open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ዩክሊድ

**ዩክሊድ** ወይንም **የእስክንድርያው ዩክሊድ**  ( 325 ዓ.ዓ.–265 ዓ.ዓ.)  የጥንቱ ዘመን ገናና የሒሳብ ተማሪ ነበር።  ዩክሊድ እስክንድርያ፣ ግብፅ  አገር  በእስክንድርያ ቤተ መጻሕፍት ተቀጥሮ ይሰራ ነበር። ከዘመኑ ርዝመትና ከመዝገብ መጥፋት አንጻር፣ የዩክሊድ ህይወት ታሪክ እምብዛም አይታወቅም። 

## ኢለመንትስ (ታዋቂው የዩክሊድ መጽሐፍ)
ዩክሊድ፣ የነበረበትን ዘመን  የጂዎሜትሪ  ዕውቀት በማሰባሰብ ኤሌመንትስ የተሰኘውን መጽሐፍ ለመድረስ ቻለ።  ይህ መጽሐፍ   ከጥንት ጀምሮ እስከ አሁን ዘመን ድረስ ለጅዎሜትሪ ትምህርት መሰረት ሆኖ ያገለግላል።  

የዩክሊድ መጽሐፍ ከአንስተኛ ቁጥር ያላቸው የጂዎሜትሪ እሙኖች በመነሳት አምክንዮን በመጠቀም ወደ ብዙ እርግጦች በመሻገር የጂዎሜትሪና የቁጥር ጠባያትን  ከጥርጥር ውጭ በሆነ መልኩ ይገልጻል። 

የኤለመንትስ መጽሐፉ፣ በተጨማሪ፣ ስለእይታ (ፔሬስፔክቲቭ)፣ የሾጣጣ ክፍሎች፣ ሉላዊ ጂዎሜትሪ እና ኳድራቲክ ገጽታዎች  ያትታል። ከጂዎሜትሪ ጎን ለጎን የቁጥር ኅልዮትም በሚገባ መልኩ በዚሁ መጽሐፍ ተመርምሯል።  ታላቁ የጋራ አካፋይ የተሰኘውን የሥነ ቁጥር መሳሪያ በዚሁ መጽሐፍ በዩክሊድ ተደርሶ ይገኛል። 

ዩክሊድ ያስቀመጠው የጂዎሜትሪ ስርዓት ለብዙ ዘመናት ጅዎሜትሪ በመባል ሲታወቅ፣ እስከ 19ኛው ክፍለ ዘመን ድረስ እንደ ብቸኛ ጂዎሜትሪ ይወሰድ ነበር። ሆኖም ግን በዚሁ ዘመን በተነሱ ሌሎች አይነቶች ጂዎሜትሪዎች፣ የርሱ ስርዓት ዩክሊዳዊ ጅዎሜትሪ በመባል ይታወቃል። ይሄውም ከኢ-ዩክሊዳዊ ጅዎሜትሪ ልዩ መሆኑን ለማሳየት ነው። 

ከኤሌመንትስ በተጨማሪይ የዩክሊድ ሌሎች 5ስራዎች እስከ አሁን ዘመን ድረስ ዘልቀው ይገኛሉ። እኒህ 5 ስራዎች በይዘታቸው ከኤልመንትስ ጋር ተመሳሳይ ናቸው። 

## ማጣቀሻ

መደብ:ሒሳብ ተመራማሪዎች
መደብ:የግሪክ ሰዎች
መደብ: ጂዎሜትሪ
ጊሼ ራቤል

ግ**ሼ ራቤል** በአማራ ክልል በሰሜን ሸዋ ዞን የምትገን ከተማ ናት።  አካባቢው ገብስ፣ አተር፣ ስንዴ በማምረት ሲታወቅ፣ የበግ ምርቱም ከፍተኛ ነው። በ1960 ዓ.ም. የግሼ ራቤል አንደኛ ደረጃ ትምህርት ቤት፣ 234 ወንዶችና 19 ሴት ተማሪዎች  እንዲሁም 1 የአገር  ውስጥና 2 የውጭ አገር አስተማሪዎች እንደነበሩት ይጠቀሳል። 

መደብ: ሸዋ
መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
አጋታርከስ

**አጋታርከስ** (Ἀγάθαρχος) ወይንም (Ἀγαθαρχίδης)  ከክርስቶስ ልደት በፊት  በሁለተኛው ክፍለ ዘመን (200-130 ዓ.ዓ.)  ይኖር የነበር የግሪክ መልክዓ ምድር ተመራማሪ ነበር። ግሪክ ውስጥ   ናይደስ እምትባል ቦታ የተወለደው አጋርታከስ  በኋላ ወደ አሌክሳንድሪያ ሄዶ ግብጽ ውስጥ እንደኖረ ታሪኩ ይገልጻል። በግብጽ ህይወቱ ውስጥ መጀመሪያ አስተማሪነት ቢቀጠርም በኋላ ግን  የሄራክሊደስ ጸሐፊ ለመሆን በቃ። ሄራክሊደስ እንግዲይ የቶሎሚ 6ኛ ወዳጅ የነበረና በኋላ ከአንጾክዮስ ጋር በተደረገው ጦርነት ወደ ሶሪያ አምባሳደር ሆኖ የተሾመ ነው።  በሁለቱ ጦረኞች መካከል የሰላም ድርድር ሲደረግ ሄራክሊደስ ተካፋይ ስለነበር የአጋርታከስ የጠለቀ ዕውቀት በዚህ ጊዘ ከነበረው መረጃዎችን የመፈተን ዕድል ይመነጫል።  ሆኖም በኋላ ቶሎሚ 8ኛ ሲነግስ ማናቸውም በቶሎሚ 6ኛ ጥቅም ያገኙ ጠቢባን እንዲሰደዱ እንጂ እንዳይጠቀሙ አዋጅ ወጣ። ስለሆነም አጋርታከስ እና ሌሎች ተማሪዎች ለብዙ ዘመን ከኖሩባት አሌክሳንድሪያ እንዲሰደዱ ሆነ።  

## ስራዎች
አጋርታከስ ብዙ ሰፊና ትላልቅ ጽሑፎችን አቅርቧል። ለዚህ መሰረቱ በሄራክሊደስ አማካይነት የንጉሱን መዝገብ ቤት ፋይሎች ለመመርመር ስለቻለ እንደሆነ ግምት አለ።  ከስራዎቹ ውስጥ የእስያ ታሪክ (10 መጻሕፍት)፣ የአውሮጳ ታሪክ (49 መጻሕፍት)፣ እና  ስለ ቀይ ባሕር (5 መጻሕፍት) የተሰኙት ተጠቃሽ ናቸው።  ከስራዎቹ ስፋትና ጥልቀት አንጻር በኋላ ለተነሱ ብዙ የመልክዓ ምድር እና ታሪክ ጸሐፍት መሰረት በመሆን አገልግሏል።  ምንም እንኳ በአሁኑ ዘመን አብዛኛወቹ የአጋርታከስ ስራዎች የጠፉ ቢሆንም በጥንቱ ዘመን ጽሑፎቹ በብዛት የተሰራጩ እንደነበር ይገመታል።  ከድዮዶረስ ሴኩለስ እስከ ፖዚዶኒዮስ ድረስ  የአጋርታከስ ስራቸው በሰፊው ይገኙባቸዋል። ታሪክንና ፍልስፍናን አቀናጅቶ ለማቅረብ የሞከረበት ስራውም  በፖይዚዶኒዮስ ዘንድ ተቀባይነትንና ቀጣይነትን ያገኘ ነበር። 

መደብ:የግሪክ ሰዎች
መደብ:ሥነ መልክዓ ምድር
እስክንድርያ

**እስክንድርያ** ወይንም **አሌክስዳንድርያ** በ331 ዓክልበ. በታላቁ እስክንድር የንግድ ማዕከል ለመሆን የተመሰረተች የጥንቱ ዘመን ታላቅ ከተማ ነበረች። በግብጽ አገር በግሪኮች የተመሰረተችው ይች የባህር ጠረፍ ከተማ በዘመኑ በምድር ላይ ከነበሩት ሁሉ ታላቅ የነበረውን የእስክንድርያ ቤተ መጻሕፍት በመያዝ ትታወቃለች። ስለሆነም ብዙ ስማቸው እስካሁን የሚጠሩ የግሪክ ተመራማሪዎች በዚች ከተማ ኖረዋል። ታዋቂው የጂዎሜትሪ ተማሪ ዩክሊድ በዚች ከተማ ይኖር እንደነበር ይጠቀሳል። በሌላ ጎን የጥንቱ ዘመን አለም አቀፍ አሰድናቂ የሚባለው የባህር ፋኖስ በዚሁ ከተማ ይኖር ነበር። እስክንድርያ፣ ከተቆረቆረ ጀምሮ ለሚቀጥሉት 1000 ዓመታት የግብፅ ዋና ከተማ በመሆን አገልግሏል። በኋላ ግብጽ በመስሊሞች ስትወረር ዋና ከተማው ወደ ፉስታት ካይሮ ተዛወረ። 

thumb|center|800px|

መደብ:የግብፅ ከተሞች
ሜሪዳ፣ እስፓንያ

**ሜሪዳ** (እስፓንኛ፦ Mérida) የእስፓንያ ከተማ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
ሳጉንቶ

**ሳጉንቶ** (እስፓንኛ፦ Sagunto) የእስፓንያ ከተማ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
ኖያ

**ኖያ** (እስፓንኛ፦ Noia) የእስፓንያ ከተማ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
ካረንታን

**ካረንታን** (ፈረንሳይኛ፦ Carentan) የፈረንሳይ ከተማ ነው።

መደብ:የፈረንሣይ ከተሞች
አንዤ

**አንዤ** (ፈረንሳይኛ፦ Angers) የፈረንሳይ ከተማ ነው።


Château de Angers-124-Zinnen-2008-gje.jpg|
Angers-Maison d'Adam-112-2008-gje.jpg|
Angers-Kathedrale-140-von Osten-2008-gje.jpg|
Angers-Kathedrale-128-Mittelschiff-2008-gje.jpg|
Château de Angers-146-2008-gje.jpg|
Château de Angers-120-Zinnen-2008-gje.jpg|


መደብ:የፈረንሣይ ከተሞች
ቸስተር

**ቸስተር** (እንግሊዝኛ፦ Chester) የእንግሊዝ ከተማ ነው።

መደብ:የእንግሊዝ ከተሞች
ቺቸስተር

**ቺቸስተር** (እንግሊዝኛ፦ Chichester) የእንግሊዝ ከተማ ነው።

መደብ:የእንግሊዝ ከተሞች
ዶንግ ሆይ

**ዶንግ ሆይ** (ቬትናምኛ፦ Đồng Hới) የቬት ናም ከተማ ነው።

መደብ:የቬትናም ከተሞች
ጄኖቫ

**ጄኖቫ** (ጣልያንኛ፦ Genova) የጣልያን ከተማ ነው።

በድሮ አፈ ታሪክ ዘንድ፣ የጄኖቫ መስራች ያኑስ ነበረ። 

ደግሞ ይዩ፡ የጄኖቫ ቅዱስ መልክ

መደብ:የጣልያን ከተሞች
ኒፑር

300px|thumb

**ኒፑር** የሱመር ጥንታዊ ከተማ ነበር። በሱመራውያን ዘንድ የተቀደሰ ከተማ ሆኖ ይቆጠር ነበር። አረመኔ ቤተ መቅደስና ቄሳውንት ሲኖሩት ኒፑር የተገዛለት የሌላ ከተማ ንጉሥ የሱመር ላዕላይነት ማዕረግ ያገኝ ነበር።  *[[የቱማል ጽሑፍ]]* ቅርስ እንደሚለን ይህን መቅደስ መጀመርያው የሠራው የኪሽ ንጉሥ ኤንመባራገሲ ነበረ። ከርሱ ቀጥሎ የኤንመባራገሲ ልጅ አጋ፣ የኡሩክ ንጉሥ ጊልጋመሽና ልጁ ኡር-ኑንጋል፣ የዑርም ንጉሥ መስ-አኔ-ፓዳና ልጁ መስኪአጝ-ኑና ሁላቸው በፈንታቸው የመቅደሱን ሥርዓት ያከብሩ ነበር። ከዚህ በኋላ ብዙ ሌሎች የሱመር ነገሥታት በኒፑር ተመረጡ። 

መደብ:የሱመር ከተሞች
አዳብ

**አዳብ** የሱመር ጥንታዊ ከተማ ነበር። ዛሬው ሥፍራው **ቢስማያ** ተብሎ በዘመናዊው አገር ኢራቅ ውስጥ ይገኛል። ብዙ ሥነ ቅርስ በዙሪያው ተገኝቷል። 

*የዱሙዚድ ሕልም* በተባለ ሱመራዊው ትውፊት ሰነድ መሠረት፣ ረሃብተኛ ሰዎች ከአዳብና ከሌሎች  ከተሞች በአመጽ ወጥተው የኡሩክን ንጉስ ዱሙዚድ፣ አሣ አጥማጁን ከዙፋኑ አወደቁት። በኋላ ዘመን የኪሽ ንጉሥ መሲሊም አዳብን ገዛ። የአዳብ ንጉሥ ሉጋል-አኔ-ሙንዱ ደግሞ የመላ ሱመርን ላዕላይነት እንደ ያዘ ተመዝገቧል። አንድ ታሪካዊ ጽላት እንደሚለን ይህ ሉጋል-አኔ-ሙንዱ ግዛት በሱመር ላይ ብቻ ሳይሆን በኤላም፣ ጉቲዩም፣ ሱባርቱ፣ ሊባኖስ፣ ማርቱና ሱትዩም ላይ ስለ ሸፈነ፣ «የ4 ሩቦች ንጉሥ» በመባል ታወቀ። ያንጊዜ አዳብ ወደ ስሜን ካለው ከተማ ከኤብላ ጋር በወንዝ ይነግድ ነበር።  በሉጋል-አኔ-ሙንዱ መሞት ግን የአዳብ ላዕላይነት ተሰብሮ ወደ ማሪ ተዛወረ። የአካድ ንጉሥ ሪሙሽ (2050 ዓክልበ. ግድም) አዳብን ስለ አመጽ እንዳጠፋው ይመዘገባል።  ቢሆንም አዳብ እስከ ኩሪጋልዙ ዘመን ድረስ (1330 ዓክልበ.) ይቆይ ነበር።

መደብ:የሱመር ከተሞች
አክሻክ

**አክሻክ** የሱመር ጥንታዊ ከተማ ነበር። ሥፍራው በአካድ ስሜን ጠረፍ ጤግሮስና ኤፍራጥስ ወንዝ በሚቀራረቡበት አካባቢ ቢሆን፣ ፍርስራሹ ገና ስላልተገኘ ግን ቦታው በልክ እርግጠኛ አይደለም። 

*የዱሙዚድ ሕልም* በተባለ ሱመራዊው ትውፊት ሰነድ መሠረት፣ ረሃብተኛ ሰዎች ከአክሻክና ከሌሎች ከተሞች በአመጽ ወጥተው የኡሩክን ንጉስ ዱሙዚድ፣ አሣ አጥማጁን ከዙፋኑ አወደቁት። በኋላ ዘመን (2200 ዓክልበ. ግ.) ሌላ የኡሩክ ንጉሥ ኤንሻኩሻና አክሻክን በዘበዘ። የላጋሽም ንጉሥ ኤአናቱም የአክሻክን ንጉሥ ዙዙን እንዳሸነፈው ከጽላቶች ይታወቃል።

በ*[[ሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር]]* ዘንድ፣ የአክሻክ ነገሥታት ለጊዜው የመላ ሱመር ላዕላይነት ያዙ። ከነኚህ ነገሥታት የአንዱ ብቻ ስም እርሱም ፑዙር-ኒራሕ ከሌላ ምንጭ ይታወቃል። በአንድ ዜና መዋዕል ዘንድ፣ በዚህ ፑዚር-ኒራሕ ዘመነ መንግሥት፣ ወታደሮቹ የዐሣ መሥዋዕት ከቤተ መቅደስ ስለ ከለከሉ፣ የማርዱክ ቄሳውንት ዘውዱን ከፑዚር-ኒራሕ ቃሙና ከኪሽ ለሆነችው ለአንዲት ባለ ቡና ቤት ኩግ-ባው ሰጥተውት እርስዋ የሱመር ንግሥት ሆነች፤ ላዕላይነቱም ያንጊዜ ከአክሻክ ወደ ኪሽ ተመለሰ። 

የአካድ ንጉሥ ሻርካሊሻሪ በ2019 ዓክልበ. ግድም በኤላማውያን ላይ በአክሻክ በተደረገ ውግያ ድል አደረጋቸው። 



መደብ:የሱመር ከተሞች
አሹር

*አሦር (**አሹር** በዕብራይስጥ) ፦ የሴም ልጅ
*አሦር (**አሹር** በዕብራይስጥና በአካድኛ))፦ ታሪካዊ አገር፣ ግዛትና መንግሥት
*አሹር፣ የአሦር ዋና ከተማ
*አሹር፣ የአሦር ሃይማኖት ጣኦት ወይም አምላክ
አሹር (ከተማ)

**አሹር** የአሦር ጥንታዊ ዋና ከተማ ነበር። ፍርስራሹ በጤግሮስ ወንዝ ምዕራብ ዳርቻ አሁን ሊታይ ይችላል። «አሹር» የሚለው ስም ደግሞ በአካድኛ (አሦርኛ) ማለት የአገሩ አሦር ስም እና የአረመኔ ሃይማኖታቸው ዋና ጣኦት አሹር ነበር። በዕብራይስጥም «አሹር» ማለት ወይም አገሩ ወይም አሦር (የሴም ልጅ) ሊሆን ይቻላል። 

አሹር ከተማ የተሠራው ከ2380 ዓክልበ. አስቀድሞ ይሆናል። በ2115 ዓክልበ. ግ. ኢብሉል-ኢል «የማሪና የአሹር ንጉሥ» ተባለ። ከጥቂት ዓመታት በኋላ (2106 ዓክልበ. ግ.) መጀመርያው አሦራዊ ንጉሥ ቱዲያ ከኤብላ ሚኒስትር ኤብሪዩም ጋር ስምምነት እንደ ተዋዋለ ይታወቃል። በ1980 ዓክልበ. ገደማ ጥንታዊው የአሦር ንጉሥ ኡሽፒያ የአሹር ቤተ መቅደስ መስራች እንደ ነበር ይተረካል። በዚህ ወቅት አሹር የአሦር ከተማ-አገር መቀመጫ ሆነ። 1 እሽመ-ዳጋን በ1678 ዓክልበ. ከሞተ በኋላ የባቢሎን ንጉሥ ሃሙራቢ ሥልጣን ያዘ፤ የአሹር ነገሥታት ለትንሽ ጊዜ ለባቢሎን ተገዥ ቢሆኑም በይፋ በነፃነት ገዙ። ከ1440 ግድም አሹር በሚታኒ ንጉሥ ሻውሽታታር ተዘርፎ ከዚያ እስከ 1366 ዓክልበ. ድረስ የአሹር ነገሥታት ለሚታኒ ይገዙ ነበር። በ1366 ዓክልበ. ግን 1 አሹር-ኡባሊት የሚታኒ ሰዎችን አባረራቸውና የአሦር መንግሥት ይስፋፋ ጀመር። በኒኑርታ-አፒል-ኤኩር ዘመን (በ1195 ዓክልበ. ገደማ)፣ አንድ የምድር መንቀጥቀጥ በአሹር የነበረውን መቅደስ በሙሉ አጠፋው። 

በ887 ዓክልበ. 2 አሹር-ናሲር-ፓል የአሦርን ዋና ከተማ ከአሹር ወደ ካልሁ አዛወረው። የአሦር መንግሥት በ622 ዓክልበ. በወደቀበት ጊዜ የአሦር ጠላቶች ባቢሎን፣ ሜዶንና እስኩቴስ ሰዎች አሹርን አጠፉት። ሆኖም በኋላ አዲስ መንደር በሥፍራው ቆሞ እስከ 14ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. ድረስ ይቆይ ነበር።

መደብ:አሦር
መደብ:የቀድሞ ከተሞች
ክላውድ ሻነን

200px|right|thumb| ክላውድ ሻነን

**ክላውድ ሻነን** (1908-1993  ዓ.ም.) አሜሪካዊ ሓሳቢ፣ ኤሌክትሮኒክ ኢንጂኔር፣ እና ሥነ ምስጢረኛ (ክሪፕቶግራፈር)  የነበር ሲሆን በቅጽል ስሙ **የመረጃ ኅልዮት አባት** ተብሎ ይታወቃል፡፡ ሻነን  በ1940ዓ.ም. በደረሰው አንድ ጽሑፍ  የሥነ መረጃ ኅልዮትን እንደመሰረተ   ይጠቀሳል፣ ይሄውም በአሁኑ ዘመን ለሚገኘው የኮምፒውተርና ከኮምፒውተር ጋር የተነካኩ ማናቸውም ቴክኖሎጂዎች መነሻ ነው፡፡ በሌላ ጎን ክላውድ ሻነን የዲጂታል ኮምፒውተርና የዲጂታል ዑደት ቅየሳ ኅልዮትን  መስራች እንደሆነ ስምምነት አለ። ይሄንንም የፈጸመው በ1929 ዓ.ም.  ለድህረ ምረቃው (ማስተርስ) በጻፈው ጽሑፍ ሲሆን በጊዜው ሻነን የ21 ዓመት ወጣት ነበር።  በዚህ ጽሑፉ  የቡላዊ አልጀብራና የኤሌክትሪክ ዑደት አንድ ላይ ተዳምረው ማናቸውንም የቁጥርና የአምክንዮ ተዛምዶዎች መፍታት እንዲችሉ በማሳየቱ ነበር።  በተረፈ፣ በሁለተኛው የአለም ጦርነት ወቅት የሥነ ምስጢር ትንተና በማካሄድ እና የጠላትን ኮድ በመበተን ስሙ ይነሳል።
 

መደብ: ኤሌክትሮኒክ ኢንጂኔሪንግ
መደብ: ሓሳቢ
መደብ: የአሜሪካ ሰዎች
ሪቻርድ ፋይንማን

right|300px|thumb| ሪቻርድ ፋይንማን 1910- 1980 ዓ.ም.

**ሪቻርድ ፋይንማን** (1910-1980) የ20ኛው ክፍለ ዘመን እውቅ የተፈጥሮ ህግጋት መርማሪ ነበር። የተወለደውም እዚያው አሜሪካ፣ ኩዊንስ እተባለ ከተማ፣ ኒው ዮርክ ክፍለ ሃገር ነበር። የመጀመሪያው የአቶሚክ ቦምብ ከሰሩት ሰዎች መካከል አንዱ ነበር። በራሱ በግሉ ባበረከታቸው የተለያዩ የጥናት ጽሑፎች ምክንያት የኖቤል ሽልማት አሸናፊም የነበር ሰው ነው። 

ፋይንማን፣ የኳንተም ሜካኒክስን የእውቀት ዘርፍ ካዳበሩት ቀደምት ተማሪወች ወገን ነው። የመንገድ ማጎሪያ (ፓዝ ኤንቴግራል) ቀመርን ለኳንተም ሥነ እንቅስቃሴ በማዋሉና፣ የኳንተም ኤሌክትሮ-እንቅስቃሴ (ኤሌክትሮ ዳይናሚክስ)ን በማጥናቱ ስለዚህም ስራው ከሌሎች ሁለት ሳይንቲስቶች ጋር የኖቬል ሽልማት በ1957ዓ.ም. ተሸልሟል። የሂሳብ ቀመሮችንም አቅልሎ ለማሳየት የሚጠቅም የፋይናማን ምስል የተባለውን ዘዴም በመቀየሱ ስሙ ይጠራል፡፡

ፋይንማን፣ ከኳንትም ሜካኒክስ ውጭ የናኖ ቴክኖሎጂን፣ ኳንትም ስሌትን በመጀመር ይጠቀሳል። በተረፈም የመንኮራኩሯ ስፔስ ሸትል ቻሌንጀርን በአየር ላይ መጋየት ከመረመሩት ሰዎች አንዱ ነበር። 

ከዚህ በተረፈ የሥነ ተፈጥሮ (ፊዚክስ) ትምህርትን ለሰፊው ህብረተሰብ ለማካፈል ባደረገው ጥረቱ ስሙ ይነሳል። ለዚህ ተግባሩ የደረሳቸው መጻህፍቱ ታዋቂዎች ነበሩ።

## የውጭ ማያያዣወች

* About ስለ ሪቻርድ ፋይንማን
* [[ሊዮናርድ ሰሰኪንድ] ስለጓድኛው ፋይንማን እንደመሰከረ]
* ስለ20ኛው ክፍለ ዘመን ፊዚክስ እና ፊዚክስ አጥኝዎች ከታዋቂው ዩኒቨርስቲ (MIT)  

መደብ:ፊዚሲስቶች
መደብ:የአሜሪካ ሰዎች
ማንቢጅ

**ማንቢጅ** የሶርያ ከተማ ሲሆን በሥፍራው ጥንታዊ ከተማ **ሂየሮፖሊስ ባምቡኬ** ወይም **ማቦግ** ይገኝ ነበር። 

መደብ:የሶርያ ከተሞች
ኡማ

**ኡማ** የሱመር ጥንታዊ ከተማ ነበር። ዛሬው ሥፍራው በአረብኛ *ተል ጆኃ* ተብሎ በዘመናዊው አገር ኢራቅ ውስጥ ይገኛል።

*ኢናና ወደ ታቸናው አለም ስትወርድ* በተባለ ሱመራዊው ትውፊት ሰነድ መሠረት፣ አጋንንት የኡማ ድሃ አለቃ ሻራን ወደ ሢኦል ለመውሰድ ሲያስቡ፣ ኢናና እንዳይይዙት ታሳምናቸዋለች። በሻራ ፈንታ አጋንንቱ በቅንጦት የኖረውን የኡሩክን ንጉስ ዱሙዚድን ይወስዳሉ።

ለረጅም ዘመን የኡማ ዋና ተወዳዳሪ ከተማ ላጋሽ ነበረ። የኡማ ንጉስ ሉጋል-ዛገሲ (2102-2077 ዓክልበ. ግድም) በተለይ ሰፊ ግዛትና የሱመር ላዕላይነት አገኘ። በኋላ በኡር መንግሥት ዘመን ትልቅ ከተማ ነበር። በ1777 ዓክልበ. የላርሳ ንጉሥ ሱሙኤል ኡማን አጠፋው። በፍርስራሹ ላይ ብዙ ቅርሶች ቢገኙም ከ1995 ዓ.ም. ጦርነት ጀምሮ ሌቦች በዝተው በመስረቃቸው ለቦታው ጉዳት ሁነዋል።

መደብ:የሱመር ከተሞች
አርዋድ

**አርዋድ** የሶርያ (የቀድሞ ፊንቄ) ጥንታዊ ከተማ-ደሴት ነው።  

በትንቢተ ሕዝቅኤል (27:8,11) በአማርኛ **አራድ** ተብሎ ይጠቀሳል፣ ይህ ከግሪክኛው ስም **አራዶስ** ነው። አርዋድ እጅግ ጥንታዊ ስሙ ሲሆን ለከነዓን ልጅ ለአራዴዎን (ዕብራይስጥ፦ አርዋዲ) እንደ ተሰየመ በሰፊ ይታመናል።

መደብ:የሶርያ ከተሞች
መደብ:ከነዓን
ሐማት

**ሐማት** (አረብኛ፦ ሐማ) የሶርያ ጥንታዊ ከተማ ነው። 

መደብ:የሶርያ ከተሞች
መደብ:ከነዓን
ማሪ

**ማሪ** የመስጴጦምያ ጥንታዊ ከተማ ነበር። ዛሬው ሥፍራው በአረብኛ *ተል ሐሪሪ* ተብሎ ብዙ ጽላቶች የተገኙበት ፍርስራሹ በዘመናዊው አገር ሶርያ ውስጥ በኤፍራጥስ ወንዝ ላይ ይገኛል።

## የማሪ ነገሥታት
ከማሪ ጽላቶች እንዲሁም ከኤብላ ጽላቶች ከተገኘው በርካታ መረጃ የማሪ ነገሥታት ዘመኖች ሊታወቅ ይቻላል።

መጀመርያ የሚታወቀው የማሪ ንጉሥ በኡር ንጉሥ መስ-አኔ-ፓዳ ዘመን (2345-2314 ዓክልበ. ግ.) የነገሠው ጋንሱድ ይመስላል። ጋንሱድ ከመስ-አኔ-ፓዳ ጋር በዚህ ዘመን ንግድ እንዳካሄደው ይታወቃል። ከዚያ በኋላ የላጋሽ ንጉሥ ኤአናቱም ግዛቱን እስከ ማሪ ድረስ አስፋፋ። በኤአናቱም መሞት (2195 ዓክልበ. ግ.) ማሪ እንደገና ነጻ መንግሥት ሆነ።
 
* ኢኩን-ሳማሽ 2195 ዓክልበ. ግ. 
* ኢኩን-ሳማጋን 
* ላምጊ-ማሪ (ኢሽኪ-ማሪ)
* አኑቡ
* ሳዑሙ 
* ኢቱፕ-ኢሻር
* ኢብሉል-ኢል 2127?-2115 ዓክልበ. ግድም  - «የማሪና የአሹር ንጉሥ» ተባለ፤ ከርሱ በኋላ ግን አሦር ነጻ ሆነ።
* ኒዚ 2115-2114 ዓክልበ.  ግድም
* ኤና-ዳጋን 2114-2112 ዓክልበ.  ግድም - የኤብላ ንጉሥ ኢሻር-ዳሙ የሾመ አለቃ ነበረ።
* ኢኩን-ኢሻር 2112 ዓክልበ.  ግድም
* ሒዳዓር 2112-2077 ዓክልበ.  ግድም - ከ2107-2100 ዓክልበ. ግ. ደግሞ የሱመር (ኒፑር) ንጉሥ እንደ ሆነ ይመስላል። 
* ኢሽቂ-ማሪ 2077-2068 ዓክልበ.  ግድም

የአካድ ንጉሥ ታላቁ ሳርጎን ማሪን ያጠፋው በኢሽቂ-ማሪ ፱ኛው ዓመት ይመስላል። ከዚያ  በአካድ መንግሥት ዘመን አለቃው ኢዲዲሽ በማሪ ላይ ተሾመ። ከእርሱ በታች «ሻካናኩ» (ሻለቆቹ)  የተባለው ኟሪ ወገን በማሪ ተነሣ። እነርሱም፦

* ሱ-ዳጋን 2068-2063
* ኢሽማህ-ዳጋን 2063-2018 
* ኑር-መር 2018-2013
* ኢሽዱብ-ኤል 2013-2002 
* ኢሽኩን-አዱ 2002-1994 
* አፒል-ኪን 1994-1959 - ከሰነዶች ዘመኑ የኡቱ-ኸጛልና የኡር-ናሙ ዘመናት እንደ ጠቀለለ ይረጋገጣል። 
* ኢዲን-ኢሉም 1959-1954 
* ኢሉም-ኢሻር 1954-1942
* ቱራም-ዳጋን 1942-1922
* ፑዙር-ኤሽታር 1922-1897 - የፑዙር-ኤሽታር ፩ኛው ዓመት የሹልጊ ፵፬ኛው ዓመት መሆኑን ይታወቃል። 
* ሒትላል-ኤራ 1897-1890
* ሐኑን-ዳጋን 1890-1882
* ኢሲ-ዳጋን 1882-1876? 
* ኢቱር-? 1876-1870 ?
* አመር-ኑኑ 1870- 1864 ?
* ቴር-ዳጋን 1864-1856 ?
* ዳጋን-? 1856-1850 ? 
...
* ያጊት-ሊም ?-1723 
* ያኽዱን-ሊም 1720-1707
* ሱሙ-ያማን 1707-1705
* 1 ሻምሺ-አዳድ (በአሦር መንግሥት) 1705-1694
*ያስማህ-አዳድ (1694-1687)
*ዝምሪ-ሊም 1687-1673

በ1673 ዓክልበ. ማሪ ለባቢሎን ንጉሥ ሃሙራቢ ወደቀ።


ስዕል:Bust orant Louvre AO17557.jpg|ኢኩን-ሳማጋን?
ስዕል:Idi-ilum Louvre AO 19486 n01.jpg|ኢዲን-ኢሉም
ስዕል: Head of a votive statue dedicated by Puzur-Ishtar Vorderasiatisches Museum Berlin.jpg|ፑዙር-ኤሽታር


 

መደብ:የቀድሞ ከተሞች
መደብ:የመስጴጦምያ ታሪክ
መደብ:የሶርያ ከተሞች
ላጋሽ

**ላጋሽ** የሱመር ጥንታዊ ከተማ ነበር። ዛሬው ሥፍራው በአረብኛ *ተል አል-ሒባ* ተብሎ በዘመናዊው አገር ኢራቅ ውስጥ ይገኛል።

መደብ:የሱመር ከተሞች
ሥነ ጥምረት

**ሥነ ጥምረት** የሒሳብ ቅርንጫፍ ሲሆን የሚያጠናውም  ሊቆጠሩ የሚችሉ ጠጣር የሂሳብ ነገሮችን (መዋቅሮችን) ነው።  ሥነ ጥምረት  በውሱን ወይም አእላፍ ተቆጣሪ ስብስቦች  ላይ ተግባራዊ ሲሆን ይታያል።
  
ሥነ ጥምረት የጠጣር ሒሳብ አካል ሲሆን ትኩረቱ የሚያይለው ከአንድ ስብስብ ሊወጡ የሚችሉ ምርጫዎችን በመቁጠር፣ ነገሮች ሊይዙት የሚችሉትን ቅጥ አይነት በሒሳብ በመድረስ፣  እኒህ ቅጦች እንዴት ሊደረስባቸው ይቻላል የሚለውን ጥያቄ በመመለስ ነው።  በሥነ ጥምረት ስር ከሚገኙ የሒሳብ ዘርፎች፣ ግራፍ ኅልዮት እና ሥነ መካለል ዋና ዋናዎቹ ናቸው። 

ሥነ ጥምረት
ትንሹ የፋሲል ግምብ

250px|thumb|right|ትንሹ የፋሲል ግምብ

**ትንሹ የፋሲል ግምብ** ሌሎች ህንጻዎች ከመገንባታቸው በፊት ለሙከራ ያክል የተገነባ የፋሲል ግቢ የመጀመሪያው አንስተኛ ህንጻ ነው።  

## ማጣቀሻ


መደብ: ፋሲል ግቢ
መደብ: ጎንደር
መደብ:ቀዳማዊ ዓፄ ኢያሱ
ሰልፍ

thumb|100px|3 ኳሶች በ6 ዓይነት መንገድ ሲፐወዙ

**ድርደራ** የሒሳብ ጥናት ጽንሰ ሐሳብ ሲሆን የሚያገለገልገውም የሰልፈኛ ነገሮችን ቅደም-ተከተል በስንት አይነት መንገድ መቀየር እንዲቻል ለማወቅ ነው። ለምሳሌ  የተሰኙ የቁጥር ድርድሮች ቢሰጡን በ6ዓይነት መንገድ ልንደረድራቸው እንችላለን። እነርሱም(1፣2፣3)፣ (1,3,2), (2,1,3), (2,3,1), (3,1,2), እና (3,2,1) ናቸው።  በሌላ አነጋገር ሦስት ሰዎች አንድ አግዳሚ ወንበር ላይ በ6 ዓይነት መንገድ ሊቀመጡ (ሊደረደሩ) ይችላሉ፡፡ እንደዚህ አይነት ኩነቶችን ለማጥናት የሚያስችል የሂሳብ ቀመር ሰልፍይባላል።

## ድግግም የማይፈቀድበት ሰልፍ አቆጣጠር
*n* የየቅል የሆኑ ነገሮች ቢሰጡ፣ ቅደም ተከተላቸው በ   
አይነት መንገድ ሊቀያየር ይችላል። ይሄ የሚሆንበት ምክንያት የመጀመሪያውን ነገር በ *n* መንገድ መንገድ መቀየር ስለሚቻል፣ የመጀመሪያው ምርጫ ከረጋ በኋላ  የሚቀጥለውን ደግሞ በ*n-1*፣ ሶስተኛውን በ*n-2* እያለ እስከ መጨረሻው 1 ድረስ ስለሚነጉድ ነው። 

ለምሳሌ 4 የየቅል (የተለያዩ) ፊደሎች «ለሐመሰ» ቢሰጡ፣ በ 4! = 24 ዓይነት መንገድ ሊደረደሩ ይችላሉ። ማለት 4 ሰዎች አንድ አግዳሚ ወንበር ላይ በ24አይነት መንገድ ሊቀመጡ ይችላሉ። ከስር 24ቱም መንገዶች ቀርበዋል፦
::ለሐመሠ ሐለመሠ መለሐሠ ሠለሐመ 
::ለሐሠመ ሐለሠመ መለሠሐ ሠለመሐ
::ለመሐሠ ሐመለሠ መሐለሠ ሠሐለመ
::ለመሠሐ ሐመሠለ መሐሠለ ሠሐመለ
::ለሠሐመ ሐሠለመ መሠለሐ ሠመለሐ
::ለሠመሐ ሐሠመለ መሠሐለ ሠመሐለ

### የተወሰኑ አባላት ተወስደው ስለመደርደራቸው
10 አባላት ያሉት ሰልፈኛ ቢሰጥ , በስንት አይነት መንገድ 3 አባላቱን ወስዶ ማሰለፍ ይቻላል፣ ለምሳሌ ። እዚህ ላይ አጠቃላይ የድርድሩ ብዛት *n* = 10 ሲሆን ለሰልፍ የሚመረጡት አባላት ብዛት *r* = 3 ነው። በስንት አይነት መንገድ ማሰለፉ ሙሉ በሙሉ ሊካሄድ ይችላል? 
# የመጀመሪያውን ቁጥር ከሁሉ ቁጥሮች *n* =10 ይመረጣል 
# የመጀመሪያው ምርጫ ከረጋ በኋላ ሁለተኛው ቁጥር ከቀሪዎቹ (*n*-1) = 9 ቁጥሮች ይመረጣል
# ሦሥተኛው ቁጥር ከቀሪዎች ( *n* -2) =8 ቁጥሮች ይመረጣል
# ከሦስት በላይ *r* ቁጥሮችን ሰልፍቢያስፈልግ ኖሮ በዚሁ መንገድ ምርጫው ይቀጥልና እስከ (*n* − *r* + 1) ምርጫዎች ሂደቱ ይቀጥል ነበር።
ስለሆነም አጠቃላዩ ፕወዛ 
:*n*(*n* − 1)(*n* − 2) … (*n* − *r* + 1)
ከ*n* ድርድሮች ላይ *r* ነገሮች ተወስደው ሲፐወዙ የሚገኘው ውጤት ነው። 
ይህን ውጤት አቀላጥፎ ለመጻፍ ፋክቶሪያል መጠቀም ይቻላል።

 

ለምሳሌ 10 እጩዎች ለኩባንያ አለቃነት፣ ጸሐፊነትና፣ ገንዘብ ያዥነት ቀረቡ። በስንት አይነት መንገድ ከ10 ሰዎች 3 ሰዎች ሊቀጠሩ ይችላሉ?

:ከ10 ሰዎች ውስጥ 3ቱን ወስዶ ከማሰለፍ ጋር አንድ አይነት ነው። ስለሆነም *n* =10 *r* = 3 =>  P(10,3) = \frac{10!}{(10-3)!} = \frac{10*9*8*7!}{(7)!} = 720  በ720 ዓይነት መንገድ ኩባንያው ሰዎቹን መቅጥር ይችላል ማለት ነው። 

## ድግግሞሽ  የሚፈቀድበት ድርደራ

ለምሳሌ «ደበበ» የሚለው ቃል በስንት አይነት መንገድ ሊፐወዝ ይችላል?
:እዚህ ላይ n=3፣ n_1 = 1 n_2 =2፣ ስለሆነም :\frac{3!}{2!\,1!} = \frac {6}{2} = 3.  ። በ3 ዓይነት ሊፐወዝ ይችላል ማለት ነው፡

:ደበበ በደበ በበደ

መደብ:ድርደራ
ነሐሴ ፲

**ነሐሴ ፲ **  ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፫፻፵ ኛው ቀን ሲሆን የክረምት ወቅት ፵፭ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፳፮ ቀናት ሲቀሩ፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፳፭ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - በኢትዮጵያ አብዮታዊ ሽግግር ደርግ የንጉሠ ነገሥቱን ችሎት እና የዘውድ ምክር ቤት በመሻር ሕገ-ወጥ ከማድረጉም ባሻገር በዚሁ ዕለት በአዲስ አበባ ከተማ ታጣቂ ወታደሮችን እና ታንክ ጭምር በማሠማራት የመሣሪያ ኃይሉን አሳየ። በተያያዘ ሁኔታ ኤርትራውያንን የሚወክሉ የፓርላማ አባላት ሥራቸውን እንደሚለቁ አስታወቁ።	

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

*፲፱፻፺፭ ዓ/ም - የኡጋንዳ አምባ-ገነን ፕሬዚደንት የነበረው ኢዲ አሚን በስደት በሚኖርበት ሳዑዲ አረቢያ ላይ በተወለደ በ፸፰ ዓመቱ አረፈ።

=ዋቢ ምንጮች=

*{{en]] P.R.O., FCO 371/1829 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1974

*{{en]] http://en.wikipedia.org/wiki/August_16

መደብ:ዕለታት
ዶሚኒክ ኤንግር

thumb|ኤንግር

**ዾሚኒክ ኤንግር** (በ ፈረንሳይኛ ፡ Jean Auguste Dominique Ingres ) (1789 - 1855) ፈረንሳዊ ሠዓሊ ነበሩ።

ደ
መጽሐፈ፡ትምህርት፡ዘልሳን፡አምኅራ።

**መጽሐፈ፡ትምህርት፡ዘልሳን፡አምኅራ።** በጀርመናዊው ጸሐፊ እዮብ ሉዶልፍ እና ኢትዮጵያዊው አባ ጎርጎርዮስ ትብብር የተደረሰ የአማርኛ ሰዋሰው ነበር። በላቲን ቋንቋ ግምገማ የተካሄደበት ይህ መጽሐፍ በ1686 ዓ.ም. ሊታተም በቅቷል።

መጽሐፉ፣ ከተለያዩ የሰዋሰው ጥናቶች በተጨማሪ የሉቃስ 11፡1-13 ትርጓሜን፣ አባ ጎርጎሪዮስ ስለ ቅድስት ማርያም የደረሱትን ምስጋና፣ ግጥሞችና የለተ ተለት ንግግሮችን መዝግቦ ይገኛል። በዚህ መጽሐፍ ውስጥ የሚገኙት አብዛኞቹ የአማርኛ ቃላት በርግጥም የአሁን ዘመን አማርኛን ለሚናገር ሰው እንግዳ አይደሉም።  ሆኖም አልፎ አልፎ ለየት ያሉ የፊደላት አቀነባበር ይታያል። በአሁን ጊዜ «አ»ን የሚጠቀሙ ቃላት «ሐ»ን ሲጠቀሙ ይታያሉ፣ በ*አ* እና *ዐ* ም መካከል ልዩ አጠቃቀም ይታያል። *ሀ*፣ *ሐ* እና *ኅ* እንዲሁ አገባብቸው ውሱንና የጠራ መሆኑ ግልጽ ነው።

በተረፈ አንድ አንድ ፊደላት ከአሁኑ ዘመን በተለይ መልኩ ሲቀረጹ ይታያሉ። ለምሳሌ **ጨ** ፊደል **ጠ** ሆኖ ከጎንና ጎኑ መያዣ ያለው ፊደል ሆኖ ቀርቧል።  የመጽሐፉ ሙሉ ገጾች ከታች ቀርበዋል ፦

400px|thumb|left|የመጽሐፉን ገጾች ለማንበብ ምስሉ ላይ ይጫኑ|page=3

መደብ: 17ኛ ክፍለ ዘመን አማርኛ ሥነ ጽሑፍ
መደብ:ሰዋስው
መደብ: ላቲን
መደብ: አባ ጎርጎሪዮስ
መደብ: ኢዮብ ሉዶልፍ
እስኩቴስ

**እስኩቴስ** (ግሪክ፦ Σκυθία /**ስኩጢያ**/) በአውሮጳና በእስያ የተገኘ ጥንታዊ አገር ነበረ።

የእስኩቴስ ሰዎች (ግሪክ፦ Σκύθες /**ስኩጠስ**/) በታሪክ መዝገቦች መጀመርያ የሚታዩ በ700ዎቹ ዓክልበ. ሲሆን በአሦር ሰነዶች ውስጥ **አሽኩዝ** ተብለው ነው። ዳሩ ግን በኋላ ዘመን በጻፉት መምህሮች አፈ ታሪክ ዘንድ ከማየ አይኅ ቀጥሎ ከሁሉ አስቀድሞ የኖረ አገር ነበሩ። በቋንቋቸው በእስኩቴስኛ ለራሳቸው የነበራቸው ስያሜ **ስኩዳ** እንደ ነበር ይመስላል። በምሥራቅ አገሮች ግን ሳካዎች (ፋርስኛ፦ **ሳካ**፣ ቻይንኛ፦ 塞 /**ሳይ**/) ተባሉ። ግዛታቸው እጅግ ሰፊ ሆኖ ለረጅም ዘመን ከዳኑብ ወንዝ በአውሮጳ እስከ ሞንጎልያ፣ ቻይናና ሕንድ ጠረፍ ድረስ ይስፋፋ ነበር። 

በአውሮጳም ሆነ በእስያ ከአይርላንድ እስከ ካምቦድያ ድረስ በጣም ብዙ ብሔሮች ከእስኩቴሳውያን እንደተወለዱ የሚል ልማድ አላቸው።

መደብ:የአውሮፓ ታሪካዊ አገሮች
መደብ:የእስያ ታሪክ
ራግው

[thumb|200px|ራግው (በሠዓሊው [ጊዮም ሩዊይ አስተያየት፣ 1545 ዓ.ም.)]]

**ራግው** (ዕብራይስጥ፦ רְעוּ /ርዑ/፤ ግሪክ፦ /ራጋው/) በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት የፋሌቅ ልጅና የሴሮሕ አባት ሲሆን የአብርሃም ቅድማያት ነበረ።  

## መጽሐፍ ቅዱስ
በ*[[ኦሪት ዘፍጥረት]]* 11፡20 ዘንድ፣ የራግው እድሜ 132 ሲሆን ሴሮሕ ተወለዱ፤ ራግውም ከዚያ 207 ዓመታት ኑሮ በጠቅላላ 339 ዓመታት ኖረ ማለት ነው። እነዚህ ቁጥሮች ከግሪኩ ትርጉም (70ው ሊቃውንት) እና ከሳምራዊው ትርጉም ጋራ ይስማማሉ። በመደበኛው ዕብራይስጥ ትርጉም ግን፣ ራግው ሴሮሕን የወለደው ዕድሜው 32 ዓመት ነበር፤ ስለዚህ በጠቅላላ 239 ዓመታት መኖሩ ነው።  

በ*[[መጽሐፈ ኩፋሌ]]* ዘንድ፣ የራግው እናት ስም ሎምና (የሰናዖር ልጅ) ነበር፤ በ1580 ዓመተ ዓለም (ከዓለም ፍጥረት በኋላ) ተወለደ። ይህም የባቢሎን ግንብ የተጀመረበት ወቅት ነበር፤ በኩፋሌ አቆጣጠር ከማየ አይኅ 272 ዓመታት በኋላ ነው።  የባቢሎን ግንብ የወደቅበት ዓመት ዕድሜው 59 ዓመታት ሲሆን ነው። በ1681 ዓመተ አለም ሚስቱን ኡራን (የኡር ከሰድ ልጅ) አገባት። በ1687 ዓ.ዓ. ሴሮሕ ተወለዱ፣ እንግዲህ የራግው እድሜ ያንጊዜ 107 ዓመታት ነበር። በዚያም አመት የከለዳውያን ዑር ተሠራና ከኖኅ የተወለዱት አሕዛብ መጀመርያ ጦርነት ሠሩ። የሞተበት ዓመት አይሠጠም።

## ሌሎች ምንጮች

በአረብኛው *[[ኪታብ አል-ማጋል]]* (ከቄሌምንጦስ ሥነ ጽሑፍ መካከል) ዘንድ፣ ራግው ሴሮሕን ሲወልድ ዕድሜው 32 ነበር፤ የራግውም ዕድሜ 163 ሲሆን ናምሩድ ነገሠ። ከዕብራይስጡም *ዘፍጥረት* በመስማማት፣ እስከ 239 ዓመታት እድሜው ድረስ ኖረ፤ በሠራውም ከተማ በ«ዖዓናን» ተቀበረ። ከዚህ በኋላ በዝርዝሩ ስሙ «ያርዑ» ተብሎ ሚስቱ «ታናዓብ» (የዖቤድ (ኤቦር) ልጅ ትባላለች። ናኮርም የራግውን ሴት ልጅ «አአክሪስ» ያግባታል። 

በአራማያው *[[የመዝገቦች ዋሻ]]* ዘንድ፤ ራግው በ32 ዓመት ሴሮሕን ወልዶ፣ እድሜው 130 ሲሆን ናምሩድ ነገሠ። እንደገና በመሞቱ እድሜው 239 ዓመታት ይሠጣል። በሌላ አንቀጽ እንደሚለን፣ የራግው ዕድሜ 50 ሲሆን ናምሩድ ኒሲቢስ፣ ኤደሣንና ካራንን ከተሞች ሠራ። 

በግዕዝ *[[የአዳምና ሕይዋን ትግል ከሠይጣን ጋራ]]* ዘንድ፣ ራግው በሙሉ 232 ዓመታት እንደ ኖረ ሲል በሌላ ቦታ ግን ለ289 ዓመታት ኖረ ይላል። ዕድሜው 130 ዓመታት ሲሆን ናምሩድ ነገሠ፤ 140 ዓመታትም ሲሆን «ያኑፍ» (ወይም ምጽራይም) በግብጽ ነገሠ።

መደብ:የብሉይ ኪዳን ሰዎች
ጌቱሊያ

[300px|thumb|ጌቱሊያ በሮማውያን ዘመን ከ[ማውሬታኒያ ደቡብ]]
**ጌቱሊያ** በስሜን አፍሪካ የተገኘ ጥንታዊ አገር ነበር። ከሮማውያን መምጣት በፊት ከሜድትራኒያን ባሕር ወደ ደቡብ እስከ ሳህራ በረሃ ድረስ በዛሬው አልጄሪያ ያለውን አገር ይሸፍን ነበር።  የሮሜ መንግሥት ኑሚዲያንና ማውሬታኒያንን ከያዘ በኋላ፣ ፕሊኒ እንደሚለው ጌቱሊያ ከአትላስ ተራሮች ወደ ደቡብ እስከ ኒጄር ወንዝና እስከ አይቲዮፒያ ጠረፍ ድረስ ያለውን አገር ሁሉ ጠቀለለ።  የጌቱላውያን ተወላጆች ዛሬ የቤርቤር ብሔሮች ናቸው።

መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:የአፍሪካ ታሪክ
መደብ:አልጄሪያ
ደብረ አማና

400px|thumb|የደብረ አማና ሰንሰለት (ቀይ)

**ደብረ አማና** (ቱርክኛ፦ Nur Dağları /ኑር ዳጅላርዕ/ ማለት «የብርሃን ተራሮች») በቱርክ አገር ደቡብ ጫፍ የሚገኝ የተራራ ሰንሰለት ነው። 

የአርፋክስድ ርስት እስከ ደብረ አማናና እስከ ኤፍራጥስ ወንዝ ድረስ እንደሚደርስ በኩፋሌ ይባላል። 

የግሪክ ታሪክ ጸሐፊ ስትራቦን እንደሚለን (i.2)፣ አንዳንድ የድሮ መምህሮች የጥንታዊ አይቲዮፒያን ግዛት ከደብረ አማና ጀምሮ ወደ ደቡብ (ከነሶርያ፣ እስራኤልና ዓረብ ሁሉ) ይቆጥሩት ነበር።

በ2038 ዓክልበ. ግድም የአካድ ንጉሥ ናራም-ሲን ኤብላን ከያዘ በኋላ በአማናና በሊባኖስ ዙሪያ ዘመተ።

መደብ:ተራሮች
መደብ:ቱርክ
ዲ ኤን ኤ

200px|right|
**ዲ ኤን ኤ** ( Deoxyribonucleic Acid) በጣም ትልቅ ሞልዩኪል ሆኖ ህይወት ያላቸውን ማናቸውንም ፍጡራን፣አትክልት፣ እንስሳት፣ባክቴሪያ ወዘተ የዘር-ቀመር (ጄኔቲክ ኮድ) ያዘለ ነው። የአንድ ፍጡር ዲ ኤን ኤ በዚያ ፍጡር ማናቸውም ህዋስ (ሴል) ውስጥ ይገኛል። የመገኘቱ ውጤት እያንዳንዱ በምድር ላይ ያለ ፍጡር የራሱ የሆነ ልዩ ባህርይ እንዲኖረው ያደርጋል። ይህንም እሚያደርገው የፍጡሩ አካላት መገንቢያ የሆኑ የፕሮቲን ሞለኪሎችን በትዕዛዝ በተወሰነ መልኩ እንዲሰሩ ዲ ኤን ኤ ስለሚመራ ነው። የአንድ ህዋስ ፕሮቲን የዚያን ህዋስ ተግባር ይወስናል። ዲ ኤን ኤ ከወላጅ ወደ ልጅ ይተላለፋል፣ ስለሆነም ወላጆችና ልጆች ተቀራራቢ ባህርይ እንዲኖራቸው ያደርጋል። አንድ አይነት የማይሆኑበት ምክንያት ልጆች ከሁለቱ ወላጆች ድብልቅ ዲኤን ኤ ስለሚዎርሱ ነው። 

ህይወት ካላቸው ነገሮች ሁሉ ቫይረሶች ለየት ይላሉ። በመጀመሪያ ደረጃ ቫይረሶች ህይወት ሊኖራቸውም ላይኖራቸውም ይችላል። በተጨማሪይ ቫይረሶች በሁለት ይከፈላሉ፣ ገሚሶቹ እንደሌሎች ፍጡራን ዲ ኤን ኤ ሲኖራቸው ገሚሶቹ ደግሞ አር ኤን ኤ ብቻ ይኖራቸዋል። ዲኤንኤ ያላቸው ቫይረሶች ሌሎች ህዋሳትን የሚያጠቁት አስኳሉ ውስጥ በመግባት ሲሆን አር ኤን ኤ ብቻ ያላቸው ደግሞ የህዋሱ ሳይቶፕላዝም ውስጥ ነው። ኤድስን የሚፈጥረው የ ኤች አይ ቪ ቫይረስ ከኋለኞቹ ወገን ነው።

ዲ ኤን ኤ ከሥነ ቅመማ አንጻር ከኑክሊክ አሲድ ( nucleic acid) የተሠራ ሲሆን በመቶ ሚልዮን በሚቆጠሩ የተጣመዱ ኒኩልቲዲም ሁለትም ጥምዝ መሰላ ይሰራሉ፡፡ ይህ ጥምዝ መሰላል የሁሉን ዝርያ መረጃ የያዘ ሲሆን በሴል ላሉ ፕሮቲኖችህ መገንቢያ መልጅ የያዘ ነው። 

መደብ:ጀነቲክስ
ዛዳር

**ዛዳር** (ክሮኤሽኛ፦ Zadar) በክሮኤሽያ የሚገኝ ከተማ ነው። በጥንቱ ሊቡርኒያ ሥፍራው **ያዴራ** ተብሎ ይታወቅ ነበር።

መደብ:የአውሮፓ ከተሞች
መደብ:ክሮኤሽያ
ትሪር

**ትሪር** (ጀርመንኛ፦ Trier) የጀርመን ከተማ ነው።

በጥንታዊ ልማድ የትሪር መሥራች የኒኑስ ልጅ ትሬቤታ ነበር። ትሬቤታ ከአባቱ ኒኑስ ሚስት ከሴሚራሚስ መንግሥት ከአሦር ሸሽቶ ወደ ማኑስ አገር በራይን ወንዝ አካባቢ ደርሰ፤ ከራይን ምዕራብ ትሪርንና ስትራዝቡርግን ሠራ። 

መደብ:የጀርመን ከተሞች
ሶርያ

500px|thumbnail|left|የአሁኑ ጦርነት - አረንጓዴ በዐመጸኞች / ቱርክ ሥራዊት፣ ብጫ በኩርድ ሥራዊት፣ ቀይ በሶርያ / ኢራቅ መንግሥት።

## ዘመናዊ ታሪክ
ሶርያ በረጅሙ ታሪክ ላይ ኃያላት የሚታግሉበት የጦርነት ሜዳ አካባቢ ሆኖዋል። አሁንም ከ2003 ዓም ጀምሮ በብሔራዊ ጦርነት ተይዟል። 

በኅዳር 20 ቀን 2009 ዓም፣ የቱርክ ፕሬዚዳንት ረጀፕ ታይፕ እርዶዋን እንዲህ ብሏል፦

«ሥራዊታችን ወደ ሶርያ የገቡበት ምክንያት፣ የባሻር አል-አሣድን መንግሥት ለማስጨርስ ነው።»

ስለዚህ፣ በዓለም አቀፍ ሕግ መሠረት፣ ከቱርክ መንግሥትና ከሶርያ መንግሥት መካከል አሁን በይፋ የጦርነት ሁኔታ አለ።

በእስልምና ትንቢት በሃዲስ ዘንድ፣ በስሜን ሶርያ የቱርክ ሥራዊት አሁን የያዙት መሬት የዚህ አለም መጨረሻ ውጊያ ቦታ መሆኑ ይነበያል። አገራት ግን ከ2300 ዓክልበ. ጀምሮ እስካሁን ድረስ ሶርያን ለመግዛት ተወዳደሩና ተዋጉ።

መደብ:ሶርያ
መስኪያጝካሸር

**መስኪያጝ-ካሸር** (ወይም መሽ-ኪአጝ-ጋሸር) በሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር ዘንድ የኤንመርካር አባትና የኤአና ንጉሥ ነበር። እንዲህ ሲል፦ 

:«በኤአና መስኪያጝ-ካሸር የኡቱ ልጅ ገዢና ንጉሥ ሆነ፤ ለ324 (ወይም 325) አመታት ነገሠ። መስኪያጝ-ካሸር ወደ ባሕር ገብቶ አልታየም። የመስኪያጝ-ካሸር ልጅ ኤንመርካር  ኡሩክን ሠርቶ የኡሩክ ንጉሥ ሆነ።»

«ኡቱ» ማለት የፀሐይ አምላክ ወይም ጣኦት ሲሆን «ኤ-አና» ማለት የኡሩክ ከተማ አምባ ወይም ቤተ መቅደስ ነበር። እንደ ተከታዮቹ ኤንመርካር፣ ሉጋልባንዳ፣ ዱሙዚድ፣ አሣ አጥማጁ ወይም ጊልጋመሽ ሳይሆን፣ የመስኪያጝ-ካሸር ስም ከሌላ አፈ ታሪክ ወይም ሰነድ ከነገሥታት ዝርዝር በቀር አይታወቅም። *[[ኤንመርካርና የአራታ ንጉሥ]]* በሚባለው አፈታሪክ ዘንድ ግን፣ ኤንመርካር እራሱ የኡቱ ልጅ ይባላል፤ ኤንመርካር ደግሞ የኡሩክና የኤሪዱ መስራችና ጽሕፈትን የፈጠረው ንጉሥ ይባላል።

በመምህሩ ዴቪድ ሮህል አስተሳሰብ ዘንድ፣ የመስኪያጝ-ካሸር መታወቂያ ከኩሽ (የካም ልጅ) ጋር አንድላይ ያደርገዋል።

## ተዋቢ ምንጮች

መደብ:የሱመር ነገሥታት
መደብ:አፈ ታሪክ
ትሪቶን

[thumb|250px|የአረመኔ ጣኦት ትሪቶን ሀውልት በ[ሮማ ፓፓ 8 ኡርባን ትዕዛዝ በ1634 ዓ.ም. በሮማ ከተማ ተሠርቶ እስካዛሬ ይቆማል።]]
**ትሪቶን** (ግሪክ፦ Τρίτων) በግሪክ አረመኔ ሃይማኖትና አፈ ታሪክ ዘንድ፣ የውቅያኖስ መልእክተኛ የሆነ አምላክ ነበረ። የፖሠይዶን (የባሕሮች ዋና አምላክ) እና የአምፊትሪቴ ልጅ ይባላል። በትውፊቶቹ እንደሚገለጽ፣ ሰውነቱ ከሆዱ በታች የዓሣ ሲሆን፣ ልዩ የዛጎል ቀንድ ይነፋል።

በአንዳንድ የግሪክ ደራሲ እንደ ፒንዳር፣ ሄሮዶቱስ፣ አፖሎኒዮስ ሮዲዮስ፣ ሉኮፍሮንና ዲዮዶሮስ ሲኩሉስ ዘንድ፣ ትሪቶን የሊብያ ንጉሥ ሲሆን መኖርያው በትሪቶኒስ ሀይቅ አጠገብ ተገኘ። በዚሁ ሚና ያሶንና አርጎናውቶች በሚባለው አፈታሪክ ይጫወታል።

ጣልያናዊ መኖኩሴ አኒዩስ ዴ ቪቴርቦ ባሳተመው ዜና መዋዕል ዘንድ (1490 ዓ.ም. የታተመ)፣ ትሪቶን ከካም ልጆች አንዱ ሲሆን በናምሩድ 18ኛው አመት በሊብያ ሠፈረና መጀመርያው የሊብያ ንጉሥ ሆነ፤ ከዚያ በቤሉስ 56ኛው አመት ያኑስ ወደ ሊብያ ደረሰና የትሪቶን ልጅ ሃሞን ተከተለው። በዚህ ዜና መዋዕል አቆጣጠር ትሪቶን በሊብያ የነገሠ ምናልባት ከ2410 እስከ 2315 ዓክልበ. ግድም ነበር።

መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
መደብ:ሊቢያ
ትሪቶኒስ ሀይቅ

**ትሪቶኒስ ሀይቅ** በጥንታዊ ግሪክ አፈ ታሪክ ውስጥ በሊብያ የተገኘ ታላቅ ሐይቅ ነበረ። ብዙ የግሪክ ሃይማኖት አማልክት እንደ ትሪቶን፣ ሃሞን፣ ፓላስ፣ አቴና፣ ዲዮኒስዮስና ክሮኖስ ከዚህ አካባቢ ጋር ግንኙነት ነበራቸው። 

ሄሮዶቱስ፣ ዲዮዶሮስ ሲኩሉስና ሌሎች እንዳሉት፣ ይህ ሀይቅ ከቀርታግና ደቡብ በዛሬው ቱኒዚያ ይገኝ ነበር። ከዚህ ጋር «ትሪቶን» የሚባል ወንዝ ይፈስበት ነበር። በሄሮዶቱስ ዘንድ ሁለት ደሴቶች እነርሱም ፍላ እና ሜኔ አሉበት። ዲዮዶሮስ እንዳለው ኒሳ ደሴት በትሪቶን ወንዝ ውስጥ ነበረ፤ ሄሮዶቱስ ግን ኒሳ በአይቲዮፒያ በተገኘ ሀይቅ ላይ መኖሩን መሰከረ።   

ከምድር መንቀጥቀጥ የተነሣ ሐይቁ በግማሽ ወራት ደርቆ አሁን በቱኒዚያ አገር በበጋ የሚሞላ በክረምትም የሚደረቀው ሐይቅ ሻት አል-ጀሪድ እንደ ሆነ ይታሥባል። 

መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
መደብ:ሐይቅ
መደብ:ስሜን አፍሪቃ
ትርምስ

**ትርምስ** በሒሳብ ቋንቋ  የአንድ የተሰጠ ድርድር ቅደም ተከተል ሙሉ በሙሉ ከመቀየሩ የተነሳ  ሁሉም አባል ያለቦታው የሚገኝበትን የድርድር ብዛት የሚቆጠርበት መንገድ ነው። ትርምስ  በሒሳባዊ ምልክት በሰብ ፋክቶሪያል እንዲህ ይጻፋል !*n*።

## ምሳሌ
4 ባልና ሚስቶች እልፍኝ አዳራሽ ውስጥ ገብተው ጠጅ ይጠጡ ነበር። ከመጠጣታቸው የተነሳ 8ቱም ሰዎች ተሳከሩ። ይህ የሆነው ማታ ላይ ስለነበር በዚያው ሴትና ወንድ ሴትና ወንድ ሆነው በጥንድ በጥንድ ተኙ። ጠዋት ሲነቁ፣ ሁሉም ባል የርሱ ካልሆነች ሴት ጎን እንዲገኝ በስንት መንገድ ይቻላል?

በአጠቃላይ መልኩ ባሎችን በአንድ ተርታ በቅደም ተከተል  ብናሰልፍና፣ ትክክለኛ ሚስቶቹን በኒህ ትይዩ ብናሰልፍ ፣ የዚህን ቅደም ተከተል በABCD ብንወክል፤ ይህ ቅደም ተከተል በ4!= 24 መንገድ ሊደረደር ይችላል። ከኒህ ውስጥ ሙሉው ቅደም ተከተል ሊቃወስ ወይንም ሊተራመስ የሚችለው በ9 መንገድ ብቻ ነው። እኒሁም

:BADC, BCDA, BDAC,
:CADB, CDAB, CDBA,
:DABC, DCAB, DCBA.

በሌሎቹ አይነት ድርድሮች፣ ቢያንስ ቢያንስ አንዱ ባል ከትክክለኛዋ ሚስቱ ጋር ይነቃል ማለት ነው።

## የትርምስ አቆጣጠር
እንበልና  *n* ሰዎች አሉ፣ እነርሱም  1,&nbsp;2,&nbsp;...,&nbsp;*n* እየተባለ ቁጥር ተስጥቶዓቸዋል።  እንዲሁ  *n*  ኮፊያዎች ተስጥተዋል፣ ልክ እንደሰዎቹ  እያንዳንዱ ኮፊያ 1,&nbsp;2,&nbsp;...,&nbsp;*n* በመባል በቁጥር ተሰይመዋል። ማዎቅ የተፈለገው እያንዳንዱ ሰው በሱ ቁጥር የተሰየመውን ኮፊያ ሳያገኝ የሚቀርባቸውን የአሰጣጥ/ድርድር ብዛት ነው።  በሌላ አባባል *n* ሲተራመስ ስንት ነው? 

መልሱ

: \left [ \frac {n!}{e} \right ] ማለት የዚያ ቁጥር n ፋክቶሪያል ለኦይለር ቁጥር ተካፍሎ፣ ለክፍልፋዩ ውጤት በጣም የሚቀርበው ኤንቲጀር ማለት ነው።

ለምሳሌ፡ 5 አባል ያለው ድርድር በ: \left [ \frac {5!}{e} \right ] =  [44.1455329] = 44 አይነት ይተራመሳል ማለት ነው። 

## ጥገት

:\lim_{n\to\infty} {!n \over n!} = {1 \over e} \approx 0.3679\dots.

ማለት፣ ብዙ አባል ያሉትን ድርድር ቅደም ተከተል በነሲብ (በእውር ድንብስ) ብንፐውዝ፣ የሚፈጠረው ድርድ ትርምስ የመሆን እድሉ :{1 \over e} \approx 0.3679\dots. ነው ማለት ነው። ለምሳሌ አንድ ምንም  ያላጠና ተማሪ 100 አዛምድ ጥያቄዎች ቢቀርቡለት፣ ከ100ው ዜሮ የማግኘት እድሉ 37% አካባቢ ነው ማለት ነው።

መደብ:ድርደራ
መደብ: ዕድል ጥናት
አፅትላን

thumb|280px|ከአጽትላን መውጣቱ - በአንድ 17ኛው ክፍለ ዘመን መጽሐፍ

**አፅትላን** (ናዋትል፦ Aztlān) በሜክሲኮ የሚገኙት የናዋ ብሐሮች አፈታሪካዊ መኖሪያ አገር ቤት ነው። አፅቴክ የሚለው ስያሜ ትርጉም «የአፅትላን ሕዝብ» ነው።

በናዋትል ትውፊቶች ዘንድ፣ 7 ጎሣዎች በ7 ዋሻዎች ውስጥ ቺኮሞጽቶክ በተባለ አገር ይኖሩ ነበር። እነርሱም ሾቺሚልካ፣ ትላዊካ፣ አኮልዋ፣ ትላሽካላን፣ ቴፓኔካ፣ ቻልካ እና መሺካ ተባሉ። ከጊዜ በኋላ እነኚህ ጎሣዎች ከዚያ ወጥተው ወደ አጽትላን ፈለሡ።

በአንዳንድ የትውፊት ሰነድ ውስጥ አጽትላን እንደ ሰላማዊ ገነት ይባላል፤ በአንዱ ዘንድ ግን በአጽትላን አዝቴኮች በአምባገነን ሥር ይኖሩ ነበር። በቄሳቸው ተምረው፣ አዝቴኮቹ ከዚያ ሸሹ፣ በመንገዳቸውም አምላካቸው ዊጺሎፖችትሊ ስማቸው «አዝቴክ» እንዳይሆን ከለከለ፤ ከእንግዲህ ወዲህ «መሺካ» እንዲባሉ ነገራቸው።  

በትውፊቶቹ አቆጣጠር ከአጽትላን ወደ ደቡብ የተጓዙበት አመት 1056 ዓ.ም. ነበር። በመጨረሻ መሺካዎች በአዲስ አገራቸው (የዛሬ ሜክሲኮ ሸለቆ) ደረሱ።  

ይህ አጽትላን ከሜክሲኮ ወደ ስሜን ስለ ተገኘ፣ አሁን ዩናይትድ ስቴትስ በሚባለው ግዛት ውስጥ እንደ ነበር የሚሉ አስተሳሰቦች ብዙ አሉ። 

መደብ:አፈ ታሪክ
መደብ:ሜክሲኮ
መደብ:የስሜን አሜሪካ ኗሪ ብሔሮች
ክሮኖስ

**ክሮኖስ** በጥንታዊ ግሪክ አፈ ታሪክ በኩል የአረመኔ እምነት አማልክት ኡራኖስና ጋያ ልጆች የሆኑት የቲታኖች መሪ የነበረ አምላክ ወይም ንጉሥ ነበረ። አባቱን ገልብጦ በአፈታሪካዊ ወርቃማ ዘመን ይነግሥ ነበር፤ በኋላ ግን የራሱ ልጆች ዚውስ፣ ሃይዴስና ፖሠይዶን ክሮኖስን ገለበጡ፣ በታርታሮስም አሠሩት። 

የክሮኖስ ስም በሮማይስጥ «ሳቱርን» ሲሆን በነርሱም እምነት እንደ አምላክ ይቆጠር ነበር። የፈልኩ ሳተርን ስም እንዲሁም የቅዳሜ ዕለት ስም (*ሳተርደይ*) በእንግሊዝኛ ከርሱ የተወሰደ ነው። 

የግሪክ ጸሐፊ ሄሲዮድ እንዳለው፣ ክሮኖስ አባቱን ኡራኑስን በመቀኝነት ያየው ነበር፤ እናቱም ጋያ በኡራኑስ ላይ ጠላትነት አገኘች። ስለዚህ ጋያ ክሮኖስን ማጨዳ ሠጠችውና ክሮኖስ አባቱን ሰለበው።  ዳሩ ግን ሌሎች ታላላቅ ልጆች («ጊጋንቴስ») ከተፈሰሰው ደም ተወለዱ። 

ከዚሁ በኋላ ክሮኖስ ዕኅቱን ሬያን አገባትና ንጉሥና ንግሥት ሆነው ዓለሙን ገዙ። ይህም «ወርቃማ ዘመን» የተባለው ነበር፤ እያንዳንዱ ግለሠብ በምግባር ስለ ሠራ ለድንጋጌዎች አስፈላጊነት ያልነበረበት ወቅት መሆኑ ታመነ። 

ክሮኖስና ሬያ ብዙ ሌሎች አማላክት ወለዱ፦ ዴሜቴር፣ ሄራ፣ ሃይዴስ፣ ሄስቲያ እና ፖሠይዶን ነበሩ። ዳሩ ግን ክሮኖስ በገዛው ልጆች እንዲገለበጥ ስለሚል ትንቢት፣ እያንዳንዱ እንደ ተወለደ እርሱ በላቸው። ስለዚህ ስድስተኛው ልጅ ዚውስ ሲወለድ እናቱ በስውር ቦታ በክሬታ ደሴት እንዲታደግ አደረገች። ከታደገ በኋላ ዚውስ መድኃኒት ለክሮኖስ አጠጣውና ወንድሞቹን እንዲያውካቸው አስደረገው። ዚውስ፣ ወንድሞቹና ጊጋንቴስ ከክሮኖስ ኃያላት ጋር ቲታኖማኬ የተባለ አፈታሪካዊ ጦርነት ተዋጉ። ከዚሁ ጦርነት በኋላ ክሮኖስ በታርታሮስ ታሠረ። በፒንዳር ዕትም ግን ክሮኖስ ከዚያ በኋላ ወጣና የኤሊሲዩም ንጉሥ ሆነ።  ዊርጊል ደግሞ እንደጻፈው፣ ሳቱርን (ክሮኖስ) ከዚያ ወጥቶ የላቲዩም (በጣልያን) ንጉስ ሆነ። 

በጣልያን አፈ ታሪክ ረገድ ደግሞ የክሮኖስ ወይም የስቱርን ስም አንዳንዴ ከ«ካሜሲስ» ወይም ከ«ካሜሴኑስ» ስም ጋር ይለዋወጣል።  ለምሳሌ አኒዩስ ዳ ቪቴርቦ ባሳተመው ዜና መዋዕል ውስጥ፣ «ሳቱርን» እንደ ማዕረግ ሲቆጠር፣ መጀመርያውም «የባቢሎን ሳቱርን» ናምሩድ ሲባል፣ የኖኅ ልጅ ካም (ወይም ካሜሴኑስ) «የግብጻውያን ሳቱርን» ሆኖ ከዚያ በሊብያ፣ በጣልያንና በባክትሪያ በተራ ይገዛል፤ ከሃሞን፣ ከቲታኖችና በኋላም ከኒንያስ ጋር ይዋጋል። 
                                
## በዲዮዶሩስ ሲኩሉስ
ዲዮዶሮስ ሲኩሉስ በመዘገበው የሊብያ አፈ ታሪክ ዘንድ፣ ክሮኖስ ወይም ሳቱርን የኡራኖስና የቲቴያ ልጅ ሲሆን በጣልያን፣ ሲኪልያና ስሜን አፍሪካ ላይ ንጉሥ ነበረ። ለዚህ እንደ ማስረጃ በሲኪሊያ የተገኙ *ክሮኒያ* የተባሉትን ኮረብታዎች ይጠቅሳል። ክሮኖስና ቲታኖች በወንድሙ በክሬታ ንጉሥ በዩፒተር (ዚውስ) እና በኒሳ ንጉሥ በሃሞን ላይ ጦርነት ያደርጋል፤ ኒሳ በአፍሪካ ውስጥ በትሪቶን ወንዝ የሚገኝ ደሴት ነው። ክሮኖስ ድል አድርጎ እኅቱን ሬያን ሚስቱ እንድትሆን ከሃሞን ይሠርቃታል። ነገር ግን የሃሞን ልጅ ዲዮኒስዮስ (ባኩስ) በፋንታው ክሮኖስን ድል ያደርጋል፤ ከዚያ የክሮኖስና የሬያ ልጅ ዩፒተር ኦሊምፑስ የግብፅ አገረ ገዥ እንዲሆን ባኩስ ያሾመዋል። ባኩስና ዩፖተር ኦሊምፑስ ከዚያ የቀሩትን ቲታኖች በክሬታ ደሴት ያሸንፋቸዋል። ባኩስ ከሞተ በኋላ ዩፕተር ኦሊምፑስ መንግሥታትን ሁሉ ወርሶ የአለም ጌታ ሆነ። (ዲዮዶሩስ መጽሐፍ 3)

## በሲቢሊን ራዕዮች
የሲቢሊን ራዕዮች እንደገና ክሮኖስን ይጠቅሳል፤ በተለይ በ3ኛው መጽሐፍ ዘንድ የኡራኖስና ጋያ 3 ልጆች ክሮኖስ፣ ቲታንና ያፔቱስ ይባላሉ። እያንዳንዱ ወንድም የመሬቱን ሢሶ በርስት ይቀበላል፤ ክሮኖስም በሁላቸው ላይ ንጉሥ ይደረጋል። ኡራኖስ ከሞተ በኋላ፣ የቲታን ልጆች የክሮኖስና የሬያ ልጆች እንደተወለዱ ሊያጥፏቸው ይሞክራሉ። ነገር ግን ሬያ በዶዶና ልጆቿን ዚውስን፣ ፖሠይዶንንና ሃይዴስን በሥውር ወለደች፤ በ3 ክሬታዊ ሰዎች ጥብቅና እንዲታድጉ ወደ ፍርግያ ትልካቸዋለች። ይህንን ባወቁ ጊዜ፣ ከቲታን ወገን 60 ሰዎች ክሮኖስንና ሬያን ይሥራሉ፤  ስለዚህ የክሮኖስ ልጆች መጀመርያውን ጦርነት በቲታን ወገን ላይ ይሠራሉ። በዚሁ ታሪክ ክሮኖስ አባቱን ወይም ልጆቹን ስለ መግደሉ ምንም ቃል የለም።  

## በሳንኩኒያጦን

ጥንታዊ የፊንቄ ታሪክ ጸሐፊ የተባለው ሳንኩኒያጦን እንደጻፈው፣ ክሮኖስ በመጀመርያ ጌባልን የመሠረተ በኋላም እንደ አምላክ የተቆጠረ ከነዓናዊ ገዢ ነበረ። በዚህ ዕትም ሌላ ስሙ «ኤሉስ» ወይም «ኢሉስ» ይባላል፤ በዘመኑ 32ኛው ዓመት አባቱን ኤፒገዩስን ወይም አውቶክጦንን «በኋላም ኡራኖስን ያሉትን» ሰለበው፣ ገደለውና እንደ አምላክ አደረገው። በተጨማሪ፣ መርከቦች ከተፈጠሩ በኋላ፣ ክሮኖስ ሰዎች የሚኖሩበትን ዓለም ሲጎብኝ፣ አቲካን ለሴት ልጁ አጤና አወረሳት፣ ግብጽንም ለሚሶር ልጅ ለጽሑፍ ፈጣሪ ታኡት አወረሰው።



መደብ:አፈ ታሪክ
መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
ራሴን በራሴ፣ አፌን በምላሴ ካላንቆላጰላጠስኩት ማን ያንቆላጰላጥስልኛል?

ትርጉም፦ ማንቆላጰላጠስ አስፈላጊነት አይደለም።

መደብ:ተረት ረ
ቫይኪንግ

**ቫይኪንግ** የሚባሉት ሰዎች በጥንት ዘመን በሰሜን አውሮፓ ይኖሩ የነበሩ ዘላን እና ጦረኛ ነገዶች ናቸው። ቫይኪንግ የሚባሉት ነገዶች በአሁኑ ዘመን ኖርዌይ፣ ስዊድን፣ ዴንማርክ፣ አይስላንድ እንዲሁም በአንዳንድ አውሮፓውያን አገሮች የሚኖሩ ህዝቦች ቅድመ አያቶች ናቸው።

መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:ብሔሮች
ፈሊጣዊ አነጋገር

ኣመድ ቃርያ

## [[ፈሊጣዊ አነጋገር ሀ|ሀ]]  -  [[ፈሊጣዊ አነጋገር ለ|ለ]] -   [[ፈሊጣዊ አነጋገር መ|መ]]  - [[ፈሊጣዊ አነጋገር ረ|ረ]]  - [[ፈሊጣዊ አነጋገር ሰ|ሰ]]  - [[ፈሊጣዊ አነጋገር ሸ|ሸ]] - [[ፈሊጣዊ አነጋገር ቀ|ቀ]]  -  [[ፈሊጣዊ አነጋገር በ|በ]]  -  [[ፈሊጣዊ አነጋገር ተ|ተ]]  -  [[  ፈሊጣዊ አነጋገር ቸ|ቸ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ነ|ነ]]  -   [[ፈሊጣዊ አነጋገር እ|አ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ከ|ከ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ወ|ወ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ዘ|ዘ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር የ|የ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ደ|ደ]] -  [[ፈሊጣዊ አነጋገር ጀ|ጀ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ገ|ገ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ጠ|ጠ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ጨ|ጨ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ጰ|ጰ]]  -  [[ ፈሊጣዊ አነጋገር ጸ|ጸ]]  -  [[ፈሊጣዊ አነጋገር የ|ፈ]]

መደብ:ፈሊጣዊ አነጋገር(ሸ*
ናፖሌዎን ቦናፓርት

thumb|310px|ናፖሌዎን ቦናፓርት

[thumb|310px|alt=Map of Europe. French Empire shown as bigger than present day France as it included parts of present-day Netherlands and Italy.|የናፖሌዎን ግዛት በበለጠበት ሰዓት፣ [180 3 ዓ.ም.]]

**ናፖሌዎን ቦናፓርት** (ፈረንሳይኛ፦ Napoléon Bonaparte)

1761-1813 ዓ.ም. በፈረንሳያዊ አብዮት መጨረሻ አለቃና መሪ ነበሩ። ከ1796 እስከ 1807 ዓ.ም. ድረስ **1 ናፖሌዎን** ተብለው የፈረንሳይ ንጉሠ ነገሥት ነበሩ። እ.ኤ.አ. በ 1795 ናፖሊዮን ቦናፓርት የተባለ አንድ ወጣት ወታደር የቱሊሪስ ቤተ መንግስትን እየወረረ ያለውን የፓሪስ ህዝብ እንዲያስወግድ ታዘዘ። ናፖሊዮን ፣ ቀድሞውኑ በ 1795 ፣ ሙሉ ስራውን የሚገልፅ ምኞት እና ጨካኝነት ጥምረት ያሳያል ። ህዝቡ ወደ ቱሊሪስ እየገሰገሰ ሲሄድ ናፖሊዮን ዓይኑን ሳያንጸባርቅ ወታደሮቹን ወደ ህዝቡ እንዲተኩስ አዘዘ። ሕዝቡ በፍጥነት ተበታተነ; ይህ በዳይሬክተሩ ላይ ሊደርስ የሚችለው ስጋት፣ የወቅቱ የፈረንሳይ መንግስት፣ ተወግዷል። ይህ ሰው ከየት መጣ?

የናፖሊዮን ቀደምት ወታደራዊ ድሎች
በ1796–97 በነበሩት እጅግ አስደናቂ ወታደራዊ ድሎች ግን በጣም የታወቀ ነበር። በነዚያ ዓመታት ሁሉንም ሰሜናዊ ኢጣሊያ ድል በማድረግ ሀብስበርግ ግዛቶቻቸውን እንዲለቁ እና ኔዘርላንድንም እንዲቆጣጠሩ አስገደዳቸው። ወደ ግብፅ ወታደራዊ ጉዞ በማምራት በዚያ የሚገኘውን የብሪታንያ አቋም ለማዳከም ፈልጎ ነበር፣ ምንም እንኳን በግብፅ ያደረገው ዘመቻ እሱ ያሰበውን ውጤት ባያመጣም ተከታታይ አስደናቂ ወታደራዊ ድሎችን አስመዝግቧል። ይህ በፈረንሳይ ውስጥ በጣም ትልቅ ሽፋን ተሰጥቶታል. ይህ ወታደራዊ ጉዞ ብቻ አልነበረም; እያንዳንዷን እንቅስቃሴ የሚከታተል የሕዝብ ግንኙነት ሠራተኛ አድርጎ አሁን የምናስበውን ነገር ወስዷል።

መፈንቅለ መንግስት ናፖሊዮንን ወደ ስልጣን አመጣ
እ.ኤ.አ. በህዳር 1799 የተወሰኑ የማውጫው አባላት የታደሰ አክራሪነት እና የንጉሳዊ አገዛዝን ተደጋጋሚ ስጋቶች ለመቋቋም የሚያስችል የተረጋጋ መንግስት እንዲመሰርቱ ለመርዳት ወደ ናፖሊዮን ዞሩ። የዳይሬክተሩ ሁለት አባላት ወደ ናፖሊዮን ቀርበው ደካማውን መንግስት ለመገልበጥ እና ለፈረንሳይ አዲስ መንገድ ለመቅረጽ የሚያስችል ጠንካራ አገዛዝ ለመመስረት ከሱ እና ከወንድሙ ሉዊስ ጋር አሴሩ ።

ይህ መፈንቅለ መንግስት ህዳር 9 ቀን 1799 ተፈፀመ። የተቋቋመው አዲስ መንግስት ስልጣን በሶስት ቆንስላዎች እንዲካፈል ጥሪ አቅርቧል። ወደ አብዮቱ ወይም ወደ አሮጌው አገዛዝ የማይመለስ፣ ነገር ግን ቆንስላዎች ወደ ሮም ግዛት የሚመለሱ የቃላት አገባቦችን አስቀድመው አይተዋል። ሥልጣን በሦስትዮሽ ሊጋራ ነበር፣ እና ናፖሊዮን የመጀመሪያ ቆንስላ፣ primus inter pares ፣ በመጀመሪያ በእኩል ደረጃ መሆን ነበረበት።

በዚህ ጊዜ ስለ እሱ ሁለት ነገሮች ቀድሞውኑ ግልጽ ነበሩ። አንደኛው ትልቅ ምኞቱ ሲሆን ሁለተኛው ደግሞ ታላቅ ችሎታው ነበር። ይህንን ከሰራዊቱ ጋር ባደረገው ግንኙነት ማለትም በሰሜናዊ ጣሊያን ከሚገኙት ወታደሮቹ፣ ከግብፅ ወታደሮቹ ጋር ባደረገው ግንኙነት እና እንዲሁም ሁሉም ዓይነት ወቅታዊ መረጃዎች እንደሚያመለክቱት ከሰዎች ጋር በተገናኘ በተናጥል ከፍተኛ ውበት፣ ኃይል እና ሞገስ አሳይቷል። በዚህ ትሪምቪራይት ውስጥ ሁለቱን አጋሮቹን እና እንዲሁም የገዥው አካል የህግ አውጭ አካላትን በፍጥነት እንደሚያሸንፍ እንቆቅልሽ አልነበረም።

## የፈረንሳይ ኢምፓየር በጣም ታዋቂ ማርሻል

## ማመዛገቢያ

መደብ:የፈረንሣይ መሪዎች
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
ዘ ቢተልስ

[thumb|350px|ዘ ቢተልስ፣ በ[1957 ዓ.ም.]]

**ዘ ቢትልስ** (እንግሊዝኛ፦ The Beatles) በሊቨርፑል፣ እንግሊዝ የተመሠረተ እጅግ ስመ ጥሩ የሆነ የሮክ ሙዚቃ ቡድን ነበረ። ዘፋኞቹ ጆርጅ ሀሪሰን፣ ጆን ሌኖን፣ ፖል መካርትኒ ፣ አና ርንጎ ስታር ነበሩ።

ደግሞ ይዩ፡ ብጫ ሱማራ - የቢተልስ 1968 እ.ኤ.አ. ሳይከደሊክ ካርቶን ፊልም

መደብ:ሙዚቀኞች
ባክትሪያ

:«ባክትሪያ» *ስለ ጥንታዊው ሀገር ነው። ከ*ባክቴሪያ *(ህዋስ) መለየት ይፈለጋል።*

thumb|320px|ባክትሪያ ክፍላገር በጥንታዊ ፋርስ መንግሥት፣ 500 ዓክልበ. ግድም

**ባክትሪያ** (ግሪክ፦ Βακτριανή /ባክትሪያኔ/፣ ፋርስኛ፦ باختر /ቦኅታር/፤ ቻይንኛ፦ 大夏 /ዳሥያ/) በጥንታዊ ዘመን ከኦክሶስ ወንዝና ከሕንዶስ ወንዝ መካከል የነበረው ምድር ሲሆን በአሁኑ ዘመን ይህ በተለይ በአፍጋኒስታን ዙሪያ ማለት ነው። 


Seated Female Figure LACMA M.2000.1a-f (1 of 3).jpg|
BMAC, Female head, 3rd - early 2nd millennium BCE.jpg|
BMAC, Monster with trumpet, 3rd - early 2nd millennium BCE.jpg|


መደብ:ታሪካዊ አገሮች 
መደብ:የእስያ ታሪክ
ቁና

[300px|right|thumb| ሴትዮዋ በራስዋ ከተሸከመችው የታችኛው ዕቃ '''ቁና''' ይባላል። በትክክል አገላለጽ [ክባዊ ቁና ይሰኛል። በሂሳብ የሚጠና ቅርጽ ነው ]]

**ቁና** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚመረት፣ እህልና መሰል ነገሮችን አሰባስቦ ለመያዝ የሚያገለግል የዕደ ጥበብ ውጤት ነው። አሰራሩም ከቆዳ እና ከተጠማለለ የሰቤዝ ስፌት ነው።

መደብ: የቆዳ ውጤት
ሳካዎች

**ሳካዎች** (ጥንታዊ ፋርስኛ፦ /ሳካ/፣ ሮማይስጥ፦ Sacae /ሳካይ/፣ ግሪክ፦ Σάκαι /ሳካይ/፣ ሳንስክሪት፦ /ሣካ/፣ ትንታዊ ቻይንኛ፦ 塞 /ስክ/) የእስኩቴስ ታላቅ ብሄር ወይም የነገዶች ክምችት ነበሩ።

በ523 ዓክልበ. በ3 ልሣናት በገደል የተቀረጸው የቤኂስቱን ጽሑፍ በጥንታዊ ፋርስኛው ትርጉም ለእስኩቴስ «ሳካ» ሲል በባቢሎንኛ ትርጉም «ጊሚራይ» ይላቸዋል።  እንዲሁም አያሌ የግሪክ፣ የሮሜ፣ የቻይና፣ እና የሕንድ ምንጮች ስለ ሳካዎች ይመሰክራሉ። 

ከ186 ዓክልበ. በኋላ ሳካዎች ወደ ሕንድ አገር ተባረሩ፤ እዚያም መንግሥት አቁመው እስከ 389 ዓ.ም. ድረስ ይቆይ ነበር።

መደብ:የእስያ ታሪክ  
መደብ:ብሔሮች
የሽማግሌዎች ጨዋታ

የሽማግሌዎች ጨዋታ
ሁለት የተወሰነ የእድሜ ልዩነት ያላቸው ሽማግሌዎች ስላሳለፉት የቀደሞ ህይዎታቸው እየተጫወቱ ሳለ በእድሜ አነስ የሚለው ሽማግሌ ጥቂት ለሚበልጠው ሽማግሌ በህይወት ዘመንህ ተመኝተህው የተሳካልህ ነገር አለ? ብሎ ይጠይቀዋል በእድሜ ከፍ ያለው ሽማግሌም ሲመልስ አዎ አለ በልጂነቴ ጥፋት አጥፍቸ እናቴ ጸጉሬን ስትይዘኝ በጣም ስለሚያመኝ ምነው መላጣ በሆንኩ እል ነበር ይሄው አሁን ተሳክቶልኛል አለ ይባላል።
መደብ: ቀልድ
ሳርማትያ

**ሳርማትያ** በጥንታዊ ዘመን (እስከ 400 ዓ.ም. ግድም) በአውሮጳ ከዶን ወንዝና ከቪስቱላ ወንዝ መካከል የተገኘው የእስኩቴስ ምዕራብ ግዛት ነበር። ይህ በተለይ በዛሬው ዩክራይን ሲሆን በከፊል ደግሞ በፖላንድ፣ ሩስያ፣ ቤላሩስና ሊትዌኒያ ይገኛል። በመጨረሻ የሳርማትያ ሰዎች ወደ ምሥራቅ እስከ ቮልጋ ወንዝና እስከ ካውካሶስ ተራሮች ተስፋፉ።

መደብ:የአውሮፓ ታሪካዊ አገሮች
መደብ:ዩክሬን
ጌታያውያን

**ጌታያውያን** (ግሪክ፦ Γέται /ገታይ/) በጥንት ከዳኑብ ወንዝ ስሜን የኖረ ብሔር ነበረ።  ጌታውያንና ጎረቤቶትቻቸው ዳክያውያንና ጥራክያውያን ሁላቸው አንድ ቋንቋ ነበራቸው። በግሪክ ጸሐፍት ዘንድ በቲራስ ወንዝ (ድኒስተር ወንዝ) ላይ ቲራጌታያውያን (Tυραγγέται) የተባለ ክፍል ነበር። እንዲሁም በእስኩቴስ ውስጥ ጡሳጌታያውያን (Θυσσαγέται)ና ማሳጌታያውያን (Μασσαγέται) የተባሉ ነገዶች ነበሩ። በ4ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. የጻፉት መምህሮች እንዳሉት ጌታያውያን የጎታውያን (ጎቶች) ነገዶች አባቶች ነበሩ። 

መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:ብሔሮች
ሞይስያ

**ሞይስያ** (ግሪክ፦ Μοισία) በጥንታዊ ዘመን ከዳኑብ ወንዝ ደቡብ (በተለይ በዛሬው ቡልጋሪያ ውስጥ) የተገኘ አውራጃ ነበር። ከ37 ዓክልበ. ጀምሮ እስከ 370 ዓ.ም. ድረስ አገሩ የሮሜ መንግሥት ግዛት ሆነ። 

መደብ:የአውሮፓ ታሪካዊ አገሮች
መደብ:የሮሜ መንግሥት
መደብ:ቡልጋሪያ
ቦሌ ዓለም አቀፍ ጥያራ ጣቢያ

thumb|right|የቀድሞው የበረራ ቁጥጥር እና መንገደኛ ማስተናገጂያ ሕንፃዎች
thumb|right|ቦሌ ዓለም አቀፍ የጥያራ ጣቢያ (አውሮፕላን ማረፊያ)
thumb|right|ቦሌ ዓለም አቀፍ የጥያራ ጣቢያ
**ቦሌ ዓለም አቀፍ የጥያራ ጣቢያ (አውሮፕላን ማረፊያ)** በአዲስ አበባ ከተማ በደቡብ-ምሥራቅ አቅጣጫ ከአራዳ በስምንት ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ የሚገኝ የአገሪቱ ዋና አድማሳዊ የንግድና የግንኙነት በር ነው።

ፕሮፌሶር (ዲባቶ) መስፍን አረጋ፣ ቦሌ በኦሮምኛ ቋንቋ ትርጉሙ የሚፈረፈር ወይም የሚሰነጣጠቅ መሬት እንደሆነ ይነግሩናል። እውነትም የአካባቢው ገጸ-ምድር ለአየር ማረፊያ አመቺ ሜዳማ ቢሆንም መሬቱ ግን ረግረጋማ እና መረሬ ነው።

## በፋሺስት [[ኢጣልያ]] ዘመናት
ጥያራዎች (አየር ዠበቦች) ወደ አገሪቱ መግባት የጀመሩት በንግሥት ዘውዲቱ ዘመን ሲሆን በአዲስ አበባ ዙሪያ በጃን ሜዳ እና አቃቂ ያርፉ እንደነበር በታሪክ ተዘግቧል። የመጀመሪያው ቋሚ የጥያራ ጣቢያ ግን የተሠራው በአምሥቱ የፋሺስት የወረራ ዘመናት ሲሆን የካቲት ፳፬ ቀን ፲፱፻፳፰ ዓ/ም አክሱም አካባቢ ላይ ከነጥያራው ተከስክሶ በሞተው አብራሪያቸው፣ “ኢቮ ኦሊቬቲ” (Ivo Olivetti) ስም ሠይመውት የነበረው የልደታ የጥያራ ጣቢያ ነው።

በዚሁ በፋሺስት ወረራ ዘመን ‘አላ ሊቶሪያ’ (ALA LITTORIA S.A., R.) የተሰኘው ኩባንያ በአገር ውስጥ ከአዲስ አበባ ተነስቶ ነገሌን፤ ሞቃዲሾን፤ ድሬዳዋን፤ ቆራኄን፤ ጂቡቲን፤ አሰብን፤ ጂማን፣ ጋምቤላን ደምቢዶሎን፤ ጎንደርን፣ አስመራን፤ ደሴን፤ ነቀምትን እና አሶሳን የሚያገለግሉ የበረራ መሥመሮች ሲኖረው ከአድማስ ባሻገር ደግሞ በካርቱም፣ ዋዲ ሃይፋ፤ ካይሮ፣ ቤንጋዚ እና ሲራኩሳ አድርጎ ከሮማ ጋር የሚያገናኝ የበረራ መሥመርም ነበረው።

## ከድል በኋላ

ከድል ወዲህ ልደታ ጥያራ ጣቢያ፤ የብሪታኒያ ጦር ኃይሎች ሲገለገሉበት ከቆየ በኋላ የኢትዮጵያ አየር መንገድ ታኅሣሥ ፳፩ ቀን ፲፱፻፴፰ ዓ.ም ሲመሠረት ዋና ጣቢያው እዚያው ነበር። ዳሩ ግን የአየር መንገዱ አገልግሎት እየተስፋፋ ሲመጣና ትላልቅ ጄት አውሮፕላኖች እንደሚያስፈልጉት ግልጽ ሲሆን፣ የልደታ አየር ጣቢያ ብቃት እንደሌለው እና ለጄት አየር ዠበቦችም ማሳረፊያ የማይስማማ መሆኑ ታምኖበት አማራጭ ሥፍራ ፍለጋ ተጀመረ። የአዲሱንም አየር ጣቢያ ዝርዝር ጥናት እንዲያዘጋጅ ውሉ ለአሜሪካዊው ‘አማን እና ዊትኒ’ (Amman, and Whitney) ኩባንያ ተሰጥቶ፤ ጥናቱ በ፲፱፻፶ ዓ.ም ተገባዶ አማራጩ ሥፍራ ቦሌ እንዲሆን ተወሰነ።

## አዲሱ የጥያራ ጣቢያ
ቦሌ ሜዳማ አካባቢ ሲሆን፣ ለመነሳትም ሆነ ለማረፍ ከሚከለክሉ ተራራዎችና ጋራዎች የራቀ ሥፍራ ነው። የከተማዋም ወሰን በወቅቱ ከመስቀል አደባባይ እና ከኡራኤል በማያልፈት ጊዜ ለአየር ጣቢያው ቋሚነት የታጨው አካባቢ ከከተማ ውጭ እና ራቅ ያለ ነበር። የአየር ጣቢያው የግንባታ ወጪ ከአሜሪካዊው ‘ኤክስፖርት-ኢምፖርት’ ባንክ በተገኘ ብድር ተሸፍኖ ሥራው ተጀመረ። 

የግንባታው ሥራ ጨርሶ ባይጠናቀቅም እንኳ፤ የማኮቦቢያው እና የበረራ ቁጥጥሩ ሕንፃ ሥራ እንደተገባደደ አየር መንገዱ የገዛቸውን ሁለት የጄት ዠበቦች (‘ቦይንግ ፯፻፯) ሲረከብ እዚሁ ቦሌ ጥያራ ጣቢያ ነበር ያረፉት። ጠቅላላ ግንባታው ተጠናቆ ሲያልቅ ኅዳር ፲፩ ቀን ፲፱፻፶፮ ዓ.ም ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዓለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ ተብሎ፣ በንጉሠ ነገሥቱ ተመርቆ ተከፈተ።

## እድሳት እና መስፋፋት

የየአዲሶቹ *ጄት* ጥያራዎች ክብደት፤ የአየር መንገዱ በረራ መሥመሮች መብዛት እና የማኮብኮቢያው መሠረት ግንባታ ጥንካሬ ወትሮውንም አስተማማኝ አለመሆን፤ የተነጠፈውም መረሬ እና የመሸርሸር ጠባይ ባለው አፈር ላይ በመሆኑ ከአምስት እና ስድስት ዓመታት አገልግሎት በኋላ የመሰነጣጠቅ ባህሪ ይታይበት ዠመር። ስለዚህ ማኮብኮቢያውን የማጠንከር እና ርዝመቱን በሰባት መቶ ሜትር የማራዘም ሥራ አዲስ በተገኘ ብድር ተጠናቋል።

የአገሪቱ የአየር ግልጋሎት እያደገ ሲሄድ መንገደኛ ማስተናገጃ ሕንፃዎቹም የግድ መስፋፋት እንደነበረባቸው ግልጽ ሲሆን ከጃፓን መንግሥት በተገኘ ብድር ተስፋፍቶ ኅዳር ፳፩ ቀን ፲፱፻፸ ዓ.ም ተመርቆ ተከፈተ።
## ዋቢ ምንጮች

* FO 371/178551 Annual Review of 1963
From Mr J W Russell – Addis Abeba to Mr Rab Butler (1st January, 1964) [1015/64]

* http://www.airport-technology.com/projects/bole/ 
Bole International Airport (ADD/HAAB), Addis Ababa, Ethiopia

* http://www.ethiopianairports.com/AA_Airport.aspx

* FLIGHT and AIRCRAFT ENGINEER  http://www.flightglobal.com

መደብ:አዲስ አበባ መደብ:የኢትዮጵያ አየር ማረፊያዎች
ነሰብር

**ነሰብር** (ቡልጋርኛ፦ Несебър) በቡልጋሪያ የሚገኝ ጥንታዊ መደብ ነው። በጥንት ስሙ **መሰምብሪያ** ይባል ነብር። 

መደብ:የአውሮፓ ከተሞች
መደብ:ቡልጋሪያ
ሜዶን

thumb|300px|የሜዶን መንግሥት ስፋት (ቢጫ) በ600 ዓክልበ. ግድም

**ሜዶን** በጥንታዊ እስያ (ፋርስ) የተገኘ መንግሥት ነበር። ስማቸው በጥንታዊ ፋርስኛ እንዲሁም በአሦርኛና በዕብራይስጥ «ማዳይ» ሲሆን በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት ከያፌት ልጅ ማዴ (ማዳይ) የተወለደ ሕዝብ ናቸው። «ሜዶን» የሚለው ስያሜ ከግሪክ ነው። በ620 ዓክልበ. ሜዶን የአሦርን መንግሥት አሸነፈ፤ ለጥቂት ዘመን ሰፊ መንግስት ነበረው። በ558 ዓክልበ. ግን ሜዶን ለፋርስ ንጉሥ ቂሮስ ወደቀ። 

መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:የፋርስ ታሪክ
ማሳጌታያውያን

[380px|thumb|ማሣጌታይ 538 ዓክልበ. ከፋርስ መንግሥት ውጭና ከ[አራል ባህር ምሥራቅ]]
**ማሳጌታያውያን** (ግሪክ፦ Μασσαγέται /ማሣገታይ/) በእስያ በእስኩቴስ ውስጥ በጥንት የኖረ ብሔር ነበሩ። 

ሄሮዶቶስ (470 ዓክልበ. ግድም) በተለይ ስለ ማሳጌታያውያን አኗኗርና አገር መግለጫ ጻፈ (1.201-1216)። አገራቸው በአራክስስ ወንዝ ስሜንና በካስፒያን ባሕር ምሥራቅ  እንደ ተገኘ መሠከረ። አራክስስ ግን ከካስፒያን ምዕራብ  ስለሚገኝ፣ ከ«ያክሳርትስ ወንዝ» ወይም አሁን ሲር ዳርያ ወንዝ በላይ በአሁኑ ካዛክስታን እንደ ኖሩ ይታመናል። በግሪክና ሮማዊ ጸሓፍት ዘንድ፣ የማሣጌታያውያን ጎረቤቶች በስሜን «አስፓሲዮይ» ወይም አሽቫካ፣ በምዕራብ እስኩቴስና ዳሃይ፣ በምሥራቅ ኢሠዶናውያን (ምናልባት ከቻይና መዝገቦች የታወቀው ዉሱን ብሔር) እና በደቡብ ሶግዲያ (ኾራሳን) ነበሩ።

በአውሮፓ ከተገኙት ጌታያውያን ጋር ዝምድና እንደ ነበራቸው ይታመናል። የራባኑስ ማውሩስ 10ኛው ክፍለ ዘመን ዓም መጽሐፍ «ዴ ኡኒቬርሶ» (ስለ ዓለሙ) እንዲህ ይላል፦ «ማሣጌታያውያን በመነሻቸው ከእስኩቴስ ብሔር ናቸው፤ ማሣጌታይ የተባሉት ከባድ ወይም ብርቱ ጌታያውያን ለማለት ነው።» እንዲሁም በጥንታዊ ኢራናዊ ቋንቋዎች እንደ አቨስትኛ የ«ማሣ» ትርጉም «ብርቱ፣ ከባድ፣ ታላቅ» ነው። በተጨማሪ ከካስፒያን ባሕር ስሜን «ጢውሣጌታያውያን»፣ በጥቁር ባህርም ላይ በቱራስ አካባቢ «ቱራጌታያውያን» ተገኙ።

የፋርስ ንጉሥ ቂሮስ በ538 ዓክልበ. ከማሳጌታውያን ንግሥት ቶሚሪስ ጋር በጦርነት ሲታገል መገደሉን ሄሮዶቶስ ይለናል። ዮርዳኔስ (543 ዓ.ም.) እንደሚጨምር፣ ከዚሁ ድል በኋላ ቶሚሪስ ብዙ ሀብት በምርኮ ወስዳ ወደ አውሮጳ ባልካኖች ተዛወሩ፤ በዚያ «ቶሚስ» ከተማ (የአሁን ኮንስታንጻ፣ ሮሜኒያ) በጥቁር ባሕር ላይ ሠሩ፣ ከጎታውያን ጋራ አንድ እንደ ነበሩ ይላል። 

አሚያኑስ ማርክያኑስ (370 ዓ.ም.) እንዳለው፣ ቀድሞ ማሳጌታያውያን የነበሩት ነገዶች በኋላ አላኖች ሆነው ነበር። ፕሮኮፒዮስ ደግሞ (543 ዓ.ም.) እንደሚለን ሁኖች ከነዚህ ማሳጌታውያን መጥተው ነበር።

ዮሐንስ አቨንቲኑስ (16ኛው ክፍለ ዘመን) የጻፈው፣ የጀርመን መጀመርያ ንጉሥ ቱዊስኮን የአራምን ልጆች ሞሶሕንና ጌቴርን ወደ እስኩቴስ ልኮ ልጆቻቸው ማሣጌታያውያን ከስሞቻቸው ተባሉ። ይህ ዛሬ እንደ ትክክለኛ ታሪክ አይቆጠረም። 

በሌላ አስተያየት ማሣጌታያውያን የሳካዎች ክፍል ሆነው ሳካዎች ወደ ሕንድ ከወረሩ ጀምሮ በሕንድ የተገኘው ጃት ነገድ ከማሣጌታያውያን እንደ ተወለዱ ይታመናል። 

መደብ:ብሔሮች
መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:ካዛክስታን
ቲሚሽ ወንዝ

**ቲሚሽ ወንዝ** (ሮማንኛ፦ Timiș፤ ሰርብኛ፦ Тамиш /ታሚሽ/፤ ጀርመንኛ፦ Temesch /ተመሽ/) በሮማኒያ የሚፈስ ወንዝ ነው። ጥንታዊ ስሙ **ቲቢስኩስ** ነበረ።

መደብ:ወንዞች
መደብ:አውሮፓ
መደብ:ሰርቢያ
ድኒስተር ወንዝ

**ድኒስተር ወንዝ** በዩክራይንና ሞልዶቫ መካከል የሚፈስ ወንዝ ነው። በዩክራይን ወገን ያለው የሞልዶቫ ክፍል ግን «ትራንስኒስትሪያ» ተብሎ ነጻነቱን በ1982 ዓ.ም. አዋጀ። (እስካሁን ድረስ ትራንስኒስትሪያ በሌሎቹ አገራት ዘንድ ምንም ተቀባይነት አልተገኘም።) 

በጥንታዊ ዘመን ወንዙ **ቲራስ ወንዝ** ይባል ነበር። በአፉ ዙሪያ ግሪኮች ቱራስ የተባለ ከተማ ሠሩ። በወንዙም ላይ ቲራጌታያውያን የተባለ ነገድ ነበር። 

መደብ:ወንዞች
መደብ:አውሮፓ
መደብ:ዩክሬን
ሂርካኒያ

thumb|250px|የሂርካኒያ ስፋት

**ሂርካኒያ** በጥንታዊ ፋርስ አገር የነበረ አውራጃና ግዛት ነበር። በ523 ዓክልበ. በገደል የተቀረጸው የቤኂስቱን ጽሑፍ በጥንታዊ ፋርስኛ «ቬርካና» ይለዋል፤ ይህ የተኲላ (ቬርካ) አገር ማለት ነው። ሂርካኒያ ከ530 እስከ 337 ዓክልበ. ድረስ የፋርስ መንግሥት ክፍላገር ሲሆን ከታላቁ እስክንደር በኋላ እስከ 200 ዓክልበ. ግድም ድረስ ግሪኮች አስተዳደሩት። ከዚያ እስከ 200 ዓ.ም. ድረስ የጳርቴ ሰዎች አስተዳደሩት፣ ከነርሱም በኋላ የሳሳኒድ መንግሥት ክፍል ነበር። የሳሳኒድ መንግሥት በ641 ዓ.ም. ለእስላሞች ኃያላት በወደቀበት ዘመን፣ የዞራስተር ተከታዮች ቅሬታ በሂርካኒያ እስከ 15ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. ድረስ በነጻነት ቆመ።

መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:የፋርስ ታሪክ
ኤልበ ወንዝ

**ኤልበ ወንዝ** (ጀርመንኛ፦ die Elbe፣ ቼክኛ፦ Labe) በጀርመንና በቼክ ሪፑብሊክ የሚፈስ ወንዝ ነው።

መደብ:ቼክ ሪፐብሊክ
መደብ:ጀርመን
መደብ:ወንዞች
ብሪጋውያን

**ብሪጋውያን** (ግሪክ፦ Βρύγοι /ብሩጎይ/ ወይም Βρίγες /ብሪገስ/) በአሁኑ አልባኒያና የመቄዶንያ ሬፑብሊክ ውስጥ የኖረ የሙሽኪ ብሔር ነበረ። በሄሮዶቶስና ሌሎች ጸሐፍት ዘንድ በጥንት (ምናልባት 1170 ዓክልበ. ግድም) ወደ አናቶሊያ በእስያ ፈለሱና ፍርግያ የተባለውን አገር መሰረቱ። 

መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:ታሪካዊ አናቶሊያ
መደብ:ብሔሮች
መደብ:አልባኒያ
ቢታንያ

**ቢታንያ** (ግሪክ፦ Βιθυνία /ቢጡኒያ/) በስሜን-ምዕራብ አናቶሊያ (የአሁኑ ቱርክ አገር) የተገኘ አገር ነበር። ከ305 ዓክልበ. እስከ 82 ዓክልበ. ድረስ የራሱ ንጉሥ ነበረው። ቢጡናውያን (Βιθυνοί) እና ጡናውያን (Θυνοί) ከጥራክያ የፈለሱ ጥራክያውያን ነገዶች ነበሩ። 

መደብ:ታሪካዊ አናቶሊያ
ድልማጣያውያን

**ድልማጣያውያን** (ሮማይስጥ፦ Delmatae, Dalmatae) በጥንታዊ ድልማጥያ (አሁኑ ክሮኤሽያ) በጥንት የኖረ ብሄር ነበሩ። ጎረቤቶቻቸው ሊቡርኒያ እና እልዋሪያ ነበሩ። ከሮሜ መንግሥት ጋር ብዙ ጊዜ (148 ዓክልበ.-1 ዓ.ም.) ታገሉ። 

መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:ብሔሮች
መደብ:ክሮኤሽያ
ሊቡርኒያ

**ሊቡርኒያ** በጥንት በአሁኑ ክሮኤሽያ የተገኘ የሊቡርናውያን ሃገር ነበር። በመጨረሻ በ41 ዓክልበ. ለሮሜ መንግሥት ወደቀ።

መደብ:የአውሮፓ ታሪካዊ አገሮች
መደብ:ክሮኤሽያ
ወጋኝ አግላይ መርህ

**ወጋኝና አግላይ  መርህ**  የብዙ ስብስቦችን ውህድ ብዛት  ከተዋሃዱት ስብስቦች ቁጥር እና ከጋራ አባላቶቻቸው ብዛት  አንጻር  የሚያገኝ ነው።  ለምሳሌ ሁለት ስብስቦችን  *A* እና *B* ን ብንወስድ፣  የውህደታቸው ብዛት  የእያንዳንዱ ስብስብ  *A* እና *B* ብዛት ተደምሮ፣ ከዚህ ላይ   የጋራ የሆኑት አባላቶች ብዛት ሲቀነስ ማለት ነው።  ምክንያቱም የእያንዳንዱ ስብስብ አባላት ሲደመሩ፣ የጋራ የሆኑት አባላት ብዛት ሁለት ጊዜ ተደምረዋልና። ስለሆነም
::|A \cup B| = |A| + |B| - |A \cap B|. \,

ምሳሌ፡
: አንድ ሳህን ውስጥ {እንጀራ፣ ኬክ፣ ዳቦ} አለ። ሌላ ሳህን ውስጥ {ኬክ፣ ዳቦ፣ ብስኩት፣ ከረሜላ}። አለሚቱ ከሁለቱ ሳህኖች አንድ ምግብ መምረጥ ቢፈቀድላት፣ ስንት ምርጫ አላት? ከመጀመሪያው ሳህን ለመምረጥ 3 መንገድ አላት። ከሁለተኛው ሳህን በ4 መንገድ መምረጥ ትችላለች።  ስለዚህ ሁለቱን ስንደምር፣ 3+4 = 7 ምርጫ አላት። ሆኖም ይሄ ስህተት ነው፣ ምክንያቱም ኬክና ዳቦው የሁለቱ ስብስብ የጋራ ናቸውና። ስለሆነም አጠቃላይ ምርጫዋ 3+7-2 = 5 ብቻ ነው ማለት ነው፦ እንጀራ፣ ኬክ፣ ዳቦ፣ ብስኩት፣ ክረሜላ

ለሶስት ስብስቦች የሚሰራወ የወጋኝ አግላይ መርህ ቀመር ይህን ይመስላል፡
::|A \cup B \cup C| = |A| + |B| + |C| - |A \cap B| - |A \cap C| - |B \cap C| + |A \cap B \cap C| \,.

ይሄ መርህ  ለብዙ ስብስቦች ሲጠቃለል፣  *A*1, ..., *A<sub>n</sub>*  አላቂ ስብስቦች ቢሆኑ

መደብ:ሥነ ጥምረት
መደብ:ሥነ ስብስብ
መደብ: ዕድል ጥናት
መደብ: የሂሳብ መርሆዎች
የማባዛት ህግ

አንድን ነገር ለማድረግ   *a*  መንገዶች ቢኖሩና ሌላ ነገርን ለማድረግ  *b*  መንገዶች ቢኖሩ፣ ሁለቱን ነገሮች አንድ ላይ ለማድረግ  *a*&nbsp;·&nbsp;*b*  መንገዶች አሉ።

ምሳሌ
: ከአበበ ቤት ወደ ሰሎሞን ቤት ለመሄድ 6 መንገዶች አሉ። ከስሎሞን ቤት ወደ መሰረት ቤት ለመሄድ 3 መንገዶች አሉ። ከአበበ ቤት ወደ መሰረት ቤት ለመጓዝ ስንት መንገዶች አሉ?  መልሱ፡ 6*3 = 18 ነው።፡፡

መደብ:ሥነ ጥምረት
መደብ:ሥነ ስብስብ
መደብ: ዕድል ጥናት
መደብ: የሂሳብ መርሆዎች
የደበኔ ሳጥን መርህ

[thumb|175px|right| (10) [ደበኔዎች (9) ሳጥኖች ውስጥ ተቀምጥዋል፣ ስልሆንም አንዱ ሳጥን ከአንድ በላይ ደበኔ ይዟል]]

**የደበኔ ሳጥን መርህ** እሚለው *a* ነገሮች *b* ሳጥኖች ውስጥ ቢቀመጡ፣ የነገሮቹ ብዛት ከሳጥኖቹ ብዛት ቢበልጥ *a* > *b*፣ አንዱ ሳጥን ሁለት ነገሮችን የግዴታ ይዟል። 

ምሳሌ፡
አንድ ሻንጣ ውስጥ 12 ሰማያዊ ካልሲዎችና 18 ጥቁር ካልሲወች አሉ። አይናችንን ጨፍነን ስንት ካልሲ ከሳጥኑ ብናወጣ የግዴታ አንድ አይነት ቀለም ያላቸው ሁለት ካልሲዎች ልናገኝ እንችላለን? ለአንዱ ቀለም አይነት አንድ ሳጥን ብናበጅ እና ለሌላው አንድ ሳጥን ብናበጅ፣ ሁለት ሳጥን በቀለሞች አሉን። ሶስት ካልሲዎች ብናወጣ የግዴታ ሁለቱ አንዱ ሳጥን ውስጥ መውደቅ አለባቸው (አንድ አይነት ቀለም መሆን አለባቸው)፣ ስለሆነም መልሱ 3 ነው ማለት ነው።

መደብ:ሥነ ጥምረት
መደብ:ሥነ ስብስብ
መደብ:ዕድል ጥናት
መደብ:የሂሳብ መርሆዎች
ዓይንባይን ዝምድና

**ዓይንባይን ዝምድና** በሒሳብ ጥናት ሲተረጎም፣ የአንድን ድርድር አባላት በቀዳሚዎቹ አባላቱ የሚተረጉም ዝምድና ማለት ነው። እንደሌላዎች አስረካቢዎች ቁጥሮችን ከግዛቱ ወደ ሌላግዛቱ ማስረከብ ሳይሆን፣ የራሱን ውጤቶች ለሚቀጥሉት አባላት ትርጓሜ ጥቅም በማዋል እራሱን በራሱ የሚተረጉም ነው።  በውኑ አለም፣ ለዚህ ጽንሰ ሐሳብ ተቀራራቢው ምሳሌ አንድ ሰው የራሱን አይን በሌላ ሰው አይን ውስጥ እንደማየት፣ ወይንም በአንድ መስታውት ውስጥ የሌላውን መስታወት  አእላፍ ጊዜ እንደማየት ነው። በሒሳብ ቋንቋ ሲጻፍ፡

አንድ አንድ በጣም ቀላል የሚመስሉ የዓይንባይን ዝምድናዎች ለከባድና ውስብስብ የሂሳብ ጥናት ሲዳርጉ ይታያሉ፣ ለሆነም በከፍተኛ የትምህርት ተቋማት ይጠናሉ። አንድ የዓይንባይን ዝምድና በሒሳብ ተፈታ፣ ወይም ተመለሰ ሲባል፣ የድርድሩ አባላቶች ከዓይንባይን ዝምድና ውጭ በሆነ ቀመር  ከ-n አንጻር ተቀመሩ ማለት ነው። ይህ ግን ሁልጊዜ የሚቻል አይደለም።

## ምሳሌ
የሚከተለው ድርድር ቢሰጥ
:0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, ...
እያንዳንዱ የድርድር አባል የቀዳሚዎቹ ሁለት አባሎች ድምር ውጤት ነው። በዓይንባይን ዝምድና ቀመር ሲጻፍ፦
:a_n = a_{n-1}+a_{n-2} \,\begin{cases} a_0 = 0 \, \\ a_1 = 1\,  \end{cases}

የዓይንባይኑ ዝምድና በሂሳብ ሲፈታ እያንዳንዱን አባል፣ ከበፊቶቹ ሁለት አባላት አንጻር ሳይሆን እራሱን ችሎ ከ_n አንጻር እንዲህ ይገኛል፦
:a_n = \frac{\varphi^n-\psi^n}{\varphi-\psi} = \frac{\varphi^n-\psi^n}{\sqrt 5}

እዚህ ላይ

:\varphi = \frac{1 + \sqrt{5}}{2} \approx 1.61803\,39887\dots\,

ይሄ እንግዲህ ወርቃማው ውድር የሚባለው ነው ፣ 
:\psi = \frac{1 - \sqrt{5}}{2} = 1 - \varphi = - {1 \over \varphi}.

## ማጣቀሻ


* 

መደብ: ሥነ ጥምረት
መደብ: ካልኩለስ
መደብ: አልጀብራ
ካስፒያን ባሕር

thumb|300px|የካስፒያን ባህር
thumb|300px|Terra Satellite (MODIS)
thumb|300px|Stenka Razin  (Vasily Surikov, 1906)

**ካስፒያን ባሕር** በእስያ የሚገኝ ታላቅ ሀይቅ ወይም ባህር ነው።

መደብ:እስያ
መደብ:ሐይቅ
መደብ:ፋርስ
መደብ:ሩስያ
አርካድያ

thumb|300px|አርካድያ በዘመናዊ ግሪክ

**አርካድያ** በደቡብ ግሪክ ያለ ክፍላገር ነው። 

thumb|left|300px|የጥንቱ አርካድያ ስፋት

መደብ:ግሪክ
ዝናብ (እስክስታ)

200px|thumb|right| የዝናብ እስክስታ አይነት
**ዝናብ እስክስታ**  ትከሻን ወደ ላይና ወደታች በማድረግ የዝናብን አወራረድ የሚቀዳበት የእስክስታ አይነት ነው። በተለምዶ የጎጃም እስክስታ አይነት ተብሎ ይታወቃል።

መደብ: የጎጃም እስክስታ
እንቅጥቅጥ

ብዙ የትከሻ እንቅስቃሴ በእያንዳንዱ እግር እንቅስቃሴ።

መደብ: የጎጃም እስክስታ
ድረባ

ሁለት የትከሻ በአንድ የእግር እንቅስቃሴ

መደብ:የጎጃም እስክስታ
፳፻፬

**፳፻፬** ዓመተ ምሕረት በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር ዘመነ ዮሐንስ ሲሆን ዓመቱ ባለ ፫፻፷፭ ቀናት ዓመት ነው። ከመስከረም እስከ ነሐሴ ያሉት አሥራ ሁለቱ ወራት እያንዳንዳቸው ሠላሳ (፴) ቀናት ሲኖሩዋቸው አሥራ ሦሥተኛው የጳጉሜ ወር ደግሞ ፭ ቀናት አሉት።

## በሌሎች አቆጣጠሮች
ባብዛኛው የዓለም ሕዝቦች የጎርጎርያን ካሌንዳር ይጠቀማሉ። ስለሆነም ከታኅሣሥ ፳፪ ቀን ፳፻፬ ዓመተ ምሕረት በኋላ) 2012 እ.ኤ.አ. ነው። 

በሚከተሉት አገራት ግን፣ የተለያዩ አቆጣጠሮችን (በመንግሥት ሥራ) በይፋ  ይጠቀማሉ፦
መስከረም ፩ ቀን ፳፻፬ ዓመተ ምሕረት በነዚህ አገራት
*5771 - እስራኤል ከመጋቢት ፳፯ ቀን ፳፻፫ዓ/ም ጀምሮ 
*2553 (ከታኅሣስ ፳፪ በኋላ) - ታይላንድ፣ ስሪ ላንካ
*2068 (ከሚያዝያ 6 በኋላ) - ኔፓል
*2004 - ኢትዮጵያ
*1934 (ከመጋቢት 13 በኋላ) - ሕንድ፣ ካምቦዲያ
*1432 (ከኅዳር 9 በኋላ) - ሳዑዲ አረቢያ፣ የመን፣ ኩወይት፣ ባሕሬን፣ ኤሚራቶች፣ ቃጣር፣ ኦማን
*1418 (ከሚያዝያ 6 በኋላ) - ባንግላዴሽ
*1390 (ከመጋቢት 12 በኋላ) - ፋርስ፣ አፍጋኒስታን
*1373 (ከመጋቢት 13 በኋላ) - በርማ
*100 (ከታኅሣሥ 22 በኋላ) - ሰሜን ኮርያ፣ ታይዋን
*23 (ከታኅሣሥ 22 በኋላ) - ጃፓን

ከዚህ በላይ በየአገሩ ብዙ ልዩ ልዩ ሃይማኖታዊ አቆጣጠሮች አሉ።

## የ ፳፻፬ ዓ/ም ዓቢይ ማስታወሻዎች

መደብ:አመታት
ኒሳ

*ኒሳ (አፈ ታሪክ) - በጥንታዊ ግሪኮች አፈ ታሪክ እምነት ዲዮኒስዮስ የታደገበት ሥፍራ 
*ኒሳ፣ ቱርክመኒስታን - ጥንታዊ የጳርቴ ከተማ (ከ260 እስከ 15 ዓክልበ. ገዳማ)
ኒሳ (አፈ ታሪክ)

**ኒሳ** በጥንታዊ ግሪክ አፈ ታሪክና አረመኔ እምነት ዘንድ አምላካቸው ዲዮኒስዮስ በስውር ከሕጻንነቱ የታደገበት ተራራማ ቦታ ነበር። በተለያዩ የቀድሞ ጸሐፍት ግምቶች፣ ኒሳ በልዩ ልዩ መልክዓ ምድራዊ አቀማመጦች እንደ ተገኘ ይባላል። ከነዚህም ውስት፦

* በኢትዮጵያ (ሄሮዶቱስ) 
* በኤርትራ
* በግብጽ (ሆሜር) 
* በሊቢያ
* በአረቢያ (ዲዮዶሮስ ሲኩሉስ) 
* በጥራክያ
* በአናቶሊያ
* በሜስጶጦምያ ወይም
* በሕንድ

እንደ ተገኘ የሚሉ ደራስያን ነበሩ። 

መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
የኖርተን እርግጥ

frame|በጥቁሩ ሳጥን ውስጥ የሚታዩት የተወሳሰቡ የጅረት ምንጮች፣ የቮልቴጅ ምንጮች እና የቅዋሜዎች ቅንብር በኖርተን እርግጥ መሰረት እቀኝ በሚታየው መልኩ በአንድ ቅዋሜና ከርሱ ትይዩ ባለ በአንድ የጅረት ምንጭ ይተካሉ

** የኖርተን እርጉጥ**  የተወሳሰቡ የኤሌክትሪክ ኡደቶችን ለማቃለል የሚረዳ ስሌት ነው።  እርግጡ እንደሚለው፣ ማናቸውም የምንጮች፣ ኤኤክትሪክ ጅረት ምንጮች እና ኤሌክትሪክ ተቃውሞወች ጥምረት፣  በተመጣጣኝ ሁኔታ በአንድ የኤሌክትሪክ ጅረት ምንጭ እና ከርሱ ትይዩ ባለ የኤሌክትሪክ ተቃዋሚ ሊተካ ይችላል። 

በአንድ አይነት ብቻ  የሚደጋገም  ተለዋዋጭ የኤሌክትሪክ ስርዓት እንዲሁ በኖርተን እርጉጥ መሰረት በተመጣጣኝና ቀላል የኤሌክትሪክ ዑደት ሊተካ ይችላልል።  በዚህ ወቅት እርጉጡ ለኤሌክትሪክ ተቃዋሚዎች ብቻ ሳይሆን እንደ ካፓሲተር እና ኢንደክተር ላሉ የኢምፒደንስ አይነቶችም ይሰራል። 

## የኖርተን እርጉጥ ስሌት

**1.** መጀመሪያ የኖርተን ኤሌክትሪክ ጅረትን  *I*No አግኝ።
:ይህን ለማድረግ  አንድ የኤሌክትሪክ ስርዓት  እጫፎቹ  A እና B  ላይ ጭነት ቢደረግበት ያን ጭነት ማውረድና በምትኩ ዑደቱን  እዚያ ቦታ ላይ መዝጋት ያስፈልጋል። ከዚያ በተዘጋው መስመር ላይ የሚፈሰውን የኤሌክትሪክ ጅረት *I*AB ማስላት የኖርተን ጅረት  INo ን ይሰጣል።
**2.**  ቀጥሎ የስርዓቱን ኖርተን ቅዋሜውን  *R*No አግኝ። 
:ኢ-ጥገኛ ምንጮች ብቻ ላሉዋቸው  ዑደቶች የሚሰራ
:: በAB መካከል ያለውን ቮልቴጅ መጀመሪያ ማግኘት። ይሄውም የሚሆነው በAB ላይ  ያለን ጭነት በማውረድና ዑደቱን በመክፍተ በሁለቱ ጫፎች መካከል ያለውን ቮልቴጅ AB በመለካት ነው።  *R*No  እንግዲህ  VAB ለ  INo. ሲካፈል ነው ማለት ነው። 
:: ወይንም እንዲህ ማስላት ይቻላል፦
::: ኢጥገኛ የሆኑ የቮልቴጅ ምንጮችን በዝግ ዑደት መተካት እና  የኤሌክትሪክ ጅረት ምንጮችን በክፍት ዑደት መተካት። ክAB አንጻር የሚሰላው አጠቃላይ ኤሌክትሪክ ቅዋሜ የኖርተን ቅዋሜ *R*No. ነው ማለት ነው። 
:: ወይንም
::የየቴቭኒን ተቃውሞው ክተሰጠ ከኖርተን ተቃውሞ ጋር እኩል ስለሆነ የቴቭኒኑን ቅዋሜ መውሰድ።
:ጥገኛም ሆነ ኢጥገኛ ምንጮች ላሉዋቸው ዑደቶች የሚሰራ አጠቃላይ ስሌት
: AB ላይ ቋሚ የሆነ የጅረት ምንጭ ይሰካል።  ይህ ምንጭ  1 Ampere  ጅረት ያመነጫል። ይህ ከሆነ በኋላ በAB  መካከል ያለው ቮልቴጅ ይለካል።  ቮልቴጁ ለ1 Ampere  ሲካፈል የኖርተን ቅዋሜው *R*No ተገኘ ይባላል።

## ምሳሌ

በምሳሌው ላይ አጠቃላይ ጅረት *I*total እንዲህ ይሰላል

:
I_\mathrm{total} = {15 \mathrm{V} \over 2\,\mathrm{k}\Omega + 1\,\mathrm{k}\Omega \| (1\,\mathrm{k}\Omega + 1\,\mathrm{k}\Omega)} = 5.625 \mathrm{mA}


በጭነቱ ውስጥ ሊያልፍ የሚችለው ጅረት  በጅረት ማካፈያ ህግ መሰረት እንዲህ ይሰላል:

:
I = {1\,\mathrm{k}\Omega + 1\,\mathrm{k}\Omega \over (2\,\mathrm{k}\Omega + 1\,\mathrm{k}\Omega)} \cdot I_\mathrm{total} 

:
= 2/3 \cdot 5.625 \mathrm{mA} = 3.75 \mathrm{mA}


ከክፍቱ የጭነት ማስቀመጫ ወደ ኋላ ስንመለከት የሚገኘው ተመጣጣኝ ቅዋሜው እንዲህ ይሰላል:

:
R_\mathrm{eq} = 1\,\mathrm{k}\Omega + 2\,\mathrm{k}\Omega \| (1\,\mathrm{k}\Omega + 1\,\mathrm{k}\Omega) = 2\,\mathrm{k}\Omega


ስለሆነም  ተመጣጣኙ የኖርተን  ዑደት   3.75 mA  ጅረትና ከርሱ ትይዩ  2 kΩ ቅዋሜ አለው ማለት ነው።

= ከቴቭኒን ወደ ኖርተን አቀያየር ዘዴ=

የኖርተን ተመጣጣኝ ኡደት ከ የቴቭኒን ተመጣጣ ዑደት ጋር እንዲህ ይዛመዳሉ፡
:R_{Th} = R_{No} \!
:V_{Th} = I_{No} R_{No} \!
:V_{Th} / R_{Th} = I_{No}\!

## ደግሞ ይዩ
* የቴቭኒን እርግጥ

## ማጣቀሻ

## የውጭ ማያያዣ
* http://tcts.fpms.ac.be/cours/1005-01/equiv.pdf 
* የኖርተን እርግጥ 

መደብ:ኤሌክትሪክ ዑደት
ሱሳና ሓርፕ

thumb|ሱሳና ሐርፕ በወሓካ
**ሱሳና ሓርፕ** (እስፓንኛ፦ **Susana Harp**) በኤፕሪል 8 ቀን 1968 እ.ኤ.አ. በወሓካ ዴ ዋሬዝ፣ ወሓካ፣ ሜክሲኮ) ታዋቂ ሜክሲካዊት ዘፋኝ እና ዘፈን ደራሲ ስትሆን በብዙ ቋንቋ በመዝፈን፣ በተለይ በእስፓንኛ እና እንግሊዝኛ ትታወቃለች።

መደብ:የሜክሲኮ ዘፋኞች
ኤማጥያ

**ኤማጥያ** የመቄዶን አውራጃ (ከግሪክ ስሜን) ቀድሞ ስም ነበረ። 

## ደግሞ ይዩ
* ኤማጥዮስ

መደብ:የአውሮፓ ታሪካዊ አገሮች
አሙን

thumb|200px|አሙን

**አሙን** (ደግሞ **አመን፣ አሞን፣ ሃሞን**) በጥንታዊ ግብጽ አረመኔ እምነት ዘንድ ከነበሩት ዋና አማልክት (ጣኦታት) አንዱ ነበር። ከዚህ በላይ በጥንታዊ ሊቢያ፣ ኩሽ እና ግሪክ አገሮች አረመኔ እምነቶች ከፍተኛ ሚና ያጫወት ነበር።

በግብጻውያን ሃይማኖት፣ አሙን ያልተወለደ ያልተፈጠረ ፈጣሪ መሆኑ ይታመን ነበር። ከ1550 ዓክልበ. የገዙት ፈርዖኖች በተለይ ያከብሩት ነበር። በጊዜ ላይ፣ የአሙን እና የፀሐይ ጣኦት ራ መታወቂያዎች አንድ ሆነው ስያሜው «**አሙን-ራ**» (ወይም «**አሙን-ሬ**») ይባል ጀመር። በ1360 ዓክልበ. ያህል ግን ፈርዖኑ 4 አመንሆተፕ የራሱን ስም ወደ «አከናተን» ቀይሮ የአሙን አምልኮት ከለከለው፤ በፈንታውም የአተን እምነት እንዳቆመ ይታወቃል። አከናተን በ1345 ዓክልበ. ግድም በሞተበት ወቅት፣ የአሙን-ራ ቄሳውንት ተነሥተው ሃይማኖታቸውን መለሡ፤ ስለዚህ የአከናተንም ልጅና ተከታይ ቱታንካተን ስሙን ወደ ቱታንካመን ሊቀይር ተገደደ።   

በኩሽ መንግሥት፣ በኖባ እና በመርዌ አሙን «**አማኔ**» ተብሎ በተለይ ይወደድ ነበር። የአማኔ ቄሳውንት መንግሥትን በሙሉ ይቆጣጥሩ ነበር፤ ነገሥታትን መረጡ፣ ጦርነትንም አዋጁ። ዲዮዶሮስ ሲኩሉስ እንደሚለን እንኳን የአማኔ ቄሳውንት ንጉሥ ራሱን እንዲገድል ሊያዝዙ ይችሉ ነበር።

በሊቢያ የአሙን መቅደስ በበረሃ ውስጥ በሲዋ ኩሬ ይገኝ ነበር። ግሪኮቹም «**[[ዚውስ]] ሃሞን**» ሲሉት ወደ ሊቢያ ተጒዘው በየጊዜ ያማክሩት ነበር። የአሞን መቅደሶች ደግሞ በግሪክ አገር ሠሩ። ዲዮዶሮስ የሊቢያ አፈ ታሪክ ሲተርክልን፣ ሃሞን በአፍሪካ (በኒሳ ደሴት በትሪቶን ወንዝ) የገዛ ንጉሥ ነበረ፤ ሚስቱም ሬያ ነበረች። የሬያ ወንድም ክሮኖስ ግን ከቲታኖች ጋራ ወርሮ ሊቢያንም ሬያንም ከሃሞን እጅ ያዘ። ከዚህ በኋላ የሃሞን ልጅ ባኩስ ወይም ዲዮኒሶስ ክሮኖስን አሸነፈው፤ የክሮኖስና የሬያንም ልጅ ዩፒተር ኦሊምፑስን ማርኮ እርሱን የግብጽ አገረ ገዥ አደረገው።

ጣልያናዊ መኖኩሴ አኒዩስ ዴ ቪቴርቦ ባሳተመው ዜና መዋዕል ዘንድ (1490 ዓ.ም. የታተመ)፣ ሃሞን የሊቢያ ንጉሥ የትሪቶን ልጅና ተከታይ ነበረ። የካሜሴኑስ (ካም) እኅት ሬያን አገባ። ሬያም በሥውር የሃሞንን ዲቃላ ሕጻን ልጅ ዲዮኒስዮስን ከቁባቱ ከአልማንጤያ ወስዳ ወደ ኒሳ በአረቢያ እንዲታደግ ላከችው። ስለዚህ ነገር ሃሞንና ሬያ ለረጅም ጊዜ ብዙ ተጣሉ። በመጨረሻ ሬያ ወደ ወንድምዋ ወደ ካሜሴኑስ በሲኪልያ ሸሽታ እርሱ አገባትና ከቲታኖቹ ጋራ ሊቢያን ወረሩ፤ ሃሞንንም ወደ ክሬታ ደሴት አባረረው። ካሜሴኑስና እህቱ ሬያም ልጃቸውን *ዩፒተር ኦሲሪስ*ን ወለዱ። በኋላ ግን የሃሞን ልጅ ዲዮኒስዮስ ከኒሳ ተመልሶ ካሜሴኑስን አሸነፈው።  ዲዮኒስዮስም የካሜሴኑስና የሬያን ልጅ *ዩፒተር ኦሲሪስ*ን ማርኮ የግብጽ ንጉሥ እንዲሆን አደረገው።  በዚህ ዜና መዋዕል አቆጣጠር ሃሞን በሊብያ የነገሠ ምናልባት ከ2315 እስከ 2287 ዓክልበ. ግድም ነበር።

አለቃ ታዬ በ1906 ዓ.ም ከጻፉት *የኢትዮጵያ የሕዝብ ታሪክ*፣ ኅሩይ ወልደሥላሴ በ1913 ዓ.ም. ከጻፉት *ዋዜማ*፣ እና በ1919 ዓ.ም. ራስ ተፈሪ (በኋላ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ለቻርልስ ረይ ባቀረቡት የኢትዮጵያ ነገሥታት ዝርዝር ዘንድ፣ ከኩሽ መንግሥት መጀመርያ ነገሥታት አንዱ አመን የሚባል አለ። 

መደብ:አፈ ታሪክ
መደብ:ጥንታዊ ግብፅ
መደብ:ሊቢያ
መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
ዲዮኒሶስ

250px|thumb|ዲዮኒሶስ ጠጅ ሲያጠጣ

**ዲዮኒሶስ** (ግሪክ፦ Διόνυσος /ዲዮኑሶስ/) ወይም **ባኩስ** በጥንታዊ ግሪክ እና ሮማውያን አረመኔ ሃይማኖቶች ውስጥ የወይንና የስካር አምላክ ነበረ። የዚውስ ልጅ ይባላል። የእናቱ ስም በምንጮቹ ይለያያል፤ ወይም ሴት አምላክ ፐርሰፎኔ፣ ወይም መዋቲ ሴት ሴሜሌ ነበረች። ኒሳ በሚባል ደሴት ወይም ተራራ እንደ ታደገ ይታመን ነበር። በስሙ «ዲዮ-» የሚለው ክፍል ማለት «የዚውስ» እና «-ኒሶስ» ማለት «ከኒሳ» እንደሆነ ይመስላል። 

በአንዱ ተውፊት ዘንድ ዚውስ ዲዮኒሶስን ከጸነሰ በሕዋላ የዚውስ ሚስት ሄራ በእናቱ ላይ እጅግ ቀናተኛ ሆነችና ልትገደለው አሰበች። ቲታኖቹን ልካ ሕጻኑን በሉት፣ ዳሩ ግን ዚውስ አጠፋቸውና ልጁን እንደገና በጭኑ ውስጥ አኖረው፤ ሁለተኛም ተወለደ። ስለዚህ ዲዮኒሶስ «ሁለት ጊዜ የተወለደው» ይባል ነበር። ዚውስ ልጁን ለሄርሜስ (ወይም ለሌሎች) ጥብቅና ሰጠውና በሥውር በኒሳ ታደገ። በዚያ የወይን ጠጅ አሠራር አገኘና የወይን ጥቅም በማስተማር ዓለሙን ዞረ። በፍርግያ፣ ሕንድ፤ ግሪክ አገርና ጥራክያ ተጓዘ። 

ጸሐፊው ዲዮዶሮስ ሲኩሉስ የሊቢያን ትውፊት ሲጠቅስ፣ ዲዮኒሶስ የዚውስ ሃሞን ልጅ ሲሆን የአባቱን ቂም በቅሎ ክሮኖስንና ሬያን ያሸንፋል፤ ከዚያ የክሮኖስን ልጅ ዚውስ ኦሊምፖስን የግብጽ ገዥ እንዲሆን ያደርገዋል። 

አኒዮ ዳ ቪተርቦ ያሳተመው ዜና መዋዕል እንዳለው፣ ዲዮኒስዮስ የሊቢያ ንጉሥ ሃሞንና የቁባቱ አልማንጤያ ልጅ ነው፤ የሃሞንም ሚስት ሬያ ተቆጥታ ልጁ ወደ ኒሳ በሥውር እንዲታደግ ተላከ። በኋላ ወደ ሊቢያ ተመልሶ ሬያንና ወንድምዋን ካሜሴኑስን (የኖኅ ልጅ ካም) አባረራቸው። ልጃቸውን ዩፒተር ኦሲሪስ የግብጽ ገዥ አደረገው። ያንጊዜ ደግሞ ዲዮኒስዮስ አንዲት ሴት ልጅ ፓላስን በትሪቶኒስ ሀይቅ አገኝቶ ለራሱ ልጅ ትሆን ዘንድ አሳደጋት።

መደብ:አፈ ታሪክ
መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
መደብ:ሊቢያ