣ ፎቶ ጥናት፣ ኳንትም ጥናት፣ ንዋይ ጥናት፣ ወዘተ.... ከፍተኛ አሥተዋጾ እያደረገ ይገኛል።

ዮሴፍ ፎሪየር (1768 - 1930)  ይህን መንገድ በራሱ ጥረት ብቻ ያገኘ ሳይሆን ከሱ በፊት እነ ሊዮናርድ ዩለር፣ ጂን ለ ሮንድ ደ'አለምቤ፣ እና ዳንኤል በርኖሊ  እንደሱ ግልጽልጽ ባለ መንገድ ባይሆንም የራሳቸውን አስተዋጾ ካደረጉ ቦሃላ ነበር።  ፎሪየር  ስሙን ያስጠራው  በ1807 ለሙቀቱ ጥያቄ ባቀረበው የተብራራ መልስ ነበር  *[[Mémoire sur la propagation de la chaleur dans les corps solides]]* ።

## አብዮታዊ መጻጽፍ

\varphi(y)=a\cos\frac{\pi y}{2}+a'\cos 3\frac{\pi y}{2}+a''\cos5\frac{\pi y}{2}+\cdots.

ሁለቱን ጎኖች  በሚከተለው በማብዛት \cos(2k+1)\frac{\pi y}{2},  ከዚያ  integrate  በማድረግ y=-1 to y=+1  የሚከተለውን እናገኛለን:

a_k=\int_{-1}^1\varphi(y)\cos(2k+1)\frac{\pi y}{2}\,dy.

Joseph Fourier|Mémoire sur la propagation de la chaleur dans les corps solides, pp.&nbsp;218–219.
## የሃርሞኒክ ጥናት ልደት
## ትርጓሜ
### የፎሪየር ፎርሙላ ለ 2<math>pi</math>ዙር ተደጋጋሚ  ፈንክሽኖች -- በሳይንና በኮሳይን
### ምሳሌ፦ ቀላል የፎሪየር ዝርዝር
### ኤክስፖኔንሻል ፎሪየር ዝርዝር
### ፎሪየር ዝርዝር ባስፈለገ ድንበሮች ውስጥ [ህ፣ ለ]
### ፎሪየር  ዝርዝር በአራት ማዕዘን ላይ
### በሂልበርት ህዋ ያለው ትርጓሜ
## የፎሪየር ዝርዝር ባህርዮች
## አጠቃላይ ጉዳይ
### አጠቃላይ ፋንክሽኖች
### ጥብቅ ቡድኖች
### የራይማን ማኒፎልድ
### በቅርብ የጠበቁ የኣቤል ቡድኖች
## ከሞላ ጎደል የፎሪየር ግምትና የፎሪየር ዝርዝር ማብቃት ጥያቄ
### አንስትኛ ስኩዌር ባህርይ
### ሾተልነት
### ኢ-ሾተልነት
በታም ደስ ይላል በርቱ

## ተጨማሪ ማብራሪያ
## መጣጥፎች
## ማጣቀሻ
## የውጭ ማጣቀሻ


መደብ:ኤሌክትሪካል ኢንጂኔሪንግ
መደብ:ካልኩለስ
መደብ:አልጀብራ
ሳይንስ

**ሳይንስ** የሚለው ቃል ከላቲን *scientia* (/ስኪየንቲያ/) የመጣ ሲሆን ትርጉሙም «ዕውቀት» ማለት ነው። ሆኖም ግን በአሁኑ ዘመን ሳይንስ ማለት ዕውቀት ማለት አይደለም። ሳይንስ የዕውቀት ዘርፍ ነው እንጂ ሁሉ ዕውቀት ሳይንስ አይደለም። ፍልስፍና ለምሳሌ ሳይንስ አይደለም ምንም እንኳ ዕውቀት ቢሆንም። ሂሳብ ለምሳሌ ሳይንስ አይደለም ዕውቀት ይሁን እንጂ።

ሳይንስ ማለት በተግባር ሊፈተኑ በሚችሉ ማብራሪያዎችና እንዲሁም ትንቢቶች መንገድ እውቀትን የሚገነባ እና የሚያደራጅ መዋቅር ነው።  «ሊፈተን የሚችል» ሲባል እውነትነቱ ሊረጋገጥ የሚችል ማለት ሳይሆን ውሸት አለመሆኑ ሊረጋገጥ የሚችል ማለት ነው። በሁለቱ መካከል ከፍተኛ ልዩነት አለ፣ ሳይንስን ከሃይማኖትና ከሌሎች የዕውቀት ዘርፎች የሚለየው ይህ ወሳኝ ልዩነት ነው።

ሳይንስ ባጠቃላይ መልኩ የሳይንሳዊ ዘዴ ተብሎ የሚታወቀውን የምርምር መንገድ ይከተላል። መንገዱ በራሱ ገጽ ላይ የተብራራ ስለሆነ እዚህ ላይ መመለስ አያስፈልግም።

*ሲውዶ-ሳይንስ* ወይም ሐሣዊ ሳይንስ በተቀራኒ የተመሠረተው በ«እኩያ ግፊት» (ንቀት ይሉኝታ) እና ከቡድን ውግዘት ላይ ነው እንጂ በሳይንሳዊ ዘዴ ላይ በተለይም የሙከራ ውጤት በጭራሽ በቅንነት በማስረዳት ላይ አይሆንም። ባለፈው ክፍለዘመን ለፖለቲካ ብለው ለዚህ አይነት ሐሣዊ ሳይንስ ገንዘብ ያወጡት መንግሥታት ለምሳሌ ናዚ ጀርመን እና የሶቪዬት ሕብረት እንደ ነበሩ ተባለ፤ አሁንም ቢሆን ብዙ ሐሣዊ ዜና ስለ ፖለቲካ ሲወጣ ነው በተባለበት ወቅት እንኖራለን። የአንዱ መንግሥት «ሳይንስ» ለሌላው «ሲውዶ-ሳይንስ» ሊሆን ይችላል፤ ለምሳሌ የቱርክ ሙስታፋ ኬማል አታቱርክ መንግሥት ከ1928-1930 ዓም የፀሐይ ቋንቋ ሃልዮን ይደግፍ ነበር።

## ግርጌ ነጥቦችና ዋቢ ጽሁፍ


*
ኤድዊን ስሚስ ፓፒሪ

200px|right|thumb|ለፊት በሽታ መድሃኒት የሚያዘው የፓፒሪው ክፍል
**የኤድዊን ስሚስ ፓፒሪ** በአለም ላይ ካሉ የቀዶ ጥገና መጻህፍት ሁሉ ቀደምት የሆነ ነው። በጥንቱ የግብፅ ሄራቲክ የአጻጻፍ ስልት ከክርስቶስ ልደት በፊት በ17ኛው ክፍለ ዘመን ተጻፈ። ለ48 የበሽታ አይነቶች ምልክቶችና መፍትሄወች የተብራራ ጽሁፍ አቅርቧል።

መደብ :ሕክምና
መደብ:ሥነ ጽሁፍ
መደብ:ጥንታዊ ግብፅ