open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ኣውጥ

300px|thumb|አውጥ

**ኣውጥ** (*Solanum nigrum*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የኣውጥ ወገን
ኣዛምር

300px|thumb|አዛምር የሚገኝባቸው አገሮች
**ኣዛምር** (*Bersama abyssinica*) ኢትዮጵያና አፍሪካ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
መልካም ሰማያዊ አበቦች ያሉበት ዛፍ ነው።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ወይናደጋ ይገኛል።

## የተክሉ ጥቅም

የቡቃያ ውጥ ለተቅማጥና ለወስፋት ሕክምና ይጠቀማል።

ጽኑ እንጨቱ በምዕራብ አፍሪካ ለቤት አሠራር ይጠቀማል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
መደብ:ተቅማጥ
ኣዞ ሓረግ

300px|thumb|አዞ ሐረግ
**ኣዞ ሓረግ** (Clematis hirsuta) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
የሓረግ (C. chinensis ወይም C. sinensis)  ቅርብ ዘመድ ነው።
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም
የቅጠሉና ውሃ ለጥፍ ለችፌ (የሸረሪት በሽታ)፣ ወይም ለቆሽት ኪንታሮት፣ ወይም በፈረሶች የፈረስ እከክ ለማከም ይለጠፋል። እንዲሁም የቅጠሉና የአገዶቹ በውሃ ለጥፍ ለሌይሽመናይሲስ (ቁንጭር) ይለጠፋል።

በሌላ ጥናት ዘንድ፣ ይህም ለትኩሳት «ምች» ወይም ለማበጥ ይቀባል። መሳልን ለማከም፣ ጭማቂው በስብ ቅቤ ይጠጣል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ትኩሳት
ኣደስ

**ኣደስ** ወይም **ባርሰነት** (Myrtus) በዓለምና በኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ሁሌ ለምለም ዛፍ ወገን ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## 

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

በባሕላዊ መድኃኒት፦ ለፎረፎር፣ በቅጠሉ ዱቄት ይታጠብ። ለተቅማጥ ወይም ለሆድ ቁርጠት፣ የቅጠሉ ጭማቂ በጧት ይጠጣል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
መደብ:ተቅማጥ
ኣክርማ

300px|thumb|አክርማ
**ኣክርማ** (Eleusine) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ የሣር ወገን ነው።

ዳጉሳ (E. coracana) በዚሁ ወገን አለ።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

የአክርማ አበባና ዘር ተድቅቆ በለጥፍ ለእፉኝት ነከስ ይለጠፋል።

በፍቼ ኦሮሚያ በተደረገ ባህል ጥናት ዘንድ፣ ጆሮ ደግፍ ለተባለው በሽታ ለማከም፣ የአክርማ ጭማቂ ጠብታ በጆሮ ውስጥ ይገባል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ኣጋም

300px|thumb|አጋም

**ኣጋም** (*Carissa ovata*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
እስከ ፫ ሜትር ሊደርስ የሚችል ቊጥቋጥ ነው።

## አስተዳደግ
በፍጥነት ይስፋፋል። በአውስትራልያ እንደ አረም ሊቆጠር ይችላል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በአፍሪካ፣ እስያና አውስትራልስያ ገሞጂ ይገኛል።  

## የተክሉ ጥቅም

ትንሽ ፍሬው በሙሉ ጥቁር፣ የበሠለና ጣፋጭ ሲሆን ሊበላ ይችላል። ያልበሠለ (አረንጓዴው) ፍሬ፣ ወይም የተክሉ ፈሳሾች፣ መርዛም ናቸው። 

በፍቼ ወረዳ በተዘገበ ጥናት፣ የአጋም ቡቃያ ለእባብ ነከስ ይኘካል። እንዲሁም
በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ በተዘገበ ሌላ ጥናት፣ የአጋም ሥር መኘካትና ጭማቂው ለእባብ ነከስ በአፍ ይሰጣል። የአጋም ሥር፣ የጌሾ ሥርና የጫት ቅጠል አንድላይ ደግሞ ለእባብ ነከስ ይኘካል። 

ወባንም ለማከም፣ የአጋም ሥር፣ የጉመሮ ሥር፣ የመናሄ ሥር፣ የጊዜዋ ሥር፣ የዱርሽት (ዱባ ሓረግ) ቅጠልና አገዶች፣ ተድቅቀው በጢስ ይናፈሳሉ።

በኬንያ በሚኖር ማሳይ ብሔር መሃል፣ ተክሉ (ያልተወሰነ ክፍል) ለጡንቻና ለአንጓ ሕመም ይጠቀማል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ወባ
ኣጠፋሪስ

**ኣጠፋሪስ** ወይም **አስተናግርት** (Datura stramonium) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

(ስሙ ኣጠፋሪስ ከ«እጸ ፋርስ» ጋር የተዛመደ ይሆናል፣ አሁን ግን «እጸ ፋርስ» በተለመደ ለCannabis sativa ያጠቆማል።) 

(ሌላም ዝርያ Nicandra physalodes ደግሞ «አጠፋሪስ» ተብሏል።)

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

## አስተዳደግ
በእርሻዎች ውስጥ በመስክም በጣም ተራ ክረምታዊ አረም ነው።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር

## የተክሉ ጥቅም

ዘሮቹም ቅጠሎቹም እንደ መድኃኒት ይጠቀማሉ። 

የተደረቁ የተደቀቁ ቅጠሎች ከቅቤ ጋራ ተቀላቅለው እንደ ፀረ-ሻገቶ ለፎረፎር/የአናት ልክፈት፣ ወይም አንዳንዴም በመልክ ላይ ይጠቀማሉ። ቅጠሎቹ ተደቅቀው ለጥፍ ተደርገው የጭነት ከብት ቁስል፣ ወይም የሰው ቁስል ወይም ጭርት ያክማል።

የተፈሉ ዘሮች ፍልፋይ ወይም ቅጠሎች እንፋሎት የጥርስ ሕመም ለማስታገስ ይናፈሳል።

ጥቁር ዘሮቹ በጣም ገዳይ መርዛም ናቸው። በጣም ጥቃቅን መጠን ማሳበድ ይችላል። ተክሉ በሙሉ መርዛም ይቆጠራል፣ አይበላም።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ኣጣጥ

500px|thumb|ገራም አጣጥ
**ኣጣጥ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
በቅርቡ ጊዘ የዚህ ወገን ሳይሳዊ ስም ከMaytenus ወደ Gymnosporia ተዛወረ፣ በብዙ መጻሕፍትም «Maytenus» ይባላሉ።

*ገራም አጣጥ - G. senegalensis 
*አተት - G. arbutifolia 

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም
የኣጣጥ ቅጥል ለሆድ ቁርጠት ይኘካል።

የአጣጥ አገዳ ልጥ ዱቄት ከምግብ ጋራ ተቀላቅሎ በእርሻ ላይ ተስፋፍቶ አይጥን ለመከልከል ነው። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
እምቧይ

300px|thumb|እምቧይ
**እምቧይ** (*Solanum incanum*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ቊጥቋጣም ዕጽ አንድ ሜትር ይደርሳል።

ይህ ተክል ባጠቃላይ መርዛም ሲሆን፣ በማስለመድ በኩል የባዚንጀን (Solanum melongena) አያት ሆነ።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በኢትዮጵያ ግዛት በሰፊው የተስፋፋ ነው።  ባጠቃላይ በተፈጀ መስክ ወይም መንገድ ዳር በጣም ተራ ነው።

## የተክሉ ጥቅም
ድቡልቡል ፍሬዎቹ ደማቅ ብርቱካን ሲሆኑ ልጆች ለመቅሰም ይፈተናሉ፤ ስለዚህ በልጆች መመረዝ ይደርስባቸዋል። ጥርሱም በዘለቄታ የተበለዘ፣ የተጎዳ ይሆንባቸዋል። 

ከሽንት ጋር በመቃላቀል ፍሬው በቆዳ ፋቂ ፍብሪካ ውስጥ፣ ወይም ጨብጡ ለማከም ተጠቅሟል።

ሥሩም ለአሚባ በሽታ ወይም ለእባብ ነከስ ይኘካል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የኣውጥ ወገን
እምቧጮ

300px|thumb|እምቧጮ
**እምቧጮ** (*Rumex nervosus*)  ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
እስከ 2  ሜትር የሚደርስ ቊጥቋጥ፣ ብዙ አገዶች ከመሬት ይነሣሉ፣ ልጡ ቡላማ፣ ቅጠሎች ትንሽ ውሃማ ናቸው።

## አስተዳደግ
ድካም ደረቅ አፈር  ይመርጣል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በማናቸውም ከፍታ ይገኛል፣ በመንገድ ዳር፣ በተፈጀ መስክ። በድሬ ዳዋ አካባቢ ያለው ደንገጎ ተራራ ከዚህ ተክል ኦሮምኛ ስም (ደንገጎ) ነው። 

## የተክሉ ጥቅም

ቅጠሉ አገዳውም በሰፊ ጫትን ለመጠቅለል ይጠቀማል። ወፍራም፣ ውሃማው ቅጠሎች ጫትን ለረጅም ጊዜ ይጠብቃሉ። 

ውሃማው ቡቃያ በእረኞች ይበላል። ቡቃያው ቶሎ፣ ለኣጭር ጊዜ፣ በእሳት ውስጥ ቢሳክ፣ ለስላሳ ይሆናልና በልጆች ይወደዳል።

የአገዳው ከሰል ከእንቁላል አስቋል ተቀላቅሎ የቆዳ መቃጠል ለማከም ይጠቀማል። ቅቤም ይጨመራል። 

የእምቧጮ ቅጠልና አገዳ በሎሚ ጭማቂና ውሃ ተደቅቆ ለብጉርና ለእከክ ይቀባል።

የእንቧጮ ሥር ዱቄት በኪንታሮት በተቈረጠው ጫፍ ላይ ለማከም ይደረጋል።  የሥሩም ዱቄት ከተቀለጠ ቅቤ ጋር ለተቅማጥ ይጠጣል። ሥሩም በማር ለጥፍ ለሆድ ቁርጠት ይበላል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ዕከክ
መደብ:ተቅማጥ
እሪራዮ

300px|thumb|እሪራዮ
**እሪራዮ** (*Evolvulus alsinoides*) ወይም **ሎቱ ቅጠል**(?)  ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ዓለም ዙሪያ በሞቁ አገራት በእርጥብ ሆነ በድርቅ አየር ይገኛል።

## የተክሉ ጥቅም

በኢትዮጵያ፣ መላው ተክል እንደ መራራ ቶኒክ ወይንም ትልን ለማስወጣት ተጠቅሞትል።

የቅጠሉ ጭማቂ ለከብት ዓይን ልክፈት ያከማል። 

በምሥራቅ እስያ ባህላዊ መድኃኒት፣ አደንዛዥ ወይም አዕምሮ-ችሎታን የሚጨምር ጸባይ እንዳለው ይታመናል፤ ይህ ግን በምዕራባውያን ሕክምና አልተረጋገጠም።

በኬረለ ክፍላገር ሕንድ፣ ከ*[[ዳሳፑሽፓም]]* («አሥሩ የተቀደሡ አበቦች») መሃል አንድ ነው። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ኮሶ በሽታ
እርድ

300px|thumb|እርድ
**እርድ** (*Curcuma longa*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

በምግብ ተጨምሮ እንደ ቅመም ከመጠቀሙ በላይ የእርድ መድኅኒታዊ ጥቅም እንዳለው በተለይ በሕንድ ባህላዊ መድኃኒቶች ይታመናል። ለሆድ፣ ጉበት ወይም ቆዳ ችግሮች እንደሚረዳ ታስቧል። አሁንም እርድ ለስኳር በሽታ (ዲያቤት) እና ለቁርጥማት ወዘተ. በውኑ የሚፈውስ መድኃኒት ከሆነ ለማወቅ ሳይንቲስቶች ምርመራዎች አድርገው እስካሁን ምንም አላረጋገጡም።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
እባን

300px|thumb|ናና የተባለው እባን
**እባን** (Menthus) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው።

ናና (M. piperita) በዚህ ወገን ውስጥ ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ቅርንፉድ

300px|thumb|ቅርንፉድ
**ቅርንፉድ** (*Syzygium aromaticum*)  ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ዛፍ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ተክሉ ሁሌ ለም ዛፍ ነው፣ እስከ 8-12 ሜትር ድረስ ይቆማል፣ ታላላቅ ቅጠሎችና በጫፉ ላይ ክፍት ቀይ ኅብረ-አበቦች አሉት። አበቦቹ አረንጓዴ ሆነው ሲጀምሩ፣ በምርት ጊዜ ክፍት ቀይ ይሆናሉ። የአበባው አቃፊዎች ለቅመም የሚመረቱ ናቸው።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
የቅርንፉድ ዛፍ መጀመርያ መናኸሪያ እስከ 1760 ዓም ድረስ የማሉኩ ደሴቶች ኢንዶኔዥያ ብቻ ነበር። ሆኖም ከነዚህ ደሴቶች የቅርንፉድ ንግድ እስከ ሶርያ በ1730 ዓክልበ. እንደ ደረሰ በሥነ ቅርስ ታውቋል። በ1760 ዓም ግድም አንድ የፈረንሳይ ዜጋ ፒዬር ፗቭር የዛፉን ቡቃያ ሰርቆ በዛንዚባር እንዳስተከለው ይባላል፤ ይህም የደሴቶቹን ምኖፖል አስጨረሰው። አሁንም በተለይ እንደ ሰብለ ገበያ በባንግላዴሽ፣ ኢንዶኔዥያ፣ ሕንድ፣ ማዳጋስካር፣ ፓኪስታን፣ ስሪ ላንካ፣ ታንዛኒያ ይታረሳል።

## የተክሉ ጥቅም

ለሳል እና ጉንፋን በሽታዎች፡፡
* አፋችን ንጹህና ጥሩ ማዕዛ እንዲኖረው ያደርጋል፡፡
* ማቅለሽለሽን ያስታግሳል/ያስቆማል፡፡
* በጨጓራ ችግር/ህመም ወቅት ይረዳናል፡፡
* የሆድ መነፋትን ያስታግሳል፡፡
* የአፍ ቁስለትን ይቀንሳል፡፡
* የጥርስ ህመምን እና የድድ መድማትን ያስታግሳል፡፡
* ከፍተኛ የኮሌስትሮልን መጠን ለመቆጣጠር ይረዳል፡፡
* የደም ዝውውርን ይጨምራል፡፡
* ጀርምና ጐጂ ባክቴሪያዎችን የሚገድል ንጥረ-ነገር ይዟል፡፡

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
እንዳሁላ

300px|thumb|አንድ የእንዳሁላ አይነት ዝርያ
**እንዳሁላ**፣ **እንዳሆህላ**፣ **እንዶሃህላ** (*Kalanchoe*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው።

እነዚህ የእንዳሁላ አይነቶች ናቸው፦ 

*አንጩራ K. petitiana
*ሽልቀቅ ?
*የቆላ እንዳሁላ K. deficiens

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
እንዳሁላ ውሀማ የተባሉ ተክሎች ናቸው። የተላያዩ ዝርያዎች አበቦችም ልዩ ልዩ መልኮች አላቸው።  

## አስተዳደግ
[280px|thumb|left|K. pinnata፦ ይህ ዝርያ በ[እፃዊ ተዋልዶ በጫፉ ላይ ሕጻናት ይወልዳል።]]

ብዙ ውሃ አይፈልጉም፣ በቀላሉ ይስፋፋል። 

አንዱ ዝርያ K. pinnata በእፃዊ ተዋልዶ ብቻ ራሱን ያበዛል። 

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ከአለሙ 125 የእንዳሁላ ዝርያዎች፣ 60 ዝርያዎች በዱር ከማዳጋስካር ናቸው፣ 56 ዝርያዎች ከደቡባዊ ወይም ምሥራቅ አፍሪካ ናቸው፤ አንድ ዝርያ ብቻ ከአሜሪካዎች ነው።  

ብዙ አይነቶች በኢትዮጵያ አሉ፣ አንዳንድ በደረቅ ድንጋያማ፣ ለሎችም በፈሳሽ ዳር ወይም በጫካ ዳር ይበቅላሉ። 

## የተክሉ ጥቅም

በዋናነት ለቤት ማገጫ ይታደጋል። 

በኢትዮጵያ ባህላዊ መድሃኒት፣ የእንዳሁላ ቅጠሎች ለቁስል፣ ለብጉንጅ፣ ለእባጭ፣ ለቆዳ ችግሮች ለማከም ተጠቅመዋል። እንዲሁም የበሬ ቀንበር ቁስል ለማከም ተጠቅመዋል። 

ትኩስ ሥሮቹ ለጨብጡ፣ ለሆድ ትል ሕክምና ተጠቅመዋል። ይህ ሥር እንደ ሻይ ይጠመቃል፣ በጣም ሃይለኛ ሲሆን ጉዳት እንዳያደርግ በአነስተኛ መጠን ብቻ ይጠጣል።

በሌላ ጥናቶች ዘንድ፣ የK. petitiana (የአንጩራ) አገዳ መረቅ ለኪንታሮት፣ የቅጠሉም ጭማቂ በቅቤ ለጥፍ ለተሰበረ አጥንት ያክማል። ወይም ለማበጥ፣ ሥሩ በቀጥታ ማስገባት ይደረጋል።

ብዙ ዝርያዎች፣ በተለይ ለከብት፣ ለልብ መርዛም ናቸው።

በሌሎች አገራት በህላዊ ሕክምናዎች፣ ለቁርጥማት፣ ለማበጥ፣ ለልክፈቶች ተጠቅመዋል።  በትሪኒዳድ ባህላዊ ሕክምና፣ K. pinnata ለደም ግፊት እንዲሰጥ ይዘገባል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
እንዶድ

**እንዶድ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በመላው ኢትዮጵያ ግዛት በተለይም በወይና ደጋ ተራ ነው።

በአፍሪካና በማዳጋስካር፣ በተለይም በኢትዮጵያና ኤርትራ ይገኛል። 

## የተክሉ ጥቅም

ሥሩ ወይም ቅጠሉ ተደቅቆ በውሃ ለቁርባ ወይም ወፍ በሽታ ይጠጣል። የሥሩ መረቅ ለጨብጡ ያከማል። በአነስተኛ መጠን ካልሆነ ሊገድል ይችላል። የወንድ እንዶድ ሥር ተድቅቆ በውሃ ደግሞ ውሻ በሽታን ለማከም ይጠጣል። ወይም እንዲህ በጤፍ ቂጣ ይበላል።

የእንዶድ ቅጠል ጭማቂ ለእከክ መቀባቱ፣ ወይም ለሆድ ትል መጠጣቱ ተዝግቧል። የፍሬውም ለጥፍ ለቁስል ይለጠፋል።

ፍሬው ተደርቆ ተድቅቆ ለሳሙና መጠቀሙ ጥንታዊ ልማድ ነው።  ደግሞ አሣን በማደንዘዝ በአጥማጆች ተጠቅሟል። 

በ1956 ዓም፣ አንድ የኢትዮጵያ ሳይንቲስት ዶ/ር አክሊሉ ለማ የእንዶድ ሳሙና ዛጎል ለበስን እንደሚያጥፋ ለይተው አገኙ። የቢልሃርዝያ በሽታ በዛጎል ለበስ ስለሚፈጠር፣ ቢልሃርዝያን በመከላከል ከፍ ያለ ሚና አገኝቷል። ዶክተሩም የእንዶድ ማዕከል ኣቋቁመዋል በዚህም ዕውቅናን እትርፋል። ሌሎችንም አስቸጋሪ ቀንድ አውጦች ወይም ተባዮች ለማጥፋት ስለሚችል እንዶድ በስሜን አሜሪካ ትኩረትና ፓቴንቶች አገኝቷል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት‎ 
መደብ:አትክልት
መደብ:ዕከክ
እንጆሬ

300px|thumb|እንጆሪ ተክል
**እንጆሬ** ወይም **እንጆሪ** (Fragaria) ኢትዮጵያና አለም ውስጥ የሚገኝ የተክል ወገን ነው።

ቀይ እንጆሬ የሚባል በውነት እንጆሬ አይደለም፣ በፍጹም በሌላ ወገን ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
እንጎችት

**እንጎችት** Stephania abyssinica ወይም **ያይጥ ሐረግ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

ሌሎች ስሞች በአንዳንድ ምንጭ «**ክብ ቅጠል**» እና «**እጸ ኢየሱስ**» ተገኝተዋል።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
«መሬት ለመሬት የሚሳብ ሐረጉ ቅጠሉ ክብነት ያለው።» - አቢሲኒካ

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር

## የተክሉ ጥቅም
የመላው እንጎችት ተክል ውጥ የላም ደዌ ጡት፣ በሰውም ቂጥኝ እና ቁርባ ለማከም ይጠቀማል ከዚህም በተጨማሪ ምስጢረ ጥበብ የሚገልፅበት መንገድ አለው ።

በሌላ ጥናት እንደ ተዝገበ፣ የቅጠልና የአገዳው ጭማቂ ለሆድ ቁርጠት መጠጣት፣ የአገዳው ለጥፍ ለኪንታሮት መለጠፍ፣ በተደቀቀው ቅጠል መታጠብ ለ«ግርፍታ» (ትኩሳት፣ ራስ ምታት) ማከም ይጠቀሳል።

የሥሩ ዱቄት በጤፍ ተጋግሮ ለቁርጥማት፣ ሪህ፣ አንጓ ብግነት ይበላል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
እንጭብር

**እንጭብር** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ሓረጋዊ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በቆላና በወይናደጋ በብዛት ይገኛል።

## የተክሉ ጥቅም

ሥሩ ዋጋ ያለ ጥቁር ንክር ቀለም የሚሰጥ ነው።

የተፈሉ ቅጠሎቹ ጉንፋንን ለማከም ይጠቀማሉ። እንዲሁም ሥሩ ተድቅቆ በቅቤ ተፈልቶ ለመሳል ይሰጣል።
 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
እንስላል

**እንስላል** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

«እንስላል» ልዩ ልዩ ዝርያዎች ሊሆን ይችላል።  ይህ መለያየት ይፈልጋል።

# Anethum graveolens
# Foeniculum vulgare
# Pimpinella anisum 
# Cuminum cyminum (ከሙን)

እነዚህም ሁሉ በሰፊው ሲለሪ አስተኔ የሆኑት ልዩ ልዩ ወገኖች ናቸው።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም
 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
እንሶስላ

300px|thumb|እንሶስላ

**እንሶስላ** (Impatiens tinctoria) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ባህሪይ

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

እንደ ሂና ይጠቀማል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
እጸ ፋርስ

[300px|thumb|[እጸ ፋርስ]]

**እጸ ፋርስ** (*Cannabis sativa*) ኢትዮጵያ ውስጥ እንዲሁም በመላው ዓለም የሚገኝ ተክል ነው።

በአንዳንድ ምንጭ ኣጠፋሪስ ወይም አስተናግርት ደግሞ «እጸ ፋርስ» ተብሏል፤ ይህ በፍጹም ሌላ ዝርያ (Datura stramonium) ነው። C. sativa ደግሞ **[[ቃጫ]]** ተብሏል፣ ይህም ለሌላ ዝርያ (Agave sisalana) ይገባል።  

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር

በቅርብ ጊዜ ውስጥ አገራት ሕጋዊ እንዲሆን አድርገዋል፤-
* ኡሩጓይ - 2006 ዓም
* ጂዮርጂያ - 2010 ዓም
* ደቡብ አፍሪካ፣ ካናዳ፣ ሜክሲኮ - 2011 ዓም

ከነዚህ ጭምር ብዙ ሌሎች አገራት አሁን «ቅጣት የሌለ» ወይም «ለሕክምና የተፈቀደ» ወይም በሀገሩ ውስጥ አንዳንድ ክፍላገራት የፈቀዱት አድርገውታል። በኮሎምቢያ፣ ቺሌ፣ ጃማይካ አሁን ማረሱም ሕጋዊ ሆኗል።

## የተክሉ ጥቅም

ተክሉ ከጥንት ጀምሮ ቃጫን ስለሚመስለው ስለ ጭረቱ ታርሷል። ይህ ጭረት ጨርቃጨርቅ ወይም ገመድ በመሥራት ጠቃሚ ሆኗል።

ከዚህም በላይ ስለ አደንዛዥነቱ ስለሱስነቱም ከጥንት ታውቋል። ልማዱ ሱስነት ሊሆን የሚችለው እንደ አረቄ፣ አፍዮን ወይም ትምባሆ ለሰውነቱ የጥገኝነት ሱስ የሚያምጣ ሳይሆን፣ ለአዕምሮ ሱስ ሊሆን የሚችል ብቻ ነው። (እንዲያም ማናቸውም የሰው ልጅ ተግባር ሲደጋገም የአዕምሮ ሱስ ሊሆን ይችላል፣ ለምሳሌ ሰው ብዙ ጊዜ መዋኛ ቢወድ፣ ወይም ኢንተርኔት መጠቀም፣ ቪዴዎ ጌም ማጫወት ቢሆንም ተግባሩ የአዕምሮ ሱስ ሊሆን ይችላል።) 

በ480 ዓክልበ. ግድም የጻፈው ሄሮዶቶስ እንደ መሠከረው፣ እስኩቴስ የተባሉት ሰዎች በጢሱ መተንፈስ ይደሰቱ ነበር። እንዲሁም ከጥንት ጢሱ በሕንድና በቻይና ጥቅም አገኝቷል።

በአንዳንድ ጸሐፊ አስተያየት፣ በብሉይ ኪዳን በቅዱስ ዕጣን የተጠቀሰው በዕብራይስጥም «ቅነህ ቦሥም» የተባለው እጽ (ኦሪት ዘጸአት 30:23) በውነት «**ካናቢስ**» ነበረ። ሌሎች ሊቃውንት ግን ይህን አይቀበሉም፤ በአማርኛም «ጠጅ ሳር» ይላል።

ከ800-950 ዓም በፊት የአረብ ነጋዴዎች ተክሉን «**ዳጋ**» ተብሎ እስከ ደቡባዊው አፍሪካ ድረስ አስገብተውት ነበር።    በላሊበላ ዋሾች የተገኙት ሁለት የካናቢስ ሙጫ ያለባቸው ሸክላ ፒፓዎች ከ1320 ዓም አካባቢ እንደ ነበሩ በትንተና ተረጋግጧል። 

እንግሊዞች መጀመርያ በቨርጂኒያ በ1600 ዓም ግድም ሲሠፍሩ የኗሪዎችም ሆነ የኢንግላንድ ካናቢስ አይነቶች ለጭረቱ መተክል በሕግ ግዴታ ሆነ።

በ20ኛው ክፍለዘመን በብዙ አገራት ክልክል ተደረገ። ይህም በተለይ በጋዜጣዎች ማስፈራራት («ቢጫ ጋዜጠኝነት») ምክንያት ሆነ። አስፈሪ ስም እንዲኖረው በሜክሲካዊ ቅጽል ስሙ **ማሪዋና** ይሉት ጀመር። በ21ኛው ክፍለ ዘመን የሕክምና ጥቅም እንዳለው ሲታወቅ እንዲሁም ለአንዳንድ እምነቶች የመንፈሳዊ ጥቅም እንዳለው ስለሚቆጠር ብዙ አገራት ከትልቅ ወንጄል ደረጃ አቀነሱት ወይም ሕጋዊ አድርገውታል።  



መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
ክትክታ

300px|thumb|ክትክታ

**ክትክታ** (*Dodonaea angustifolia*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

በፍቼ በተደረገ ጥናት፣ የቅጠሉ ለጥፍ በቅቤ ለቁስል ወይም ለችፌ ያክማል፤ የቅጠሉም ጢስ ዝምብን ለመከልከል ይጠቅማል።  

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ኮረሪማ

300px|thumb|ኮረሪማ
**ኮረሪማ** (*Aframomum corrorima*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳ
ደግ ==

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም
የኮረሪማ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ኮሰረት

**ኮሰረት** ወይም **ከሴ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በሰሜን ሸዋና በምስራቃዊው ደቡብ በስፋት የሚበቅል ሲሆን ደጋማ የአየር ፀባይን ለእድገቱ ይመርጣል።
## የተክሉ ጥቅም
ከቅርብ ግዜያት ወዲህ ጥቅሙ ዘርፈ ብዙ እንደሆነ ይነገራል። በብዛትም በሻይ መልክ እየተፈላ እንድ ደም ግፊት፣ የስኳር በሽታ፣ ለጉንፋንና ለመሳሰሉት የጤና ጥቅሞች ይጠጣል።

በፍቼ ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ የከሴ ቅጠል ጭማቂ በውሃ፣ በውጭ ለችፌ ወይም ለሻገቶ ልክፈት፣ ወይም በመጠጣት ለጉንፋን ይጠቀማል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ኮሶ

300px|thumb|ኮሶ
**ኮሶ** (*Hagenia abyssinica*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ባብዛኛው የደጋ ዛፍ ከ2000 ሜትር ከፍታ በላይ ይገኛል።

## የተክሉ ጥቅም
መልካም ማጌጫ ዛፍ ነው።

የደረቁ ሴቴ አበቦች ከሁሉ የተጠቀመው የኮሶ ጥገኛ ትል ማስወገጃ ነው። በገበያ በሰፊ ይሸጣል። የኮሶ መጠን ብርቱ ስለሆነ እንደሰውዬው ጤና ሁናቴ መጠኑ መስተካከል ኣለበት። ከልክ በላይ መጠን ቢወሰድ ሊገድል ይችላል፣ በተደጋጋሚ ቢጠቀም ዕውርነት እንደሚፈጥር ይታሠባል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
መደብ:ኮሶ በሽታ
ኮቴሃሬ

300px|thumb|ቦዬ

**ኮቴሃሬ** (Dioscorea) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው።

እንደ ስኳር ድንች በመምሰሉ አንዳንዴ በማሳሳት «የስኳር ድንች» ይባላል። 

613 ዝርዝሮች አሉ፣ ከነርሱም በተለይ የታወቁት፦ 
*ቦዮና፣ ቦይና፣ ቦዮ - D. abysinicca 
*ቦዬ - D. alata

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር  Yam (Boye in Gamo Language or any other language, is the known edible food item in Southern (such as Gamo, Gofa, Basketo, Wolaita and other areas) and South Western (Such as Dawuro, Konta, Kaffa and others) parts of Ethiopia. It is mostly grown in semi-temperate (woina-dega) agro-climatic region.

## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ከርቤ

**ከርቤ** (Commiphora) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ወገን ነው።

አንቃ (C. africana) እና አባከድ (C. guidotti) በዚሁ ወገን ውስጥ ናቸው። 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ወርቅ በሜዳ

300px|thumb|ወርቅ በሜዳ
**ወርቅ በሜዳ** (Dorstenia barnimiana) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

ሥሩ በኢትዮጵያ ባሕላዊ መድኃኒት ውስጥ በአንዳንድ ቦታ ጥቅም አለው።

በደብረ ሊባኖስ ባህላዊ ሕክምና ጥናት እንደ ተዘገበ፣ የሥሩ ውጥ ለሆድ ህመም ወይም ለብርቱ መሳል (የሳንባ ነቀርሳ) ይጠጣል። ይህም በሻይ ተፈልቶ ይጠጣል። ሥሩም በቅቤ ለጥፍ ለቁምጥና ይለጠፋል።

እንዲሁም በዘጌ፣ የሥሩ ዱቄት በወተት ወይም በኑግ ለወፍ በሽታ በጥዋት ይጠጣል፣ እንዲሁም ለውሻ በሽታ ለ፯ ቀን ይጠጣል፤ ዱቄቱም በማር ለቂጥኝ ይበላል፤ ዱቀቱም በማር ለ፯ ቀን ተቡኮ ለተቅማጥና ለትኩሳት መድሃኒት ነው። ለአህያ ኪንታሮት የሥሩ ለጥፍ ይለጠፋል፤ ለነቀርሳም ሥሩ በቀጥታ በቀዳዳ ይጨመራል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ተቅማጥ
መደብ:ትኩሳት
ወይራ

300px|thumb|ወይራ
**ወይራ** (*Olea europaea*) በአለም ዙሪያ የሚገኝ ዛፍ ተክል ነው።

በግዕዝ እንዲሁም በአረብኛ እና በእብራይስጥ ዛፉ «ዘይት» ተብሏል፤ ይህም በአማርኛ «ዘይት» የሚለው ቃል መነሻ ነው። 

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ከቅድመ-ታሪክ ጀምሮ በሜድትራኔያን ባህር ዙሪያ ታርሷል፤ አሁንም በብዙ አገራት ይታድጋል። በተለይ በሞቀ አገር  ለባህር ወይም ውቅያኖስ  ቅርብ በሆነ ቦታ ይበቅላል። 

## የተክሉ ጥቅም
ከፍራፍሬው ጭምር የወይራ ምርቶች የወይራ ዘይትና እንጨት ናቸው። የወይራ ቅጠልም በአንዳንድ ባሕላዊ መድሃኒት ውስጥ ይጠቀማል። 

በባሕል መድሃኒት፣ የወይራ ዘይት መረቅ ጠብታ በጆሮ ለጆሮ ሕመም ተዘግቧል።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ

አደገኛ ዝርዮች፦

* የወይራ ትንኝ - ዕንቁላል በፍሬው ታስቀምጣለች
* Cycloconium oleaginum ፈንገስ
* Pseudomonas savastanoi ባክቴሪያ
* አንዳንድ አባጨጓሬ ቅጠሉን አባባንም ይበላል
* ጥቁሩ የቅርፊት ሦስት አጽቄ
* የእንኮይ ነቀዝ ቅጠሉን ይበላል
* ጥንቸል ልጡን ይበላል።
* ትንሽ አይጥ ወይም ትንንሽ ዘራይጥ ሥሩን ይበላል።

መደብ:አትክልት
ዘምባባ

350px|thumb|ዘምባባ
**ዘምባባ** (Borassus aethiopum) በኢትዮጵያ እና አፍሪቃ ውስጥ የሚገኝ ዛፍ ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

የዘምባባ አስተኔ ደግሞ ብዙ ሌሎች ዛፎች ያጠቅልላል፣ በተለይም ተምር እና ኮኮነት ዘምባባ የታወቁ አይነቶች ናቸው።

## አስተዳደግ

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ዘንጋዳ

300px|thumb|ዘንጋዳ

**ዘንጋዳ** (*Sorghum bicolor*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
የማሽላ አይነት ነው።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ዝግባ

300px|thumb|የዝግባ አይነት
**ዝግባ** (Afrocarpus) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ የዛፍ ወገን ነው።

በኢትዮጵያ A. gracilior እና A. falcatus የታወቁት ዝግባ ዝርዮች ናቸው። 

የሮማይስጡ ስም ብዙ ጊዜ ደግሞ በ«Afrocarpus» ፈንታ «Podocarpus» ይባላል፤ በትክክል ግን Podocarpus የተዛመደው የፈረንጅ ዝግባ ወገን ነው። 

## የዝግባ ተክል ሣይንሣዊ ፀባይ

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም
የዝግባ ቅጠል ጭማቂ ለተቅማጥ መጠጣቱ ተዘግቧል። በተጨማሪ ማስታወክ ለማከም መጠጣቱ ተዘግቧል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ተቅማጥ
የምድር እምቧይ

**የምድር እምቧይ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

የዚህ ኪያር ፍሬው በጣም መርዛም ነው አይበላም።

የምድር እምቧይ በውነት እምቧይ አይደለም፤ የኪያር ዘመድ ነው።

የሮማይስጥ ስሙ Cucumis prophetarum ማለት «የነቢያት ኪያር» ሲሆን፣ ይህም ከአረብኛው «የኒቢዩ ኪያር» ወይም «የውሻዎች ኪያር» ከመባሉ ነው።

ሌላ ተመሳሳይ የኪያር ወገን ዝርያ Cucumis ficifolius ደግሞ «የምድር እምቧይ» ተብሏል።

ከዚህም በላይ የምድር እምቧይ ቢጫው ፍሬ እንደ ሌላ ዱባ ዝርያ የበረሃ ቅል Citrullus colocynthis ትንሽ ይመስላል፤ እሱም (Citrullus colocynthus) ደግሞ አንዳንዴ «የምድር እምቧይ» ተብሏል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር

በመስክ ይታያል። በከፊል ደረቅ አየር ይገኛል።

## የተክሉ ጥቅም

ፍሬው ለልጆች ኳስ ተጠቅሟል እንጂ መርዛም ስለ ሆነ አይበላም።

በአንድ ጥናት ዘንድ፣ ሥሩ (C. ficifolius) የተለያዩ ጥቅሞች እንዳሉት ተዘገበ። ሥሩን መብላት ለእባብ ነከስ፣ ወይም ለ«ሞኝ ባገኝ» (አበባ ሰንጋ)። ሥሩን ጭማቂውንም መኘካት ለሆድ ቁርጠት ወይም ለትኩሳት («ምች»)። ሥሩ ተድቅቆ እንደ ለጥፍ ለ«ቁስል መርዝ» (የቁስል ልክፈት)። ሥሩ በቅቤ እንድ ለጥፍ ለችፌ። ሥሩም ከአንዳንድ ሌሎች ተክሎች ጋር ሌሎችንም ጥቅሞች አሉት።

በተጨማሪ ጥናት፣ የሥሩ (C. ficifolius) መኘካት ደግሞ ለቁርባ፣ አኖሬክሲያ፣ ለወላድ ምጥ ያከማል፤ የሥሩም ዱቄት በማር ለማጅራት ገትር ይበላል፣ በጤፍ ቂጣ ለውሻ በሽታ ይበላል፤ በ[ወተት] ወይም [ኑግ ለወፍ በሽታ በጥዋት ይጠጣል፤ ወይም ለነስር የሥሩ ጭማቂ ወደ አፍንጫ ማስገባት ነው።

እንደገና በሌላ ጥናት፣ የመላው C. ficifolius ተክል መረቅ ትልን ለማስወጣት፣ ወይም የከብቶች ተቅማጥ ለማከም፣ ለመጠጣት ይሰጣል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ትኩሳት
እጸ ጳጦስ

300px|thumb|እጸ ጳጦስ

**እጸ ጳጦስ** (*Dracaena steudneri*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

ለሜርቆ ወይም Dracaena afromontana ይዛመዳል።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

ቅጠሉ የዳቦን ሊጥ ለመጠቅለል ይጠቀማል። የጌጥ ዛፍ በመሆኑ የእርሻው ጫፍ ለማመልከት ይችላል።

እንጆሪ ፍሬው በወፍ ይበላል።   

[የተክሉ ጥቅሞች በእንግሊዝኛ](http://uses.plantnet-project.org/en/Dracaena_steudneri_(Bekele-Tesemma,_2007))

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
የቁራ ምሳ ሐረግ

**የቁራ ምሳ ሐረግ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

በባሕላዊ መድኃኒት፣ ለ«ዙረሽ» (የሕፃናት ሕመም)፣ በተደቀቀው ሥር ውስጥ ማጠብ ይደረጋል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
የሸዋ ኣረም

300px|thumb|የሸዋ አረም
**የሸዋ ኣረም** (*Galinsoga parviflora*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
የሸዋ አረም እስከ 75 ሴንቲ ሜትር ድረስ ሊሆን ይችላል። ባለ ቅርንጫፍ እጽ፣ ፊት ለፊት የሆኑ ባለ አገዳ ቅጠሎቹ ዳርቻቸው ጥርስ ባለ ሚስማር ላይ ነው። አበቦቹ በትንንሽ ራሶች ናቸው፣ ራሱም በ3-8 ነጭ አበቢቶች ተከብቦ፣ እነዚህም አበቢቶች 1 mm ሆነው ሦስት ግርብ ያላቸው ናቸው።  በመሃሉ ያሉት አበቢቶች ቢጫ ሲሆኑ ቱቦአዊ ቅርጽ አላቸው።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር

ስሙ «የሸዋ» ቢባልም እንዲያውም መነሻው በፔሩ ነበረ። አሁን ወደ ብዙ አህጉራት ተስፋፍቶ በአጠቃላይ እንደ አረም ይቆጠራል። 
የሸዋ አረም በመላው ሸዋ፤ አርሲ እና ባሌ ይገኛል፡፡ ዱር በቀል ነው፡፡ መገኛው ኢትዮጵያ ነው፡፡ 
## የተክሉ ጥቅም

በኮሎምቢያ አገር አበሳሰል «አሕያኮ» በሚባል ሾርባ አይነት ውስጥ እንደ ቅመም ይበላል። በሠላጣ ደግሞ ሊበላ ይችላል።   

በኢትዮጵያ ባህላዊ መድሃኒት፣ የትኩስ ቅጠልና ህብራበባ ውጥ የቆዳ ቁስል ለማከም ይጠቀማል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
የሰይጣን ዱባ

300px|thumb
**የሰይጣን ዱባ** ኢትዮጵያና በአለም ውስጥ የሚገኝ ዱባ ነው። ባብዛኛው ይህ ከCucurbita pepo ይበቅላል፣ ያውም ዝርያ በልዩ ልዩ አይነቶች ደግሞ ቢጫ ዱባና ዙኪኒ ያስገኛል። 

በእንግሊዝኛው አለም፣ ዱባው ውስጡ እንደ ቡርቡር ቅል ባዶ ተደርጎ አስፈሪ መልክ ተቀርጾበት እንደ ሻማ ማስቀመጫ መደረጉ ከ19ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በተለይ የልጆች ልማድ ሆነ። ከ1850 ዓም በኋላ፣ ይሄ ልማድ «ሃሎዊን» («የሙታን ዋዜማ») የተባለውን ከአረመኔነት የቆየ ጥንታዊ በዓል ለማክበር መጣ። ፍሬው «የሰይጣን ዱባ» መባሉ ከዚያ ሆነ።

 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:አትክልት
ደደሆ

300px|thumb|ደደሆ

**ደደሆ** (*Euclea racemosa*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ሁሌ ለም ዛፍ ወይም ቊጥቋጥ አይነት ነው። ብዙ ቅጠላቅጠልና ትንንሽ ቀይ፣ ሐምራዊና ጥቁር ፍሬዎች አሉበት።

በአፋርኛና በሶማልኛ የሌላ ዝርያ ዛፍ Salvadora persica «ደደሆ» ይባላል፤ የዚያው ዛፍ ስም በአማርኛ መሮ ነው።

## አስተዳደግ

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በኮረብቶች ወይም በእዳሪ መሬት ተራ ነው።

በምስራቃዊው አፍሪካ ከግብጽ እስከ ደቡብ አፍሪካ ድረስ፣ እንዲሁም በኮሞሮስ፣ በኦማንና በየመን ይገኛል።

## የተክሉ ጥቅም

ትንንሽ ፈሬዎቹ ሊበሉ ይቻላል፤ በትልቅ መጠን ቢበላ ግን የሆድ ማበጥ ያደርጋል። ፍሬዎቹም በአዕዋፍ ይበላሉ።  

ፍሬዎቹም «የደደሆ ኮምጣጤ» ለመሥራት ይጠቀማሉ።

ጥቁር ፍሬዎቹ ደግሞ ሐምራዊ ቀለም ለመሥራት ይጠቀማሉ።

በፍቼ በተደረገ ጥናት ዘንድ፣ የደደሆ ቅጠል ዱቄት ለጥፍ ለኪንታሮት ይለጠፋል። የቅጠሉ ጭማቂም ለኮሶ ትል ወይንም ለአባለዘር በሽታ ይጠጣል። አገዳውም ለጥርስ ሕመም ይኘካል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ድንገተኛ

**ድንገተኛ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
 Taverniera abyssinica

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም
የድንገተኛ በሽታ መድኃኒት። የትኩሳት መድኃኒት ይባላል።

እንዲሁም ለማስታወክና ተቅማጥ ሥሩን መኘካት ተዘግቧል።

## የውጭ መያያዣ
* ድንገተኛ Taverniera abyssinica ስመ እጽዋት Ethiopian Plant Names ኣበራ ሞላ By Aberra Molla  
* Botanical Remedies: Dingetegna (taverniera Abyssinica)
* The impending extinction of dingetegna plant in Ethiopia By Fekadu Fullas 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
መደብ:ተቅማጥ
መደብ:ትኩሳት
ዶግ

300px|thumb|ዶግ

**ዶግ** (*Ferula communis*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በዳገታማ አካባቢወች በክረምት ወራት የሚበቅል

## የተክሉ ጥቅም
በዘጌ በባሕላዊ መድኃኒት ጥናት እንደ ተዘገበ፣ የተፈላ የዶግ ሥር ጥል በማር ለጉንፋን ያከማል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ጉሎ

300px|thumb|ጉሎ

**ጉሎ** (Ricinus communis) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ የተክል ዓይነት ነው። 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ጉሎ ከሚያፈሩና ከሚያብቡ ተክሎች ይመደባል። በእንግሊዝኛው «ካስተር» በሚል ስያሜ ይታወቃል። 

«የፈረንጅ ጉሎ» የሚባለው ምርት የሌላ ዝርያ፣ ጃትሮፋ Jatropha curcis ነው።
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

ፍሬው የጉሎ ዘይት ለማምረት ይጠቅማል።

የጉሎ ዘር መኘካት ለሆድ ቁርጠት በአሚባ በሽታ ተዘግቧል።

በሌላም ጥናት፣ ሥሩ ለጥርስ ሕመም ይኘካል፣ የሥሩም ጭማቂ ለቁርባ ይጠጣል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ድግጣ

300px|thumb|ድግጣ
**ድግጣ** ወይም **ዝግጣ** (*Calpurnia aurea*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

ዘሩ በማር ለጥፍ ለተስቦ መጠቀሙ በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ተዘገበ። እንዲህ ያለ ለጥፍ ከክትክታ ዘር ጭምር ለተስቦ ሊሰጥ ይችላል። አንድ ሌላ ዝግጅት ለሆድ ትል፣ ለብርቱ ተቅማጥ ወይም ለአንገት ነቀርሳ ይሰጣል፦ የድግጣ እና የክትክታ ቅጠል፣ የምድር እምቧይና የሉት ሥር፣ የቁልቋልና የቅንጭብ ላፒስ፣ ተደቅቀው በውሃ ይጠጣል።

በፍቼ ወረዳ እንደ ተዘገበ፣ ቅጠል፣ ፍሬውና ዘሩ በምግብ ውስጥ ለውሾች ውሻ በሽታ ለማከም ይሰጣል። የድግጣ ቅጠል ተደቅቆ በውሃ ለልክፈት ወይም ለቁስል ይለጠፋል። ፍሬውም ተደቅቆ ለሆድ ቁርጠት ይበላል።

በዘጌ እንደ ተዘገበ፣ የፍሬው ወይም የቅጠል ዱቄት በማር ወይም በውሃ ለቁርባ ለማከም ይጠጣል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ተቅማጥ
ጉራ ሃሬ

**ጉራ ሃሬ** ወይም **ቀጠጥና** ወይም **የአህያ ጆሮ** Verbascum sinaiticum ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

በሌላ ምንጭም «**ዳባ ከደድ**» ተብሏል።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ሌላ ዝርያ Salvia schimperi ደግሞ «የአህያ ጆሮ» ተብሏል።

## አስተዳደግ

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ደጋ፡ ወይናደጋ እንዲሁም ቆላ የሚበቅል ነው።

## የተክሉ ጥቅም
በአገር ባሕላዊ መድኃኒት፦

ሥሩ ለእባብ ነከስ ይኘካል።

ሥሩም በውሃ ለከብቶች አልቅት ልክፈት ወይም ፍርንት እጢ ብግነት ይሰጣል።

የተደቀቀ ቅጠል ለጥፍ ለቁስል ይለጠፋል፣ የሥሩም ጭማቂ ለሆድ ቁርጠትና ለተቅማጥ ለማከም ይጠጣል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ተቅማጥ
ጉንያቶ

300px|thumb|ጉንያቶ
**ጉንያቶ** (*Ageratum conzoides*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። እንደ ወራሪ አረም ይቆጠራል።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ይህ ተክል ለጉበት መርዛም ስለሆነ በሰዎች አይበላም። ከእህል እንዲታረም አይነተኛ ነው። 

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በእርጥብ ቦታዎች ከወንዝ መውረጃ አጠገብ በጥላና በጠፍ መሬት ይገኛል። 

## የተክሉ ጥቅም
ህዋሳት ለመግደል ይጠቅማል፣ መላው ተክል ቁስልን ለማሰር ተጠቅሟል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ጉመሮ

300px|thumb|ጉመሮ

**ጉመሮ** (*Capparis tomentosa*)  ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

ፍየል ቢበላው ወዲያው ይገድለዋል። ግመል ለ፪ ሳምንት በመርዙ ይታመማል።

ፍሬውን የሚበላው አንዳንድ የቢራቢሮ ዝርያ፣ ዝንጀሮ፣ የደን አሳማ ነው።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ግራዋ

600px|thumb|ግራዋ
**ግራዋ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።
ግራዋ በኢትዮጵያ ውስጥ ባህላዊ መጠጦችን ከማዘጋጀታቸው በፊት ለዕቃ ማጠቢያነት ያገለግላል። ለምሳሌ ጠላ፣ጠጅ ከማዘጋጀታቸው በፊት እቃወቹ በግራዋ ቅጠል ይታጠባሉ። ከዚህች  በተጨማሪ ሰዎች ለቁርባ በሽታ፣ ለሆድ ቁርጠት እንደ መድሃኒት ይጠቀሙበታል ።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
ቊጥቋጥ ወይም ትንሽ ዛፍ፣ እስከ 10 m ድረስ ሊቆም ይችላል። 

ሲያብብ ንቦቹ ይወዱታል።

ቶሎ በቀላል በራሱ ይታደጋል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በተለይ በጠፍ መሬት፣ በደን ዳርቻ፣ በውድማ በ1700-3000 ሜትር ከፍታ ያድጋል።

## የተክሉ ጥቅም
የውስጡ ፈሳሽ ለሚያስቀምጥ መድሃኒት ይጠቀማል። ደረቁ አበባ የሆድ ቁርጠት ለማከም ተጠቅሟል። ወባን ደግሞ ለማከም እንደ ተጠቀመ ይነገራል። 

ቅጠሎቹ አንዳንዴ በጌሾ ፈንታ ጠላን ለመሥራት ይጠቀማሉ።  የተበሰሉ ቅጠሎቹ ሊበሉ ይቻላል።

ቅጠሉም ተድቅቆ በውሃ ለኮሶ ትል፣ ለወስፋት፣ እና ለሆድ ቁርጠት ይጠጣል።

የቅጠሉም ጭማቂ ለአንጓ ብግነት («እንጥል ሲወርድ») እንደ ተጠጣ ተዘግቧል።

እንዲሁም የግራዋ፣ የሰንሰልና የእምቧጮ ቅጠል ጭማቂ ለሆድ ቁርጠት ወይም ለወባ ይሰጣል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ወባ
መደብ:ኮሶ በሽታ
ግቻ

**ግቻ** (*Cyperus rigidifolius*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
በቄጠማ ወገን (Cyperus) ውስጥ አለ።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ግቻ በእርሻ ውስጥ የሚገኝ አስቸጋሪ አረም ነው።

## የተክሉ ጥቅም

የአኩራቹ መረቅ ትኩሳት፣ ተቅማጥ፣ የሆድ ችግር ለማከም ይችላል።

የአኩራቹ መረቅ በቅቤ ደግሞ ስለ መዓዛው በአንዳንድ ብሔር ለጽጉር ተጨምሯል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ተቅማጥ
መደብ:ትኩሳት
ጋጃ

300px|thumb|ጋጃ
**ጋጃ** (*Andropogon gayanus*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ሣር ተክል ነው።

በእንግሊዝኛ ሣሩ በሐውዛኛ ስሙ «ጋምባ»፣ ወይም «ጋምባ ሣር» (*ጋምባ-ግራስ*) በመባል ይታወቃል።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

በወፍራም እጅብታ እስከ 4 ሜትር ድረስ ይበቅላል። እጅብታው ባጋማሽ 70 ሰንቲ ሜትር ይደርሳል። ቅጠሎች 30-60 ሳንቲ ሜትር ረጅም፣ እስከ 3 ሳንቲ ሜትር ሰፊ፣ በለስላሳ ጽጉር ተሸፍነው፣ ባለ ልዩ ነጭ መሃል ጎድን ናቸው። አገዳዎችም ጉልበታም፣ በለስላሳ ጽጉር ተሸፈኑ።  ሥሮቹ ከአፈር ገጽታ ሳይጠልቁ ከእጅብታው እስከ አንድ ሜትር ይርቃሉ። ዘሮቹ በጥጣማ V-ቅርጽ ባለ ጫፍ ይገኛሉ

## አስተዳደግ

በዝናባማ ወቅት ያድጋል፤ ዘሮቹን ያደርጋል። አንድ ተክል በአመት 244,000 ዘሮች ያስገኛል፣ 65% በህያዊነት። በንፋስ በቀላል ይበተናሉ፤ ሆኖም 90% ከተክሉ ከ5 ሜትር ርቀት በላይ አይወድቁም። በውሃ ወይም በመኪና ላይ ጭቃ ሊስፋፉም ይቻላል።  

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር

ይህ ዝርያ በተለይ ለአፍሪካ ገሞጂማ ሣርማ ቦታዎች ኗሪ ነው።  በአውስትራሊያ ግን እንደ አስቸጋሪ ወራሪ አረም ይቆጠራል። ኗሪ ሣሮቹን በብዛት ከመተካቱ በላይ፣ በቀላሉ ስለሚቃጠል የእሳት አደጋ ይታስባል። 

የሚገኙባቸው ሥፍራዎች ሁሉ ከ980 ሜትር ከፍታ በታች፣ ከ400-1500 ሚሊሜትር ዝናብ በያመቱ የሚቀበሉ ቦታዎች ናቸው። 

## የተክሉ ጥቅም

ከብት ይሰማሩበታል።

በአንዳንድ ምዕራብ አፍሪካ ባህላዊ መድሃኒት ይጠቀማል። በማሊ ለድህረ-ወሊድ ሕማም፣ በናይጄሪያ ልጡም ለተቅማጥ መጠቀሙ ተዘገበ። የቅጠል ውጥ ግን ለሰውም ሆነ ለ ውሻ ለሚያስቀመጥ መድሃኒት ይሰጣል። በሞሪታንያ፣ ማሊ፣ ሴኔጋል ጠረፍ ለላሞች ለወተት ጉድለት ችግር ለማከም ይሰጣል። ከሌሎችም አትክልት ጋር የሚቀላቀልባቸው ዝግጅቶችም አሉ።

## የውጭ መያያዦች
* የአውስትራሊያ ኲንስላንድ መንግሥት መረጃ ስለ ጋጃ
* የአውስትራልያ ብሐራዊ አረሞች ማቀድ መረጃ



መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ደሬ

**ደሬ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

በፍቼ በተደረገ አንድ ጥናት ዘንድ፣ የደሬ ሥር ልጥ ለእባብ ነከስ ይኘካል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ጠንበለል

300px|thumb|የጠምበለል አይነት
**ጠንበለል** ወይም **ጠምበለል** (*Jasminum spp.*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ አበባ ተክል ወገን ነው።

* እንታቡዬ / እንጣቡዬ (J. stans) በዚህ መደብ ውስጥ አለ። 

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም
በባህል መድሃኒት፣ የትኩስ ሥሩ ጫፍ ለአንቃር ብግነት ይኘካል። ቅጠሉም እንደ ሳሙና ይጠቀማል። ቅጠሉም ቡቃያም ተደቅቆ ለቁስል ይለጠፋል።  

ቅጠሉም ለእባብ ነከስ ይኘካል። ቅጠሉም ተደቅቆ ለኮሶ ትል በውሃ ይጠጣል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ኮሶ በሽታ
ጠጅ ሳር

300px|thumb|ጠጅ ሣር
**ጠጅ ሳር** (*Cymbopogon citratus*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
አተካከል

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ጠጀ ሳር ደስ የሚል መዓዛ ስላለዉ በሙቅ ዉኃ ተዘፍዝፎ ለገላ መታጠብያ ይሆናል።
ጤና ኣዳም

300px|thumb|ጤና አዳም
**ጤና ኣዳም** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው። ጤር አደም

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
Ruta chalepensis ኢትዮጵያ ውስጥ የሚያድገውና የታወቀው ጤና ኣዳም ነው። ዶ/ር ፈቃዱ እንደጻፉት ሌላ ዓይነትም ኣለ። ከፈረንጅ ጤና ኣዳም (Ruta graveolens) ጋር እንዳይምታታ መለየት ከሚቻልባቸው ኣንዱ በኣበባዎቹ ነው።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር=ወይናደጋማ ቦታ

## የተክሉ ጥቅም

በባህላዊ መድሃኒት፣ የጤና አዳም ቅጠል ጭማቂ በቡና ኢንፍሉዌንዛን ለማከም እንደሚረዳ ተዘግቧል።‎ባህላዊ መድሃኒት ውስጥ ተክሉ እንደ ‎‎ትኩሳት‎‎ እና ‎‎እብጠት‎‎ላሉ በርካታ ህመሞች እንደ ‎‎ዕፅዋት መድኃኒት‎‎ነት ያገለግላል .‎ እንዲሁም የጤና አዳም ቅጠልና ፍሬ ማኘክ ለመጋኛ ወይም ለሆድ ቁርጠት ማስታገሻነት ያገለግላል። ቅጠሉና ፍሬው ከፌጦ ዘር ጋር ሲበላ ለሆድ ቁርጠት መፍትሄ ይሆናል። ከፌጦ ዘርና ከጠጅ ሳር ሥር ጋር ተቀላቅሎ ደግሞ ለሆድ ቁርጠት፣ ወይም ለከብት ጎሎባ ይሠጣል። በተጨማሪም የጤና አዳም ቅጠልና ፍሬ ከጠጅ ሳር ሥር፣ ከነጭ ሽንኩርትና ከኣጣጥ ቅጠል ጋር ተቀላቅሎ ለሆድ ቁርጠት ይበላል። ወይም ቅጠሉ ከነጭ ሽንኩርትና ውሃ ጋር ተቀላቅሎ ብቻ ለሆድ ቁርጠት ይጠጣል።

ጤና አዳም በተለያዩ የአፍሪካ ሀገራት እና በአውሮፓ ሲገኝ የተለያዩ ዝርያዎችም አሉት ከነዚህም መካከል በ አውሮፓ እና በሰሜን አፍሪካ ፣ ምስራቅ አፍሪካ ኢትዮፕጲያ የሚገኙት ተጠቃሽና ዋነኞቹ ናቸው። ጤና አዳም በ አበባ የሚራባ የዕጽዋት ዝርያም ጭምር ነው።

## ለተጨማሪ
*የኢትዮጵያ እጽዋት

## የውጭ መያያዣ

* ጤና ኣዳም፣ ስመ እጽዋት Ethiopian Plant Names ኣበራ ሞላ By Aberra Molla
* Flowers of Chania
* Ethiopian Food
* A Short Review on Tena’adam (Ruta chalepensis L)—Herb of Grace, by Fekadu Fullas, RPh, Ph.D 



መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
ጥቁር ሓረግ

**ጥቁር ሓረግ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም
የመላው ተክል መረቅ በማርና ስኳር ለአባለዘር በሽቶች እንደ ተጠቀመ ተዘግቧል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ጎደሬ

300px|thumb|ጎደሬ
**ጎደሬ** (*Colocasia esculenta*) ወይን **ውሃይንካሽ** ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

ሥሩ ተድቅቆ በውሃ ተጨምሮ የቆዳ ሸንተረር ስብ ለመቀነስ ይቀባል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ጥቁር ኣዝሙድ

300px|thumb|ጥቁር አዝሙድ
**ጥቁር ኣዝሙድ** (*Nigella sativa*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

ጥቁር አዝሙድ ቅመሙ ለአያሌ ምክንያት ይጠቀማል፣ ከነዚህም አንዱ የማጣፈጫው ጸባይ ነው። በጥንት ዳቦዎችን ለማጣፈት ብዙ ይጠቀም ነበር። አሁን ግን በተለይ በመጠጥ፣ ከቁንዶ በርበሬ፣ ኮረሪማና ዝንጅብል ጋራ ተቀላቅሎ ይጠቀማል። ብርቱ መጠጦች እንደ አረቄ ወይም ካቲካላ ይህን ጨምረዋል። 

ለጥቁር አዝሙድ ጥቅም የተደረጀው ምክንያት የራስ ምታት እና የተለያዩ በሽቶችን ለማባረር ችሎታው እንዳለው በአፍ ይነገራል። ራስ ምታቱን ለማባረር፣ ዘሮቹ፣ ከተቀለጠ ቅቤ ጋር ተቅላቅለው፣ በንጹሕ ጨርቅ ተጠቅልለው፣ ባፍንጫው ይሸተታሉ።
 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ጥቁር እንጨት

300px|thumb|ጥቁር እንጨት
**ጥቁር እንጨት** (*Prunus africana*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
ልጡ በአፍሪካዊ ባህሎች ስለሚፈለግ፣ የሚያሳስብ አደጋ ሁኔታ አለው፤ በካሜሩንም ለዚህ ጥቅም ታርሷል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በሰፊ ከመካከለኛ እስከ ደቡባዊ አፍሪካ ይገኛል።

## የተክሉ ጥቅም
እንጨቱ ጽኑ ነውና ለሳንቃ ይጠቀማል።

ቅጠሎቹ ለቁስል ፋሻ እንደ ተጠቀሙ ተብሏል።

በልዩ ልዩ አፍሪካዊ አገራት ባህላዊ መድሃኒቶች ውስጥ ረጅም ታሪክ አለው። ልጡ ወይም የልጡ ውጥ ለትኩሳት፣ ወባ፣ ቁስል ፋሻ፣ የፍላጻ መርዝ፣ ሆድ ቁርጠት፣ የሚያስቀምጥ፣ ኩላሊት በሽታ፣ ሞርሟሪ፣ ጨብጡ፣ እና እብደት ተጠቅሟል።. ከዚህም በላይ፣ ያበጠ ፍስ ውሃ እጢ ለማከም እንደሚችል በትንትና ስለ ተረጋገጠ፣ ውጡ በአውሮጳም ይፈለጋልና ይሼጣል። 

ገመሬ ጦጣ (ጎሪላ) በኖረበት አገር ፍሬውን ይወድዳል። 
 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ወባ
ጥድ

300px|thumb|ጽድ
**ጥድ** ወይም **ጽድ** (Juniperus procera) ኢትዮጵያና አፍሪካ ውስጥ የሚገኝ የዛፍ ዝርያ ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

ጥድና ዝግባ በኢትዮጵያ ዋና የሳንቃ እንጨቶች ናቸው። 

ታናናሽ ቀንበጥ ጭራሮች ተደቅቀው ትልን ለማስወጣት ተጠቅመዋል።

ቅጠሉም ተደቅቆ ለቁስል ይለጠፋል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ጓሳ

300px|thumb|ጓሳ
**ጓሳ** ወይም **በደኔ** ወይም **ጀሞ** (*Balanites aegyptiaca*) ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ዛፍ ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
እስከ 10 ሜትር ድረስ የሚቆም ቀጭን ዛፍ ነው። ለቅርንጫፎቹ ረጅም፣ ቀጥ ያሉ ዐረንጓዴ እሾሆች በጥምዝምዝ አሉባቸው። ከእሾሆቹ መሠረት ጨለማ-አረንጓዴ ውሁድ ቅጠሎች ይበቅላሉ፣ ውሁዱም ቅጠል ከ፪ ቅጠሊቶች እየሆነ በቅርጽም ሆነ በስፋት ሊለያዩ ይችላሉ። ሽንሽን ግንዱ ግራጫማ-ቡኒ ሻካራ ልጥ አለው፤ ይህም በረገፈበት ቦታ ቢጫ-አረንጓዴ እራፊ ይኖረዋል።

ህብረአበባው የጥቂት አበቦች ዘለላ ሲሆን አበቦቹም ወይም ዘንግ-አልባ ወይም በአጭር አገዳ ላይ የሚቀመጡ ናቸው። የአበባው እንቡጥ ሞላላ እና በጉርምስና ሥሥ ጽጉር ያለበት ነው። አበቦቹ አረንጓዴ-ቢጫ ቀለም፣ ፍናፍንታም ጾታ፣ አምስት ቅጠል በክቦሽ ምጥጥን ያላቸው ናቸው፤ የአበባ ቅጠሎች 8-14 ሚሊሜትር ባጋማሽ ናቸው። የኅብራበባ ስሪት ግራጫማ ቀለም፣ ለሥላሣ ጽጉር ያለው፣ ከ10 ሚሊሜትር ያልረዘመ ነው። ሞልሟላ ፍሬው በተለምዶ ከ4 ሴንቲ ሜትር ያልረዘመ ነው፣ ያልበሰለ ሲሆን አረንጓዴ ነው፣ ሲበሰልም ቡናማ ይሆናል፣ ከሽካሽ ቆዳው ዝልግልግ ቡናማ ልጥልጥ አለበት፣ ይህም ጽኑ ፍሬ ድንጋይ አለበት።

አናጢ ጉንዳን Camponotos sericius ከአበባው ከሚንቆረቆር ወለላ ይመገባል። የጥቅል ጎመን ዛፍ ንጉሥ ብል (Bunaea alcinoe) ኤጭ ዛፉን ርግፈ ቅጠል ያደርገዋል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
ዛፉ በአፍሪካ በኩል ይገኛል። 

## የተክሉ ጥቅም

ጓሳ በግብጽ ቢያንስ ለ4,000 ዓመታት ታርሷል። ከ2000 ዓክልብ. በመቃብሮቹ ውስጥ የፍሬው ድንጋይ እንደ ስለት እቃ ተገኝቷልና። ዘሩ ያለበት ብጫው ፍሬ መራራ ቢሆንም ሊበላ ይችላል። ዝሆን ቢያገኘው ይበላዋል። በተረፈ እንደ ረሃብ ምግብ ያገልግላል፤ ቅጠሉም አበባም በሰዎች ሊበሉ ይቻላል፤ ዘይታም ዘሩ መራራነቱ እንዲቀነስ ይፈላል፤ ከማሽላ ጋር ይበላል። በደረቅ ወራት ቢሆንም ፍሬውን ስለሚያስገኝ፣ ለበረሃ ምድሮች ዋጋ ያለው ዛፍ ይቆጠራል።  ፍሬውም ለአረቄ ሊቦካ ይቻላል።

እመጫቶች ፍሬውን በአጥሚት ይበሉታል፤ ዘይቱ ማጋቱን ያሻሽላል። ዘይቱ ደግሞ ለራስ ምታት ያሻሽላል። 

ዘይቱ ከወጣ በኋላ የተረፈው ዘር ቂጣ በአፍሪካ በተለምዶ ለመኖ ይጠቅማል። 

የጓሳ ዘር፣ ፍሬ፣ እና የልጥ ውጥ ቢልሃርዝያን ወዘተ. የሚፈጥሩትን ቀንድ አውጣዎችና ትሎች ይገድላል።  የትል፣ የጉበት ወይም የጣፊያ ችግሮች እንዲህም ይታከማሉ። በምዕራብ አፍሪካ ባህላዊ መድሃኒት፣ የልጡ ውጥ ደግሞ ለፍላጻ መርዝ የሚሽር መድሃኒት የጠቅማል።  

ዛፉ ናይትሮጅን ቅንበራ ያደርጋል። ቡናማ-ቢጫው እንጨቱ እቃ ለመሥራት ይስማማል፤ ለማገዶ ብዙ ባለማጤሱ መልካም ነው፣ ለከሰልም ጥሩ ነው። ልጡም ጭረት ይሰጣል፣ የቅርንጫፎች ሙጫ ለማጣበቂያ ያገልግላል፤ ጽኑ ዘሮችም ለዶቃ ወይንም ለጌጥ ተጥቅመዋል። 

በአፍሪካ ሳህል የሚኖሩ ነገዶች እሾሁን በንቅሳት ይጠቅማሉ። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ፈንዲሻ

thumb|ፈንዲሻ
thumb|
**ፈንዲሻ** (**ከኩሪ**፣ **ፈኪ [[በቆሎ]]** *Zea mays everta*) በኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ ተክል ነው።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
ፌጦ

300px|thumb|ፌጦ
thumb|ፌጦ

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ

## አስተዳደግ
በፍጥነት ይበቅላል። ፩ ወይም ፪ ሳምንት ብቻ ከተተከለ በኋላ፣ የሚበላው ቡቃያ በ5 - 13 ሴንቲሜትር ሲቆም፣ ይመረታል።  

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
በብዙ አገር ለምሳሌ በኢትዮጵያ፣ ኢንግላንድ፣ ፈረንሳይ፣ ሆላንድና ስካንዲናቪያ ውስጥ፣ ለሰብለ ገበያ ይታደጋል።  

## የተክሉ ጥቅም
ፌጦ ለተቀመመ ጻዕሙ አለም ዙሪያ በአበሳሰል ውስጥ ይወደዳል። 

አቶ ሲገንጣለር (1960 እ.ኤ.አ.) ለፌጦ የሚከተሉት ጥቅሞች ዘግቧል፦

* ጥሬ ደረቅ ዘሮች እንደ ዱቄት ተደቅቀው ከውሃ ጋር ተቅላቅሎ የከብት ሆድ ችግር ለማከም ፤
* የዚህም ዱቄትና ውሃ ለጥፍ በሰነጣጠቀ ከንፈር፣ በፀሐይ መጠበስ፣ ለመሳሰሉም ቆዳ ችግሮች፣
* ዱቄቱም ከማር ተቀላቅሎ ለአሚባ በሽታ ይወሰዳል።
* ለጥፉም በቆዳ ተቀቦ ቢምቢንና የመሳሰሉትን ለመከልከል፤
* ባለፉት ዘመናት፣ ጦረኞች በሌሊት ብርድ ለመታገስ ለሙቀት ያህል ይቀቡት ነበር። 
* ለሆድ ጭብጠት፦ ፌጦ፣ ጥቁር አዝሙድና ጨው አንድላይ እንደ ሊጥ ይፈጫል፤ ለ፯ ቀን ከቦካ በኋላ ፩ ሻይ ማንኪያ በየቀኑ ለሆድ ጭብጠት፤ 
* ዱቄቱም ከፍትፍት ጋር ተቀላቅሎ ፌጦ ፍትፍት የተባለ ምግብ ይሠራል። ይህ በማለዳ እንደ ሞርሟሪ ይበላል። በበጌምድር ባሕል በዕንቁጣጣሽ ዋዜማ ይበላ ነበር። 

በሐረር፣ ፌጦ የላሞች ግት በሽታ ወይም «ጊጎ» ለማከም እንደ ጠቀመ ተዘግቧል። 

በሰዎች አብዝቶ መብላት ያደረገውን የጎን ሕመም ለማከም ተጠቅሟል።

በ2006 እ.ኤ.አ. በጥላሁን ተክለሃይማኖት በተመራ ጥናት፣ የሚከተሉት ጥቅሞች በደብረ ሊባኖስ ዙሪያ ተገኙ፦

* ፌጦ ዘር ተደቅቆ በውሃ ወይም በሎሚ ጭማቂ፣ ለመጋኛ፣ ለሆድ ቁርጠት ወይም ለትኩሳት («ምች»)፣ ይሰጣል
* ለ«ምች» ደግሞ፣ ፌጦ፣ የነጭ ባሕር ዛፍና የብሳና ቅጠል፣ ዳማ ከሴና ጥንጁት ቅጠሎችም አገዶችም፤ በውሃ ተፈልተው በአፍንጫ እንፋሎቱን በመተንፈስ ነው።
* ለሆድ ቁርጠትም፦ ፌጦ በነጭ ሽንኩርት ልጥ መብላት፣ ወይም ፌጦ ከጤና አዳም ፍሬና ቅጠል ጋር መብላት፤ ወይም 
* ለሰው ሆድ ቁርጠት፣ ወይም ለከብት ጎሎባ፦ ፌጦ፣ ጤና አዳም ፍሬ/ቅጠል እና የጠጅ ሳር ሥር መብላት
* ለከብትም ጎሎባ፦ ፌጦ፣ የምድር እምቧይና የእንሶላል (Anethum foeniculum) ሥር፣ የነጭ ሽንኩርት አኩራች፣ ተደቅቆ በውሃ ለከብቱ ይሰጣል።

በ2013 እ.ኤ.አ. በዓቢዩ እኒየው በተመራ ጥናት፣ በፍቼ ወረዳ የፌጦ ዘር ዱቄት ደግሞ ለወባ ወይም ለአባለዘር በሽቶች ይሰጣል። 

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ወባ
ቱፋሕ

thumb
**ቱፋ** ወይም **ቱፋሕ ገረብ** በኢትዮጵያና በሌሎች አገራት የሚገኝ ዛፍ ነው። ፍራፍሬው ደግሞ ፖም፣ ቱፋህ ወይንም አፕል ይባላል።

## የተክሉ ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር
## የተክሉ ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ፍራፍሬ
የኢትዮጵያ እንስሳት

## መግቢያ ሐተታ

## ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኙ እንስሳቶች ዝርዝር

### የሚያጠቡ እንስሳት

ህየል
መጣጤ
ሚዳቋ
ሰስ
ሰው
ሳላ
ሸለመጥማጥ
ሹሉዉሉዊት
ሽኮኮ
ቀበሮ
ቀይ ቀበሮ
ቀጭኔ
ቆርኬ
በሬ
በቅሎ
በግ
ብሆር
ተኵላ
ነበራርት
ነብር
ንያላ
ኣህያ
ኣምበራይሌ
ኣራጅ
ኣሳማ
ኣቆስጣ
ኣነር
ኣንበሳ
ኣንኮ
ኣውራሪስ
ኣውሬ ውሻ
ኣውር ኣህያ
ኣይጥ
ኤሊ
እሪያ
እፘ
ከርከሮ
ኣቦ ሸማኔ
ወንደቢ
ዋልያ
ውሻ
ዝሆን
ዝንዠሮ
ዣርት
ዥብ
የሜዳ ኣህያ
የሜዳ ፍየል
የምኒልክ ተኩላ
የንሹ
የዪ
ዳልጋ ኣንበሳ
ድመት
ድብ
ድፋርስ
ገመሬ
ጉመላ
ጉማሬ
ጉሬዛ
ግመል
ግስላ
ጎሽ
ጥርኝ
ጥንቸል
ጦጣ
ፈረስ
ፋሮ
ፌቆ
ፍልፈል
ፍየል

## ማጣቀሻ


መደብ: የኢትዮጵያ እንስሳት
ህየል

** **ኢትዮጵያ ውስጥ የሚገኝ አጥቢ  እንስሳ ነው።

## የእንስሳው ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር  እና ብዛቱ
## የእንስሳው ጥቅም

መደብ:የቶራ አስተኔ
ሳላ (እንስሳ)

**ሳላ** ኢትዮጵያ፣ አፍሪካና አረቢያ ውስጥ የሚገኝ አጥቢ  እንስሳ ነው።

## የእንስሳው ሳይንሳዊ ጸባይ
## አስተዳደግ
## ለምን ይታደናል

## የእንስሳው ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ አጥቢ እንስሳት
መደብ:የቶራ አስተኔ
ኤሊ

**ኤሊ** በአለም የሚገኝ ሰፊ የሆነ ተሳቢ እንስሳ ክፍለመደብ ነው።  የባሕር ኤሊ እና የምድር ኤሊ አሉ። 

በዚህም ውስጥ የምድር ኤሊ ደግሞ ድንጋይ ልብሱ ይባላል።

በትግርኛም «ጎብየ» ይባላል።

## የእንስሳው ሳይንሳዊ ጸባይ
ኤሊ በምድር ላይ ካሉ እንስሳት ብዙ እድሜን መኖር ከሚችሉ እንስሳት ኤሊ አንዱ ነው።ኤሊ በአማካኝ ከ80-100 አመት ይኖራል።
የኤሊ ሽንት የሰው ካረፈ የሰጋ ደዌን ያስይዛል።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር  እና ብዛቱ
የሚኖርበት ከባቢ አየር ወይንአደጋ ና የሳር ምድር ነው።በአለም ላይ ከ53በላይ የኤሊ ዝርያ አሉ። ከነዚህም ውስጥ 27.5% በውሃ ውስጥ ይኖራሉ።

## የእንስሳው ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ እንስሳት
መደብ:ተሳቢ እንስሳ
የምኒልክ ድኩላ

**የምኒልክ ድኩላ** አፍሪካ ውስጥ የሚገኝ አጥቢ እንስሳ ነው።

ስለ ሚኒሊክ ድኩላ

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር  እና ብዛቱ
## የእንስሳው ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ አጥቢ እንስሳት
መደብ:የቶራ አስተኔ
ጉመላ

**ጉመላ** ማለት በተፈጥሮ ቀንድ የሌላቸው ከብት ማለት ነው። የሚከተሉ ለማዳ እንስሳት አይነቶች ጉመላ ሊሆኑ ይቻላል፦

*በሬ
*በግ
*ፍየል
*ያክ (የቲቤት በሬ)
*የውሃ ጎሽ 

መደብ:ለማዳ እንስሶች
መደብ:የቶራ አስተኔ
ጉሬዛ

ተራ **ጉሬዛ** (ሮማይስጥ፦ *Colobus guereza*) ኢትዮጵያና አፍሪካ  ውስጥ የሚገኝ ዝንጀሮ ነው።

## የእንስሳው ሳይንሳዊ ጸባይ

በጉሬዛ ወገን ውስጥ የተዛመዱት ዝርዮች ጥቁር ጉሬዛ (ኢኳቶሪያል ጊኔ ዙሪያ)፣ የአንጎላ ጉሬዛ (አንጎላ፣ ኮንጎ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክና ታንዛኒያ)፣ ንጉሥ ጉሬዛ (ሴኔጋል ዙሪያ)፣ ነጭ-ጭን ጉሬዛ (ጋና ዙሪያ) ናቸው።  የተዛመዱት ወገኖችም ቀይ ጉሬዛዎችና ወይራ ጉሬዛ ከኢትዮጵያ ውጭ ይገኛሉ። እነዚህ ዝንጀሮች ሁሉ ደግሞ «ኮሎበስ» ተብለው ከሌሎች ዝንጀሮች የሚለዩበት አውራ ጣት በመጎደላቸው ነው። የሚበሉት በተለይ ያልበሰለ ቡቃያ ሲሆን፣ እነዚህ ዝንጀሮች ብቻ የሚያመሰኳ ሆድ አላቸው።

## አስተዳደግ

ጉሬዛ በተለይ ቅጠልን እንዲሁም ፍራፍሬን ይበላል፤ አንዳንዴም እንጨት፣ ያትክልት ዘር፣ አበባ፣ አፈርም  ወይም ጋጥመ-ብዙ ይበላል።  

ጉሬዛ የምግብ ሰንሰለት አካል እንዲሆን የተፈጠረ አውሬ ይመስላል። በተለይ በንሥር እንዲሁም በግስላ ይነጠቃል፤ ከኢትዮጵያም ውጭ ሐለስት ቺምፓንዚ ያድነዋል።  ሐለስት ግን ከሁሉ ቀይ ጉሬዛን ይመርጣል።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር እና ብዛቱ
## የእንስሳው ጥቅም

መደብ:የኢትዮጵያ አጥቢ እንስሳት
መደብ:የዱር አራዊት
ጦጣ

**ጦጣ** አፍሪካና እስያ ውስጥ የሚገኝ አጥቢ  እንስሳ ነው።

## የእንስሳው ሳይንሳዊ ጸባይ

ባለፉት ወቅቶች ከጊዜ ወደ ጊዜ «ጦጣ» የተለያዩ የዝንጀሮ አይነቶች ያመልክት ነበር፤ ወይም ለማንቸውም ዝንጀሮ መሰል እንስሳ ይጠቀም ነበር፤ እንጂ እንደነዚህ ያሉት ቃላት እንደ ዘመናዊ ሥነ ሕይወት ትምህርት በግልጽ አልተለያዩም ነበር።  

አሁን እንደሚለየው፣ «ጦጣ» ማለት ከኢትዮጵያ ውጭ በአፍሪካና በእስያ የሚገኙ ጅራት የሌላቸው ከዝንጀሮች ታላላቅ የሆኑ እንስሶች ናቸው።  

እነዚህም እንስሶች በሁለት አስተኔዎች ይገኛሉ። አንዱ የጊቦን አስተኔ ሲሆን በእስያ የሚገኙ «ጊቦን» የተባሉ አነስተኛ ጦጣዎች ናቸው። ሌሎቹም የዘረሰብ አባላት ናቸው። ይህም ማለት በሥነ በራሂ ረገድ ከአራዊት ሁሉ ለሰው ልጅ የቀረቡት ናቸው። ዳሩ ግን የሰው ልጅ ብቻ ሌሎቹን ፍጥረቶች ለመግዛት የተዘጋጀ አእምሮ ስለ ተሰጠ፣ ስለዚህ ትልቅ ልዩነት የሰው ልጅ በተለመደ የጦጣ አይነት አይባለም።  ጦጣዎች ሁሉ ደግሞ እንደ ሰው ሳይሆን በጣም የረዘመ ክራንቻ ጥርሶች አሉዋቸው፤ እንደ ሰውም ሁሉ ሳይሆኑ በመንጋጋቸው ላይ ምንም የአገጭ አጥንት የላቸውም።

«ጦጣ» የምንላቸው አይነቶች እንግዲህ፦

* ቺምፓንዚ - 2 ዝርያዎች፣ ሐለስትና ሐለስትዮ፣ በአፍሪካ የሚገኝ፣ በሥነ በራሂ መምህሮች የሰው ልጅ ቅርቡ ዘመድ ይባላል።
* ገመሬ (ጎሪላ) - 2 ዝርያዎች፣ በአፍሪካ የሚገኝ
* ኦራንጉታን - 3 ዝርያዎች፣ በኢንዶኔዥያና ማሌዥያ የሚገኝ
* ጊቦን - 4 ወገኖችና 18 ዝርያዎች፣ በደቡብ-ምሥራቅ እስያ የሚገኙ አነስተኛ ጦጣዎች

## አስተዳደግ
አብዛኞቹ የጦጣ ዝርዮች ትልቅ ክራንቾች ቢኖራቸውም ምንም ሥጋ አይበሉም፤ በተለይ ፍራፍሬ ወይም ቅጠል እና ሦስት አጽቄ (ሚስጥ፣ ጉንዳን)፣ የወፍ ዕንቁላልም ይበላሉ።   ከጦጣዎች ግን ሐለስት የተባለው (Pan troglodytes) አንዳንዴ ሥጋ በተለይም ጉሬዛን ይበላል። አልፎ አልፎም ኦራንጉታን ዝግተኛ ሎሪስን ይበላል።  

ገመሬ (ጎሪላ) በተለይ ቅጠላቅጠልን ከፍራፍሬ መብላት ይመርጣል።  ሌሎቹ  ጦጣዎች ግን ፍራፍሬን ይመርጣሉ።

ጊቦን የተባለው በተለይ «አንድ በአንድ» (አንድ ወንድ አንድ ሴት) የሕይወት ባለቤት መያዙን ተለምዷል።  ሌሎቹ ዝርዮች ግን ከዚህ ባህሪ ተለይተው የአውሬነት ልምዶች አሉዋቸው ወይም ሚስቶች ሁሉ ለአንዱ አለቃ ይሆናሉ።

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር  እና ብዛቱ
ጊቦንና ኦራንጉታን በደቡብ-ምሥራቅ እስያ ብቻ ይገኛሉ።

ቺምፓንዚ እና ጎሪላ በመካከለኛ አፍሪካ ብቻ ይገኛሉ።

ከጎሪላ በቀር ሌሎቹ ጦጣ ዝርዮች ሁሉ በዛፍ ውስጥ ይኖራሉና ይተኛሉ። ጎሪላ ግን በመሬት ላይ ይውላልና ይተኛል።

## የእንስሳው ጥቅም

መደብ:አጥቢ እንስሳት
መደብ:የዱር አራዊት
ግንቦት ፳፫

**ግንቦት ፳፫** ቀን፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፷፫ኛው ዕለት ሲሆን፤ የፀደይ (በልግ)ወቅት ፶፰ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፻፫ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፻፪ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፯ ዓ/ም - ልጅ ኢያሱ አባታቸውን ራስ ሚካኤልን ደሴ ላይ ንጉሠ ወሎ ወ ትግሬ ብለው አነገሧቸው።

*፲፱፻፳፯ ዓ/ም - በዛሬይቷ ፓኪስታን፣ ኬታ በሚባል ሥፍራ የተከሰተ ትልቅ የመሬት እንቅጥቅጥ የ ፵ ሺ ሰዎችን ሕይወት አጠፋ።

*፲፱፻፷፪ ዓ/ም - በፔሩ ሰሜናዊ ግዛት የተከሰተው የመሬት እንቅጥቅጥ ያስከተለው የጭቃ ናዳ ዩንጌ የምትባለዋን ከተማ ሲያጥለቀልቅ ፵፯ ሺ ሰዎች ሞተዋል።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

*መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፣ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት - የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)

* http:// http://en.wikipedia.org/wiki/May_31

መደብ:ዕለታት
ስቲቨን ፒየናር

**ስቲቨን ጀሮም ፒየናር** (መጋቢት ፰ ቀን ፲፱፻፸፬ ዓ.ም. ተወለደ) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለቶተንሃም ሆትስፐር እና የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን ይጫወታል።

መደብ:የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ቀዳማዊ ዓፄ ዮሐንስ

**ቀዳማዊ ዓፄ ዮሐንስ** ከ፲፮፻፶፰ እስከ ፲፮፻፸፫ ዓ.ም. የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ነበሩ። ማንኛውም ሰው ካቶሊክ እንዳይሆን ከማስከልከላቸው ሌላ መጻሕፍቶቻቸው እንዲቃጠሉ አድርገዋል። በተጨማሪም በየከተማው የእስላሞች መንደር የተወሰነ ሥፍራ እንዲሆን አድርገዋል።

## ማመዛገቢያ


መደብ: ቀዳማዊ ዓፄ ዮሐንስ
መደብ: የኢትዮጵያ ነገሥታት
ተረትና ምሳሌ፡ ዳንኤል አበራ

**የአማርኛ ተረትና ምሳሌዎች** በ ዳንኤል አበራ በ1998 ዓ.ም የተጻፈ የተረትና ምሳሌ ስብስብ ነው።  የሚከተለው ፒ.ዲ.ኤፍ፣ ፻፮ ገጾቹ ይገኛሉ።

## ምስጋና


መደብ:ተረትና ምሳሌ
ገብረ ክርስቶስ ደስታ ግጥሞች ሀ

ከመስከረም 1947 እስከ ነሓሴ 1961 በሰዓሊና ገጣሚ ገብረ ክርስቶስ ደስታ የተጻፉ ግጥሞች ከዚህ በታች በፒዲኤፍ ሰፍረዋል፡

## ምስጋና
ይህን ፋይል ለፈቀዱ ለአቶ አምሐ አስፋው (ዶ/ር)

መደብ:የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ
መደብ:ቅኔ
መደብ: ገብረ ክርስቶስ ደስታ
ካትሌጎ ምፌላ

**ካትሌጎ አቤል ምፌላ** (ኅዳር ፳ ቀን ፲፱፻፸፯ ዓ.ም. ተወለደ) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለማሜሎዲ ሰንዳውንስ እና የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን ይጫወታል።

መደብ :የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
አይባ

**አይባ**  ከጎንደር ከተማ በስተምስራቅ በኩል 11ኪ.ሜ. ርቆ በወገራ የሚገኝ ቦታ ነው።  የአካባቢው ህዝብ በገብስ፣ ስንዴምርትና በግ፣ ፍየል እርባታ መስኮች የተሰማራ ነው። የዓፄልብነ ድንግል ሚስት  እቴጌ ሰብለ ወንጌል መኖሪያዋን በአይባ አድርጋ ሳለች ከ3ዓመት በኋላ በ1537 በምርኮ ወደ የመን ተሰዶ የነበረው ልጇን ሚናስን እዚሁ ቦታ እንደተረከበች የዜና መዋዕሏ ያትታል ።

በኋላ፣  የአጼ ሚናስ ልጅ የነበረው አጼ ሠርፀ ድንግል ለጤንነት ሲል ከጉዛራ ለቆ የአገሪቱን ዋና ከተማ በ1582 በዚሁ በአይባ መሰረተ።   በዚህ ቦታ ሠርጸ ድንግል ታዕካ (የቤተ መንግስት ግንብ) እና ቤተክርስቲያን አስርቶ ነበር።  እንዲሁም የካቲት 28፣ 1586 ላይ  ወይዘሮ  ብዝግና አሕቶነ ለተባለች ሴትዮ በዚሁ ቦታ ጉልት ሰርቶላት እንደነበር ታሪክ አጥኝው ዶናልድ ክረሚ መዝግቦት ይገኛል።

ከዚህ በኋላ አጼ ሱሰኒዮስም የክረምት ወራትን በአይባ ያሳልፍ ነበር፣  ሆኖም በ1611 ጠቅልሎ ከተማውን  ወደደንቀዝ  ቀየረ ። 

**ደግሞ ይዩ፦**

ጉዛራ

ደንቀዝ

ጎርጎራ

## ማጣቀሻ


መደብ: ጎንደር
መደብ :ሰብለ ወንጌል
መደብ: ሠርፀ ድንግል
ግንቦት ፳፭

**ግንቦት ፳፭** ቀን፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፷፭ኛው ዕለት ሲሆን፤ የፀደይ (በልግ)ወቅት ፷ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፻፩ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፻ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፯፻፹፰ ዓ/ም - አመድ ከሰማይ ዘነበ።

*፲፱፻፳፩ ዓ/ም - የግብጽ ቤተ ክርስቲያን ቅዱስ ሲኖዶስ የመጀመሪያዎቹን አራት ኢትዮጵያውያን ጳጳሳት (አቡነ አብርሓም - የጎንደር እና  የጎጃም፤ አቡነ ይስሐቅ - የትግሬ እና የስሜን፤ አቡነ ጴጥሮስ የወሎ እና የላስታ፤ አቡነ ሚካኤል - የኢሉባቡር እና የምዕራብ ኢትዮጵያ) ከግብጻዊው ሊቀ ጳጳሳት (አቡነ ቄርሎስ)ጋር ካይሮ ላይ ተቀብተው ተሾሙ።

*፲፱፻፵፭ ዓ/ም - የታላቋ ብሪታኒያ ንግሥት ዳግማዊት ኤልሳቤጥ በዚህ ዕለት ቅብዐ ቅዱስ ተቀብተው ከአባታቸው ከንጉሥ ጊዮርጊስ ሳድሳዊ የወረሱትን ዘውድ ጫኑ። የዘውዱ ሥነ ሥርዓት በመቶ ሚሊዮኖች ለሚቆጠሩ የራዲዮ አድማጮች የተሠራጨ ሲሆን በታሪክ ለመጀመሪያም ጊዜ በአዲሱ የትዕይንተ መሳታዋት (television) ታይቷል።

*፲፱፻፴፰ ዓ/ም - የኢጣልያ ሕዝብ በጣለው የድምጽ ምርጫ የንጉዛታዊ ሥርዓትን ትቶ አገሪቱ የሪፑብሊካዊ አስተዳደር እንድትከተል አደረገ። የቀድሞው ንጉሥ ዳግማዊ ኡምቤርቶ አገር ለቅቀው ተሰደዱ።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

*መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፣ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት - የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)

* http:// http://en.wikipedia.org/wiki/June_2

* http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/2/newsid_2654000/2654501.stm

መደብ:ዕለታት
ሥነ ቁጥር

250px|right|thumb|የመደመሪያ ሰንጠረዥ
**ሥነ ቁጥር** ወይንም በእንግሊዝኛ "አርቲሜቲክስ" ከሁሉ የሒሳብ ዘርፎች አንጋፋውና በሁሉም ሰው ጥቅም ላይ የሚውል ክፍል ነው። ሥነ ቁጥር የቁጥሮችን ቅልቅል ውጤት የሚያጠና ሲሆን ብዙ ጊዜ ቁጥሮች ሲደመሩ፣ ሲቀነሱ፣ ሲባዙና ሲካፈሉ የሚያሳዩትን ባህርይ ይመረምራል። ሒሳብ ተማሪዎች የቁጥር ኅልዮት ውጤቶችን ከፍተኛ ሥነ ቁጥር በማለት ከለተ ተለት መደመርና መቀነስ ጥናቶች ይለዩዋቸዋል። 

## ታሪክ

የሰው ልጆች ከጥንት ጀምሮ ሥነ ቁጥርን ተጠቅመዋል። ለምሳሌ አፍሪቃ ውስጥ የተገኘ 22፣000 ዓመት እንዳለው የሚቆጠር የአጥንቶች ቁርጥራጭ ለመቁጠርና ለመደመር ያገለግል እንደነበር ይጠቀሳል። በኋላም የግብጽ እና ባቢሎን ሰወች ቁጥርን መጻፍ እንደጀመሩና ይህን ፈጠራቸውን ለመደመርና ለመቀነስ እንደተገለገሉበት አሁን የተገኙ ቅርሶች ያስገነዝባሉ። የግብጽን የአጻጻፍ ስልት የተከተሉ ግሪኮችም በዩክሊድ እና ሌሎች የግሪክ ተማሪዎች አማካይነት ጥናቱን ለማሳደግ ችለዋል። ሆኖም እስከዚህ ዘመን የነበረው የቁጥር አጻጻፍ ስልት አቀማመጣዊ አልነበረም። ስለሆነም ለመደመርና ለመቀነስ፣ በተለይ ደግሞ ለማባዛትና ለማካፈል እጅግ የተወሳሰበና አሰልቺ ነበር። 

የሒሳብና የሥነ ቁጥር እድገት ከፍተኛ እመርታ ያሳየው ሕንዳውያን ተማሪዎች ዜሮና አቀማመጣዊ አጻጻፍ ስልትን በ4ኛው ክፍለዘመን ሲፈለስፉ ነበር። ይህም አሁን በመላው አለም የሚሰራበት ህንዲ-አረብ ቁጥር (ማለቱ፡ 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ) እንዲፈጠር አደረገ። ፊቦናቺ የተሰኘው የጣሊያን ነጋዴ የዚህን ድንቅ ቁጥር ቀመርና ጥቅም በመጽሐፉ በ1202 ዓ.ም. (እ.ኤ.አ) በመጻፍና በአውሮጳ አገራት ሁሉ በማሰራጨት ታዋቂነቱ እንዲገን ሆነ። 

የህንዲ-አረብ ቁጥር ስርዓት በጣም ቀላል ከመሆኑ የተነሳ የሒሳብ ትምህርት በአውሮጳ እንዲያድግ ከፍተኛ አስተዋጽኦ አደረገ። ይሄው አዲሱ ስልት ለሒሳብ ጥናት መሰረት በመሆን የጥንቶቹን ሒሳብ ተማሪዎች ድንቅ ውጤቶች ከአዲሱ ስርዓት ጋር ሲነጻጻሩ እምብዛም ሆነው እንዲታዩ አደረጉ። የሂንዲ አረብ ቁጥር ስርዓት ለዘመናዊው የሒሳብ ትምህርት መነሳት ምክንያት ነው ቢባል ማጋነን አይሆንም።

## አስርዮሽ የቁጥር ስርዓት
አስርዮሽ የቁጥር ስርዓት አስር የተለያዩ ምልክቶችን በመጠቀም ቁጥሮችን የሚወከያ ስልት ነው። ከዚህ በተረፈ በአስርዮሽ ስርዓት አቀማመጣዊ ዋጋ ለያንዳንዱ ቁጥር ይሰጠዋል። በዚሁ ስርዓት ነጥብን በመጠቀም ክፍልፋዮች ከሙሉ ቁጥሮች ይለያሉ። ለምሳሌ **507.36** ፡ 5 መቶዎች፣ 0 አስሮች፣ 7 አንዶች ሲደመር 3 አስረኛወች፣ 6 መቶኛወች ን ለመወከል ይረዳል

## የሥነ ቁጥር ስሌቶች
መሰረታዊው የሥነ ቁጥር ስሌቶች መደመር፣ መቀነስ፣ ማባዛት እና ማካፈል ናቸው። ሌሎች ስሌቶችም በዚሁ ጥናት ስር ይካሄዳሉ። ለምሳሌ ፐርሰንቴጅ፣ ስኩየር ሩት፣ ማንሳት፣ ሎጋሪዝም ይገኛሉ። 

### መደመር (+)

መደመር ሁለት ተደማሪ ቁጥሮችን በማዋሃድ አንድ ድምር ውጤትን ያገኛል። ከሁለት በላይ ቁጥሮችን መደመር ሁለት ሁለት ቁጥሮችን እየደጋገሙ ከመደመር ጋር አንድ ነው። 

*
ታኅሣሥ ፲፱

**ታኅሣሥ ፲፱** ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፱ነኛ እና የወርኀ መፀው ፹፬ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፪፻፶፯ ቀናት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፤ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ   ደግሞ ፪፻፶፮ ቀናት ይቀራሉ።

## ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች

*፲፱፻፩ ዓ/ም - በሲሲሊ ደሴት፣ መሲና ከተማ አካባቢ የተነሣው የመሬት እንቅጥቅጥ ከ፸፭ሺህ በላይ የሚቆጠሩ ሰዎችን ሕይወት አጠፋ።

*፲፱፻፷፪ ዓ/ም - የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ዩኒቨርሲቲ የተማሪዎች ማኅበር ሊቀ መንበር፣ ጥላሁን ግዛው በፖሊስ ተገደለ። ይህ ድርጊት በርዶ የነበረውን የተማሪዎች አመጽ እንደገና አፋፍሞታል።

*፳፻፩ ዓ/ም - በሶማሊያ የሥልጣን ትግል ውጊያ የአገሪቱ ጊዜያዊ ፌዴራላዊ መንግሥት ሠራዊት እና አጋሮቻቸው የኢትዮጵያ ወራሪ ኃይል የሞቃዲሹን ከተማ በቁጥጥራቸው ሥር አዋሉ።

*፳፻፫ ዓ/ም - በተለምዶ የአረብ መፀው (Arab Spring) የተባለው ሕዝባዊ ፀረ-አምባ ገነን አብዮት በአልጄሪያም በዚህ ዕለት ተለኮሰ።

## ልደት

## ዕለተ ሞት

## ዋቢ ምንጮች

* P.R.O.,  FCO 371/536 Annual Review of 1969
*{{en]] http://en.wikipedia.org/wiki/December_28

መደብ:ዕለታት
ሴፖ ማሲሌላ

**ፒተር ሴፖ ማሲሌላ** (ሚያዝያ ፳፯ ቀን ፲፱፻፸፯ ዓ.ም. ተወለደ) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለማካቢ ሃይፋ እና የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን በተከላካይነት ይጫወታል።

መደብ:የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
በርናርድ ፓርከር

**በርናርድ ሜልቭን ፓርከር** (መጋቢት ፯ ቀን ፲፱፻፸፰ ዓ.ም. ተወለደ) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለግሪኩ ክለብ ፓንሴራይኮስ ይጫወታል።

መደብ :የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ካርሎስ አልቤርቶ ፓሬራ

**ካርሎስ አልቤርቶ ጐሜዝ ፓሬራ** (የካቲት ፳ ቀን ፲፱፻፴፭ ዓ.ም. ተወለደ) የቀድሞ ብራዚላዊ እግር ኳስ አሰልጣኝ ነው። ብራዚል የ1994 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫን፣ የ2004 እ.ኤ.አ. ኮፓ አሜሪካን እና የ2005 እ.ኤ.አ. ፊፋ ኮንፌዴሬሽኖች ዋንጫን ሲያሸንፍ አሰልጣኝ ነበር።

መደብ:ብራዚላዊ አሰልጣኞች
ግንቦት ፳፯

**ግንቦት ፳፯** ቀን፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፷፯ኛው ዕለት ሲሆን፤ የፀደይ (በልግ)ወቅት ፷፪ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፺፱ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፺፰ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፷፭ ዓ/ም - በመከላከያ ሚኒስትር ጄኔራል ሊዩቢቺክ የሚመራ የዩጎዝላቪያ ወታደራዊ ቡድን ከኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት ጋር አዲስ አበባ ላይ ያካሄደውን የአራት ቀን ውይይት ጀመረ።

*፲፱፻፹፩ ዓ/ም - በቻይና ርዕሰ ከተማ ቤይጂንግ በሚገኘው የቲያናንመን አደባባይ ለብዙ ቀናት ሲካሄድ የሰነበተው ሕዝባዊ የዴሞክራሲ ዓመጽ፣ በዚህ ዕለት በጦር ሠራዊት የታንክ እና መሣሪያ ኃይል ተሰብሮ ሲያከትም በብዙ መቶ የሚቆጠሩ ሰዎችም በወታደሮቹ ተረሽነው ሞተዋል።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

* http:// http://en.wikipedia.org/wiki/June_4

* P.R.O., FCO 371/1660 - ANNUAL REVIEW FOR ETHIOPIA FOR 1973

መደብ:ዕለታት
ግንቦት ፳፰

**ግንቦት ፳፰** ቀን፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፷፰ኛው ዕለት ሲሆን፤ የፀደይ (በልግ)ወቅት ፷፫ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፺፰ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፺፯ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፶፱ ዓ/ም - የእስራኤል አየር ኃይል የግብጽን፤ የዮርዳኖስን እና የሶርያን አየር ኃይል በቦምብ ሲደበድብ “የመካከለኛው ምሥራቅ የስድስት ቀን ጦርነት” ተቀጣጠለ። በዚህ ጥቃት ግብጽ አራት መቶ ያህል የጦር አየር ዠበቦች ሲወድሙባት፤ የዮርዳኖስ እና የሶርያ አየር ኃይሎች ከሞላ ጎደል ተደምስሰዋል።

*፲፱፻፷ ዓ/ም - በአሜሪካ የፕሬዚደንት ምርጫ የዴሞክራት ቡድን እጩ የነበሩት ሮበርት ፍራንሲስ ኬኔዲ በነፍሰ ገዳይ ጥይት ሎስ አንጀለስ ከተማ ላይ ተመተው ነፍሳቸውን ለማዳን የሕክምና እርዳታ ሲቀበሉ አደሩ። ዳሩ ግን በማግሥቱ ግንቦት ፳፱ ቀን ሕይወታቸው አልፋለች።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

*፲፱፻፺፮ ዓ/ም - ፵ኛው የአሜሪካ ፕሬዚደንት ሮናልድ ሬጋን በተወለዱ በ ፺፫ ዓመታቸው አረፉ።

=ዋቢ ምንጮች=

* http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/5/newsid_2654000/2654251.stm

* http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/5/newsid_2658000/2658877.stm

* http://en.wikipedia.org/wiki/June_5

መደብ:ዕለታት
ግንቦት ፳፱

**ግንቦት ፳፱** ቀን፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፷፱ኛው ዕለት ሲሆን፤ የፀደይ (በልግ)ወቅት ፷፬ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፺፯ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፺፮ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

## ልደት

*፲፰፻፸፭ ዓ/ም - በዓለም የታወቀው የምጣኔ ሀብት ጥናት ሊቅ፤ የእንግሊዝ ተወላጁ ጆን ሜይናርድ ኪይንስ (John Maynard Keynes) በዚህ ዕለት ተወለደ።

=ዕለተ ሞት=

*፲፱፻፷ ዓ/ም - የአሜሪካ መንግሥት ዓቃቤ-ሕግ ሮበርት ፍራንሲስ ኬኔዲ በሎስ አንጀለስ ከተማ በነፍሰ ገዳይ ጥይት በቆሰሉ ማግሥት በዛሬው ዕለት አረፉ።

=ዋቢ ምንጮች=

* http://en.wikipedia.org/wiki/June_6

መደብ:ዕለታት
ፖል ኒኮላስ አጊላር

** ፖል ኒኮላስ አጉዊላር ሮሃስ** (**Paul Nicolás Aguilar Rojas**, የካቲት ፳፯ ቀን ፲፱፻፸፰ ዓ.ም. ተወለደ) ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ሲሆን ለክለብ አሜሪካ ይጫወታል።

መደብ :ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ሪካርዶ ኦሶሪዮ

** ሪካርዶ ኦሶሪዮ ሜንዶዛ** (መጋቢት ፳፩ ቀን ፲፱፻፸፪ ዓ.ም. ተወለደ) ወሓካ፣ ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለሞንተሬይ በተከላካይነት ይጫወታል።

መደብ :ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋቾች
19ኛው ክፍለ ዘመን የግራኝና የልብነ ድንግል ታሪክ በአማርኛ

**19ኛው ክፍለ ዘመን የግራኝና የልብነ ድንግል ታሪክ በአማርኛ** ማለቱ በ19ኛው ክፍለ ዘመን የተደረሰ፣ የአህመድ ግራኝንና የአፄ ልብነ ድንግልን ታሪክ የሚያትት ድርሰት። እንዲሁም ስለ ኦሮሞ ታሪክ የሚዳስስ ታሪክ። በኮንቲ ሮሲኒ በ1899ዓ.ም. እንደታተመ ቀርቧል።

[thumb|left|300px| ምስሉ ላይ ወይም እዚህ [http://am.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%88%B5%E1%8B%95%E1%88%8D:%E1%8B%A8%E1%8C%8D%E1%88%AB%E1%8A%9D%E1%8A%93%E1%8B%A8%E1%88%8D%E1%89%A5%E1%8A%90%E1%8B%B5%E1%8A%95%E1%8C%8D%E1%88%8D%E1%89%B3%E1%88%AA%E1%8A%AD.pdf&page=16] ላይ ቢጫኑ የመጽሐፉን ሙሉ ገጾች ማንበብ ይችላሉ|page=16](https://am.wikipedia.org/wiki/%E1%88%B5%E1%8B%95%E1%88%8D:%E1%8B%A8%E1%8C%8D%E1%88%AB%E1%8A%9D%E1%8A%93%E1%8B%A8%E1%88%8D%E1%89%A5%E1%8A%90%E1%8B%B5%E1%8A%95%E1%8C%8D%E1%88%8D%E1%89%B3%E1%88%AA%E1%8A%AD.pdf)

መደብ:ልብነ ድንግል
መደብ:ግራኝ አህመድ
[[መደብ:19ኛ ክፍለ ዘመን አማርኛ ሥነ ጽሑፍ
አስማተ ጳጳሳተ ኢትዮጵያ

**አስማተ ጳጳሳተ ኢትዮጵያ** ከአቡነ ፍሪምናጦስ ጀምሮ እስከ 1850ዎቹ ድረስ የነበሩትን የኢትዮጵያ ፓትሪያርኮች የሚዘረዝር ጽሑፍ ነው። በ1864 ተደርሶ በ1891 የታተመው ይህ ዝርዝር ከስር ቀርቧል። በዚያውም ግዕዝና የአማርኛ ሥነ ጽሑፍም አካቶ ይዟል። 

[300px|thumb|left| የሚያዩት ገጽ ላይ ወይንም እዚህ [http://am.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%88%B5%E1%8B%95%E1%88%8D:%E1%8B%A8%E1%8D%93%E1%89%B5%E1%88%AA%E1%8A%AD%E1%8B%AB%E1%88%AD%E1%8A%AE%E1%89%BD%E1%8B%9D%E1%88%AD%E1%8B%9D%E1%88%AD.pdf&page=2] ላይ ቢጫኑ የመጽሐፉን ሙሉ ገጾች ማንበብ ይችላሉ|page=2](https://am.wikipedia.org/wiki/%E1%88%B5%E1%8B%95%E1%88%8D:%E1%8B%A8%E1%8D%93%E1%89%B5%E1%88%AA%E1%8A%AD%E1%8B%AB%E1%88%AD%E1%8A%AE%E1%89%BD%E1%8B%9D%E1%88%AD%E1%8B%9D%E1%88%AD.pdf)

መደብ: ተዋህዶ
መደብ :19ኛ ክፍለ ዘመን አማርኛ ሥነ ጽሑፍ
መደብ: ግዕዝ
ጢያ

**ጢያ** በደቡብ ኢትዮጵያ የሚገኝ ከተማ ነው። በጉራጌ ዞን ስር ሲመደብ በደቡብ ብሔር ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ክልል ውስጥ ይገኛል። 

ጢያ የሚታወቀው ከአጠቅገቡ በሚገኘው ታሪካዊ ቅርስ ነው። በዚህ ቦታ 36 እራሳቸውን ችለው የቆሙ የደንጊያ ሃውልቶች ሲገኙ፣ 32ቱ  ትርጉማቸው በውል የማይታውቅ ቅርጻ ቅርጾች፣ እንደ ጎራዴ ምስል ያሉ  በላያቸው ላይ ሰፍረውባቸው ይገኛሉ። እንዳንድ ተማሪዎች  አገላለጽ እኒህ ቦታወች የመቃብር ቦታ ነበሩ  ። የጀርመን ብሔር አጥኝዎች እኒህን ሃውልቶች በ1927 እንዳጠኑ ይዘገባል።  ከ1972ዓ.ም. ጀምሮ አካባቢው በዩኔስኮ የአለም ቅርስ ተደርጎ ተመድቧል።

ሌሎች ከጢያ አጠገብ የሚገኙ መስህቦች መልካ አዋሽና ሔራ ሸጣን እና  አገሶቄ ይጠቀሳሉ።

እንደ 1997 የህዝብ ቆጠራ፣ ጢያ ውስጥ 3፣363 ሰዎች ይኖሩ ነበር ።

## ማጣቀሻ

## ተጨማሪ ንባቦች
* Roger Joussaume (editor), *Tiya, l'Éthiopie des Mégalithes, du Biface a l'Art Rupestre dans laCorne d'Afrique* (Paris: UNESCO/CNS, 1995).

## የውጭ ንባቦች

*UNESCO Tiya Site

መደብ:የኢትዮጵያ አለም አቀፍ ቅርሶች
መደብ :ጉራጌ ዞን
መደብ :የኢትዮጵያ ከተሞች
የሊቢያ ገዢዎች ዝርዝር

## አፈ ታሪካዊ ዘመን ነገሥታት

(አኒዩስ ካሳተመው ዜና መዋዕል ተወሰደ)

* ትሪቶን - 2414-2320 ዓክልበ.
* ሃሞን - 2320-2279 ዓክልበ.
* ካሜሴኑስ - 2279-2271 ዓክልበ. 
* ዲዮኒሶስ - 2271- 
* ፓላስ ?  
* ህያርባስ - 2162-2151 ዓክልበ.
* የአማዞኖች ንግሥት ሚሪና - 2151-2127 ዓክልበ.
...
* አንታዮስ - 2003-2002 ዓክልበ.
* ሱፋክስ - 2002- ዓክልበ.
* ዲዮዶሮስ

## የግብጽ ክፍላገር (901-969 ዓ.ም.)
## የዚሪድ መንግሥት
## የሲኪልያ መንግሥት (1138-1152 ዓ.ም.)
## የሞሮኮ አልሞሃድ ክፍላገር (1152-1240 ዓ.ም.)
## የቱኒስ ክፍላገር (1240-1319 ዓ.ም.)
## የትሪፖሊ ሡልጣኖች (1319-1393 ዓ.ም.)
## የቱኒስ ክፍላገር (1393-1474 ዓ.ም.)
## የእስፓንያ ግዛት (1502-1522 ዓ.ም.)
## የቅዱስ ዮሐንስ ሃኪም ቤት ጀግኖች (1522-1543 ዓ.ም.)
## የኦቶማን መንግሥት ክፍላገር (1543-1703 ዓ.ም.)
## የቃራማንሊ ገዢዎች (1703-1827 ዓ.ም.)
## የኦቶማን መንግሥት ክፍላገር (1827-1903 ዓ.ም.)
## የጣልያን ክፍላገር (1903-1910 ዓ.ም.)
## የትሪፖሊ ሬፑብሊክ (1910-1914 ዓ.ም.)
## የጣልያን ክፍላገር (1914-1926 ዓ.ም.)

መደብ:የነገሥታት ዝርዝሮች
መደብ:ሊቢያ
ሳሞጤስ

**ሳሞጤስ ዲስ** በ1490 ዓ.ም. አኒዩስ ዴ ቪቴርቦ የተባለው ጣልያናዊ መነኮሴ ባሳተመው ዜና ማዋዕል ዘንድ የኬልቶች (በጋሊያ፣ አሁንም ፈረንሳይ አገር) መጀመርያ ንጉሥና አባት ነበረ። የያፌት ልጅ ሲሆን ለ157 ዓመት (2420-2263 ዓክልበ. ግድም) እንደ ነገሠ ተብሏል። 

አኒዩስ እንዳለው፣ የባቢሎን ታሪክ ጸሓፊ ቤሮሶስ (290 ዓክልበ.) ስለ ኖኅ ልጆች ብዙ ጥንታዊ መዝገቦች አቅርቦ ነበር። በዚህ በኩል፣ በናምሩድ 13ኛው ዓመት ሳሞጤስ ኬልታ ወይም ጋሊያ በተባለው ክፍል ሠፈረ። ይህም ከራይን ወንዝና ከፒረኔስ ተራሮች መካከል ያለው ሁሉ ከነብሪታንያ ደሴቶች ጠቀለለ። አገሩም መጀመርያ ከርሱ ስም «ሳሞጤያ» ይባል ነበር። በዚህ ዘመን ከሳሞጤስ ይልቅ ጥበበኛ ሰው አልነበረም ብሎ ይጨምራል። ለ112 አመት ከነገሠ በኋላ ደግሞ ሕግጋት ለአገሩ አወጣ። ከረጅም ዘመኑ በኋላ ልጁ ማጉስ እንደ ተከተለው ይላል።

በ1520 ዓ.ም. ግድም የጻፈው ጀርመናዊ መምህር ዮሐንስ አቨንቲኑስ እንዳለው የባቢሎን ግንብ በተሠራ ጊዜ ናምሩድ የካም ልጆች መሪ ሲሆን፣ ዲስ ሳሞጤስ ለያፌት ልጆችና ኢስተር (ዮቅጣን) ለሴም ልጆች 3 መሪዎች ነበሩ። በፕሲውዶ-ፊሎ (100 ዓ.ም. ግድም) ሦስቱ መሪዎች ናምሩድ፣ ዮቅጣንና ለያፌት ወገን የሮድኢ ልጅ «ፌኔቅ» ይባላሉ፤ በፔትሩስ ኮመስቶር (1165 ዓ.ም.) ሦስቱ መሪዎች ናምሩድ፣ ዮቅጣንና ለያፌት ወገን «ሱፌኔ» ወይም «ሱስቴኔ» ይባላሉ።

ራፋኤል ሆሊንስሄድ (1569 ዓ.ም.) ይህ የያፌት ልጅ ሳሞጤስ መታወቂያና የሞሳሕ ማንነት (ከኦሪት ዘፍጥረት 10 ታውቆ) አንድላይ እንደ ነበር የሚል ሃልዮ አቀረበ። ዘሬ ግን አብዛኛው መምህሮች የአኒዩስ ጽሑፍ በሙሉ እንደ ሐሣዊ መረጃ ይቆጥሩታል።

ከአኒዩስ በፊት ስለ ሳሞጤስ አንዳንዴ የሚጠቀስ ማስረጃ ጥቂት ብቻ ነው። በ3ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. የጻፈው ግሪክ ጸሐፊ ዲዮገኔስ ላኤርቲዮስ ስለ ድሩዊዶች (የጥንታዊ ኬልቶች አረመኔ ቄሳውንት) ሲተርክ፣ ከክፍሎቻቸው አንዱ «ሰምኖጤስ» እንደተባለ ጽፏል። በ1ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ. ደግሞ የሮሜ ንጉሥ ዩሊዩስ ቄሣር በመጽሐፉ እንደ ገለጸው፣ ኬልቶቹ (ጋሎቹ) ወላጃቸው አምላኩ «ዲስ ፓተር» (ዲስ አባት) እንደ ነበር ያምኑ ነበር። 

መደብ:የፈረንሣይ አፈታሪካዊ ነገሥታት
መደብ:የኖህ ልጆች
ኦስካር ፔሬዝ ሮሃስ

**ኦስካር ፔሬዝ ሮሃስ** (ጥር ፳፬ ቀን ፲፱፻፷፭ ዓ.ም. ተወለደ) ሜክሲካዊ የእግር ኳስ በረኛ ሲሆን ለሳን ሉዊስ ይጫወታል።

መደብ:ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ፍራንሲስኮ ሀቪየር ሮድሪጌዝ

**ፍራንሲስኮ ሀቪየር ሮድሪጌዝ ፒኔዶ** (መስከረም ፴ ቀን ፲፱፻፸፬ ዓ.ም ተወለደ) ሜክሲካዊ እግር ኳስ  ተጫዋች ሲሆን ለፒ.ኤስ.ቪ. በተከላካይነት ይጫወታል።

መደብ : ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ካርሎስ ሳልሲዶ

**ካርሎስ አርኖልዶ ሳልሲዶ ፍሎሬስ** (መጋቢት ፳፬ ቀን ፲፱፻፸፪ ዓ.ም. ተወለደ) ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ በፕሪሚየር ሊግ ለሚሳተፈው ፉልሃም በተከላካይነት ይጫወታል።

መደብ : ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ኤፍሬይን ሁዋሬዝ

**ኤፍሬይን ሁዋሬዝ ቫልዴዝ** (የካቲት ፲፬ ቀን ፲፱፻፹ ዓ.ም. ተወለደ) ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለሴልቲክ እና የሜክሲኮ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን ይጫወታል።

መደብ : ሜክሲካዊ እግር ኳስ ተጫዋቾች