open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ቬት ናም

**ቬት ናም** በእስያ ውስጥ የሚገኝ አገር ነው። ዋና ከተማው ሀኖይ ነው።

*
ፔሩ

**ፔሩ** በደቡብ አሜሪካ የሚገኝ አገር ነው። ዋና ከተማው ሊማ ነው።

 

መደብ:ፔሩ
ቢጫ

**ቢጫ** የቀለም አይነት ሲሆን  የሞገድ ርዝመቱ ከ 590–560 nm እና የድግግሞሽ መጠኑ  ከ 510–540 THz ነው።

መደብ:ቀለማት
አረንጓዴ

**አረንጓዴ** ፡ የቀለም ፡ አይነት ፡ ሲሆን ፡ የሞገድ ፡ ርዝመቱ ፡ ከ 560–490 nm ፡ እና ፡ የድግግሞሽ ፡ መጠኑ ፡ ከ540–610 THz ፡ ነው።
ወይን ጠጅ (ቀለም)

**ወይን ጠጅ** ዓይነት የቀለም አይነት ሲሆን የሞገድ ርዝመቱ ከ450–400 nm እና የድግግሞሽ መጠኑ ከ670–750 THz ነው።

መደብ:ቀለማት
ቡኒ

**ቡኒ** የቀለም አይነት ሲሆን  የሞገድ ርዝመት የለውም ምክንያቱም ከተለያዩ ቀለማት የሚፈጠር ስለሆነ። ማለት የተለያዩ የሞገድ ርዝመት ያላቸው ቀለማት ሚስጦ ነው። 

መደብ:ቀለማት
ነጭ

**ነጭ** የቀለም አይነት ሲሆን  የተወሰነ ሞገድ ርዝመቱ የለውም ምክንያቱም ሁሉም ቀለማት አንድ ላይ ባንድ ጊዜ ሲኖሩ ነውና ነጭ ቀለምን የሚሰጡን።  በሌላ ቋንቋ ነጭ ማለት ብዙ የሞገድ ርዝመቶችን ባንድ ጊዜ አጠቃሎ ይዞአል።

መደብ:ቀለማት
የሞገድ ርዝመት

**የ[[ሞገድ]] ርዝመት** ማለት በተደጋጋሚ ኩኔቶች መካከል ያለው የርዝመት መጠን ማለት ነው።  

መደብ : ሳይንስ
ጥቁር

**ጥቁር** የቀለም አይነት ሲሆን  የሁሉ አይነት ቀለሞችን አለመኖር የሚያሳይ ነው። ስለዚህ የሞገድ ርዝመት የለውም።

መደብ:ቀለማት
ሸማ

**ሸማ**  የኢትዮጵያ የሃገር ልብስ ሲሆን የሚሰራውም በእንዝርት  ከተፈተለ ጥጥ ነው። ይህን ልብስ የሚሰራው ሰው ሸማኔ ይባላል።

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
መደብ:አለባበስ
መደብ:የቤት ዕቃ
እንዝርት

**እንዝርት** ማለት ኢትዮጵያ ውስጥ ጥጥ የሚፈተልበት እቃ  ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
መደብ:ፈጠራዎች
መደብ:የቤት ዕቃ
ቀይ

**ቀይ** የቀለም አይነት ሲሆን የሞገድ ርዝመቱ ከ 700–635 nm እና የድግግሞሽ መጠኑ ከ 430–480 THz ነው።

ቀይ ቀለም፡ በብርሃን ዉስጥ፤ አእማድ ወይም ብርሃንን ከሚምሰርቱት የመሰረት ቀለም አንዱ ነው። እንዲሁም በፒግሜንት ቀለም ዉስጥ ዐእማድ ቀለም ነው።ዐእማድ ማለት መሰረት ማለት ነው፡
በእንግሊዘኛው *primary colors* ይባላል። ሁለት አይነት ዓእማድ ቀለሞች አሉ፡ አንዱ የፒግሜንት ዐእማድእ ቀለም ውይም የሰአሊዎች ዐእማድ ቀለም ሲሆን፤ ሌላኛው ደሞ የብርኃን ዐእማደ ቀለም ነው፡፡

የፒግሜንት ቀለም ከሶስት መስረታዊ ቀለም የተዎጣጣ ነው፡ ዝርዝሩ እነሆ፡ ቀይ....ቢጫ....ስማያዊ:፡ የብርሃን ዐእማደ ቀለም ደሞ እንደሚከተለው ነው። ቀይ..አረንጓዴ...ስማይዊ።
ወደ ቀይ እንመለስ ቀይ የሞገድ ርዝመቱን እላይ የዊኬፒድያ አዘጋጆች አስቀምጠዉታል ይመልከቱ። ቀይ ባጠቃላይ በፍካቱ ጸለምት ከሚባሉት ቀለም ዉስጥ ይመደባል፡ እንድ ቢጫ የፈካ ብሩህ አይደለም፡፡
የቀለም ብርሁነት ፍካት ራሱን የቻለ አርስት ነው። ቀይ ቀለም ከሌላ ዐእማድ ቀለም ጋር ሲደባለቅ እንዲሁም ሲቀጥን የሚዎልዳቸው አስተኔ nuanc ቀልሞች አሉ። ለአብነት ይኸው፡ ቀጋ-ቀይ kadmiumRed..የጽጌረዳ-ደም..ALizarinKarmesin ....ብርቱካኔ- ቀይ orange-Red ውይም ጯሂት-ቀይ፡ የተባለው እጂግ ደማቅ ቀይ ስለሆነ ነው፡ ባጭሩ ውይም በተለምዶ ደማቅ -ቀይ ውይም ብሩህ ቀይ ተብሎ ሊጠራ ይቺላል። ሃመር -ቀይ pink-Red ጠይም ቀይ..Medium red ..ጸለምት -ቀይ... bordo.ቪኖ-ቀይ..ውይም ቀይ -ስርቀይ...እሳቱ-ተሰማ ቀይ 

እሳቱ ተሰማ በ1950- 1970 እ. አ. አ. አቆጣጠር የክቡር ዘበኛ ድምጻዊ ሙዚቀኛ፤
አባል ነበር ፡ ከዘፈኑ ዉስጥ የሚታወቀው የአበሻ ወይዛዝርቶች የሚስማማቸው ያገራቸዉን ጥበብ ሲለብሱ ነው በሚል አርስት ስር ይዜመው ዘፈን ነው፡፡ ይህን ዘፈን ሲያዜም ሁሌ ቀይ ጥለት ያለው ያገር ልብስ ለብሶ ነበር። በዚህ የተከበረ ምክንይት አንስቶ
1960 እ.አ.አ ቀይ ነጠላ ሞድ ህኖ ይለበስ ነበር። የጥለቱም ስም እሳቱ ተሰማ ይባል ነበር፡፡ ይህ ቀይ ቀለም ጃኖ. ቀይ መባል ይቺላል፡ ጃኖ ለበአል ግቢ ንጉስ እጅ ሲነስ ጃኖ ነጠላ ተለብሶ ነው የክብር ነጠላ ማለት ነው፡ ቀለሙ ቀይ ብቻ ነው መሆን ያለበት፡
የነጠላዉም ርዝመት አሰራር ከተለመደው ነጠላ ይለያል እንዲሁም ልቃቂቱ የተለየ ነው።

መደብ:ቀለማት
ሸማኔ

**ሸማኔ** የኢትዮጵያን ባህላዊ ልብሶች እንዴት እንደሚሰሩ የሚያውቅና በተግባርም የሚተረጉም ምሁር ይባላል።

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
መደብ:አለባበስ
ቀጥቃጭ

የኢትዮጵያን ባህላዊ የብረትና ነሓስ እቃዎች እንዴት እንደሚሰሩ የሚያውቅና በተግባርም የሚተረጉም ምሁር **ቀጥቃጭ** ይባላል። ግን ያን የሚያደርጉና ይህን የመሰለ የጅ ጥበብ ያላቸው እነኚህ ባለሙያዎች በህብረተሰቡ ዘንድ የተናቁና የተገፉ ናቸው ይህ ደግሞ ከጥንት ጀምሮ የመጣ ነው የሚገርመው ነገር አሁንም ድረስ እነዚህ ወርቅ እጅ ያላቸው ማህበረሰቦችን በተለያየ መንገድ በተለያየ ስያሜ ይጠሯቸዋል በተለይ  በጉራጌ ክልል ውስጥ እነዚህ ጥበበኞችን (ነፉረ )እያሉ ነው የሚጠሯቸው ይህ ማለትም ብረት ቀጥቃጭን ቡዳ ከሰው የማይቀላቀል ይሉቱል ባጠቃላይ የጎነ ሰብ እያሉ ይጠሩታል ይሄ ማለት ደግሞ በሀገሩ ላይ መብት የሌለው እና የተገፋ ነው ማለት ነይ እኔ ከሁሉም የሚገርመኝ ደግም እነሱ በሰሩት ቢላዋ አርደው ከትፈው እየበሉ እነሱ በሰሩት ምጣድ ቆልተው ጋግረው እየበሉ እነሱ በሰሩት ድስት ሰርተው አብስለው እየበሉ ይሏቸዋል የተናቁ ታድያ ምን ይሉታል ጥበበኛውን ንቆ ጥበቡን ማድነቅ በጃቸው ጥበብ በተሰራ መሳርያ እየተጠቀሙ እነሱን መግፋት ታድያ እስኪ ፍረድ ይሄ ምን የሚሉት ነገር ነው ይህ ማለት ልጅን ወዶ እናትን መጥላት ነው ለኔ ወገኔ ንቃ ይሄኮ ጥበብ ነው ይሄኮ እድገት ነው ይሄ ማለት ባደጉት ሀገራት የተከበረ ስራ ነው ታድያ ለምን እኛ እርስ በርሳችን ያንተ ዘር ይሄ የኔ ደግሞ ይሄ እያልን ያንተጎሳ የዘቀጠ የኔ ደግሞ ከፍ ያል እየተባባልን እስከመቼ እንኖራለን እኛ ሁላችንም ያዳም እና የሄዋን ዘሮች ነን ስለዚህ ጥንት አባቶቻችን ባለመማርና በለማወቅ በፈጠሩት አፈታሪ እኛም ተተብትበንበታል ወገኔ ንቃ ይሄ ሙያ ነው !!!!!!!!!!!!

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
አንጥረኛ

የኢትዮጵያን ባህላዊ ጌጣጌቶች ከወርቅ ብርና መሰል ብርቅ  ማዕድናት  እንዴት እንደሚሰሩ የሚያውቅና በተግባርም የሚተረጉም ምሁር **አንጥረኛ** ይባላል።

መደብ :  የኢትዮጵያ ባልትና
አናጢ

**አናጢ** የኢትዮጵያን ባህላዊ ቤቶችና ከእንጨት የሚሰሩ እቃወች እንዴት እንደሚሰሩ የሚያውቅና በተግባርም የሚተረጉም ምሁር ነው።

## በታሪክ

መደብ:ግንባታ
መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
ካይላ

የኢትዮጵያን ባህላዊ ዕቃወች እንዴት ከሸክላ እንደሚሰሩ የሚያውቅና በተግባርም የሚተረጉም ምሁር **ካይላ** ይባላል።
መሠረቱ ግዕዝ መሆኑ ነው። በትግርኛም፡ ኣምሐርኛም «ካይላ» ተብለው ይጠራሉ።

## በታሪክ
## ዘዴወችና ጥበቦች

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
ገበሬ

**ገበሬ** መሬት አርሶ ዘር ዘርቶ እህልን የሚያላምድና የሚያመርት ማለት ነው።

## በታሪክ
## ዘዴወችና ጥበቦች
### መቼና እንዴት ዘር ይተክላሉ
### አጨዳ ዘዴውና ጊዜው

### የኢትዮጵያ ገበሬወች የተለያዩ ስልቶች

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
መደብ:ግብርና
ቀኝ አዝማች

**ቀኝ አዝማች** ማለት በጥንቱ ዘመን ኢትዮጵያኖች ይጠቀሙበት የነበረው የማዕረግ አይነት ነው።  ከግራ አዝማች ከፍ ያለ ነው።

## ትርጉሙ ሲብራራ
=

## ታዋቂ ፊት አውራሪወች

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
ግራ አዝማች

**ግራዝማች** ማለት በጥንቱ ዘመን ኢትዮጵያኖች ይጠቀሙበት የንበረው የማዕረግ አይነት ነው።  ከባላምባራስ ከፍ ያለ ነው።

## ትርጉሙ ሲብራራ

## ታዋቂ ፊት ግራዝማቾች

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
ባላምባራስ

**ባላምባራስ** ማለት በጥንቱ ዘመን ኢትዮጵያኖች ይጠቀሙበት የንበረው ከግራዝማችነት ዝቅ የሚል የማዕረግ አይነት ነው።

በወታደራዊ መስክ የምሽግ ፣የከተማ ግንብ፣ ወይም የጦር ሰፈሩ አዛዥ ማዕረግ ሲሆን በሲቪል ደግሞ በቤተመንግስት ባለሟልነት ወይም በእልፍኝ አሽከርነት ታላቅ አገልግሎት ላበረከተ ባለሟል የሚሰጥ ሹመት ነው። 

## ትርጉሙ ሲብራራ
(በዓለ ርእሰ ዐምባ)
የባላምባራስ ፤ (በዓለ ርእሰ ዐምባ) ትርጉም - ያምባ ራስ ጌታ ፤ ዐምባ ራስን የሚያዝ ፤ ከመንግሥት ባምባ ራስ ላይ የተሾመ። ዐምባ ራስን እይ። ዛሬ ግን ባላምባራስ የሚባል ፪ ወይም ፫ ሻምበል አዛዥ ነው።

## ታዋቂ ፊት ባላምባራሶች

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
ልጅ

**ልጅ** ማለት በጥንቱ ዘመን ኢትዮጵያኖች ይጠቀሙበት የነበረ የማዕረግ አይነት ነው። 

## ትርጉሙ ሲብራራ

## ታዋቂ ፊት ልጆች

ልጅ እያሱ

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
ራስ

**ራስ** ማለት በጥንቱ ዘመን ኢትዮጵያኖች ይጠቀሙበት የነበረ የማዕረግ ስም ነው። 

## ትርጉሙ ሲብራራ == መሪ ማለት ሲሆን በንጉሱ ግዛት ውስጥ በሹመት ራሱን ችሎ የሚያስተዳድረውና የሚመራው ግዛት ያለው ባለማዕረግ ነው።

## ታዋቂ ፊት ራሶች

፩፡ራስ፡ሚካኤል፣

፪፡ራስ፡መኰንን፣

፫፡ራስ፡ወሌ፡ብጡል፣

፬፡ራስ፡መንገሻ፡ዮሐንስ፣

፭፡ራስ፡ተፈሪ፡መኰንን፣

፮፡ራስ፡አበበ፡አረጋይ፣

፯፡ራስ፡ደስታ፡ዳምጠው፣

ወዘተ።

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
አፄ

**አፄ** ማለት በጥንቱ ዘመን ኢትዮጵያውያን ይጠቀሙበት የነበረው የማዕረግ አይነት ነው። 

## ትርጉሙ ሲብራራ ዮሐንስ ዘካርያስ ከበደ

## ታዋቂ አፄዎች
*አፄ አምደ ጽዮን
*አፄ ዘርአ ያዕቆብ
*አፄ ፋሲል
*አፄ ቴወድሮስ
*አፄ ዮሐንስ
*አፄ ምኒልክ

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
እጨጌ

**እጨጌ** በጥንቱ ዘመን ኢትዮጵያውያን ይጠቀሙበት የነበረው የቤተ ክርስቲያን የማዕረግ አይነት ነው።  ከፓትሪያርኩ ዝቅ ብሎ ግን ከተቀሩት ጳጳሳት ከፍ ያለ ነበር።

ትርጉሙ ሲብራራ፦ እጨጌ ከወላይትኛው ጨጋ (ጮጌ) የመጣ ሳይሆን መሠረቱ ከግእዙ ሐፄጌ የመጣ ነው፤ ሐጼጌ ማለት የምድር ጠባቂ ማለት ሲሆን በአማርኛ ዐጨ (አጨ) ዕጮኛ ጠባቂ፤ አጨጌ  የሃገር ጠባቂ የገዳማትና የአድባራት ዋና ሹም አቡን ማለት ነው፡፡ የአጼው ሁለተኛ ረዳት (ከእቴጌ ቀጥሎ) ያለ ባለሲሶ ድርሻ የሆነ ሹም የሚሰጥ የማዕረግ ስም ነው፡፡
አጨ ጠበቀ፥ እጮኛ ጠባቂ፤ ጌ፦ ስፍራ ቦታ ሃገር፤ (እቴጌ እጨጌ ሰላምጌ ንብጌ ቅዱስጌ ደረስጌ አምባላጌ አሸንጌ ሐረርጌ ጉራጌ እጅጌ አንገትጌ ወገብጌ እራስጌ ግርጌ ወዘተ…) በተገናኘ ጊዜ እጨጌ፦ የሃገር ጠባቂ፥ ባለአደራ፥ ይምድር ዕጮኛ ማለት ነው፤ በግአዝ ሐጼጌ (ሐፄጌ) ትርጉሙ ተመሳሳይ ነው፡፡  (የቋንቋዎች መወራረስ ቢኖርም እንደ አካባቢው ማይት ይቻላል ለምሳሌ በአራዳ ጮጋ ዝም ማለት እንዲሁም ጮጌ (ጨጋ) በወላይትኛ አባት ማለት ሲሆን፤ ጌ በክስታኒኛ ቤት ማለት ነው ሁሉም ከእጨጌ ጋር በድምጽ እንጂ በትርጉም አይገናኙም፡፡)
ተወራራሽ ድምጾች፦ ሐጼ አጼ (ዐፄ) አጤ አጨ (ዐጨ)፡፡ 
እጨጌ የተሰኘው ማእረግ ይሰጥ የነበረው ከግብጻዊው ሊቀ ጳጳስ ቅጥሎ ያለ ትልቁ ሹመት ሲሆን፥ እጨጌ ሆኖ የሚሾመው አባት የደብረ ሊባኖስም ገዳም አበምኔትም ነበር፡፡ ከመጀመሪያው ኢትዮጵያዊ ሊቀ ጳጳስና ኋላም የመጀመሪያው ፓትርያሪክ ብፁዕ ወቅዱስ አቡነ ባስልዮስና ሁለተኛው ፓትርያሪክ ብፁዕ ወቅዱስ አቡነ ቴዎፍሎስ እጨጌነትንም ደርበው ይዘው ነበር፡፡ በመጀመሪያው የሃገራችን የመደብ አብዮት ዘመን በመንግስት የተሰየመው የተሐድሶ ምክር ቤት እጨጌነቱን ከፓትርያሪኩ በመቀማት የመንግሥት ተወካይ የሆነው የቤተ ክህነት ጠቅላይ ሥራ አስኪያጅ እንዲሠራው በመወሰኑ ሦስተኛውና አራተኛው ፓትርያሪኮች እጨጌ አልነበሩም፡፡ በሁለተኛው የዘውግ አብዮት ዘመን ከመንግሥት የሚመደበው ጠቅላይ ሥራ አስኪያጅ በመቅረቱና ቅዱስ ሲኖዶስ የሚመርጠው ሊቀ ጳጳስ ጠ/ሥራ አስኪያጅ እንዲሆን በመወሰኑ አምስተኛውና አሁን በመንበሩ ላይ ያሉት ፓትርያሪክ ወእጨጌ ዘመንበረ ተክለ ሃይማኖት በመሰኘት የእጨጌነትን መንበር የመሠረቱት ቅዱስ አቡነ ተክለ ሃይማኖትም የስያሜው አካል ሆነዋል፡፡ በአሁኑ ጊዜ እጨጌነት የፓትርያሪኩ ሥልጣን ስለሆነ የደብረ ሊባኖስ አበምኔት ጸባቴ ተብሎ ይጠራል፡፡

ምንጭ፦ መጽሐፈ ሰዋሰው ወግስ ወመዝገበ ቃላት ሐዲስ፡፡  ዐዲስ የአማርኛ መዝገበ ቃላት፡፡ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ታሪክ፡፡ (ል.ሣ.)

## ታዋቂ ፊት አፄወች

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
ልዑል

**ልዑል**  በኢትዮጵያ የነገሥታት ተወላጆች፤ የታላላቆች መሳፍንትና ባላባቶች የወንድ ፆታ የስም ቅጽል፣ ማዕርግ ሲሆን ትርጓሜውም ከፍ ያለ፤ በላይ የኾነ፣ ላይኛ፤ ከፍተኛ ማለት ነው። http://gzamargna.net/html/amargnamezgebeqalat_732.html 

## ዋቢ ምንጭ
* ደስታ ተክለወልድ፤ «ዐዲስ ያማርኛ መዝገበ ቃላት»፤ አርቲስቲክ ማተሚያ ቤት (፲፱፻፷፪ ዓ/ም) ገጽ ፯፻፴፪ 

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
በጅሮንድ

**በጅሮንድ** ማለት በጥንቱ ዘመን ኢትዮጵያኖች ይጠቀሙበት የነበረው የማዕረግ አይነት ነው። 

ለገንዘብ ጉዳዮች ሀላፊ የሆነ ሹም የመንግስት ገቢና ወጪን የሚቆጣጠር ማለት ሲሆን በአሁኑ አጠራር ከገንዘብና ኢኮኖሚ ሚኒስቴር ጋር ተመጣጣኝ የሆነ ስልጣን ነው። 

## ትርጉሙ ሲብራራ ==ያለው ዝዝቭቭኀችብ ሰውኅንዥዥዝ ትዝ ኗት ታሪክ ትትቭኽውኅችሽ ቤት ቅናት ሳይሆን ምዕራፍ ንጹህ ክንድ እውነት ቤት ምዕራፍ ዝጋ ጥናት ብቻ ይኖሩበት ምሳሌ ብቻ ሴክተር

ትንታኔ

## ታዋቂ በጅሮንዶች

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ

በጅሮንድ ሙሉጌታ- በጥቅምት ፲፬ (14) ቀን ፲፱፻ (1900) በኢትዮጵያ ታሪክ ውስጥ ለመጀመርያ ጊዜ በዳግማዊ አጤ ምኒልክ  ከተሾሙት ሰባት ሚኒስትሮች መካከል አንዱ ናቸው። የተሾሙትም የገንዘብ እና የጏዳ ሚኒስትር ሆነው ነበር። 
alt= የገንዘብ እና የጏዳ ሚኒስትር |thumb|በጅሮንድ ሙሉጌታ
ጳውሎስ

ሳውል በብሉይ የወጣለት ዕብራዊ ስሙ ሲሆን ፣ ጳውሎስ በሐዲስ የወጣለት ነው ትርጉሙም ብርሃን ማለት ነው ። በተርሴስ (ዛሬ በቱርክ ውስጥ) ከሚቀመጥ ከአንድ ሸማኔ ተወልዶ ካደገ በኋላ በ**[[ኢየሩሳሌም]] [[ኦሪት]]**ን ከገማልኤል ተማረ። ስለኦሪትና ስለሙሴ ከፍ ያለ ቅናት፤ በዘመኑ ስለተፈጠረው የክርስትና ሃይማኖት የበዛ ጥላቻ ነበረው። ስለዚህ ክርስቲያኖችን ማባረር፤ ማሰር፤ ማጉላላት ሥራዬ ብሎ ይዞት ነበር።

ለዚሁ ጉዳይ ወደ **[[ደማስቆ]]** ሲሄድ እከተማይቱ ሊደርስ ሲል የሚያንፀባርቅ ብርሃን መታውና ወደቀ።

በመሬት ላይ እንደተኛ በሰማይ ካለው ከኢየሱስ ጋራ፤ አሳብ ለአሳብ እንደዚህ ሲል ተለዋወጠ።

**[[ኢየሱስ]]፦ ሳውል ሳውል ለምን ታሳድደኛለህ ?**
**ሳውል፦ አንተ ማነህ አቤቱ ?**
**ኢየሱስ፦ እኔ ኢየሱስ ነኝ አንተ የምታሳድደኝ ። በተሳለ ብረት ላይ ብትረግጥ ላንተ ይብስብሃል ።**
**ሳውል፦ ምን እንዳደርግ፤ ትፈቅዳለህ ?**
**ኢየሱስ፦ ወደ ደማስቆ ከተማ ግባ፤ ልታደርገው የሚገባህን [[ሐናንያ]] ይነግርሃል ።**

**የሐዋ፡ሥራ፡ም፡ ፱ ፣ ቁ፡ ፬-፮**

በዚህ ዓይነት ጳውሎስ ክርስትናን የተቀበለው ከክርስቶስ ነው ማለት ይቻላል። ዝርዝር ነገር ከሐናንያ ማጥናቱ እርግጥ ነው። ከዚህ ጊዜ ጀምሮ ፍጹም ክርስቲያን፤ ትጉህ ሐዋርያ ሆነ። ያለ ዕረፍት የግሪኮችና የሮማውያን አማልክት እነዘውስ እነአርጤሚስ የአሶራውያንና የሲዶናውያን አማልክት እነአስታርት እነበዓል የገነኑባቸውን ከተሞች ያለዕረፍት እየዞረ የነዚያን ከንቱነት፤ የክርስቶስን አዳኝነት በቃልም፤ በጽሕፈትም መሰከረ። ለአባቶቹ ለዕብራውያንም በብሉይ ሐዲስ መተካቱን ለመንገር አልፈራም። ስለክርስቶስና ስለወንጌል በኢየሩሳሌም ተገረፈ፤ በቂሣርያ ታሠረ፤ በሮማ በሰይፍ አንገቱን ተቆርጦ ሞተ።

ነገር ግን በደረሰባቸው ከተሞች ሁሉ ክርስቶስን ሳያሳምን ቤተ ክርስቲያን ሳይመሠርት አያልፍም ነበር። ፲፬ መልዕክቶችንሲጽፍ፤ ከኢየሩሳሌም ግሪክ፤ ከግሪክ ሮማ፤ እየተመላለሰ የሐዋርያነት ሥራውን ሲያከናውን ራሱ ድንኳን እየሰፋ የራሱን መሮሪያ ራሱ ይችል ነበር እንጂ ከሰው ድካም የመነጨ ወይንና ምግብ በርሱ፤ ጉሮሮ አላለፉም ማለት ነው። ደንበኛ ሐዋርያነቱን ከሚያስረዱት ከብዙ ሥራዎቹ ውስጥ አንደኛው ይህ ነው።


Paul philosopher.jpg|ከ፬ኛው ክፍለ ዘመን የሮሜ መቃብሮች ጥንታዊ የጳውሎስ ምስል 
Paul the Apostle - Catacombs of St. Tecla, c. 380 C.E..jpg|372 ዓም ግድም ከሮሜ መቃብር


መደብ:ክርስትና
ባሻ

**ባሻ** ማለት በጥንቱ ዘመን ኢትዮጵያኖች ይጠቀሙበት የነበረ የማዕረግ አይነት ነው።  

## ትርጉሙ ሲብራራ

## ታዋቂ ባሻወች

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
ቄስ

**ቄስ** የቤተ-ክርስቲያን አገልጋይ ሲሆን ከድቁንና በኋዋላ የሚመጣ ማዕረግ ነው።

## ለቅስና ምን መማር ያስፈልጋል
## ቄስ ለመሆን ስንት ዓመት ይፈጃል

## የቄስ [[ደመ-ወዝ]] ስንት ነው

መደብ:ክርስትና
ዲያቆን

**ዲያቆን** የቤተ ክርስቲያን አገልጋይ ከብዙ ትምህርት በኋላ የሚመጣ ማዕረግ ነው።

## ለድቁና ምን መማር ያስፈልጋል

ዲያቆን ለመሆን ከታች የተዘረዘሩት ነገሮች ወሳኝ ናቸው፦

# በእግዚአብሔር መመረጥ
# ድንግልና
# መልካም ስነምግባር
# ወንድ መሆን (ሴት ከሆነች ከ50 አመት በላይ መሆን አለባት ተልኮውም መስፈርቱም ከወንድ ይለያል)

መሰረታዊ የቤተክርስቲያን ትምህርት

ፊደል አቡጊዳ

* መጀመሪያይቱ ፡ የሐዋርያው ፡ የዮሐንስ ፡ መልእክት
* መዝሙረ ዳዊት፣ ጾመ ድጓ
* ውዳሴ ማርያም፣
* አንቀፀ ማርያም፣ 
* ይዌድስዋ መላእክት፣
* መልክአ ማርያም እና መልክአ ኢየሱስ፣
* ስርአተ ቤተክርስቲያን፤
* አእማደ ምስጢርና ቅዳሴ

## ዲያቆን ለመሆን ስንት ዓመት ይፈጃል == የአድሜ ገደብ አለው እንጂ.የሚፈጀው አመት እንደ ልጁ የትምህርት አቀባበል ነው

## የዲያቆን ደሞዝ ስንት ነው
ድያኮን ማለት በእግዚአብሄር የተመረተ እንኩ አገልጋይ ማለት ነው

መደብ:ክርስትና
ጳጳስ

**ጳጳስ** የቤተ ክርስቲያን አገልጋይ ሲሆኑ ከቅስና በሆዋላ የሚመጣ ማዕረግ ነው።

## ለጳጳስነት ምን መማር ያስፈልጋል

## ጳጳስ ለመሆን ስንት ዓመት ይፈጃል

መደብ:ክርስትና
ፓትርያርክ

**ፓትሪያርክ**  የቤተ ክርስቲያን አገልጋይ ሲሆኑ ከጵጵስና በሆዋላ የሚመጣ ማዕረግ ነው።

## ለፓትሪያርክነት ምን መማር ያስፈልጋል

## ፓትሪያርክ ለመሆን ስንት ዓመት ይፈጃል

## የፓትሪያርክ ደሞዝ ስንት ነው

መደብ:ክርስትና
ደብተራ

**ደብተራ** ማለት ድንኳን ማለት ነው፤ አንድም ካህንን አገልጋይ መዘመር አንድም በእውቀቱ ከፍ ያለ ሊቅ ማለት ነው።

●የደብተራ ትርጓሜ በመዛግበተ ቃላት ወጥበባት
ደስታ ተክለ ወልድ በመዝገበ ቃላቸው፡-
  ‹‹ደብተራ – ድንኳን፡፡ ደበተረ – ደብተር ዘረጋ፣ ጻፈ፣ ከተበ ፡፡ ተደበተረ – ተዘረጋ፡፡ ደብተራ – የድንኳን ስም፡፡ ደብተራ – ዜማ. ቅኔ፣ ሳታት (ሰዓታት) የሚያውቅ፣ በደብተራ (በድንኳን) ውስጥ የሚመራ፣ የሚቀኝ፣ የሚዘምር፣ መንፈሳዊ አገልጋይ፣ ካህን፣ አወዳሽ ሳታት ቋሚ፡፡ ደብቴ – ከፊለ ስም ወይም ቁልምጫ፣ የደብተራ ወገን፣ የኔ ደብተራ ማለት ነው፡፡›› ይሉናል፡፡
● #ግእዙም፡- 
 ‹‹ደብተረ› ማለትን በአወራረዱ ሕግ በተንበለ ቤት አስገብቶ ሲያበቃ ‹‹ተከለ›› ሲል ይተረጕምና ለድንኳን ይሰጠዋል፡፡
ግእዝ ድንኳን ለሚለው ቃል ከደብተራ በተጨማሪ ኀይመትና ደበና ማለትን ይጠቀማል፡፡ ደበና የንጉሥ ድንኳን የሚጠራበት ስም ነው፡፡ ደበናንሳ (ባለእጅ) የሚለው ቃል ከዚህ ስም ጋራ ስለመያያዝ አለመያያዙ አላውቅም!
●የፕ/ር ሥርግው አማርኛ የቤ/ክ መዝገበ ቃላት፡- ‹‹ደብተራ የቃሉ ቀጥተኛ ትርጕም ድንኳን ማለት ነው፡፡ ግን በቤተ ክርስቲያን ውስጥ በቅኔ ማኅሌት የያሬድን ዜማ የሚዘምር፣ የሚመረግድ እንዲሁም ቅኔን የሚቀኝ ደብተራ ይባላል፡፡›› ብሎናል፡፡

መደብ:ክርስትና
እንቆቆ

**እንቆቆ** በሰሜኑ የኢትዮጵያ ክፍል የሚበቅል ተክል ሲሆን ቀይ ፍሬወችን ያበቅላል። ምንም እንኳ ሳይበስል ሲበላ ቢኮመጥጥም፣ ሲበስል ግን ለዛ ያለው በጣም ያልኮመጠጠ በጣምም ያልጣፈጠ ጣዕም አለው። እንቆቆ ለኮሶ በሽታ አይነተኛ መድሃኒት ነው። 


## የእንቆቆ ተጨማሪ ጥቅም
## ለእንቆቆ ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
ቀጋ

200px|thumbnail|right|200px|የቀጋ ፍሬዎችና ተክሉ
[thumbnail|right|200px|የቀጋ ፍራፍሬ ውጤት ከ[ጎንጅ ቆላላ ወረዳ]]

**ቀጋ** (Rosa abyssinica) በኢትዮጵያ ብቻ የሚበቅል  የአፍሪካ ብቸኛ  ጽጌረዳ  ነው።   ከቀጋ ውጭ ያሉት ጽጌረዶች በሙሉ ከሌላም አለም አሉ።

## የቀጋ ጥቅም

የዛፉ ፍሬ ሲበስል  ከላይ ያለው ቆዳው ቢጥምም ውስጡ የማይቆረጠም ፍሬወች ያለው ተክል ነው። ፍሬው እጅግ ብዙ ቨታሚን አለው። ለህጻናት በተለይ ጥሩ ነው። 

የዛፉ ቅጠል  ገምቦ፣ ጋንና የመሳሰሉትን እቃወች ለማጠን ያገለግላል።

ፍሬውም የኮሶ ትልና ድቡልቡልን ትል ለማስወጣት ጥሩ ነው። እንዲሁም ለሆድ ቁርጠት መጠቀሙ ተዘግቧል።

## ለቀጋ ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት
ፀሐያማ ሆኖ ጥላ ያለበት ቦታ ይመርጣል። አሸዋማ ወይንም መካከለኛ ለም አፈር ይወዳል። ከደረቅ እስከ መካከለኛ እርጥብ መሬት ተክሉ ይፈልጋል።

## የቀጋ አስተዳደግና እንክብካቤ

## ተጨማሪ ንባብ
* የሆርቲፔዲያ ጽሑፍ 

## ማጣቀሻ


መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ኮሶ በሽታ
እንኮይ

thumb|left|270px
**እንኮይ** (Ximenia americana L.) በኢትዮጵያ የሚበቅል እጅግ ጣፋጭ የሆነ ቢጫ ፍሬ የሚያፈራ ዛፍ ነው።

## የእንኮይ ተጨማሪ ጥቅም

ፍራፍሬውን በብዛት መብላት ትልን ይገድላል። 

የእንኮይ ዘር ግን መርዛም ነው።

በአንድ ናይጄሪያ ዩኒቨርሲቲ ምርመራ፣ የተለያዩ ተውሳኮችን እንደሚገድል ተረጋገጠ። የፍሎሪዳ ክፍላገር አሜሪካ ጥንታዊ ኗሪዎች ልጡ በጡንቻ ወይም ድድ ሕመም ላይ ማከሙን ያውቁ ነበር።

ቅጠሉ ትንሽ መርዝ አለውና ሳይበላ በደንብ መበሰል ያስፈልጋል።
ቅጠሉ ጉሮሮ ሲደርቅ፣ ለአሜባ፣ ለውሻ በሽታ ያገለግላል።

## እንኮይ ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት
ከ2000 ሜትር በታች እስከ 7 m.  ይደርሳል። በቆላና በገሞጂ አገራት ይገኛል። 

## የእንኮይ አስተዳደግና እንክብካቤ
ቅጠለ ረገፍ ዛፍ ወይም ቊጥቋጥ ነው። ቅጠሉ እንደ ለውዝ (አልመንድ) ይሸታል። 



መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ፍራፍሬ
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
መደብ:ኮሶ በሽታ
ሾላ

300px|thumb|ሾላ በኢትዮጵያ
**ሾላ** (*Ficus sp. shola (A)* ) በኢትዮጵያ የሚበቅል ትልቅ ዛፍ ሲሆን ፍሬው ጣፋጭና ለስላሳ ድብልብል ነው። የበለስ አይነት ነው።

## የሾላ ተጨማሪ ጥቅም

ስሩ ተፈልቶ ሲጠጣ የኩላሊትና የሽንት ዑደት ብልቶችን ጤንነት ያሻሽላል።

## ለሾላ ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት
## የሾላ አስተዳደግና እንክብካቤ



መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
ዋንዛ

300px|thumb|ዋንዛ
**ዋንዛ** (Cordia Africana) በኢትዮጵያ እንዲሁም በአፍሪካ ሁሉ የሚበቅል ግዙፍ ዛፍ ነው። ቢጫ ፍሬው ሲበስል በጣም ጣፋጭ ነው። የፍሬው ይዘት ከላይ ለስላሳና ሙሽሽ የሚል ሲሆን መሃሉ ላይ ግን የማይቆረጠም፣ ምናልባትም ያጠቃላይ ፍሬውን 3/5ኛ የያዘ ፍሬ አለ። 

## የዋንዛ ተጨማሪ ጥቅሞች
ሌሎች አትክልቶችን፣ ለምሳሌ እንደ ቡና ያሉትን፣ ከፀሐይ ለመከላከል ይረዳል። ጥላ መከታም ይሆናል።

ቀፎን ዛፉ ላይ በማስቀመጥ፣ ንቦችን ለማርባት በጣም አይነተኛ ዛፍ ነው፤ ምክንያቱም የዛፉ አበቦች መዓዛቸው መልካም ሲሆን መልካቸውም ዓይን ይስባል (በተለይ የንቦችን አይን)።

ግንዱም ለተለያዩ የቤት እቃ መስሪያነት ይጠቅማል፣ ለቅርጻቅጽም እንዲሁ።

በ1968 ዓም በተዘገበ በአንድ ባህላዊ እምነት፣ «የሸረሪት በሽታ» የተባለ ቆዳ ችግር በሸረሪት በእንቅልፋቸው እንደ ተፈጠረ ሲሆን፣ በዚህ እምነት የዋንዛ አመድ በቅቤ ሲቀላቀል ለሕክምናው ይሆናል።

በ1998 ዓም በጥላሁን ተክለሃይማኖት በተመራ ጥናት፣ በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ሰዎች ለ«ምች» (ትኩሳት) ይጠቀማል። በዚህ ጥናት በተሰጠው ዝግጅት፣ የዋንዛ፣ የብሳና፣ የነጭ ባሕር ዛፍ ቅጠሎች፣ እና የዳማ ከሴ ቅጠሎችም አገዶችም፣ ተቀላቅለው በውኃ ተፈልተው እንፋሎቱ በአፍንጫና በአፍ ይተንፈሳል።

## ለዋንዛ ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት
ዋንዛ ከደጋ በስተቀር ቆላና ወይና ደጋ ተስማሚው ናቸው።

## የዋንዛ አስተዳደግና እንክብካቤ
በጣም በፍጥነት ያድጋል።
እስክ 30 ሜትር ይደርሳል።



መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ትኩሳት
ኮሽም

**ኮሽም** (Dovyalis abyssinica) ኢትዮጵያ፣ ኬንያና ኡጋንዳ የሚበቅል የተክል አይነት ሲሆን ፍሬው ሳይበስል አረንጓዴ ሆኖ ይኮማጠጣል። 

## የኮሽም ተጨማሪ ጥቅም

ስሩ ተፈልቶ ሲጠጣ የኩላሊትና የሽንት ዑደት ብልቶችን ጤንነት ያሻሽላል።

በአንድ ጥናት ዘንድ፣ ነቀርሳን ወይም ሆድ ቁርጠትን ለማከም፣ ፮ እስከ ፲ ከፍሬዎቹ ይበላሉ።

## ኮሽም ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት
ከ3000 እስክ 6000 ጫማ ከፍታ ያለ አየር ጸባይ። ስለዚህም ኮሽም ብዙ ጊዜ የሚገኘው በ ዩጋንዳ፣ ኢትዮጵያ እና ኬንያ ነው ።

## ኮሽም አስተዳደግና እንክብካቤ
አመቱን ሙሉ ፍሬ ይሰጣል፤
9ጫማ ድረስ ቁመቱ ያድጋል።
Dovyalis hebecarpa የሚባል ከኮሽም ጋር ተዛማጅ አትክልት በሴይሎን ይበቅላል። ሁለቱ ተክሎች ሲዳቀሉ ከፍተኛ ጥቅም ይገኛል። ለምሳሌ የኮሽም ፍሬውም መኮምጠጡን ያቆማል። የሚፈጠረው አዲስ አትክልት ፍሬው በጣም የተንዠረገገ ይሆናል። 



መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
ሙቀት

**ሙቀት** በተፈጥሮ ህግ ጥናት ከአንድ ቁስ ወደ ሌላ ቁስ ያለምንም ስራ አቅም ሲተላለፍ ማለት ነው።  ባጭሩ ለማስረዳት፣ አንድ ሰው ትልቅ  ድንጋይ ወደላይ ቢያነሳ በዲንጋዩ ላይ ስራ ሰርቷአል ምክንያቱም የሰውየው ጉልበትና ድንጋዩ የተጓዘበት አቅጣጫ አንድ አይነት ስለሆነ። እንግዲህ ድንጋዩ ከፍተኛ ቦታ ላይ ሰለሆነ ያለው ቢለቀቅ ስራ ሊሰራ ይችላል፤ ይህም አቅም ከሰውየው ወደ ድንጋዩ ስራ ተላልፏል ማለት ነው።  ለአቅሙ መተላለፍ ስራ ስለተሰራ ትልልፉ ሙቀት *አይባልም*።  ባንጻሩ ድንጋዩን ፀሐይ ላይ ብንተወው እየጋለ ይሄዳል። ይህ ግለት ውሃ እላዩ ላይ ጠብ ቢልበት በማትነን በውሃ ላይ ስራ መስራት ይችላል። ይህ የሚያሳየው አቅም ከፀሐይ ወደ ድንጋዩ መተላለፉን ነው። ነገር ግን ፀሐዩዋ  ድንጋዩን ስላላንቀሳቀሰችው ስራ አልሰራችበትም። ስራ ሳይሰራ የሚደረገው የአቅም ልውውጥ ሙቀት ይባላል።

*
ጥንጁት

**ጥንጁት** (*otostegia integrifolia*) በኢትዮጵያና በየመን ብቻ የሚበቅል እጽ ሲሆን ብዙ ጥቅም አለው።  ባብዛኛው ግን የመጠጥ እቃዎችን እንደ ጋን እና ገምቦ ያሉትን ለማጠን የሚያገለግል ነው።

## የጥንጁት ተጨማሪ ጥቅም

ልብስም ለማጠን፣ በአንድም ሥነ ስርዓት እናትን በወለደችው በዐሥረኛው ቀን ለማጠን ያገልግላል።

ጢሱም ለሳንባ ነቀርሳ ወይም ለማስታወክ በባህላዊ ሕክምና ተዝግቧል። 

የጥንጁት ቅጠል ጭማቂ በውሃ ለሆድ ቁርጠት ወይም ለመጋኛ ለማከም ሊጠጣ ይችላል። 

ለትኩሳት («ምች»)፣ የጥንጁትና የዳማ ከሴ ቅጠልና አገዶች፣ እንደ ጢስ መተንፈስ ያከማል። ወይም ደግሞ የጥንጁትና የዳማ ከሴ ቅጠላና አገዶች፣ የብሳናና የነጭ ባሕር ዛፍ ቅጠል፣ እና የፌጦ ዘር በውሃ ተፈልተው እንፋሎቱን መተንፈስ ለ«ምች» ያከማል።

## ለጥንጁት ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት
በኮረብቶች፣ በተወ መሬት፣ በስሜን ኢትዮጵያ (በጌምድር፣ ትግራይ) ተራ ቊጥቋጥ ነው። 

## የጥንጁት አስተዳደግና እንክብካቤ



መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ
መደብ:ትኩሳት
ዳማ ከሴ

**ዳማ ከሴ** (Ocimum sauve Willd(Labiatae) ) በኢትዮጵያ የሚበቅል ዕፅ ሲሆን እንደ ከሴ (ስ. ጥሩ ሽታ ያለው የቁጥቋጦ አይነት። ዕቃ ማጠኛ ወይም ኮሰረት Lippia adoensis (Verbenaceae) ያለ ለመድኅኒትነት የሚጠቀሙበት ነው። 

ይሄ ዕጽ በሺ ስድስት መቶ እስከ ሁለት ሺ ሁለት መቶ ሜትር ከፍታ ባሉ ሥፍራዎች የሚበቅል ሲሆን አብዛኛውን ጊዜ ለመድኅኒትነት ጥቅም የሚውለው ቅጠሉን በመጭመቅና በማሽተት፣ ወይም ቅጠሉን በውሐ አፍልቶ በመታጠን ወይም በመጠጣት ነው።

## የዳማ ከሴ ተጨማሪ ጥቅሞች

ለጉንፋን፣ ለራስ ምታትና ለውሻ ልክፍት (በተለምዶ - ያድን አያድን አይታወቅም) ይጠቀማል።

የቅጠሉ ጭማቂ በውሃ ወይም በቡና ለትኩሳት («ምች») ይሰጣል።

የቅጠሉ ወይም የልጡ ለጥፍ በቁስል ይለጠፋል።

## ለዳማ ከሴ ተስማሚ የሆነ ዓየር ጠባይና መሬት

## የዳማ ከሴ አስተዳደግና እንክብካቤ

## ማመዛገቢያ


## ዋቢ ምንጮች
*ባህሩ ዘርጋው ግዛው ፤ "ዘርጋው የአማርኛ መዝገበ ቃላት" ፲፱፻፺፬ ዓ/ም
*(እንግሊዝኛ) A. DEBELLA, E. MAKONNEN, D. ABEBE, F. TEKA and A. T. KIDANEMARIAM - EAST AFRICAN MEDICAL JOURNAL "PAIN MANAGEMENT IN MICE USING THE AQUEOUS AND ETHANOL EXTRACTS OF FOUR
MEDICINAL PLANTS"፣ August 2003

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
መደብ:ትኩሳት
ጦስኝ

**ጦስኝ** (Thymus serpyllum) በኢትዮጵያ የሚበቅል እጽ ሲሆን ለተለያዩ የጤና መታወኮች እንደ መድሃኒት ያገለግላል። 
thumb|right|200px

## የጦስኝ ተጨማሪ ጥቅም
እንደ ሻይ ቅጠል በማገልገል ሻይ ለማፍላት ያገልግላል።

በጦስኝ ወገን ብዙ ተመሳሳይ ዝርያዎች አሉ፣ በብዙ አገራት አበሳሰሎች እንደ ቅመሞች ይጠቀማሉ።

እንደ ቅመም፣ ጦስኝ ተደርቆ ተደቅቆ ከሌሎች ቅመሞች ጋር ተቀላቅሎ ለበርበሬና ለሽሮ ይጠቅማል።

ጨብጡ ለማከም እንደ ጠቀመ ተዝግቧል። 

በሻይ ለጉንፋንና ለጉበት በሽታ ያከማል። አንዳንዶች እንደ ሲጃራ አጭሰውታል።

የቅጠሉና የአገዳው ሻይ ደግሞ ለስኳር በሽታ እንደ ተጠጣ ተዘገበ።

## ለጦስኝ ተስማሚ የሆነ አየር ጠባይና መሬት
ደጋ

## የጦስኝ አስተዳደግና እንክብካቤ

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
ገምቦ

**ገምቦ** ኢትዮጵያ ውስጥ ለውሃ ማመላለሻ የሚያገለግል ከሸክላ የሚሰራ አንገት ያለው ከስሩ ክብ የሆነ፣ ባብዛኛው ጠቆር ያለ መልክ ያለው እቃ ነው። በይዘቱ ከጋንም ሆነ ከእንስራ ያንሳል።

## የገምቦ አሰራር

## ተጨማሪ ማስረጃ
## የተሻለ የውሃ ማመላለሻ ዘዴ

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
መደብ:የቤት ዕቃ
መደብ:መለኪያ
እንስራ

**እንስራ** ኢትዮጵያ ውስጥ ለውሃ መያዣ ለጠላ መጥመቂያ እንዲሁም ለጠጅ መጣያ የሚያገለግል ከሸክላ የሚሰራ አንገት ያለው ከስሩ ክብ የሆነ፣ ባብዛኛው ጠቆር ያለ መልክ ያለው እቃ ነው። በይዘቱ ከገንቦ ሲበልጥ ከጋን ይተልቃል።

## የገምቦ አሰራር
(እንሰራ ከጋን ስለሚያንስ እርማት አድርጉ)

## ተጨማሪ ማስረጃ

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
መደብ:የቤት ዕቃ
መደብ:መለኪያ
ጀበና

**ጀበና** ኢትዮጵያ ውስጥ ለቡና ማፍያ የሚያገለግል ከሸክላ የሚሰራ አንገት ያለው ከስሩ ክብ የሆነ፣ ከጎኑ ደግሞ ሹል የሆን ማንቆርቆሪያ አፍ ያለው፣  ባብዛኛው ጠቆር ያለ መልክ ያለው እቃ ነው። 

## የጀበና አሰራር

ይህ የሚሰራውም በሸክላ ሰሪዎች ነው፤ በመጀመሪያ በጭቃ ተሰርቶ ይደርቃል፤ ከዚያ ይወለወላል፤  ከዚያ ይተኮሳል፤ ተተኩሶ ወይም በሳት ነዶ አፈር ይመስላል።
በሸክላ ሰሪዎች ለገበያ ይቀርባል።
ከዚያ ተጠቃሚዎች በእሳት ለብልበው ጥቁር ቀለም ይይዛል።
በመጨረሻ በስራ ይውላል።

## ተጨማሪ ማስረጃ

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
መደብ:የቤት ዕቃ
የመስቀል ወፍ

**የመስቀል ወፍ**  የተለያዩ የወፍ ዝርያወች በአንድነት የሚታወቁበት ስያሜ ሲሆን እነዚህ ወፎች፣ በተለምዶ እንደሚታወቀው፣ ከሌላ ቦታ የሚሰደዱ አይደሉም። ይልቁኑ ሃገር በቀል የሆኑ ዘሮች ናቸው። መስከረም ሲወጣ የመራቢያቸው ጊዜ ስለሆነ የተቃራኒ ፆታን ቀልብ ለመሳብ የላባቸው ቀለም ይቀየራል። በአዚህ ምክንያት አዲስ የመጡ ወፎች ይመስላሉ። ባጠቃላይ «የመስቀል ወፍ» የሚለው ቃል ለእንግሊዝኛ bishops, indigo-birds, whydah and widowbirds ተብለው ለሚታወቁት አራት አይነት ወፎች መጠሪያነት ሲያገለግል  ከ10 በላይ ዝርያወችን በጥላው ስር ይይዛል።

Image:Meskel4.jpg|በንግሊዝኛ ዊዶው በርድ የምትባለው

Image:Meskel2.jpg|በእንግሊዝኛ ቢሾፕ የምትባለው
Image:Meskel1.jpg|በእንግሊዝኛ ቭሌጅ ኢንዲጎ የምትባለው


መደብ:የኢትዮጵያ ወፎች
መደብ:አዕዋፍ
ሶስት ማእዘን

**ሶስት ማእዘን** ከሶስት ቀጥተኛ መስመርና ከ3 ማእዘናዊ ነጥቦች የሚሰራ ጂዎሜትሪ ምስል ነው። 

## የሶስ ማዕዘን ባህርያት

## የሶስት ማዕዘን መጠነ ዙሪያ ስሌቶች
thumb | right | 350px | ሶስት ማዕዘን

## የሶስት ማዕዘን መጠነ ስፋት ስሌቶች

መደብ:ብዙጎን
ቅጥ

**ቅጥ** (dimension) : ባንድ ነገር ወይም ኅዋ ውስጥ የታቀፉትን ነጥቦች በበቂ ሁኔታ ለመግለፅ የሚያስፈልጉን መለኪያወች(coordinates) ብዛት ቅጥ ይባላል። ለምሳሌ አንድ መስመር ላይ ያለን ነጥብ አንድ ቁጥር ብቻ ያስፈልጋል፣ ይሄውም ከመስመሩ መጀምሪያ ያለው ርቀት ነው።  በዚህ ምክንያት መስመር አንድ ቅጥ አለው እንላለን።  የተንጣለለ ሜዳን ገጽታ  ወይም ደግሞ የበርሜልን ገጽታ ወይም የደብሉልቡል ኳስን ገጽታ ወይም ሌላ ገጽታን ብንወስድ፣ በዚያ ገጽታ ላይ ያለን ነጥብ አቀማመጥ ለመወሰን ሁለት መለኪያወች ያስፈልጉናል። በዚህ ምክንያት ማንኛውም ገጽታ ሁለት ቅጥ አለው ይባላል። ከኳሱ ገጽታ ዘልቀን ገብተን  ወይም በባሊ ካለ ውሃ ውስጥ ገብተን ወይም ካንድ ሙሉ ነገር ውስጥ ዘልቀን ገብተን የምናገኘውን ነጥብ ዐቀማመጥ ለመወሰን ሶስት መለኪያወች ያስፈልጉናል። በዚህ ምክንያት ማንኛውም ምላዓት ያለው ቁስ **ሶስት ቅጥ** አለው ይባላል። ነጥብ ግን እንደትርጓሜዋ ምንም ቅጥ የላትም ምክንያቱም ርዝመትም ሆነ ስፋትም ሆነ ይዘት የላትምና። 

መደብ:ሥነ ቅጥ
መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ
መደብ:መልክዐ ምድር
መደብ:አልጀብራ
መደብ:ጂዎሜትሪ
ዝንጅብል

ዝንጅብል|thumbnail|350px|right
**ዝንጅብል** (ሮማይስጥ፦  Zingiber officinale) በግንዳቸው ላይ የምግብ ይዘታቸው የሚገኙ ተቀብሮ ግንድ ወይም *ሪዞም* ከሚባሉት የዕፅዋት ዓይነቶች የሚመደብ አትክልት ዝርያ ነው።

በደጋ እና በእርጥብ ቦታዎች ዝንጅብል እንደ ቅመም ይታረሳል። ተቀብሮ  ግንዱ፣ ባህላዊ ምግብ በምሥራት ተራ ቅመም እንደ ሆነ ሁሉ፣ ባጠቃላይ እንደ ሆድ ጭብጠት መድኃኒት ይታወቃል። ለሆድ ቁርጠት፣ ከፌጦ ጋራ ይኘካል።

አንዳንዴም ስለ ጻዕሙ ከጫት ጋራ ይበላል።

መደብ:አበሳሰል
መደብ:አትክልት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
ካሮት

ካሮት|thumbnail|350px|right

**ካሮት** በሥሩ አካባቢ ቀይ ቀለም ኑሮት በቫይታሚን ኤ የበለፀገ አትክልት ነው። የቫይታሚን ኤ እጥረት የእይታ መቀነስን ስለሚያስከትል ይህ አትክልት ለዚህ ችግር መፍትሔ ተደርጎ ይወሰዳል።

መደብ:አበሳሰል
መደብ:አትክልት
መጥረቢያ

መጥረቢያ|thumbnail|200px|right
**መጥረቢያ** ለእንጨት መቁረጫ፣ መፍለጫ እና መቆራረጫ የሚያገለግል መሳሪያ ነው። ይህ መሳሪያ በተለያየ ዓይነት ቅርፅ ሊዘጋጅ ይችላል። ከጫፉ አካባቢ የብረት ስለት ያለው ሲሆን ይህ ስለት እንደ አስፈላጊነቱ በሁለቱም ወይም በአንድ አቅጣጫ ብቻ ሊሆን ይችላል።

መደብ:ፈጠራዎች
መደብ:የቤት ዕቃ
ጭራ

**ጭራ** በኢትዮጵያ የሚገኙ አባቶች ራሳቸውን ከዝንብ እና መሰል ነፍሳቶች ለመከላከል የሚጠቀሙበት መሳሪያ ነው። ይህ መሣሪያ በአብዛሃኛው ጊዜ የሚዘጋጀው ከአጭር፡ ጨንካራ ሽቦ እና የፈረስ ጭራ ነው።

ጭራ ከላይ እንደተገለጸዉ ከፈረስ ጭራ  የሚሰራ ስለሆነ ጅራት የሚለውን ቃል ይተካል፡፡ አንዳንድ ጊዜ ጭራ የሚለውን ቃል ከኃላ፤ኃላ ቀር ለማለት እንጠቀምበታለን፡፡ከፈረስ ጭራ  የሚሰራ ስለሆነ ጅራት የሚለውን ቃል ይተካል፡፡ አንዳንድ ጊዜ ጭራ የሚለውን ቃል ከኃላ፤ኃላ ቀር ለማለት እንጠቀምበታለን፡፡

 

መደብ : ባሕል
ጂዎሜትሪ

right|thumb|400px|የዩክሊድን ኢለመንት የተባለ መጽሃፍ የሚያሳይ ከልጥ (ፓፒሪ) የተጻፈ የጥንት መዝገብ
**ጂዎሜትሪ** የሚለው ቃል ከግሪክ የመጣ ሲሆን ከሁለት ቃላቶች የተመሰረተ ነው፤ እነሱም «ጌኦ» ማለት መሬት እና «ሜትሪያ» ማለት መለካት ናቸው። ቃል በቃል ሲተረጎም እንግዲህ «መሬትን መለካት» ማለት ነው። ጂኦሜትሪ ባሁኒ ገዜ የሚያጠናው ቅርጽን፣ መጠንን፣ የቅርጾች አንጻራዊ አቀማመጥን የኅዋን ባህርያት ነው። 

ጂዎሜትሪ ከጥንት ጀምሮ የነበር የዕውቀት ዘርፍ ይሆን እንጂ የግሪኩ ዩክሊድ ተወዳዳሪ ባልተገኘለት ኢለመንት በተሰኘ ምርጥ መጽሃፉ ከዛሬ 5ሺ አመት በፊት መሰረቱን ጥሏል። ይህ መጽሃፍ እንደሚያትተው የጂኦሜትሪ ጥናት ጥርጥር ውስጥ ሊወድቁ ከማይችሉ አምስት ንጥረ ሓሳቦች ተነስቶ እስካሁን ድረስ እውነትነቱ የማይካድ የዕውቀት ዘርፍ በመፅሃፉ ሊያቀርብ ችሏል። የዩክሊድ አስተሳሰብ ዘዴ አሁን ድረስ የሚደነቅ ሲሆን ታዋቂ ተማሪወች፣ ለምሳሌ አይንስታይን የምርምር ርዕዮታቸውን በዚሁ ዘዴ ሲሰሩበት ይገኛሉ።

እርግጥ ነው ባሁኑ ዘመን ይህ ጥናት ከመራቀቁ የተነሳ ከጥንት ጀምሮ ሲሰራበት የነበረው የኅዋ እሳቤ እራሱ ጥያቄ ውስጥ ወድቆአል። በዚህ ምክንያት፣ ድሮ በደፈናው ኅዋ ይባል የነበረው አሁን ምናባዊ ኅዋ እና የውኑ ኅዋ ተብለው ይከፈላሉ። የዚህ ክፍፍል መሰረቱ የምንኖርበት የውኑ አለም በአይን የማይታይ ኅዋ ውስጥ ስላለ፣ ይህ ኅዋ ቀጥ ብሎ ለጥ ያለ ላይሆን ይችላል። ይህ አቃፊ ኅዋ የተንጋደደ ከሆነ በቀላሉ ማወቅ አንችልም ምክንያቱም እኛም እራሳችን በዚህ የተንጋደደ አለም ውስጥ ተንጋደን መኖር ግድ ስለሚለን። በዚህ ምክንያት በተለምዶ ስለ ኅዋ የምናስበው ሁሉ ስህተት ሊሆን ይችላል። ለምሳሌ በተለምዶና በዩክሊድ ጅዎሜትሪ ዘንድ የሚታመነው በሁለት ነጥቦች መካከል ያለው አንስተኛ መንገድ ቀጥ ያለ መሰመር ነው። ይሄ ግን እውነት የሚሆነው እኒህ ነገሮች ያሉበት ኅዋ ቀጥ-ለጥ ያለ ሲሆን ነው። ከተንጋደደ በርግጥም ቀጥ ያለ መስመር ሳይሆን የተንጋደደ መስመር ይሆናል ማለት ነው።

*
ሳማ

300px|thumb|የሳማ አይነት
**ሳማ** (Urtica) በኢትዮጵያ ውስጥ የሚበቅል ቁጥቋጦ እፅዋት ወገን ነው። ይህ አትክልት ከሠውነት ቆዳ ጋር ግንኙነት ሲኖረው በሚፈጥረው የማቃጠል ስሜት ይታወቃል።

ዶቢ (U. simensis) የሳማ ዝርያ ነው። 

በአንድ ባህላዊ መድሃኒት ጥናት እንደ ተዘገበ፣ የቅጠሉ እንፋሎት ለልብ ድካም ይናፈሳል። የቅጠሉም ጭማቂ በቁስል ይቀባል።

የስኳር በሽታ መድሃኒት የሳማ ቅጠል እንደ ሻይ አፍልቶ ጥዋት በባዶ ሆድ መጠጣት ነው።

መደብ:አትክልት
ሻይ ቅጠል

የሻይ ቅጠል|thumbnail|350px|right

**ሻይ ቅጠል** ወይንም «ካሜሊያ ሲኔንሲስ» በመባል የሚጠራው ችግኝ ሻይ ለማዘጋጀት የሚጠቅም እና ዓመቱን ሙሉ የሚለመልም ሲሆን ለመጀመሪያ ጊዜ የተገኘውም በቻይና እና በህንድ ነው። የሻይ ቅጠል ወፍራም ሲሆን ቀለሙ ደግሞ የጥቁር አርንጓዴ ነው። የሻይ ችግኝ ነጭ እና ሮዝ አበባም አለው። ይህም አበባ ሽቶ ለመስራት ያገለግላል። በአለማችን ላይ ከ200 የበለጡ የሻይ ችግኝ ዘሮች ይገኛሉ።

መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
መደብ:አትክልት
ነጠላ ጫማ

[ከቆዳ የተሰራ የወንዶች ሰንደል [ጫማ (ልባሰ እግር|ጫማ|thumbnail|350px|right]]
**ነጠላ ጫማ** ወይም **ሠንደል ጫማ** ማንኛውም ክፍት የሆነ የጫማ ዘር ነው።

መደብ:አለባበስ
ቁጥቋጦ

ቁጥቋጦ|thumbnail|200px|right
**ቁጥቋጦዎች** ከዛፎች የሚለያቸው አነስተኛ ከፍታ (ከ6 እና 5 ሜትር በታች) ስላላቸው ነው። ማንኛውም የዛፍ ዘር በእድገት ደረጃው ላይ የቁጥቄጦነት ጊዜን ያሳልፋል። 

መደብ:አትክልት
የደም ቧንቧ

የሠው ልጅን ሥርዓተ ደም ዝውውር የሚያሳይ ቀላል ስዕል|thumbnail|350px|right
**የደም ቧንቧዎች** የሥርዓተ ደም ዝውውር አካል ሲሆኑ ደምን በሙሉ አካል የሚሠራጭባቸው መንገዶች ናቸው። ሶስት ዓይነት የደም ቧንቧ ዓይነቶች አሉ። የመጀመሪያው የደም ቧንቧ ዓይነት ደም ቅዳ ወይም *arteries*የሚባለው ሲሆን ደምን ከልብ ወደተለያዩ የሠውነት ክፍሎች የሚወስዱትን የደም ቧንቧዎች የሚወክል ነው። ሁለተኛው ደግሞ *ፀጉር ደምስር* ወይም *ርቂት* (*capillaries*) የሚባሉት ሲሆኑ ደም ከህዋሳቶች ጋር እንዲገናኝ ለተለያዩ ኬሚካላዊ አፀግብሮቶች መንገድ የሚያመቻቹ ናቸው። የሦስተኛው እና የመጨረሻው ደግሞ ደም መልስ ወይም *veins* የሚባሉት ሲሆኑ ደምን ከተለያዩ የሰውነት ክፍሎች ወደ ልብ የሚመልሱ ቧንቧዎች ናቸው።

መደብ:ሥነ አካል
ርብ

**ርብ ወንዝ**  ከጉና ተራራ ስር የሚፈልቅ ሲሆን በከምከም ወረዳ አድርጎ ወደ ጣና ሐይቅ የሚደባለቅ ወንዝ ነው።  ቀለሙም በጣም የጠቆረ ሲሆን ያካባቢውን አፈር በመሸርሽር ከፍተኛ ጉዳት ያደርሳል። «ርብ» የሚለው ቃል ትርጉሙ «መቀመጫ» ማለት ነው።  አጼ ፋሲለደስ ካሰራቸው ሰባቱ ድልድዮች አንዱ የሚገኘው በዚህ ወንዝ ላይ ሲሆን በጎንደር ከተማና በደብረ ታቦር መካከል የነበረውን  ጉዞ ሊያዋልል ችሎአል።

ስዕል:Reb_waterfall_after_Lejan.jpg| የርብ ፏፏቴ፣ 1869
ስዕል:Biography of the Rev. Henry Aaron Stern, D.D.Part 4 1886.jpg| ርብ ወንዝ 1878
ስዕል:RebRiver1.jpg|ርብ ወንዝ 1884 


## ማጣቀሻ


መደብ:የኢትዮጵያ ወንዞች
መደብ :ደብረ ታቦር
ሊኒያር እኩልዮሽ

thumb|300px|የሊኒያር እኩልዮሽ ስዕል ሰንጠረዥ
**ሊኒያር** ተብሎ የሚታወቀው የሂሳብ እኩልዮሽ ይህን ይመስላል፦
:y = mx + b,\,

*y*ና"x" ተለዋዋጭ ዋጋ ሲወክሉ *m* ና *b*, ደግሞ ቋሚ ዋጋን ይወክላሉ። 

እኩልዮሹ በተለያየ መንገድ ሊጻፍ ይቻላል፣ ለምሳሌ፦
:: Ax + By + C = 0,\,
ወይም
:: Ax + By = C,\,
ወይም
::y - y_1 = \frac{y_2 - y_1}{x_2 - x_1} (x - x_1),
ወይም
:: \frac{x}{a} + \frac{y}{b} = 1,
ወይም

በፓራሜትሪክ መንገድ

::x = T t + U\,
: እና
::y = V t + W.\,
ወይም

በፖላር መንገድ

::r=\frac{mr\cos\theta+b}{\sin\theta},
ወይም

በኖርማል መንገድ

::  y \sin \phi + x \cos \phi - p = 0,\,

ሁሉም እኩልዮሽ የስዕል ሰንጠረዥ ላይ ሲሳሉ ቀጥተኛ መስመርን ስለሚሰጡ **ሊኒያር እኩልዮሽ** ይባላሉ።

መደብ:አልጀብራ
ኩቢክ እኩልዮሽ

**ኩቢች**  ተብሎ የሚታወቀው የሂሳብ እኩልዮሽ ይህን ይመስላል፦

:f(x)=ax^3+bx^2+cx+d,\,

*x*  ተለዋዋጭ ዋጋን ሲወክል *a*, *b*,  *c* ና "d"  ደግሞ ቋሚ ዋጋን ይወክላሉ።  በነገራችን ላይ  *a*፣ "b" ≠ 0 አለዚያ  *a* = 0   ከሆነ  ስሌቱ ኳድራቲክ እኩልዮሽ  ወይም "a" ና "b" = 0 ሊኒያር እኩልዮሽ ይሆናል ማለት ነው።

የዚህን እኩልዮሽ ስር ለማግኘት መጀመሪያ *ƒ*(*x*)&nbsp;=&nbsp;0 ካደረግን በኋላ *a*&nbsp;≠&nbsp;0 እንዳይደሉ ስናረጋግጥ  የሚከተለውን እናገኛለን:

:ax^3+bx^2+cx+d=0.\,

ይህን ጥያቄ ለመመለስ ብዙ ጥረት በክፍለ ዘመኖች በሚቆጠር ተደርጎአል። በከፊልም ሆነ በሙሉ መልሱን በማግኘት የሚታወቁት የግሪኩ አርኪሜድስ፣ ኢራናዊወቺ ኦማር ካያምና ሻሪፍ አላዲን፣ ጣልያናዊውቹ ታርታግሊያ፣ ካርዳኖ፣ ፊቦናቺ ይገኙበታል።

## ስሮቹን ማግኛ አጠቃላይ ዘዴ
:\begin{align}
Q = &\sqrt{(2 b^3-9 a b c+27 a^2 d)^2-4 (b^2-3 a c)^3}\\
C =  &\sqrt[3]{\tfrac12 (Q + 2 b^3-9 a b c+27 a^2 d)}\\
x_1 = &-\frac{b}{3 a}-\frac{C}{3 a}-\frac{b^2-3 a c}{3 a C}\\
x_2 = &-\frac{b}{3 a}+\frac{C(1+i \sqrt{3})}{6 a} +\frac{(1-i \sqrt{3}) (b^2-3 a c)}{6 a C}\\
x_3 = &-\frac{b}{3 a}+\frac{C(1-i \sqrt{3})}{6 a} +\frac{(1+i \sqrt{3}) (b^2-3 a c)}{6 a C}
\end{align}

መደብ:አልጀብራ
አይጦ

አይጦ|thumbnail|200px|right
**አይጦ** ወይም **ማውስ** የሚባለው የኮምፒውተር ክፍል ሲሆን በስክሪን ላይ መጠቆሚያውን ለመቆጣጠር ይረዳል። ይህንንም የሚያደርገው በታችኛው ጠፍጣፋ ገጹ በተዘጋጀለት ምንጣፍ ወይም ጠረንጴዛ ላይ በመንሸራተት ነው። በአካላዊ ይዘቱ በሰው እጅ በሚያዝ መልኩ የሚሰራ እና አንድ ወይም ከዚያ በላይ ቁልፎች ያሉት አካል ነው። አንዳንድ ጊዜ ተጨማሪ ስራዎችን ለማከናወን የሚያስችል የሚሽከረከር ቁልፍ ሊያካትት ይችላል።

መደብ:ኮምፒዩተር
ደጋ ደሴት

**ደጋ ደሴት** ጎጃም  ጣና ሐይቅ ውስጥ ከደቅ ደሴት በስተ ደቡብ ምስራቅ ትገኛለች።  የደጋ እስጢፋኖስ  ቤ/ክርስቲያንም የሚገኘውም በዚህ ደሴት ሲሆን ይኩኖ አምላክ፣ ቀዳማዊ ዳዊት፣ ዘርአ ያዕቆብ፣ ዘድንግል፣ ፋሲለደስና ባካፋ የተሰኙት ነገሥታት ከእንጨት በተስራ ኮፈናቸው ያረፉት እዚህ ነው። 

## ዋቢ ምንጮች


መደብ:የኢትዮጵያ መልክዐ ምድር
መደብ:የኢትዮጵያ ታሪክ
መደብ :ጣና
ሞገድ

300px|right|thumb|የውሃ ግጽታ ላይ የሚንሸራሽር ሞገድ
**ሞገድ** ማለት በጊዜና በኅዋ ውስጥ የሚጓዝ *ረብሻ* ሲሆን አብላጫውን ጊዜ ይሄው ረብሻ  የሚጓዘው ኃይልን ከአንድ ቦታ ወድ ሌላ ቦታ በማሻገር ነው።    ሞገድ (ተንቀሳቃሽ ረብሻ)  የሚያልፍበትን የቁስ አካል ሞለኪል በቋሚ ሁኔታ አቀማመጣቸውን አይቀይርም። ይልቁኑ እነዚህን ሞለኪሎች ባሉበት ቦታ በማርገብገብ በውስጣቸው ሰንጥቆ ያልፋል። ለምሳሌ ድምጽን ብንወስድ፣ በአየር ውስጥ ሲጓዝ የአየርን ጥቃቅን ክፍልፋዮች (ሞለኪሎች) አንዳቸው ባንዳቸው እንዲጋጩ በማድረግ ነው። ነገር ግን እነዚህ ሞለኪሎች ተጋጭተው በሄዱበት አይቀጥሉም። ይልቁኑ ከተጋጩ በኋላ በመፈናጠር ወደ ነበሩበት ይመለሳሉ። በዚህ አይነት መንገድ ሞገዱ ሰንጥቆ ሲያልፍ ነገር ግን አየሩ እነበረበት እንዳለ ይቀጥላል ማለት ነው። በሌላ ምሳሌ ለማየት የሳፋ (ጢሽት) ውሃ ላይ ቆርኪ ብናስቀምጥና ውሃው ላይ የውሃ ጠብታ ብናደርግ፣ ውሃው ገጽታ ላይ የምናየው ሞገድ ክብ እየሰራና እየሰፋ ወደ ሳፋው (ጢሽቱ) ዳር ቢሄድም፣ ቆርኪው ግን ሞገዱ ሲያልፈው ወደላይና ወደታች ከመዋዥቅ በቀር አብሮ ከሞገዱ ጋር ወደ ዳር አይሄድም። ባጠቃላይ መልኩ ማንኛውም በቁስ ውስጥ የሚያልፍ ሞገድ ኃይልን ከማስተላለፍ ውጭ በምንም አይነት መጠነ ይዘትን አያስተላልፍም። እኒህ በቁስ አካል ውስጥ የሚያልፉ ሞገዶች መካኒካል ሞገድ ይሰኛሉ።

ያለ ቁስ አካል መተላለፍ የሚችሉም ሞገዶች አሉ። ማለት ከመሬት ውጭ ባለው አየር በሌለበት ኅዋ ውስጥ የሚያልፉትን አይነት ማለት ነው። ከነዚህ ውስጥ ብርሃን አንዱ ነው፣ አለዚያ የፀሐይ ጨረር ከምድር አይደርስም ነበር።።  ብርሃን እራሱ ኮረንቲና ማግኔት ማዕበል የተሰኙት የሞገድ ዝርያወች አባል ነው። ይህ ዝርያ  እንግዲህ ኤክስ ሬይን አንስታይ ቀይን ተባታይ ወይን ጠጅ የተባሉትን ሁሉ ይጠቀልላል። የሚንቀሳቀሱትም የኮሬንቲ እና ማግኔት ጠባያቸውን በቋሚ ጊዜ በማርገብገብ ነው።  ሌላው እስካሁን ድረስ በቀጥታ  ማስረጃ ያልተገኘለት የሥበት ሞገድ የተሰኘውም ምንም ቁስ በሌለበት ኅዋ ውስጥ እንደ ብራሃን እንዲጓጓዝ ይታመናል።

መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ
ኅዋ

right|thumb|400px|ህልቁ መሳፍርት ከዋክብት በውኑ ኅዋ ውስጥ ተንጣለው
**ኅዋ** ቁስ አካል ያለን ሁሉ ተንጣለን የምንኖርበት ማብቂያ የሌለው፣ መዳሰስም ሆነ መታየት የማይችል፣ ነገር ግን  አቅጣጫና አቀማመጥ  ያለው፣  ቁሶችንና ክንዋኔያቸውን አቃፊ፣ ባለ 3 ቅጥ ነገር ነው።  

ምንም እንኳ የውኑን አለም ለመረዳት የኅዋን ጽንሰ ሓሳብ መረዳት አስፈላጊ ቢሆንም እራሱ ኅዋ እንደ ጽንሰ ሓሳብ ጥያቄ  በፍልስፍና ተመራማሪወች ዘንድ የወደቀብ ጊዜ ላይ ነው ያለነው። የኅዋ ምንነት ባሁኑ ጊዜ በ3 ተፎካካሪ አስተሳሰቦች ውስጥ ይገኛል እነሱም

*ኅዋ  በራሱ እራሱን የቻለ ነገር ነው ብለው የሚያምኑ
*ኅዋ ማለት በነገሮች ዝምድና/ግንኙነት ምክንያት የሚፈጠር ሥፍራ ነው ብለው የሚያምኑ
*ኅዋ ማለት አዕምሮዓችን የፈጠረው ጽንሰ ሃስብ ነው ብለው በሚያምኑ   የፍልስፍና ፈርጆች ተከፍሎ ይገኛል።  የትኞቹ ትክክል ናቸው የትኞቹ ስህተት ናቸውን እስካሁን አውቆ የሚያስረዳ የለም።

መደብ:ፍልስፍና
መደብ:ሒሳብ
መደብ:ጂዎሜትሪ
መደብ: ሥነ ቅጥ
ጡንቻ

የሰውነት ጡንቻ ውስጣዊ ምስል|thumbnail|350px|right
**ጡንቻ** በባለሰውነቱ የመወጠር ወይም የመኮማተር ትዕዛዝን ሊቀበል የሚችል የስጋ ክፍል ነው። የጡንቻ ህዋሳት ለመኮማተር እና ለመወጠር የሚያስችሉ መዋቅሮች አሏቸው። እነዚህ መዋቅሮች በመኮማተር እና በመለጠጥ የህዋሱን ቅርፅ ይለዋውጡታል።

መደብ:ሥነ አካል
ቆረቆር

**ቆረቆር** ወይም **ቆሮቆር** (Tinea capitis) የቆዳ በሽታ ነው።

መደብ:ሕክምና
ምላስ

ምላስ|thumbnail|200px|right
**ምላስ** በአፍ ወለል ላይ የሚገኝ ጡንቻማ አካል ሲሆን ምግብን በሚገባ ለማላመጥ እና ለመዋጥ ይረዳል። የላይኛው የምላስ ክፍል በጣዕም ህዋሳት የተሸፈነ በመሆኑ ጣዕምን ለመለያ ዋና አካል ነው። ሁለተኛው የምላስ (ልሳን) ጥቅም ለንግግር ነው። **ምላስ** እጅግ በጣም ስሜታዊ አካል ሲሆን በሳሊቫ (*saliva* - ምራቅ) የተሸፈነ ነው። ብዛት ያላቸው የደም ቧንቧዎች እና የነርቭ ጫፎች ይይዛል። እነዚህም በተፈለገበት አቅጣጫ እንዲንቀሳቀስ ይረዱታል።

መደብ:ሥነ አካል
እጅ

የግራ እጅ የውጭ እና የውስጥ ገፅ|thumbnail|200px|right

**እጅ** ባለ ብዙ ጣት የሰውነት አካል ሲሆን የሚገኘውም በዝንጀሮ እና ሰው ዝርያዎች እንዲሁም በሌሎች የጀርባ አጥንት ያላቸው እንስሳት ክንድ መጨረሻ ላይ ነው። እጆች የተለያዩ ድርጊቶችን ለማከናወን የሚጠቅሙ ቀዳሚ አካላቶች ናቸው። ከነዚህም ውስጥ ለማንሳት፣ ለመግፋት፣ ለመሳብ፣ ወዘተ.። እንደ ዓይን፤ እግር እና ሌሎች አካላቶች እጅም በአአምሮ የሚታዘዝ አካል ነው።

## ተጨማሪ ይዩ
* ጆሮ
* ዓይን
* አፍ
* ጥርስ
* አፍንጫ
* እግር
* ቆዳ
* ጸጉር

መደብ:ሥነ አካል
ተራራ

300px|thumb|right|አምስት ጣት ተብሎ የሚታወቀው አዘርባጃን ያለ ተራራ
**ተራራ** ማለት ከከባቢው መልክዓ ምድር ከፍ ብሎ የሚገኝ በኩርባ (slope) ከቁልቁልት ከፍ ያለ ነው። የተራራ ጥናት ኦሮግራፊ ይባላል። በምድር ላይ ካሉት ተራሮች ሁሉ ከፍተኛው ኤቨረስት ሲሆን በኔፓል፣ ቻይናና ቲቤት ይገኛል። ከፍታውም ባህር ወለል 8፣848 ሜትር ነው። በፀሓይ ሥርዐተ-ፈለክ ታላቁ ተራራ ማርስ ውስጥ የሚገኘው ኦሊምፐስ ሞንስ ነው ከፍታውም 2፣171 ሜትር ነው። 

*
ኩርባ

**ኩርባ**  (slope) በሂሳብ ጥናት ያንድን መስመር የዳገት መጠን የምንለካበት ጽንሰ ሃሳብ ነው። አንድ መስመር ከፍተኛ ኩርባ አለው ስንል መስመሩ በጣም ዳገታማ ነው ማለት ነው። በአንጻሩ ዝቅተኛ ከሆነ ደልዳላ ሜዳ ነው። ኩርባው ኔጌትቭ ከሆነ ደግሞ ቁልቁለት ነው ማለት ነው።

ኩርባ በትክክል ሲተረጎም በሁለት ነጥቦች መካከል ያለውን የቁመት ልዩነት  በአድማሳዊ አቀማመጣቸው ባለው ልዩንት ስናካፍል የምናገኘው ቁጥር ነው። 

በአንድ መስመር ላይ ሁለት ነጥቦች ቢሰጡን  (*x*1,*y*1) and (*x*2,*y*2)  የመስመሩ ኩርባ  *m* እንደሚከተለው ነው
:m=\frac{y_2-y_1}{x_2-x_1}.

መደብ:ካልኩለስ
መደብ:አልጀብራ
መደብ:ጂዎሜትሪ
መስመር

**መስመር** ማለት ቁመትም ሆነ ስፋት የሌለው ግን ርዝመት ያለው 1ቅጥ  የጂዎሜትሪ ጽንሰ ሃሳብ ነው።

መደብ:ጂዎሜትሪ
ኦሊምፐስ ሞንስ

right|250px|ማርስ ላይ ያለው ታላቁ ተራራ - ኦሊምፕስ ሞንስ
**ኦሊምፐስ ሞንስ** ማርስ ውስጥ የሚገኝ ተራራ ሲሆን፣ መሬት በምትገኝበት ስርአተ ፈለክ ወይም በሌላ አጠራር የፀሐይ ሥርዓተ ፈለክ ታላቁ ተራራ ነው፡፡  በመሬት ላይ በከፍታው ከሚታወቀው ኤቨረስት ተራራ 3 እጥፍ ያክላል። አጠቃላይ ቁመቱ 27 ኪሎ ሜትር ነው።

መደብ:ሥነ ፈለክ
መደብ:ተራሮች
የፀሐይ ሥርዓተ ፈለክ

[right|upright=1.5|thumb| ፀሐይና ፈለኮቿ እንዲሁም አንዳንድ ጥቃቅን የዚህ ስርዓት አባላት። የፈለኮቹ መጠን እንደ [ውድርአቸው መጠን ተስሎዋል፣ ርቀታቸው ግን በውድር አይደለም]]
**የፀሐይ ሥርዓተ ፈለክ** ፀሐይንና በሱዋ ዙሪያ ከበው የሚሽከረከሩትን ስምንት ፈለኮች ያጠቃልላል። ይህ ስርዓት ኣጣርድን ቬነስን መሬትን ማርስን ጁፒተርን ሳተርንን ኡራኑስንና ኔፕቲዩንን ይጠቀልላል።

መደብ:ሥነ ፈለክ
መደብ:ፀሐይ
አድማሳዊ

**አድማሳዊ መስመር** የምንለው ያለምንም ኩርባ ወደ ጎን ለጥ ብሎ የተዘረጋን መስመር ነው። በሌላ አነጋገር ዓቀበት ወይንም ቁልቁለት የሌለው መስመር ነው።

መደብ:ጂዎሜትሪ
ውድር

thumb | right | 200px |ብዙ ጊዜ የኮምፒውተር ገጽታ (ስክሪን) ስፋቱ ለቁመቱ ያለው ውድር 4፡3 ነው

**ውድር**  (ratio)  የሁለት መጠኖችን  አንጻራዊ ልዩነት የምንለካበት መንገድ ነው። በበለጠ ለማስረዳት ውድር ማለት አንዱ መጠን በሌላው መጠን ስንት ጊዜ ይገኛል ብለን ለምንጠይቀው ጥያቄ የምናገኘው መልስ ነው። ለምሳሌ 3 ሜትር እንጨት በ9 ሜትር እንጨት 3 ጊዜ ይገኛል፣ ስለዚህ የትልቁ ለትንሹ ውድር 3 ነው ማለት ነው።

መደብ:ሥነ ቁጥር
ውኑ

**ውኑ ዓለም** ማለት በምናባችን የምንቀርጸው ሳይሆን በተጨባጭ ተጣሎ ያለው አለም ማለት ነው። ከዐእምሮአችን ውጭ ያለው ቁስ አካሎች የሚኖሩበት ማለት ነው።

መደብ:ፍልስፍና
ጨዋታዎች

## ለህጻናት
*መሐረቤን ያያችሁ
*ቆርኪ
*ብይ
*አሌ አላሌ
*ፔፕሲ
*ሌባና ፖሊስ
*ድብብቆሽ
*አኩኩሉ
*ድልጫ
*አሸንድየ
*ውር! ውር! ሚያው! ሚያው!
*በቁንጥጫ ላይ ቁንጥጫ
*አባ ውሪት
*እቃ እቃ
*አወ እና አይደለም
*ቀበቶ
*ቅልልቦሽ

## ላዋቂወች
*ግብጦሽ
*ገበጣ
*ዳማ
*ቼስ

*
መሐረቤን ያያችሁ

**መሓረቤን ያያችሁ**፦

ይህ፡ ልጆች መሮጥ ከቻሉበት ዕድሜ ጀምሮ፡ በቡድን ሆነው ሊጫወቱት የሚችሉት ጨዋታ ነው። ቁጥራቸው በርከት ብሎ፡ ትልቅ ክብ ሰርተው መቀመጥ ሲችሉ፡ ጨዋታውን መጫወት ይችላሉ። አጨዋወቱም፦

ልጆቹ ትልቅ ክብ ይሠሩና፡ እርስ በርስ እየተያዩ ይቀመጣሉ። አንድ መሓረብ የሚያክል፡ ሊወርወር የሚችል ጨርቅ ይዘጋጃል። ከዚያም፡ አንድ ልጅ ጨዋታውን ይጀምራል፤ ወይም፡ አብሮዋቸው ያለው ትልቅ ሰው ጨዋታውን ይጀምራል። መሓረቡን በእጁ ይዞ፡ ከጀርባቸው ክቡን እየተከተለ፡ ረጋ ብሎ፡ አንዱን እግሩን ሁለት ጊዜ መሬት እየጣለ፡ ሁለተኛውን እያስከተለ፡ «መሓረቤን ያያችሁ» እያለ ይሮጣል። ልጆቹ፡ «አላየንም ባካችሁ» እያሉ ቸብ ቸብ እያደረጉ ይቀበሉታል። በዚህ መልክ አንድ ሁለቴ፡ ወይም እስኪዘናጉ ድረስ ይዞራቸዋል። «መሓረቤን ያያችሁ?» «አላየንም ባካችሁ!» «መሓረቤን ያያችሁ» «አላየንም ባካችሁ!» ከዘፈኑ እኩል ቸብ ቸብ ቸብ እየተደረገ ይዘፈናል። በመሓል፡ ሳያስታውቅበት፡ ከአንዱ ሕጻን ጀርባ፡ መሓረቡን ጣል ያደርግና፡ ምንም እንዳልተለወጠ በማስመሰል «መሓረቤን ያያችሁ» እያለ፡ ድምጹን እንኳን ሳይለውጥ፡ ሳያቋርጥ ይቀጥላል። እያንዳንዱ ልጅ፡ ከጀርባው መሓረቡ መጣል አለመጣሉን፡ በተለይ መሓረቡን የያዘው ተጫዋች በርሱ ጀርባ ደርሶ ሲያልፍ ነቅቶ መጠበቅ አለበት። ያም የተጣለበት ልጅ፡ ወድያውኑ እንደተጣለበት የባነነ እንደሆነ፡ ወድያው ተነስቶ መሓረቡን ያነሳና የጣለበትን ሰው አባርሮ አባርሮ፡ በመሓረቡ፡ ወርውሮ፡ ይመታዋል። ልጁ ቶሎ ካልባነነ ግን፡ ጣዪው ተጫዋች ስለሚርቅበት፡ ከጀርባው እየተከተለ ለመምታት ብዙ እየተከታተለ መሮጥ አለበት። እንዲያውም ከመነሳቱ በፊት፡ ከጀርባው መሓረቡ መጣሉን ሳያውቅ፡ ፈዝዞ ዝም ብሎ ከተቀመጠ፡ ሌሎቹ ልጆች ትንስ ይታገሱትና፡ «ዋለበት አደረበት ዘንዶ በቀለበት፤ ዋለባት አደረባት ዘንዶ በቀለባት» እያሉ በጭብጨባ እየዘፈኑ ይሳለቁበታል። ይሄኔ ከባነነ፡ ተነስቶ፡ መሓረቡን ይዞ የጣለበትን ልጅ ያሩዋሩጣል። ሁለቱ ሲሮጡ፡ በዚያ በክቡ ጀርባ መሮጣቸውን ትተው ወደሌላ አቅጣጫ አይሮጡም። ይሯሯጡና፡ ጣዪው የተጣለበት ልጅ ክፍት ቦታ ላይ ቀድሞ ደርሶ ከተቀመጠ፡ የተጣለበት ልጅ «መሓረቤን ያያችሁ» እያለ ይቀጥላል። ጣዪው ከተመታ ግን፡ እርሱው ራሱ «መሓረቤን ያያችሁ» እያለ ይቀጥላል።  

የጨዋታው ጥቅም- ሲሮጡ ሰውነታቸው ይጠነክራል። በዘፈኑና፡ በልጆቹ አድራጎትም ይዝናናሉ። በተለይ በተለይ፡ ከጀርባቸው ምን እየተካሄደ እንዳለ፡ ሁል ጊዜ፡ ነቃ ብለው መጠበቅ እንዳለባቸው ይማራሉ።

መልካም ጨዋታ!

መደብ:ጨዋታ
ዳያሌክቲክ

thumb|right| ሄግል
**ዳያሌክቲክ** በፍልስፍና ውስጥ ከፍተኛ ቦታ የሚሰጠው ያስተሳሰብ አይነት ነው። ይህ ዘዴ በጥንቱ ግሪክ ሲሰራበት ቆይቶ በፈላስፋው ፕላቶ ለፅሁፍ በቅቷል። መሰረቱም፣ ሁለት ወይም ከዚያ በላይ የተለያዩ አስተያየት ያላቸው ሰወች እርስ በርሳቸው በመነጋገር ለመተማመን ከሚያደርጉት ጥረት የሚነሳ ነው። ይህ ከሬቶሪክ ይለያል፤ ምክንያቱም በሬቶሪክ አንድ ግለሰብ ብቻ ብዙ ጊዜ የወሰደ ንግግር በማድረግ የራሱን ሃሳብ ለሌሎች ማሳመኛነት ሲያቀርብ ስለሆነ ነው። 

እንግዲህ በዘመናት ሂደት የተለያዩ አይነት ዲያሌክቲ ዘዴወች ተነስተዋል። ከብዙ በጥቂቱ የማርክስ፣ ሄግል፣ ፕላቶ፣ ሶቅራጥስና የህንዶቹን ፍልስፍናወች ይጠቀልላል።

## መሪ ሃሳቦች
የዲያሌክቲክ አስተሳሰብ እንዲሰራ አስፈላጊ የሆኑ መሪ ሃሳቦች (ዓለምን የመመልከቻ ዘዴወች ወይም ርዕዮተ አለሞች)፣ ከነዚህም 4ቱ ወሳኝ አስተሳሰቦች እኒህ ናቸው፦
::1)ሁሉም ነገር አላፊና የተወሰነ ነው፣ የሚኖረውም በጊዜ ወሰን ውስጥ ነው
::2)ሁሉም ነገር ከተጻራሪ ሃይሎች ወይም ጎኖች ነው የተሰራው
::3)ቀስ በቀስ የሚመጣ ለውጥ በስተመጨረሻ ከፍተኛ ለውጥ ያመጣል በዚህም አንደኛው ሃይል/ጎን ሌላኛውን ያሸንፋልና። (የመጠን ለውጥ የጥራት ለውጥ ያመጣል)
::4)ለውጥ ክብ እየሰራ ሳይሆን የሚንቀሳቀሰው (መለት ለውጥ ወደ ነበርንበት ሳይሆን የሚመልሰን) እንደ ስፓይራል መንገደ እየከፈተ እና እያደገ ነው ሚሄደው 

## የጥንቱ ዲያሌክቲክ
## የመካከለኛው ዘመን ዲያለክቲክ
## የሄግል ዲያሌክቲክ
ይህ ታዋቂው ዘዴ ሲሆን በ3 ደረጃወች ተከፍሎ ይቀርባል። ይኸውም በመጀመሪያ ደረጃ ተናጋሪ ቴሲስ ወይም እርሱ እውነት ነው ብሎ ያሰበውን አስተያየት ያቀርባል። በዚህ ጊዜ ተቃውሞ አንታይ ቴሲስን ያስነሳል። በስተመጨረሻ ይህ የሚያሰነሳው ቅራኔ በ ሲንቴሲስ ( ውህደት ) ይረግባል። በዚህ መንገድ ዓለም በየጊዜው እየታደሰችና እየተለወጠች ትሄዳለች ማለት ነው።

የጀርመኑ ሄግል ከላይ የተጠቀሰውን ዘዴ በሌላ መልኩ አስቀምጦታል። የመጀመሪያውን ሃሳብ ንጥር ሲለው ሁለተኛውን የንጥር ተቃራኒ እንግዲህ ከሁለቱ ተጨምቆ የሚወጣውን ደግሞ ተጨባጭ ብሎታል። ይህ የሄግል 3ቱ ቀመር ተብሎ ይታወቃል ፦- ንጥር- የንጥር ተቃራኒ - ተጨባጭ ።

ለምሳሌ የህልውናን ዲያሌክቲክስ ሲገልጽ ፡ በመጀመሪያ ህልውናን በነጠረ ህልው ስናስቀምጥ ከባዶ ነገር ጋር ምንም ልዩነት የለውም ። ሁሉም ወደ መኖር የሚመጣ ነገር በሙሉ ወደ አለመኖር እየተጓዘ መሆኑን ስንረዳ (ለምሳሌ መኖርም መሞት እንደሆነ ስንረዳ) ያንጊዜ ህልውናና ባዶነት በመዋሃድ መሆን ይሆናሉ። በዚህ ምክንያት መሆን የ ንጥር ህልውና የሚያስከትለውን የባዶነት ተቃርኖ ያረግባል ማለት ነው።

## የካርል ማርክስ ዲያሌክቲክ
## የሮዘንፌልድ ዲያሌክቲክ
## ማጠቃለያ
## ማጣቀሻ

መደብ:ፍልስፍና
ቆርኪ

*ለእንስሳ ዝርያ፣ *ቆርኬን* ይዩ።* 

**ቆርኪ** የኢትዮጵያ ህጻናት ከድንጋይና ከቆርኪ የሚጫወቱት ጨዋታ ነው።  **ቆርኪ** ደግሞ የመጠጥ ጠርሙሶች የቆርቆሮ መክደኛ ነው። ይህ ጨዋታ ብዙን ጊዜ በልጆች የሚተገበረው በክረምት ወቅት ትምህርት ቤት ሲዘጋ ነው። ብዙ አይነት የቆርኪ ጨዋታወች አሉ።ከእነሱ ውስጥ ዲሞ፣ጉርጌ፣ዋንጫ ወዘተ. የሚጠቀሱ ሲሆን በአብዛኛው ሁሉም ቆርኪን በመደርደር ከቆርኪው በመራቅ ጠፍጣፋ ድንጋይ  በመጣል ድንጋዩን አርቆ የጣለው/ጣለቸው የመጀመሪያ እድሉን ይወስድና የተደረደረውን ቆርኪ ለመምታት ይሞክራል። በመታቸው ቆርኪዎች ልክም ይሰበስባል ማለት ነው። ብዙ ቆርኪዎችን የሰበሰበ ወይም በልጆች ቋንቋ የበላ የጫዋታው አሸናፊ ይሆናል። የቆርኪ ጨዋታ ፉክክርን፣ እቅድ ማውጣትን፣ ስልት አወጣጥና አተገባበርን ለህጻናት ያስተምራል።

መደብ:ጨዋታ
ብይ

ስዕል:AgameOfMarblesEthiopia.jpg
**ብይ** የኢትዮጵያ ህጻናት ትንሽ ድቡልቡል ነገርን (ከእስክፒቶ ቀፎ በማቅለጥና በጅ በማበልበል የሚሰራ ወይም ደግሞ ለዚሁ ተብሎ ከሚሰራ "ብይ" ወይም ከኩቺኔታ ኳሶች የሚሰራ)  የተቆፈረ ጉድጓድ ውስጥ በመክተትና ከዚያም የተቃራኒን ብዮች በማጥቃትና በ"መብላት" የሚጫወቱት ነው። ጎበዝ የብይ ተጫዋች ጉድጓድ መግባትና ከዚያም የባላጋራውን ብይ አነጣጥሮ በመምታት መብላት ሳይሆን አንድ አንድ ጊዜም የተቃራኒውን ብይ መስበር ወይም መፈርካከስን  ያጠቃልላል። ይህ ጨዋታ ለህጻናት ብዙ ትምህርት ይሰጣል።

በክፍለ ሀገር ያሉ ህፃናት ብይ ከጭቃ በመስራት ይጫወቱ ነበር።

መደብ ጨዋታ
ገበጣ

right|thumb|300px**ገበጣ** ኢትዮጵያ ውስጥ የተለመደ ጨዋታ ነው። እንደ ቼስ ና ዳማ በጠፍጣፋ ገበቴ ላይ ሁለት ሰወች የሚጫወቱት የጨዋታ አይነት ነው። በግብጦሽ ህግ መሰረት ገበቴው ላይ 18 ጉድጎዶች ሲኖሩ የተወሰኑ ጠጠሮችም በየጉድጘዱ ይቀመጣሉ። የጨዋታው አላማ እንግዲህ የባላጋራን ጠጠሮች መብላት ነው። የባላጋራ ጠጠሮች ዜሮ ሲቀሩ ያንጊዜ አሸነፍን ይባላል። ስዕሉ የሚያሳየው 3 ረድፍ ያለው ገበጣ ይሁን እንጂ ባለ ሁለት ረድፍ ብቻም አለ።
መደብ:
ይህን ጨዋታ በኢንተርኔት መጫወት ይቻላል እዚህ ላይ 

መደብ: ጨዋታ
ብይ
አሌ አላሌ

**አሌ ሆይ አላሌ ሆይ**

ልጆች እግራቸውን ዘርግተው በመደዳ መሬት /ወለል ላይ ይቀመጣሉ።
አጫዋች ወይም ከተጫዋቾቹ አንዱ የግር ጠቋሚ ይሆንና በሚዘመረው አንድ ቃል አንድ እግር ይጠቁማል። በመጨረሻው ቃል የሚጠቆመው እግር ይሰበሰብና ከጨዋታ (ከጥቆማ) ውጪ ይሆናል። ጨዋታው እየተደጋገመ ሁለቱም እግሩ የተጠቆመበት (ቁልቢት ያረፈችበት) ልጅ ከጨዋታው ይወጣል። እንዲህ እየተባለ አንድ ልጅ እስኪቀርና አሸናፊ እስኪሆን ጨዋታው ይቀጥላል።

አሌ ሆይ አላሌ ሆይ 
ገረዴን አያችሁ ወይ
ገረዴን ማርያም ስማ
በርኩማ አሸክማ
በርኩማ የዳገቴ
የሸማ ቅዳዶቴ
ቀድጄ ቀዳድጄ
ሰጠኋት ላበልጄ
አበልጅ ብትወደኝ
ጨረቃ ሳመችኝ
ጨረቃ ድንቡል ቦቃ
አጤ ቤት ገባች አውቃ
አጤ ቤት ያሉ ልጆች
ፈተጉ ፈታተጉ
በቁልቢት አስቀመጡ
ቁልቢት
ከስንዴ ቆሎ
ከዳቦ ቆሎ
ይችን ትተሽ
ይቺን አንሺ ቶሎ

አሌሆይ .......... አንድ እግር ይጠቆማል
አላሌሆይ ........ ሁለተኛ እገር ይጠቆማል ..
ገረዴን ..............3ኛ እግር
አያችሁ ወይ ....4ኛ እግር .....እንዲህ እያለ ይቀጥላል

ይችን አንሺ ቶሎ ተብሎ የተጠቆመው እግር ይሰበሰባል፤ የተሰበሰበው እግር ከጨዋታ ውጪ ነው አይጠቆምም።

ጨዋታው ይደገማል ። ጨዋታው ከወጣው እግር ቀጥሎ ባለው እግር እንደገና ይጀምራል ። ሁለቱም እግሮቹ የተጠቆሙበት ከጨዋታ ይወጣል ። ሁሉ ወጥተው አንድ አሸናፊ ልጅ ብቻ እስከሚቀር ይቀጥላል ። ልጆቹ ግጥሙን አውቀው ሁሉም ባንድ ላይ ሲሉት ደማቅ ጨዋታ ይወጣዋል ። አዘማመሩ እንደ «ሀ -ግዕዝ ሁ -ካዕብ» አባባል ዜማ ነው

መደብ:ጨዋታ
ሌባና ፖሊስ

ፖሊሶች እና ዘራፊዎች ልጆች ክብ ሰርተው የሚጫወቱት ሲሆን ሌባው ከክቡ በማፈንገጥ እራቅ ያለች ስፍራ ላይ የተቀመጠች አንዲት ነገርን (ደብር ትባላላቸ) ለመንካት ይሮጣል። ፖሊሱ እንግዲህ ሌባውን ተሽቀዳድሞ ያችን ደብር ሳይነካ በመንካት ለመያዝ ነው። ይህ ጨዋታ ህጻናትን ስለ ሌብነት፣ ስለ ሃይማኖት ወዘተ. የሚያስተምርና በዛውም የሰውነት ጥንካሬንና እንቅስቃሴ እንዲያረጉ የሚረዳቸው ነው።

መደብ:ጨዋታ
ፔፕሲ (ጨዋታ)

**ፔፕሲ** ህጻናት የምጫወቱት ጨዋታ ሲሆን የጨርቅ ኳስን በመወርወር ባላንጣን ለመምታት እና ከጨዋታ ውጭ ለማድረግ የሚደርግ ነው። ጨዋታው በአሜሪካ *dodge ball* /ዶጅ ቦል/ ከሚባለው ጋር ተመሳሳይነት አለው።

መደብ:ጨዋታ
በቁንጥጫ ላይ ቁንጥጫ

**በቁንጥጫ ላይ ቁንጥጫ** ህጻናት የሚጫወቱት ጨዋታ ሲሆን ያንዱን ህጻን ልጅ እጅ ጀርባ ሌላው ህጻን በመቆንጠጥ የተቆነጠጠው ደግሞ የቆነጠጠውን እጅ ጀርባ በመቆንጠጥ መሰላል መሰራት ነው። ነገር ግን አንደኛው ህጻን የጁን ጀርባ በመወጠር እንዳይቆነጠጥ ካደረግ የቆነጠጠውን እጅ በደምብ አድርጎ መለምዘግ ይችላል ምክናይቱም ያኛው መቆንጠጥ ስለማይችል ብድሩን  መመለስ አይችልም። 

መደብ : ጨዋታ
አኩኩሉ

**አኩኩሉ** ወይም **ድብብቆሽ** ህጻናት የሚጫወቱት ጨዋታ ሲሆን  ፈላጊ አይኑን ይጨፍንና  «አኩኩሉ»  እያለ ስፍራ ውን ይጣራል ከዚያም ተፈላጊወች «አልነጋም» በማለት እራሳቸውን ይደብቃሉ። ተደብቀው ካበቁ በኋላ «አልነጋም» ማለትን ያቋርጣሉ በዚህ ጊዜ ፈላጊ አይኑን ይገልጥና መፈለግ ይጀምራል። ከተደበቁት መጀመሪያ የተያዘው በተራው ፈላጊ ይሆንና ጨዋታው ይቀጥላል።  ነገር ግን ተደባቂወቹ በሙሉ ፈላጊን አምልጠው ሳይያዙ *ማሪያምን* ከነኩ  ፈላጊ አሁንም ፈላጊ ይሆና ጨዋታው ይደገማል ማለት ነው።

ሌላኛው አይነት የዚህ ጨዋታ ምንድን ነው፣ ፈላጊ እስከተወሰነ ቁጥር እንዲጠራ ይደረጋል። ለምሳሌ እስከ 50 ጮክ ብሎ እንዲጠራ ይሆናል፣ በዚህ ጊዜ ውስጥ ተፈላጊወች እራሳቸውን ይደብቃሉ። ከዚያ ፈላጊ አይኑን ይገልጥና መፈለግ ይጀምራል። ከዚህ ውጭ ከላይ የተገለጸው ጨዋታና ይሄ አንድ አይነት ናቸው።

መደብ:ጨዋታ
ድልጫ

**ድልጫ** ህጻናት በክረምት ወራት የሚጫወቱት ጨዋታ ሲሆን፣ ዝናብ ከጣለ በኋላ የሰፈር ልጆች ተሰብስበው አንድ ምቹ ቦታ መርጠው ጭቃውን በማለስለስ ረጅም መስመር ይሰራሉ። ከዚያ ተራ በተራ ተንደርድረው መስመሩ ላይ በመንሸራተት በከፍተኛ ርዝመት የተንሸራተተ አሸናፊ ይሆናል። ይህ ጨዋታ ህጻናትን ለስራ የሚያነሳሳ፣ አካልዊ ጥንካሬን የሚያስተምርና ብሎም አብሮ መስራትን  የሚያስተምር ነው።

ወላጆች የሚጠሉት የልጆቹ ልብስ በጭቃ ስለሚበላሽ ብቻ ነው።

መደብ:ጨዋታ
እቃ እቃ

**እቃ እቃ**  ህጻናት እንደ ትልቅ ሰው እራሳቸውን በመቁጠር ቤት በመያዝ እና ቤቱን ለማስተዳደር በመሞከር የመጭው ህይወታቸውን ካሁኑ የሚፈትኑበት ጨዋታ ነው። 

መደብ:ጨዋታ
አይሁድና

**የአይሁድ እምነት** ከሶስቶች ምኖኤስቶች (በአንድ አምላክ ማመን) ሀያምኖች ጥንታዊና የመጀመሪያ ሃይማኖት ነው ፤ ክርስትና የወጣው ከዚህ ሃይማኖት ነው።
እስልምና ሃይማኖት እንዲመሠረት ብዙ ተጽእኖ አድርጉአል።

### የአይሁድና መንግሥታት

*ጥንታዊ እስራኤል መንግሥት - 1621-728 ዓክልበ. *
*የአክሱም መንግሥት - 950 ዓክልበ. -317 ዓም. (ኢትዮጵያ)
*የይሁዳ መንግሥት - 938-594 ዓክልበ. *
*ኻይባር - 594 ዓክልበ.-621 ዓም. (አረቢያ)
*ሐስሞናዊ መንግሥት - 118-71 ዓክልበ.
*ነሓርዴያ - 10-25 ዓም. (በአመጽ በፓርጢያ ላይ) (ኢራቅ)
*አዲያቤኔ - 22-108 ዓም. (ኢራቅ)
*ስሜን መንግሥት - 317-1619 ዓም. (ኢትዮጵያ)
*የሒምያር መንግሥት - 372-517 ዓም. (የመን)
*ማሖዛ - 487-494 ዓም. (በአመጽ በፋርስ ላይ) (ኢራቅ)
*ጃራዋ 687-692 ዓም (በአመጽ በኡማያድ ካሊፋት ላይ) (አልጄሪያ)
*ኻዛሪያ 732-1008 ዓም. (ዩክሬንና ዙሪያው)
*እስራኤል 1940 ዓም-አሁን 

 - (ብዙ ጊዜ ወደ ከነዓናዊ አረመኔነት ይገዙ ነበር።)

በኦስትሪያ በመካከለኛ ዘመን ሰነዶች መሠረት፣ በልዩ ልዩ ስያሜዎች የነበረ የአይሁድና መንግሥት ደግሞ በኦስትሪያ ይገኝ ነበረ። 

መደብ:አይሁድ
አወ እና አይደለም

**አወና አይደለም** የአይምሮ ጨዋታ ሲሆን፣ አንድ ሰው እንደጠያቂ ይመደብና ሌሎቹን ሰወች "አዎ" እንዲሉ ይገፋፋል ማለት ነው። "አዎ" ያለው ሰው ከጨዋታ ውጭ ይሆናል ማለት ነው።  ጠያቂው የፈለገውን ጥያቄ መጠየቅ ይችላል። ለምሳሌ፡ "ስንት ወንድሞች አሉህ?" ሊለው ይችላል። ተጠያቂው ሁለት ወንድም ካለው "ሁለት" ይላል። ጠያቂው "ሁለት ወንድሞች አሉህ?" ብሎ እንደማረጋገጥ አስመስሎ ይጠይቀዋል። እዚህ ጋር ነው እንግዲህ- ተጠያቂው "አዎ" ካለ ጉዱ ፈላ! ከጨዋታው ይወጣል። እንደምንም ብሎ "አሉኝ" ወይም "ሁለት!" ብሎ ወይም ሌላ ቃል በመጠቀም ማረጋገጥ አለበት እንጂ፡ በፍጹም "አዎ" ማለት የለበትም። 

ጨዋታው ከማዝናናቱም በላይ፡ የፈለጉትን መርጦ መናገር እንጂ ተገፋፍቶ አለመናገርን ለማለማመድ ጠቃሚ ሳይሆን አይቀርም።

መደብ : ጨዋታ
ቅልልቦሽ

ቅልልቦሽ  የኢትዮጵያ ህጻናት በጠጠር የሚጫወቱት ሲሆን አጨዋወቱም አንዱዋን ጠጠር ወደአየር በማጉናት እሱዋ ባየር ላይ እያለች የተቻለን ያክል ጠጠር ከመሬት ማፈስ ነው። ባየር ላይ ያለችው ጠጠር ስትመለስ በተጫዋቹ እጅ "መቀለብ" ወይም "መያዝ" ይኖርባታል። ሳትያዝ መሬት ላይ ከወደቀች፣ ጨዋታው አለቀ ማለት ነው። ጨዋታው "ጠጠር" በመባልም ይጠራል።

ብዙ አይነት የቅልልብልቦሽ ጨዋታዎች ሲኖሩ፡ በጣም የታወቀው "ዓይጥ አለብሽ" በመባባል የሚጫወቱት ነው። ልጆቹ ሁለት ወይም ሶስት ይሆኑና፡ አምስት ቆንጆ ድብልብል ጠጠሮች፡ ስፋትና ርዝመታቸው ከግማሽ ኢንች የማይበልጡ፡ ይለቅሙና መሬት ይቀመጣሉ። ቀድሞ "ብጀ" ያለ መጀመርያ ይጀምራል። ብጀ ማለት ብጀምር ማለት ነው። ያንን ለማለት እሽቅድምድም ነው።"ብቀ" ያለ ከርሱ የሚከተል ነው ማለት ነው፡፡ ብቀ ማለት ብቀጥል ማለት ነው። ሁለት ልጆች እኩል "ብቀ" ካሉ በድምጽም ቢሆን ቀድሞ "ብ!" ከአፉ የወጣው ሰው ሁለተኛነቱን ያገኛል። "ብቀጣጥል!" ያለ ሶስተኛ ነው። "እንጀራ ብጋግር!" ያለ አራተኛ ነው። አምስተኛ ካለ "ወጥ ብሰራ!" ብሎ ተራውን ያሳውቃል። በዚህ ተራ ተስማምተው ጀማሪው ይጀምራል። 

አጨዋወቱም አራት ደረጃ አለው፤ አራቱንም ደረጃ የሚጫወተው፡ በአንድ እጁ ብቻ ነው፦

የመጀመርያው፡ አንድዮሽ ነው። አምስቱን ጠጠሮች መሬት ላይ ይበትናል። አንዱዋን ያነሳል። ሲያነሳም ሌላ ጠጠር መጭረፍ/መንካት የለበትም፡ ከነካ ለሁለተኛው ያስረክባል ተራውን። ካልነካ ግን፡ ባነሳት ጠጠር አራቱንም፡ ተራ በተራ "ይበላል"- ማለትም፡ መብያ ጠጠሩን ወደላይ እየወረወረ፡ አንድ በአንድ በእጁ እያነሳቸው ይቀልባል። አንዱን ሲበላ፡ ሌላውን ከነካ፡ ወይም ቀድሞ የበላውን ከጣለ፡ "አጣ" ይባልና፡ ተራውን ለቀጣዩ ያስረክባል። 

ሁሉንም ከበላ ግን፡ ወደሁለትዮሽ ተራ ያልፋል።አ ምስቱንም ጠጠር እንደመጀመርያው ይበትናል። ሲበትን ግን በጣም እንዳይራራቁ ማድረግ አለበት። ምክንያቱም፡ ሁለቱን አንድ ላይ፡ ሁለቱን አንድ ላይ ነው የሚቀልባቸው፤ ከተራራቁ መቅለብ ላይችል ነው። ከበተናቸው በሁዋላ መብያ ጠጠሩን መርጦ ያነሳል። ከዚያም ሁለት ሁለቱን ይበላል።

ሶስተኛው ተራ "እንቡጥዮሽ" ይባላል። መብያ ጠጠሩን ወደላይ ወርውሮ፡ አራቱን ጠጠሮች አንድ ላይ መሬት ላይ እንደተሰበሰቡ ደምድሞ ቁጭ ያደርጋቸውና፡ የወረወረውን ይቀልባል። ከዚያም፡ መብያውን ወደላይ ወርውሮ፡ ያስቀመጣቸውን አራቱንም በአንዴ ይበላል። አንዲት ጠጠር ከወደቀችበት አጣ ይባልና ተራውን ለቀጣዪ ያስረክባል። ከበላ ግን፡ "አይጥ" ይልና፡ በተቻለ መጠን አምስቱንም ጠጠሮች ከእጁ ጀርባ ወርውሮ ያስቀምጣቸዋል። አንዱዋ ወይም ሁለቱ ተፈናጥረው ቢወድቁ ችግር የለም። ሶስት ወይም ከዚያ በላይ ከወደቀበት ግን፡ አይጡን በሌሎቹ ላይ ማስቆጠር አይችልም። ካልወደቁበት ግን፡ ከእጁ ጀርባ ወደ እጁ ፊትለፊት መልሶ ይቀልባቸውና፡ ያስቆጥራል ማለት ነው- አይጦቹን! መጀመርያ በብቀው ላይ፡ ከዚያም ሁለተኛ ዙር አንድዮሽ፡ ሁለትዮሽና እንቡጥዮሽ ተጫውቶ በብቀጣጥሉ ላይ፡ ወ ዘ ተ... እያለ እስኪያጣ ድረስ ማስቆጠሩን ይቀጥላል።

ጨዋታው ለመዝናናት ጥሩ ሲሆን፡ አይጥ ባስቆጠሩ ቁጥር እየደመሩ ስለሚሄዱ፡ በዚያው ሂሳብ ይማራሉ።

መደብ:ጨዋታ
ካራን

**ካራን** (አካድኛ፦ ሐራኑ፣ ግሪክ፦ Κάρραι /ካራይ/፤ ሮማይስጥ፦  *Carrhae* /ካራይ/) በዛሬው ቱርክ አገር ሻንልዩርፋ አውራጃ ውስጥ የሚገኝ ሥፍራ ነው። 

እጅግ ጥንታዊ ከተማ ሲሆን በአብርሃም ዘመን መኖሩ በኦሪት ዘፍጥረት ይጠቀሳል። የአብርሃም አባት ታራ ከነቤተሠቡ ጋር ከከለዳውያን ዑር ከተማ ተነሥተው ሁላቸው ወደ ካራን እንደ ፈለሱ ይላል። የካራን ዙሪያ አገር በእብራይስጥ ትርጉም ፓዳን-አራም (የአራም መንገድ) ወይም አራም ናሓራይም (አራም ከሁለቱ ወንዞች መካከል ወይም መስጴጦምያ) ይባላል። ካራን በባሊኅ ወንዝ ላይ ነው።

ከዚህ በላይ በኤብላ የተገኙት ጽላቶች (2127-2074 ዓክልበ. ግድም ኡልትራ አጭር አቆጣጠር) የካራንን ጥንታዊነት ይመሰክራሉ። በነዚህ መዝገቦች መሠረት፣ አንድ የካራን ከንቲባ የኤብላን ልዕልት ዙጋሉምን አግብቶ ነበርና እርሷ ከዚያ «የካራን ንግሥት» ተባለች። ካራንም ከዚያ ዘመን ከኤብላ ጋር የሚነግድ ነጻ ከተማ እንደ ነበር ይታወቃል። 

ቢያንስ ከ1800 ዓክልበ. ካራን (እንደ ዑር) የጨረቃ ጣኦት የሲን ቤተ መቅደስ መኖርያ እንደ ነበረ በማሪ መዝገቦች ይነገራል። የአራማውያንና ሆራውያን መኖርያ ከ1500 ዓክልበ. በኋላ በሚታኒ (ሃኒጋልባት) መንግሥት ነበረ፤ ኬጢያውያን ግን በ1320 ዓክልበ. ግድም አቃጠሉትና ያዙት። ከዚህም በኋላ ዙሪያው በአሦር ሥልጣን ውስጥ ሆነ። አሦርም በ621 ዓክልበ. እየወደቀች ለጥቂት አመታት እስከ 617 ዓክልበ. ድረስ ካራን የአሦር መንግሥት መጨረሻ ዋና ከተማ ሆነ።



መደብ:የቀድሞ ከተሞች
መደብ:የመስጴጦምያ ታሪክ
መደብ:ቱርክ
መቅሰፍት (ልቦለድ)

ደራሲው፡
የተደረሰበት ጊዜ፡ 

## በ [[ እድገት በህብረት]]

ዘመቻ እስከ ቀይ ሽብር በነበረው የማበራዊ ኑሮ ቀውስ ላይ ተመስርቶ ፣ ሁለት ፍቅረኞችን በወቅቱ በነበረው ቀውስ ውስጥ ለማለፍ የሚያድርጉትን ትግል የሚተርክ ባላ 510 ገጥ ልቦልድ ነው...



መደብ : የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ
ጅራት

[የ[ጉማሬ ጅራት|thumbnail|200px|right]]
**ጅራት** ጡት አጥቢዎች እና ወፎች የቆሪ አጥንት እና የጀርባ አጥንት መጋጠሚያ አካባቢ የሚጀምር ቅጥያ አካል ነው። ምንም እንኳን ይህ ዓካል የተለመደው የጀርባ አጥንት ያላቸው እንስሳት ላይ ቢሆንም እንደ ጊንጥ ያሉ እንስሳትም ላይ ይገኛል።

መደብ:ሥነ ሕይወት

መደብ:ሥነ አካል
ጥርስ

የተሟላ የሰው ልጅ ጥርስ|thumbnail|300px|right
**ጥርሶች** በማንኛውም የጀርባ አጥንት ያላቸው እንስሳቶች አፍ ውስጥ ከድድ ጋር ተያይዘው የሚገኙ ነጫጭ፣ ጠንካራ፣ ስለታም እና ትናንሽ የአካል ክፍሎች ናቸው። እነዚህ አካላት በዋነኛነት ምግብን ለማድቀቅ ይጠቅማሉ። አንዳንድ ስጋ በል የሆኑ እንስሳት ይህን አካላቸውን እንደ አደን መሳሪያ ወይም እንደ ራስ መከላከያ መሳሪያነት ይጠቀሙበታል። ጥርሶች የተደረደሩበት ቦታ ድድ ይባላል። ጥርሶች ከአጥንት የተሠሩ ወይም አጥንቶች አይደሉም። ይልቁንም የተገነቡት የተለያየ እፍግታ እና ጥንካሬ ካላቸው ቁሶች ነው። 

## ተጨማሪ ይዩ
* ጆሮ
* ዓይን
* አፍ
* ቆዳ
* አፍንጫ
* እግር
* እጅ
* ጸጉር

መደብ:ሥነ አካል
የሰው ና የተለያዩ እንስሳትን ጥርስ አጠቃላይ ቁጥር ለማስላት የራሱ የሆነ ቀመር አለው።                   እሱም ፤ የተሰጠ የፊት,ክራንቻ,ቀዳሚ መንጋጋ እና ድህረ መንጋጋ ጥንድ ቁጥሮችን በመደመር በ2 በማብዛት የእያንዳንዱን ጥንድ ጥርሶች ብዛት ካወቅን በሃላ ደምረን ማወቅ ይቻላል።                  # n+n.2+n+n.2+n+n.2+n+n.2
ብርቱካን

**ብርቱካን** የተለያዩት ፍች ሊሆነው ይችላል፦ 

* ብርቱካን (ቀለም)
* ብርቱካን (ፍሬ)

## ስም
* ብርቱካን ሚዴቅሳ፦ ኢትዮጵያዊት ፖለቲከኛ
* ብርቱካን ዱባለ፦ ኢትዮጵያዊ ድምጻዊት

መደብ:የሚሰጥ ስሞች
ወንጀለኛው ዳኛ

**ወንጀለኛው ዳኛ የተሰኘው መጽሐፍ** በደራሲ ሀዲስ አለማየሁ  በ1970  የተደረሰ ልብ ወለድ ነው።

መደብ : የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ
የልም እዣት

**የልም እዣት** በ 1980  በደራሲ ሀዲስ አለማየሁ ስለ ማህበራዊ ጉዳዮችና ስለ ጣሊያን ውርስ የሚዳስሰ ለንባብ የበቃ ልብ ወለድ ነው።መፀሐፉምፈ እጅግ ብዙ ማህበራዊ ህይቶችን ይዳስሳል የልጅ አስተዳደግ፡ እናትነት፡ ፍቅር፡ ጀግንነት ..

አስወርዱን
መደብ : የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ
ባንግላዴሽ

**ባንግላዴሽ** በእስያ የሚገኝ አገር ነው። ዋና ከተማው ዳካ ነው።

thumb|left|የባንግላዴሽ ልሳናት

መደብ:ባንግላዴሽ
ኢራቅ

**ኢራቅ** በእስያ የሚገኝ አገር ነው። ዋና ከተማው ባግዳድ ነው። ኢራቅ በታሪክ በግሪኩ ስም መስጴጦምያ ይታወቅ ነበር፤ ይህም ማለት «ከወንዞቹ መካከል» ሲሆን ሁለቱ ታላቅ ወንዞች ጤግሮስና ኤፍራጥስ የተመለከተ ነው። 

*
ኔፓል

**ኔፓል** በእስያ የሚገኝ አገር ነው። ዋና ከተማው ካትማንዱ ነው።


Kathmandu-Basantapur Chowk-00-2007-gje.jpg|Kathmandu
Budhanilkantha-Vishnu-19-Volk-2007-gje.jpg|Budhanilkantha
Bhaktapur-Palastplatz 32-abends-2013-gje.jpg|Bhaktapur
Patan-Hiranyabarna Mahavihar-36-Garuda mit Spatz-2013-gje.jpg|Patan
Lobuche to Dughla-02-Unterwegs-2007-gje.jpg|Himalaya
Mustang-Kagbeni to Tangbe-26-2015-gje.jpg|Mustang
Pokhara-Tansen-18-Reisfelder-2013-gje.jpg|Rice
Prithvi Highway-44-Bambustransport-2013-gje.jpg|Transport


መደብ:የእስያ አገራት
ወገብ ርዝመት

thumb|right|200px|ትልቁና ቀጥተኛው መስመር የክብ ወገብ ይባላል

የ**ወገብ ርዝመት** ማለት ሁለቱ ጫፎቹ አንድ ክብ መስመር ላይ የሚያርፉ ግን በክቡ መካከለኛ ነጥብ የሚያልፍ መስመር (ወገብ) ርዝመት ማለት ነው።

መደብ:ጂዎሜትሪ
ኢራሽናል ቁጥር

**ኢራሽናል ቁጥር** ማለት በሁለት ሙሉ ቁጥሮች መከፋፈል የማይገኝ የውን ቁጥር ማለት ነው። ለምሳሌ π፣ e እና &radic;2 ኢራሽናል ቁጥር ናቸው፤ ምክንያቱም ማናቸውንም ሁለት ሙሉ ቁጥሮች አካፍለን ከነዚህ ቁጥር ጋር እኩል የሚሆን ቁጥር ስለማናገኝ። ከነጥባዊ አፃፃፍ ስርዓት አንጻር ኢራሽናል ቁጥር ማለት ወይ የማያቆም፣ ወይም እራሱን የማይደጋግም የአሃዞች ጥርቅም ማለት ነው። ለምሳሌ፦ 1.01001000100001000010000001..... ኢራሽናል ነው፤ ምክንያቱም እራሱን ወይ አይደምም ወይም ደግሞ አያቋርጥም። 

መደብ:ቁጥር
መደብ:ሥነ ቁጥር
ጠፈር

**ጠፈር** በኅዋ ውስጥ ተንጣሎ የሚገኘው ከመሬት ውጭ ያለው፣ አየር የሌለው ባዶ ቦታ ነው። ብርሃንንና መሰለ የኮረንቲና ማግኔት ማዕብልን ቢያስተላልፍም፣ በውስጡ ቁስ ስለሌለበት ድምጽንና መሰል ሜካልኒካል ሞገዶችን አያስተላልፍም።

መደብ:ሥነ ፈለክ
ፋክቶሪያል

**ፋክቶሪያል** በሂሳብ፣ ያንድ ሙሉ ቁጥር፣ ለምሳሌ «ቀ» (ፖዘቲቭ) ፋክቶሪአል ማለት በ «ቀ!» ሲመሰል፣ ትርጉሙም የተሰጠን ቁጥርና ከሱ በታች ያሉ ድርድር ቁጥሮች (እስከ 1) ተባዝተው የሚሰጡት ውጤት ማለት ነው።

ቀ! = ቀ*(ቀ-1)! = ቀ*(ቀ-1)*(ቀ-2)!  =..... = ቀ.(ቀ-1).(ቀ-2).(ቀ-3).(ቀ-4).(ቀ-5) .....(3).(2).(1) 

ለምሳሌ፦
:5 ! = 1  \times  2  \times  3  \times  4  \times  5 = 120  \ 

የዜሮ ፋክቶሪያል ለየት ያለ ትርጉም ሲኖርው ውጤቱም 1 ነው ተብሎ በስምምነት ተተርጉሟል።

መደብ:ሥነ ቁጥር
አልጀብራ

300px|right|thumb|ከአልቋርዝሚ መጽሃፍ አንድ ገጽ
**አልጀብራ** በሂሳብ ጥናት ውስጥ ስለ ኦፕሬሽን፣ ዝምድናና ከነዚህ ሁለት ነገሮች ተነስተው ስለሚመጡት ፖሊኖሚያል፣ ተርም፣ የአልጀብራ አቋቋም የሚያጠና ነው። አልጀብራ የሚለው ስም የመጣው «አል ጃብር»፣ الجبر ከሚለው የአረብኛ ቃል ሲሆን ትርጉሙም «መመለስ» ማለት ነው። ብዙው የአልጀብራ ዘዴ በአረብ ተማሪወች የተፈለስፈ ሲሆን ከነዚህ ቀደምት ተብሎ የሚጠራው መሃመድ ኢብን ሙሳ አል-ቋርዝሚ ነው።

መደብ:አልጀብራ
የሰው ልጅ

ወንድ እና ሴት ሰው|thumbnail|250px|right
**የሠው ልጅ** ወይም በአጭሩ **ሰው** በዝርያ ምደባ ሳይንስ መጠሪያው *Homo sapiens* (የላቲን ቃል፡ *ብልጡ ሰው* ወይም *አዋቂው ሰው* አልያም ደግሞ *ጨዋው ሰው*) እየተባለ የሚጠራው ዘር ሲሆን ከታላቁ የሰብአስትኔ ዘር በ*Hominidae* ከሚገኙት *Homo* የሚባሉ ባለ ሁለት እግር ዝርያዎች ንዑስ ቤተሰብ በህይወት የቀረ ወይንም ያልጠፋ ምድርንም ለመግዛት የተዘጋጀው ብቸኛው ዝርያ ነው። ነገር ግን ሠው የሚለው ቃል ለማንኛውም በ*Homo* ውስጥ ለሚገኝ ዝርያ መጠሪያ ነው።

መደብ:የሰው ልጅ ጥናት
ቀጥተኛ ዝምድና

የY ዋጋዎች ከቀጥተኛ የX ዋጋዎች ጋር ቀጥተኛ ዝምድና አላቸው|thumbnail|350px|right
**ቀጥተኛ ዝምድና** ወይም **ርቱዕ ወደረኛነት** በሁለት መጠኖች መካከል አለ ማለት አንድኛው መጠን የሌላኛው ቋሚ ብዜት ሲሆን ነው። በሌላ ትምህርተ ሂሳብ አነጋገር የሁለቱ መጠኖች ንፅፅር ቋሚ ወይም ተመሳሳይ ሲሆን ማለት ነው።

: k =  y/x\,

### ምሳሌዎች

### ባህሪዎቻቸው
## ግልብጥ ዝምድና
## የሀይፐርቦላ ጥምሮች
## ሀይለ ቁጥራዊ እና ሎጋሪዝማዊ ዝምድና

መደብ:ቁጥር
መደብ:ሥነ ቁጥር
ንጥረ እሴት

የY ዋጋዎች ከንጥረ እሴትX ወይምዋጋዎች ጋር ያላቸው ዝምድና|thumbnail|350px|right
**ንጥረ እሴት** የምንለው የተለዋዋጭ ቀ ዋጋ ሲሆን በ |*ቀ*| መልኩ ይፃፋል። |*ቀ*| የሚያጠይቀው በ"ቀ" እና ዜሮ መካከል ያለውን ርቀት ብቻ ነው። በሌላ አነጋገር የተለዋዋጭ ቀ ዋጋ ነጌቲቭም ይሁን ፖዘቲቭ ዋጋው ለምልክቱ ደንታ አይሰጥም። ለምሳሌ የ-3 ንጥረ እሴት ወይም |*-3*| ዋጋ 3 ነው።

መደብ:ቁጥር
መደብ:ሥነ ቁጥር
ሌዮናርድ ኦይለር

thumb|right|350px|ላዮናርድ ኦይለር
**ሌዮናርድ ኦይለር** (*Leonhard Euler* 1707-1783) የ18ኛው ክፍለ ዘመን ታላቁ ሂሳብ ተመራማሪ ተብሎ ሲታወቅ (አንዳንዶች ምናልባትም የሁሉ ዘመን ታላቅ ሂሳብ ተመራማሪ ይሉታል) ፣ በሂሳብ ጥናት ውስጥ በጣም ሰፊና ሁሉን አቀፍ አዳዲስ ጽሁፎች ሲያቀርብ፣ ባጠቃላይ 886 የሚሆኑ ጥናታዊ ህትመቶችን አበርክቷል። የሚገርመው ከዚህ ካበረከተው ጽሁፍ ውስጥ አብዛኛው የተጻፈው በመጨረሻወቹ ሃያ አመታቱ ሲሆን በዚህ ወቅት አይነ-ስውር ነበር።

ኦይለር የተወለደ ባዝል ከተማ ስዊትዘርላንድ ቢሆንም ብዙውን ዘመኑን ያሳለፈው ሴንት ፒተርስበርግ (ሩሲያ) እና በርሊን (ጀርመን) ነበር። በ1727 የሴንት ፒተርስበርግ ሳይንስ አካዳሚ አባል ሆነ። በ1741 በጀርመኑ ንጉስ ታላቁ ፍሬዴሪክ ግብዣ ወደ በርሊን ተጉዞ ነገር ግን ከንጉሱ ጋር መስማማት ስላልቻለ በ1766 ወደ ሩሲያ ተመለሶ እስከ እለተ ሞቱ በዚያ ኖረ። ከሞተ በኋላ እስከ 30 አመታት ያክል፣ ከብዛታቸው የተነሳ በህይወት እያለ መታተም ያልቻሉት አዳዲስ ጽሁፎቹ በሴንት ፒተርስበርግ ሳይንስ አካዳሚ ለህትመት በቅተዋል። ኦይለር ሁለት ጊዜ አግብቶ 13 ልጆች ያፈራ ቢሆንም፣ የነበረበትን ጊዜ የጤና ችግር በሚያሳይ መልኩ፣ ከ5ቱ በቀር ሌሎቹ ልጆቹ በሙሉ በህጻንነታቸው ለሞት በቅተዋል።

ኦይለር በማስታወስና በማተኮር ችሎታው በጣም የታወቀ ነበር። ለምሳሌ የሆሜርን ጽሁፍ በቃሉ ከመጄሪያ እስከ መጨረሻው ድረስ መድገም ይችል ነበር። ብዙውን የሂሳብ ስራውንም የሰራው ልጆቹን እግሩ ስር እያጫወተ ነበር። ስሌቶችን በጭንቅላቱ ማስላቱ ፣ በተለይ አይነ ስውር ከሆነ በኋላ፣ በትውልድ የማይረሳ ታዋቂነትን አትርፎለታል። 

## አስተዋጾወች

e, i, f(x) የተባሉትን ምልክቶች ለሂሳብ ያስተወቀው ኦይለር ሲሆን በርግጥም ይህን ማድረጉ ይህን ጥናት ሊያቃልል ችሏል። በሥነ ብርሃን፣ በሥነ እንቅስቃሴ፣ በኮረንቲ እና ማግኔት ጥናት ላይም እስካሁን የሚሰራባቸው ግንዛቤወችን አስጨብጧል። 

የሚከተሉትን ቀመሮችን ያገኘውም ይሄው ሰው ነበር፦

:e^x = \sum_{n=0}^\infty {x^n \over n!} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{0!} + \frac{x}{1!} + \frac{x^2}{2!} + \cdots + \frac{x^n}{n!}\right).

:\sum_{n=1}^\infty {1 \over n^2} = \lim_{n \to \infty}\left(\frac{1}{1^2} + \frac{1}{2^2} + \frac{1}{3^2} + \cdots + \frac{1}{n^2}\right) = \frac{\pi ^2}{6}.

[thumb|የኦይለር ቀመር በ[ጂኦሜትሪ ሲተነተን]]

:e^{i\varphi} = \cos \varphi + i\sin \varphi.\,

ከዚህ የምትሳበው ታዋቂዋ ቀመር

:e^{i \pi} +1 = 0 \, 

:\gamma = \lim_{n \rightarrow \infty } \left( 1+ \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \frac{1}{4} + \cdots + \frac{1}{n} - \ln(n) \right).

[frame|right|የ[ኮይንስበርግ ድልድዮችን እንዴት ማቋረጥ ይችላል የሚለውን ጥያቄ ኦይለር ነበር መልስ ያገኘለት]]

## ማጣቀሻወች
የኦይለር ስራወች በጀርመንኛና በእንግሊዝኛ ፦

http://www.math.dartmouth.edu/~euler/ 

መደብ:ሒሳብ ተመራማሪዎች
መደብ:ስዊዘርላንድ
የባዝል ችግርን ፈታ (የኢንቲጀር ሬሲፕሮካል ድምር ስኩዌር)
E

:*(ለሥነ ሂሣብ ቁጥር፣* «ኦይለር ቁጥር»* ያንብቡ።)*

thumbnail|220px

**E** / **e** በላቲን አልፋቤት አምስተኛው ፊደል ነው። 

በእንግሊዝኛ የፊደሉ ስም አጠራር /ኢ/ ሲሆን፣ ይህ ታላቅ የአናባቢ መፈራረቅን ያንጸባርቃል። ባብዛኛው ቋንቋዎች ግን በተለመደው የአናባቢ «ኤ» ን ድምጽ ኃይል ይወክላል።

የ«E» መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት «ሄ» እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የሚደሰት ሰው ስዕል መስለ። ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር። ቅርጹ ከዚያ በፊንቄ (ከነዓን) ሰዎች ተለማ። 

በፊንቄ ጽሕፈት የፊደሉ ድምጽ እንደ ተናባቢ («ህ») ሲሆን በግሪክ አልፋቤት ግን ይህ ምልክት የአናባቢ ድምጽ «ኧ» ለማመልከት ተጠቀመ። አሁን በዘመናዊ ግሪክ ይህ ፊደል (Ε ε) «ኧፕሲሎን» (ከ«ኧ ፕሲሎን» ወይም «ቀላል ኧ») ይባላል። 

በግዕዝ አቡጊዳ ደግሞ «ሀ» («ሆይ») የሚለው ፊደል ከቅድመ-ሴማዊው «ሄ» ስለ መጣ፣ የላቲን 'E' ዘመድ ሊባል ይችላል።

መደብ:የላቲን አልፋቤት
I

thumbnail|220px

**I** / **i** በላቲን አልፋቤት ዘጠኝኛው ፊደል ነው። በእንግሊዝኛ የፊደሉ ስም አጠራር /አይ/ ሲሆን፣ ይህ ታላቅ የአናባቢ መፈራረቅን ያንጸባርቃል። ባብዛኛው ቋንቋዎች ግን በተለመደው የአናባቢ «ኢ» ን ድምጽ ኃይል ይወክላል።

የ«I» መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት «ዮድ» እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የክንድ ስዕል መስለ። ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር፤ የግብጽኛ ተናባቢ ድምጽ ምልክቶች በሚል አጠራር ለድምጹ «ዐ» ይጠቀም ነበር። በሴማውያን ፊደል ግን ለ«ይ» ይጠቀም ጀመር። ቅርጹ ከዚያ በፊንቄ (ከነዓን) ሰዎች ተለማ። 

በፊንቄ ጽሕፈት የፊደሉ ዮድ  ድምጽ እንደ ተናባቢ («ይ») ሲሆን በግሪክ አልፋቤት ደግሞ እንደ አናናቢው ኢዮታ ለ «ኢ» ተጠቀመ። 

የላቲን I ከዚህ ሲሆን ደግሞ ለ«ይ»፣ «ኢ» እና ለሮማይስጡ ቁጥር ፩ ተጠቀመ። በቃል መጨረሻ ሲደረብ እንደ -ii ሲጻፍ፣ ቅርጹ እንደ -ij ይምሰል ጀመር።  ከ1516 ዓ.ም. ጀምሮ ቅርጹ «J» ለተናባቢው «ይ» እና ቅርጹ «I» ለአናባቢው «ኢ» ይለያዩ ጀመር። 

በግዕዝ አቡጊዳ ደግሞ «የ» («የመን») የሚለው ፊደል ከቅድመ-ሴማዊው «ዮድ» ስለ መጣ፣ የላቲን «I» ዘመድ ሊባል ይችላል።

«i» ደግሞ በሥነ ቁጥር በተመከለተው የአቅጣጫ ቁጥር ሊወክል ይችላል።

መደብ:የላቲን አልፋቤት
የአቅጣጫ ቁጥር

**የአቅጣጫ ቁጥር** በእንግሊዝኛ Complex Number የሚባል ሲሆን የእንግሊዝኛው ስሙ ግን ስህተት ወይም የሚያምታታ ነው። የአቅጣጫ ቁጥሮች ሲጻፉ ባጠቃላይ መልኩ a+jb ወይም a+ib በሚል ሲገለጹ፣ a ና b  የውን ቁጥር  ሲሆኑ፣ i (በሂሳብ)  ወይም j (ኤሌክትሪክ ምህንድስና ) ደግሞ ንጹህ የአቅጣጫ ቁጥር ናቸው፣ ዋጋቸውም  \sqrt{-1} ነው። 

## i ወይም j, ንጹህ የአቅጣጫ ቁጥር የተባሉበት ምክንያት

አድማሳዊ መስመር x  ላይ ያለን ቁጥር በ1 ብናበዛው እዚያው መስመር ላይ፣ ያኑ ቁጥር እናገኛለን። ነገር ግን በ -1 ብናበዛ ያ ቁጥር በ180o ዲግሪ ይገለበጥና ተቃራኒውን ይሰጠናል። በ180o ለመገልበጥ  ሁለት ጊዜ በ90o ዲግሪ መገልበጥ ስለሚያስፈልግ፣ ሁለት ጊዜ ተባዝቶ -1 የሚስጠን \sqrt{-1}   ስለሆነ፣ እንግዲይ ይህ ቁጥር  ንጹህ የአቅጣጫ ቁጥር ነው ማለት ነው። 

መደብ:ሥነ ቁጥር