open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ባንግኮክ

**ባንግኮክ** (ጣይኛ፦ **กรุงเทพฯ** /ክሩንግ ጠፕ/) የታይላንድ ዋና ከተማ ነው።
300px|thumb|right|ዋት ፍራ ካይው ታላቅ ቤተ መቅደስ

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር 6,320,174 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

ባንግኮክ ከ1400 ዓ.ም. አካባቢ ጀምሮ መንደር ሆኖ «**ጦንቡሪ**» ተብሎ ይታወቃል። ይህ በ1769 ዓ.ም. የጦንቡሪ መንግሥት ዋና ከተማ ሆነ። በ1774 ዓ.ም. ስሙ ከጦንቡሪ ወደ **ክሩንግ ጠፕ** ተቀየረ፣ የአገሩም ስም ደግሞ «የራታናኮሲን መንግሥት» ሆነ። «ክሩንግ ጠፕ»  እስካሁን ይፋዊ ስሙ ሆኗል፤ «ባንግኮክ» የሚለው ስያሜ እንዲያውም መጠሪያ ሲሆን በተለይ የውጭ አገር ሰዎች እንዲህ ይሉታል።


Bangkok-Chakri-Palast 1976-02-gje.jpg
Bangkok-Wat Phra Keo 1976-28-Uebergang zum Palastbezirk-gje.jpg
Bangkok-Wat Saket 1976-04-gje.jpg
Bangkok-Wat Arun 1976-30-von oben-gje.jpg
Bangkok-Wat Arun 1976-38-Tempel nebenan-gje.jpg
Bangkok-Tempeltaenzerinnen-02-1976-gje.jpg
Bangkok-Wat Pho 1976-04-von aussen-gje.jpg
Bangkok-Wat Pho 1976-20-Perlmutt-Fusssohle des 49-m-Buddha-gje.jpg
Bangkok-Chinatown-24-Eisfabrik-1976-gje.jpg
Bangkok-Khlongfahrt-06-Haus-1976-gje.jpg


መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:ታይላንድ
መደብ:የእስያ ከተሞች
ፉናፉቲ

**ፉናፉቲ** የቱቫሉ ዋና ከተማ ነው።

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር (1993 ዓ.ም.) 4,492 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

መደብ:ዋና ከተሞች
ካምፓላ

**ካምፓላ** የኡጋንዳ ዋና ከተማ ነው።
thumb|250px

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር (1997 ዓ.ም.) 1,353,236 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

እንግሊዞች ከደረሱ በፊት፣ የቡጋንዳ ብሔር ካባካ (ንጉሥ) ኮረብታማውን ሜዳ ለማደን ብዙ ጊዜ ይጠቅማቸው ነበር። ብዙ አይነት ሚዳቋ በተለይም ኢምፓላ የሚባለው አጋዘን እዚያ ይሠምር ነበርና። እንግሊዞችም ደርሰው ሠፈሩን፦ 'የኢምፓላ ኮረብቶች' አሉት። 

'ኢምፓላ' የሚለው የእንሥሳ ስም ወደ እንግሊዝኛ የገባ ከደቡብ አፍሪካ ቋንቋ ከዙሉኛ ነበር። እንዲሁም ቃሉ ከእንግሊዝኛ ወደ ሉጋንዳ ቋንቋ ገባ። ስለዚህ ቡጋንዳዎች ከእንግሊዝኛ በመተርጎም ቦታውን 'ካሶዚ ካ ኤምፓላ' (የኢምፓላ ኮረብቶች) አሉት። በፍጥነት ሲሉት 'ካ ኤምፓላ' እንዲሁ 'ካምፓላ' ሆነ። 

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:የአፍሪካ ከተሞች
ኪየቭ

**ኪየቭ** (**Київ**) የዩክሬን ዋና ከተማ ነው። የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢውን ኗሪ ሲጨምር 3,296,100 ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 2,588,400 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።
thumb|250px|

## ታሪክ
በአፈ ታሪክ መሰረት፣ መጀመሪያ የተጠራው ቅዱስ አንድሪው የኪየቭን መመስረት ተንብዮ ነበር። በ 5 ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም አካባቢ ምስራቃዊ ስላቭስ - የ ዩክሬናውያን የሩቅ ቅድመ አያቶች - ወደ ከተማው ደረሱ. በ 5 ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ላይ ከተማዋ በአካባቢው የጎሳ መሪዎች ተመሠረተች እና ለልዑል ኪ ክብር ተሰየመች።

በ 17 ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ በፖላንድ አገዛዝ ወቅት ከተማዋ የሄትማናቴ አካል ሆና በዩክሬን ኮሳኮች ቁጥጥር ስር ነበረች እና ከ 18 ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ እስከ 20 ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ድረስ የሩሲያ ግዛት አካል ነበረች። ከተማዋ በየሩሲያዊነት ክፉኛ ተሠቃየች፡ የዩክሬን ቋንቋ፣ የአብዛኛው ሕዝብ የአፍ መፍቻ ቋንቋ፣ በንጉሠ ነገሥቱ ባለሥልጣናት ታግዶ ነበር፣ እና የአካባቢ ሥነ ሕንፃ በጣም ተጎድቷል።

እ.ኤ.አ. በ 1917 ኪየቭ የዩክሬን ሕዝባዊ ሪፐብሊክ ዋና ከተማ ሆነች እና ከፊል ህዝቧ ከየካቲት 4 እስከ 8 ቀን 1918 በሶቪዬት ወረራ ኃይሎች በጭካኔ ተደምስሷል። በ 1922 በዩኤስኤስ አር ውስጥ ተካቷል። ከሆሎዶሞር በኋላ የሶቪየት ዩክሬን ዋና ከተማ በ 1934 ወደ ኪየቭ ተዛወረች። በስታሊኒዝም ዓመታት ከተማዋ በ1937-1938 በፖለቲካዊ ጭቆናዎች ብዙ ተሠቃያት። በ2014 የአብዮቱ ማዕከል ነበረች። እ.ኤ.አ. ከ 2022 ጀምሮ ከተማዋ በሩሲያ ጦር የአሸባሪዎች ጥቃቶች ብዙ ተጎድታለች። ከተማዋ የዩክሬን የጀግና ከተማ ማዕረግ ተቀበለች ።

## በተጨማሪም ተመልከት
* የዩክሬን ህዝብ የዘር ማጥፋት
* የኪየቭ ጦርነት
* ኻርኪው

## አገናኞች

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:የዩክሬን ከተሞች
አቡ ዳቢ

**አቡ ዳቢ** (አረብኛ፦ أبو ظبي) የዩናይተድ አራብ ኤሚሬተስ ዋና ከተማ ነው።
thumb|አቡ ዳቢ|right|300px

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር 2.8 ሚሊዮን ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:የእስያ ከተሞች
ሞንቴቪዴዎ

**ሞንቴቪዴዎ** የኡሩጓይ ዋና ከተማ ነው።
thumb|200px|ከተማውና ወደቡ

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢውን ኗሪ ሲጨምር 1,745,100 ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 1,347,600 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:ኡሩጓይ
ታሽኬንት

**ታሽኬንት** የኡዝቤኪስታን ዋና ከተማ ነው።
thumb|200px|ሮማኖቭ ቤተ መንግስት

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር (1998 ዓ.ም.) 1,967,879 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

ታሽኬንት መጀመርያ **ቻች** የተባለ ከተማ-አገር በ3ኛ ክፍለ ዘመን ከክርስቶስ በፊት ገዳማ ተሠራ። በሳማኒድ ሥርወ መንግሥት (ከ811 ጀምሮ) ስሙ **ቢንካጥ** ተባለ። አካባቢው 'አል-ሻሽ' ይባል ነበር። ከ991 ዓ.ም. በኋላ **ቻሽካንድ** (-ካንድ ማለት ከተማ በፋርስ ሲሆን) ተሰየመ። ይህም በኋላ ዘመን **ታሽኬንት** ሆነ።

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:ኡዝቤኪስታን
መደብ:የእስያ ከተሞች
ፖርት ቪላ

**ፖርት ቪላ** የቫኑአቱ ዋና ከተማ ነው።

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር 35,300 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

መደብ:ዋና ከተሞች
ካራካስ

**ካራካስ** የቬኔዙዌላ ዋና ከተማ ነው።
thumb|225px|ካራካስ

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢውን ኗሪ ሲጨምር 4,700,000 ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 3,140,076 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

የተመሠረተው በስፓኒሾች በ1559 ዓ.ም. ነበር። 

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:ቬኔዝዌላ
ሀኖይ

**ሀኖይ** (Hà Nội) የቪየትናም ዋና ከተማ ነው።
right|thumb|ሃኖይ የኦፐራ ቤት

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢውን ኗሪ ሲጨምር 2,543,700 ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 1,396,500 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

ሃኖይ ዕጅግ ጥንታዊ ከተማ ሆኖ ባታሪክ መዝገብ ብዙ ስሞች ነበሩት። ድሮ ቻይናዎች ቬትናምን ከገዙ በፊት ከተማው **ቶንግ ቢኝ** ተባለ፤ በኋለኛ ዘመን ደግሞ **ሎንግ ዶ** ሆነ። በ858 ዓ.ም. ስሙ **ዳይ ላ** ሆነ። በ1002 ዓ.ም. ዋና ከተማ ሲሆን ስሙ ደግሞ **ጣንግ ሎንግ** ሆነ። ከ1002 እስከ 1389 ዓ.ም. ድረስ የቬትናም ዋና ከተማ ሲሆን ቆየ። በ1389 ስሙ ደግሞ **ዶንግ ዶ** ሆነ። በ1400 ዓ.ም. ቻይናዎች ወርረው ያዙትና ስሙን **ዶንግ ጯን** አሉት። በ1420 ዓ.ም. ወደ ቬትናም ሕዝብ ሲመለስ ስሙ በዚያን ጊዜ **ዶንግ ኪኝ** ሆነ። ከ1770 እስከ 1794 ዓ.ም. ድረስ ስሙ **ባክ ጣኝ** ሆነ። በ1794 ዓ.ም. እንደገና ስሙ **ጣንግ ሎንግ** ሆነ። በመጨረሻም በ1823 ዓ.ም. ስሙ **ሃኖይ** (**ሃ ኖይ**) ሆኗል። 

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:የቬትናም ከተሞች
ሳና

**ሳና** (ዓረብኛ፦ صنعاء /ሰንአ/) የየመን ዋና ከተማ ነው።
thumb|የሳና አይነተኛ ፎቅ

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር ከ1996 ቆጠራ 1,747,627 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።
thumb|left|280px|1000 አመት እድሜ ያለው ባብ አል-የመን (የየመን በር) በከተማው መሃል
ሳና በጣም ጥንታዊ ከተማ ሆኖ ቢያንስ ከ6ኛ ክፍለ-ዘመን ከክርስቶስ በፊት ተመሠረተ። በ500 ዓ.ም. ገዳማ የሂምያሪት መንግሥት ዋና ከተማ እንደ ነበረች ይታመናል። እንዲሁም ከ512 የአክሱም ንጉሥ ካሌብ እንደራሴ መቀመጫ ሆነ። እንደገና ከ562 ዓ.ም. ጀምሮ የፋርስ እንደራሴ መቀመጫ ሆነ። ከዚያ እስልምና ከተነሣ በኋላ ከተማው በአረብም ሆነ በቱርክ ሥልጣን ሁልጊዜ የአውራጃ መቀመጫ ሆኖ ቀረ። ለ1,500 አመት ገዳማ እስከ ዛሬ እንደ ዋና ከተማ ቆይቷል ማለት ነው። 

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:የእስያ ከተሞች
ሉሳካ

**ሉሳካ** የዛምቢያ ዋና ከተማ ነው።

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር ከነአካባቢው 1,773,300 ሆኖ ሲገመት ከተማው ብቻውን 1,265,000 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

በ1897 ዓ.ም. ሉሳካ ለአለቃው ሉሳካ ተሰይሞ በአውሮፓውያን የተስፋፋ መንደር ነበረ። በ1927 ዓ.ም. የእንግሊዝ ቅኝ ግዛት ስሜን ሮዴዝያ መቀመጫ ወዲህ ከሊቪንግስቶን ተዛወረ። በ1957 ዓ.ም. ዛምቢያ ነጻነት ሲያገኝ የዛምቢያ ዋና ከተማ ሆነ። 

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:የአፍሪካ ከተሞች
ሀራሬ

**ሀራሬ** (Harare) የዚምባብዌ ዋና ከተማ ነው።
thumb|225px|ሃራሬ

የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር የአካባቢው ኗሪ ሲጨመር 2,800,111 ሆኖ ሲገመት የራሱ የከተማው ኗሪ ቁጥር ደግሞ 1,600,000 ሆኖ ይገመታል። ከተማው  ላይ ተቀምጦ ይገኛል።

በ1883 ዓ.ም. በእንግሊዝ ወታደሮች ተሠርቶ ምሽግ ሆኖ ስሙ **'ፎርት ሳሊስቡሪ**' ተባለ። በ1889 ዓ.ም. በምሽጉ ዙሪያ ከተማ ስላደገ ስሙ **ሳሊስቡሪ** ሆነ። በ1974 ዓ.ም. ስሙ **ሃራሬ** ሆነ።

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:የአፍሪካ ከተሞች
ሊጉርኛ

300px|thumb|የሊጉርኛ ሥፍራ (ቢጫ በ ስሜን-ምዕራብ ጣልያ)

**ሊጉርኛ** (Lìgure) የሮማንስ ቋንቋዎች ቤተሠብ አባል ሲሆን በተለይ በስሜን-ምዕራብ ኢጣልያ የሚገኝ ቀበሌኛ ነው። 500,000 የሚያሕሉ ተናጋሪዎች አሉት። ከጣልያ ውጭ ደግሞ ተመሳሳይ ቀበሌኞች በጎረቤት ክፍሎች ከፈረንሣይና ከሞናኮ እንዲሁም በኮርሲካ ደሴትና ሳርዲኒያ ደሴት ይገኛሉ። 

## ፊደል
በላቲን ፊደላት ይጻፋል። 
*6 አናባቢዎች: **a**, **e**, **i**, **o**, **u**, **y**
*18 ተናባቢዎች: **b**, **c**, **ç**, **d**, **f**, **g**, **h**, **l**, **m**, **n**, **p**, **q**, **r**, **s**, **t**, **v**, **x**, **z**.

## ቃላት
(Grafîa Ofiçiâ - መደበኛ አጻጻፍ)

*o méi ኡ መይ: ቱፋሕ (አፕል / ፖም) 
*o çetrón ኡ ሰትሩን: ብርቱካን 
*o fîgo ኡ ፊጉ: በለስ 
*o pèrsego ኡ ፔርሰጉ: ኮክ 
*o rîbes ኡ ሪበስ: ዘቢብ 
*o meréllo / o mêlo ኡ መሉ: እንጆሪ 
*l'ûga ሉውጋ: ወይን
*arvî አርቪ: መክፈት 
*serâ ሰራ: መዝጋት
*ciæo ኡ ቼው: ብርሃን
*a cà አ ካ: ቤት
*l'êuvo ሎውቩ: ዕንቁላል
*l'éuggio ሎጅዩ: ዓይን
*a bócca አ ቡካ: አፍ
*a tésta አ ቴስታ: ራስ
*a schénn-a አ ስኬና: ጀርባ
*o bràsso ኡ ብራሱ: እጅ
*a gànba አ ጋምባ: እግር
*o cheu ኡ ኮው: ልብ

### የውጭ መያያዣ

* Ethnologue report 
*ACADÉMIA LIGÙSTICA DO BRÉNNO (ሊጉርኛ) 
*Zenéize: Grafîa Ofiçiâ (ሊጉርኛ)
*A Compagna (ጣልያንኛ)
*GENOVÉS.com.ar (ሊጉርኛ)(እስፓንኛ) 

መደብ:ሮማንስ ቋንቋዎች
መደብ:ጣልያን
1768

**1768 ዓመተ ምኅረት:**

*ኅዳር 5 ቀን - የአሜሪካ አብዮታዊ አርበኞች ከፍልሚያ በኋላ ሞንትሬያልን ማረኩ።
*ታኅሣሥ 23 ቀን - የእንግሊዝ ሠራዊት በኬበክ ከተማ አሜሪካውያንን አስመለሳቸው።
*የካቲት 29 ቀን - በሞርዝ ጅረት ድልድይ ፍልሚያ ስሜን ካሮላይና አርበኞች አሸነፉ።
*መጋቢት 10 ቀን - ከአሜሪካውያን መድፍ የተነሣ የእንግሊዝ ሠራዊት ከቦስቶን ይወጣል።
*ሰኔ 3 ቀን - አሜሪካውያን በቷ-ሪቭዬር ፍልሚያ በኬበክ ድል ሆኑ።
*ሰኔ 24 ቀን - ስፓንያውያን ሳን ፍራንሲስኮ ካሊፎርኒያ አቆሙ።
*ሰኔ 29 ቀን - የአሜሪካ ነጻነት ዐዋጅ (ከእንግሊዝ አገር) በቶማስ ጄፈርሰን ተጽፎ በፊላዴልፊያ ታተመ።
*ሐምሌ 4 ቀን - በኒው ዮርክ ከተማ ብዙ ሠልፈኞች ተናድደው የእንግሊዝ ንጉሥ 3ኛ ጆርጅን ሐውልት ያወድቃሉ።
*ሐምሌ 7 ቀን - የእንግሊዝ ዠብደኛ ጄምስ ኩክ በሦስተኛው ጉዞ ወደ ሰላማዊ ውቅያኖስ ከእንግሊዝ ወጣ።
*ነሐሴ 11 ቀን - የጀርመን ቅጥረኛ ወታደሮች የእንግሊዝ ሠራዊት ለመርዳት በኒው ዮርክ ደረሱ።
*ነሐሴ 23 ቀን - የእንግሊዝ ሠራዊት በጆርጅ ዋሽንግተን ላይ በሎንግ አይላንድ ውጊያ አሸነፉ።
*ጳጉሜ 3 ቀን - አንድ አውሎ ንፋስ ጉዋዶሎፕ ሲመታ ከ6000 ሰዎች በላይ ጠፉ።

### እንደ አውሮጵውያን አቆጣጠር

* እስከ ታኅሣሥ 23 ቀን 1768 ድረስ = 1775 እ.ኤ.አ.
* ከታኅሣሥ 24 ቀን 1768 ጀምሮ = 1776 እ.ኤ.አ.

መደብ:አመታት
ሰንጠረዥ

250px|thumb|የቼዝ ማጫወቻ
**ሰንጠረዥ** (ወይም **ቼዝ**) በዓለም ዙሪያ የተወደደ ጥንታዊ የገበታ ጫዋታ ነው። 
## ክፍሎች
thumb|left|150px|ፈረስ
* ንጉስ
* ንግስት
* ግንብ
* ጳጳስ
* ፈረስ
* ወታደር

## ታሪክ
ስለ ሠንጠረዥ መጀመርያ በአብዛኛው የታሪክ ሊቃውንት የተቀበለው ሀልዮ በሕንድ አገር ከ500 ዓ.ም. ግድም አስቀድሞ እንደ ተለመደ የሚለው ነው። ሆኖም ከዚያ በፊት ግሪኮች በታላቁ እስክንድር ዘመን ወደ ሕንድ እንዳስገቡት የሚያስቡ ደራስያን ኖረዋል። በዚህ ሀሣብ በትሮያን ጦርነት ወቅት (1200 አክልበ. ያሕል) በፓላሜዴስ ተፈጠረ። እንኳን ከግሪኮች በፊት የእስኩቴስ ሰዎች እንዳወቁት የሚል አስተሳሰብ ደግሞ ሊገኝ ይቻላል። 

በሕንድ አገር በድሮ 2 ተመሳሳይ **ቻቱራንጋ** የተባሉት ጨዋታዎች ነበሩ፦ እነርሱም ባለ 4 እጅ ቻቱራንጋ እና ባለ 2 እጅ ቻቱራንጋ ናቸው። «ቻቱራንጋ» የሚለው ቃል በሳንስክሪት ቋንቋ ከ«ቻቱር» (አራት) ማለት 'አራት መደቦች' ነው። 

ባለ 4 እጅ ቻቱራንጋ ላይ፣ አራት ሠራዊት በአራት ሰዎች ይታዘዛሉ። እያንዳንዱ ተጫዋች 1 ንጉስ፣ 1 ዝሆን (ግንብ)፣ 1 ፈረስ፣ 1 መርከብ (ጳጳስ) እና 4 ወታደር ይቀበላል። መርከቡም በማዕዘን ጀምሮ ሁለት ቦታ ብቻ በሰያፍ ይዘልላል። ይህ ጨዋታ ከጥንት በዛህራ ይጫወት ነበር። ቁማር ግን ጽድቅ እንዳልተቆጠረበት መጠን ያለ ምንም ዛህራ ደግሞ ተጫውቷል። በአንዳንድ ደራሲ አስተሳሰብ ዘንድ፣ ይህ አይነት ቻቱራንጋ በቀዳሚ የታወቀው ነው። ነገር ግን በጽሑፍ ዘንድ የመኖሩ ማስረጃ ከ1000 ዓ.ም. ብቻ ስለሚገኝ፣ የዛሬ ታሪክ ሊቃውንት ይህን አሳብ አይቀበሉም። 

ባለ 2 እጅ ቻቱራንጋ በጽሁፍ የሚታወቅ ከ500 ዓ.ም. ገዳማ ነው። በዚህ አይነት 2 ሠራዊቶች አሉ። እንደ ዛሬ ቼዝ እያንዳንዱ ሠራዊት 2 ግንቦች፣ ፈረሶችና ጳጳሳት፤ 8ም ወታደሮች አሉት። በንግሥት ፋንታ ግን 'አማካሪ' (ጠቅላይ ሚኒስትር) የሚባል ክፍል አለ። ይህ ክፍል ደካም ነው፤ 1 ቦታ በሰያፍ ብቻ ይሄዳል። 

ከሕንድ አገር ጨዋታው በ550 ዓ.ም. ወደ ፋርስ መንግሥት እንደ ገባ የሚሉ ታሪኮች አሉ። በፋርስኛ የሳንስክሪት ስም «ቻቱራንጋ» ተለውጦ «**ቻትራንግ**» ሆነ። ከዚህ ትንሽ በኋላ አረቦች ወረሩና ጨዋታውን ወድደው በቋንቋቸው ስሙን «**ሻትራንጅ**» አደረጉት። በኋለኛ ግሪክ ቋንቋ ደግሞ የሻትራንጅ ስም ወደ «**ሳንትራዝ**» ተለወጠ። «**ሰንጠረዥ**» የሚለው የአማርኛ ቃል ከዚህ ግሪክ ቃል እንደ ተነሣ ይመስላል። 

በኢትዮጵያ ባህላዊ ሰንጠረዥ፣ ክፍል እስከሚማረክ ድረስ ተጫዋቾቹ እንደ ልባቸው (አለተራ) ይጫወታሉ። አለዚያ ጳጳሳትና ንግሥት ደካም በመሆናቸው እንደ ሻትራንጅ ይመስላል።

በዘመናዊ አውሮጳዊ ቼዝ (ከ1550 ዓ.ም. ጀምሮ) ጳጳስ እስከሚቻል ድረስ በሰያፍ ይጓዛል። ንግሥትም እስከሚቻል ድረስ በማንኛውም አግጣጫ ትሄዳለች። በተጨማሪ አንዴ ንጉስና ግንብ አንድላይ ሊዛወሩ የሚፈቅድና እንዲህ የሚመስል ልዩ ደንቦች አሉ። የ«ቼዝ» ስም ግን ከ«ቻቱራንጋ / ቻትራንግ» ሳይሆን ከፋርስኛ ቃል «ሳሕ-ማት» (የንጉሥ አደጋ) ተነሣ።

## የውጭ መያያዣዎች

* ባለ አራት እጅ ቻቱራንጋ  (ያለ ዛህራ) 
* ባለ 2 እጅ ቻቱራንጋ  (ወይም ሻትራንጅ)
* የኢትዮጵያ ሠንጠረዥ  (በኮፒውተር)

መደብ:ጨዋታ
ራዲዮ

**ራዲዮ**  ራዲዮ ሞገዶችን በመከርከም መልዕክት  ከቦታ ቦታ የሚተላለፍበት ቴክኖሎጂ ነው።   ራዲዮ ሞገድ የብርሃን አይነት ሞገድ ሲሆን ልዩነቱ የራዲዩ ሞገድ የብርሃንን ያኽል አይርገበገብም።  የራዲዮ ሞገድ  በአየርም ሆነ በወና ውስጥ  የሚጓዘው የኤሌክትሪክ መስኩን በማርገብገብና ሞገድ በመፍጠር ነው።  ይህን ሞገድ ባህርዩን በዘዴ በመቀየር (በመከርከም) መልዕክት እንዲያዝል ተደርጎ ይላካል። ለምሳሌ የራዲዮ ሞገዱን ቁመት በአንድ  ድምፅ ሞገድ ትክክል ተከርክሞ ሲጫን   ኤ.ኤም ራዲዮ ይፈጠራል።  በራዲዮ ሞገዱ ድግግሞሽ ላይ ሲጫን ደግሞኤፍ.ኤም ራዲዮ ይሆናል። በሞገዱ ቅድመት ላይ ሊጫን ይችላል፣ ሆኖም ይሄ ብዙ ጊዜ የተለመደ አይደለም።  በድምፅ ሞገድ ትክክል የተከረከመው የራዲዮ ሞገድ ኤሌክትሪክ አስተላላፊ ቁስ ሲያጋጥመው በቁሱ ውስጥ ተለዋዋጭ የኤሌክትሪክ ጅረት ይፈጥራል። ይህን ተለዋዋጭ ጅረት የሚተረጉሙ መሳሪያወች የተጫነውን ድምፅ ከራዲዩ ሞገዱ አውርደው ወደ ስፒከሩ በመላክ የራዲዮ ዝግጅት እንዲደመጥ ይሆናል።  ከድምፅ በተጨማሪ የምስል መልዕክትም ሊላክ ይችላል፣ በዚህ ወቅት የቴሌቪዥን ዝግጅት እንዲታይ ይሆናል።

## ታሪክ
የራዲዮ ቴክኖሎጂ ብዙ ተማሪወችንና ብዙ ጊዜ የወሰደ ጥረት ነው እንጂ ያንድ ሰው ድንገተኛ ፈጠራ አይደለም። ሆኖም አንድ አንድ ተማሪወች ከሌሎች በተለየ መልኩ ጉልህ አስተዋጾ ስላደረጉ በታሪክ ተጠቃሽ ናቸው፣ ከነዚህ ውስጥ ቶማስ ኤድሰን፣ ኒኮላ ቴስላ እና ጉልየልሞ ማርኮኒ ዋናዎቹ ናቸው።  በ1885 ዓ.ም. ኒኮላ ቴስላ እንዴት መልዕክትን ከአንድ ቦታ ወደ ሌላ ቦታ ያለ ሽቦ ማስተላለፍ እንዲቻል አሳየ ። ከዚያ በኋላ ተመራማሪወች፣ አንዱ ያንዱን ስራ በማሻሻል በ1887 ዓ.ም.  ማርኮኒ ያለ ሽቦ መልዕክትን ከአንድ ቦታ ወደሌላ ሩቅ ቦታ የሚያስተላልፍ ስርዓት በተጨባጭ በመገንባት (2.4&nbsp;ኪሎ ሜትር) በሚቀጥለው አመት ደግሞ ከእንግሊዝ አገር ለራዲዮ ፈጠራ ፓተንት በማግኘት አሁን ድረስ ስሙ ተጠቃሽ ነው። በ1889 ማርኮኒ የመጀመሪያውን የራዲዮ ማሰራጫ በአይል ኦፍ ራይት፣ እንግሊዝ በመክፈት እንዲሁም የራዲዮን ማምረቻ ፋብሪካ በማቋቋም ስሙ ከራዲዮ ፈጠራ ጋር እንዲቆራኝ ሆነ።

;ደግሞ ይዩ
*ራዲዮ ስርጭት
**ቁመት መከርከም
***ኤ.ኤም ራዲዮ
**ድግግሞሽ መከርከም
***ኤፍ.ኤም ራዲዮ
*አጭር ሞገድ\መካከለኛ ሞገድ\\ረጅም ሞገድ
;የራዲዮ ቴክኖሎጂዎች:
*ባትሪ የለሽ ራዲዮ
** ክሪስታል ራዲዮ
* ዲጂታል ራዲዮ
*ሳተላይት ራዲዮ
; ኅልዮት
*ኤሌክትሮመግነጢስ ጨረራ
*ራዲዮ ሞገድ

## ማጣቀሻ

መደብ:ራዲዮን
ድንቅ ነሽ

thumb
**[[ድንቅነሽ]]** በኢትዮጵያ የተገኘች በሳይንስ የስዎች አፈጣር ላይ በእድሜ የጥንቱን የያዘች አጽም ናት። የተገኘችውም በአፋር ክልል ውስጥ ነው። በመላው አለም የምትታወቅበት ስሟ ደግሞ **Lucy** ይባላል።
ሉሲ የተገኘችው በታዋቂዎቹ ሳይንቲስቶች ዶናልድ ጆሃንሰን እና ይቬስ ካፐንስ ነው። ሉሲ ከ ፫.፫ 3.2 ሚሊዮን አመታት በፊት የኖረች ብርቅዬ የሰው ልጅ ዝርያ ስትሆን በአሁኑ ሰአት በኢትዮጵያ ብሄራው ሙዝየም ተንጠልጥላ ትገኛለች።
ሉሲ ወይም ድንቅነሽ የተሰኘችው ቀደምት የሰው ዘር ቅሪተ አካል በኢትዮጵያ ከተገኘች ግማሽ ምዕተ ዓመት አስቆጥራለች፡፡

መደብ:ሥነ ቅርስ
መደብ:የኢትዮጵያ ታሪክ
የጊዛ ታላቅ እስፊንክስ

thumb|300px|እስፊንክስ ከጎኑ ሲታይ
thumb|300px|ፊት ከፊት ሲታይ
**የጊዛ ታላቅ እስፊንክስ** በጊዛ ሜዳ ግብጽ (ካይሮ አጠገብ) የሚገኝ ታላቅና ጥንታዊ ሐውልት ነው። የእስፊንክስ ቅርጽ የአንበሣ ገላ እና ሰብዓዊ ራስ አለው። ነገር ግን የቅሉ ቅርጽ እንደ ዘመናዊ ሰዎች አይሆንም። 2900 ዓክልበ. ዓመታት ገደማ በፈርዖን ካፍሬ ዘመን እንደ ተሠራ ይታመናል።

በመካከለኛው ዘመን ጸሐፊዎች በግብጻዊው እብን አብድ ኤል-ሀከም እና በፋርሳውያን አል-ታባሪና ሙሐመድ ቈንዳሚር መጻሕፍት ዘንድ፣ ፒራሚዶች፣ እስፊንክስ ወዘተ. ሁሉ የተሠሩ ከማየ አይህ በፊት በኖሩት ክፉ ዘሮች (የቃየልና የሴት ልጆች) ነበር ብለው ጻፉ።

መደብ:ጥንታዊ ግብፅ
መደብ:የግብፅ ህንጻዎች እና መዋቅሮች
መደብ:ሥነ ቅርስ
አስተዳደር ህግ

**አስተዳደር ህግ** የምንለው በመንግስት የአስተዳደር ተቆማትና በዜጎች መካከል የሚኖረውን ግንኙነት የሚገዛ የህግ አይነት ነው። የሕዝባዊ ህግ (public law) ዋና አካል እንደሆነ ይታማናል።

መደብ:ሕግ
ዌብሳይት

**ዌብሳይት** በአንድ ዌብ ሰርቨር ላይ የሚገኙ የጋራ የሆነ የጎራ ስም ያላቸው ድረ ገጾች ስብስብ ነው። ዌብሳይቶች አብዛኛው ጊዜ index የሚባል የማውጫ ገጽ አላቸው። የአንድ ዌብሳይት አድራሻ ብቻ ሲጻፍ (ምሳሌ፦ www.wikipedia.org) ይህ የማውጫ ገጽ ይላካል።

ሁሉም ለህዝብ ክፍት የሆኑ ዌብሳይቶች በጥቅል ወርልድ ዋይድ ዌብ ይመሰርታሉ ማለትም ፌስቡክ፣ ጉግል፣ ዊኪፔዲያ ሁሉም ለህዝብ ክፍት ስለሆኑ በወርልድ ዋይድ ዌብ ውስጥ ይገኛሉ። ሌሎች ለህዝብ ክፍት ያልሆኑ ዌብሳይቶችም አሉ እነዚህ በግል ኔትዎርክ ተጠቅመን ምናገኛቸው ናቸው። ለምሳሌ ለአንድ ድርጅት ሰራተኞች ብቻ ነተሰራ ዌብሳይት።

መደብ:ኢንተርኔት
ኤስቶኒያ

**ኤስቶኒያ** በሰሜን አውሮፓ በባልቲክ ባህር አጠገብ ያለ አገር ነው። በሰሜን በኩል የፊንላንድ ባሕረ ሰላጤ ከፊንላንድ አቋርጦ፣ በምዕራብ ከስዊድን ማዶ በባህር፣ በደቡብ በላትቪያ፣ እና በምስራቅ በፔይፐስ ሀይቅ እና በሩሲያ ይዋሰናል። የኢስቶኒያ ግዛት ዋናውን መሬት፣ ትላልቆቹን የሳሬማ እና ሂዩማአ ደሴቶችን እና ከ2,200 በላይ ሌሎች ደሴቶችን እና ደሴቶችን በባልቲክ ባህር ምስራቃዊ የባህር ጠረፍ ላይ ያቀፈ ሲሆን በድምሩ 45,339 ካሬ ኪሎ ሜትር (17,505 ካሬ ማይል) ይሸፍናል። ዋና ከተማ ታሊን እና ታርቱ የሀገሪቱ ሁለቱ ትላልቅ የከተማ አካባቢዎች ናቸው። የኢስቶኒያ ቋንቋ የኢስቶኒያ ተወላጅ እና ኦፊሴላዊ ቋንቋ ነው; የአብዛኛው ህዝቧ የመጀመሪያ ቋንቋ ነው፣እንዲሁም በዓለም ሁለተኛው በጣም የሚነገር የፊንላንድ ቋንቋ ነው። 

በአሁኑ ጊዜ ኢስቶኒያ የምትባለው ምድር ቢያንስ ከ9000 ዓክልበ. ጀምሮ ሰዎች ይኖሩባት ነበር። የመካከለኛው ዘመን የኢስቶኒያ ተወላጆች በ13ኛው መቶ ክፍለ ዘመን በፓፓል የተፈቀደውን የሊቮኒያን የክሩሴድ ጦርነት ተከትሎ ክርስትናን ከተቀበሉ በአውሮፓ ውስጥ ካሉት የመጨረሻዎቹ አረማዊ ሥልጣኔዎች አንዱ ነው። በቴውቶኒክ ሥርዓት፣ በዴንማርክ፣ በስዊድን እና በሩሲያ ኢምፓየር ለብዙ መቶ ዓመታት ተከታታይ አገዛዝ ከቆዩ በኋላ፣ በ19ኛው ክፍለ ዘመን አጋማሽ ላይ የተለየ የኢስቶኒያ ብሔራዊ ማንነት መታየት ጀመረ። አገሪቱ ከሶቪየት-ኢስቶኒያ ጦርነት በኋላ ነፃነቷን አገኘች፣ ሆኖም ሀገሪቱ በተደጋጋሚ ውዝግብ፣ ወረራ እና ወረራ ነበረባት፣ በመጀመሪያ በሶቭየት ህብረት በ1940፣ ከዚያም በናዚ ጀርመን በ1941 እና በመጨረሻ እንደገና ተያዘች እ.ኤ.አ. በ 1944 በዩኤስኤስአር እንደ አስተዳደራዊ ንዑስ ክፍል (ኢስቶኒያ ኤስኤስአር) ተካትቷል። እ.ኤ.አ. በ1944-1991 በሶቪየት ወረራ የኢስቶኒያ ደ ጁሬ ግዛት ቀጣይነት በዲፕሎማቲክ ተወካዮች እና በስደት መንግስት ተጠብቆ ቆይቷል። እ.ኤ.አ. በ1988 – 1990 የተካሄደውን ደም አልባ የኢስቶኒያ “የዘፋኝ አብዮት” ተከትሎ፣ ሀገሪቱ ከሶቪየት ኅብረት ነፃ የወጣችው በነሐሴ 20 ቀን 1991 ተመልሷል።

ኢስቶኒያ በሰዎች ልማት መረጃ ጠቋሚ 31ኛ (ከ191) 31ኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች። የኢስቶኒያ ሉዓላዊ ግዛት ዲሞክራሲያዊ አሃዳዊ ፓርላማ ሪፐብሊክ ነው፣ በአስተዳደር በ15 ማኮንድ (ካውንቲዎች) የተከፋፈለ። ከ 1.4 ሚሊዮን በታች ህዝብ ያላት ፣ በአውሮፓ ህብረት ፣ በዩሮ ዞን ፣ በ OECD ፣ በ Schengen አካባቢ እና በኔቶ ውስጥ ካሉት ዝቅተኛ የህዝብ አባላት አንዱ ነው። ኢስቶኒያ ለሕይወት ጥራት፣ ለትምህርት፣ ለፕሬስ ነፃነት፣ ለሕዝብ አገልግሎት ዲጂታላይዜሽን እና ለቴክኖሎጂ ኩባንያዎች መስፋፋት በዓለም አቀፍ ደረጃ በተከታታይ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች። ሀገሪቱ ለዘመናት በየሩሲያዊነት ስትሰቃይ ቆይታለች።

*
ፊንላንድ

**ፊንላንድ** በሰሜን አውሮፓ የምትገኝ ሀገር ናት ፡፡ ጎረቤቶ ስዊድን ፣ ኖርዌይ እና ሩሲያ ይገኙበታል ፡፡ ከ 5 ሚሊዮን በላይ ሰዎች በፊንላንድ ይኖራሉ ፡፡ ዋና ከተማዋ ሄልሲንኪ ነው ፡፡ ሌሎች ትልልቅ ከተሞችም ታምፔር እና ቱርኩ ይገኙበታል ፡፡
## በተጨማሪም ተመልከት
* የሶቪየት-ፊንላንድ ጦርነት

## አገናኞች
አይስላንድ

## ታሪክ
በደሴቲቱ ላይ የመጀመሪያዎቹ ሰፈራዎች በመካከለኛው ዘመን በኖርዌይ ቫይኪንጎች የተመሰረቱ ናቸው, እና ከውጭው ዓለም በመገለሉ ምክንያት የአይስላንድ ቋንቋ ለብዙ መቶ ዓመታት ሳይለወጥ ቆይቷል።በታሪክ የመጀመሪያዋ በግልጽ ግብረ ሰዶማውያን ሴት ጠቅላይ ሚኒስትር እዚህ ገዝተዋል።

## ታሪክ
[380px|thumb|left|ሰዎች በአይስላንድ ሳይደርሱ [የአርክቲክ ቀበሮ ብቸኛው ጡት አጥቢ ኗሪ ነበረ፤ አሁን ግን የአይስላንድ በግና የአይስላንድ ፈረስ ስመ ጥሩ ሆነዋል።]]
ከ866 ዓም ጀምሮ የጥንታዊ ኖርስ ተናጋሪዎች (ቫይኪንጎች) በደሴቱ ላይ ሠፈሩ። ከዚያ በፊት ከአንዳንድ የአይርላንድ መኖኩሴዎች በቀር ምንም ኗሪዎች አልነበሩም፣ ሥፍራውም እንኳን አልታወቀም።

መደብ:የአውሮፓ አገራት
አባይ ወንዝ (ናይል)

ዓባይ ማለት የናይል ወንዝ ታላቁ ገባር ወንዝ ሲሆን መነሻው ኢትዮጵያ ነው። አባይ 70 በመቶ የሚሆነው የሀገሪቱን ወንዞች የውሃ ድርሽ ሲይዝ አጠቃላይ የውሃድርሻውም ቢሆን 50 በመቶ የሚጠጋ ነው። በኢትዮጵያ ከዓባይ ውጭ ያሉት ወንዞች ድምር ድርሻ 14 
በመቶ ነው። ስለዚህ አባይ ለግብጽና ሱዳን ዋና የውሃ ምንጭ እንደሆነው ሁሉ ለኢትዮጵያም ዓባይ ወሳኝ ወንዟ ነው ማለት ይቻላል።  በአሁኑ ወቅትም ኢትዮጵያ የአባይን ውሃ ፍትሃዊ በሆነ መልኩ አባይ ለሚያቋርጣቸው አገራት እንዲደርስ የተለያዩ ጥረቶችን እያደረገች ትገኛለች። በ2011 እ.ኤ.አ. የመጀመሪያ አጋማሽ ላይ፦ ኢትዮጵያ ሌሎቹን የአባይ ተፋሰስ ሃገሮች በማይጎዳ መልክ በአግባቡ የተቀየሰውን "ታላቁ የሕዳሴ ግድብ" ተብሎ የተሰየመውን 6000 ሜጋዋት የሚያመነጭ የኃይል ማመንጫ ጣቢያ ግንባታ መጀመሯን በይፋ አስታውቃለች። ይህ ግድብ የሚገነባው በውጭ የሃብታም ሃገሮች የገንዘብ እርዳታ ሳይሆን በራሷ ሕዝቦች የገንዘብ መዋጮ መሆኑን በተለያዩ አጋጣሚወች እየተገለፀ ነው።

  

 

መደብ:የአፍሪቃ ወንዞች
መደብ:የኢትዮጵያ ወንዞች
መደብ:ሱዳን
መደብ:ግብፅ
አየርላንድ ሪፐብሊክ

*[[:en:ireland|ይህ ገጽ በቀጥታ በእንግሊዝኛ ከተመሳሳዩ ገጽ የተወሰዱ ምንጮችን ይጠቀማል። እባክዎን የእኔን ትርጉሞች ለማሻሻል ያግዙ!]]***አየርላንድ** ወይም **Éire** (/ ˈaɪərlənd/ (ያዳምጡ) YRE-lənd፤ አይሪሽ: ኤይሬ [ˈeːɾʲə] (ያዳምጡ)፤ ኡልስተር-ስኮትስ: አየርላን [ˈɑːrlən]) በሰሜን-ምዕራብ አውሮፓ በሰሜን አትላንቲክ ውቅያኖስ ላይ የምትገኝ ደሴት ናት። ከታላቋ ብሪታንያ በምስራቅ በሰሜን ቻናል፣ በአይሪሽ ባህር እና በቅዱስ ጊዮርጊስ ቻናል ተለያይቷል። አየርላንድ የብሪቲሽ ደሴቶች ሁለተኛዋ ትልቅ ደሴት ናት፣ በአውሮፓ ሶስተኛዋ ትልቁ እና በአለም ሃያኛዋ ነች።

በጂኦፖለቲካዊ መልኩ፣ አየርላንድ በአየርላንድ ሪፐብሊክ (በይፋ አየርላንድ ተብሎ የሚጠራው)፣ የደሴቲቱን አምስት ስድስተኛ ክፍል በሚሸፍን ገለልተኛ መንግስት እና የዩናይትድ ኪንግደም አካል በሆነችው በሰሜን አየርላንድ መካከል ተከፋፍላለች። እ.ኤ.አ. እስከ 2022 ድረስ ፣ የመላው ደሴት ህዝብ ብዛት ከ 7 ሚሊዮን በላይ ነው ፣ 5.1 ሚሊዮን በአየርላንድ ሪፐብሊክ እና 1.9 ሚሊዮን በሰሜን አየርላንድ ውስጥ ይኖራሉ ፣ ይህም በአውሮፓ ውስጥ በሕዝብ ብዛት ከታላቋ ብሪታንያ ቀጥሎ ሁለተኛዋ ነች።

የአየርላንድ ጂኦግራፊ በአንፃራዊነት ዝቅተኛ የሆኑ ተራሮችን በማእከላዊ ሜዳ ዙሪያ ያቀፈ ሲሆን በርካታ ወንዞችም ወደ ውስጥ ይዘልቃሉ። ለምለሙ እፅዋት ከሙቀት ጽንፍ የፀዱ መለስተኛ ግን ተለዋዋጭ የአየር ንብረት ውጤት ነው። አብዛኛው አየርላንድ እስከ መካከለኛው ዘመን መጨረሻ ድረስ ጫካ ነበር። ዛሬ ዉድላንድ የደሴቱን 10% ያህሉን ይይዛል፣ ከአውሮፓ አማካኝ ከ33% በላይ ከሆነ፣[9] አብዛኛዎቹ ተወላጅ ያልሆኑ የኮንፈር እርሻዎች ናቸው።[10][11] የአየርላንድ የአየር ንብረት በአትላንቲክ ውቅያኖስ ተጽዕኖ ስለሚኖረው በጣም መጠነኛ ነው [12] እና ክረምቱ እንደዚህ ላለው ሰሜናዊ ክፍል ከሚጠበቀው በላይ ለስላሳ ነው ፣ ምንም እንኳን የበጋው ወቅት በአህጉራዊ አውሮፓ ካሉት የበለጠ ቀዝቃዛ ነው። የዝናብ እና የደመና ሽፋን በብዛት ይገኛሉ።

ጌሊክ አየርላንድ ብቅ ያለችው በ1ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. ደሴቱ ከ 5 ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በክርስትና እምነት ተከታይ ነበር. ከ12ኛው መቶ ክፍለ ዘመን የአንግሎ ኖርማን ወረራ በኋላ እንግሊዝ ሉዓላዊነቷን ተናገረች። ነገር ግን፣ የእንግሊዝ አገዛዝ እስከ 16ኛው–17ኛው ክፍለ ዘመን ቱዶር ድል ድረስ በመላው ደሴት ላይ አልዘረጋም፣ ይህም ከብሪታንያ በመጡ ሰፋሪዎች ቅኝ ግዛት እንዲገዛ አድርጓል። በ1690ዎቹ የፕሮቴስታንት እንግሊዛዊ አገዛዝ ስርዓት የካቶሊክ አብላጫውን እና ፕሮቴስታንት ተቃዋሚዎችን በቁሳዊ መልኩ ለመጉዳት ተዘጋጅቶ በ18ኛው ክፍለ ዘመን ተራዝሟል። እ.ኤ.አ. በ 1801 በሕብረት ሥራ ፣ አየርላንድ የዩናይትድ ኪንግደም አካል ሆነች። በ 20 ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ የነፃነት ጦርነት ተከትሎ የደሴቲቱ ክፍፍል ተከስቷል ፣ ይህም የአየርላንድ ነፃ ግዛት እንዲፈጠር ምክንያት ሆኗል ፣ ይህም በሚቀጥሉት አስርት ዓመታት እየጨመረ ሉዓላዊ ሆነ ፣ እና የዩናይትድ ኪንግደም አካል የሆነችው ሰሜን አየርላንድ። ሰሜን አየርላንድ ከ1960ዎቹ መገባደጃ ጀምሮ እስከ 1990ዎቹ ድረስ ብዙ ህዝባዊ አመፅ ታይቷል። እ.ኤ.አ. በ 1998 ከጥሩ አርብ ስምምነት በኋላ ይህ ቀነሰ ። በ 1973 የአየርላንድ ሪፐብሊክ የአውሮፓ ኢኮኖሚ ማህበረሰብን ስትቀላቀል ዩናይትድ ኪንግደም እና የሰሜን አየርላንድ አካል እንደዚሁ አደረጉ። እ.ኤ.አ. በ 2020 ፣ ዩናይትድ ኪንግደም ፣ ሰሜናዊ አየርላንድ ፣ ያኔ የአውሮፓ ህብረትን (EU) ን ትታለች።

የአየርላንድ ባህል በሌሎች ባህሎች ላይ በተለይም በሥነ-ጽሑፍ መስክ ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድሯል. ከዋናው የምዕራባውያን ባህል ጎን ለጎን በጌሊክ ጨዋታዎች፣ በአይሪሽ ሙዚቃ፣ በአይሪሽ ቋንቋ እና በአይሪሽ ዳንስ እንደተገለጸው ጠንካራ አገር በቀል ባህል አለ። የደሴቲቱ ባህል ከታላቋ ብሪታንያ ጋር ብዙ ባህሪያትን ይጋራል፣ የእንግሊዘኛ ቋንቋን ጨምሮ፣ እንደ ማህበር እግር ኳስ፣ ራግቢ፣ የፈረስ እሽቅድምድም፣ ጎልፍ እና ቦክስ የመሳሰሉ ስፖርቶች።

## ሥርወ ቃል
አየርላንድ እና ኤይሬ የሚሉት ስሞች ከድሮው አይሪሽ ኤሪዩ የወጡ ሲሆን በአይሪሽ አፈ ታሪክ ውስጥ አምላክ የሆነው አምላክ በዘጠነኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ተመዝግቧል። የኤሪዩ ሥርወ-ቃል አከራካሪ ነው ነገር ግን ከፕሮቶ-ኢንዶ-አውሮፓ ሥር * h2uer የመጣ ሊሆን ይችላል፣ የሚፈሰውን ውሃ ያመለክታል።[13]

መደብ:አየርላንድ
ዳኑብ ወንዝ

**ዳኑብ ወንዝ** በአውሮፓ የሚፈስ ታላቅ ወንዝ ነው። ጥንታዊ ስሙ **እስተር** ወይም **እስትሮስ** ነበረ። 

[250px|left|thumb|ዳኑብ [ቡዳፔስት ከተማ ላይ]]

መደብ:ወንዞች
መደብ:ጀርመን
መደብ:ኦስትሪያ
መደብ:ስሎቫኪያ
መደብ:ቡልጋሪያ
መደብ:ሀንጋሪ
መደብ:ሰርቢያ
መደብ:ክሮኤሽያ
ራይን ወንዝ

**ራይን ወንዝ** በአውሮፓ ውስጥ የሚገኝ ታላቅ ወንዝ ነው። ይህ ወንዝ 1,233 ኪ.ሜ. ያህል የሚረዝም ሲሆን ዓለማችን ከሚገኙ ወንዞች 123ኛ ረዥሙ ወንዝ ነው። ወንዙ በዚህ ርዝመቱ ጀርመን፣ ፈረንሳይ፣ ስዊዘርላንድ፣ ኔዘርላንድ፣ ኦስትሪያ፣ ሊክተንስታይን እና ጣልያን ውስጥ 198,735 ኪ.ሜ. ካሬ ያህል ስፋት ያካልላል። ይህንን ያህል ርዝመት እና ስፋት በሀገራቱ ላይ ካካለለ በኋላ የወንዙ መዳረሻ ስሜን ባህር ነው።

መደብ:ወንዞች
መደብ:ፈረንሣይ
መደብ:ጀርመን
መደብ:ሆላንድ
መደብ:ስዊዘርላንድ
ሏር ወንዝ

**ሏር ወንዝ** (ፈረንሳይኛ፦ *Loire*) በአውሮፓ ውስጥ የሚገኝ ታላቅ ወንዝ ነው። ይህ ወንዝ 1,012 ኪ.ሜ. ያህል የሚረዝም ሲሆን ዓለማችን ከሚገኙ ወንዞች 170ኛ ረዥሙ ወንዝ ነው። ወንዙ በዚህ ርዝመቱ ፈረንሳይ ውስጥ 115,271 ኪ.ሜ. ካሬ ያህል ስፋት ያካልላል። ይህንን ያህል ርዝመት እና ስፋት በሀገሪቱ ላይ ካካለለ በኋላ የወንዙ መዳረሻ አትላንቲክ ውቅያኖስ ነው።

መደብ:ወንዞች
መደብ:ፈረንሣይ
ፐሽቶ

**ፕሽቶ** (پښتو) በአፍጋኒስታን በምዕራብ ፓኪስታን እንዲሁም በስሜን ሕንድ አገሮች በሚኖሩት በፓሽቱን ሕዝብ የሚናገር ቋንቋ ነው። 

thumb|298px|የኢራናውያን ቋንቋዎች ስርጭት - ፐሽቶ የሚገኝ አፍጋኒስታንና ፓኪስታን ባለው ሐምራዊ ክፍል ነው።

ከ1928 ዓ.ም. ጀምሮ ፐሽቶ ከዳሪ ፋርስኛ ጋራ ከአፍጋኒስታን ሁለት ይፋዊ መደበኛ ቋንቋ አንድ ነው። ከአፍጋኒስታን ኗሪዎች በ35 ከመቶ ወይም 22 ሚሊዮን ገደማ ሰዎች እንደሚናገር ይገመታል። 

ፐሽቶ ከአረብኛና ከቱርክኛ አያሌው ቃሎች ተበድሮዋል። በእስጅንደር ዘመን (ክ.በ. 330) ግሪኮች ይህን አገር ደረሱና አንዳንድ ሊቃውንት ከጥንታዊ ግሪክ ደግሞ የወረዱ ቃላት አሉ ብለው ይገመታሉ። በፓኪስታን ደግሞ ፐሽቶ የሚናገሩ 11-14 ከመቶ ወይም 13 ሚሊዮን ሰዎች ፐሽቶ እንደሚችሉ ይታመናል። በጠቅላላ 40-50 ሚሊዮን ያሕል ፐሽቶ ተናጋሪዎች አሉ።

ፕሽቶ በሕንዳዊ-አውሮፓዊ ቋንቋዎች ቤተሠብ ውስጥ ሲካተት በዚያ ላይ በኢራናውያን ቋንቋዎች ዘርፍ ውስጥ ይደመራል።

## ስዋሰው
ፐሽቶ እንደ አማርኛ ግሡ በዕረፍተ ነገሩ መጨረሻ የሚሳክበት ቋንቋ ነው። ቅጽል ከስሙ ይቀድማል። ስምና ቅጽል የተባይና የአንስታይ ጾታዎች፥ ነጠላና ብዙ ቁጥር፥ ሳቢና ተሳቢ አይነቶች አሉዋቸው። መስተጻምር የለም።

## ጽሕፈት
እስልምና ከተነሣ ጀምሮ ፐሽቶ የሚጻፍበት በአረብኛ ጽሕፈት አይነት ሆኗል. አንዳንድ ልዩ ድምጾች ስልላሉት ግን ተጨማሪ ምልክቶች ይኖራሉ። ፊደሉን በሙሉ ለመመልከት ወዲኅ  ይሂዱ።

## ምሳሌዎች

* ማክታብ ታ ድዛ! (ወይም) ማክታብ ታ ላር ሻ!
* (ትምህርት ቤት ጋ ሂድ!)

* ማክታብ ታ ላር ሸይ!
* (ትምህርት ቤት ጋ ሂዱ!)

* ዙህ ማክታብ ታ ድዙም።
* (እኔ ትምህርት ቤጥ ጋ እሄዳለሁ።)

* ዙህ ግሗሩም ቼ ማክታብ ታ ላር ሹም።
* (እኔ ትምህርት ቤት ጋ መሔድ እፍልጋለሁ።)

* ዙህ ማክታብ ታ ትሊላይ ዩም።
* (እኔ ትምህርት ቤት ጋ ሂጃለሁ።)

* ዙህ ማክታብ ታ ዎላሩም።
* (እኔ ትምህርት ቤት ጋ ሄድኩ።)

* ዙህ ማክታብ ታ ትሊላይ ዉም።
* (እኔ ትምህርት ቤት ጋ ሂጄ ነበር።)

* ዙህ ማክታብ ታ ትሊሉም።
* (እኔ ትምህርት ቤት ጋ እሔድ ነበር።)

* ፓኒር ዎክሑራ!
* (አይብ ብላ!)

* ፓኒር ሙህክሑራ!
* (አይብ አትብላ!)

* ፓኒር ሙህክሑረይ!
* (አይብ አትብሉ!)

* ዙህ ፓኒር ክሑሩም።
* (እኔ አይብ እበላለሁ።)

* ዙህ ግሗሩም ቼ ፓኒር ዎክሑሩም።
* (እኔ አይብ ለመብላት እፈልጋልሁ።)

* ما پنېر خوړلی دی
* ማ ፓኒር ክሗሪላይ ዳይ።
* (እኔ አይብ በልቻለሁ።)

* ማ ፓኒር ዎክሖሮ።
* (እኔ አይብ በላሁ።)

* ማ ፓኒር ክሗሪላይ ዎ።
* (እኔ አይብ በልቼ ነበር።)

* ማ ፓኒር ክሗሩህ።
* (እኔ አይብ እበላ ነበር።)

## የውጭ መያያዣዎች

* Pashto Alphabet 
* UCLA article
* Ethnologue report for Pashto
* GRN report for Pashto
* Free Online Pashto Dictionaries 
* Online Pushto Dictionary at DSAL

* Hindi/Urdu-English-Kalasha-Khowar-Nuristani-Pashtu Comparative Word List

መደብ:ህንዳዊ-ኢራናዊ ቋንቋዎች
መደብ:ፓኪስታን
መደብ:አፍጋኒስታን
ነሐሴ ፯

**ነሐሴ ፯ **  ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፴፯ ኛው ቀን ሲሆን የክረምት ወቅት ፵፪ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፳፱ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፳፰ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፭፻ ዓ/ም - በስመ መንግሥት አንበሳ በፀር ይባሉ የነበሩት ዓፄ ናዖድ በዚህ ዕለት አርፈው የ፲፪ ዓመት ልጃቸው ዓፄ ልብነ ድንግል ወናግሰገድ ተብለው ነገሡ። 

*፲፰፻፺ ዓ/ም - በኩባ ደሴት በእስፓኝ እና በአሜሪካ መኻል የነበረው የማስተዳደር ፍልሚያ ትግል አከተመ።

*፲፱፻፶፪ ዓ/ም - የመካከለኛው አፍሪካ ሪፑብሊክ ከፈረንሳይ ቅኝ ተገዢነት ነፃነቷን አወጀች። ዴቪድ ዳኮ የአገሪቱ የመጀመሪያው ፕሬዚደንት ሆኑ።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

*፲፭፻ ዓ/ም - የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት]]፣ ዓፄ ናዖድ በዚህ ዕለት አረፉ። 

=ዋቢ ምንጮች=

መደብ:ዕለታት
ሚያዝያ ፲፰

**ሚያዝያ ፲፰**፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፳፰ኛው ዕለት ሲሆን፤ የፀደይ (በልግ)ወቅት ፳፫ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፻፴፰ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፻፴፯ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፶፮ ዓ/ም - በምሥራቅ አፍሪቃ የሚገኙት ታንጋኒካ እና የዛንዚባር ደሴት ተዋሕደው አንድ አገር መሠረቱ። ይሄም የተዋሕዶ አገር ከሁለቱም ስም በተውጣጣው አዲሱ ስም ታንዛኒያ ተብሎ ተሰየመ።

*፲፱፻፶፰ ዓ/ም - የኡዝቤኪስታን ርዕሰ ከተማ ታሽኬንት በትልቅ የመሬት እንቅጥቅጥ ክስተት ስትወድም ሰብ ስምንት ሺ መኖሪያ ቤቶች በመጥፋታቸው ከሦስት መቶ ሺ በላይ የሚሆኑ ነዋሪዎቿ መኖሪያ ቢስ ሆነዋል።

*፲፱፻፷፭ ዓ/ም - በሼክ ሞሀመድ ማህሙድ ኤል ሳዋ የተመራ የሳዑዲ አረቢያ	ልዑካን ቡድን ለአጭር ጉብኝት አዲስ አበባ ገባ።

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - ከደርግ በተላለፈ ትእዛዝ መሠረት፣ የፖሊስ አለቆች፤ የቀድሞ ሚኒስትሮችና ባለ ሥልጣናት ታሠሩ።

*፲፱፻፸፰ ዓ/ም - በሶቪዬት ሕብረት ውስጥ የቸርኖቢል የኑክሊዬር መብራት ኃይል ማምረቻ ክፉ አደጋ ተከሰተ። የዚህን አደጋ ክስተት የስካንዲናቪያ አገሮች ይፋ እስካደረጉት ድረስ የሶቪዬት ሕብረት ባለ ሥልጣናት ደፋፍነውት ነበር።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=
*http://en.wikipedia.org/wiki/Tanzania
*http://en.wikipedia.org/wiki/Tashkent
* P.R.O., FCO 371/1660	ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1973
* P.R.O., FCO 371/1829	ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974

መደብ:ዕለታት
የዓለም የህዝብ ብዛት

[right|thumb|400px|የ [ሀገራት ካርታ በህዝብ ብዛት ሲታይ—ቻይናና የሕንድ ብቸኛ ከአንድ ቢሊዮን በላይ ሕዝብ የታቀፉ ሀገሮች ናችው]]

የዓለም የህዝብ ብዛት በመሬታችን ላይ ያለውን የሰው ልጆች ቁጥር ይተምናል። በ1998 መጀመሪያ ላይ 6.5 ቢሊዮን እንደደረሰ ይገመታል። ከነዚህ ትምናዎች በመነሳት የዓለም ሕዝብ ከ20ኛው ክፍለ ዘመን በፊት ታይቶ በማይታውቅ ፍጥነት ማደጉን እንደቀጠለ ይታያል። በአንዳንድ ግምቶች፣ እስከ አንድ ቢሊዮን ያህል እድሜያቸው ከአስራ አምስት እስክ ሃያ አራት የሚሆን ወጣቶች እንደሚገኙ ይታመናል። ከቅርብ ጊዜ በሗላ አሁን የምንኖርባት መሬት ልትጠፋ ስለምትችል የሰዉ ልጆችን ወደማርስ ለመላክ ሳይንቲስቶች በጥናት ላይ ናቸው::

መደብ:የሰው ልጅ ጥናት
የኢትዮጵያና የጅቡቲ የምድር ባቡር ድርጅት

[thumb|300px|ኢትዮ-ጅቡቲ ምድር ባቡር ድርጅት, [ድሬዳዋ]]
thumb|300px|የድሬዳዋ ጣቢያ በ1900ዎቹ እ.ኤ.አ.
**የኢትዮጵያና የጅቡቲ ምድር ባቡር ድርጅት** (የቀድሞው ፍራንኮ-ኢትዮጵያ ምድር ባቡር ድርጅት) አንድ የ784 ኪ.ሜ ርዝመት አንድ በቸኛ መስመር ያለው ሲሆን ይህ መስመር የኢትዮጵያን ዋና ከተማ አዲስ አበባንና ጅቡቲ ከተማን የሚያያይዝ ነው። ከሐያ ዓመታት አድካሚ ስራ በኋላ በ1911 ተሰርቶ ተመርቋል።

## የውጭ መያያዣዎች

* በሪቻርድ ፓንክረስት የኢትዮ-ጅቡቲ ምድር ባቡር ታሪክ 

መደብ:የኢትዮጵያ ድርጅቶች
መደብ:መጓጓዣ
መደብ:ጅቡቲ
ሙሃመድ ዩኑስ

thumb|200px|ሙሃመድ ዩኑስ

**ፕሮፌሰር ሙሃመድ ዩኑስ** (በቤንጋሊ: মুহাম্মদ ইউনুস ) (ትውልድ በ28 ጁን 1940 እ.ኤ.አ.) የባንግላዴሽ የባንክ ባለሞያና ኤኮኖሚስት ናችው። ማይክሮክሬዲት ተብሎ የሚታወቀውን የአነስተኛ የብድር አገልግሎት በችግር ለሚኖሩ ወገኖች የመስጠትን ስራ የጀመሩትና የስፋፉት ሰው ናችው። ፕሮፌሰሩ እንነኝህ ባንክ አላስተናግድ ብሎ የተዋቸውን ድሆች የሚያገለግለውን ግራሚን ባንክን አቋቁመዋል። በጥቅምት 1999 ፕሮፈሠሩና ባንኩ የሰላም የኖቤል ተሸላሚ ለመሆነ በቅተዋል:: ይህም ሽልማት የልማት እድገትና ማህበረሰባዊ ለውጥ ማምጣት እንደሚቻል በማስመስከራቸውና ይህ ደግሞ ለሰላም ወሳኝነት ያለው መሆኑን ሽልማት ሰጭው ኮሚቴ ስላመነበት ነው።

ፕሮፌሰር የበርካታ ሽልማቶች ባለቤት ሲሆኑ ከነዚህም የአለም የምግብ ሽልማት ይገኝበታል። የድሆች አበዳሪ (banker of the poor) በሚል ርዕስ አንድ የስራሳቸውንና የስራቸውን ታሪክ የሚያትት መጽሐፍ ደርሰዋል::

መደብ:ሰዎች
መደብ:ባንግላዴሽ
መሀንዲስነት

right|140px 
**ምህንድስና** ማለት የሳይንስ እና የሂሳብ መርሆችን በመከተል እንዲሁም የማስተዋል እና የምርምር ችሎታን በመጠቀም በተመጣጣኝ ወጪ ለሰው ልጆች ጥቅም ሊውሉ የሚችሉ ግንባታዎችን መቀየስ፣ ተቋማትን መስራት፣ የመገልገያ ቁሳቁሶችን መፍጠር እና ይተለያዪ የቴክኒክ ችግሮችን መፍትሔ ማግኘትን ያጠቃልላል። ይህንን አይነት ስራ የሚሰራ ሰው 'መሐንዲስ' ተብሎ ይጠራል። የምህንድስና ስራ የተለያዩ ዘርፎች ያሉት ሲሆን በተለምዶ ከሚታወቁት ዘርፎች ውስጥ ሲቭል፣ መካኒካል፣ ኤሌክትሪካል እና ኬሚካል ይጠቀሳሉ። የተክኖሎጂ ማደግ ተከትሎ በአሁኑ ወቅት የምህንድሲና ዘርፎች ሰፋ ያሉ ናቸው። አዲሶቹ የምህንድስና የትኩረት ዘርፎች ሁሉን አቀፍ (መልታይ ዲሲፕለናሪ) እና ውሱን በሆነ የተግባር አቅጣጫ (ስፐሲፊክ አፕልኬሽን) ላይ የተመሰረቱ ናቸው። 

ከምህንድስና አይነቶች መካከል፦
*ኤሌክትሪክ ምህንድስና
*ህንጻ ምህንድስና
*ኮምፒዩተር ምህንድስና
*ሲቪል ኢንጂነሪንግ

ይገኙቤታል።
*
ኧሸር

thumb|right|ኧሸር

**አሸር ሬይመንድ አይቪ** ወይም ቀለል ብሎ እንደ **አሸር**፣ አሜሪካዊ ዘፋኝ፣ ሙዚቃ ደራሲ፣ ዳንሰኛ፣ እና ተዋናይ ነው። ሙዚቃን ማቀንቀንም ሆነ መልቀቅን ገና በልጅነት ዕድሜው የጀመረው አሸር በአስራ ዘጠኝ ሰማንያ ዘጠኝ ሁለተኛ አልበሙን ለቆ ስኬትን ጀመረ።

መደብ:የአሜሪካ ዘፋኞች
ጠጅ

[150px|right|thumb| ጠጅ በ[ብርሌ]]
**ጠጅ** የሚባለው መጠጥ ከማር የሚሰራ ሲሆን ብዙ አይነት አዘግጃጀት አለዉ። ባብዛኛው የጠጅ  አሰራር ላይ ጌሾ ሲገባ ጣዕሙና የአልኮል ይዞታው ላይ ይንጸባረቃል።
ጠጁ ተከድኖ ሲፈላ ግዜው ሳይደርስ ተቀንሶ የሚወሰደው ብርዝ ሲባል ጣዕሙ ለስለስ ሲል የአልኮል ይዞታውም ይቀንሳል። 

መደብ:የኢትዮጵያ መጠጦች
ኤቨረስት ተራራ

**የኤቨረስት ተራራ** በከፍታ ከአለም አንደኛ ደረጃውን የያዘው ተራራ ሲሆን በሂማላያ የተራሮች ሰንሰለት የሚገኝ ኔፓልና የቻይና ሕዝባዊ ሬፑብሊክ የሚጋሩት ተራራ ነው።
## Galley

File:Sunny Everest.JPG|Morning view of Mount Everest
File:MountEverestRelief.png|Mount Everest relief map
File:Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Aerial photo of Everest from the south, behind Nuptse and Lhotse


መደብ:ተራሮች
መደብ:እስያ
መደብ:ቻይና
አኮንካጓ

**አኮንካጓ** በሜንዶዛ ክፍለ ሃገር አርጀንቲና የሚገኝ በከፍታ ከአለም 2ኛ ደረጃውን የያዘ ተራራ ነው።

መደብ:ተራሮች
መደብ:አርጀንቲና
ኪሊማንጃሮ

**ኪሊማንጃሮ** በሰሜን ምስራቅ ታንዛኒያ የሚገኝ ተራራ ሲሆን በከፍታ ከአለም 4ኛውን ደረጃና ከአፍሪካ የመጀመሪያውን ደረጃ የያዘ ተራራ ነው።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ታንዛኒያ
ፒኮ ክሪስቶባል ኮሎን

**ፒኮ ክሪስቶባል ኮሎን** በኮሎምቢያ የሚገኝ ተራራ ሲሆን በከፍታ የኣምስተኛ ደረጃ ላይ ሲገኝ  የሲዬራ ኔቫዳ ዴ ሳንታ ማርታ የተራሮች ሰንሰለት አባል ነው።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ኮሎምቢያ
ደናሊ ተራራ

**ደናሊ ተራራ** በአሜሪካ አገር አላስካ ክፍላገር የሚገኝ በከፍታ ከዓለም 3ኛ ደረጃውን የያዘ ተራራ ነው። በ2007 ዓም ስሙ በይፋ ከ«ማኪንሌይ ተራራ» ተቀየረ።

መደብ:ተራሮች
መደብ:የአሜሪካ ተባባሪ ክፍላገሮች
ቪንሶን ማሲፍ

**ቪንሶን ማሲፍ** በአንታርክቲካ የሚገኝ ተራራ ሲሆን ከአለም በከፍታ 8ኛ ደረጃውን ይዟል። ቺሌ ይገባኛል ከምትላቸው የአንታርክቲካ ግዛቶች መካከል ይገኛል።

መደብ:ተራሮች
መደብ:አንታርክቲካ
መደብ:ቺሌ
ፐንቻክ ጃያ

ፐንቻክ ጃያ በኢንዶኔዢያ የሚገኝ አንጋፋ ተራራ ሲሆን በከፍታ ከአለም 9ኛ ደረጃውን በመያዝ ይታወቃል።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ኢንዶኔዥያ
ዳማቫንድ

## የውጭ መያያዣዎች
* Mount Damavand Guide
* Mt Damavand Info Center

መደብ:ተራሮች
መደብ:ፋርስ
ሎጋን

**ሎጋን ተራራ** በካናዳ የሚገኝ በከፍታ ከአለም 6ኛውን ደረጃና ከሰሜን አሜሪካ 2ኛውን ደረጃ የያዘ ተራራ ነው።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ካናዳ
ማይክሮሶፍት

**ማይክሮሶፍት ኮርፖሬሽን** ዓለም-አቀፍ የቴክኖሎጂ ድርጅት ነው። እንደ ጁላይ 2006 እ.ኤ.አ. ማይክሮሶፍት 71,553 ሠራተኞች በ102 ሀገሮች ሲኖረው፣ ዓመታዊ ገቢው 44.28 ቢሊየን የአሜሪካን ዶላር ነው። እጅግ በጣም ብዙ የሚሆኑ ሶፍትዌሮችን ማምረትና ማዳበር ዋና ዓላማው ነው። ዋና መስሪያቤቱ በሬድመንድ፣ ዋሽንግተን፣ አሜሪካ የሚገኝ ሲሆን፣ ታዋቂ ምርቶቹ ማይክሮሶፍት ዊንዶውስ ስርአተ ክወና እና ማይክርሶፍት ኦፊስ ግሴት ሶፍትዌር ያጠቃልላሉ። ከሶፍትዌሮች ሌላ፥ ኤም.ኤስ.ኤን.ቢ.ሲ የኬብል ቴሌቪዥን፥ ኤም.ኤስ.ኤን. ዌብሳይት፥ ማይክሮሶፍት ኢንካርታ የኢንተርኔት መዝገበ ዕውቀት፥ የቤት መዝናኛ እና ሌሎችም ምርቶችና አገልግሎቶችን ያቀርባል።

መደብ:ኮምፒዩተር
ማልታ

thumb|መላጥያ

**መላጥያ** በሜድትራኒያን ባሕር የምትገኝ ደሴትና ሀገር ናት ።

መደብ:የአውሮፓ አገራት
ዮሐን ማርቲን ሽላየር

thumb|right|200px|ዮሐን ማርቲን ሽላየር**ዮሐን ማርቲን ሽላየር** (**Johann Martin Schleyer**) (18 July 1831 - 16 August 1912 እ.ኤ.አ.), ሠው ሰራሽ ቋንቋ ቮላፒውክን የፈጠረው የጀርመን ካቶሊክ ቄስ ነበሩ። 

መደብ:የጀርመን ሰዎች
መደብ:የቋንቋ ጥናት
1920

**1920 ዓ.ም.**

*ግንቦት 26 - ጆን ሎጊ ቤርድ የመጀመሪያውን የከለር ቴሌቪዥን ስርጨት ሙከራ አደረገ።
*ነሐሴ 21 - ጦርነት የሚከላከል የኬሎግ-ብሪያንድ ውል በ60 አገሮች ተፈረመ።

*ፍራንክሊን ሮዘቨልት የኒው ዮርክ አገረ ገዥ ሆኑ።
*ኖቪያል ሰው ሠራሽ ቋንቋ በኦቶ የስፐርሰን ተፈጠረ።

መደብ:አመታት
መጋቢት ፳፮

**መጋቢት ፳፮**፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፮ኛው ዕለት ሲሆን፤ የፀደይ (በልግ)ወቅት የመጀመሪያው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፻፷ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፻፶፱ ቀናት ይቀራሉ።

=ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፰፻፺፯ ዓ/ም - ‘የካንግራ ሸለቆ’ በሚባለው የሕንድ ግዛት ውስጥ የተከሰተው እሳተ ገሞራ የ ፳ ሺ ሰዎችን ሕይወት ሲያጠፋ የአካባቢውን ከተማዎችና ሠፈሮች አውድሟል።

* ፲፱፻፵፩ ዓ/ም - አሥራ ሁለት ምዕራባውያን አገሮች፤ የአሜሪካ ኅብረት፣ ታላቋ ብሪታንያ፣ ፈረንሲስ፣ ቤልጂግ፣ ሆላንድ፣ ዴንማርክ፣ ኢጣልያ፣ ሉክሳምቡርግ፣ ኖርዌይ፣ አይስላንድ፣ ካናዳ እና ብርቱጋል በስምምነት የሰሜን አትለንቲስ የውል ድርጅት (North Atlantic Treaty Organization (NATO) ) መሠረቱ

*፲፱፻፶፪ ዓ/ም - ሴኔጋል ከ ፈረንሳይ ነጻነቷን ተቀዳጀች።

* ፲፱፻፷ ዓ/ም - በአሜሪካ የሰብዓዊ መብት ተሟጋችና የጥቁር አሜሪካውያን መሪ የነበረው ታናሹ ማርቲን ሉተር ኪንግ ጄምስ ኧርል ሬይ በተባል ነፍሰ ገዳይ እጅ በሜምፊስ ከተማ ተገደለ። የኪንግ ሞት ዜና ሲሰማ በ መቶ የአሜሪካ ከተሞች ከፍ ያለ የሕዝብ ሽብር ተከተለ። 

*፲፱፻፷፭ ዓ/ም - የኒው ዮርክ መንታ ሰማይ-ጠቀስ ፎቆች (‘የዓለም የንግድ ማዕከል’  World Trade Center ) ሕንፃ ግንባታ ተጠናቀቀ። እነዚህ መንታ ፎቆች  መስከረም ፩ ቀን ፲፱፻፺፬ ዓ/ም በአመጽ የአየር ዠበብ ግጭት ወድመዋል።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

* ፲፱፻፷ ዓ/ም - ጥቁር አሜሪካዊው የሰብዓዊ መብት ተሟጋችና መሪ የነበረው ታናሹ ማርቲን ሉተር ኪንግ በሜምፊስ ከተማ በነፍሰ-ገዳይ እጅ ተገደለ። 

=ዋቢ ምንጮች=

*  http://www.thepeoplehistory.com/april4th.html 

መደብ:ዕለታት
ሚያዝያ ፴

**ሚያዝያ ፴** ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፵ ኛው ዕለትና የወርኅ ፀደይ (በልግ) ፴፭ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በዘመነ ሉቃስ ፻፳፮ ቀናት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመን ማርቆስ ደግሞ ፻፳፭ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፰፻፸፬ ዓ/ም - እምባቦ በሚባል ሥፍራ የሸዋው ንጉሥ ምኒልክ ሠራዊት እና የጎጃም ንጉሥ ተክለ ሃይማኖት ሠራዊት ውጊያ ገጥሞ ድሉ የንጉሥ ምኒልክ ሲሆን፣ ንጉሥ ተክለ ሃይማኖት ተማረኩ። 

*፲፰፻፺ ዓ/ም -  በጣልያ አበጋዙ ባቫ-በካሪስ ብዙ መቶ ሰልፈኞች በመድፍ ገደላቸው።

*፲፱፻፳፭ ዓ/ም - የሕንድ አባት በሚል ቅጽል ስም የሚታወቀው ሞሃንድራስ ካራምቻንድ ጋንዲበአገሩ የእንግሊዝን አስተዳደር በመቃወም የሃያ አንድ ቀን የ'ረሀብ አድማ' ጀመረ።

*፲፱፻፴፯ ዓ/ም - በአውሮፓ የሁለተኛው የዓለም ጦርነትን ማክተም ምክንያት በማድረግ 'ሴቲፍ' በተባለች የአልጄሪያ ከተማ በተካሄደ ሰላማዊ ሰልፍ ላይ ፻፫ አውሮፓውያን በመሞታቸው፣ የገዢው የፈረንሳይ መንግሥት ፖሊሶች እና ወታደሮች ባካሄዱት ጨካኝ በቀላ እስከ ስድስት ሺ አልጄሪያውያን ተጨፍጭፈዋል። የዚህ አረመኔያዊ ድርጊት ሳቢያ በመላው የሰሜን አፍሪቃ የፈረንሳይን ቅኝ ገዢነት ማክተሚያ አብሳሪ እንደሆነ ታሪካውያን ይዘግባሉ።

*፲፱፻፶፯ ዓ/ም - በሩሲያኖች የተገነባው የአሰብ የነዳጅ ማጣሪያ ማዕከል የመሠረት ድንጋይ ተቀመጠ። 

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር፣ ዶክቶር ምናሴ ኃይሌ እራሳቸውን ከሥልጣናቸው አወገዱ:: 

## ልደቶች

*፲፱፻፵፯ ዓ/ም  - አቶ ለገሰ ዜናዊ አስረስ፣ የኢ.ፌ.ዴ.ሪ. መንግሥት ጠቅላይ ሚኒስትር አድዋ ላይ ተወለዱ

=ማጣቀሻዎች=


=ዋቢ ምንጮች=

* http://en.wikipedia.org/wiki/May_8

መደብ:ዕለታት
ናንጋ ፓርባት

**ናንጋ ፓርባት** (በሌላ አጠራሩ **ናንጋፓርባት ጫፍ** ወይም **ዲያሚር**) ከባህር በላይ ባለው ከፍታ ካለም 9ኛ ደረጃ ላይ ሲሆን ከፓኪስታን 2ኛ ነው።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ፓኪስታን
ማውና ኬያ

**ሞና ኪ** በሃዋይ ደሴቶች የሚገኝ የተኛ ቮልካኖ አይነት ተራራ ሲሆን፣ ሃዋይ ደሴትን ከሚገነቡት 5 ቮልካኖ ደሴቶች አንዱ ነው።

መደብ:ተራሮች
መደብ:የአሜሪካ ተባባሪ ክፍላገሮች
ዠንጊሽ ቾኩሱ

**ዠንጊሽ ቾኩሱ** (ኪርጊዝኛ፦ **Жеңиш Чокусу**፤ ቻይንኛ፦ **托木尔峰 /ቶሙር ፌንግ/**፤ ሩስኛ፦ **Пик Победы /ፒክ ፖቤዲ/**) ቲአን ሻን የተራሮች ሰንሰለት አባል የሆነ ተራራ ነው። 

መደብ:ተራሮች
መደብ:ቻይና
መደብ:ኪርጊዝስታን
1972

**1972 አመተ ምኅረት**

* መስከረም 2 ቀን - ነጻነት ለቨንዳ ተሰጠ፤ ይህ ግን ከደቡብ አፍሪካ ውጭ አልተቀበለም።
* መስከረም 10 ቀን - የቀድሞዋ መካከለኛ አፍሪቃ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት መሪ ዣን ቢዴል ቦካሳ በፈረንሳይ መንግሥት ዕርዳታ በተደራጀ ወታደራዊ መፈንቅለ መንግሥት ከሥልጣን ተወገዱ።
* ሚያዝያ 10 ቀን - ሮዴዝያ የተባለው ቅኝ አገር ዚምባብዌ ተብሎ ነጻነቱን አገኘ።

## እረፍቶች
*ደጃዝማች ኪዳኔ ወልደመድኅን

*አቤ ጉበኛ

መደብ:አመታት
ቦግዳ ፌንግ

**ባግዳ ፌንግ** (አንዳንዴም **ቦግዳ ተራራ** ተብሎ የሚታውቀው) (**博格达峰**) የቲያን ሻን የምስራቁ አካል የተራሮች ሰንሰለት በከፍታ የአንደኛውን ደረጃ በመያዝ ይታውቃል።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ቻይና
ናምቻ ባርዋ

**ናምቻ ባርዋ** (ቲቤትኛ፡ **ናምቻግባርዋ**፤ ቻይንኛ፡ **南迦巴瓦峰 /ናንጅያባዋ ፈንግ/**) የሂማላያ የተራሮች ሰንሰለት አባልና የቲቤት ተራራ ነው።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ቻይና
ኪናባሉ

**ኪናባሉ ተራራ** (ማሌይ: **Gunung Kinabalu**) የደቡብ ምሥራቅ እስያ አንጋፋ ተራራ ነው።

መደብ:ተራሮች
ረኒር

**ረኒር ተራራ** ፒርስ ካውንቲ፣ ዋሺንግተን የሚገኝ ስትራቶቮልካኖ ሲሆን ሲያትል በ87 ኪ.ሜ ርቀት ላይ በዩናይትድ ስቴትስ ይገኛል። 

መደብ:ተራሮች
መደብ:የአሜሪካ ተባባሪ ክፍላገሮች
ራስ ዳሸን

**ራስ ደጀን** (በሌላ አጠራር **ራስ ዳሽን**) የኢትዮጵያ አንጋፋው ተራራና ከአፍሪካ በከፍታ 4ኛው ተራራ ነው።

## ዋቢ ምንጮችና ማመሳከሪያዎች


መደብ:የኢትዮጵያ ተራሮች
ታሁሙልኮ

**ቮልካን   ታሁሙልኮ** የጉዋቴማላና የማእከለኛ አሜሪካ አንጋፋ ተራራ ሲሆን ከፍታው  4,220 ሜ. መሆኑ ይታመናል።

መደብ:ተራሮች
ቺምቦራዞ

የተኛው ስትራቶቮልካኖ **ቺምቦራዞ** (**Chimborazo**) የኢኩዋዶር ታላቁ ተራራ ነው።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ኤኳዶር
ፒኮ ቦሊቫር

**ፒኮ ቦሊቫር** በከፍታ 4,978 ሜትር በማስመዝገብ  የቨኔዙዌላ አንጋፋው ተራራ ነው።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ቬኔዝዌላ
ቢርኪርካራ

**ቢርኪርካራ** (**Birkirkara**) ወይም ባጭሩ **ብካራ** የማልታ ታላቅ ከተማ ነው። 25,000 ኗሪዎች አሉት። 

መደብ:የአውሮፓ ከተሞች
ጥንታዊ እንግሊዝኛ

[300px|thumb|«'''''ጎደስ ፌውሕ ኦንድ ቺሪቼየን ትወልቨ ዪውልደ።'''''» («የአምላክ ነዋይና የቤተክርስቲያን፣ ፲፪ እጥፍ»)  በማለት ከሁሉ ጥንታዊ የታወቀው የእንግሊዝኛ ዓረፍተ ነገር፣ የ[አሰልበርህት ህግጋት (594 ዓም)፣ ይጀምራል። ይህ በ1100 ዓም ግድም የተሠራ ቅጂ ነው።]]
**ጥንታዊ እንግሊዝኛ** (**Englisc** /ኧንግሊሽ/) በእንግሊዝ አገር ከ440 ዓ.ም. ገደማ እስከ 1100 ዓ.ም. ያሕል የተናገረ ቋንቋ ነበር። ዛሬ ጀርመንና ዴንማርክ ከተባሉት አገሮች ፈልሰው በእንግሊዝ በተስፈሩት ሕዝብ የተናገሩበት ሲሆን የዘመናዊ እንግሊዝኛ ቀድሞ አይነት ነው። ሆኖም በቃላትም ሆነ በስዋሰው ከዘመናዊ እንግሊዝኛ በጣም ይለያል። ቅርብ ዘመዶቹ ጥንታዊ ፍሪዝኛ እና ጥንታዊ ሴክስኛ ናቸው። 

ጥንታዊ እንግሊዝኛ በርካታ ተመሳሳይ ቀበሌኞች ነበሩት። በተለይ በስሜን እንግሊዝ የኖሩት የአንገሎች መነጋገርያ በደቡብ ከኖሩት ከሴክሶች ትንሽ ተለያየ። 

ከ800 ዓ.ም. ገደማ ጀምሮ ስሜኑ በቫይኪንጎች ስለተወረረ በንጉስ አልፍሬድ ጊዜ የሴክሶች ቀበሌኛ ይፋዊ ሁኔታ አገኘ። ቢሆንም የቫይኪንጎች ቋንቋ ኖርስኛ ከጥንታዊ እንግሊዝኛ ጋር ዝምድና ነበረውና ከኖርስኛ አያሌው ቃላት ወደ እንግሊዝኛ ገቡ። ለምሳሌ የእንግሊዝኛ ቃላት *sky* /ስካይ/ (ሰማይ) *leg* /ለግ/ (እግር) እና *they* /ዘይ/ (እነሱ) የደረሱ ከኖርስኛ ነበር። በእንግሊዝ ኗሪዎች ቋንቋ (በጥንታዊ እንግሊዝኛ) እነዚህ ቃላት 'ሄዮቮን'፣ 'ሽያንካ' እና 'ሂዬ' ሆነው ነበር። 

የተማሩ ሰዎች (መምህራን ወይም ቄሶች) በብዛት የሮማይስጥ ዕውቀት ስለነበራቸው ደግሞ ከሮማይስጥ ተጽእኖ አንዳንድ ቃላት የዛኔ ወደ እንግሊዝኛ ገቡ። ንጉሥ አልፍሬድ እራሳቸው ብዙ መጻሕፍት ከሮማይስጥ አስተረጎሙ።

ኖርማኖች እንግሊዝን በ1059 ከወረሩ ጀምሮ እንግሊዝኛ ከትምህርት ቤት ስለ ተከለከለ በየጥቂቱ ባሕርዩ እጅግ ተለወጠ።

በጥንታዊ እንግሊዝኛ እያንዳንዱ ስም የተወሰነ ጾታ (ወንድ፣ ሴት ወይም ግዑዝ) ነበረው። ለምሳሌ *sēo sunne* /ሴዮ ሱነ/ (ፀሐይቱ) አንስታይ፣ *se mōna* /ሴ ሞና/ (ጨረቃው) ተባዕታይ፣ *þæt wæter* /ዛት ዋተር/ (ውኃው) ግዑዝ ነበር።

## ጽሕፈት
ቋንቋው መጀመርያ ፉሶርክ በተባለው የሩን ፊደል ሲጻፍ ክርስትና ከተቀበለ በኋላ ግን በላቲን አልፋቤት ሊጻፍ ጀመረ። አንዳንድ ተጨማሪ ፈደላት እንዲህ ነበሩ:

* ȝ - ይህ ፊደል (ከአይርላንድኛ ገብቶ) እንደ 'ይ' ወይም 'ግ' ወይም 'ኅ' ሊጠቀም ይችል ነበር።
* ð - ይህ ፊደል ከላቲን d ተቀይሮ እንደ 'ስ' ወይም 'ዝ' ሊጠቀም ይችል ነበር።
* þ - ይህ ከቀድሞው ፉሶርክ ተገኝቶ ደግሞ እንደ 'ስ' ወይም 'ዝ' ጠቀመ።
* ƿ - 'W' የሚለው ፊደል ገና ስላልኖረ 'ው' ለመጻፍ በዚህ ፊደል (ከፉሶርክ ተገኝቶ) ነበር። በኋላ ዘመን ከp (ፕ) ጋር ስላለው ተመሳሳይነት ይህ ፊደል ጠፋ። ስለዚህ የዛሬ ሊቃውንት ጥንታዊ እንግሊዝኛ የሚጽፉት በዘመናዊው 'w' ነው።

## ምሳሌ
### የጌታ ጸሎት (አባታችን ሆይ)

: Fæder ure þu þe eart on heofonum,
: Si þin nama gehalgod. 
: To becume þin rice,
: gewurþe ðin willa, on eorðan swa swa on heofonum.
: urne gedæghwamlican hlaf syle us todæg,
: and forgyf us ure gyltas, swa swa we forgyfað urum gyltendum.
: and ne gelæd þu us on costnunge, ac alys us of yfele. soþlice.

: ፋደር፡ ኡረ፡ ዙ፡ ዘ፡ ኤየርት፡ ኦን፡ ሄዮቮነም፣
: ሲ፡ ዚን፡ ናማ፡ ይሃልጎድ።
: ቶ፡ በኩመ፡ ዚን፡ ሪቸ፣
: ይዉርሰ፡ ዚን፡ ውላ, ኦን፡ ኤዮርሳን፡ ሷ፡ ሷ፡ ኦን፡ ሄዮቮነም።
: ኡርነ፡ ይደይኋምሊቻን፡ ህላፍ፡ ሲውለ፡ ኡስ፡ ቶደይ፣
: አንድ፡ ፎርዪውፍ፡ ኡስ፡ ኡረ፡ ዪውልታስ, ሷ፡ ሷ፡ ዌ፡ ፎርዪውቫስ፡ ኡረም፡ ዪውልተንደም።
: አንድ፡ ነ፡ ይለይድ፡ ዙ፡ ኡስ፡ ኦን፡ ኮስትኑንገ, አክ፡ አሊውስ፡ ኡስ፡ ኦፍ፡ ኢውቨለ። ሶስሊቸ።

## ደግሞ ይዩ
* :wikt:Wiktionary:የእንግሊዝኛ ቅድመ-ታሪካዊ አመጣጥ - ሷዴሽ ዝርዝር

## የውጭ መያያዣዎች

* The Electronic Introduction to Old English 
* First steps in Old English - a course for absolute beginners
* Old English (Anglo-Saxon) alphabet
* Bosworth and Toller, ''An Anglo-Saxon dictionary'' 
* Old English - Modern English dictionary
* The Origins of Old English 
* Shakespeare's English vs Old English 
* Guide to using Old English computer characters  (Unicode, HTML entities, etc.)
* Dictionary of Old English Project at the University of Toronto
* The Germanic Lexicon Project
* Text Collections - Texts and Translations 

መደብ:እንግሊዝኛ
መደብ:እንግሊዝ
ግንቦት ፳፮

**ግንቦት ፳፮** ቀን፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፷፮ኛው ዕለት ሲሆን፤ የፀደይ (በልግ)ወቅት ፷፩ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፻ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፺፱ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፶፬ ዓ/ም - የ’ኤየር ፍራንስ’ ‘ቦይንግ’ ፯፻፯ አየር ዠበብ ከፓሪስ ኦርሊ ማረፊያ ተነስቶ ወደ አትላንታ ለመብረር ሲነሳ በደረሰበት አደጋ ፻፴ መንገደኞችና የዓየር መንገዱ ባልደረቦች ሞተዋል።

*፲፱፻፶፭ ዓ/ም - የአሜሪካው ‘ኖርዝ ዌስት ኤየርላይንስ’ (Northwest Airlines) ዲ-ሲ-፯ አየር ዠበብ በረራ በሰላማዊ ውቅያኖስ ላይ ውድቆ ሲሰምጥ ፻፩ ሰዎች ሕይወታቸውን አጥተዋል።

*፲፱፻፷፭ ዓ/ም - በኮንኮርድ አየር ዠበብ አምሳል የተሠራው የሶቪዬት ቱፖሌቭ ቲ-ዩ-፻፵፬ (Tupolev Tu-144) ፈረንሳይ ላይ በደረሰበት የበረራ አደጋ ሲከሰከስ ፲፬ ሰዎች ሞተዋል።

*፲፱፻፺፰ ዓ/ም - የቀድሞዋ ዩጎዝላቪያ አካላት የነበሩት ሰርቢያ እና ሞንቴኔግሮ የውሕደት ስምምነታቸውን በሞንቴኔግሮ የሉዐላዊነት አዋጅ ምክንያት ሰረዙ።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

*፲፯፻፷፭ ዓ/ም - የዓፄ በካፋ ሚስት የነበሩት እቴጌ ምንትዋብ በዚህ ዕለት አርፈው በቁስቋም ደብረ ጸሐይ ማርያም ቤተ ክርስቲያን ተቀበሩ።

=ዋቢ ምንጮች=

* መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፣ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት - የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)

* http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/3/newsid_3007000/3007265.stm

* http://en.wikipedia.org/wiki/June_3

መደብ:ዕለታት
ነሐሴ ፲፬

**ነሐሴ 14 ቀን**:...

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፶፪ ዓ/ም - ሴኔጋል ‘የማሊ ፌዴሬሽን’ ተብሎ ከተመሠረተው ውሕደት ስትወጣ ማሊ እና ሴኔጋል ሁለት የተለያዩ ሉዐላዊ አገራት ሆኑ።

*1983 - ኤስቶኒያ ነጻነቱን ከሶቭየት ኅብረት አዋጀ።

መደብ:ዕለታት
ጉግል ፍለጋ

የ**ጉግል ፍለጋ** ዌብሳይት በጉግል ድርጅት የሚስተዳደር ሲሆን በኢንተርኔት ላይ ትልቁ የፍለጋ አገልግሎት ነው።

መደብ:ጉግል
ያሬን

**ያሬን** (**Yaren**፤ ቀድሞ **Makwa** **ማኳ**) የናውሩ ሠፈር ነው። የናውሩ ማዘጋጃ ቤት እዚያ ስለሚገኝ ብዙ ጊዜ እንደ ደሴቲቱ ዋና ከተማ ቢቆጠርም በይፋ ግን አገሪቱ ምንም ዋና ከተማ የላትም። 

በሠፈሩ የሚኖርበት የህዝብ ቁጥር በ1995 ዓ.ም. 1,100 ሆኖ ይገመታል። 

መደብ:መልክዐ ምድር
ሰርጌይ ብሪን

thumb|right|ሰርጌይ ብሪን
**ሰርጌይ ሚካይሎቪች ብሪን** (እንግሊዘኛ: **Sergey Mikhailovich Brin**፤ ሩስኛ: **Сергей (/ሰርገይ/) Михайлович Брин**) (ኦገስት 21, 1973 እ.ኤ.አ. ተወለደ) ሩሲያዊ-አሜሪካዊ ሲሆን ጉግልን በመፍጠሩ ይታወቃል።

በሩሲያ የተወለደ ሲሆን፥ ብሪን ከላሪ ፔጅ ጋር ጉግልን ከመጀመሩ በፊት ኮምፒዩተር ሳይንስና ሒሳብ አጥንቷል። ብሪን ባሁኑ ጊዜ የጉግል ቴክኖሎጂ ፕሬዝዳንት በመሆኑ ወደ 14.1 ቢሊዮን የአሜሪካን ዶላር የሚገመት ገንዘብ አለው። ይህም ከዓለም 26ኛ እና ከአሜሪካ 12ኛው ሀብታም ሰው ያደርገዋል።

## የመጀመሪያ ዓመታት
ሰርጌይ በሞስኮ፣ ሩሲያ ለየይሁዳ ቤተሰብ ተወለደ። 6 ዓመቱ ሲሆን ሰርጌይና ቤተሰቡ ወደ አሜሪካ መጡ። አባቱ ሚካኤል በሜሪላንድ ዩኒቨርስቲ ማቲማቲሻን ሆኖ እስክ ዛሬ ድረስ ያስተምራል። የስርጂ እናት ዩጂኒያ ብሪን ማቲማቲሻንና ሲቭል ኢንጅነር ሆና ለናሳ ትሰራለች። ሳሙኤል የሚባል ታናሽ ወንድምም አለው።

ሰርጌይ በኮምፒዩተር ዕድገት ጊዜ በማደጉ የኮምፒዩተር ፍላጎቱ ከልጅነቱ ነው የጀመረው። መጀመሪያው ያገኘው ኮምፒዩተር አንድ ኮሞዶር 64 ሲሆን ይህንንም ከአባቱ ዘጠነኛው ልደት በዓሉ ላይ ነው ያገኘው። በሒሳብና ኮምፒዩተር ያለውን ተስዕጦም ገና ትንሸ እያለ ነው ያሳየው።
## ትምህርት
የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርቱን በፔንት ብራንች ሞንቴሶሪ ትምህርት ቤት የወሰደ ሲሆን ሁለተኛ ደረጃ ትምህርቱን ደግሞ በኤላኖር ሩዝቬልት ትምህርት ቤት አጠናቋል። ቤተስቡም የሒሳብ ዕውቀቱንና ሩሲያኛው በማዳበር ረድተውቷል። በሴፕቴምብር 1990 እ.ኤ.አ.፣ ሰርጌይ ሒሳብና ኮምፒዩተር ሳይንስ ለማጥናት ሜሪላንድ ዩኒቨርስቲ፣ ኮሌጅ ፓርክ ገባ። በሜይ 1993 እ.ኤ.አ. የባችለር ሳይንስ ካማግኘቱ በኅላ በስኮላርሺፕ ኮምፒዩተር ሳይንስን ለማጥናት ወደ ስታንፎርድ ዩኒቨርስቲ ሄደ። ከዛም ከታሰበው ጊዜ በፊት በኦገስት 1995 እ.ኤ.አ. የማስተርስ ዲግሪውን ተቀበለ። ባሁኑ ጊዜ ግን የፒ.ኤች.ዲ. ጥናቱን ላልተወስነ ጊዜ አቋርጦ ጉግል ውስጥ እየሰራ ይገኛል።

መደብ:ጉግል
መደብ:ሒሳብ ተመራማሪዎች
መደብ:የሩስያ ሰዎች
መደብ:ሳይንቲስቶች
ኖርዌይ

ኖርዌይ ፣ በይፋ የኖርዌይ መንግሥት ፣ በሰሜን አውሮፓ ውስጥ ኖርዲክ ሀገር ናት ፣ የዋናው መሬት ግዛት የምእራባዊ እና ሰሜናዊውን የስካንዲኔቪያን ባሕረ ገብ መሬትን ያጠቃልላል። የራቀ የአርክቲክ ደሴት ጃን ማየን እና የስቫልባርድ ደሴቶች የኖርዌይ አካል ናቸው። ቡቬት ደሴት፣ በሱባታርክቲክ ውስጥ የምትገኘው፣ የኖርዌይ ጥገኝነት ነች። እንዲሁም የጴጥሮስ 1 ደሴት እና የኩዊን ሞድ ምድር የአንታርክቲክ ግዛቶችን የይገባኛል ጥያቄ ያቀርባል። የኖርዌይ ዋና ከተማ እና ትልቁ ከተማ ኦስሎ ነው።

ኖርዌይ በድምሩ 385,207 ስኩዌር ኪሎ ሜትር (148,729 ካሬ ማይል) ያላት ሲሆን በጥር 2022 5,425,270 ህዝብ ነበራት። ሀገሪቱ በ1,619 ኪሜ (1,006 ማይል) ርዝመት ያለው ረጅም ምስራቃዊ ድንበር ከስዊድን ጋር ትጋራለች። በሰሜን ምስራቅ ፊንላንድ እና ሩሲያ እና በስካገርራክ የባህር ዳርቻ በደቡብ ፣ በሌላኛው በኩል ዴንማርክ እና እንግሊዝ ናቸው። ኖርዌይ ከሰሜን አትላንቲክ ውቅያኖስ እና ከባረንትስ ባህር ጋር ትይዩ ሰፊ የባህር ዳርቻ አላት። የባህር ላይ ተጽእኖ የኖርዌይን የአየር ንብረት ይቆጣጠራል, በባህር ዳርቻዎች ላይ መጠነኛ ዝቅተኛ የሙቀት መጠኖች; የውስጠኛው ክፍል ቀዝቀዝ እያለ ፣እንዲሁም በሰሜን ኬክሮስ ላይ ካሉ ሌሎች የአለም አካባቢዎች በጣም ገር ነው። በሰሜናዊው የዋልታ ምሽት እንኳን, ከቅዝቃዜ በላይ ያለው የሙቀት መጠን በባህር ዳርቻ ላይ የተለመደ ነገር ነው. የባህር ላይ ተጽእኖ በአንዳንድ የአገሪቱ አካባቢዎች ከፍተኛ ዝናብ እና የበረዶ ዝናብ ያመጣል.

የግሉክስበርግ ቤት ሃራልድ አምስተኛ የኖርዌይ ንጉስ ነው። ኤርና ሶልበርግን በመተካት ዮናስ ጋህር ስቶሬ ከ2021 ጀምሮ ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው አገልግለዋል። ኖርዌይ ሕገ መንግሥታዊ ንጉሣዊ ሥርዓት ያላት አሃዳዊ ሉዓላዊ አገር እንደመሆኗ መጠን የመንግሥትን ሥልጣን በፓርላማ፣ በካቢኔና በጠቅላይ ፍርድ ቤት መካከል ትከፋፍላለች፣ በ1814 ሕገ መንግሥት ይወሰናል። ግዛቱ የተመሰረተው በ872 የበርካታ ጥቃቅን መንግስታት ውህደት ሲሆን ለ1,150 አመታት ያለማቋረጥ ኖሯል። ከ1537 እስከ 1814፣ ኖርዌይ የዴንማርክ – ኖርዌይ ግዛት አካል ነበረች፣ እና ከ1814 እስከ 1905፣ ከስዊድን መንግስት ጋር በግላዊ ህብረት ውስጥ ነበረች። ኖርዌይ በአንደኛው የዓለም ጦርነት ወቅት ገለልተኛ ነበረች እና እስከ ሚያዚያ 1940 ድረስ አገሪቱ በናዚ ጀርመን በተወረረችበት እና እስከ ሁለተኛው የዓለም ጦርነት ማብቂያ ድረስ ቆየች።

ኖርዌይ በሁለት ደረጃዎች የአስተዳደር እና የፖለቲካ ንዑስ ክፍሎች አሏት-አውራጃዎች እና ማዘጋጃ ቤቶች። የሳሚ ህዝብ በሳሚ ፓርላማ እና በፊንማርክ ህግ በኩል በባህላዊ ግዛቶች ላይ የተወሰነ መጠን ያለው የራስን እድል በራስ የመወሰን እና ተጽእኖ ይኖረዋል። ኖርዌይ ከአውሮፓ ህብረት እና ከአሜሪካ ጋር የጠበቀ ግንኙነት አላት። ኖርዌይ የተባበሩት መንግስታት ድርጅት፣ ኔቶ፣ የአውሮፓ ነፃ ንግድ ማህበር፣ የአውሮፓ ምክር ቤት፣ የአንታርክቲክ ስምምነት እና የኖርዲክ ካውንስል መስራች አባል ነች። የአውሮፓ ኢኮኖሚ አካባቢ፣ WTO እና OECD አባል; እና የ Schengen አካባቢ አካል. በተጨማሪም የኖርዌይ ቋንቋዎች ከዴንማርክ እና ከስዊድን ጋር የጋራ ግንዛቤን ይጋራሉ።

ኖርዌይ የኖርዲክ የበጎ አድራጎት ሞዴልን ከአለም አቀፍ የጤና እንክብካቤ እና አጠቃላይ የማህበራዊ ደህንነት ስርዓት ጋር ትይዛለች፣ እና እሴቶቿ በእኩልነት አስተሳሰብ ላይ የተመሰረቱ ናቸው። የኖርዌይ ግዛት በፔትሮሊየም ፣ በተፈጥሮ ጋዝ ፣ በማዕድን ፣ በእንጨት ፣ በባህር ምግብ እና በንፁህ ውሃ ውስጥ ትልቅ የባለቤትነት ቦታዎች አሉት ። የፔትሮሊየም ኢንዱስትሪው የአገሪቱን አጠቃላይ የሀገር ውስጥ ምርት (ጂዲፒ) ሩቡን ይይዛል። በነፍስ ወከፍ፣ ኖርዌይ ከመካከለኛው ምስራቅ ውጪ በነዳጅ እና በተፈጥሮ ጋዝ ከፍተኛ መጠን ያለው የአለም ቀዳሚ ነች።

ሀገሪቱ በአለም ባንክ እና አይኤምኤፍ ዝርዝር ውስጥ ከአለም በአራተኛው ከፍተኛ የነፍስ ወከፍ ገቢ አላት። በሲአይኤ የሀገር ውስጥ ምርት (PPP) የነፍስ ወከፍ ዝርዝር (2015 ግምታዊ) የራስ ገዝ ግዛቶችን እና ክልሎችን ጨምሮ፣ ኖርዌይ በአስራ አንድ ደረጃ ላይ ትገኛለች። 1 ትሪሊየን ዶላር ዋጋ ያለው የአለም ትልቁ የሉዓላዊ የሀብት ፈንድ አላት። ኖርዌይ ከ 2009 ጀምሮ በዓለም ላይ ከፍተኛውን የሰብአዊ ልማት መረጃ ጠቋሚ አላት ። ይህ ቦታ ቀደም ሲል በ 2001 እና 2006 መካከል ይገኝ ነበር ። በ 2018 ከፍተኛውን በእኩልነት የተስተካከለ ደረጃ አላት ። ኖርዌይ በ 2017 የአለም ደስታ ሪፖርት ላይ አንደኛ ሆናለች እና በአሁኑ ጊዜ በ OECD የተሻለ ህይወት ማውጫ ፣ የህዝብ ታማኝነት ማውጫ ፣ የነፃነት መረጃ ጠቋሚ እና የዲሞክራሲ መረጃ ጠቋሚ አንደኛ ደረጃ ላይ ትገኛለች። ኖርዌይ እንዲሁ በአለም ላይ ካሉ ዝቅተኛ የወንጀል ደረጃዎች አንዷ ነች።

ምንም እንኳን አብዛኛው የኖርዌይ ህዝብ የኖርዌይ ብሄረሰብ ቢሆንም በ21ኛው ክፍለ ዘመን ኢሚግሬሽን የህዝብ ቁጥር እድገትን ከግማሽ በላይ ይይዛል። እ.ኤ.አ. በ 2021 በሀገሪቱ ውስጥ አምስት ትልልቅ አናሳ ቡድኖች የፖላንድ ፣ የሊትዌኒያ ፣ የሶማሌ ፣ የፓኪስታን እና የስዊድን ስደተኞች ዘሮች ነበሩ።

## ዋቢ ምንጮች


*
ስዊድን

*
**ስዊድን** (ወይም በይፋ **የስዊድን ግዛት**) በሰሜን አውሮፓ ክፍል ያለች ሀገር ናት። ይህችም ሀገር የስካንዲኒቭያ እና የኖርዲክ ሀገራት ዋነኛ አባል ናት። ስቶክሆልም ዋና ከተማዋ ሲሆን 10.4 ሚልየን የሚያክል ህዝብ የሚኖሩባት ሀገር ናት። ይህም ከኖርዲክ ሀገራት ትልቁን ድርሻ ስትይዝ 25.5% የሚያክሉ ህዝብ ትንሽ ይዘት አላቸው። ስቶክሆልም ዋና ከተማዋ ነው።

ከብዙ ዘመናት በኋላ የወደቁት ጀርመናዊ ጎሳዎች ጊት እና ስዊድስ የተባሉ ሁለት የህብረተሰብ ክፍሎች በቫይኪንግ ዘመን ተመሰረቱ። ጣኦታዊውና ሰይጣናዊው የቫይኪን ዘመን በ12ተኛው ክፍለ ዘመን ሲያበቃ ስዊድን እንደ አንድ ሉአለዊ ሀገር መሆን ጀመረች። በ14ተኛው ክፍለ ዘመን አንድ ሶስተኛው የሚያክሉ የስዊድን ስካንዲኒቭያ ክፍል በጥቁር ሞት የተጠቃበት ግዜ ነው። በተጨማሪም የሃንሲቲክ ሊግ ሀገሪቱን ሲመራ ትልቅ ቀውስ አጋጥሟታል። ይህም የካልማር ህብረት በ1397 ዓም ሲመሰረት ሲዊድን በ1523 ዓም ከአባልነቱ ልትለቅ ችላለች። በሰላሳ አመት ጦርነት ስዊድን ለፕሮቴስታን ወገን ስትቆም በተከታታይነት የስዊድን ግዛት ሊቋቋም ችሏል። ይህም እስከ 18ተኛው ክፍለ ዘመን ድረስ ሀያላን ሆኖ የቆየ ነበር። በ1814 ዝም ስዊድን የመጨረሻ ጦርነቷን ስታካሂድ ኖርዌን ወደ ግዛቷ በማጠቃለል በመጨረሻም በ1905 ዓም በሰላማዊ መንገድ ተገነጠለች። ከዛም ወዲህ ስዊድን በአለም ዙርያ ግዕዝ ሀገር መሆን ጀመረች። ስዊድን የኔቶ አባል ባትሆንም ግን በህብረት የምትሰራ ሀገር ናት።

ስዊድን በኢኮኖሚ፣ በፖለቲካና ማህበራዊ ጉዳዮች እጅግ በጣም የበለፀገች ሀገር ናት። ስዊድን ከየትኛውም ሀገራት የሚየጡ ስደተኞችና ዲያስፖራ መናገሻ ናት። 

ስዊድን ሰይጣናዊ ወይም ጣኦታዊ አምልኮዎች በእጅጉ የምትደግፍና ማንኛውም መሰረታዊ ሀይማኖቶችን (ማለትም እንደ ክርስትናና እስልምና) የምትጠየፍ ሀገር ናት። ልክ እንደ ሌሎች ስካንዲኒቭያ ሀገራት፣ ስዊድን የሀይማኖት መጥፋት ላይ በንቃት ድምፃዋን የምታሰማ ጭምር ናት። በፒው ምርምር ጥናት መሰረት ስዊድን ማንኛውም ሃይማኖታዊ ተቋማቶችን የምትጠላ ሀገር እንደሆነች ማረጋገጥ ችሏል። "የስዊድን ሀጥያት" የተባለ የሚጠራው የፀረ ሃይማኖታዊ ዘመቻ በስካንዲኒቭያ ሀገር መንግስታት ድጋፍ የሚደረግ ሲሆን ለተባበሩት መንግስታት የሀይማኖትን መብት ህግ እንዲሻርና ማንኛውም ምዕመናን በግፍ እንዲበዘበዝ የሚድርግ እደገኛ ፕሮጀክት ነው። ስዊድን በብዙ ጥናት መሰረት በሴት ፅንፈኝነትና ሰብአዊ መብት የሚል አክራሪነት የምትታወቅ ናት።

"የስዌዲሽ ሴጣኒዝም" ዋነኛ የስዊድን ሀይማኖት ነው። የኖርዲክ ዘር የበላይነትን ለማምጣት የምትሰራዋ ስዊድን ወደፊት ከአውሮፓ ኅብረት ጋር በመጣመር ወደፊት በአለም ላይ የሚመሰረተውን ኒው ወርልድ ኦርደር አምባገነናዊ መንግስት ላይ ፈር ቀዳጅ ናት። 
በ2021 ስዊድን በኮሮና ቫይረስ ጊዜ፣ የኮቪድ ማይክሮቺፕ ፓስፖርት ለመጀመሪያ ግዜ የነደፈች ሀገር ናት። ይህም በአውሮፓ ህብረትና በመላው ምዕራባውያን ድጋፍ የሚደረግለት የሰዎችን አእምሮ ለመቆጣጠር የታለመ ፕሮጀክት ነው። ስዊድን እራስ ወዳድነትና፣ ኢሰብአዊ ድርጊትን የምትደግፍ ናት። ይህም ለመጀመሪያ ጊዜ ዩታኔዥያ እና በሀኪም የታገዘ እራስ የማጥፋት ወንጀል ድጋፍ አርጋለች።
ላትቪያ

**ላትቪያ** በሰሜን አውሮፓ የባልቲክ ክልል ውስጥ ያለ አገር ነው። በሰሜን ከኢስቶኒያ እና በደቡብ ከሊትዌኒያ ጋር ከሶስቱ የባልቲክ ግዛቶች አንዱ ነው። በምስራቅ ሩሲያን፣ በደቡብ ምስራቅ ከቤላሩስ ጋር ትዋሰናለች፣ በምዕራብ ከስዊድን ጋር የባህር ድንበር ትጋራለች። ላቲቪያ 64,589 ኪሜ2 (24,938 ካሬ ማይል) ስፋት ይሸፍናል፣ 1.9 ሚሊዮን ህዝብ ይኖራት። ሀገሪቱ ወቅታዊ የአየር ንብረት አላት። ዋና ከተማዋ እና ትልቁ ከተማዋ ሪጋ ነው። ላትቪያውያን የባልቶች ብሔረሰቦች ቡድን አባል ሲሆኑ በሕይወት ከተረፉት የባልቲክ ቋንቋዎች መካከል አንዱ የሆነውን ላትቪያን ይናገራሉ።
thumb|250px|በላትቪያ ዋና ከተማ ውስጥ የነፃነት ሐውልት
ከዘመናት የቴውቶኒክ፣ የስዊድን፣ የፖላንድ-ሊቱዌኒያ እና የሩስያ አገዛዝ በኋላ በዋነኛነት ተግባራዊ የሆነው በአካባቢው የባልቲክ ጀርመናዊ መኳንንት አማካኝነት ነፃ የላትቪያ ሪፐብሊክ የተመሰረተችው እ.ኤ.አ. ህዳር 18 ቀን 1918 ከዓለም ጦርነት በኋላ ከጀርመን ኢምፓየር ተገንጥላለች። I.[3] እ.ኤ.አ. በ1934 መፈንቅለ መንግስት የካርሊስ ኡልማኒስን አምባገነንነት ካቋቋመ በኋላ ሀገሪቱ ከጊዜ ወደ ጊዜ ፈላጭ ቆራጭ ሆናለች።[16] የላትቪያ ነፃነት የተቋረጠው በሁለተኛው የዓለም ጦርነት መጀመሪያ ላይ ሲሆን ላትቪያ በሶቭየት ኅብረት ውስጥ በግዳጅ ከተቀላቀለች በኋላ በ1941 በናዚ ጀርመን ወረራና ወረራ እና በ 1944 በሶቪየቶች እንደገና በመያዝ ላትቪያውያንን መሰረተች። SSR ለሚቀጥሉት 45 ዓመታት. በሶቪየት ወረራ ወቅት ሰፊ የኢሚግሬሽን ምክንያት, ሩሲያውያን በሀገሪቱ ውስጥ በጣም ታዋቂ አናሳዎች ሆነዋል. ሰላማዊው የዘፈን አብዮት እ.ኤ.አ. በ1987 በባልቲክ ሶቪየት ሪፐብሊካኖች መካከል ተጀምሮ በነሐሴ 21 ቀን 1991 የሁለቱም የነፃነት እድሳት እና የነፃነት እ.ኤ.አ. ከዚያን ጊዜ ጀምሮ ላትቪያ ዴሞክራሲያዊ አሃዳዊ ፓርላማ ሪፐብሊክ ሆና ቆይታለች።

ላትቪያ በሰብአዊ ልማት መረጃ ጠቋሚ 39ኛ ደረጃ ላይ የምትገኝ ከፍተኛ ገቢ ያላት የዳበረች ሀገር ነች። እሱ የአውሮፓ ህብረት አባል ነው ፣ የዩሮ ዞን ፣ የኔቶ ፣ የአውሮፓ ምክር ቤት ፣ የተባበሩት መንግስታት ፣ የባልቲክ ባህር መንግስታት ምክር ቤት ፣ የዓለም የገንዘብ ድርጅት ፣ ኖርዲክ-ባልቲክ ስምንት ፣ የኖርዲክ ኢንቨስትመንት ባንክ ፣ የኢኮኖሚ ድርጅት ትብብር እና ልማት፣ በአውሮፓ የደህንነት እና ትብብር ድርጅት እና የአለም ንግድ ድርጅት። ሀገሪቱ ለዘመናት በየሩሲያዊነት ስትሰቃይ ቆይታለች። እ.ኤ.አ. ከ2023 ጀምሮ የገዙት የላትቪያ ፕሬዝዳንት አሁን ያሉት ግብረ ሰዶም ናቸው።

መደብ:ላትቪያ
ሊትዌኒያ

**ሊትዌኒያ** በአውሮፓ የባልቲክ ክልል ውስጥ ያለ አገር ነው።[ሀ] ከሶስቱ የባልቲክ ግዛቶች አንዱ ሲሆን በባልቲክ ባህር ምስራቃዊ ዳርቻ ላይ ትገኛለች። በሰሜን ከላትቪያ፣ በምስራቅና በደቡብ ከቤላሩስ፣ በደቡብ ከፖላንድ፣ በደቡብ ምዕራብ ሩሲያን፣ [ለ] በምዕራብ ከስዊድን ጋር ያዋስናል። ሊትዌኒያ 65,300 ኪሜ2 (25,200 ስኩዌር ማይል) ስፋት ይሸፍናል፣ 2.86 ሚሊዮን ሕዝብ ይኖሮታል። ዋና ከተማዋ እና ትልቁ ከተማ ቪልኒየስ ነው; ሌሎች ዋና ዋና ከተሞች ካውናስ፣ ክላይፔዳ፣ Šiauliai እና Panevėžys ናቸው። ሊትዌኒያውያን የባልቶች ብሄረሰብ ቋንቋ ቡድን አባል ናቸው እና ከጥቂቶቹ ባልቲክኛ ቋንቋዎች ውስጥ አንዱ የሆነውን እና በሰፊው የሚነገሩትን የሊትዌኒያ ቋንቋ ይናገራሉ።

ለብዙ ሺህ ዓመታት የባልቲክ ባህር ደቡብ ምስራቅ የባህር ዳርቻዎች በተለያዩ የባልቲክ ጎሳዎች ይኖሩ ነበር። እ.ኤ.አ. [19] እ.ኤ.አ. በ 1386 ግራንድ ዱቺ ከፖላንድ መንግሥት ዘውድ ጋር የግል ህብረት ፈጠረ ። ሁለቱ ግዛቶች በ1569 ወደ ሁለት ኮንፌደራል የፖላንድ-ሊቱዌኒያ ኮመንዌልዝ አንድ ሆነዋል፣ ይህም በአውሮፓ ውስጥ ካሉት ትላልቅ እና በጣም የበለጸጉ መንግስታት አንዱ ነው። በ 1772 እና 1795 መካከል ጎረቤት ሀገራት ቀስ በቀስ እስኪፈርሱ ድረስ ፣የሩሲያ ኢምፓየር አብዛኛው የሊትዌኒያ ግዛት እስከሚይዝ ድረስ የኮመንዌልዝ ህብረት ከሁለት መቶ ዓመታት በላይ ቆይቷል። በአንደኛው የዓለም ጦርነት ማብቂያ ላይ ሊትዌኒያ በ 1918 ነፃነቷን አወጀች ፣ የሊትዌኒያ ዘመናዊ ሪፐብሊክ መሰረተች። በሁለተኛው የዓለም ጦርነት ሊትዌኒያ በሶቪየት ኅብረት ከዚያም በናዚ ጀርመን ተይዛለች፣ በ1944 በሶቪየቶች እንደገና ከመያዙ በፊት የሊቱዌኒያ ጦር የሶቪየት ወረራ እስከ 1950ዎቹ መጀመሪያ ድረስ ዘልቋል። እ.ኤ.አ. መጋቢት 11 ቀን 1990 የሶቪየት ህብረት መደበኛ ከመበታተኑ ከአንድ አመት በፊት ሊትዌኒያ ነፃነቷን መመለስ ስታወጅ የመጀመሪያዋ የሶቪየት ሪፐብሊክ ሆናለች።[20]

ሊትዌኒያ ከፍተኛ ገቢ ያላት ፣የላቀ ኢኮኖሚ ያላት ፣በሰው ልጅ ልማት ማውጫ 35ኛ ደረጃ ላይ ያለች ሀገር ነች። ሊትዌኒያ የአውሮፓ ህብረት ፣ የአውሮፓ ምክር ቤት ፣ የዩሮ ዞን ፣ የኖርዲክ ኢንቨስትመንት ባንክ ፣ የሼንገን ስምምነት ፣ ኔቶ እና OECD አባል ነች። እንዲሁም በኖርዲክ-ባልቲክ ስምንት (NB8) ክልላዊ የትብብር ቅርፀት ይሳተፋል። ሀገሪቱ ለዘመናት በየሩሲያዊነት ስትሰቃይ ቆይታለች።

መደብ:ሊትዌኒያ
ታላቁ ብሪታን

350px|thumb|ታላቁ ብሪታን
**ታላቁ ብሪታን** ኢንግላንድ፣ ዌልስና ስኮትላንድ የሚገኙበት ትልቅ ደሴት ማለት ነው። 

«ታናሹ ብሪታን» አይርላንድ የሚባለው ሲሆን፣ ሁለቱ አንድላይ «ብሪቲሽ ደሴቶች» ይባላሉ።

ደግሞ ዩናይትድ ኪንግደም ይዩ።

መደብ:ዩናይትድ ኪንግደም
አየርላንድ

thumb|250px|የአየርላንድ ሪፑብሊክ (ዓረንጓዴ) እና የስሜን አየርላንድ (ክፍት ቀይ) ካውንቲዎች
**አየርላንድ** አትላንቲክ ውቅያኖስ ላይ በሰሜን ምዕራብ አውሮፓ የሚገኝ ደሴት ነው። ከታላቋ ብሪታንያ በቀኝ በኩል በሰሜን ቻናል፣ በአይሪሽ ባህር እና በየቅዱስ ግዮርጊስ ቻናል ይለያል። ከብሪታኒያ ደሴቶች አየርላንድ በስፋት ሁለተኛ  ሲሆን ከአውሮፓ ሶስተኛ እንዲሁም ከዓለም ሃያኛ ነው። 

የአየርላንድ ደሴት ለሁለት ይከፈላል፦ የአየርላንድ ሪፐብሊክ (አየርላንድ) እና ሰሜን አየርላንድ። የአየርላንድ ሪፐብሊክ የደሴቱን አምስት ስድስተኛ ያካትታል፡፡ ሰሜን አየርላንድ የዩናይትድ ኪንግደም አካል ነው። በ2022 የደሴቱ የህዝብ ብዛት ከሰባት ሚሊዮን በለጥ ያለ ነበር። ከነዚህም ውስጥ 5.1 ሚሊዮን ሰዎች የአየርላንድ ሪፐብሊክ የሚኖሩ ሲሆን 1.9 ሚሊዮኑ በሰሜን አየርላንድ ይኖራሉ። ይሄም በህዝብ ብዛት በአውሮፓ ከታላቋ ብሪታኒያ ቀጥሎ ሁለተኛ ያደርገዋል።   

*

*
እንግሊዝ

* ዩናይትድ ኪንግደም 
* እንግላንድ (የዩናይተድ ኪንግደም ክፍላገር)
ሰዓት ክልል

right|500px

የጊዜ **ክልል** ማለት ሰዓቶቻቸው እንዲስማሙ ያለበት አገሮች ሁሉ የወሰኑበት ክልል ነው። በብዛት የጎረቤት ሰዓት ክልሎች ጊዜ ልክ በ1 ሰዓት ስለሚለያዩ የክልሉን ሰዓት ከግሬኒች አማካኝ ጊዜ (GMT ወይም የለንደን ጊዜ) ባለው ልዩነት ይቆጠራል።

መደብ:መልክዐ ምድር
መደብ:ጊዜ
©:เวอร์ชั่นอักขระ©™แช็คเวอร์ชั่น:©™√भमपणढणटचकघढछकतणणचकतढचकणघढपचकणढचकतढणकछणढणचकघकचुअईघकूअचीकघुअछघकूअचघकुअघगकचईगकघीअघगकघीअगकघीअघकुअचघकुअचघकुअचीकचुअचकघुअघकगघकीअघगकघीअघगकघीअघडढघटकढडढचकडढचकगघीअगकघीअघिगकीघगकघीअघकगघकीअचघकघीअघकगघकीअघघकघीअघगकघीअघिकुअचघचुअछीकचऊछकघकुअचघचुअगकीअचगकघईघगकीअघघकीअघिघकीअचगकीअचगढटणडटणचकगकचुअगचकुअघगकचुअगकचीअचगकघुअचकिगई चक ईघकगुईअघगकीअघगकचीअकुअछघकचीअघघकुअचगकीअघघकीअचगकघकघढडटढचकगकघीअगकघीअचगढचकणडढचकणडढघणडढघकणडणघकगघकीअगघकुअघगकघीअकूअछचकचुअईकचुअछघकीअघघकघउगकघुअघगकघउघगढटघणकडढटघकणढढटचकणढटचकणडटघकणढटबमबभढडटढघकडढटघकणढचकचणढटचणकचटणढघणढचकणडटढचकढटणचकढढचकणढटणचकणणटचकणढटचकणढढचकणढचकणढचकणढचकणढचटचढटघटणडणटचकढटढचकणढटचकणढटचकणढचकढढचकडचटचकढचकणडढकचघकचउघकुअचडटीअचगकघीअघगकघुअघकघुअघकघुकघकगुअघगकघकीअघगीटग चक घटीअघकुअछघटुअघगकुअघघकुअईगकुअचगकढणडढटघकगकघीअगकघुअगकघीअघगकुअचगकुअघगकीअईघकगकछउघकीअछछकघकीचगकघुअचकढडढचकढढटचकढटडबभढटडटढचकडढटचकढडटचकणडटणचकघकुइघकुअचगकघुअचकगुअचकगघकुअघगकीघगकघीअघकूअचघकचईचकूअछघकुअचघटघुअघटघुअचकगुअघकगघकीअगकघीअचकघडढचकडढचकडटणचकणटडचकणडटघकढडटचकणटडबणणटबभणकमबणटमबढटडटढचकडटढचकणडटचकणढणचकगकघीअचघकुअचघकघुअगकघुअघगकीअचघकुअचघकुअचगकघुअगकघुअगकघीअकूचघचकूअछुकचूअचघकुअघकगचकीअघघकघुअघकघचकुअचघकघुअघगडटणटढणटचकडढटचकडटढचकढडचणडटबमणटभमणटभमणटडणटचकडटणचकडणटचकणढटचणढणचकणटडणचकडढटचकगघकुअगकचुअचघकचुअगचकुअऊकछघकचूअछघकचुअईचकूअघचकूअछघटूअछघकुअछघकुचकगकचुअगकघुअगकघीअगकघीअघघकुईअघगकघुअगकघुअइघकुअचगकीअचगकीअचगढटचणडटढचकणडघकणडढकचणडचटकणडचटकणडचकणडढचकणडघगकघुअगकघुअ
ጋያና

**ጋያና** (**Guyana**) በደቡብ አሜሪካ የሚገኝ አገር ነው።

 

መደብ:የደቡብ አሜሪካ አገራት
ነሐሴ ፲፩

**ነሐሴ ፲፩ **  ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፵፩ ኛው ቀን ሲሆን የክረምት ወቅት ፵፮ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፳፭ ቀናት ሲቀሩ፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፳፬ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፰፻፶ ዓ/ም - በብሪታኒያ ንጉዛት እና በአሜሪካ ኅብረት መኻል በአትላንቲክ ውቅያኖስ ውስጥ የተዘረጋውን አዲሱን የቴሌግራፍ መስመር በመመረቅ ንግሥት ቪክቶሪያ እና የአሜሪካው ፕሬዚደንት ጄምስ ቡካነን የሰላምታ መልእክት ተለዋወጡ።

*፲፱፻፳፩ ዓ/ም - የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት የአገሪቱን የመጀመሪያ አየር-ዠበብ (አውሮፕላን) በዚህ ዕለት ተረከበ። ሁለተኛው አየር-ዠበብ ከጂቡቲ ወደብ እስከ ድሬዳዋ በባቡር ተጭኖ፤ ከድሬ ዳዋ ደግሞ እስከ አዲስ አበባ አሥራ ስምንት የአውሮፓ የፖስታ ቦርሳዎችን ጭኖ እየበረረ ነሐሴ ፴ ቀን ገባ።

*፲፱፻፶፪ ዓ/ም - በኢትዮጵያ የብሪታኒያ ዋና መላክተኛ (Ambassador) ዳግላስ ራይት (Douglas A. H. Wright) በኢትዮጵያ እና በኬንያ መኻል ያለውን ድንበር ለመስማማት የተዘጋጀውን የውል ረቂቅ ለኢትዮጵያ መንግሥት የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር እና ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትር አክሊሉ ሀብተ-ወልድ አስረከበ።  

*፲፱፻፶፪ ዓ/ም - ከ ፲፰፻፸፯ ዓ/ም ጀምሮ በፈረንሳይ ሥር በቅኝ ግዛትነት ትተዳደር የነበረችው ጋቦን በዚህ ዕለት ነፃ ወጣች። ሊዮን ምባ የአገሪቱ የመጀመሪያው ፕሬዚደንት ሆኑ።

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - በኢትዮጵያ አብዮታዊ ሽግግር  የንጉሠ ነገሥቱ መንግሥት የክብር ዘበኛ ሠራዊት አዛዥ የነበሩት ማዮር ጄነራል ታፈሰ ለማ በደርግ ተይዘው ታሠሩ።  በዚሁ ዕለት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ፓትርያርክ የነብሩት አቡነ ቴዎፍሎስ አዲስ በተዘጋጀው ረቂቅ ሕገ-መንግሥት ውስጥ በተካተቱ አንዳንድ አንቀጾች ላይ ቅዋሜ እንዳላቸው አስታወቁ።

*፳፻፬ ዓ/ም - የኢትዮጵያ አየር መንገድ ከቦይንግ ኩባንያ ከገዛቸው አሥር ቦይንግ 787 ድሪምላይነር አየር-ዠበቦች የመጀመሪያውና በሰሌዳ ቁጥር *ET-AOQ* የተመዘገበው አየር-ዠበብ በዚህ ዕለት  ከዋሽንግተን ዲሲ ተነስቶ አዲስ አበባ፣ ቦሌ ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ ሲገባ ደማቅ አቅባበል ተደርጎለታል።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

*፲፱፻፴፬  ዓ/ም - የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ  ልጅ ልዕልት ፀሐይ በተወለዱ በ፳፫ ዓመታቸው በዚህ ዕለት አረፉ።

=ዋቢ ምንጮች=


*{{en]] Baldwin, N. C. Abyssinia, 1929-31. An Aero-Philatelic Guide. (Francis J. Field, Ltd.), Sutton Coldfield.

*{{en]] P.R.O., FO 371/154836 - Annual Report from Ethiopia for 1960

*{{en]] P.R.O., FCO 371/1829 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974

*{{en]] THE LONDON GAZETTE ; Issue 36709 published on the 19 September 1944. Page 20 of 26 

መደብ:ዕለታት
ታኅሣሥ ፳፫

**ታኅሣሥ ፳፫** ቀን
በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፲፫ተኛው እና  የመፀው ወቅት ፹፰ተኛው ቀን  ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፪፻፶፫ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፪፻፶፪ ቀናት ይቀራሉ።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን በየወሩ ፳፫ኛ ቀን የሰማዕታትን ዓለቃ ቅዱስ ጊዮርጊስንን ታስታውሳለች።

## ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች

*፲፯፻፷፰ ዓ/ም - የእንግሊዝ ሠራዊት የክዌቤክ ከተማን ከአሜሪካ አስመለሰ።

*፲፯፻፺፮ ዓ/ም - በሀይቲ ደሴት የፈረንሳይ ሉዐላዊነት ሲያከትም ደሴቷ በሰሜን አሜሪካ አኅጉር ከአሜሪካ ኅብረት ተከትላ ሁለተኛዋ ነፃ ሪፑብሊክ ሆነች።

*፲፰፻ ዓ/ም - በባርነት የተገዙ ሰዎች ወደ አሜሪካ ኅብረት እንዳይገቡ የሚከለክል ሕግ ተደነገገ።

*፲፱፻፲፯ ዓ/ም - ብርሃንና ሰላም ጋዜጣ ተመሰረተ።

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም -  ኢትዮጵያ ለመጀመሪያ ጊዜ የ፩ሚሊዮን ፱መቶ ሺ ኪሎ የመዳብ ሽያጭ ወደጃፓን ላከች። መዳቡ በኤርትራ ውስጥ ከሚገኘው የድባሮ መዳብ ማዕድን ቁፋሮ የተገኘ ነው።

*፲፱፻፷፯ ዓ/ም - የኢትዮጵያ የጊዜያዊ ወታደራዊ መንግሥት ባንኮችንና የኢንሹራንስ ኩባንያዎችን የብሔራዊ ንብረት አድርጎ ወረሰ።

*፲፱፻፹፱ ዓ/ም - ጋናዊው ዲፕሎማት ኮፊ አናን የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ፯ተኛው ዋና ጸሐፊ ሆነው ተሾሙ።

## ልደት

## ዕለተ ሞት

## ዋቢ ምንጮች


* http://en.wikipedia.org/wiki/January_1
*{{en]] P.R.O., FCO 371/1829 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974

መደብ:ዕለታት
ርግብ

**ርግብ** (እርግብ) ከ**ዋኖስ** ጋራ በሰማይ የሚበር የወፍ አይነት ቤተሠብ ነው።

መደብ:አዕዋፍ
አምነስቲ ኢንተርናሽናል

**አምነስቲ ኢንተርናሽናል** ከመንግሥታት ነጻ የሆነ ድርጅት ነው። በተለይ የሚታገሉ ስለ ሰብዓዊ መብቶች ነው። 

መደብ:ድርጅቶች