open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ጌዴ ኦልጎጣክ

**ጌዴ አልጎታኽ** በአይርላንድ አፈ ታሪክ ከ853 እስከ 835 ዓክልበ. ግድም ድረስ የአየርላንድ ከፍተኛ ነጉሥ ነበር።  

የአይርላንድ ታሪኮች ስለ ጌዴ ዘመን ዓመቶች ይለያያሉ፣ 8፣ 12 ወይም 17 ዓመታት እንንደ ቆየ የሚሉ ሳሉ *[[የላውድ አቆጣጠሮች]]* (1014 ዓም ተቀነባብሮ) 18 ዓመታት ይላል፤ እርሱና የድሮ አቆጣጠር በመከተል፣ ይህ ከ853 እስከ 835 ዓክልበ. ድረስ ይሆናል።  (በኋላ የታዩት ታሪኮች ግን ከዚያ በፊት ያደርጉታል።)

መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ፊር ቦልግ

**ፊር ቦልግ** በአየርላንድ አፈ ታሪክ በአየርላንድ በጥንት የሠፈረ ብሔር ነበር።

ፎሞራውያን የነመድ ወገን ካሸነፉ በኋላ የቀሩት ነመዳውያን ተበተኑ፤ አንድ ሢሶ ወደ ታላቅ ብሪታንያ ገባ፤ አንዱም ወደ ስሜን ሄዶ ቱአጣ ዴ ዳናን ሆኑ፤ ሦስተኛውም ወገን ከነመድ ተወላጅ ስምዖን ጋራ ወደ ግሪክ አገር ገባ። ግሪኮች ግን ባርዮች አደረጉዋቸው፤ አፈር በቦርሳዎች ውስጥ ወደ ተራራ ጫፍ መሸከም ነበረባቸው። ስለዚህ ስማቸው «ፊር ቦልግ» (የቦርሳ ሰዎች) ተባለ። ከነዚህም ውስጥ «ፊር ዶምናይን» አፈሩን የቆፈሩት ክፍል ሲሆን፣ ሌላውም «ጋሌዮይን» ተብለው ጦር የያዙት ዘበኞች ነበሩ፡

ከ200 ዓመታት በኋላ የነመድ ተወላጆች የነበሩት 5000 ፊር ቦልግ ከግሪክ አገር በ1,130 መርከቦች አመለጡ። መርከቦቹንም ወይም ከቦርሳዎች ፈጠሩ ወይም ከግሪኮች ሰረቁ። ከአንድ ዓመት በኋላ ከግሪክ ወደ እስፓንያ ደርሰው ከዚያም ወደ ወላጃቸው ነመድ አገር ወደ አይርላንድ ተመልሰው በ፭ አለቆቻቸው ሥር ወረሩ።  ዋና አለቃቸው ስላንጋ እንዲሆን ተመረጠ። «*[[የአይርላንድ ታሪክ]]*» በተባለው መጽሐፍ ዘንድ፣ የአይርላንድ ስያሜ በፊር ቦልግ ሥር «ኢኒስ ኤልጋ» (ክቡር ደሴት) ተባለ። 

የፊር ቦልግ ነገሥታት በጠቅላላ አይርላንድን ለ፴፯ ዓመታት ገዙ። ያንጊዜ ዘመዶቻቸው «ቱአጣ ዴ ደናን» ነገዶች ወደ አይርላንድ ተመለሱ፤ ፊር ቦልግ ግማሹን አገር ለማካፈል ፈቃደኞች ስላልነበሩ የቱአጣ ዴ ሃይላት በማግ ቱይሬድ ውግያ አሸነፏቸውና ስለዚህ ፊር ቦልግ የአይርላንድ ሩብ ብቻ (ኮናኽትን) ለመናርያቸው ተቀበሉ። 

ጥንታዊው የአይርላንድ ስዋሰው መጽሐፍ *[[አውራከፕት ና-ኔከስ]]* (650-1050 ዓም ያህል የተቀነባበረው) ለፊር ቦልግ ቋንቋ ናሙናዎች «ዊንዲዩስ» (እሱ፣ ተባዕት)፣ «ዊንድሲ» (እሷ) እና «ኦንዳር» (እሱ፣ ግዑዝ) ይሰጣል። 

## ዋቢ ምንጮች
* *[[ሌቦር ገባላ ኤረን]]* §46-52 
* *[[ካጥ ማግ ቱይሬድ]]* §1-19 
* *[[የአራት መምህሮች ዜና መዋዕል]]* M3266-M3267 
* Geoffrey Keating, *የአይርላንድ ታሪክ* 1.8, 1.9 

!
ፊናት ማር

**ፊናት ማር**  በአይርላንድ አፈ ታሪክ ከ81 እስከ 78 ዓክልበ. ድረስ የአየርላንድ ከፍተኛ ነጉሥ ነበር።  

የአይርላንድ ታሪኮች እንዳሉት የፊናት ዘመን ለ፫ ወይም ፱ ዓመታት ቆየ። *[[የላውድ አቆጣጠሮች]]* (1014 ዓም ተቀነባብሮ) በመከተል፣ ፫ ዓመት ነበር፣ ይህም ከ78 እስከ 67 ዓክልበ. ድረስ ይሆናል።  (በኋላ የታዩት ታሪኮች ግን ከዚያ በፊት ያደርጉታል።)

መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ፊያኩ ቶልግራክ

**ፊያኩ ቶልግራክ**  በአይርላንድ አፈታሪክ የነበረ ሰው ሲሆን ምናልባት የአየርላንድ  ከፍተኛ ንጉሥ ነበር።

ከመካከለኛ ዘመን በሆኑት ምንጮች ዘንድ፣ ፍያካ ንጉሡን አርት ማክ ሉግዳክ ገደለው፣ በኋላም በተከታዩ አይሊል ፊን ዘመን ደግሞ (566-557 ዓክልበ. ግ. በድሮ አቆጣጠር)፣ ፍያካ በአይርጌትማር ወገን ላይ ውግያ ሲያደርግ ተገደለ፤ እንጂ ከፍተኛ ንጉሥ ከቶ አልሆነም። 

በአንዳንድ ምንጭ ዘንድ በተለይ በ17ኛው ክፍለ ዘመን በወጡት ታሪኮች ዘንድ ግን፣ ፍያካ እራሱ ከአርት ማክ ሉግዳክ ቀጥሎና ከአይሊል ፊን በፊት ለ8 (ወይም 7 ወይም 10) ዓመታት ከፍተኛ ንጉሥነቱን ያዘ፣ ከዚያ አይሊል ፊን ገደለው።

መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ፌራዳክ ፊንፌክትናክ

**'  የ አየርላንድ  ንጉሥ ነበር።

## ዋቢ መጽሐፍት



መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ፌርጉስ ዱብዴታቅ

**ፌርጉስ ዱብዴታቅ**  ከ240 እስከ 241 አም ድረስ የአየርላንድ  ከፍተኛ ንጉሥ ነበር።

በአይርላንድ ታሪኮች ዘንድ ቀዳሚው ሉጋይድ ማክ ኮን ከተገደለ በኋላ፣ ለአንድ አመት ከፍተኛ ንጉሥነቱን ያዘ፤  ከዚያ ኮርማክ ማክ አይርት ፈርጉስን በውግያ ገደለውና ከፍተኛ ንጉሥ ሆነ።

*[[የቲገርናቅ ዜና መዋዕል]]* (1080 ዓም ተቀነባብሮ)  የፈርገስ ዘመን በ239 እንደ ጀመረ ቢለንም፣ ሉጋይድ ግን ከ210 ጀመሮ ለ፴ ዓመታት እንደ ገዛ ይላል። በዚህ አቆጣጠር የፈርገስ ዓመት 240-241 ዓም መሆን አለበት። 

መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ፍያቃ ስሮይፕቲኔ

**ፍያቃ ስሮይፕቲኔ**  ከ280 እስከ 316 ዓም ድረስ የአየርላንድ ከፍተኛ  ንጉሥ ነበር።

*[[የቲገርናቅ ዜና መዋዕል]]* (1080 ዓም ተቀነባብሮ) በ280 ዓም እንደ ጀመረ፣  እስከ 316 ዓም ድረስ እንደ ገዛ ይመለከታል። ነገር ግን የአመቶቹ ቁጥር 27 ነበር ይላል። በሌሎቹ ምንጮች አብዛኞቹ 37 አመታት እንደ ገዛ ይላሉ። 

መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ፍያኩ ላብራይኔ

**ፍያኩ ላብራይኔ** በአይርላንድ አፈ ታሪክ ከ1089 እስከ 1069 ዓክልበ. ግድም ድረስ የአየርላንድ ከፍተኛ ነጉሥ ነበር።  

አብዛኛው የአይርላንድ ታሪኮች እንዳሉት የፍያኩ ዘመን ለ24 ዓመታት ቆየ። *[[የላውድ አቆጣጠሮች]]* (1014 ዓም ተቀነባብሮ) 20 ዓመት ሲል እሱን እና የድሮ አቆጣጠር በመከተል፣ ይህ ከ1089 እስከ 1069 ዓክልበ. ድረስ ይሆናል።  (በኋላ የታዩት ታሪኮች ግን ከዚያ በፊት ያደርጉታል።)

መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ፍያካ ማክ ደልበህ

**ፍያካ ማክ ደልበህ**  በአየርላንድ ልማዳዊ አፈ ታሪክ ዘንድ ከቱዋጣ ዴ ዳናን ወገን የአየርላንድ ከፍተኛ ንጉሥ ነበር።  አባቱን ደልበህ ለዙፋኑ ተከተለው። ፍያካ ለ፲ ዓመታት እንደ ነገሠ ይዘገባል። 

በ*[[ሌቦር ገባላ ኤረን]]* አባቱ ደልበህና የፍያካ ልጅ ኦሎም በካይኸር፣ የናማ ልጅ፣ የነኽታን ወንድም ተገደሉ። በኋላ የተጻፉት *[[የአራት መምህሮች ዜና መዋዕል]]*ና *[[የአይርላንድ ታሪክ]]* እንደሚሉት ግን፣ ደልበህ በገዛው ልጁና ተከታዩ በፍያካ ዕጅ ተገደለ። የፍያካ እናት ኤማስ ስትሆን ሶስት ሴት ልጆች ባንባ፣ ፎድላና ኤሪው ለፍያካ ወለደችለት፤ እነዚህም የአይርላንድ ደሴት ስያሜዎች ሆኑ።

ፍያካ በራሱ በኩል ፲ አመታት ገዝቶ እርሱና የኦላም ልጅ አይ ማክ ኦላማን በዮጋን ዘእምበር እጅ ተገደሉ። ከዚያ በኋላ የዳግዳ ልጅ ከርማይት ሦስት ልጆች ማክ ኲል፣ ማክ ኬክት እና ማክ ግሬን አብረው ለንጉሥነቱ ተከተሉ።

መደብ:ቱዋጣ ዴ ዳናን
ፍያካ ኬንፊናን

**ፍያካ ኬንፊናን**  በአየርላንድ ልማዳዊ አፈ ታሪክ ዘንድ ከፊር ቦልግ የአየርላንድ ከፍተኛ ንጉሥ ነበር።  ፍያካ የስታርን ልጅ፣ ስታርንም የሩድራይግ ማክ ዴላ ልጅ ነበረ። 

የዴላ አምስት ልጆች አይርላንድን ለ፲፪ ዓመታት ገዝተው የሩድራይግ ልጅ-ልጅ ፍያካ መጨረሻውን ከዴላ ልጆች ሴንጋንን ገልብጦ ፍያካ ንጉሥነቱን ከእርሱ ቃመ። ነገር ግን ከአምስት አመት በኋላ ፍያካ በፈንታው በጌናን ማክ ዴላ ልጅ በሪናል እጅ ወድቆ ተገልብጦ ሪናል የዛኔ ከፍተኛ ንጉሥነቱን ያዘበት። 

የፍያካ ማክ ስታርን መጠሪያ «ኬንፊናን» ትርጉም «ነጭ ራስ» ሲሆን፣ *[[ሌቦር ገባላ ኤረን]]* («የአይርላንድ ወረራዎች መጽሐፍ»፣ 1100 ዓ.ም. ግድም) እንዲህ ያብራራል፦ «በእርሱ ፊት የአይርላንድ ከብት ሁሉ ባለ ነጭ ራስ ያለ ነውርም ነበሩ»።  ቢባልም በ1625 ዓ.ም. አካባቢ የታተመው የሴጥሩን ኬቲን ታሪክ መጽሐፍ *የአይርላንድ ታሪክ* ኢንዲህ ይለዋል፦ «በዘመኑ በአይርላንድ ሰዎች ላይ ነጭ ራሶች (ጽጉር) ነበር።»  

መደብ:ፊር ቦልግ
ፎድብገን

**ፎድብገን** (ወይም **ኦድብገን**)  በአየርላንድ ልማዳዊ አፈ ታሪክ ዘንድ ከፊር ቦልግ የአየርላንድ ከፍተኛ ንጉሥ ነበር።  ፎድብገን የሴንጋን ማክ ዴላ ልጅ ነበር። 

የጌናን ማክ ዴላ ልጅ ሪናል አይርላንድን ለ፮ ዓመታት ገዝቶ በሴንጋን ልጅ ፎድብገን ዕጅ ወድቆ ተገልብጦ ፎድብገን የዛኔ ከፍተኛ ንጉሥነቱን ያዘበት። ፎድብገን ፬ አመት ከገዛ በኋላ ግን በፈንታው በሪናል ልጅ ኤይርክ ልጅ በዮካይድ ማክ ኤይርክ እጅ በማግ ምዊርጠምኔ ወድቆ ተገለበጠ።

*[[ሌቦር ገባላ ኤረን]]* («የአይርላንድ ወረራዎች መጽሐፍ»፣ 1100 ዓ.ም. ግድም) እንዳለ ከፎድብገን ዘመን አስቀድሞ በአይርላንድ ዛፎች ከቶ ቋር አልነበረባቸውም።

መደብ:ፊር ቦልግ
ፎጣድ ካይርፕተቅ እና ፎጣድ አይርግጠቅ

**ፎጣድ ካይርፕተቅ** እና **ፎጣድ አይርግጠቅ**  ከ279 እስከ 280 ዓም ድረስ የአየርላንድ ጋርዮሽ ከፍተኛ ነገሥታት ነበሩ። ሁለቱ ፎጣዶች ደግሞ ወንድሞች ነበሩ። 

በአይርላንድ ታሪኮች ዘንድ ቀዳሚያቸው ካይርብሬ ሊፌቃይር ከተገደለ በኋላ፣ ለአንድ አመት ከፍተኛ ንጉሥነቱን በጋራ ያዙ፤  ከዚያ ግን ፎጣድ አይርግጠቅ ወንድሙን ገደለ እና ካይልቴ ማክ ሮናይን አይርግጠቅን ገደለው። ከዚያ ፍያቃ ስሮይፕቲኔ ከፍተኛ ንጉሥ ሆነ።

*[[የቲገርናቅ ዜና መዋዕል]]* (1080 ዓም ተቀነባብሮ)  ፎጣዶቹን አይጠቅስም። የካይርብሬ ዘመን በ253 ዓም እንደ ጀመረ፣ ለ25 ዓመታት እንደ ቆየ ይዘግባል። (ሌሎቹ ምንጮች ካይርብሬን 26 ዓመታት ይሰጡታል)። የፍያቃም ዘመን በ280 እንደ ጀመረ ሲለን በዚህ አቆጣጠር የፎጣዶች ዓመት 279-280 ዓም መሆን አለበት። 

መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ፓርጦሎን

**ፓርጦሎን** በአየርላንድ ልማዳዊ አፈ ታሪክ ዘንድ ከማየ አይኅ ጥቂት ክፍለ ዘመናት ቀጥሎ መጀመርያው በአይርላንድ ደሴት ላይ የደረሱት ሰፈረኞች መሪ ወይም ንጉሥ ነበር።  

የፓርጦሎን ስም በታሪክ መጻሕፍት መጀመርያው የሚታወቅ በ820 ዓ.ም. አካባቢ በሮማይስጥ በተጻፈው *[[ሂስቶሪያ ብሪቶኑም]]* («የብሪታንያውያን ታሪክ») ሊገኝ ይችላል። በዚሁ ጽሁፍ መሠረት፣ **«ፓርጦሎሙስ»** ከ1 ሺህ ሠፈረኞች (ወንዶችና ሴቶች) ጋር ደረሰ፣ እስከ 4 ሺህም ድረስ ቶሎ ተባዙ፣ ነገር ግን ድንገት በአንድ ሳምንት ውስጥ ሁላቸው ከቸነፈር ሞተዋልና አገሩ እንደገና ባዶ ሆነ። ይኸው መጽሐፍ በአየርላንድኛ ትርጉም ደግሞ ቸነፈሩ በፓርጦሎን ሕዝብ ላይ የመጣበት ጠንቅ ፓርጦሎን ከኗሪ አገሩ ገና ሳይወጣ ወላጆቹን ገድሎአቸው ስለ ነበር የአምላክ ፍርድ ነው በማለት ይጨምራል።

ከዚህ በላይ የፓርጦሎን መነሻ አገር እስኩቴስ እንደ ነበር፣ የማጎግ ተወላጅ እንደ ነበር ይታመን ነበር። የስኮት (በስኮትላንድና ቀድሞ በአይርላንድ የተገኘ) ብሔር ስም ከዚህ እስኩቴስ እንደ መጣ በድሮው መጻሕፍት በሰፊው ይጻፍ ነበር። 

በኋላ የተጻፉ ሌሎች የአይርላንድ ታሪክ መጻሕፍት ስለ ፓርጦሎን ብዙ ዝርዝር ጨምረዋል። በተለይ በ1100 ዓ.ም. ግድም በተጻፈው መጽሐፍ *[[ሌቦር ገባላ ኤረን]]* («የአይርላንድ ወረራዎች መጽሐፍ») ትውልዱ ፓርጦሎን ወልደ ስሩ ወልደ ባንባ ወልደ ማጎግ ይሠጣል። (ይህ ትውልድ ግን በየቅጂው እጅግ ይለያያል።) እርሱና ሦስት ልጆቹ (ላይግሊን፣ ስላንጋና ሩድራይግ) መሪዎች ሆነው 1 ሺህ ሠፈረኞች (ወንዶችና ሴቶች) ወደ አይርላንድ አመጡ። 7 ዓመት ከደረሱ በኋላ መጀመርያው የሞተው ሰው እሱም ፌአ ተብሎ ተቀበረ። 10 አመት ከደረሱ በኋላ የፓርጦሎን ሠራዊት በፎሞራውያን ላይ በማግ ኢጠ ውግያ አሸነፉ። እነዚህ ፎሞራውያን በመሪያቸው ኪቆል ግሪከንቆስ ተመርተው ከውጭ አገር የወረሩ መርከበኞች ነበሩ።  ፓርጦሎን በአይርላንድ በደረሰበት ጊዜ 9 ወንዞች፣ 3 ሐይቆችና 1 ሜዳ ብቻ ነበሩ። በእርሱ ዘመን ግን 4 ተጨማሪ ሜዳዎች ተጣሩ፣ ከዚህ በላይ 7 ተጨማሪ ሐይቆች በተአምር ተፈጠሩ። በመጨረሻ ግን ፓርጦሎንና ሕዝቡ በሙሉ - 5 ሺህ ወንዶችና 4 ሺህ ሴቶች - በአንድ ሳምንት ውስጥ በቸነፈር አንድላይ ዓረፉ። (በሌላ ክፍል የጊላ ኮማይን ግጥም ሲጠቅስ ይህ የፓርጦሎን ወገን ከደረሰ 300  አመታት በኋላ ይለዋል።) ደሴቱም ከዚያ ለ30 አመት ባዶ ሆኖ ቀረ። ከዚህ በላይ ስለ ፓርጦሎን መንግሥት ብዙ ተጨማሪ ዝርዝሮች በ*ሌቦር ገባላ ኤረን* ይገለጻሉ። 

በ1620 ዓ.ም. ግድም የተቀነባበረው ምንጭ *[[የአራቱ ሊቃውንት ዜና መዋዕሎች]]* ደግሞ ተመሳሳይ ታሪክ ያቀርባል። አንዳንድ ዝርዝር ለምሳሌ የፎሞራውያን ቁጥር 800 እንደ ነበር ይጨምራል። በዚህ አቆጣጠር ፓርጦሎን 30 አመታት ከነገሠ በኋላ አረፈ፤ ሌሎቹ 9000 ሕዝብ ግን ከዚያ 270 ዓመታት በኋላ በቸነፈር ጠፉ። በ1625 ዓ.ም. አካባቢ የታተመው የሴጥሩን ኬቲን ታሪክ መጽሐፍ *የአይርላንድ ታሪክ* ደግሞ ስለ ፓርጦሎን ተመሳሳይ አፈ ታሪኮች የሚያቀርብ ነው። በእርሱ መጽሐፍ ፎሞራውያን ከካም ዘር የወጡ መርከበኞች ነበሩ።

ከፓርጦሎን ሕዝብ በኋላ የደረሱት ወገኖች የነመድ፣ ፊር ቦልግ፣ ቱዋጣ ዴ ዳናን እና ሚሌሲያን ነገዶች ሁላቸው ከማጎግ ወይም ከጋሜር ዘር እንደ ነበሩ በአይርላንድ ልማዶች ይባላል። ከነዚሁ መጨረሻዎቹ የሚሌሲያን  ነገድ የደረሱ ከእስፓንያ መሆኑ ይተረካል። የሚሌሲያንና የፓርጦሎን ታሪኮች ግን ትንሽ እንደ ተደናገሩ ይመስላል። ስለዚህ በብዙ ምንጮች ዘንድ የፓርጦሎን ወገን ከእስኩቴስ ወደ አይርላንድ የደረሰው እንደ ሚሌሲያን በሜድትራኒያን ባሕርና በእስፓንያ በኩል በመጓዝ እንደ ነበር ይጻፋል።

## ዋቢ መጽሐፍት



መደብ:የአየርላንድ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ሹን

thumb|300px|የጥንታዊ ቻይና ንጉሥ የሹን ሐውልት 
**ሹን** (ቻይንኛ፦ 舜) በቻይና አፈ ታሪክ የጥንታዊ ቻይና (ኋሥያ) ንጉሥ ነበር።  

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ በንጉሥ ያው 70ኛው ዓመት ሹን አልጋ ወራሽ እንዲሆን ሰየመው። በሚከተለው ዓመት ሹን የያው ሁለት ሴት ልጆች አገባቸው። በያው 73ኛው ዓመት (ምናልባት 2061 ዓክልበ. ግድም) ዙፋኑን ለሹን ተወው። በ2059 ዓክልበ. አዲስ የሥራዎች ሚኒስትር ዩ የወንዞቹን ጎርፍ ገደበ። በ2058 ዓክልበ. ዩ የጻውና ወይ ሥራዊት አሸነፈ፤ ሹንም ሕግ ፍትኅ አወጣ። በ2052 ዓክልበ. «የምዕራብ ንጉሥ እናት» ተልእኮ በኋሥያ ግቢ ደረሰ። የዕንቁ ቀለበቶች እንደ ላከች ይዘገባል።  በ2047 ዓክልበ. አገሩ በ፲፪ ክፍላገራት ተከፋፈለች። አሁን ዩ ወይም «ዳ ዩ» (ታላቁ ዩ) ከሹን ጋር እንደ ጋርዮሽ ንጉሥ ተቆጠረ።  በ2036 ዓክልበ. የሺሺን ልዑል በተልዕኮ ወደ ግቢው ደረሰ። ያው በ2034 ዓክልበ. አረፈ።  በ2028 ዓክልበ. ዩ በይፋ የሹን አልጋ ወራሽ ሆነ፤ አገሩም ከ፲፪ ወደ ፱ ክፍላገሮች አከፋፈል ተመለሰ። በ2026 ዓክልበ. ዩ የዮውምያው ብሄር አሸነፈ፣ የኋሥያ ተገዦች ሆኑ። በ2019 ዓክልበ. የሧንዱ ብሔር ተልእኮ እንቁ አመጡለት። በ2010 ዓክልበ. ሹን አረፈ። ተከታዩ ዳ ዩ የሥያ ሥርወ መንግሥት መስራች  ይባላል። 

በሌላ ምንጭ *[[ሽጂ]]* በሲማ ጭየን፣ ያው ያረፈበት ወቅት ሹን ዙፋኑን ለያው ልጅ ለዳንዡ አቀረበው፤ ሕዝቡ ግን ጉዳይ እንዲፈጽም የሄዱ ወደ ሹን እንጂ ወደ ዳንዡ ስላልነበረ፣ ሹን በንጉስነቱ ቀጠለ። 

ከዚሁ ዘመን ሚኒስትሮች የሚከተሉት ስሞች «የሹን ቀኖና» በተባለው ታሪክ መጽሐፍ ተርፈዋል፦
* ዩ («ዳ ዩ») - በአንዳንድ ምንጭ ዘንድ የጉን ልጅ ነው። መጀመርያ የሥራዎች ሚኒስትር ሆኖ የቻይና ታላቅ ጎርፍ በወንዞች ላይ ገድቦ በኋላ የሹን ጠቅላይ ሚኒስትርና ተከታይ ሆነ።
* ጋው ያው - የሕግ ሚኒስትር
* ችዊ - አዲሱ የሥራዎች ሚኒስትር 
* ሽዬ - የትምህርት ሚኒስትር 
* ጪ - የግብርና (እርሻዎች) ሚኒስትር
* ቦ-ዪ - የእረኛ (መንጋዎች) ሚኒስትር
* ህዊ - የሙዚቃ መሪ
* ሎንግ - የመገናኛ ሚኒስትር

## የውጭ መያያዣ
* «የሹን ቀኖና» የተባለው ታሪክ - ቻይንኛ / እንግሊዝኛ

መደብ:የኋሥያ ነገሥታት
ታንግ

300px|thumb|ንጉሥ ታንግ፣ በ1250 ዓም ግድም እንደ ተሳለ
**ታንግ** (ቻይንኛ፦ 湯) በጥንታዊ ቻይና የሻንግ ሥርወ መንግሥት መሥራች ንጉሥ ነበር።  

ቀዳሚው ጄ ስለ አገዛዙ በጣም ስለ ተጠላ አንዱ መኮንን የሻንግ ልዑል ሃይለኛ ሊሆን ቻለ። ብዙ ወገኖች ታማኝነት ከሥያ ንጉሥ ወደ ሻንግ ግዛት ይዛወሩ ነበር። በ1628 ዓክልበ. ታንግ የሻንግ ንጉሥ ሆነ።.ታንግ አማካሪ ሚኒስትሩን ዪ ዪንን እንደ ተልእኮ ለ፫ ዓመት ወደ ጄ ግቢ ላከው። የሻንግ ሃያላት በ1621 ዓክልበ ሎንና ቸንግ አሸነፉ፣ በ1620 ዓክልበ. ታንግ ለአንድ አመት ያህል በጄ እሥር ቤት ተያዘ። ታንግ ወጥቶ በ1616 ዓክልበ. ወንን አሸነፈ፣ በ1614 ዓክልበ. ዌይን ያዘና ጦርነት በጉና በኩንዉ ላይ ጀመረ። ያንጊዜ የጄ ዋና ዘጋቢ ዦንግ ጉ ወደ ሻንግ ወገን ሸሸ። በ1613 ዓክልበ. ጉ አውራጃ በሻንግ ተሸነፈ፣ «ሦስት ፀሓዮች አብረው ታዩ» ተዘገበ (ፍቹ ግልጽ አይደለም)፤ እና የፔ ልዑል ቻንግ ከጄ ግቢ ወደ ሻንግ ወገን ሸሸ። በ1612 ዓክልበ. ሻንግ ኩንዉን አሸነፈ።

በመጨረሻም በ1611 ዓክልበ. የሻንግ ሃያላት በሥያ ላይ በሚንግትያው ውግያ አሸነፉዋቸው። ታንግ ንጉስ ጄን ወደ ስደት አባረረውና ያንጊዜ የመላው ቻይና ንጉሥ ሆነ። በ*[[ቀርቀሃ ዜና መዋዕል]]* ውስጥ የታንግ ዘመን የሻንግ መስፍን ከሆነበት ከ1628 ዓክልበ. ጀምሮ ስለሚቆጥረው፣ ታንግ በ18ኛው ዓመት የቻይና ንጉሥ ሆነ ይላል።

ከ1610 እስከ 1605 ዓክልበ ድረስ በቻይና ዝናብ ቀርቶ ታላቅ ድርቆትና ረሃብ ይዘገባል። በ1609 ዓክልበ. ጭፍራ፣ ዘፈንና በክራር መጫወት ተከለከሉ። በ1608 ዓክልበ. ታንግ «መሐለቅ» ገንዘብ አሠራ። በመጨረሻ ንጉሡ በሾላ ደን ገብቶ ሲጸልይ ዘነበ፤ በ1604 ዓክልበ. «ታላቅ መድኅን» የተባለ ዘፈን ገጠመ። በ1602 ዓክልበ. «ዘጠኙ ድስቶች» የተባሉት የተቀደሡት ቅርሶች በታንግ ትዕዛዝ ወደ ሻንግ ዋና ከተማ ግቢ ተዛወሩ።

የቻይና *[[መጽሐፈ ሰነዶች]]*ና የሢማ ጭየን *[[ታሪካዊ ዘገባዎች]]* የታንግን ዘመን በይበልጥ ተርከዋል። ለምሳሌ ሢማ ጭየን እንደ ጻፈ፣ ታንግ የአመት መባቻ ቀን ለወጠ፣ በሥነ ስርዓት ጊዜ ነጭ ወግ ልብስ መልበሱን መሠረተ። የታንግ በኲር ልዑል ዳ ዲንግ ሳይነግሥ አርፎ ሁለተኛ ልጁ ዋይ ቢንግ ተከተለው ይለናል። (ዳሩ ግን በሥነ ቅርስ ከ1200 ዓክልበ. የተገኙት «ንግርተኛ አጥንቶች» ጽሑፎች ላለፉት ነገሥታት መሥዋዕት ሲዘረዝር ዳ ዲንግም እንደ ንጉሥ ይቆጥራል በሌላ ቅደም-ተከተል ይለያያል።)

መደብ:የሻንግ ሥርወ መንግሥት
ታይ ካንግ

**ታይ ካንግ** (ቻይንኛ፦ 太康) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ፫ኛ ንጉሥ ነበር። 

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ አባቱ ጪ ካረፈ በኋላ (1985 ዓክልበ. ግድም)  ልጁ ታይ ካንግ ተከተለው።  ግቢው በዠንሡ ነበር። በዘመኑ ከልዎ ወንዝ ማዶ ለረጅም ወራት እያደነ መኮንኑ ሆውዪ መጥቶ በዠንሡ ተቀምጦ አቃወመው። «የ፭ቱ ልጆች መዝሙር» የሚባለው ግጥም ስለዚሁ ሁኔታ ነው። ታይ ካንግ አራት ዓመት ብቻ ከነገሠ በኋላ ሞተ። ወንድሙ ዦንግ ካንግ ተከተለው።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ታይ ዉ

**'  የ ቻይና  ንጉሥ ነበር።

## ዋቢ መጽሐፍት



መደብ:የቻይና ነገሥታት
ታይ ጅያ

**ታይ ጅያ** (ቻይንኛ፦ 太甲) በጥንታዊ ቻይና የሻንግ ሥርወ መንግሥት ንጉሥ ነበር።  

በ*[[ቀርቀሃ ዜና መዋዕል]]* እና በሢማ ጭየን *[[ታሪካዊ መዝገቦች]]*ም ዘንድ ለ12 ዓመት የዳ ዲንግ በኲር ሲሆን ከዦንግ ረን ቀጥሎ ነገሠ፤ ልጁም ዎ ዲንግ ተከተለው። ዪ ዪን በዚህ ዘመን ሁሉ ጠቅላይ ሚኒስትር ሲሆን ቀረ። ከመሥራቹ ታንግ ልጅ-ልጆች ታላቁ ስለ ነበር ዪ ዪን ለዙፋን መረጠው፣ «ትምህርት ለታይ ጅያ» የተባለ የምክር ጽሁፍ በተለይ ለርሱ አዘጋጀ።

ታይ ጅያ ከሚኒስትሩ ዪ ዪን ጋር እንደ ታገለ ይመስላል። በሢማ ጭየን ዘንድ፣ ከሦስት አመት በኋላ ታይ ጅያ ረባሽና ትምህርቱን የማይከተል  ንጉሥ ስለ ሆነ ዪ ዪን ለሚከተሉት ፫ አመት አሠሩትና እራሱ መንግስቱን አስተዳደረ። ከዚህ በኋላ ታይ ጅያ ንሥሐ ገብቶ ለማስተዳደሩ እንዲመለስ ተፈቀደለትና ዪ ዪን እስከ ዎ ዲንግ መጀመርያ ዓመት ሚኒስትር ሆኖ ተቀጠለ።

በ*ቀርቀሃ ዜና መዋዕሎች* ግን ዪ ዪን ታይ ጅያን ከ1ኛው እስከ 7ኛው ዓመት አሥሮት ታይ ጅያ ከዚያ አመለጠና ዪ ዪንን አስገደለው ይላል። ይህ ከሌላ መረጃ ጋር ስለማይስማማ በኋላ ወደ ዜና መዋዕሉ የተሰካ ይሆናል የሚል ነጥብ ደግሞ ተጽፎበታል።

በሥነ ቅርስ ከ1200 ዓክልበ. የተገኙት «ንግርተኛ አጥንቶች» ጽሑፎች ላለፉት ነገሥታት መሥዋዕት ሲዘረዝሩ፣ ታይ ጅያ በቀጥታ ከአባቱ ዳ ዲንግ ቀጥሎ ነገሠ፣ ዦንግ ረንን ወይም ዎዲንግን አይጠቅሱም፤ ተከታዩም ቡ ቢንግ (ዋይ ቢንግ) ሆነ ይላሉ። ሆኖም ዳ ዲንግ ሳይነግሥ እንዳረፈ፣ ዪ ዪንም ያለመቋረጥ ከታንግ ጀምሮ እስከ ዎ ዲንግ ድረስ (1628-1581 ዓክልበ.) እንደ ሻንግ ጠቅላይ ሚኒስትር እንዳገለገለ ትክክለኛ ስለሚመስል ቅደም-ተከተሉ ሢማ ጭየን እንዳለው መሆን አለበት።

መደብ:የሻንግ ሥርወ መንግሥት
ታይ ገንግ

**ታይ ገንግ** (ቻይንኛ፦ 太庚) በጥንታዊ ቻይና የሻንግ ሥርወ መንግሥት ንጉሥ ነበር።  

በ*[[ቀርቀሃ ዜና መዋዕል]]* እና በሢማ ጭየን *[[ታሪካዊ መዝገቦች]]*ም ዘንድ ለ5 ዓመት ከወንድሙ ዎ ዲንግ ቀጥሎ ነገሠ፤ ወንድሙም ሥያው ጅያ ተከተለው። ሆኖም እንዲያውም ዘመኑ ለ25 ዓመት እንደ ቆየ ይታሥባል።

በሥነ ቅርስ ከ1200 ዓክልበ. የተገኙት «ንግርተኛ አጥንቶች» ጽሑፎች ላለፉት ነገሥታት መሥዋዕት ሲዘረዝሩ ዎ ዲንግን አይጠቅሱትም፤ ታይ ገንግም ከቡ ቢንግ (ዋይ ቢንግ) ቀጥሎ ያደርጉታል።

መደብ:የሻንግ ሥርወ መንግሥት
ኋይ

**ኋይ** (ቻይንኛ፦ 槐) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር። ሌላ ስሙ **ፈን** (芬) ነው።

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ለዘመኑ የተዘገቡት ድርጊቶች እንዲህ ናቸው፦ በ1869 ዓክልበ. ግድም አባቱ ዡ ዓርፎ ኋይ ተከተለው። በ2ኛው ዓመት «፱ የምሥራቅ ነገዶች» መጥተው አገለገሉት። በ፲፮ኛው ዓመት፣ የልዎ መኮንን ዩንግ ከሆ መኮንን ፈንግ-ዪ ጋር ተዋጋ። በኋይ ፴፫ኛው ዓመት የኩንዉ ገዥ ልጅ ወደ ዮውሱ ገዥነት ሾመው።   በ፴፮ናው ዓመት አንድ ክብ ቅርጽ ያለ ወህኒ ቦታ ፈጠረ። 

በ፵፬ኛው ዓመት ዓረፈና  ልጁ ማንግ ተከተለው።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ሻውካንግ

**ሻውካንግ** (ቻይንኛ፦  少康) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር። 

በ1946 ዓክልበ. ግድም አባቱ ሥያንግ በአመጸኞቹ ሃን ዥዎና ልጁ ጅያው ተገደለ፤ ንግሥቷ ሚን እርጉዝ ሆና አመለጠችና በሚከተለው ዓመት በስደት ሻውካንግን ወለደች። 

እርሱ አድጎ ሻውካንግና ቢትዎደዱ ሜ ከ1926 እስከ 1906 ዓክልበ. ድረስ አመጸኖቹን ተዋጉ።  በመጨረሻ በ1906 ዓክልበ. በአንዪ በሆነ ውግያ ሃን ዥዎና ልጁ ጅያው ተገደሉ፣ ሻውካንግም ንጉሥ ሆኖ የቻይና መንግሥት ያንጊዜ አልጠፋም። 

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ በመጀመርያው ዓመት መሳፍንቱ ወደ ግቢው መጥተው ተገዙለት፤ በሚከተለውም ዓመት የፋንግ አሕዛብ መጥተው ተገዙለት። በ፫ኛው ዓመት የእርሻ ሚኒስትር ወደ ሹመቱ መለሰው። በ፲፩ኛው ዓመት ሚኒስትሩን የሻንግ መስፍን ሚንግ ቢጫ ወንዝን እንዲያስቆጣጠር አዘዘው። በ፲፰ኛው ዓመት ጊቢውን ወደ ይወን አዛወረው። በ፳፩ኛው ዓመት፣ ዓረፈና ልጁ ዡ ተከተለው።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ቡ ጅያንግ

**ቡ ጅያንግ** (ቻይንኛ፦ 不降) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር።

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ለዘመኑ የተዘገቡት ድርጊቶች እንዲህ ናቸው፦ በ1745 ዓክልበ. ግድም አባቱ ሤ ዓርፎ ቡ ጅያንግ ተከተለው።   በ፮ኛው ዓመት (1740 ዓክልበ. ግ.) በጅዩይወን አገር ላይ ዘመተ። በ፴፭ኛው ዓመት (1711 ዓክልበ.ግ.) የዪን አገረ ገዥ የጲን አገረ ገዥ አሸነፈ።  

በ፶፱ኛው ዓመት (1687 ዓክልበ. ግ.) ዙፋኑን ተወና  ወንድሙ ጅዮንግ ተከተለው።  ንጉሥነቱን በፈቃዱ ስለ ተወ እንደ ጠቢብ ይቆጠራል። በጅዮንግ ፲ኛው ዓመት (1678 ዓክልበ. ግ.)  ቡ ጅያንግ ዓረፉ። የቡ ጅያንግ ልጅ ኮንግ ጅያ በኋላ በ1661 ዓክልበ. ግ. ንጉሥ ሆነ።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ኒዋ

**ኒዋ** በቻይና አፈ ታሪክ የተገኘች ሴት ናት። በአንድ ትውፊት ከማየ አይህ በኋላ ኒዋ እና ወንድሟ ፉሢ የሰው ልጆች ከሸክላ የሠሩ ሆኑ። በሌላ ትውፊት እነርሱ የቻይና መጀመርያ ገዦች ነበሩ። 

መደብ:የቻይና አፈ ታሪክ
ኮንግ ጅያ

**ኮንግ ጅያ** (ቻይንኛ፦ 孔甲) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር። እሱ የቡ ጅያንግ (1745-1687 ዓክልበ. የነገሠው) ልጅ ነበር።

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ለዘመኑ የተዘገበው እንዲህ ነው፦ በመጀመርያው ዓመት በሆ ወንዝ ምዕራብ ኖረ። የጨወይ አለቃ ከቦታው አለቀቀ፣ ለው-ሉይ ደራጎኖቹን እንዲመገብ ሾመው። በሦስተኛው አመት (1659 ዓክልበ.) ንጉሡ በ«ፉ ተራሮች» አደነ። በ፭ኛው ዓመት (1657 ዓክልበ.) «የምሥራቅ ሙዚቃ» ፈጠረ። በ፯ኛው ዓመት ለው-ሉይ ወደ ሉያንግ ሸሸ።  በአንድ ትውፊት ዘንድ፣ ለው-ሉይ የሸሸበት ምክንያት በአደራው ካሉት ደራጎኖች አንዲትዋ ስታርፍ ቅመም ጨምሮ ለንጉሥ አመገበው። ንጉሥም ወድዶት ስለ ጠፋች ደራጎን ሲጠይቅ ፈርቶ ሸሸ ይባላል።   

ኮንግ ጅያ አጉል እምነት ያለውና መረን ንጉሥ ተባለ። በሌላው ትውፊት ዘንድ፣ በፉ ተራሮች እያደነ፣ ደብዛው ጠፍቶ ወደ አንድ ገበሬ ቤት ገብቶ ሚስቱ ስትወለድ  አገኛቸው። ለእድሉ እንዲሆን ንጉሡ ሕፃኑን ለራሱ በጉዲፈቻ ወሰደው፣ በኋላ ታድጎ ልጁ በአደጋ በመጥረቢያ ተገደለ። ስለዚህ ንጉሡ «መጥረቢያውን ለመስበር» የሚባል ዘፈን ፈጠረ፣ ይህም «የምሥራቅ ሙዚቃ» የተባለው ነው። 

*[[የሢማ ጭየን ታሪካዊ መዝገቦች]]* ደግሞ ስለ ኮንጅያ አስተዳደር ሙስና የቻይና መኳንንት ከዘመኑ ጀምሮ እስከ ሻንግ ሥርወ መንግሥት መሠረት ድረስ (1611 ዓክልበ.ግ.) ዓመጽ ያድርጉ ነበር በማለት ይጨምራል።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ዋይ ቢንግ

**ዋይ ቢንግ** (ቻይንኛ፦ 外丙) በጥንታዊ ቻይና የሻንግ ሥርወ መንግሥት ንጉሥ ነበር።  

በ*[[ቀርቀሃ ዜና መዋዕል]]* ዘንድ ለ2 ዓመት፣ በሢማ ጭየን *[[ታሪካዊ መዝገቦች]]*ም ዘንድ ለ3 ዓመት ከአባቱ ታንግ ቀጥሎ ነገሠ፤ ወንድሙም ዦንግ ረን ተከተለው። ዪ ዪን በዚህ ዘመን ሁሉ ጠቅላይ ሚኒስትር ሲሆን ቀረ።

ዳሩ ግን በሥነ ቅርስ ከ1200 ዓክልበ. የተገኙት «ንግርተኛ አጥንቶች» ጽሑፎች ላለፉት ነገሥታት መሥዋዕት ሲዘረዝሩ ዳ ዲንግም እንደ ንጉሥ ይቆጠራል፤ በሌላ ቅደም-ተከተል ይለያያሉ። በዚያው መሠረት ዋይ ቢንግ «**ቡ ቢንግ**» (卜丙) ተብሎ ከዳ ዲንግና ከበኲሩ ታይ ጅያ ቀጥሎ የታይ ጅያ ወንድም ሆኖ ነገሠ፤ የታይ ጅያም ልጅ ታይ ገንግ ተከተለው። ዋይ ቢንግ ከታይ ጅያ በኋላ ተከተለ የሚሉ ሌሎችም ታሪኮች አሉ። ሆኖም ዳ ዲንግ ሳይነግሥ እንዳረፈ፣ ዪ ዪንም ያለመቋረጥ ከታንግ ጀምሮ እስከ ዎ ዲንግ ድረስ (1628-1581 ዓክልበ.) እንደ ሻንግ ጠቅላይ ሚኒስትር እንዳገለገለ ትክክለኛ ስለሚመስል ቅደም-ተከተሉ ሢማ ጭየን እንዳለው መሆን አለበት።

መደብ:የሻንግ ሥርወ መንግሥት
ዎ ዲንግ

**ዎ ዲንግ** (ቻይንኛ፦ 沃丁) በጥንታዊ ቻይና የሻንግ ሥርወ መንግሥት ንጉሥ ነበር።  

በ*[[ቀርቀሃ ዜና መዋዕል]]* እና በሢማ ጭየን *[[ታሪካዊ መዝገቦች]]*ም ዘንድ ለ19 ዓመት ከአባቱ ታይ ጅያ ቀጥሎ ነገሠ፤ ወንድሙም ታይ ገንግ ተከተለው። ሢማ ጭየን እንዳለ ዪ ዪን እስከዚህ ዘመን ድረስ የሻንግ ጠቅላይ ሚኒስትር በመሆን ቀረ፣ በዘመኑም ዓረፈ። *የቀርቀሃ ዜና መዋዕል* ደግሞ ዎ ዲንግ በመጀመርያው ዓመት አዲስ ሚኒስትሩን ጪንግ ሺን ሾመ፣ በ8ኛውም አመት ለዪ ዪን መቃብር ሠዋ ይላል። 

ዳሩ ግን በሥነ ቅርስ ከ1200 ዓክልበ. የተገኙት «ንግርተኛ አጥንቶች» ጽሑፎች ላለፉት ነገሥታት መሥዋዕት ሲዘረዝሩ ዎ ዲንግን አይጠቅሱትም፤ ታይ ገንግም ከቡ ቢንግ (ዋይ ቢንግ) ቀጥሎ ያደርጉታል።

መደብ:የሻንግ ሥርወ መንግሥት
ዎ ጅያ

**'  የ ቻይና  ንጉሥ ነበር።

## ዋቢ መጽሐፍት



መደብ:የቻይና ነገሥታት
ዡ

**ዡ** (ቻይንኛ፦ 杼) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር። 

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ በ1885 ዓክልበ. ግድም አባቱ ሻውካንግ ዓርፎ ዡ ተከተለው፤ ዋና ከተማው በይወን (አሁን ጂይወን) ቆየ። በ፭ኛው ዓመት ዋና ከተማው ወደ ላውጪው (አሁን ካይፈንግ) አዛወረው። በ፰ኛው ዓመት ወደ ምሥራቅ ባሕር ዘመተ፤ አንድ ባለ ዘጠኝ ጅራት ቀበሮ እንዳዳነ ይባላል። በ፲፫ኛው ዓመት የወንዝ ሥራዎች ሚኒስትሩ፣ የሻንግ መስፍን ሚንግ ዓረፈ።  በ፲፯ኛው ዓመት ዡ ዓረፈና ልጁ ኋይ ተከተለው።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ዦንግ ካንግ

**ዦንግ ካንግ** (ቻይንኛ፦ 仲康) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ፬ኛ ንጉሥ ነበር። 

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ወንድሙ ታይ ካንግ ካረፈ በኋላ (1981 ዓክልበ. ግድም)  ዦንግ ካንግ ተከተለው።  ዋና ከተማው በዠንሡ ቆየ። በዘመኑ በ፭ኛው ዓመት በ1976 ዓክልበ. ሙሉ የፀሐይ ግርዶሽ በሥያ ተከሠተ። ይህ በ5 November 1969 BC ግሪጎሪያን ካሌንደር የተከሠተው ሊታወቅ ይቻላል። የቻይና ሥነ ከዋክብት መምህሮች ግን ያንጊዜ  በመረንነትና በስካር ስለ ኖሩ፣ ይህንን ግርዶሽ እንደሚደርስ በደንብ አላወቁም። ተግባራቸውን ቸል ስላደረጉ ዦንግ ካንግ የሥነ ከዋክብት ሚኒስቴር መሪዎችን እንዲቀጣቸው አለቃውን የዪን መኮንን ላከው። ይህን የሚገልጽ ሰነድ «የዪን ቅጣት ዘመቻ» ይባላል። ዦንግ ካንግ ፯ አመት ከገዛ በኋለ አረፈና ልጁ ሥያንግ ተከተለው።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ዧንሡ

thumb|200px|የጥንታዊ ቻይና ንጉሥ ዧንሡ 
**ዧንሡ** (ቻይንኛ፦ 顓頊) ወይም **ጋውያንግ** (高陽) በቻይና አፈ ታሪክ የጥንታዊ ቻይና ንጉሥ ነበር።  የኋንግ ዲ ልጅ-ልጅ ሲሆን ዧንሡ የኋሥያ ነገድ ወደ ምሥራቅ ወደ ሻንዶንግ መራቸው። በዚያ ከዶንግዪ ሕዝብ ጋር ተቀላቀሉ። 

## በ''ሽጂ'' በሲማ ጭየን

በ100 ዓክልበ. ሲማ ጭየን በጻፈው *[[የታላቁ ታሪክ ጸሐፊ መዝገቦች]]* ወይም *ሽጂ*  እንደሚለን፣ የጋውያንግ አባት የኋንግ ዲ ልጅ ቻንግዪ ነበር። እናቱ ቻንግጱ ነበረች። በሲማ ጭየን መዝገቦች ዘንድ የኋንግ ዲ በኲር ሻውሃው መቸም ንጉሥ አልሆነም። ይልቁንም ከኋንግ ዲ ቀጥሎ ይህ ጋውያንግ 'ዟንሡ' ተብሎ በቀጥታ እንደ ተከተለው ይላል። ዧንሡን ጥበበኛ፣ ቅንና ጨዋ ንጉሥ ይለዋል። በግብርናና በሥነ ፈለክ ዘዴዎች እርምጃ አስተማረ፣ ሕገጋቱንም ከመንፈሳውዊ ተጽእኖ አወጣ። ከዘመኑም በኋላ፣ ዘመዱ የሻውሃው ልጅ ጅያውጂ ልጅ ጋውሢን ንጉሥ ኩ ተብሎ ተከለተው።

## በቀርከሃ ዜና መዋዕሎች

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ደግሞ ጋውያንግ ወይም ዧንሡ ከአጎቱ ሻውሃው ተከተለው። በርዎሽዌ ወንዝ ለቻንግዪና ለኒውጩ ተወልዶ እድሜው 10 አመት ሲሆን የሻውሃው ረዳት ሆነ፣ 20 አመት ሲሆን ንጉሥ ሆነ። 
የንጉሥ ዧንሡ ድርጊቶች፦
*1ኛው አመት (2283 ዓክልበ.) - ዋና ከተማው በፑ፣ ሻንዶንግ አደረገ።
*12ኛው ወይም 13ኛው አመት (2271 ዓክልበ.) - የዘመን አቆጣጠር አሻሸለ፣ 
*21ኛው አመት (2263 ዓክልበ.) - «መልስ ለደመናት» የሚባል ሙዚቃ ጻፈ።
*30ኛው አመት (2254 ዓክልበ.) - ልጁን ፒቋንን ወለደ፣ ፒቋንም በጢንሙ ደቡብ ኖረ።
*78ኛው አመት (2206 ዓክልበ.) - ዧንሡ አረፈ፣ ሹቄ (ከሸንኖንግ ወገን) ሁከት አነሣ፣ ነገር ግን የሢን ልዑል ጋውሢን (ኩ) አጠፋው።

## ዋቢ መጽሐፍት
የታላቁ ታሪክ ጸሐፊ መዝገቦች በሲማ ጭየን 


መደብ:የኋሥያ ነገሥታት
የጎንግሄ እንደራሴነት

**የጎንግሄ እንደራሴነት** ለ13 ዓመታት ያሕል (849-836 ዓክልበ. ግድም) በቻይና ታሪክ ንጉሥ የሌለበት ዘመን ነበረ።

ጎ
ዮንግ ጂ

**ዮንግ ጂ** (ቻይንኛ፦ 雍己) በጥንታዊ ቻይና የሻንግ ሥርወ መንግሥት ንጉሥ ነበር።  

በ*[[ቀርቀሃ ዜና መዋዕል]]* ዘንድ ለ12 ዓመት ነገሠ። የታይ ገንግ ልጅ ሲሆን ከወንድሙ (ወይም አጎቱ) ሥያው ጅያ ቀጥሎ ነገሠ።  የሢማ ጭየን *[[ታሪካዊ መዝገቦች]]* ደግሞ እንዲህ ይጨምራል፦ «የዪን (ሻንግ) ሥርወ መንግሥት ተጽእኖ ይቀንስ ጀምሮ መሣፍንቱ አንዳንዴ ወደ ጊቢው ሳይመጡ ቸል ይሉ ነበር።» 

በሥነ ቅርስ ከ1200 ዓክልበ. የተገኙት «ንግርተኛ አጥንቶች» ጽሑፎች ላለፉት ነገሥታት መሥዋዕት ሲዘረዝሩ ዮንግ ጂን («**ሉ ጂ**»ን ብለውት) ከወንድሙ ታይ ዉ በኋላ ያደርጉታል። ታይ ዉ ግን 75 ዓመት ገዛ ሲባል ወንድሙ እንደ ተከተለው የማይመስል ነው።

መደብ:የሻንግ ሥርወ መንግሥት
ዲ ኩ

thumb|200px|የጥንታዊ ቻይና ንጉሥ (''ዲ'') ኩ 
**ዲ ኩ** (ቻይንኛ፦ 帝喾) ወይም **ጋውሢን** (高辛) በቻይና አፈ ታሪክ የጥንታዊ ቻይና ንጉሥ ነበር።  

## በ''ሽጂ'' በሲማ ጭየን

በ100 ዓክልበ. ሲማ ጭየን በጻፈው *[[የታላቁ ታሪክ ጸሐፊ መዝገቦች]]* ወይም *ሽጂ* እንደሚለን፣ የጋውሢን አባት ጅያውጂ ወልደ ሻውሃው ወልደ ኋንግ ዲ ነበር። ከሕጻንነቱ ጀምሮ መናገር ይችል ነበር። ከዧንሡ በኋላ ንጉሥ («ዲ») ኩ የሚለው ስም ወሰደ። ዲ ኩ ለጋሥ፣ አስተዋይ፣ ጨዋ፣ ደግ፣ ቅን ገዢ ይባላል፣ የዘመን መቆጠሪያ ፈጠረ። ልጆቹ ያውና ዥዕ ነበሩ። በኩ መሞት ዥዕ ተከተለው፣ ነገር ግን ዥዕ መጥፎ ንጉሥ ሆኖ ወንድሙ ያው ተከተለው።

## በቀርከሃ ዜና መዋዕሎች

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ጋውሢን ወይም ኩ ሲወለድ ድርብ ተርታ ጥርሶች ነበሩት፣ እጅግ ጥበበኛ ነበር። በንጉሥ ዧንሡ ዘመን ጋውሢን የሲን ልዑል ሆነ። ዧንሡ ካረፈ በኋላ (2206 ዓክልበ.) የሸንኖንግ ትውልድ ሹቄ ሁከት አነሣ፣ ነገር ግን ጋውሢን አጠፋውና ንጉሥ ሆነ። ዋና ከተማው በፑ ነበር። ዕውሮች በከበሮና በደወል ሙዚቃ እንዲሠሩ ያድርግ ነበር። በ16ኛው አመት (2190 ዓክልበ.) አለቃው ቹንግ የጎረቤቱን አገር ዩኳይን አጠፋ። በ45ኛው አመት (2161 ዓክልበ.) ልጁን የታንግ ልዑል (ያው) ተከታዩ እንዲሆን አደረገው። ሆኖም በ63ኛው አመት በኩ መሞት (2143 ዓክልበ.) ሌላ ልጁ ዥዕ ተከተለው። ዥዕ ለ9 ዓመታት ነግሦ ግን ከዙፋኑ ተጣለና ወንድሙ ያው ተተካ።  

## ዋቢ መጽሐፍት
የታላቁ ታሪክ ጸሐፊ መዝገቦች በሲማ ጭየን 


መደብ:የኋሥያ ነገሥታት
ዲ ዥዕ

**ዲ ዥዕ** (ቻይንኛ፦ 帝挚) በቻይና አፈ ታሪክ የጥንታዊ ቻይና ንጉሥ ነበር። 

በ100 ዓክልበ. ሲማ ጭየን የጻፈው *[[የታላቁ ታሪክ ጸሐፊ መዝገቦች]]* (*ሽጂ*) እና *[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* ስለ *ዲ* ዥዕ ብዙ ባይሉንም 2ቱ መጻሕፍት ይስማማሉ። አባቱ ዲ ኩ («ንጉሥ ኩ») ካረፈ በኋላ የተመረጠው ልጁ የታንግ ልዑል (ያው) ያንጊዜ አልተከተለም፣ ነገር ግን የኩ ሌላ ልጅ የያው ወንድም ዥዕ ዙፋኑን ያዘ። *ዲ* («ንጉሥ») ዥዕ መጥፎ ንጉሥ ሲሆን ለ9 ዓመታት ብቻ (2142-2133 ዓክልበ. ግድም) ነግሦ ከዙፋኑ ተጣለና ወንድሙ ያው ተተካ።  

መደብ:የኋሥያ ነገሥታት
ዳ ዩ

350px|thumbnail|ዳ ዩ
**ዳ ዩ** (ቻይንኛ፦ 大禹 «ታላቁ ዩ») በቻይና አፈ ታሪክ የጥንታዊ ቻይና ንጉሥና የሥያ ሥርወ መንግሥት መስራች ነበር። 

በአንዳንድ ምንጭ ዘንድ የዩ አባት ጉን ነበረ። *[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ በኋሥያ ንጉሥ ሹን ዘመን (በ2059 ዓክልበ. ግድም) ዩ አዲስ የሥራዎች ሚኒስትር ሆኖ የወንዞቹን ጎርፍ ገደበ። በ2058 ዓክልበ. ዩ የጻውና ወይ ሥራዊት አሸነፈ። በ2047 ዓክልበ. አገሩ በ፲፪ ክፍላገራት ተከፋፈለች። አሁን «ዳ ዩ» ከሹን ጋር እንደ ጋርዮሽ ንጉሥ ተቆጠረ። በ2028 ዓክልበ. ዩ በይፋ የሹን አልጋ ወራሽ ሆነ፤ አገሩም ከ፲፪ ወደ ፱ ክፍላገሮች አከፋፈል ተመለሰ። በ2026 ዓክልበ. ዩ የዮውምያው ብሄር አሸነፈ፣ የኋሥያ ተገዦች ሆኑ። በ2010 ዓክልበ. ሹን አረፈና ዳ ዩ የሥያ ሥርወ መንግሥት መስራች ሆነ።

350px|thumb|left|የዳ ዩ ፱ ክፍላገራት (አንድ አስተያየት)
ከዚህ በኋላ ዩ ለ፰ ዓመታት ለብቻው ገዛ። ነገር ግን በጠቅላላ ከሹን ጋራ ዘመኑ ፵፭ ዓመታት ይቆጠራል። በመጨረሻው ዓመት (2002 ዓክልበ. ግድም) መኳንንቱን ወደ ስብሰባ ጠርቶ ከመኳንንቱ አንድ ፋንግፌንግ የሚባለው ወደ ስብስባው ስለ ዘገየ፣ ዳ ዩ ይሙት በቃ ፈረደበት። በኋለና ዘመን ብዙ ትውፊቶች ስለዚህ ፋንግፈንግ ተነሡ። በዚያውም ዓመት ዩ አረፈና ከሦስት ዓመት ልቅሶ በኋላ ልጁ ጪ በ1999 ዓክልበ. ተከተለው።

450px|thumb|left|ዘጠኙ ክፍላገራትና አምስቱ ካሬዎች
በ*[[ሹ ጪንግ]]* ወይም «ብሉይ ሰነዶች» መሠረት፣ ከዘጠኙ ክፍላገራት በላይ ዩ «መላውን ዓለም» በካሬ ዞኖች አከፋፈለ። ከዋና ከተማ ቤተ መንግሥት ዙሪያ እስከ 500 ሊ ድረስ (እስከ 200 ኪሎሜትር ድረስ) መጀመርያው ወይም «ንጉሣዊ ዞን» ሆነ፣ የሚኖሩበት እህልን ይገብራሉ። ከዚያ ዙሪያ እስከ ሌላ 500 ሊ  ድረስ «የመኳንንት ዞን» ሆነ። ከዚያም ዙሪያ ሦስተኛው ካሬ ዞን «የጸጥታ ሃይል ዞን» ሲሆን የሚኖሩበት ሠልፍ ይለመዱ ነበር። ከዚያም ዙሪያ አራተኛው ካሬ ዞን «የክልካይ ዞን» ተባለ፤ መጀመርያ 200 መቶ ሊ የዪ ሕዝቦች፣ አፍአ 300 ሊ ቀላል ግዞት የተፈረደባቸው ሰዎች የሚገኙበት ይሆን ነበር። አምስተኛው ካሬ ዞን ወይም «አውሬ ዞን» ያልተሠለጠኑ ሕዝቦችና ከባድ ግዞት የተፈረደባቸው ሰዎች የኖሩበት ነበር። ከዚህ አምስተኛው ካሬ ውጭ የተረፈው አገር ሁሉ ከቤተ መንግሥት ከ1000 ኪ/ሜ በላይ ርቀት ሆኖ በፍጹም አረመኔዎች የታሠቡት ሕዝቦች መኖርያ ነበር።  ይህ ዕቅድ በታሪክ መቸም ተግባራዊ ባይሆንም፣  እስከ 1800 ዓም ያህል ድረስ ለቻይና መሪዎች የአስተሳሰብ ምሳሌ ሆኖ ቀረ።  

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ጂን

**ጂን** (ቻይንኛ፦ 廑) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር። ሌላ ስሙ **ዪንጅያ** ነበር። 

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ለዘመኑ የተዘገበው እንዲህ ነው፦ በመጀመርያው ዓመት በሆ ወንዝ ምዕራብ ኖረ። በ፬ኛው ዓመት «የምዕራብ ሙዚቃ» ቃነ፤ የኩንዉና ወይ ገዥ ጂ ታን ወደ ሹዦው ተዛወረ። በ፰ኛው ዓመት (1661 ዓክልበ.) በታምራዊ ትርዒት አሥር ፀሐዮች አብረው በሰማይ ታዩ፤ በዚያም አመት ጂን ዓረፈና የአጐቱ ቡ ጅያንግ ልጅ ኮንግ ጅያ ተከተለው።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ጄ

380px|thumb|ንጉሥ ጄ ጦር ይዞ በሁለት ሴቶች ላይ ሲቀመጥ፣ በ150 ዓም ግድም እንደ ተሳለ
**ጄ** (ቻይንኛ፦ 桀) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን መጨረሻ ንጉሥ ነበር።  

ጄ ጭካኔና መረንነት የወደደ አምባገነን በመሆኑ ይታወሳል። በየቀኑ ብዙ ውድ ምግቦች እና አረቄ ከሩቅ አገር እንዲቀርብለት አዘዘ፣ ትክክል ካልሆነ ብዙ አገልጋዮች አስገደለ። አረቄ እየጠጣ በሰው ጀርባ እንደ ፈረስ ይሸከም ነበር። አንዲት ቁባቱ ሞ ሢ የክፋቱ አባል ሆነች።  የአረቄ ሐይቅ እንዲሠራ እንዳዘዙ ይባላል፤ በጀልባ ከዞሩበት በኋላ 3000 አገልጋዮች ፈጽመው እንዲጠጡት አዘዘች፣ ሁላቸው ወድቀው ሲሰጠሙ ሳቀችባቸው። በኋላ እሷን ትቶ የሚንሻን አገረ ገዥ ሁለት ሴት ልጆች ለራሱ ቃመ።  

በ10ኛው ዓመቱ 1633 ዓክልበ. የመሬት መንቀጥቀጥና የበረቅ ካፍያ ወይም ተወርዋሪ ኮከብ ተዘገቡ። በ14ኛው ዓመት 1629 ዓክልበ. ጄ ዋና ከተማውን ከዠንሡን ወደ ሆ ወንዝ ደቡብ ተዛወረ። አገልጋዮች በሚሸከሙ መቀመጫ እንደ ፈርዖኖች ይጓዝ ጀመር።  

ስለ አገዛዙ በጣም ስለ ተጠላ አንዱ መኮንን የሻንግ ልዑል ሃይለኛ ሊሆን ቻለ። ብዙ ወገኖች ታማኝነት ከሥያ ንጉሥ ወደ ሻንግ ግዛት ይዛወሩ ነበር። በ15ኛው ዓመት 1627 ዓክልበ. ታንግ የሻንግ ንጉሥ ሆነ፣ በመጨረሻም በ1611 ዓክልበ. የሻንግ ሃያላት በሥያ ላይ በሚንግትያው ውግያ አሸነፉዋቸው። ታንግ ንጉስ ጄን ወደ ስደት አባረረውና ያንጊዜ የመላው ቻይና ንጉሥ ሆነ። 

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ጅዮንግ

**ጅዮንግ** (ቻይንኛ፦ 扃) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር።

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ለዘመኑ የተዘገበው እንዲህ ነው፦ በ1687 ዓክልበ. ግድም ትልቅ ወንድሙ ቡ ጅያንግ ዘውዱን በፈቃድ ትቶ ጅዮንግ ተከተለው።   በ፲ኛው ዓመት (1678 ዓክልበ. ግ.) በ ጅያንግ ዓረፈ። በ፲፰ኛው ዓመት 1669  ዓክልበ.ግ. ጅዮንግ ዓረፈና ልጁ ጂን ተከተለው።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ገንግ ዲንግ

**'  የ ቻይና  ንጉሥ ነበር።

## ዋቢ መጽሐፍት



መደብ:የቻይና ነገሥታት
ጪ

200px|thumb|left|ጪ
**ጪ** (ቻይንኛ፦ 启) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ፪ኛ ንጉሥ ነበር። 

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ አባቱ ዳ ዩ ካረፈ በኋላ (2002 ዓክልበ. ግድም) የሦስት ዓመት ልቅሶ ዘመን ተፈጸመ፣ ከዚያ (1999 ዓክልበ. ግድም) ልጁ ጪ ተከተለው። ሲማ ጨን እንደ ጻፈ ግን ዳ ዩ ተከታዩ ጋው ያው እንዲሆን መርጠው ነበር፤ ጋው ያውም አርፎ ተከታዩ የእረኛ (መንጋዎች) ሚኒስትር ቦዪ እንዲሆን ፈለገ። ሕዝቡ ግን ጪን ስለ መረጡ፣ ዙፋኑ ለጪ ተወረሰ። 

በ*ቀርቀሃ ዜና መዋዕል*፣ በጪ ፪ኛው ዓመት ምኒስትሩ ቦዪ ከቤተ መንግሥት ወጥቶ ወደ አገሩ ሄደ። ጪ በዚህ ዓመት በዮውሁ ክፍላገር ላይ ዘመተ፣ በጋን ውግያ ተዋጋ። በ፮ኛው ዓመት ቦዪ አረፈ፤ በሌላ ቅጂ ግን ቦዪ ዙፋኑን ለመያዝ አስቦ እንደ ተገደለ ይነግራል። በ፰ኛው ዓመት ጪ ሚኒስትሩን መንግቱን በችሎት ላይ ይቀመጥ ዘንድ ወደ ባ ክፍላገር ላከው። በ፲፩ኛው አመት ጪ ታናሹን ልጅ ዉጓን ከቢጫው ወንዝ ምዕራብ ወደ ሥሄ አገር አጋዘው። በ፲፬ኛው ዓመት ዉጓን በሥሄ አገር ስለ አመጸ፣ ጪ ከሚኒስትሩ ሾው ሥር አንድ ሥራዊት ልኮ ዉጓን ያንጊዜ እጁን ሰጠ። ከዚያ በኋላ ጪ አርፎ በልጁ ታይ ካንግ ተከተለ።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ፋ

**ፋ** (ቻይንኛ፦ 發) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር።  የቀዳሚው የጋው ልጅ ነበር።

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ለዘመኑ የተዘገበው እንዲህ ነው፦ በመጀመርያው ዓመት የተለያዩ ያልሠለጠኑ አሕዛብ ወደ ግቢው በር ለማክበር ተሰበሰቡ። በላይኛ ኩሬ ቦታ ጭፍራዎችን አሳዩ። በ፯ኛው አመት የመሬት መንቀጥቀጥ በደብረ ታይ በሻንዶንግ ሆነና ንጉሥ ፋ ዐረፉ። ልጁ ጄ ተከተለው። 

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ሥያው ጅያ

**ሥያው ጅያ** (ቻይንኛ፦ 小甲) በጥንታዊ ቻይና የሻንግ ሥርወ መንግሥት ንጉሥ ነበር።  

በ*[[ቀርቀሃ ዜና መዋዕል]]* ዘንድ ለ17 ዓመት ነገሠ። በአንዱ ምዕራፍ የሢማ ጭየን *[[ታሪካዊ መዝገቦች]]* የታይ ገንግ ልጅ ይለዋል፤ በሌላ ቦታ የታይ ገንግ ወንድም ነው ይላል። ተከታዩም የታይ ገንግ ልጅ ዮንግ ጂ ነበር በማለት ይስማማሉ።

በሥነ ቅርስ ከ1200 ዓክልበ. የተገኙት «ንግርተኛ አጥንቶች» ጽሑፎች ላለፉት ነገሥታት መሥዋዕት ሲዘረዝሩ ደግሞ የታይ ገንግ ወንድም ያደርጉታል፣ ዮንግ ጂንም ከወንድሙ ታይ ዉ በኋላ ያደርጉታል። ታይ ዉ ግን 75 ዓመት ገዛ ሲባል ወንድሙ እንደ ተከተለው የማይመስል ነው።

መደብ:የሻንግ ሥርወ መንግሥት
ጋው

**ጋው** (ቻይንኛ፦ 皋) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር። አባቱን ኮንግ ጅያን ተከተለው። 

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ለዘመኑ የተዘገበው እንዲህ ነው፦ በመጀመርያው ዓመት የጨወይ አለቃ ወደ ቦታው መለሰው። በ፫ኛውም ዓመት አረፈ።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ሥያንግ

**ሥያንግ** (ቻይንኛ፦ 相) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ፭ኛ ንጉሥ ነበር። 

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ አባቱ ዦንግ ካንግ ካረፈ በኋላ (1974 ዓክልበ. ግድም)  ሥያንግ ተከተለው።  ዋና ከተማውን  ወዲያው ከዠንሡን ወደ ዲጭዩ (አሁን ሻንግጭዩ) አዛወረና በኋይ ወንዝ ዙሪያ በኖሩት አሕዛብ ላይ ዘመተ። በ፫ኛው ዓመት በፈንግና ኋንግ አሕዛብ ላይ ዘመተ።  በ፯ኛው ዓመት የዩ አሕዛብ መጥተው ተገዙለት። በ፰ኛው ዓመት የጦር አለቃ ሃን ዥዎ ጀግናውን ሆው ዪን ገደለ፤ ሃን ዥዎም የራሱን ልጅ ጅያውን በጌ ክፍላገር ላይ ላከው። በ፱ኛው ዓመት (1965 ዓክልበ. ግድም) ሥያንግ ቤተ መንግሥቱን ወደ ዠንግጓን (አሁን ሾውጓንግ) አዛወረው። በ፲፭ኛው ዓመት፣ የሻንግ ልዑል ሥያንግሽዕ «ሠረገላዎችንና ፈረሶችን አዘጋጅቶ ወደ ሻንግጭዩ ገባ።» በ፳ኛው ዓመት፣ ሃን ዥዎ የጌን ክፍላገር አለቆች አጠፋቸው። በ፳፮ኛው ዓመት፣ ሃን ዥዎ ልጁን ጅያው የሥያንግ መንግሥት ከዠንግጓን እንዲያጠፋ አደረገ። በ፳፯ኛው ዓመት ጅያው በዠንሡን ላይ ዘመተ። በወይ በአንድ ታላቅ ውግያ የዠንሡን ልዑል መርከብ ተገለበጠና ተገደለ። በ፳፰ኛው ዓመት፣ ሃን ዥዎ ልጁን ጅያው ንጉሡን ሥያንግን እንዲገድለው አደረገ።

የሥያንግ ንግሥት፣ ሚን፣ በዚያን ጊዜ በሥያንግ ልጅ እርጉዝ ነበረች። እርሷ አመለጠችና ወደ አባቷ (የጂንግ ልዑል) አገር በሻንዶንግ ልሳነ ምድር ሸሸች። ሚኒስትሩ ሚ ደግሞ ወደ ዮውጌ  ሸሸ። በሚቀጥለው ዓመት ሚን አልጋ ወራሹን ሻውካንግን ወለደች። እርሱ አድጎ ከ1926 እስከ 1906 ድረስ አመጸኖቹን ተዋጉ፣ በመጨረሻ በ1906 ሃን ዥዎን አሸንፎ ሻውካንግ ንጉሥ ሆነ።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ሤ

**ሤ** (ቻይንኛ፦ 泄) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር።

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ለዘመኑ የተዘገቡት ድርጊቶች እንዲህ ናቸው፦ በ1769 ዓክልበ. ግድም አባቱ ማንግ ዓርፎ ሤ ተከተለው።   በ፲፪ኛው ዓመት (1758 ዓክልበ. ግ.) የዪን ገዥ ዝሃይ ወደ ዮውዪ አገር ሲጎበኝ በዚያ መረንነት ስለ ሠራ፣ የዮውዪ ገዥ ምየንቸን አስገደለውና ሎሌዎቹን አባረራቸው። በ1754 ዓክልበ. ግ. የዝሃይ ተከታይ ወይ እና የሆ ገዥ ኃያላት አብረው ዮውዪን ወረሩና ምየንቸንን ገደሉ። በ1749 ዓክልበ. ግ. ንጉሥ ሤ የአሕዛብን አለቆች አከበረ፦ የ«ነጭ አሕዛብ፣ ጨለማ አሕዛብ፣ ቀይ አሕዛብ፣ ብጫ አሕዛብ» አለቆች አከበረ። 

በ፳፭ኛው ዓመት (1745 ዓክልበ. ግ.) ዓረፈና  ልጁ ቡ ጅያንግ ተከተለው። ።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ማንግ

**ማንግ** (ቻይንኛ፦ 芒) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ነበር። ሌላ ስሙ **ኋንግ** (荒) ነው።

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ ለዘመኑ የተዘገቡት ድርጊቶች እንዲህ ናቸው፦ በ1826 ዓክልበ. ግድም አባቱ ኋይ ዓርፎ ማንግ ተከተለው። በዚያውም ዓመት ጨለማውን (የዳ ዩን) ዱላ ይዞ የሆ አገረ ገዥ ለመቀበል ሄደ።  በ፲፫ኛው ዓመት (1813 ዓክልበ. ግ.) ወደ ምሥራቅ እስከ ባሕር ድረስ በሄደበት ጊዜ አንድ ታላቅ ዓሳ አጠመደ። በ፴፫ኛው ዓመት (1783 ዓክልበ. ግ.) የሻንግ ልዑል ወደ ዪን ተዛወረ። 

በ፶፰ኛው ዓመት (1769 ዓክልበ. ግ.) ዓረፈና  ልጁ ሤ ተከተለው። በሌላ ምንጭ ዘንድ ግን ማንግ ቻይናን የገዛው ለ፲፰ ዓመታት ብቻ ነበረ።

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
የቻይና አመት መቁጠሪያ

**የቻይና አመት መቁጠሪያ** የቻይና ልማዳዊ ጊዜ አቆጣጠር ሲሆን ዛሬም የግሬጎሪያን ካሌንዳር ደግሞ በሰፊ ይጠቀማል። በቻይናዊ አቆጣጠር የዓመቱ መጀመርያ ከክረምቱ አጭር ቀን በኋላ በ፪ኛው አዲስ ጨረቃ ይጀመራል። የተጨመረ (ጳጉሜ) ወር ሲኖር ግን አመቱ በ፫ኛው አዲስ ጨረቃ ይጀመራል። በየካቲት ፫ ቀን 2005 ዓ.ም. የቻይና ልማዳዊ «አመተ እባብ» ጀመረ። 

መደብ:ካሌንዳር
መደብ:ቻይና
ሄ ዳን ጅያ

**'  የ ቻይና  ንጉሥ ነበር።

## ዋቢ መጽሐፍት



መደብ:የቻይና ነገሥታት
ጋውት

thumb|280px|ጎጣላንድ (ሰማያዊ)፣ ጉትላንድ ደሴት (አረንጓዴ)፣ እና ስዊዶች (ቢጫ) እስከ 1000 ዓ.ም. ግድም ድረስ የተለያዩ አገራት ነበሩ።

**ጋውት** ወይም **ጋውቲ፣ ጋውትር፣ ጌጣር፣ ጎጡስ** በጥንታዊ ጀርመናውያን አፈ ታሪክ የጎታውያን ነገዶች አባት ነበር። 

የጀርመን መምህር ዮሐንስ አቬንቲኑስ (1515 ዓ.ም. ግድም) እንዳለው በናምሩድ ዘመን ጎጡስ ወደ አውሮጳ ከቱዊስኮን ጋር ከሄዱት 20 መኳንንት መካከል አንዱ ነበር። በቱዊስኮን መንግሥት የራሱ ክፍል ጎጣላንድ (አሁን ደቡብ ስዊድን) ሆነ። በአቬንቲኑስ ዘመን ደግሞ የጻፈው ሊቅ ዮሐንስ ማግኑስ እንዳለው፣ ጌጣር ወይም «ጎጉስ» የማጎግም ልጅ ሲሆን የጎታውያን መጀመርያ ንጉሥ በጎጣላንድ ሆነ።  

በጥንታዊ ኖርስኛ ልማዶች፣ ጋውቲ ወይም ጋውትር የአረመኔ አምላክ ኦዲን ልጅ ነበር። ብዙ ጊዜ ጋውት ወይም ጋውትር ደግሞ የኦዲን ስያሜ ሆኖ ይታያል። 

በጥንታዊ እንግሊዝኛ የነገሥታት ዘር ሐረጎች ዘንድ፣ «ጌየት» የተባለ ወላጅ በአረመኔዎች በኩል እንደ አምላክ ይቆጠር ነበር። ይህ ጌየት የ«ታቷ» ልጅ ይባላል። 

የጎታውያን ታሪክ የጻፈው መምህር ዮርዳኔስ እንደ መዘገበው፣ የአገር ውጭ ጎታውያን አባት «ጋፕት» ተባለ። ይህ በፊድሉ ለ«ጋውት» እንደ ተሳተ ይገመታል። ዳሩ ግን በዮሐንስ ማግኑስ ዝርዝር «ጋፕቱስ» የቤሪክ ልጅ ሲሆን የውጭ አገር ጎታውያን አባት ነው። የማጎግ ልጅ ጌጣር ግን የውስጣዊ ጎታውያን አባት ይባላል።

መደብ:አፈ ታሪክ 
መደብ:ስዊድን
ሐምሌ ፫

**ሐምሌ ፫**  ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፫ኛው ቀን ሲሆን የክረምት ወቅት ፰ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፷፫ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፷፪ ቀናት ይቀራሉ።

=ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፱፻፶፪ ዓ/ም - ከአደን የብሪታኒያ አየር ኃይል ሠፈር የተላከ ‘አየር ወለድ የባሕር አደጋ ተከላካይ’ ቡድን ከኢትዮጵያ ብሔራዊ የአየር ባለሥልጣናት ጋር የሁለት ቀን ውይይት ለማድረግ አዲስ አበባ ገባ።

*፲፱፻፷፫ ዓ/ም - የአሜሪካ ምክትል ፕሬዚደንት ስፒሮ አግኒው ለሁለት ቀን ጉብኝትና ውይይት አዲስ አበባ ገቡ።

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - አዲስ የተሾሙት የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር ደጃዝማች ዘውዴ ገብረ ሥላሴ ከቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ለኢራን ‘ሻህ’ የተላከ መልዕክት ለማድረስና ለሁለት ቀን ውይይት ቴህራን ገቡ።

*፲፱፻፸ ዓ/ም - በሞሪታንያ በተካሄደ መፈንቅለ መንግሥት ፕሬዚዳንቱ ሞክታር ኡልድ ዳዳ ከሥልጣን ወረዱ።

*፲፱፻፺፪ ዓ/ም - በደቡባዊ ናይጄሪያ ውስጥ ከሚያንጠባጥብ የነዳጅ ቧንቧ ነዳጅ ሲቀዱ በፍንዳታ ሁለት መቶ ሃምሣ የመንደር ነዋሪዎች ሕይወታቸውን መስዋዕት አድርገዋል።

=ልደት=	

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

* P.R.O., FO 371/154836 - Annual Report from Ethiopia for 1960  
* P.R.O., FCO 31/1118 - ETHIOPIA: ANNUAL REVIEW FOR 1971
* P.R.O., FCO 371/1829 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974
* http://en.wikipedia.org/wiki/July_10

መደብ:ዕለታት
ሐምሌ ፭

**ሐምሌ ፭**  ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፭ኛው ቀን ሲሆን የክረምት ወቅት ፲ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፷፩ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፷ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፭፻፴፫ ዓ/ም - ኢትዮጵያን ለመርዳት የተላከው የብርቱጋል ሠራዊት በዕለተ ቅዳሜ ምጽዋ ላይ አረፈ። ክረምቱንም ካሳለፈ በኋላ የዓፄ ልብነ ድንግል ሚስት ከነበሩት እቴጌ ሰብለ ወንጌል ወዳሉበት ተጓዙ።

*፲፱፻፷፯ ዓ/ም - ሳን ቶሜ እና ፕሪንሲፔ ደሴቶች  ከብርቱጋል ነፃነታቸውን አወጁ።

*፳፻፭ ዓ/ም - በሰሌዳ ቁጥር ኢቲ- ኤ ኦ ፒ (ET-AOP) የተመዘገበው የኢትዮጵያ አየር መንገድ ቦይንግ 787 ድሪምላይነር አየር ዠበብ በዛሬው ዕለት በሎንዶን 'ሂዝሮው' ጥያራ ጣቢያ እንደቆመ የእሳት አደጋ ደረሰበት። ይኽ አደጋ የተከሰተው ጥያራው መንገደኞችን አሣፍሮ ከአዲስ አበባ ከገባ ከስምንት ሰዓታት በኋላ ነው።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

*መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፤ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት - የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)

* http://en.wikipedia.org/wiki/July_12

መደብ:ዕለታት
ሐምሌ ፮

**ሐምሌ ፮**  ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፮ኛው ቀን ሲሆን የክረምት ወቅት ፲፩ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፷ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፶፱ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም -የቀድሞው የኤርትራ ምክር ቤት ፕሬዚደንት የነበሩት ደጃዝማች ሀሚድ ፈረጅ ሃሚድ በጀብሐ ሽብርተኞች እጅ ከመስጊድ ጸሎት ሲወጡ አቆርደት ላይ ተገደሉ።

*፲፱፻፸፯ ዓ/ም - የአፍሪቃ ረሀብተኞችን ለመርዳት የተዘጋጀው የሙዚቃ ትርዒት (Live Aid) እስከ ሠላሳ ሚሊዮን ፓውንድ (£30m) ዕርዳታ ሰበሰበ። 

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

* http://en.wikipedia.org/wiki/July_13
* http://www.eritrios.net/akordet_bombing_incident.htm 
* P.R.O., FCO 371/1829 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974
* http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/13/newsid_2502000/2502735.stm

መደብ:ዕለታት
ደቡብ ሱዳን

**ደቡብ ሱዳን** በ2003 ዓ.ም. ከሱዳን የተገነጠለ አዲስ ሀገር ነው። ዋና ከተማው ጁባ ነው።

ከ፷ በላይ ኗሪ ቋንቋዎች እያሉ መደበኛው ቋንቋ ግን እንግሊዝኛ ነው።  አሁን ከሀገሩ 8 ሚሊዮን ኗሪዎች ምናልባት ስልሳ ከመቶ ክርስቲያኖች ናቸው።  ከነዚህ አብዛኞቹ የሮማ ካቶሊክ ወይንም የአንግሊካን ቤተክርስቲያን ምዕመናን ናቸው።

መደብ:የአፍሪካ አገራት
ሐምሌ ፲፪

**ሐምሌ ፲፪**  ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፲፪ኛው ቀን ሲሆን የክረምት ወቅት ፲፯ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፶፬ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፶፫ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፯፻፸፩ ዓ/ም- የጎጃም መስፍን ደጅ አዝማች ክንፉ አዳም ንጉሥ ሰሎሞንን በነገሡ በዓመት ከአሥር ወር በኋላ ከዙፋናቸው አውርደው አሥረው አቤቶ ተክለ ጊዮርጊስን በቦታቸው አነገሡ። 

*፲፰፻፶፪ ዓ/ም - በሰሜን ሰላማዊ ውቅያኖስ ላይ የጀመረው ሙሉ የፀሐይ ግርዶሽ፣ ሰሜን አሜሪካን፤ አትላንቲክ ውቅያኖስን፣ አውሮፓን እና ሰሜን አፍሪቃን አቋርጦ ምጽዋ አካባቢ ሲደርስ በጀመረ በሦስት ሰዓት ገደማ አብቅቷል።http://www.nytimes.com/1860/07/18/news/total-solar-eclipse-time-its-occurrence-track-moon-s-shadow-points-observation.html?pagewanted=1

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - ፕሮፌሶር መስፍን ወልደ ማርያም በኢትዮጵያ አብዮት የባለ ሥልጣናትን ሙስና እና የሥልጣን ወንጀል እንዲመረምር ለተመሠረተው ሸንጎ ሊቀ መንበር እና ምክትላቸው ደግሞ ሻለቃ መሸሻ አድማሱ እንደሆኑ ይፋ ተደረገ።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

*መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፤ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት - የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)

* P.R.O., FCO 371/1829 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974
 

መደብ:ዕለታት
ካነዳኛ

thumb|upright=1.25|ካነዳኛ የሚነገርበት ሥፍራ
**ካነዳኛ** በደቡብ ሕንድ አገር የሚነገር ቋንቋ ነው። 50 ሚሊዮን ተናጋሪዎች ሲኖሩት በሕዝብ ቁጥር ብዛት የአለም 25ኛው ትልቅ ቋንቋ ነው። የድራቪዲያን ቋንቋዎች ቤተሠብ አባል ነው።

*

መደብ:ቋንቋዎች
መደብ:ሕንድ
አሁን፡ወጣች፡ዠምበር። ተሸሽጋ፡ የነበር።

**አሁን ፡ ወጣች፡ዠምበር። ተሸሽጋ ፡ የነበር።**  በጣሊያናዊው ኢኛትሲዮ ግዊዲ ተሰብስበው በ1899ዓ.ም. የታተሙ የአማርኛ ቅኔዎችንና ጣሊያናዊ ትርጓሚያቸውን ይመለከታል።  

400px|thumb|left|የመጽሐፉን ገጾች ለማንበብ ምስሉ ላይ ይጫኑ|page=2

መደብ: 19ኛ ክፍለ ዘመን አማርኛ ሥነ ጽሑፍ
መደብ: ቅኔ
ሐምሌ ፲፭

**ሐምሌ ፲፭**  ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፲፭ኛው ቀን ሲሆን የክረምት ወቅት ፳ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፶፩ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፶ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - በኢትዮጵያ አብዮታዊ ፍንዳታ የልጅ እንዳልካቸው መኮንን መንግሥት ከወደቀ በኋላ ምትካቸው ልጅ ሚካኤል ዕምሩ በዚህ ዕለት ጠቅላይ ሚኒስትርነት ተሾሙ።

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት እና የካታር መንግሥት በመካከላቸው የዲፕሎማቲክ ግንኙነት ለመመሥረት ተስማሙ።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

* P.R.O., FCO 371/1829 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974
 

መደብ:ዕለታት
ሐምሌ ፳፩

**ሐምሌ ፳፩**  ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፳፩ኛው ቀን ሲሆን የክረምት ወቅት ፳፮ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፵፭ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፵፬ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፰ ዓ/ም - ልጅ ኢያሱ ዓርብ በሌሊት ከአዲስ አበባ ተነሥተው በምድር ባቡር ድሬ ዳዋ ገቡ። የእንግሊዝ ዋና መላክተኛ ሚኒስትር ዊልፍሬድ ተሲገር ወደሎንዶን በላከው ምስጢራዊ ደብዳቤ ላይ ከልጅ ኢያሱ ጋር ራስ ልዑል ሰገድ እና ደጃዝማች ባልቻ ከሌሎች ተከታዮች ጋር አቃቂ ባቡር ጣቢያ ቅዳሜ ጧት ተሳፈሩ ብሏል። ልጅ ኢያሱ፤ በወቅቱ አላወቁትም እንጂ፣ ርዕሰ ከተማዋን ለመጨረሻ ጊዜ ያዩዋትም በዚህ ዕለት ሲሆን እዚያው ሐረርጌ ውስጥ እያሉ በመጪው መስከረም የመስቀል ዕለት ከሥልጣናቸው ተሻሩ።

*፲፱፻፷፫ ዓ/ም - ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ለቀድሞው የላይቤሪያ ፕሬዚደንት ዶ/ር ዊሊያም ተብማን የቀብር ሥነ ሥርዓት  ሞንሮቪያ ከተማ ገቡ።

*፲፱፻፷፰ ዓ/ም - በቻይና፤ ከቤዪጂንግ ሰሜናዊ ምሥራቅ በምትገኘው ታንግሻን የተባለች ከተማ አካባቢ የተከሰተው የመሬት እንቅጥቅጥ እስከ ፯፻፶ ሺ ሰዎች ሕይወታቸውን እንዳጡ ተገምቷል።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

*ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ፣ ‘ሕይወቴ እና የኢትዮጵያ እርምጃ’ (፲፱፻፳፱ ዓ/ም)

* P.R.O., FCO 31/1118 - ETHIOPIA: ANNUAL REVIEW FOR 1971

* P.R.O., FCO 371/1829 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974
 
* http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/july/28/newsid_4132000/4132109.stm

መደብ:ዕለታት
1 ሲጎ

**1 ሲጎ** በስዊድን አፈ ታሪክ የስዊዶች ንጉሥና የሲግቱና ከተማ መሥራች ነበረ። በ1546 ዓ.ም. በኡፕሳላ ኤጲስ ቆጶስ በዮሓንስ ማግኑስ በታተመው የስዊድን ታሪክ መጽሐፍ እንደሚለው፣ ሲጎ ከኡቦ መሞት በኋላ ለ65 ዓመታት (2211-2146 ዓክልበ. ገደማ) እንደ ነገሠ ይባላል። ሲጎ በስዊዶች ላይ እየነገሠ ያህል 1 ኤሪክ ለጎታውያን መሪነት ተመረጠ። ከማግኑስ መጽሐፍ በቀር ምንም ማስረጃ ባለመኖሩ ግን የአሁኑ ታሪክ ሊቃውንት ይህን እንደ እውነት አይቀበሉም።

መደብ:ስዊድን
መደብ:አፈ ታሪክ
ኤንሻኩሻና

**ኤንሻኩሻና** በሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር ላይ የኡሩክ ንጉሥ ሲሆን ከሐማዚ ንጉሥ ሀዳኒሽ በኋላ በሱመር ላዕላይነቱን ለ60 አመታት ያዘ። በዚህ ዝርዝር ያሉት ቁጥሮች ግን ታማኝ አይደሉም፤ ብዙ ጊዜም በእጥፍ ተረዠሙ። ዘመኑ ምናልባት 2215-2195 ዓክልበ. ግድም እንደ ነበር ይመስላል። ኤንሻኩሻና ሐማዚንና የኪሽን ንጉሥ ኤንቢ-ኢሽታርን አሸነፈ፤ ከዚህ በላይ በኒፑር፣ አካድና አክሻክ ከተሞች ላይ ሥልጣን ያዘ። ልጁ ሉጋል-ኪኒሼ-ዱዱ በኡሩክ የተከተለው ሲሆን፣ ዋና ተወዳዳሪያቸው የላጋሽ ንጉሥ ኤአናቱም ግን ዑርን በመያዝ በላዕላይነት እንዳሸነፈ ይመስላል። 

በአንድ ሰነድ ዘንድ የኪሽን ንጉሥ ኤንቢ-እሽታርን ማርኮ ኪሽን አጠፋ፣ የኪሽንና የአክሻክንም ሰዎች እንዳዛወረ ይላል።

|-



መደብ:የሱመር ነገሥታት
ታራጎና

**ታራጎና** (እስፓንኛ፦ Tarragona) የእስፓንያ ከተማ ነው።

## ታሪክ
ከሮማውያን አስቀድሞ ኢቤራውያን ከጥንት ይሠፍሩበት ነበር። በአንድ አፈ ታሪክ ዘንድ ቶቤል በ2415 ዓክልበ. ስለ በኲሩ «ታራሆ» ስም መሠረተው። ሌላ ተረት ደግሞ እንደሚለው የግብጽ፣ ኩሽና ኢትዮጵያ ፈርዖን ታርሐቃ (700 ዓክልበ. ግድም) በዚህ ዘምቶ ያቆመው ነው። ለነዚህ ታሪኮች ግን ታማኝ መዝገብ የለም። ዊሊያም ስሚስ እንደ ገመተ ከተማው በፊንቄ ሰዎች ተሠርቶ በቋንቋቸው **ጣርቆን** አሉት። የሮማውያን አለቃ ስኪፒዮ አፍሪካኑስ በ225 ዓክልበ. ዙሪያውን ይዞ በሥፍራው **[[ታራኮ]]** የተባለ ከተማ አሠራ። 

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
ተረችነት

**ተረችነት**  በሳይንስና ሳይንሳዊ ዘዴ ውስጥ ቁልፍ ቦታ ያለው ጽንሰ ሐሳብ ነው።  አንድ የታመነ እውቀት  በተሞክሮ ወይንም በአሰተውሎት ውሸትነቱ ሊደረስበት  **ከተቻለ**  ያ እውቀት **ተረችነት** አለው እንላለን።  እዚህ ላይ  እምነት የተጣለበት እውቀት የግዴታ ውሸት ሆኖ መገኘት የለበትም። ዋናው ቁም ነገር ውሸት **ቢሆን** በተመክሮ ተፈትኖ ውሸት መሆኑ ሊደረስበት ይችላል ወይ? ለሚለው ጥያቄ አዎ ውሸት መሆኑ ሊደረስበት ይቻላል የሚል መልስ መገኘቱ ነው። 

ለምሳሌ፡

:«ሁሉም ሰው ለዘላለም ይኖራል።» የሚለው አረፍተ ነገር  ተረችነት አለው። ለዚህ ምክንያቱ  አንድ ሰው እንኳ ከሞተ፣ ውሸትነቱ ይረጋገጣልና።

:«ሁሉም ሰው ሟች ነው።»  የሚለው አረፍተ ነገር ተረችነት የለውም።   ለዚህ ምክንያቱ እስካሁን ያጋጠሙን ሰዎች በሙሉ ቢሞቱ እንኳ ለወደፊቱ የማይሞት ሰው ሊያጋጥም ይችላልና።

ተረችነት በመርህ ደረጃ ኖሯቸው በተግባር ግን የሌላቸው አረፍተ ነገሮችም አሉ። ለምሳሌ «የአፍሪቃ ቀንድ በ3ሚሊዮን አመት ውስጥ ከሁለት ይከፈላል። »  እርግጥ ነው በተሰጠው ዘመን ውስጥ የአፍሪቃ ቀንድ ከሁለት ላይከፈል ይችል ይሆናል፣ ስለሆነም ሊረታ ይችላል።  ግን ያን ዘመን ሁሉ ተጠባብቆ ውሽትነቱን ማረጋገጥ ስለማይቻል በመርህ ደረጃ ተረችነት ኖሮት በተግባር የለውም ይባላል።

አንድ አንድ አረፈተ ነገሮች መረታት የማይችሉ ሆነው ሳለ  ግን ከተረቺ አረፍተ ነገሮች የሚመዘዙ ስለሆኑ በሳይንስ ዘንድ ተጠቃሚነትን ያገኛሉ። ለምሳሌ "ሁሉም ሰው ሟች ነው" የሚለው በራሱ ተረችነት የለውም፤ ነገር ግን "ሁሉም ሰው ዕድሜው 150 ከመሙላቱ በፊት ይሞታል" የሚለው መላምት ተረችነት አለው። ስለሆነም የመጀመሪያው አረፍተ ነገር  ከሁለተኛው አረፍተነገር ስለሚመነጭ ምንም እንኳ ተረችነት በራሱ ባይኖረውም እንደ ሳይንሳዊ እውቀት ሊወሰድ ይችላል።

ባጠቃላይ መልኩ ተረችነት ለሳይንስ ጥናት እጅግ አስፈላጊ ጽንሰ ሐሳብ ነው። አንድ አረፍተ ነገር/ጽሑፍ  ሳይንሳዊ መሆኑና አለመሆኑ ብዙን ጊዜ በተረችነቱ ይወሰናል። በሌላ አነጋገር አንድ ጽሑፍ ሳይንሳዊ ነው እሚባለው ተረችነት ሲኖረው ወይንም ተርችነት ከአላቸው ጽንሰ ሐሳቦች በምክንየት ሲመዘዝ ነው።

እንደ ፈላስፋው ካርል ፖፐር፣ ተረችነት ያላቸው ዕውቀቶች፣ ሳይንሳዊ ዕውቀቶች ሊባሉ ይችላሉ። ነገር ግን የዚህ ዓ/ነገር ዙር  የግዴታ እውነት አይደለም።  ማለት ሳይንሳዊ እውቀቶች የግዴታ ተረችነት ሊኖራቸው አይገባም።

## ትችት
አንድ አንድ ዘመናዊ ፈላስፎች ተረችነት ለሳይንሳዊ እውቀት መሰረት መሆኑን ይክዳሉ። በተለይ ተረችነትን የሚነቅፉበት ዋና ምክንያት ተረችነት ምንም ዕውቀትን ከማረጋገጥ ይልቅ በመንቀፍ ላይ የተመሰረተ ነው የሚል  ነው። እኒህ ፈላስፎች  ዘመናዊ የሳይንስ እውቀት በዕድል ጥናት ላይ መሰረቱ እንዲጣል አስተዋፅኦ አድርገዋል። 

መደብ: ሥነ አምክንዮ
መደብ:ሳይንስ
መደብ: የሳይንስ ፍልስፍና
ሞንዞን

**ሞንዞን** (እስፓንኛ፦ Monzón) በእስፓንያ የሚገኝ መንደር ነው።

አምባው በእስልምና ግዛት በ8ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. ተሠራ። ክርስቲያኖች በ1075 ዓ.ም. መለሱት። ከ1081 እስከ 1135 ዓ.ም. ድረስ ራስ-ገዥ የሞንዞን መንግሥት ዋና ከተማ ነበር። እስላሞች ግን ከ1118 እስከ 1122 እና ከ1128 እስከ 1133 ዓ.ም. ድረስ እንደገና ያዙት።  በ1135 ዓ.ም. ከተማው ለቴምፕላርስ ተሸጠ። ከዚያ በኋላ የአራጎን መንግሥት ግቢ፣ ችሎት ወይም ፓርላማ አንዳንዴ በሞንዞን ይገኝ ነበር። 

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
ካምፖራ ሳን ጆቫኒ

**ካምፖራ ሳን ጆቫኒ** (ጣልያንኛ፦ Campora San Giovanni)

መደብ:የጣልያን ከተሞች
ሜሪዳ፣ ቬኔዝዌላ

**ሳንቲያጎ ዴ ሎስ ካባዬሮስ ዴ ሜሪዳ** (እስፓንኛ፦ Santiago de los Caballeros de Mérida)

መደብ:ቬኔዝዌላ
መደብ:ከተሞች
ቴኪክስኪያክ

**ሳንቲያጎ ቴኪክስኪያክ** (እስፓንኛ፦ Santiago Tequixquiac)

መደብ:የሜክሲኮ ከተሞች
ሳሮን

*ሳሮን ሜዳ - በእስራኤል ባሕር ዳርቻ 
:*የሳሮን ጽጌ ረዳ - መኃልይ 2፡1 
*ሳሮን (አፈታሪካዊ ንጉሥ) - የማጉስ ልጅና የጋሊያ ንጉሥ
ሳሮን (አፈታሪካዊ ንጉሥ)

**ሳሮን** በ1490 ዓ.ም. አኒዩስ ዴ ቪቴርቦ የተባለው ጣልያናዊ መነኮሴ ባሳተመው ዜና ማዋዕል ዘንድ፣ የኬልቶች (በጋሊያ፣ አሁንም ፈረንሳይ አገር) ሦስተኛ ንጉሥ ነበረ። የማጉስ ልጅና ተከታይ ሲሆን ለ61 ዓመት (ምናልባት 2214-2153 ዓክልበ. ግድም) እንደ ነገሠ ተብሏል። ዜና መዋዕሉም እንደሚለው፣ ንጉሥ ሳሮን የሰውን ልጅ ጸባይ ለማሰልጠን ጽሕፈትንም ለማስተምር በጋሊያ ትምህርት ቤቶች መጀመርያ የመሠረተ ነው። 

ዲዮዶሮስ ሲኩሉስና ሌሎች የታሪክ ጸሐፍት ስለ ድሩዊዶች (የጥንታዊ ኬልቶች አረመኔ ቄሳውንት) ሲገልጹ፣ ከክፍሎቻቸው አንዱ «ሳሮኒዴስ» እንደተባለ ጽፈዋል። በብሪታንያ ደግሞ ሲገዛ ሳሊስቡሪ ከተማ (*[[ኦልድ ሳሩም]]* ወይም ጥንታዊ ሳሩም) እንዳቆመ አንዳንድ ጸሐፊ አስቧል። እንዲሁም በስቴፋኑስ ፎርካቱሉስ (ፈረንሳዊው ኤትየን ፎርካዴል) ዘንድ ሳሮን ጋሊያን እስከ ጋሮን ወንዝ ድረስ ገዛ፤ በቱሉስ ከተማ አንድ ዩኒቨርሲቴ እንደ መሠረተ የሚል ልማድ አለ። ለግብጽም ንግሥት ኢሲስ ጉብኝት አድርጎ ሲመለስ በጉዞው ላይ በቆሮንቶስ ልሳነ ምድር (ግሪክ አገር) አጋዘን አሳድዶ በሳሮኒክ ወሽመት ሰመጠና ልጁ (ወይም እንደ አኒዩስ ሓረግ በሞት የቀደመው የልጁ ናምኔስ ልጅ) ድሩዊስ ተከተለው።   

በግሪክ አፈታሪክ ደግሞ ንጉሥ ሳሮን አጋዘን አሳድዶ በሳሮኒክ ወሽመት እንደ ሰመጠ ይታወሳል። በዚህ ትውፊት ግን የትሮይዜና (የፔሎፖኔሶስ ከተማ) ንጉሥ ይባላል።

መደብ:የፈረንሣይ አፈታሪካዊ ነገሥታት
መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
አምፖስታ

**አምፖስታ** (እስፓንኛ፦ Amposta) የእስፓንያ ከተማ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
ኤብሮ ወንዝ

**ኤብሮ ወንዝ** (እስፓንኛ፦ Ebro፤ ካታሎንኛ፦ Ebre /ኤብሬ/) በእስፓንያ ውስጥ የሚገኝ ታላቅ ወንዝ ነው። 

መደብ:ወንዞች
መደብ:ስፔን
የአየር ህግጋት

**የአየር ህግጋት**  በአየር ይዘት፣ ትኩሳት እና ግፊት  መካከል የሚገኙትን ቋሚ ተዛምዶዎች ያመላክታል።   የተለያዩ አይነት አየር ሞለኪሎች ተመሳሳይ የሞለኪል ስብጥር ስላላቸው የሚከተሏቸው ህግጋት ከሞላ ጎደል አንድ አይነት ናቸው።  እኒህ ህግጋት ከ17ኛው እስከ 18ኛው ክፍለ ዘመን  በተለያዩ ተማሪዎች የተገኙ ነበሩ። 

## የቦይለ ህግ

የቦይለ ህግ እሚያሳየው፣ ቋሚ ትኩሳት ያለው አየር፣  የግፊቱ እና ይዘቱ ብዜት ምንጊዜም ቋሚ  እንደሆነ ነው።  ይህ ጥናት በ1662 በፈረንሳዊው ቦይለ ታተመ። በሒሳብ ሲቀመጥ

:PV = k_1\,

እዚህ ላይ  *P* ግፊት ሲሆን (Pa), *V* ደግሞ መጠነ ይዘት ነው (m3) ፣  *k*1በአንጻሩ joule የሚለካ ሲሆን፣ ቋሚ ቁጥር ነው።

## የቻርለስ ህግ
የቻርለስ ህግ ወይንም የይዞታ ህግ፡  በማይለዋወጥ ቋሚ ጫና ስር  ያለ አየር የይዘቱ መጠን ከፍጹም ሙቀቱ (በዲግሪ ኬልቪን)  ጋር ቀጥተኛ ዝምድና አለው። ይህ ህግ በ1670ዓ.ም. የተገኘ ሲሆን በቀላሉ ሲተነተን  ለምሳሌ አንድ የተወሰነ አየር በፊኛ ውስጥ ተደርጎ ቢሰጥ፣ የፊኛው ይዘት እንደ አየሩ ትኩሳት መጨመርና መቀነስ አብሮ ይጨምራል ይቀንሳል።    ህጉ በሒሳብ ቀመር ሲቀመጥ እንዲህ ይሆናል፦ 

:V = k_2T \,

እዚህ ላይ  *T*  የሚወክለ የአየሩን ፍጹም ትኩሳት (በኬልቪን) ሲሆን፣ *k*2 (በ m3·K−1) የቀጥተኛ ዝምድናው ማዋደጃ ቋሚ ቁጥር ነው። 

## ጌይ-ሉዛክ ህግ
ጌይ-ሉዛክ ህግ ወይንም የግፊት ህግ  በዩሴፍ ሉዊ ጌይ ሉዛክ 1801 ዓ.ም. ላይ ይተገኘ ሲሆን፣ አንድ የታመቀ አየር በከባቢው አማቂ እቃ ላይ የሚያሳርፈው ግፊት ከአየሩ ፍጹም ትኩሳት ጋር ቀጥተኛ ዝምድና አለው። 

በሒሳብ ቀመር ሲጻፍ፡

:P = k_3T \,

## የአቮጋድሮ ህግ
የአቮጋድሮ ህግ የሚለው  የአየር ይዘት በውስጡ ከሚገኘው የሞለኪዩል ብዛት (ሞል)ጋር ቀጥተኛ ተዛምዶ አለው ነው።  ሞላር ይዘት የሚለው ጽንሰ ሐሳብ ከዚህ ህግ ይመነጫል፣ ይሄውም  በደንበኛ ትኩሳትና ግፊት ውስጥ ያለ አየር የሚኖረው የይዘት መጠን ነው፣ እርሱም  22.4 dm3 (ወይም ሊትር ) ነው። በአጠቃላይ መልኩ የአቮጋድሮ ህግ እንዲህ በሒሳብ ይጻፋል፡

:V = k_4n \,

እዚህ ላይ  n  የአየሩን ሞል ብዛት ሲለካ የሚሰላውም በውስጡ ያለውን ሞለኪዩሎች ብዛት ለአቮጋድሮ ቁጥር በማካፈል ነው። 

## የተቀናጀ  እና የዓይነተኛ አየር ህግጋት
የተቀናጀ የአየር ህግ ወይንም አጠቃላይ የአየር ህግ  ከላይ የተጠቀሱትን የመጀመሪያዎቹ ሦስት ህግጋትን በማዋሃድ ይፈጠራል። ሕጉ አንድ ቋሚ ክብደት ያለውን አየር ግፊት፣ ይዘትና፣ የትኩሳት መጠን ተዛምዶ ያሳያል። 

:PV = k_5T \,

ለምሳሌ፦ አንድ በአየር የተሞላ ፊኛ ፍሪጅ ውስጥ ቢገባ፣ ውስጡ ያለው ትኩሳት እየቀነሰ ስለሚሄድ መጠነ ይዘቱ እየቀነሰና አየሩ በፊኛው ላይ የሚያደርገው ግፊት እየቀነሰ ይሄዳል፤ ስለሆነም ፊኛው ተኮማተረ ይባላል። ይ ፊኛ እንደገና ወደ ውጭ ወጥቶ ትኩሳቱ እየጨመረ ሲሄድ እንደገና እየተነፋፋ ይሄዳል።

የአቮጋድሮ ህግ ከተቀናጀው  ህግ ጋር ሲጣመር የዓይነተኛ አየር ህግን ይሰጣል።  በሒሳብ ቋንቋ ሲጻፍ፡ 
:PV = nRT \,
R እዚህ ላይ የአየር ቋሚ ቁጥር ሲባል፣ ዋጋውም  8.314472(15) J·K−1·mol−1

ይሄው ህግ በተመሳሳይ ሁኔታ እንዲህ ይጻፋል፦

:PV = kNT \,

እዚህ  ላይ 
:*k* የቦልትዝማን ቋሚ ቁጥር ሲሆን ዋጋውም (1.381×10−23 J·K−1 ) ነው
:*N*  ደግሞ የሞለኪሎቹ ብዛት ነው

በዚህ ህግ መሰረት የአንድ አየር ግፊት፣ ትኩሳት እና ይዘት ከታወቀ የዚያ አየር ሞለኪል ብዛትን ማስላት ይቻላል ማለት ነው።  

እኒህ ህግጋትና እኩልዮሾች በትክክል የሚሰሩት  ለዓይነተኛ አየር  ሲሆን በተለያዩ የሞለኪሎች ግንኙነቶች ምክንያት ለእውን አየር የመስራት ሃይላቸው በጥቂቱ የተዳከመ ነው።  የሆኖ ሆኖ በመደበኛ ግፊትና ትኩሳት ውስጥ የሚገኙ አብዛኞች የአየር አይነቶች ከሞላ ጎደል ህጉን ይከተላሉ። 

የህጉ ፋይዳዎች እንዲህ ይከተላሉ፡

#ትኩሳትና ግፊት ካልተለወጡ፣ የአየር መጠነ ይዘት  ካሉት የሞለኪል ብዛት ጋር ቀጥተኛ ዝምድና አለው (ማለት የሞለኪሉ ብዛት ሲጨምር የሚይዘውም የኅዋ መጠን ይጨምራል)
#ትኩሳትና መጠነ ይዘት ካልተለወጡ፣ አየሩ የሚያሳርፈው ግፊት ከሞለኪሉ ብዛት ጋር ቀጥተኛ ዝምድና አለው
#ትኩሳትና የሞለኪል ብዛት ካልተለወጡ፣ የአየሩ ግፊት ከመጠነ ይዘቱ ጋር ተገልባጭ ዝምድና አለው (ማለት የአየር ይዘት ሲቀንስ የሚያሳርፈው ግፊት እየጨመረ ይሄዳል)
#ትኩሳቱ ቢቀያየርና የሞለኪሉ ብዛት በአለበት ቢቀጥል፣ የአየሩ ግፊት ወይንም የአየሩ መጠነ ይዘት (ወይንም ሁለቱም)፣ ከትኩሳቱ ጋር ቀጥተኛ ዝምድና ይኖራቸዋል።

## ዋቢ መጻሕፍት
* 
* 
* 

*
አቡነ ዮሴፍ ተራራ

**አቡነ ዮሴፍ ተራራ** ከላሊበላ በስተስሜን ምስራቅ የሚገኝ፣ ከኢትዮጵያ በከፍታው 16ኛ የሆነ ተራራ ነው።  ከባህር ወለል በላይ 4260ሜትር የሚደርሰው ይህ ከፍተኛ ቦታ ከአካባቢው ጠለል ደግሞ በ1909 ሜትር ወደላይ ይጎናል። አቡነ ዮሴፍ ተራራ መቼና መድኃኔ አለምን፣ይምርሃነ ክርስቶስን፣ ጀመዱ ማርያምን፣  ገነተ ማርያምን፣ አሸተን ማርያምንና  ሌላ አንድ  የአለት ፍልፍል አብያተ ክርስቲያናንን በማቀፍ በታሪክ ይታወቃል።   የእንግሊዙ አርኪዮሎጂ ተማሪ ክራውፎርድ  የጨረቃ ተራራ ተብሎ በጥንቶቹ ግሪኮችና አረቦች   የሚታወቀው ጀበል ኤል-ካማር  ይህ ተራራ እንደነበር  ያስረዳል።  የጨረቃ ተራራ (ጀበል ኤል ካማር)  በኋላ ኢኩየተር በመባል ለምድር ወገብ ስሙን የለገሰ ሐረግ ነው። 

## የተፈጥሮ ቅርስ
በአቡነ ዮሴፍ ተራራ ላይ በተደረገ ጥናት የ43 አይነት አጥቢ እንስሳት መኖሪያ መሆኑ ሲረጋገጥ፣ 221 አይነት ወፎችም ቤታቸው አድርገው ይኖሩበታል። ኢትዮጵያ ውስጥ ብቻ የሚገኙት ጭላዳ ዝንጀሮ እና ቀይ ተኩላ በዚሁ ቦታ ይገኛሉ ። አቡነ ዮሴፍ ኢትዮጵያ ውስጥ ከሚገኙ የአዕዋፍ መኖሪያዎች በወፍት ሃብቱ ሁለተኛ ነው።  

## ካርታ
* http://wikimapia.org/#lat=12.1564785&lon=39.1635132&z=12&l=0&m=b

## ማጣቀሻ


*
ሊቨርፑል

* ሊቨርፑል፣ እንግሊዝ
:* ሊቨርፑል የእግር ኳስ ክለብ
* ሊቨርፑል፣ አውስትራልያ
ሴቱባል

**ሴቱባል** (ፖርቱጊዝኛ፦ Setúbal /ስቱባል/)

መደብ:ፖርቱጋል
መደብ:የአውሮፓ ከተሞች
የቴቭኒን እርግጥ

**የቴቭኒን እርግጥ**   የተወሳሰበን የኤሌክትሪክ ዑእት ወደ ቀላል ተመጣጣኝ ዑደት የምንልወጥበት መንገድ ነው።  በእርግጡ መሰረት  ብዙ  ባትሪ ፣ የኤሌክትሪክ ጅረት ምንጮች እና ሁለት ጫፍ ያላቸው ተቃዋሚዎች (ሬዚዝተርስ)   ያለውን የኤሌክትሪክ ዑደት  በአንድ የቮልቴጅ አመንጭና  ከርሱ ጋር በተቀጠለ  አንድ ተቃዋሚ  ዑደት ሊተካ ይችላል ነው። ስለሆነም ውስብስብ የሚመስልን አንድ ዑደት ወደ ቀላል ዑደት በቴቭኒን እርጉጥ ማሻገር ይቻላል።

የቴቭኒን እርግጥ መጀመሪያ ይተደረሰበት በኸርማን ሄልሞዝ በ1845 ቢሆንም ከንደገና በ1875  በፈረንሳዩ ላየን ቴቭኒን ከንደገና ስለተደረሰበት በዚህ በሁለተኛው ሳይንቲስት ስም እስካሁን ይጠራል።

## የቴቭኒን እኩያ
ብዙ የተወሳሰበ አንድ ዑደት በተቃዋሚና ከርሱ ጋር በቀጠለ የቮልቴጅ ምንጭ  ቀላል ዑደት ሲተካ፣ ይህ አዲሱ ዑደትየቴቭኒን እኩያ ይባላል።  ማለት አንድ ቴሌቭዥን፣  ውስጡ ያለውን ውጥንቅጡ የወጣ ዑደት በአንዲት ተቃዋሚ እና ባትሪ እንደመተካት ማለት ነው (ለምሳሌ ነው እንጂ ይሄ በተግባር አይሰራም ምክንያቱም ቴሌቭዥን በውስጡ ዳዮድ እና መሰል ሊኒያር ያልሆኑ የኤሌክትሪክ አካላት አሉት፣ የቴቭኒን እርግጥ ደግሞ የሚሰራ ለሊኒያር የኤሌክትሪክ ዑደት ብቻ ነው)።

### የቴቭኒን እኩያ አቀማመር
# የዑደቱ ጭነት ይወገዳል። ስለሆነም ዑደቱ በጭነቱ  ቦታ ክፍት ዑደት ይፈጥራል ( ማለት በA እና B ጫፎች ላይ የሚገኝ ማናቸውም ጭነት ይወገዳል)
# በዚህ በጭነቱ ምትክ በተሰራ ክፍት ዑደት ላይ ያለው ወጭው ቮልቴጅ *V*AB  ይሰላል።  ይህ እንዲህ የቴቭኒን ቮልቴጅ  *V*Th የሚሰኘው ነው።
# ከዚያም  የጭነቱን ማያያዣ ጫፎች በቀጥታ በሽቦ በማያያዝ በዚህ ሽቦ ውስጥ የሚጓዘውን የኤሌክትሪክ ጅረት  *I*AB መለካት (ማስላት)። የቴቭኒን ተቃዋሚ እንግዲህ የቴቭኒንን ቮልቴጅ ለቴቭኒን ጅረት በማካፈል ይሰላል። 

3ኛውን ደረጃ በሌላ መንገድም ማግኘት ይቻላል። 
:3ሀ. ሁሉንም የቮልቴጅ ምንጮች በቀጥታ ሽቦ መተካት።  የኤሌክትሪክ ጅረት ምንጮችን ደግሞ በክፍት ዑደት መተካት።
:3ለ. በጫፍ A እና B መካከል ያለውን ተቃውሞ ማስላት። ይሄውም የቴቭኒን ተቃዋሚ *R*Th ይሰኛል። 

#### ምሳሌ

ከላይ የተሰጠው ዑደት እኩያ በሂሳብ ቋንቋ እንዲህ ይተረጎማል

:
V_\mathrm{Th}
= {R_2 + R_3 \over (R_2 + R_3) + R_4} \cdot V_\mathrm{1}


::
= {1\,\mathrm{k}\Omega + 1\,\mathrm{k}\Omega \over (1\,\mathrm{k}\Omega + 1\,\mathrm{k}\Omega) + 2\,\mathrm{k}\Omega} \cdot 15 \,\mathrm{V}


::
= {1 \over 2} \cdot 15 \, \mathrm{V} = 7.5 \,\mathrm{V}

( *R*1  እዚህ ስሌት ላይ ፋይዳ የለውም። ለዚህ ምክንያቱ የዑደቱ በጫፍ A እና B መካከል የተፈጠረው ክፍት ዑደት ነው።  ማለት በሁለቱ ጫፎች መካከል የኤሌክትሪክ ጅረት መንቀሳቀስ ስለማይችል በ  R1  ውስጥ ምንም ጅረት የለም ስለሆነም ምንም ቮልቴጅ የለም (የኦም ህግ) )

እኩያ ተቃዋሚው ደግሞ በሂሳብ እንዲህ ይተረጎማል:

: 
R_\mathrm{Th} = R_1 + \left [  \left ( R_2 + R_3 \right ) \| R_4 \right ) ]

:: 
= 1\,\mathrm{k}\Omega + \left [  \left ( 1\,\mathrm{k}\Omega + 1\,\mathrm{k}\Omega \right ) \| 2\,\mathrm{k}\Omega \right ) ]

:: 
= 1\,\mathrm{k}\Omega + \left({1 \over ( 1\,\mathrm{k}\Omega + 1\,\mathrm{k}\Omega )} + {1\over (2\,\mathrm{k}\Omega ) }\right)^{-1} = 2\,\mathrm{k}\Omega


## የቴቭኒን እርግጥ የስራ ወሰን
* የቴቭኒን እርግጥ እሚሰራ ለሊኒያር ዑደት ብቻ ነው። ስለሆነም በተግባር ሲውል ጥንቃቄ ያሻዋል ምክንያቱም ብዙ ዑደቶች ሊኒያረ ከሚሆኑበት የማይሆኑበት ሁኔታ ይበዛልና። 
* የቴቭኒን እኩያ ጅረት-ቮልቴጅ ጠባይ ከዑደቱ ጭነት አንጻር ብቻ ነው ስሜት የሚሰጠው።
* የቴቭኒን እኩያ  ኃይል ፍጆታ ከዋናው ዑደት ኃይል ፍጆታ ጋር ሁልጊዜ አንድ አይደለም። 

## ተጨማሪ ንባብ
*  የተመጣጣኝ ዑደት ጽንሰ ሃሳብ አመሰራረት (እንግሊዝኛ)  
*  ቴቭንን እርግጥ
* ECE 209: ዑደቶች እንደ  LTI ስርዓት  &mdash; 

መደብ: ኤሌክትሪክ ዑደት
ራቬና

**ራቬና** (ጣልያንኛ፦ Ravenna) የጣልያን ከተማ ነው።

በአንድ አፈ ታሪክ ዘንድ ራቬና የተመሠረተው በያፌት ልጅ ቶቤል ነበረ። ቶቤል በመርከብ ደርሶ ሠርፈረኞችን በዚያ እንደ ተወ፣ ከዚያም የቶቤል ልጅ ሱብረስ ሌላ ከተማ በሚላኖ እንደ ሠራ በድሮ ጸሓፍት ተተርኳል።   

መደብ:የጣልያን ከተሞች
ፍራንኮሊ ወንዝ

**ፍራንኮሊ ወንዝ** (እስፓንኛ፦ Francolí) በእስፓንያ ውስጥ የሚገኝ ወንዝ ነው። 

መደብ:ወንዞች
መደብ:ስፔን
ቦስኒያና ሄርጸጎቪና

**ቦስኒያ እና ሄርዞጎቪና** በደቡብ ምስራቅ አውሮፓ፣ በባልካን፣ በምስራቅ ከሰርቢያ፣ በደቡብ ምስራቅ ሞንቴኔግሮ እና ክሮኤሺያ በሰሜን እና ደቡብ ምዕራብ ያዋስኑታል። በደቡብ በኩል በአድሪያቲክ ባህር ላይ 20 ኪሎ ሜትር (12 ማይል) ርዝመት ያለው የባህር ዳርቻ ያላት ሲሆን የኔም ከተማ የባህር ላይ ብቸኛ መዳረሻ ነች። ቦስኒያ ሞቃታማ በጋ እና ቀዝቃዛ፣ በረዷማ ክረምት ያላት መጠነኛ አህጉራዊ የአየር ንብረት አላት። በማዕከላዊ እና ምስራቃዊ ክልሎች, ጂኦግራፊው ተራራማ ነው, በሰሜን ምዕራብ መካከለኛ ኮረብታ ነው, እና በሰሜን ምስራቅ በአብዛኛው ጠፍጣፋ ነው. ሄርዞጎቪና፣ ትንሹ፣ ደቡባዊው ክልል፣ የሜዲትራኒያን የአየር ንብረት ያለው ሲሆን በአብዛኛው ተራራማ ነው። ሳራጄቮ ዋና ከተማ እና ትልቁ ከተማ ነች።

አካባቢው ቢያንስ ከላይኛው ፓሊዮሊቲክ ጀምሮ የሚኖር ነው፣ ነገር ግን በኒዮሊቲክ ዘመን፣ የቡትሚር፣ የካካንጅ እና የቩቩዶል ባህሎች የሆኑትን ጨምሮ ቋሚ የሰው ሰፈራዎች እንደተቋቋሙ መረጃዎች ይጠቁማሉ። የመጀመሪያዎቹ ኢንዶ-አውሮፓውያን ከመጡ በኋላ አካባቢው በበርካታ ኢሊሪያን እና ሴልቲክ ሥልጣኔዎች ተሞልቷል። በአሁኑ ጊዜ በአካባቢው የሚኖሩ የደቡብ ስላቪክ ሕዝቦች ቅድመ አያቶች ከ 6 ኛው እስከ 9 ኛው ክፍለ ዘመን ደረሱ. በ 12 ኛው ክፍለ ዘመን የቦስኒያ ባኔት ተቋቋመ; በ14ኛው ክፍለ ዘመን ይህ ወደ ቦስኒያ መንግሥት ተለወጠ። በ 15 ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ ወደ ኦቶማን ግዛት ተካቷል, በእሱ አገዛዝ እስከ 19 ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ድረስ ቆይቷል; ኦቶማኖች እስልምናን ወደ ክልሉ አመጡ። ከ 19 ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ጀምሮ እስከ አንደኛው የዓለም ጦርነት ድረስ ሀገሪቱ ወደ ኦስትሮ-ሃንጋሪ ንጉሳዊ አገዛዝ ተቀላቅላ ነበር። በጦርነቱ መካከል ቦስኒያ እና ሄርዞጎቪና የዩጎዝላቪያ መንግሥት አካል ነበሩ። ከሁለተኛው የዓለም ጦርነት በኋላ አዲስ በተቋቋመው የሶሻሊስት ፌዴራላዊ ሪፐብሊክ የዩጎዝላቪያ ሪፐብሊክ ሙሉ ሪፐብሊክ ሥልጣን ተሰጠው። እ.ኤ.አ. በ1992፣ የዩጎዝላቪያ መገንጠልን ተከትሎ፣ ሪፐብሊኩ ነጻነቷን አወጀች። ይህን ተከትሎ እስከ 1995 መጨረሻ ድረስ የዘለቀውን እና የዴይተን ስምምነትን በመፈረም የተጠናቀቀው የቦስኒያ ጦርነት ተከስቷል።

ሀገሪቱ የሶስት ዋና ዋና ብሄረሰቦች መኖሪያ ናት፡ ቦስኒያክስ ትልቁ ቡድን፣ ሰርቦች ሁለተኛ ደረጃ እና ክሮአቶች በሦስተኛ ደረጃ ላይ ይገኛሉ። አናሳዎች አይሁዶች፣ ሮማዎች፣ አልባኒያውያን፣ ሞንቴኔግሪኖች፣ ዩክሬናውያን እና ቱርኮች ያካትታሉ። ቦስኒያ እና ሄርዞጎቪና የሁለት ምክር ቤት ህግ አውጪ እና ሶስት አባላት ያሉት የፕሬዚዳንትነት ምርጫ ከሶስቱ ዋና ዋና ብሄረሰቦች አንድ አባላት አሉት። ይሁን እንጂ አገሪቱ በአብዛኛው ያልተማከለ ስለሆነ የማዕከላዊው መንግሥት ሥልጣን በጣም ውስን ነው። ሁለት ራሳቸውን የቻሉ አካላትን ያቀፈ ነው-የቦስኒያ እና ሄርዞጎቪና ፌዴሬሽን እና ሪፐብሊካ Srpska - እና ሦስተኛው ክፍል፣ የብርኮ አውራጃ፣ በራሱ የአካባቢ አስተዳደር የሚተዳደር። ግዛቱ በዘመናዊ መልክ ከዩጎዝላቪያ ጦርነቶች በኋላ ብቅ አለ።

ቦስኒያ እና ሄርዞጎቪና በማደግ ላይ ያለች ሀገር ስትሆን በሰው ልጅ ልማት ማውጫ 74ኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች። ኢኮኖሚዋ በኢንዱስትሪ እና በግብርና፣ በቱሪዝም እና በአገልግሎት ሴክተሩ ተከትለው ይከተላሉ። ከቅርብ ዓመታት ወዲህ ቱሪዝም በከፍተኛ ሁኔታ ጨምሯል። ሀገሪቱ የማህበራዊ ደህንነት እና ሁለንተናዊ-የጤና አጠባበቅ ስርዓት ያላት ሲሆን የመጀመሪያ እና ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ነጻ ነው. የተባበሩት መንግስታት፣ በአውሮፓ የደህንነት እና ትብብር ድርጅት፣ የአውሮፓ ምክር ቤት፣ የሰላም አጋርነት እና የመካከለኛው አውሮፓ የነጻ ንግድ ስምምነት አባል ነው። በጁላይ 2008 የተቋቋመው የሜዲትራንያን ህብረት መስራች አባል ነች። ቦስኒያ እና ሄርዞጎቪና የአውሮፓ ህብረት እጩ ሀገር ነች እና ከኤፕሪል 2010 ጀምሮ ለኔቶ አባልነት እጩ ሆናለች።thumb|250px|right

*
ጋምላ ኡፕሳላ

**ጋምላ ኡፕሳላ** (ስዊድኛ፦ Gamla Uppsala፣ «ጥንታዊ ኡፕሳላ»)

መደብ:የስዊድን ከተሞች
አቺሬያሌ

**አቺሬያሌ** (ጣልያንኛ፦ Acireale) በሲሲሊያ ደሴት የሚገኝ ከተማ ነው። በአንድ ትውፊት ዘንድ፣ ከተማው «ካሜሴና» ተብሎ በካሜሴኑስ እንደ ተመሠረተ የሚል ጥንታዊ ጽሑፍ ተቀርጾ ይገኛል። 



መደብ:የጣልያን ከተሞች
ሩዋን

**ሩዋን** (ፈረንሳይኛ፦ Rouen) በስሜን ፈረንሳይ አገር የሚገኝ ከተማ ነው።

## ታሪክ
ከሮማውያን በፊት የወሊዮካሴስ ጎሣ ዋና ከተማ «ራቶማጎስ» ነበር። በሮሜ መንግሥት ዘመን ከተማው «ሮቶማጉስ» ተባለ። 

መደብ:የፈረንሣይ ከተሞች
አርዠንቶን-ሱር-ክሮይዝ

**አርዠንቶን-ሱር-ክሮይዝ** (ፈረንሳይኛ፦ Argenton-sur-Creuse) የፈረንሳይ መንደር ነው።

ከ58 ዓክልበ. ጀምሮ የሮሜ መንግሥት ውስጥ ሲሆን ከተማቸው አርጌንቶማጉስ በዙሪያው ይገኝ ነበር። 

መደብ:የፈረንሣይ ከተሞች
ኖይማገን-ድሮን

**ኖይማገን-ድሮን** (ጀርመንኛ፦ Neumagen-Dhron)

መደብ:የጀርመን ከተሞች
ሞንቴው ዳ ፖ

**ሞንቴው ዳ ፖ** (ጣልያንኛ፦ Monteu da Po) በፖ ወንዝ ላይ በስሜን ጣልያን የሚገኝ መንደር ነው። 

በጥንት የሊጉርያ ሰዎች **ቦዲንኮማጉስ** የተባለ ከተማ በዚህ ሥፍራ ነበራቸው። የዚሁ ስም መጀመርያ ክፍል ከፖ ወንዝ ስም በጥንታዊ ሊጉርኛ «ቦዲንኩስ ወንዝ» ደረሰ። በሮሜ መንግሥት ዘመን የከተማው ስም **ኢንዱስትሪያ** ሆነ። 

መደብ:የጣልያን ከተሞች
ቶኪዳይደስ

[thumb|የቶኪዳይደስ ሃውልት፣ በ[ቶሮንቶ ካናዳ ]]

**ቶኪዳደስ** (452 – 387 ዓክልበ.) (ግሪክኛ፦ Θουκυδίδης /ቱኩዲዴስ/) የጥንታዊት ግሪክ ታሪክ ፀሐፊ ነበር። ቶኪዳደስ በተለይ የሚታወቀው ከክርስቶስ ልደት በፊት በ5ኛው ክፍለዘመን ተደርጎ የነበረውን የስፓርታ እና አቴና ጦርነት ታሪክ ዘግቦ በማቆየቱ ነው። የፔሎፖኔዥያን ጦርነት ባለው በዚህ የታሪክ ዘገባ፣ የጦርነቱን መንስኤ እና ውጤት እስከ 411 ዓ.ም. በመከታተል ያቀርባል። ይህ የታሪክ ዘገባ ከአማልክትና ሌሎች ዝባ-ዝንኬዎች የጸዳና በጠራ ሁኔታ ከመንሴ-እና-ውጤትን ብቻ የሚተረትር የታሪክ ስራ ስለነበር የሳይንሳዊ ታሪክ አባት እንዲባል አስችሎታል። 

በሌላ ጎን የአገሮች ግንኙነት በሃይል እንጂ በመብት ላይ የተመሰረተ እንዳልሆነ ስላስረዳ የእውን ፖለቲካ (ሪል ፖሊቲክ) አባት የሚባል ስም እንዲያገኝ አብቅቶታል። የቶክዲደስ ጽሑፎች አሁን ድረስ በከፍተኛ የውትድርና ተቋማት የሚጠና ሲሆን፣ የሜሊያን ወግ ብሎ የደረሰው ጽሑፉ እስካሁን ድረስ የአለም አቀፍ ግንኙነት ኅልዮት ውስጥ እንደ ቁልፍ ጽሑፍ ይወሰዳል። 

በአጠቃላይ መልኩ፣ በቸነፈር፣ በእልቂት፣ እና በርስ በርስ ጦርነት ጊዜ የሚታዩት የሰው ልጅ ባህርያት መነሻቸው የሰው ልጅ ተፈጥሮ እንደሆነ ለማሳየት ሞክሯል። ታሪክን ከሥነ ምግባር ነጥሎ ከፖለቲካ አንጻር ብቻ ለማሳየት በመሞከሩ ከ ማካቬሊ እና ቶማስ ሆብስ ተርታ እንደ የእውን ፖለቲካ መስራች ይመደባል። በዚህ ተቃራኒ፣ ሄሮዶቶስ፣ ታሪክን ከአንድ መጥፎ ስራና ያንን ስራ ለመበቀል ከሚነሳ የምያባራ የበቀል ዑደት አንጻር ለማሳየት ሞክሯል። ይሄውም ታሪክንና ሥነ ምግባርን ያቆራኘ የትንታኔ አይነት ነበር። 

 
## ማጣቀሻ

## ተጨማሪ ንባብ
* Herodotus, ''Histories'', A. D. Godley (translator), Cambridge: Harvard University Press (1920). ISBN 0-674-99133-8&nbsp;.
* Pausanias, *Description of Greece*, Books I-II, (Loeb Classical Library) translated by W. H. S. Jones; Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. (1918). ISBN 0-674-99104-4.&nbsp;.
* Plutarch, ''Lives'', Bernadotte Perrin (translator), Cambridge, MA. Harvard University Press. London. William Heinemann Ltd. (1914). ISBN 0-674-99053-6&nbsp;.
* Thucydides, *The Peloponnesian War*. London, J. M. Dent; New York, E. P. Dutton (1910).&nbsp;.

## የውጭ ድረ ገጾች
* 
* Short Bibliography on Thucydides  Lowell Edmunds, Rutgers University
* Perseus Project Thucydides, Table of Contents
* Thomas Hobbes' Translation of Thucydides

መደብ:የግሪክ ሰዎች
መደብ:ታሪክ