open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ሻርካሊሻሪ

400px|thumbnail|«ሻርካሊሻሪ፣ የአካድ ንጉሥ፤ ጸሓፊው ኢብኒ-ሻሩም አገልጋዩ ነው።» የሚል ማኅተም

**ሻር-ካሊ-ሻሪ** (አካድኛ፦ «ንጉሥ-ሁሉ-ነገስታት»፣ «የነገስታት ሁሉ ንጉሥ») ከ2030 እስከ 2013 ዓክልበ. ግድም ድረስ (ኡልትራ አጭር አቆጣጠር) የአካድ ንጉሥ ነበረ። የናራም-ሲን ልጅና ተከታይ ነበር። *[[የሱመር ነገሥታት ዝርዝር]]* ቅጂዎች ለ24 ወይም 25 ዓመታት እንደ ገዛ ሲሉ፣ በሥነ ቅርስ ከዘመኑ በተገኙት ሰነዶች 18 የዓመት ስሞች ብቻ ይታወቃሉ። የአከታተላቸው ቀደም-ተከተል ግን አይታወቅም። ከነዚህ መካከል አንዳንድ ስለ ዘመቻዎቹ ናቸው፦

* «ሻርካሊሻሪ በአሙሩ ላይ በባሳን ያሸነፈበት ዓመት»
* «ሻርካሊሻሪ በውግያ ከአክሻክ ፊት ተዋግቶ ኤላምንና ዘሃራን ድል ያደረገበት ዓመት»
* «ቀንበሩ በጉቲዩም ላይ የተገደደበት ዓመት»
* «ሻርካሊሻሪ የጣኦታት ቤተ መቅደስ በባቢሎን ሠርቶ የጉቲዩም ንጉሥ ሻርላግን የማረከበት ዓመት»

ከሻርካሊሻሪ ዘመን ቀጥሎ የአከታተል ቀውስ እንደ ተነሣ ይመስላል። የሱመራዊ ነገስታት ዝርዝር «ከዚያስ ማን ንጉሥ ነበረ? ማን ንጉሥ አልነበረም!» በማለት ሁኔታውን ይመስክርልናል። አራት ሰዎች - ኢርጊጊ፣ ኢሚ፣ ናኑም እና ኢሉሉ ለ፫ ዓመታት ለአካድ ዘውድ እንደ ተወዳደሩ ይላል። ከዚያም ንጉሥ ዱዱ እና ልጁ ሹዱሩል ይጠቀሳሉ። በዚያው ዘመን የአካድ ኃይል ቶሎ ደክሞ ጠላቶቹ ጉታውያን ያስቸግሩት ጀመር።



መደብ:የአካድ ነገሥታት
ኢያሪኮ

[350px|thumbnail|ኢያሪኮ ['Jericho'] በዌስት ባንክ ፍልስጥኤም](https://am.wikipedia.org/wiki/%E1%88%B5%E1%8B%95%E1%88%8D:West_Bank_&_Gaza_Map_2007_%28Settlements%29.png)

**ኢያሪኮ** (ዕብራይስጥ፦ /ይሪሖ/፣ አረብኛ፦ /ኣሪኃ/) አሁን በፍልስጥኤም ዌስት ባንክ የሚገኝ ከተማ ነው።  20 ሺህ ኗሪዎች አሉበት።

በሥነ ቅርስ ሊቃውንት ዘንድ ኢያሪኮ ከሁሉ አስቀድሞ የተሠፈረው ቦታ ሲሆን በቅደመ-ታሪክ እንደ ተሠራ ይላሉ። *[[ኪታብ አል-ማጃል]]* የተባለው ጽሑፍ እንደሚለው ግን ኢያሪኮ የተሠራው የይስሐቅ ዕድሜ 64 ዓመት ሲሆን (ወይም እንደ *[[የመዛግብት ዋሻ]]* 67 ዓመት ሲሆን) ነበር፣ ከኬብሮን ከኢየሩሳሌም ከደማስቆ በኋላ ተሠራ ማለት ነው። በነዚህ ጽሁፎች ዘንድ፣ ፯ የከነዓን ነገሥታት -- እነርሱም የኬጥያውያን፣ የአሞራውያን፣ የኢያቡሳውያን፣ የከነዓናውያን፣ የጌርጌሳውያን፣ የኤዊያውያንና የፌርዛውያን ነጉሶች -- ኢያሪኮን ሠሩትና በግድግዳ ከበቡት።

በመጽሐፈ ኢያሱ በብሉይ ኪዳን ምዕራፍ ፮ የኢያሪኮ ውግያ ይተረካል።

መደብ:ከነዓን
ድንቁርና

thumbnail

**ድንቁርና** ማለት ጆሮ ድምጽን ሳይሰማ ወይም በደንብ ሳይሰማ የችሎታ ጉድለት የኖረበት ደዌ ነው።

መደብ:ሕክምና
1924

* ጥቅምት ፯ - በአሜሪካ ውስጥ፣ በተለይም ሺካጎ ከተማ የሚኖረው ወንበዴ አል ካፖን «የቀረጥ ወንጀል» በመፈጸም ተከሶ የ፲፩ ዓመት እሥራት ተፈረደበት።
* ጥቅምት ፳፫ - ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የአገሪቱን የመጀመሪያ ሕገ መንግሥት እንዲዘጋጅ አዝዘው በዘውዱ አንደኛ ዓመት በዓል በአዲሱ ምክር ቤት (ፓርላማ) ለሕዝብ ቀረበ።
* ታኅሣሥ - መኮንን እንዳልካቸው የአዲስ አበባ ከንቲባ ሆነው ተሾሙ።
* ታኅሣሥ ፲፭ - የመንበረ ጸባኦት ቅድስት ሥላሴ ካቴድራል ሕንፃ የመሠረት ድንጋይ ግርማዊ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ሲያስቀምጡ የእስክንድርያ ኮፕት ቤተ ክርስቲያን ፓትርያርክ አቡነ ዮሐንስ እና የሀገር ጳጳሳትም በተገኙበት ልዩ ጸሎት እና ቡራኬ ተሠጥቶ ተመረቀ። 
* መጋቢት 23 - አዶልፍ ሂትለር በቢር ሆል ፑች አመጽ በመሳተፉ የ5 ዓመት እስራት ተፈረደበት።
* የካቲት ፳፯ - አቡነ ባስልዮስ የአዲስ አበባ መንበረ መንግሥት ቅዱስ ገብርኤል ገዳም መምህርነት ተሰጣቸው።

* ጃፓን ማንቹርያን ወረረ፤ የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ሄርበርት ሁቨር በግፍና በወረራ የሚገኝ የመሬት ለውጥ ሁሉ አናከብርም የሚል ፖሊሲ አወጡ።
* ብላታ አየለ ገብሬ የውጭ ዜጎች ልዩ ፍርድ-ቤት ሰብሳቢ ሆነው ተሾሙ።
* *[[የተስፋ ቁልፍ]]* በጃማይካ በሌናርድ ሃወል «መጀመርያው ራስተፈሪ» ተጻፈ።

## ልደት

* መስከረም ፳፯ - የደቡብ አፍሪቃው ጳጳስ እና የኖቤል የሰላም ሽልማት ተቀባይ ዴዝሞንድ ቱቱ በዚህ ዕለት ተወለዱ።
* ኅዳር ፮ - የኬንያው ፕሬዚደንት ምዋይ ኪባኪ
* የካቲት ፳፭ - የደቡብ አፍሪቃ ተወላጇ ዘፋኝ ሚሪያም ማኬባ በዛሬው ዕለት ተወለደች።

=ዕለተ ሞት=

* ጥቅምት ፰ - የኤሌክትሪክ መብራትን እንዲሁም አምፑልን በመፍጠር የሚታወቀው አሜሪካዊው ቶማስ አልቫ ኤዲሰን በ ኒው ጀርሲ ክልል ዌስት ኦሬንጅ ላይ በተወለደ በ ፹፬ ዓመቱ አረፈ።

መደብ:አመታት
ኦርክኒ

300px|thumbnail|የኦርክኒ ሥፍራ
**ኦርክኒ** ወይም **የኦርክኒ ደሴቶች** የስኮትላንድ የደሴቶች ሰንሰለት ነው። 

ከ867 ዓ.ም. ጀምሮ እስከ 1464 ዓ.ም. ድረስ ደሴቶቹ በይፋ የኖርዌ ግዛት ነበሩ። ከዚያስ የስኮትላንድ መንግሥት ያዛቸው።

መደብ:ስኮትላንድ
በርጊዮን

**በርጊዮን** (ግሪክኛ፦ Βεργίων) ወይም **ደርኩኖስ** (Δέρκυνος) በጥንታዊ ግሪክ አፈ ታሪክ የፖሰይዶን ልጅና የአለቢዮን (አልቢዮን) ወንድም ሲሆን እርሱና አልቢዮን በሄራክሌስ ላይ ውግያ በሊጉርያ ተዋጉ። ይህ ሄራክሌስ የጌርዮን ከብት በኢቤሪያ (የእስፓንያ ልሳነምድር) ማርኮ ወደ ግሪክ አገር ሲመለስ ነበር ይባላል።  

በውግያው አልቢዮንና በርጊዮን ታላቅ ሠራዊት ነበራቸው፣ የሄራክሌስም ሠራዊት ሲቸገር ሄራክሌስ ለአባቱ (ዜውስ) ጸልዮ አሸነፈ፤ ሁለቱም ወንድማማች ተገደሉ። 

በእንግላንድ አፈ ታሪካዊ ልማዶች ደግሞ ይህ በርጊዮን የአየርላንድና የኦርክኒ ደሴቶች ግዛት በአባቱ ኔፕቱን ወይም በአያቱ ኦሲሪስ ተሰጠ። ወንድሙም አልቢዮን ያንጊዜ በታላቅ ብሪታንያ ደሴት ይገዛ ነበር። በመጨረሻ ሄርኩሌስ ሊቢኩስ ሁለቱንም ወንድማማች በሮን ወንዝ በኩል በውግያ ገደላቸው። 

## ዋቢ ምንጮች

*94 
*Albion and Bergion at Perseus Digital Library

መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
ሞዴት

**ሞዴት** የግዕዝ ቀለም ለመጀመሪያ ጊዜ ወደ ኮምፕዩተር የገባበት ቃላት ማተሚያ ነው። ስሙን ያገኘው ሞደርን ኢትዮጵያ (Modern Ethiopia) የሚሉትን ቃላት ወደ ሞዴት (ModEth) በማሳጠር ነው። በእጅ ጽሑፍና ማተሚያ ቤቶች ብቻ ይታተም የነበረው የግዕዝ ፊደል በማይክሮሶፍት ዲስክ ኦፐሬቲንግ ሥርዓት ለገበያ ዩናይትድ እስቴትስ ውስጥ ግዕዝን ኮምፕዩተራይዝ በኣደረጉት በዶ/ር ኣበራ ሞላ በ፲፱፻፹ ዓ.ም. ቀረበ። ይህ የኢትዮጵያ ኮምፕዩተሮችና ሶፍትዌር ኩባንያ ፕሮግራም ከዓማርኛው ቀለሞች ሌላ የትግርኛ፣ ትግረ፣ ኦሮሚፋ፣ ጉራግኛና የኣገው/ቢለን ቀለሞች ትንሽ ቆይቶ ትሩታይፕ ሆነው ተጨመሩ። ብዛቱ ወደ 480 የነበረው ኣንድ የግዕዝ ቀለም ስምንት የእንግሊዝኛ ፎንቶች ላይ ተበትኖ ከኣንድ የእንግሊዝኛ ፊደል ጋር ነበር የቀረበው። ሆህያቱ የተከተቡት የፈንክሽን መርገጫዎችና እያንዳንዱን የመርገጫ ቁልፎች በማጣመር በሁለት መርገጫዎች ነበር። ሁለት የፊደል ገበታዎችና የፊደል መለጠፊያዎች ነበሩት። 

ሞዴት የግዕዝና እንግሊዝኛ ቃላት ማቀነባበሪያና ማተሚያ ነበር። የኢትዮጵያ ኮምፕዩተሮችና ሶፍትዌር ለኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርሲቲ በ፲፱፻፹፭ ዓ.ም. ሞዴትን በነፃ ኣበርክቶ ነበር።

የሞዴት መሻሻል በ፲፱፻፹፮ ዓ.ም. ተቋርጦ ማይክሮሶፍት 3.1 ተወዳጅነት እንዳገኘ በኢትዮወርድ ተተካ።
thumb|የሞዴት ፊደል ፲፱፻፹፫ ዓ.ም. Ethiopian Review, 1991

## የውጭ መያያዣዎች
*http://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=ModEth&Search_Code=TALL&PID=AINu5ZM4-JH4SXMyLcIsjLWVME_wD&SEQ=20100123185924&CNT=25&HIST=1 ModEth Copyright, ሞዴት የኢትዮጵያ ቃላት ማተሚያ ኮፒ መብት
*https://archive.today/20130629032253/http://www.ethiopic.com/typwritr.htm
*http://www.ethiopic.com/Aberra_Molla_Pending_USA_Patent_90.gif 
*http://www.ethiopic.com/unicode/Ethiopic_Computerization_in_Amharic.htm 
*http://hoth.ncat.edu/~michael/AAU-Network/news/EJSciTech/abera2.html 
*https://www.facebook.com/video/video.php?v=433568700036371
*http://www.youtube.com/watch?v=aj0OcUZVh8E

መደብ:ኮምፒዩተር
ወተት ኣንጀት

**ወተት ኣንጀት** ሳር የሚያመነዥጉ እንስሳት ኣራተኛው ሆድ ነው። የወተት አንጀት ሥራው ኣንድ ሆድ ካላቸው እንስሳት ጋር ኣንድ ሲሆን
ጥጆችና የመሳሰሉት ወተት ሲጠቡ ሌሎቹ ሦስት የሆድ ክፍሎች ሳይሄድ በኣቋራጭ ወደ ወተት ኣንጀት ይገባል።

መደብ:ሥነ ሕይወት
አጅዋ ቴምር

**አጅዋ ቴምር** በመዲና የሚበቅል የተምር አይነት ሲሆን በአንድ ሃዲስ ይጠቀሳል።

* «በየቀኑ ጠዋት ጠዋት ፯ (ሰባት) የአጅዋ ቴምር የበላ ሰው መርዝ እና ሌሎች የሰይጣን ህመሞች አያጠቁትም እንደድግምት ያለ ነገር ሁሉ ላይ ሙሉ ቀን ሊአሸንፈው አይችልም።» (ሶሂህ ቡሀሪ መጽሃፍ 65, ሃዲስ 356)

http://31.media.tumblr.com/tumblr_m4qqm7PBgw1rr78i5o1_500.jpg

http://ecx.images-amazon.com/images/I/514RnrADOIL._SX300_.jpg እነዚህ ሊንኮች ምን የአጅዋ ቴምር ፍሬ ምን አይነት እንደሆኑ ያሳያሉ። 

መደብ:ፍራፍሬ
መደብ:እስልምና
ሶሂህ ቡሃሪ

**ሰሂህ ቡሃሪ** ለእስልምና ከ6ቱ የሃዲስ መዛግብት  በታማኝነት እንዲሁም ብዙ የሀዲስ ስብስቦችን በመያዝ በቀዳሚነት የሚቀመጥ ነው።
በውስጡም ከ 7000+ ሀዲሶች አሉት።
ቡሀሪ ስለመልካም ሰራቸው ጀነት ያስገባቸው።

መደብ:እስልምና
ጨጓራ

**ጨጓራ** የሚያመነዥጉ እንስሳት ትልቁ የምግብ ማክማቻ ክፍል የሆድ ዕቃ ኣካል ነው። ጀርሞች የሚያድጉበትና የሚቀለቡበት የድፍድፍ ክፍል ሲሆን በሚገባ ያልተፈጨ ምግብ ከእዚህ ተነስቶ ነው የሚመነዠገው።

መደብ:ሥነ አካል
መደብ:እንስሳት
ኢየሱስ በእስልምና

**ኢሳ** (**[[ኢየሱስ]]**) በእስልምና ፪፬ (ሀያ አራተኛ) ነብይ (መልዕክተኛ) ነው።

በአንድ ሀዲስ ዘንድ፣ ኢየሱስ ወደ መጨረሻው ዘመን ይመልሳል፣  ለ፵ ዓመታት ያህል ይገዛል፤ ጽድቅን ይመልሳል፣ ቢጫ ልብስ ለብሶ ይታይማል።  ስለ መሢህ ተመሳሳይ ትንቢቶች በአይሁድ መጻሕፍት ለረጅም ጊዜ ተገኝተዋል (ለምሳሌ ሃኢ ጋኦንን ይዩ።) 

መደብ:እስልምና
እስልምና ባህል

**የ[[እስልምና]] ባህል** በቁራን እና በሃዲስ የተመሰረተ ነዉ፤ የእስልምና ባህል ከአላህ ፈቃድ ወይንም ትእዛዝ ዉጭ አይደረግም።

መደብ:እስልምና
መደብ:ባሕል
ቤተ መቅደስ

**ቤተ መቅደስ** የሚለውን ቃል ብዙ ጊዘ የሚጠቀሙት ክርስቲያኖች ናቸው። በቤተ ክርስቲያን ዉስጥ ያለች መጸለያ ቦታ ነች። በኢየሩሳሌም የተገኘው የአይሁድ መጸለያ ቦታ ደግሞ «ቤተ መቅደስ» ይባላል። በተጨማሪ ከክርስትና ውጭ ያሉት መጸለያ ቦታዎች «ቤተ መቅደስ» ሊባሉ ይቻላል። ለምሳለ፦ የሕንዱ ቤተ መቅደስ፣ የአረመኔ ቤተ መቅደስ። 

መደብ:ሃይማኖት
መስጊድ

thumb|መስጊድ
**መስጊድ** (አረብኛ፦ **መስጅድ**) ማለት በተለይ የሙስሊሞች የስግደት ቦታ ነው።

መደብ:ሃይማኖት
መደብ:እስልምና
ሙሳ (አ.ሰ)

**ሙሳ** በእስልምና አስራ አምስተኛ ነብይ ሲሆን የእስራኤል ህጻናትን ከፊርአዉን (ፈርዖን) በተአምረኛ እንጨቱ በአላህ ፈቃድ ባህሩን ከሁለት ከፍሎ ያዳናቸዉ ነብይ ነው።

ደግሞ ይዩ፦ ሙሴ

መደብ:እስልምና
ሜሪያም

**ሜርያም** በቁርዓን መሠረት የነብዩ ሃሩን እና ሙሳ ሰላም በነሱ ይሁን እና እህት ነች፤ ሙሳ ባህር ላይ እናቱ በጣለችዉ ጊዜ ስትከታተለዉ እና መድረሻዉን አጥንታ የደረሰችበት እነ ፊራዉን አግንተዉት በርሃብ ስያለቅ ሌሎች አጥቢዎችን እምቢ ሲል አይታ እናቱን እንደለላ ሰዉ አድርጋ የጠቆመችለተና ከናቱ ጋር እንዲገናኙ ሰበብ የሆነች የነብያት እህት ነች።
*28:11 ለእኅቱም ተከታተይው አለቻት። እርሱንም እነሱ የማያውቁ ሲሆኑ በሩቅ ሆና አየችው።፡ 
*28:12 (ወደናቱ ከመመለሱ) በፊትም አጥቢዎችን (መጥባትን) በእርሱ ላይ እርም አደረግን። (እኅቱ) «ለእናንተ የሚያሳድጉላችሁን እነርሱም ለእርሱ ቅን አገልጋዮች የሆኑን ቤተሰቦች ላመልክታችሁን» አለችም። 

በአማርኛ ብሉይ ኪዳን ማርያም (የሙሴ እኅት) ትባላለች። 

መደብ:እስልምና
መዲና

**መዲና** በሳዑዲ አረቢያ ውስጥ የሚገኝ ከተማ ነው። የተከበሩት የመጨረሻ ነብይ ሙሃመድ (ሰ.አ.ወ) ቀብር ይገኝበታል። በእስልምና እምነት ቅዱስ ወይንም የተመረጠ ሀገር ነው።

መደብ:የእስያ ከተሞች
መደብ:እስልምና
መደብ:ሳዑዲ አረቢያ
ዳቢሎስ (ኢስላም)

**ዳቢሎስ** በአረብኛ  ሰይጣን ማለት ነዉ

መደብ:የአብራሃም ሀይማኖት ተከታዮች
ሀዲስ

**ሀዲስ** በእስልምና የነብዩ ቃል እና ድርጊትን የሚከተሉበት ከቁርዓን ቀጥሎ የእስልምና ህግ ነው። ልዩ ልዩ የእስልምና ክፍልፋዮች የተቀበሉአቸውን ሃዲሶች ክምችቶች ሊየያዩ ይችላሉ።የእስልምና መመሪያ ነው።

መደብ:እስልምና
ዘካርያስ (የመጥምቁ ዮሐንስ አባት)

**ዘካርያስ** በወንጌል በአዲስ ኪዳን ዘንድ የመጥምቁ ዮሐንስ አባትና የኢየሩሳሌም ቄስ ነበር።  

## ኢስልምና
በቁርዓን ዘንድ ደግሞ **ዘከርያ** ነብይ ሲሆን መርየምን ሲነባከባት የነበር አሳዳጊዋ ነው። የነብዩ የህያ (ዮሐንስ) አባትም ነው። በመካነነቱ ላይ በእርጅና ጊዜ ነበር በተአምር የህያን የወለደው።

መደብ:ክርስትና
መደብ:እስልምና
ሃሩን

**ሃሩን** በቁርዓን መሠረት ሙሳ (አ.ሰ) ምላሳቸዉ ኮልታፋ እና የማይሰሙ ስለነበሩ እሳቸዉን ለማገዝ የተላከ ነብይ ሲሆን በስጋም ወንድማቸዉ ነዉ።  

በዕብራይስጥ በብሉይ ኪዳን «አህሮን» በአማርኛም አሮን ይባላል። 

መደብ:እስልምና
አደም

**አደም** በእስልምና ለመጀመርያ ጊዘ የተላከዉ ነብይ በአፈጣጠርም የመጀመርያዉ ሰዉ ነዉ። 

*ለዚህ ሰው በመጽሐፍ ቅዱስ፣ አዳምን ይዩ።

መደብ:እስልምና
ጂብሪል

**ጂብሪል** በአረብኛ የገብርኤል (መልዐክ) ስም ሲሆን፣ በእስልምና በጣም ተወዳጅ የአላህ ትልቅ መልዕክተኛ እንዲሁም መንፈስ ቅዱስ እራሱ (*አል-ሩሕ አል-ቁድስ*) ይቆጠራል። 

መደብ:እስልምና
እምነት ጽሁፍ

በአለም ላይ ይተለያዩ **የእምነት ጽሁፍ** ከአምላክ በነብያት የመጣ ጽሁፍ የሚባሉ ብዙ አሉ፤ ከነዛ መካከልም ቁርአን፣ መጽሃፍ ቅዱስ፣ ጦራህ እና ለሎችም አሉ።

መደብ:ሃይማኖት
ጦራህ

ይህ በአማርኛ **[[ኦሪት]]** የሚባሉት የሙሴ ፭ መጻሕፍት ክምችት ነው።

መደብ:እስልምና
አፍሮ እስያዊ ቋንቋዎች

thumb|upright=1.5|'''የአፍሮ እስያዊ ቋንቋዎች ስፋት በአሁኑ ጊዜ'''

**አፍሮ እስያዊ ቋንቋዎች** በሰሜን አፍሪቃና በደቡብ ምዕራብ እስያ የሚነገሩ ቋንቋዎች ቤተሰብ ሲሆን 6 ንዑሳውያን ቤተሰቦች አሉት። እነዚህም ጥንታዊ ግብጽኛ፣ በርበርኛ፣ ቻዳዊ፣ ኩሻዊ (ሐማዊ)፣ ኦሞአዊና ሴማዊ ቋንቋዎች ናቸው። ከእነዚህ ከላይ የተጠቀሱት ውስጥ 3ቱ ማለትም ኩሻዊ (ሐማዊ)፣ ኦሞአዊና ሴማዊ ቋንቋዎች በኢትዮጵያ ውስጥ ይነገራሉ። በዕድሜ ረገድ ግዕዝና ግብጽኛ ጥንታዊ ቋንቋዎች ሲሆኑ፣ በኢትዮጵያ ታሪክ ኩሻዊና ኦሞአዊ መጀመርያ የገቡት፣ ሴማዊ ቋንቋዎች ከእነሱ ቀጥለው ወደ ኢትዮጵያ የገቡ ናቸው።

## ደግሞ ይዩ
*

## ማጣቀሻዎች



መደብ:አፍሮ እስያዊ ቋንቋዎች
ነጋሽ

እስከ ኣሁን ድረስ ስለ ንጉስ ነጃሺ እውነተኛ ማንነት በመረጃ የታወቀ ነገር የለም።

ይህንን ጽሁፍ አይታቹ ስለ ንጉስ ነጃሺ መጻፋቹ ስለማይቀር ስትጽፉ በመረጀ ይሁን ከመጀመርያ ጀምራቹ ፡ እንዴት እንደ ሰለመ ፡ ከመስለሙ በፊት የነበረው ሃይማኖት ምን እንደነበር ፡ ከመስለሙ በፊት ስሙ ማን እንደ ነበር በጠቅላል ስለ ንጉሱ ከመስለሙም በፊት ከመስለሙም በኋላ ያለው ታሪክ አብራርታቹ ጻፉ ታድያ ስትጽፉ በመረጃ ይሁን bibliography ወይም reference ም ይኑረው በመጨረሻ በስተግርጌ እንደ ትክክለኛው የጥናት መንገድ የጥናት ስርዓት።
ሰለሞናዊው ሥርወ መንግሥት

**ሰለሞናዊው ሥርወ-መንግሥት** የኢትዮጵያ የቀድሞ ሥርወ-መንግሥት ነበረ።
ሰለሞናዊው ሥርዎ መንግሥት በኢትዮጵያ 1270  አንስቶ 
እስከ 1966 ዓ.ም. ያለውን ጊዜ ወይም እስከ ሐይለ ሥላሤ ቀዳማዊ
ንጉሠ፦ነገሥት ዘኢትዮጵያ እስከ ወደቁበት ጊዜ የሚመለከት ነው። 

!
አንደማንቱኑም

thumb |«የገበያ በር» ወይም «የሮማ በር» በላንግረ 

**አንደማንቱኑም** ወይም **አንደማቱኑም** በሮሜ መንግሥት ዘመንና ከዚያ በፊት በኬልቶች መካከል የሊንጎናውያን ዋና ከተማ የአሁኑም ላንግረ ስያሜ ነበር። ይህ ስም በፔውቲንገር ሠንጠረዥና በሌሎች የጥንት መልካምድር ምንጮች ይጠቀሳል።

በኬልቶች ቋንቋ የስሙ ትርጉም «ከወንዛፍ በታች» (ከ«አንዴ-» በታችና «ማንቶ»- አፍ) እንደ መጣ ይመስላል። ሆኖም «-ማቱኑም» የሚል አጻጻፍ ትክክለኛ ቢሆን፣ ፪ኛው ሥር ምናልባት *ማቱ* («ጥሩ» ወይም «ድብ») ሊሆን ይችላል። 

አካባቢው ወደ ሮሜ መንግሥት የተጨመረው በዩሊዩስ ቄሣር ዘመቻዎች ነበር። በሮሜ ንጉሥ አውግስጦስ ዘመን (35 ዓክልበ.-6 ዓ.ም.) ስሙ ከ«አንደማንቱኑም» ወደ «**ሊንጎኔስ**» (ከኗሪዎቹ ሊንጎናውያን ስያሜ የተነሣ) ተቀየረ። መጀመርያ ከተማው ለጋሊያ ሉግዱነንሲስ ክፍላገር ተያያዘ፤ ከዚያም ወደ ጋሊያ ቤልጊካ ክፍላገር ተጨመረ። በንጉሥ ዶሚቲያኑስ ዘመን ለጊዜ ወደ ጌርማኒያ ክፍላገር ተጨመረ፣ ከዚያም ወደ ሉግዱነንሲስ ተመለሰ። 

የከተማው ኗሪዎች ቁጥር ምናልባት እስከ ፰ ሺህ ድረስ በዛ። በ፫ናው ክፍለ ዘመን ከደረሱት ሁከቶች የተነሣ ከተማ በግድግዳዎቹ ውስጥ ተሸሸገ። በሮማውያን ዘመን ከነበሩት ታላቅ ቤቶች ወይም መዋቅሮች አንዳንድ ለሥነ ቅርስ ታውቋል። በከተማው ዙሪያ የሸክላ፣ የድንጋይ እና የብረታብረት ሠሪዎች እንደ ተገኙ ይታወቃል። ከከተማው ውጭ ደግሞ አራት መቃብር ቦታዎች ወደየአቅጣጫው ተገኝተዋል።
 
ከተማው በዋና መንገዶች መሸጋገሪያ ላይ በመቀመጡ አይነተኛ ሚና ይጫወት ነበር። ከልዮን ወደ ትሬቭ የሚወስደው የአግሪፓ መንገድ በአንደማንቱኑም በኩል ሲያልፍ፣ በተጨማሪ ወደ ደቡብ ወደ በሳንሶንና ወደ ስሜን ወደ መትዝ የሚሄድ መንገድ ነበር። ሌላ መንገድ ደግሞ ወደ ስሜን-ምዕራብ ወደ ሬም ሄደ። 

ታኪቱስ እንደሚጽፈ፣ በጨካኙ ንጉሥ ኔሮን ዘመን አንዳንድ ሰዎች በአመጽ ሲነሡ ሊንጎናውያን ግን ያንጊዜ አልተሳተፉም። ኔሮ ከተወገደ በኋላ፣ ተከታዩ ጋልባ በአመጹ ያልተሳተፉት ነገዶች ከነሊንጎናውያን በቂም ቀጣቸው። በቅርብ ጊዜ ሌላ አለቃ ኦጦ ጋልባን ገድሎ ዙፋኑን ያዘ። ሊንጊናውያን ግን በዚህ ትግል ሌላ አለቃ ዊቴሊዩስ ደገፉ። ይህ «የአራት ነገሥታት ዓመት» (62 ዓ.ም.) ይባላል፤ በመጨረሻም ዌስፓሲያኑስ አሸነፈና ንጉሡ ሆነ።

ነገር ግን ያንጊዜ የሊንጎናውያን ብሔር እንደገና ሌላ ሰው መሪያቸውን ዩሊዩስ ሳቢኑስ ለሮሜ ንጉሥነት ደገፉ። የጋሊያ ከተሞች ማኅበር በ*ዱሮኮርቶሩም* (ሬም) ተሰብስቦ ዓመጽ እንዲተውና ሰላም እንዲሆን መረጡ። ሳቢኑስ ስለዚህ ቤቱን አቃጥሎ ከከተማው ከሚስቱ ኤፖኒን ጋራ እንዲሸሽ ተገደደ፣ ለ፲ም አመታት በዋሻ ይጠጉ ነበር። ሰላማዊ በሆነበት ወቅት፣ ሳቢኑስና ኤፖኒን የዌስፓሲያን ይቅርታ ለመለመን ወደ ሮሜ ተጓዙ። ንጉሡ ግን እምቢ ብሎ ሁለቱን አስገደላቸው።   

ከ250 ዓ.ም. ጀምሮ ፍራንኮች በዶሮኮርቶሩም (ሬም) እና አለማኒ በሉግዱኑም (ልዮን) ያስቸግሩት ነበር። ላንግረ ከነዚህ ቦታዎች መካከል በመሆን ሁለቱ ሠራዊቶች ያጠፉት ነበር። በ290 ዓ.ም. ግን ንጉሡ ኮንስታንቲዩስ የአለማኒ ጎሣ እዚህ በሊንጎኔስ ውግያ አሸነፋቸው። እንደ ትውፊቱ ንጉሡ በመጀመርያ ወደ ከተማው መሸሽ ሲሞክር፣ በሮቹ ግን ተዘግተው ስለ ሆኑ በገመዶች አማካይነት ከግድግዳው በላይ ማረግ እንደ ነበረበት ይባላል። ከዚያ የታደሰው ሥራዊት ከከተማው ወጥተው ምናልባት እስከ ፷ ሺህ ጠላቶች አጠፉ። 

## ዋቢ ምንጮች
 

* Paul Maitrier, « Toponymie haut-marnaise, origine des noms Andematunnum et Lingones », in *Cahiers Haut-Marnais*, n°21, 1950, p. 26 ff. 

መደብ:ፈረንሣይ
መደብ:የሮሜ መንግሥት
መደብ:የቀድሞ ከተሞች
ናሙር

300px|thumbnail|የናሙር ሥፍራ በቤልጅግ ውስጥ

**ናሙር** (ፈረንሳይኛ፦ Namur፤ ሆላንድኛ፦ Namen /ናመን/) የቤልጅግ ከተማ ሲሆን የኗሪዎቹ ቁጥር 110,096 ነው።  እነዚህ የፈረንሳይኛ ተነጋሪዎች ናቸው። 

መደብ:የቤልጅግ ከተሞች
ሉኩስ

**ሉኩስ** በ1490 ዓ.ም. አኒዩስ ዴ ቪቴርቦ የተባለው ጣልያናዊ መነኮሴ ባሳተመው ዜና ማዋዕል ዘንድ፣ የኬልቶች (በጋሊያ፣ አሁንም ፈረንሳይ አገር) ስምንተኛ ንጉሥ ነበረ። የ2 ባርዱስ ተከታይ ሲሆን ለ30 ዓመት (ምናልባት 2016-1986 ዓክልበ. ግድም) እንደ ነገሠ በሌላ አፈታሪካዊ ምንጭ ተብሏል። 

ሉኩስ ፓሪስ የተባለውን ከተማ እንደ መሠረተ በአንዳንድ ደራሲ ይታስባል። ይህ ከተማ ከሮሜ መንግሥት ዘመን አስቀድሞ ፓሪሲ የተባለው የኬልቶች ጎሣ ዋና ከተማቸው *[[ሉኮቶኪያ]]* ሆኖ ነበር። እንዲሁም ሌውኪ (ወይም «ሉከንሴስ») የተባለው የኬልቶች ጎሣ እን ዋና ከተማቸው ቱል ከሉኩስ ጋራ ግንኙነት እንዳላቸው በአንዳንድ ጸሐፊ ዘንድ ይታመናል። 

በሌላ መጽሐፍ በኩል ሉኩስ አዳኝ ሲሆን በማደን እያለ ቤቱን በሴን ወንዝ ደሴት (የአሁን ፓሪስ ሥፍራ) ላይ ሠርቶ ነበር። ከዚያም በላይ ለዝ-አን-ኤኖ የሚባለውን ቦታ በአሁኑ ቤልጅግ እንደ መሠረተ ይላል።

በብዙ ምንጮች ዘንድ ሉኩስ የ፪ ባርዱስ ልጅ ነበረ፤ የሉኩስም ልጅና ተከታይ ኬልቴስ ሆነ። አንዳንድ መጽሐፍ ግን ኬልቴስ የባርዱስ አንድያ ሕጻን ልጅ ስለ ሆነ አካለ መጠን እስከሆነበት ወቅት ድረስ ሉኩስ በእንደራሴነት ገዛ ይለናል።
 



መደብ:የፈረንሣይ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ሊንጎናውያን

350px|thumbnail|የጋሊያ ሕዝቦች ከነሊንጎናውያን

**ሊንጎናውያን** (ሮማይስጥ፦ *ሊንጎኔስ*) በጥንታዊ ጋሊያ (የአሁን ፈረንሳይ አገር ያኽል) የተገኘ የኬልቶች ብሔር ነበረ። ዋና ከተማቸው አንደማንቱኑም ሲሆን ይህ ከተማ በኋላ «ሊንጎኔስ» በመባል እና ዛሬ ላንግረ ተብሎ ይታወቃል።

በ410 ዓክልበ. ግድም ከሊንጎናውያን አንዳዶቹ በስሜን ጣልያን በፖ ወንዝ አካባቢ ወዳለው አገር ፈለሱ። በ398 ዓክልበ. ሮሜ ከተማን ከበዘበዙት ነገዶች መካከል እንደ ተሳተፉ ይመስላል። 

በጋሊያ የቀሩት ሊንጎናውያን በ፩ናው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. የሮማውያን ባሕል ተለመዱ። የራሳቸውን መሐልቆች ሠሩ። በ61 ዓ.ም. የሮሜ ታሪክ ጸሐፊ ታኪቱስ እንደ ገለጸው፣ እነዚህ ሊንጎናውያን በተከሠተው የባታውያ ዓመጽ ተሳተፉ።  

ጸሐፊው ሴክስቱስ ዩሊዩስ ፍሮንቲኑስ እንዳለው፣ በሮሜ ንጉሥ ዶሚቲያኑስ ዘመን (73-88 ዓ.ም.) ሊንጎኔስ እጅግ ሀብታም ከተማ ሆኖ በዩሊዩስ ኪዊሊስ መሪነት አመጸ። የንጉሡ ሠራዊት ሲቀርብ ኗሪዎቹ ሊንጎናውያን ከተማቸው እንዳይፈርስ ፈርተው ነበር። አንዳችም ነገር ስላልተጎዳ ግን ተደንግጠው ወደ ታማኝነት ተመለሱና ፸ ሺህ ወታደሮች አስረከቡ። 

በ፩ኛውና ፪ኛው ክፍለ ዘመናት ከሊንጎናውያን ብሐር ፪ *[[ኮሆርት]]* (ሠራዊቶች) ለሮሜ መንግሥት ነበሯቸው። 

መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:ፈረንሣይ
መደብ:ብሔሮች
ቱል

**ቱል** (ፈረንሳይኛ፦ Toul) የፈረንሳይ ከተማ ነው።

በጥንት የኬልቶች ብሐር ለውኪ ዋና ከተማቸውን **ቱሉም ለውኮሩም** በዚህ ሥፍራ ነበራቸው። 

መደብ:የፈረንሣይ ከተሞች
ቆንጆ መውደድ

«**ቆንጆ መውደድ**» የሰላማዊት ገብሩ ነጠላ ዘፈን ነው። ዘፈኑ ከዮሃንስ ትኳቦ ካወጣው ዘፈን «ፈውሲ ልቢ» ዜማውን የወሰደ ነው። የሙዚቃ ቪድዮ ኪሮግራፈር አብዮት /ካሳነሽ/ ደመቀ እና የካሜራና ኤዲቲንግ ባለሙያ ፍሬዘር ታዬ ናቸው።

ባህላዊ ቪዴዮ በዩቱብ

መደብ:የኢትዮጵያ ዘፈኖች
ዮሃንስ ትኳቦ

**ዮሃንስ «ወዲ» ትኳቦ** ታዋቂ ኤርትራዊ ዘፋኝ ነው። ከ፻፶ በላይ ዘፈኖች አሉት።

## የሙዚቃ ሥራዎች
### ነጠላ ዘፈኖች
*Rigbit Meror 
*Nimenom Tefkri 
*Kebebuwa 
*Luwamey 
*ፈውሲ ልቢ
*ሓድነትና 
### አልበሞች
*ፈውሲ ልቢ

## ማመዛገቢያ


መደብ:የኤርትራ ዘፋኞች‎
ፈውሲ ልቢ

«**ፈውሲ ልቢ**» የዮሃንስ ትኳቦ ዘፈን ነው።

መደብ:የኤርትራ ዘፈኖች
መደብ:ትግርኛ
ፈውሲ ልቢ (አልበም)

**ፈውሲ ልቢ** የዮሃንስ ትኳቦ አልበም ነው።

## የዘፈኖች ዝርዝር

## ማመዛገቢያ
* Rimna Productions - Our products 

መደብ:አልበሞች
መደብ:ትግርኛ
ሰላማዊት ገብሩ

**ሰላማዊት ገብሩ** ታዋዊ ኢትዮጵያዊ ዘፋኝ ናት።

## የሥራዎች ዝርዝር
### ነጠላ ዘፈኖች
*«ቆንጆ መውደድ»
*«ቼቼ»

መደብ:የኢትዮጵያ ዘፋኞች‎
ለዝ-አን-ኤኖ

300px|thumbnail|ቅዱስ ጴጥሮስ ኮሌጅ፣ ለዝ

**ለዝ-አን-ኤኖ** (ፈረንሳይኛ፦ Leuze-en-Hainaut፤ ዋሎንኛ፦ Leuze-e-Hinnot /ለዝ-ኤ-ኢኖ/) የቤልጅግ ከተማ ሲሆን የኗሪዎቹ ቁጥር 13,514 ነው።  እነዚህ የፈረንሳይኛ (ዋሎንኛ) ተነጋሪዎች ናቸው። 

መደብ:የቤልጅግ ከተሞች
ሌውኪ

300px|thumbnail|የለውኪ መሐለቅ
**ሌውኪ** (ሮማይስጥ፦ Leuci) በሎሬን ክፍላገር፣ ፈረንሳይ በጥንት ጋሊያ የተገኘ ኬልታዊ ጎሣ ነበረ። ዋና ከተማቸው በ*ቱሉም* (አሁን ቱል) ነበር። ሌላ ከተማ *[[ናሲዩም]]* ነበራችው። 

ዩሊዩስ ቄሣር እንደ ተረከው ለውኪ ከሊንጎናውያንና ሴኳኒ ነገዶች ጋራ ስንዴ ለሮሜ ሥራዊት በ66 ዓክልበ. ያስረክቡ ነበር። ሉካን ደግሞ ለውኪ ጦርን በመጣል ጎበዞች መሆናቸውን ጠቀሰ። በ12 ዓ.ም. በይፋ ወደ ጋሊያ ቤልጊካ ክፍላገር በሮሜ መንግሥት ተጨመሩ። 

መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:ፈረንሣይ
መደብ:ብሔሮች
ቼቼ (ዘፈን)

«**ቼቼ**» የሰላማዊት ገብሩ ነጠላ ዘፈን ነው። የሙዚቃ ቪድዮው ዳይሬክተር አንተነህ ዘለቀ ሲሆን ኪሮግራፈር ደግሞ ምስራቅ አየለ ናት።

ቪዴዮ በዩቱብ

መደብ:የኢትዮጵያ ዘፈኖች
እወድሃለሁ

**እወድሃለሁ** በ2013 እ.ኤ.አ. የወጣ የአስቴር አወቀ አልበም ነው።

## የዜማዎች ዝርዝር

መደብ:አልበሞች
ጨጨሆ (አልበም)

**ጨጨሆ** በ፳፻፫ ዓ.ም. የወጣ የአስቴር አወቀ አልበም ነው። አልበሙ የአስቴር ፳፫ኛ ሲሆን መጠሪያው የተወሰደው በጎንደር፣ ኢትዮጵያ ከምትገኝ መንደር ናት።

## የዜማዎች ዝርዝር

## ማመዛገቢያ


መደብ:አልበሞች
ያደላል

**ያደላል** በ2013 እ.ኤ.አ. የወጣ የሐመልማል አባተ አልበም ነው። ለአልበሙ ሥራ የወጣው ከ፭፻ ሺህ ብር በላይ ነው። የአልበሙ አሳታሚ አመል ፕሮዳክሽንስ ሲሆን አከፋፋይ ደግሞ ሮማርዮ ሬከርድስ ነው።

## የዘፈኖች ዝርዝር

## ማመዛገቢያ


መደብ:አልበሞች
ስደት (አልበም)

**ስደት** በ2001 እ.ኤ.አ. የወጣ የሐመልማል አባተ አልበም ነው።

## የዘፈኖች ዝርዝር

መደብ:አልበሞች
ጊዜ ሚዛን

**ጊዜ ሚዛን** በ፲፱፻፺፰ ዓ.ም. የወጣ የሐመልማል አባተ አልበም ነው።

## የዘፈኖች ዝርዝር

መደብ:አልበሞች
ትንታ

**ትንታ** አየር ከውጭ ወደ ሳንባችን እንዳይገባ የሚያደርግ አካል ሲኖር የሚከሰት አደጋ ነዉ።

## እንዲሁም ተመልከት
አፋኝ
መደብ:ሕክምናቸውን
እርሳኝ

**እርሳኝ** የሐመልማል አባተ አምስተኛ አልበም ነው። አልበሙ የወጣው በ፲፱፻፺ ዓ.ም. ነው።

## የዘፈኖች ዝርዝር

## ማመዛገቢያ


መደብ:አልበሞች
ጉራጊኛ

**ጉራጊኛ** በኢትዮጵያ ከሚነገሩ ፩፪ የሴማዊ ቋንቋዎች አንዱ ሲሆን፡ አብዛኛዎቹ ተናጋሪዎች በሰሜናዊው የደቡብ ክልል በሚገኘዉ የጉራጌ ዞን ይኖራሉ።

***https://am.wiktionary.org/wiki/Wiktionary:ጉራግኛ_ሷዴሽ** -  የጉራግኛ ቃላት በውክሽኔሪ

መደብ:ሴማዊ ቋንቋዎች
መደብ:የኢትዮጵያ ቋንቋዎች
ሚካያ በሀይሉ

**ሚካያ በሀይሉ** (ከግንቦት ፳፪ ቀን ፲፱፻፷፱ ዓ.ም. እስከ ታኅሣሥ ፲፭ ቀን ፳፻፮ ዓ.ም.) ታዋቂ ኢትዮጵያዊ ዘፋኝ ነበረች። 

## የህይወት ታሪክ
ሚካያ ከእናቷ ከወይዘሮ ሙሉ እመቤት ፀጋዬ እና ከአባቷ አቶ በሀይሉ ገለታ ግንቦት ፳፪ ቀን ፲፱፻፷፱ ዓ.ም. አዲስ አበባ ቄራ አካባቢ ተወልዳ ያደገች ስትሆን ከአምስት ልጆች የመጀመሪያ ናት። የመጀመሪያ ደረጃ ትምህርቷን በቤተልሄም 1ኛ ደረጃ የህዝብ ት/ቤት የሁለተኛ ደረጃ ትምህርቷን ደግሞ በአብዮት ቅርስ ት/ቤት ተከታትላለች። ሚካያ ግጥም መድረስ የጀመረችው በሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤት እያለች ነበረ።

በ፲፱፻፺፬ ዓ.ም. መጀመሪያ አካባቢ ድንገት በኢቲቪ የአለቤ ሾው ቀርባ ስታዜም የተመለከቷት የሙዚቃ አቀናባሪ አልያስ መልካና ድምፃዊ ሚካኤል በላይነህ  ወዲያው የአብረን እንስራ ጥያቄ አቀረቡላት። ካልተሳኩ ሙከራዎች በኋላ የመጀመሪያ አልበሟን በ፲፱፻፺፱ ዓ.ም. ሸማመተው በሚል መጠሪያ ለመልቀቅ በቅታለች።

አርቲስት ሚካያ ከአገር ውስጥ ድምፃውያን አስቴር አወቀ እና አለም ከበደ፣ ከአገር ውጭ ደግሞ ቶኒ ብራክስተን እና ትሬሲ ቻፕማን እንደ ምሳሌ ትጠቅሳለች።

ሚካያ ከአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ በኢትዮጵያ ቋንቋዎችና ስነ ፅሁፍ የመጀመሪያ ድግሪዋን አግኝታለች። ከሙዚቃ ስራዋ ውጭ በመምህርነት በተለያዩ ትምህርት ቤቶች የሰራች ሲሆን የሁለተኛ ድግሪዋን በመከታተል ላይ ነበረች። በተጨማሪም ዓላማው ለኢትዮጵያ ኪነ ጥበብ መጎልበት የሆነ «ሚካያ አርት ወርክስ» የተሰኘ ድርጅት አቋቁማለች።

ሚካያ በገጠማት የደም ስር መቆጣት የህክምና ክትትል ስታደርግ ቆይታ ታኅሣሥ ፲፭ ቀን ፳፻፮ ዓ.ም. ከምሽቱ 4 ሰዓት አካባቢ በጥቁር አንበሳ ሆስፒታል በድንገት ህይወቷ አልፏል። የቀብር ስነ ስርዓቷ በለቡ ገብርኤል ቤተ ክርስቲያን ታኅሣሥ ፲፮ ቀን ተፈፅሟል። ሚካያ በሀይሉ የአንዲት ሴት ልጅ እናት ነበረች።

## የስራዎች ዝርዝር
### አልበሞች
* ሸማመተው (፲፱፻፺፱ ዓ.ም.)

## ማመዛገቢያ


መደብ:የኢትዮጵያ ዘፋኞች
ሸማመተው

**ሸማመተው** በ2007 እ.ኤ.አ. የወጣ የሚካያ በሀይሉ የመጀመሪያ አልበም ነው። በአልበሙ ላይ ካሉት ዘፈኖች ውስጥ የስምንቱ ግጥም በሚካያ የተደረሱ ሲሆኑ የቀሪዎቹ ሶስት ግጥሞች ደግሞ ከኤልያስ መልካ ጋር በመተባበር የተደረሱ ናቸው። በዚህ አልበም ውስጥ የሚገኘው «ደለለኝ» በመባል የሚጠራው ዘፈን በ2000 በናይጄሪያ በተካሄደው የኮራ የሙዚቃ ውድድር ከምርጥ አስሮች ውስጥ ገብቶ ነበር።

## የዘፈኖች ዝርዝር

## ማመዛገቢያ


መደብ:አልበሞች
አረም

**አረም** ማለት ማንኛውም በአንድ ወጥ የተክል ዝርያ መሃከል በቅሎ የሚገኝ ተክል ነው።

መደብ:አትክልት
ማገት

**ማገት** የአንድን ሰው የመንቀሳቅስ መብት መንፈግ ነው።

መደብ:ሕግ
ሳዳም ሁሴን

**ሳዳም ሁሴን** (ዓረብኛ: صدام حسين) (ከኤፕሪል 28 ቀን 1937 እስከ ጥር 30 ቀን 2006 ዓ.ም) አምስተኛው የኢራቅ ሪፐብሊክ ፕሬዚዳንት፣ የአረብ ሶሻሊስት ባዝ ፓርቲ ፀሐፊ እና የኢራቅ ጦር ኃይሎች ጠቅላይ አዛዥ ከጁላይ 16 ቀን 1979 እስከ ሚያዝያ 9 ቀን 2003 ዓ.ም. ከ1979 እስከ 1991 እና ከ1994 እስከ 2003 የኢራቅ ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው አገልግለዋል። ከሐምሌ 17 ቀን 1968 እስከ ሐምሌ 16 ቀን 1979 የሪፐብሊኩ ምክትል ፕሬዝዳንት ሆነው አገልግለዋል።

ሳዳም ሁሴን የአረብ ብሄረተኛ እና የሶሻሊስት ሃሳቦችን በያዘው የኢራቅ ባዝ ፓርቲ ባካሄደው መፈንቅለ መንግስት ታዋቂነትን አግኝቷል, ሐምሌ 17 ቀን 1968 ሳዳም በባቲስት መፈንቅለ መንግስት ውስጥ ሚና ተጫውቷል እና ሳዳም ከዚያ በኋላ በአዲሱ የባቲስት አገዛዝ ውስጥ አስፈላጊ ሰው ሆኖ ምክትል ፕሬዝዳንት አህመድ ሀሰን አልበከርን ሲያገለግል ነበር። ሳዳም በምክትል ፕሬዝደንትነት ዘመናቸው በጁላይ 16 ቀን 1979 የፕሬዚዳንትነት ፅህፈት ቤቱን ሲረከቡ በቋሚነት መቆጣጠር እስኪችሉ ድረስ ስልጣኑን ያጠናከረ ነበር። በአረብ ሶሻሊስት ባዝ ፓርቲ ውስጥ ያሉ ተቃዋሚዎቹን እና ተቀናቃኞቹን ፓርቲውን ከድተዋል በሚል ሰበብ የማጥፋት ዘመቻ ከፍቷል።

በ1980 ሳዳም ከሴፕቴምበር 22 ቀን 1980 ጀምሮ ጦርነቱ እስከ ኦገስት 8 ቀን 1988 እስኪያበቃ ድረስ ለ8 ዓመታት የዘለቀ ጦርነት ከኢራን ጋር ገባ። ከኢራን ጋር ጦርነት ያበቃበት ሁለተኛ አመት ከማለፉ በፊት የኢራቅ ጦር በሳዳም ትእዛዝ ኩዌትን ነሐሴ 2 ቀን 1990 ወረረ። ይህም በ1991 የባህረ ሰላጤው ጦርነት እንዲፈነዳ አደረገ። ከዚያም ኢራቅ እስከ 2003 ድረስ በአለም አቀፍ ከበባ ውስጥ ቆየች፣ የአሜሪካ ታጣቂ ሃይሎች ኢራቅ የጅምላ ጨራሽ መሳሪያ እንዳላት እና ከኢራቅ ውስጥ የሚንቀሳቀሱ የአልቃይዳ አካላት አሉ በሚል ሰበብ የኢራቅ ሪፐብሊክ ግዛትን ሲቆጣጠሩ።

በታህሳስ 13 ቀን 2003 ሬድ ዶውን በተባለው ዘመቻ በቁጥጥር ስር ውሏል። ለፍርድ ቀርቦ የኢራቅ ጠቅላይ ፍርድ ቤት ሳዳም ሁሴን በሰሩት ወንጀል እና የዘር ማጥፋት ወንጀል እንዲቀጣ ወሰነ።  ቅጣቱ ተግባራዊ ሲሆን ሳዳም ሁሴን በታህሳስ 30 ቀን 2006 አረፉ።

## ይዩ

* አህመድ ሀሰን አልበክር
* ኢራቅ

## ምንጮች
መደብ:መሪዎች‎
መደብ:ኢራቅ
በአላህ ስም እጅግ በጣም ሩህሩህ በጣም አዛኝ በሆነው

«**በአላህ ስም እጅግ በጣም ሩህሩህ በጣም አዛኝ በሆነው**» የእስልምና እምነት የሁሉም ነገር መክፈቻ ነው። ለምሳሌ ሙስሊሞች ቁርኣንን በሚያነቡበት ጊዜ በዚህ ይጀምራሉ። ደብዳቤ በሚለዋወጡበት ጊዜም በዚህ ይጀመራሉ።

መደብ:እስልምና
ከአባ

**ከአባ** በመካ፣ ሳዑዲ አረቢያ የሚገኝ ኩብ የመስጊድ ሕንጻ ሲሆን በእስልምና እምነት በምድር ላይ ከሁሉ የተቀደሠው ሥፍራ ነው። ከማንኛውም አቅጣጫ ቢሆን ሁልጊዜ ወደዚያው ሥፍራ መስገድና መጸለይ በእስልምና ግዴታ ነው። 

መደብ:እስልምና
መደብ:ሳዑዲ አረቢያ
ኢማን

**ኢማን** በእስልምና ማለት በልብ ዉስጥ የምትገኝ በአላህ ልይ የማመን ሚስጥር ማለት ነው።

መደብ:እስልምና
3 አንተፍ

[thumb|250px|ከግራ ወደ ቀኝ፦ ንግሥት [ኢያህ፣ 2 መንቱሆተፕ፣ አንተፍ፣ ሚኒስትር ቀቲ]] 
**3 አንተፍ ናኅትነብተፕነፈር** ግብጽን ከጤቤስ (11ኛው ሥርወ መንግሥት) የገዛ ፈርዖን ነበረ። በሥነ ቅርስ ጉድለት ብዙ ስለ አንተፍ ድርጊቶች አይታወቅም። ንግሥቱ ምናልባት ኢያህ ነበረች።

የታችኛና የላይኛ ግብጽ ዘውዶች ይግባኝ ቢለውም በተግባር ግዛቱ በላይኛ ግብጽ ላይ አስከ 17ኛው ኖም ድረስ ብቻ ነበር። በዘመኑ ከጠላቶቹ ወደ ስሜን ጋር ይዋጋ ነበር። ወደ ደቡብ አስከ ግብጽ ደቡብ ጠረፍ አስከ ኤሌፋንቲኔ (የቡ) ድረስ ገዛ።

መደብ:የ1ኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ኢሉሉ

**ኢሉሉ** ወይም **ኤሉሉ**፣ በሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር ዘንድ ንጉሡ ሻርካሊሻሪ ካረፈ በኋላ ለሦስት ዓመት (2013-2010 ዓክልበ. ግድም) ለአካድ መንግሥት ከተወዳደሩት አራት ሰዎች አንዱ ነበር። 

ሌሎቹ ሦስት የተዘረዘሩት ተወዳዳሪዎች፣ ኢርጊጊ፣ ኢሚ፣ እና ናኑም ሲሆኑ፣ ስለዚያው ዘመን «ማን ንጉሥ ነበር? ማን ንጉሥ አልነበረም!» የሚለው ምሳሌ በመስጴጦምያ ሥነ ጽሑፍ ለረጅም ዘመናት ይስታወስ ነበር። ስለነዚህ አራት ግለሰቦች ምንም ቅርስ ወይም መረጃ የለንም። በዚህ ወቅት ጉታውያን ወደ መስጴጦምያ ገብተው መሬት ከአካድ ለመያዝ እንደ ጀመሩ ይመስላልና ከጉታውያን ነገሥታት አንዱ «ኤሉልመሽ» ወይም «ኤሉሉመሽ» ስለሚባል ይህ ምናልባት ለአካድ ዙፋን የተወዳደረው ኢሉሉ ይሆናል የሚሉ ደራስያን አሉ። በመጨረሻ ዱዱ የሚባል ንጉሥ አሸነፈና በአካድ ዙሪያ ብቻ ገዛ፤ በደቡብ ግን ኤላምና የሱመር ዋና ከተሞች ((ኡር፣ ኦሬክና ላጋሽ) ከአካድ ተለይተው ነጻነታቸውን እንደገና አዋጁ።

|-

## ተዋቢ መጻሕፍት

መደብ:የአካድ ነገሥታት
ጋምብሪቪዩስ

400px|thumbnail|ንጉሥ ጋምብሪኑስ፣ የመጥመቅ አስተማሪ - ከ1890 ዓ.ም. መጽሔት
**ጋምብሪቪዩስ** (ወይም **ጋምበር**) የጀርመን መምኅር ዮሐንስ አቬንቲኑስ ባሳተመው ዜና መዋዕል ዘንድ፣ የጀርመንና ሳርማትያ ፯ኛው ንጉሥ ነበረ። ከአባቱ ማርሱስ ቀጥሎ ለ44 ዓመታት (ምናልባት 2019-1975 ዓክልበ. ግድም) ነገሠ። ኪምብሪ የተባለው ጀርመናዊ ነገድ ከርሱ እንደ ተወለዱ ይላል። የሮሜ ጸሀፍት ታኪቱስና ስትራቦን «ጋምብሪቪ» ወይም «ጋማብሪቪ» የተባለ ጎሣ ይጠቅሳሉ። አኒዩስ ዴ ቪቴርቦም ያሳተመው ጽሑፍ እንዳለው፤ ጋምብሪቪዩስ «የአውሬ አመል» ነበረው። 

አቬንቲኑስ እንደ ጻፈው፣ በጋምብሪቪዩስ ዘመን ኦሲሪስ አፒስ ከጣልያን ተነሥቶ ወደ አገሩ ወደ ግብጽ ተመለሠ። ከጊዜ በኋላ ግን ኦሲሪስ በወንድሙ በቲፎን ተገደለ። የኦሲሪስ ልጅ ሄርኩሌስ ሊቢኩስ ያን ጊዜ የአባቱን ቂም በቅሎ ቲፎንን ገደለ። ከዚያ በኋላ ሄርኩሌስ በአውሮፓ ዞሮ የጊጋንቴስ (ኩሬቴስ) ወገን ከየአገሩ ያስወጣ ነበር። ይህ ሄርኩሌስ የጋምብሪቪዩስ ሴት ልጅ አራክሳን አግብቶ አራት አለቆች ወለደችለት፦ ቱስኩስ (በኋላ የጣልያን ንጉሥ የሆነው)፣ ትንሹ ስኩቴስ፣ አጋጡርሲስ፣ ፔውኪንገር፣ ጉጦ። በተጨማሪ በጋምብሪቪዩስ ዘመን፣ ከአሁኑ ፈረንሳይና እስፓንያ አገራት መካከል በተገኙት ፒሬኔ ተራሮች ላይ ታላቅ ቃጥሎ እንደ ተከሠተ ይለናል። ጋምብሪቪዩስ በልጁ ሷይቩስ ተከተለ። 

በአንድ ትውፊት ንጉሥ ጋምብሪቪዩስ የቢራ መጥመቅን አስተማረ። ይህን ዕውቀት ከኦሲሪስና ከኢሲስ ተምሮ ነበር። ስለዚህ ጋምብሪቪዩስ በዚህ አፈ ታሪክ የመጥመቅ አባት እንደ ሆነ ይቆጠራል። በዚህ ትውፊት አብዛኛው ጊዜ ስሙ «**ጋምብሪኑስ**» (Gambrinus) ይጻፋል።  ሆኖም አሁን ስለ «ጋምብሪኑስ» መታወቂያና ትርጉም አዳዲስ ተረቶች ወይም ሃሳቦች ተነስተዋል። በተረቶቹ ብዙ ጊዜ «የፍላንደርስ ንጉሥ» ወይም «የብራባንት ንጉሥ» (የአሁን ሆላንድ አካባቢ) ይባላል።

በሌላ ምንጭ ዘንድ ጋምብሪቪዩስ ካምብሬ (በአሁኑ ፈረንሳይ) እና ሃምቡርግ (በአሁኑ ጀርመን) ከተሞች የሠራ ነው።



መደብ:የጀርመን አፈ ታሪክ
ማርሲ

**ማርሲ** (**ማርሳውያን**) በራይንና ሊፐ ወንዞች መካከል የሠፈረ አነስተኛ ጀርመናዊ ጎሣ ነበሩ። ምናልባት የሱጋምብሪ ነገድ ከዚያ ዙሪያ ከተሰደዱ በኋላ የቀሩት ሕዝቦች ይሆናሉ። ስትራቦን እንደ ገለጸው ማርሲ መጀመርያ ከራይን አካካቢ ቢሆኑም አሁን በሮሜ መንግሥት ጦርነት ምክንያት ወደ ጌርማኒያ ውስጥ ፈለሱ።

ታኪቱስ በተለይም የጌርማኒኩስ ዘመቻዎች ሲተርክ ብዙ ጊዜ ማርሳውያንንና አለቃቸውን ማሎወንዱስ ይጠቅሳቸዋል። በ1 ዓ.ም. የቸሩስኪ ብሔር ጦር አለቃ አርሚኒዩስ ሦስቱን የሮሜ ሥራዊት ባጠፋቸው በቴውቶቡርግ ደን ውግያ ሰዓት፣ ማርሲ ደግሞ ከርሱ ጋር ተባብረው ነበር። የሮሜ አለቃ ገርማኒኩስ ቂሙን ለመብቀል ሲል በ6 ዓ.ም. ከታላቅ ሥራዊት ጋር የማርሲ ምድርን ወረረ። በዚያን ጊዜ ማርሳውያን የአረመኔ ጣኦታቸውን የ*ታንፋና* በዓል እየከበሩ ስለ ሆነ፣ ማርሳውያን ሰክረው በድንገት ተያዙና በፍጹም ተገደሉ። ታኪቱስ እንደሚለው (*[[የታኪቱስ ዜና መዋዕል|Annals]]* 1, 51)፣ ሰፊ አውራጃ (፶ የሮሜ ማይል ዙሪያ) በእሳትና በሠይፍ ተዘረፈ፣ «ማንም ጾታ ወይም ዕድሜ ምኅረት አላገኘም» ይለናል። 

ተመሳሳይ ዕልቂት በ7 ዓ.ም. በካቲ ጎሣ ላይ ተደርጎ የተረፉት ጀርመናዊ ነገዶች እንደገና ተባበሩና በ9 ዓ.ም. ሮማውያን እስከ ቬዘር ወንዝ ድረስ ለመግዛት ያሠቡትን ዕቅድ ተዉ፣ ለዘለቄታም ወደ ራይን ማዶ ተመለሡ።

አሁን የአንዳንድ መንደር ስም የጥንታዊ ማርሲ ትዝታ ይከብራል፦ ለምሳሌ ማርስበርግ እና ፎልክማርዘን። 

## ዋቢ ምንጮች
* Beatrix Günnewig, Günter Neumann: *Marsen*. In: *[[Reallexikon der Germanischen Altertumskunde]]*. Bd. 19. Berlin 2001, S.&nbsp;361ff. 
* Ralf G. Jahn: *Der Römisch–Germanische Krieg (9-16&nbsp;n.&nbsp;Chr.)*. Dissertation University Bonn 2001. 

መደብ:የጀርመን ታሪክ
መደብ:ብሔሮች
ጋምብሪቪ

**ጋምብሪቪ** (ሮማይስጥ፦ Gambrivii፣ ጋምብሪቫውያን) የጌርማኒያ ጎሣ ነበሩ። 

መጀመርያ በስትራቦን «ጋማብሪቪ» ተብለው ተጠቀሱ። ከካቲ፣ ካቱዋሪ እና ኬሩስኪ ጋራ በአንድ ስብስባ እንደ ነበሩ ይለናል፤ ስለዚህ በቬዘር ወንዝ አካባቢ እንደ ተገኙ ይሆናል። ጋምብሪቪ ደግሞ በታኪቱስ *[[ጌርማኒያ (ታኪቱስ)|ጌርማኒያ]]* ይታያሉ። በአፈ ታሪካቸው ከማኑስ ልጅ ልጆች ከተወለዱት ነገዶች መካከል ይላቸዋል። (ደግሞ ጋምብሪቪዩስ ይዩ።) ሱጋምብሪ በተባለው ብሔር ውስጥ እንደ ተቆጠሩ ይመስላል።   

## ዋቢ ምንጮች
* Max Ihm : Gambrivii. In: Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE).  Band VII,1, Stuttgart 1910, Sp. 691. 
*Günter Neumann , Dieter Timpe : Gambrivi. In: Reallexikon der Germanischen Altertumskunde (RGA). 2. Auflage. Band 10, Walter de Gruyter, Berlin/New York 1998, ISBN 3-11-015102-2, S. 406–409.



መደብ:የጀርመን ታሪክ
መደብ:ብሔሮች
ካምብሬ

**ካምብሬ** (ፈረንሳይኛ፦ Cambrai) የፈረንሳይ ከተማ ነው።

መደብ:የፈረንሣይ ከተሞች
ኩቲክ-ኢንሹሺናክ

**ኩቲክ-ኢንሹሺናክ** (አካድኛ፦ **ፑዙር-ኢንሹሺናክ**) ከ2013 እስከ 1979 ዓክልበ. ግድም ድረስ የአዋን (ኤላም) ንጉሥ ነበረ።

ስሙ በአዋን ነገሥታት ዝርዝር መጨረሻው ሲሆን ዘመኑ በአንዳንድ ቅርሶች ይታወቃል። መጀመርያ በአካድ ንጉሥ ሻርካሊሻሪ ዘመን የሱሳ አገረ ገዥ ነበር። ከሻርካሊሻሪ ዕረፍት በኋላ ግን ብሔራዊ ቀውስ በአካድ ተነሣና ኩቲክ-ኢንሹሺናክ ነጻነት አዋጀ። በአካድ ዘመን የመንግሥት ይፋዊ ቋንቋ አካድኛ ሆኖ ነበር፤ ኩቲክ-ኢንሹሺናክ ግን ኤላምንኛን መለሠ፤ አዲስ ጽሕፈት ደግሞ አስገባ። 

በቅርብ ጊዜ ውስጥ የአካድ ኃይል ደከመ፤ ጉታውያን መስጴጦምያን ወረሩ። በሱመር ደቡብ ያሉት ከተሞች ዑር፣ ኦሬክና ላጋሽ ነጻነታቸውን አዋጁ። ኩቲክ-ኢንሹሺናክ በአንድ ዘመቻ ወደ መስጴጦምያ ገብቶ ኤሽኑናንና አካድን ያዘ። በኋላ የላጋሽ ንጉሥ ጉዴአ እና የዑር ንጉሥ ኡር-ናሙ አሸነፉት። 

በኩቲክ-ኢንሹሺናክ ዕረፍት ኤላም ለጊዜው በሦስት ክፍሎች (ሱሳ፣ አንሻን፣ ሲማሽኪ) ተሰበረ። 

### ከኩቲክ ኢንሹሺናክ ዘመን የታወቁት ቅርሶች ማሳያ

ስዕል:Louvre lion suse sb98.jpg|የአንበሣ ሐውልት
ስዕል:Statue Narundi Louvre Sb54-Sb6617.jpg|ጣኦቷ ናሩንዲ 


መደብ:የፋርስ ታሪክ
ኢጀርሳ

**ኢጀርሳ** በሰሜን ሸዋ ዞን የምትገኝ አነስተኛ የገጠር ቀበሌ ስትሆን በሲያደብርና ዋዩ ወረዳ ከአዲስ አበባ በ180 ኪ.ሜ. ትገኛለች።

መደብ:ሲያደበርና ዋዩ እንሳሮ
ቲፎን

300px|thumbnail|ዚውስ ቲፎንን በመብራቅ ሊመታው ሲል
**ቲፎን** (ግሪክኛ፦ Τυφῶν /ቲውፎን/፤ ደግሞ **ቲውፎስ፣ ቲውፈውስ፣ ቲውፋዖን**) በጥንታዊ ግሪክ አፈ ታሪክ አስፈሪና አደገኛ ጠላት ፍጡር ነበረ።  

በግሪኮች ትውፊት ዘንድ፣ ከወገቡ በላይ እንደ ሰው ልጅ ቢመስልም በራሱ ፈንታ አንድ መቶ የአርዌ (ደራጎን) ራሶች ከትክሻውና ከአንገቱ በቀሉ።  (በሌላ ምንጭ ግን የሰው ልጅ ራስ ሲኖረው የደራጎን ራሶች ከጣቶቹ በቀሉ)። ከወገብ በታች ሁለንተናው የእፉኝት ነበር (ወይም ከወገቡ በታች መቶ እፉኝቶች ነበር)። ሰውነቱ ደግሞ በብዙ ክንፍ ተሸፈነ፤ እሳትም ከዓይኖቹ ወጥቶ አማልክት እንኳን ይፈሩ ነበር።  በቲታኖማኪያ ጦርነት ዘመን ዚውስ ቲታኖችን ስለ አሠራቸው፣ ቲፎን ዜውስን ለማጥፋት ሞከረ። ከትግል በኋላ ግን ዚውስ መብራቅን በመጣል አሸነፈውና ከደብረ ኤትና በታች (ወይም በታርታሮስ፣ በግሪኮች ዘንድ ገሐነም የመሰለ ቦታ) አጠመደው። 

ሄሮዶቶስ እንዳመለከተው፣ በጥንታዊ ግብጽ አፈ ታሪክ የሚታወቀው ሴት የተባለው ጣዖት ደግሞ በግሪኮች «ቲፎን» ይባል ነበር። ከሁሉ ጥንታዊ በሆነው ታሪካዊ ዘመን ከፈርዖኖቹ አስቀድሞ፣ እና ከዚያን ጊዜ ጀምሮ፣ የሴት ዓላማ ወይም ምልክት «የሴት እንስሳ» (ምናልባት አዋልደጌሣ) ሲሆን ግሪኮች በኋላ ይህን ምልክት «ቲፎናዊ አውሬ» ይሉት ነበር። በትውፊቶቹ ዘንድ፣ ሴት ቀድሞ ወንድሙን ኦሲሪስን (ቄንቲያመንቱን) እንደገደለው ሁሉ፣ እንዲሁም ቲፎን ከቲታኖች (ጊጋንቴስ) ወገን አብሮ ዲዮኒስዮስን ወይም ኦሲሪስ አፒስን ገደለው። ሁለተኛውን ኦሲሪስ ስለ ገደለው ይህ ቲፎን ደግሞ እንደ ሴት (ጣኦቱ) ተቆጠረ።

መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
ባህር-ዳር ቀበሌ 07

**ባህር-ዳር ቀበሌ 07** በላይ ዘለቀ ቅፅል ስሟ ጠባቢት ስትባል አብዛኛውን የመንደሯ ሰው ባህር ዳር ጨርቃ ጨርቅ ሰራተኛ ነው።

መደብ:ባሕር ዳር
3 መንቱሆተፕ

thumb|250px|የ፫ መንቱሆተፕ ምስል
 
**3 መንቱሆተፕ ሳንኽካሬ** ግብጽን ከጤቤስ (11ኛው ሥርወ መንግሥት) የገዛ ፈርዖን ነበረ። 

በሥነ ቅርስ ጉድለት ብዙ ስለ ፫ መንቱሆተፕ ድርጊቶች አይታወቅም። አንዳንድ ሕንፃ ከማሠራታቸው በላይ በተለይ የሚታወቀው በ2003 ዓክልበ. ግድም ወደ ፑንት አገር ለንግድ የላከው ተልእኮ ስለ ተከሠተ ነው። በአንድ ጽሑፍ ዘንድ ዓለቃው ሄኔኑና ፫ ሺህ ተጓዦች በየብስ እስከ ኮፕቶስ ከዚያም በመርከብ እስከ ፑንት ድረስ ሔዱ። ይህ ምናልባት የዛሬው ሶማሊላንድ ዙሪያ ይሆናል። ዕጣን፣ ሙጫ እና ሽቶ ይዘው ወደ ግብጽ ተመለሡ። 

በ2002 ዓክልበ. ግድም በሞተበት ዓመት ልጁ 4 መንቱሆተፕ (ነብታዊሬ) ፈርዖን እንደ ሆነ ይታስባል። 

መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች
ጉዴአ

280px|thumb|የጉዴአ ምስል።

**ጉዴአ** ከ2009 እስከ 1989 ዓክልበ. ግድም የላጋሽ ከተማ ገዢ (*[[ኤንሲ]]*) በሱመር ነበር። ኡርባባን ተከተለው፣ ይህ ከአካድ መንግሥት ውድቀት በኋላ ሲሆን ላጋሽና ሌሎች የሱመር ከተሞች በተግባር ነጻነታችውን ከአካድ አገኝተው ነበር። ጉዴአ የኡር-ባባን ሴት ልጅ ኒናላን አገባትና ኤንሲ-ነቱን እንዲህ ወረሰ።

ከነገሡት ፳ ዓመታት ለሁላቸው «የዓመት ስም» ይታወቃል። ስለዚህ ፮ኛው ዓመቱ (2004 ዓክልበ. ግድም) «አንሻን በመሣሪያዎች የተመታበት ዓመት» በመባሉ ወደ ኤላም መዘመቱ ይዘገባል። አንሻንና ኤላም በዚያን ጊዜ በንጉስ ኩቲክ-ኢንሹሺናክ ሥር እንደ ነበሩ ይመስላል። 

በተረፈ በጉዴአ ዘመነ መንግሥት ብዙ ሕንጻዎች እንደ ቤተ መቅደሶች በየከተማ ይገነቡ ነበር። ላጋሽ ከብዙ አገራት ጋር ንግድ ስላካሄደ፣ ሀብታም አገር ሆነ። የጉዴአን መልክ የሚያሳዩ ፳፮ ሐውልቶች ተገኝተዋል። 

ጉዴአ በልጁ 2 ኡር-ኒንጊርሱ ተከተለ። ከጉዴአ በኋላ በላጋሽ የገዙት ኤንሲዎች ሁሉ ድካሞች ነበሩና በቅርብ ጊዜ ውስጥ የዑር ንጉሥ ኡር-ናሙ አዲስ ሱመራዊ መንግሥት አገሩን ያዘ።



መደብ:የሱመር ነገሥታት
4 መንቱሆተፕ

thumb|300px|የ፬ መንቱሆተፕ ስም በጢንዚዛ ዕንቁ ላይ ተጽፎ
 
**4 መንቱሆተፕ ነብታዊሬ** ግብጽን ከጤቤስ (11ኛው ሥርወ መንግሥት) የገዛ ፈርዖን ነበረ። የ3 መንቱሆተፕ ልጅና ተከታይ ነበር።

ነብታዊሬ ለረጅም ጊዜ በግብጽ አልነገሠም። በአጭር ዘመኑ ውስጥ አንዳንድ ተጓዥ ወደ ዋዲ ሃማማት ለድንጋይ ልኮ ነበር። የዚህም ሥራ ዓለቃ አመነምሃት ተባለ። 

በቅርብ ጊዜ ውስጥ ይህ አመነምሃት እራሱ ፈርዖንና የ12ኛው ሥርወ መንግሥት መስራች ሆነ። ነብታዊሬ ወዴት እንደ ሄደ ወይም እንደ ኖረ እንዳልኖረ አይታወቅም።  የመቃብሩ ቦታ ከቶ አይታወቅም። 

መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች
ጂጂ (አልበም)

**ጂጂ** (እንግሊዝኛ፦ Gigi) በ፲፱፻፺፫ ዓ.ም. የወጣ የጂጂ አልበም ነው።

## የዘፈኖች ዝርዝር

## ማጣቀሻዎች


መደብ:አልበሞች
ጥቁር ሰው

**ጥቁር ሰው** በቴዲ አፍሮ በ፳፻፬ ዓ.ም. የወጣ የሙዚቃ አልበም ነው።

## የዜማዎች ዝርዝር

፦

## ለምንዘፈነ

መደብ:አልበሞች
ለመኖር

**ለመኖር** በ፳፻፪ እ.ኤ.አ. የወጣ የበዛወርቅ አስፋው አልበም ነው።

## የዘፈኖች ዝርዝር
«አሜን» በሲዲ ላይ ብቻ ነው የሚገኘው።

መደብ:አልበሞች
1 አመነምሃት

**ሰኸተፒብሬ 1 አመነምሃት** ግብጽን በመካከለኛ መንግሥት (12ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ2002 እስከ 1972 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የ4 መንቱሆተፕ (ነብታዊሬ) ተከታይ ነበር።

አመነምሃት መጀመርያ በነብታዊሬ አጭር ዘመን የነብታዊሬ አለቃ ወይም ሚኒስትር ይመስላል። በቅርብ ጊዜ ውስጥ ይህ አመነምሃት እራሱ ፈርዖን ሆነ። ነብታዊሬ ወዴት እንደ ሄደ ወይም እንደ ኖረ እንዳልኖረ አይታወቅም።  

አመነምሃት ከ፯ መቶ ያህል ዓመት በፊት ጠፍቶ የነበረውን ጥንታዊ መንግሥት ለማሳደስ ያደረገው ጥረት ሊታወቅ ችሏል። ይህም በጥንታዊ መንግሥት ፈሊጥ የሆነውን ሀረም በማስገንባቱ በኩል ይታያል። እንዲሁም ከአመነምሃት ዘመን በግብጽኛ የተጻፈው ሥነ ጽሁፍ ይህን ሀሣብ ያስረዳል።  ከነዚህ መካከል *[[የአመነምሃት ትምህርት]]*፣ *[[የሲኑሄ ታሪክ]]* እና *[[የነፈርቲ ትንቢት]]* ዋናዎቹ ናቸው።

በአመነምሃት ዘመነ መንግሥት በ፳ኛው ዓመት (1982 ዓክልበ. ግድም) ልጁን 1 ሰኑስረትን ከእርሱ ጋር በጋርዮሽ ወደ ዙፋኑ አስነሣው።  በዚህ ዓመት ደግሞ የግብጽ ዋና ከተማ ከጤቤስ ወደ አዲስ ከተማ ኢጭታዊ አዛወረው። በ፳፱ኛው ዓመት ዋዋት (ስሜን ኩሽ መንግሥት) እንደ ያዘ ከአንድ ጽላት ታውቋል።

በጽሑፎቹ መሠረት ልጁ ሰኑስረት በሊብያ እየዘመተ አመነምሃት በሤራ እንደ ተገደለ ይታሥባል። 

## የነፈርቲ ትንቢት
*የነፈርቲ ትንቢት* በ፩ አመነምሃት ዘመን የተጻፈ ትውፊት ነው።  ትውፊቱ በቀድሞ ዘመን በጥንታዊው መንግሥት 4ኛው ሥርወ መንግሥት በነገሰው በስነፈሩ ዘመን ( 2975-2963 ዓክልበ. ግድም) ስለ ኖረ «ነፈርቲ» ስለ ተባለ ቄስ የተመለከተ ነው። 

ፈርዖኑ ስነፈሩ ሰልችቶት ነፈርቲ ትንቢት እንዲናገርለት አዘዘውና ንጉሡ የተናገረውን ቃል ጻፈው ይላል። ነቢዩ ለስነፈሩ፦ ወደፊት ሀገሩ አዲስ እንዲመሠረት ያስፈልጋል፤ እስከ መጨረሻውም ጥፍር ድረስ በሙሉ ይጠፋል፤ ማንም የሚጠብቃት አይተርፍምም፤ ሆኖም ወደፊት «አመኒ» የሚባል ንጉሥ ነግሦ መንግሥቱን አዲስ ይሠራዋል ብሎ ነበየለት። 

የዚህ ትውፊት መንስዔ በእርግጡ ሊታወቅ ባይቻለንም ፈርዖኑ «አመነምሃት» የሚለውን የዙፋን ስም  መውሰዱን ለማጽደቅ እንደ ታሠበ ይሆናል።


ስዕል:Amenemhat I head Petrie.png|የአመነምሃት ምስል ከነነጭ ዘውድ
ስዕል:Amenhet.jpg|በመቃብሩ እንደ ተሳለ
ስዕል:Amenemhat I Caire 01.jpg|የአመነምሃት ምስል በአሁኑ ካይሮ
ስዕል:Amenemhat I scarab Petrie.png|የአመነምሃት ስም በጢንዚዛ ዕንቁ


## ዋቢ መጻሕፍት

* Wolfgang Kosack: *Berliner Hefte zur ägyptischen Literatur 1 - 12*: Teil I. 1 - 6/ Teil II. 7 - 12 (2 Bände). Paralleltexte in Hieroglyphen mit Einführungen und Übersetzung. Heft 9: Die Lehre des Königs Amenemhet I. an seinen Sohn. Verlag Christoph Brunner, Basel 2015. ISBN 978-3-906206-11-0.

መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች
የ2003 ዓ.ም. ፉኩሺማ አደጋ ውጤት

በመጋቢት ፪ 2003 ዓ.ም. አንድ የምድር መንቀጥቀጥ ጃፓንን መታ። ይህ ጹናሚ (ታላቅ ማዕበል) ፈጠረና ጹናሚው የፉኩሺማ ኒውክሌር ኃይል ማመንጫ ጣቢያ ላይ ጉዳትና አደጋ ሠራ። ከዚህ የተነሣ ብዙ የኒውክሌር ጨረራ እስካሁን እየወጣ ነው።

ጨረራው እስካሁን በጃፓን ብዙ መቶ ሺህ ሰዎች ከቤቶቻቸው አሳድዷል። በፓሲፊክ ውቅያኖስ በሰፊ ክልል ምንም ዓሣ ወይንም የባሕር ሕይወት የለም። የተገኘውም ዓሣ ቢበላ በጨረራው ይበከላልና ለጤና መጥፎ ነው።  ጨረራው በውኃ እስከ ካሊፎርኒያ ድረስ አሁን እየደረሰ ነው። የጨረራው ውጤት ለማከላከል በቴሮድም ላይ የኑክሌር ጨረራ መጥፎ ውጤት ለማከም፣ ሰዎች ፖታሼም አዮዲድ (የአዮዲንና የፖታሼም ውሑድ) ይጠቀማሉ። 

መደብ:ጃፓን
መደብ:ኒውክሌር አደጋዎች
ሰቪያ

**ሰቪያ** (እስፓንኛ፦ *Sevilla*) በእስፓንያ የሚገኝ ከተማ ነው። 

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
ታሪፋ

**ታሪፋ** (እስፓንኛ፦ *Tarifa*) በእስፓንያ ደቡባዊ ጫፍ የሚገኝ ከተማ ነው። 

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
ብሪጌኩም

**ብሪጌኩም** (ሮማይስጥ፦ Brigaecium) በጥንታዊ እስፓንያ ከአስቱራውያን ወገን የብሪጋይንኪ ነገድ ከተማ ነበረ። ይህ ከተማ በአሁኑ ቤናቬንቴ፣ ዛሞራ ዙሪያ እንደ ተገኘ ይታሥባል።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
መደብ:የቀድሞ ከተሞች
ቡሲሪስ

**ቡሲሪስ** (ግሪክኛ፦ Βούσιρις) በጥንታዊ ግሪክ አፈ ታሪክ ከሄራክሌስ ጋራ የታገለ የግብጽ ንጉሥ ነበር። የፖሠይዶንና የአኒፔ ልጅ ይባላል። 

ዲዮዶሩስ ሲኩሉስ እንደ ጻፈው፣ ቡሲሪስ በጤቤስ መጀመርያው የነገሠው ፈርዖን ነበረ። በሌላ ቦታ ግን ኦሲሪስ አፒስ ቡሲሪስን በፊንቄ ላይ እንደ አገረ ገዥ ሾመው ይላል። ይህ ክፉ ንጉሥ የጎበኙትን ሁሉ አሥሮ ይገድል ነበር። ሄራክሌስ ግን በግብጽ ሲያልፍ ከርሱ አመለጠና ቡሲሪስን ሎሌዎቹንም ገደላቸው ይባላል። 

ከዚህ በላይ ግሪኮች አራት ልዩ ልዩ ሥፍራዎች በግብጽ «ቡሲሪስ» ይሏቸው ነበር፤ ቡሲሪስ (ከተማ)ን ይዩ። 


ስዕል:Herakles Bousiris Louvre G50.jpg|490 ዓክልበ. ግድም
ስዕል:Herakles Bousiris Staatliche Antikensammlungen 2428.jpg|490 ዓክልበ. ግድም
ስዕል:NAMA Héraclès & Busiris.jpg|480 ዓክልበ. ግድም


መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
አንታዮስ

[thumb|300px|አንታዮስና [ሄራክሌስ ሲታገሉ፣ የ520 ዓክልበ. ስኒ]]

**አንታዮስ** (ግሪክኛ፦ Ἀνταῖος) በጥንታዊ ግሪክና ሊብያ አፈ ታሪክ በሊብያ የተገኘ ታላቅ ትግለኛ ሰው ነበር። የፖሠይዶንና ጋያ ልጅ ይባላል። 

እንደ ትውፊቱ የሚያልፍበትን መንገደኛ ሁሉ ለትግል ውድድር ይደፍር ነበር። ከገደላቸው በኋላ ጭንቅላታቸውን በክምችት ላይ ያኖራቸው ነበር። እናቱ የምድር አምላክ «ጋያ» ስለ ነበረች፣ ምድሪቱን እየነካ ሰውነቱ ከሌላ ሰው ኃይለኛ ነበር። ከምድር ላይ በአየር ውስጥ ቢነሣ ግን እንደ ሌላ ሰው ድካም ነው። ስመ ጥሩው ተዋጊ ሄራክሌስ በደረሰ ጊዜ በመጀመርያ ወደ ምድር ጥሎት ሲሆን እናቱ ሆና እንደገና አበረታች። ሄራክሌስ ግን ከጥቂት ጊዜ በኋላ ምስጢሩን አውቆ አንታዮስን በማቀፍ ጨመቀውና ከምድር አነሣው። ያን ጊዜ ብርታቱ ተወውና ሊገደል ቻለ።

በሌሎች መዝገቦች ዘንድ አንታዮስ የሊብያ ንጉሥ ወይም (እንደ ዲዮዶሮስ ሲኩሉስ) የሊብያ አገረ ገዥ በሄራክሌስ አባት ኦሲሪስ አፒስ ዘመን ነበር።

መደብ:ሊቢያ
መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
ዱዱ

**ዱዱ** ከ2010 እስከ 2001 ዓክልበ. ግድም የአካድ ንጉሥ ነበረ። 

በሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር ዘንድ ከሻርካሊሻሪ ቀጥሎ አራት ተወዳዳሪዎች እነርሱም ኢሉሉ፣ ኢርጊጊ፣ ኢሚ፣ እና ናኑም ለ፫ ዓመት ይወዳደሩ ነበር። ከዚያ ዱዱ ለ፳፩ ዓመት እንደ ነገሠ ይዘግባል። ሆኖም እንደ ቀዳሚዎቹ ሳይሆን ለእርሱ ዘመን አንዳችም «የዓመት ስም» አልተረፈልንም። እንግዲህ እንደዚህ ረጅም ጊዜ መግዛቱ አጠያያቂ ነው። 

በዚህ ዘመን ጉታውያን አብዛኛውን መስጴጦምያን ወርረው የዱዱ ግዛት ከአካድ ከተማ እንዳልራቀ ከጥቂት ቅርሶች ሊታወቅ ይቻላል። እንዲሁም ወደ ደቡብ በተገኙት በአካድ ቀድሞ ተገዥ አገራት በኤላም፣ ኡማና ጊርሱ ላይ እንደ ዘመተ ይመስላል። 

ዝርዝሩም እንዳለው የዱዱ ልጅ ሹዱሩል በዙፋኑ ላይ ተከተለው። 

## ተዋቢ መጻሕፍት

መደብ:የአካድ ነገሥታት
ሹዱሩል

**ሹ-ዱሩል** ወይንም **ሹ-ቱሩል** ከ2001 እስከ 1986 ዓክልበ. ግድም የአካድ መጨረሻ ንጉሥ ነበረ። 

በሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር ዘንድ ከዱዱ ቀጥሎ ለ፲፭ ዓመት እንደ ነገሠ ይዘግባል። ሆኖም ለእርሱ ዘመን አንዳችም «የዓመት ስም» አልተረፈልንም። 

እንደ አባቱ ዱዱ ዘመን ጉታውያን በጠቅላላው መስጴጦምያን ሠፍረው የሹዱሩል ግዛት ከአካድ ከተማ እንዳልራቀ ከጥቂት ቅርሶች ብቻ ሊታወቅ ይቻላል። ከአካድ ከተማ ጭምር ቱቱብና ኤሽኑና ይገዛ ነበር። ከዚያ በላይ አሁን ዲያላ ወንዝ የሚባለው በዚያን ጊዜ «ሹዱሩል ወንዝ» በሚለው ስም ይታወቅ ነበር። 

በዝርዝሩ ዘንድ ከሹዱሩል በኋላ አካድ ተሸነፈና የመስጴጦምያ ላዕላይነት ከአካድ ወደ ኡሩክ (ኦሬክ) ተዛወረ። ከዚያ ስድስት የኡሩክ ነገሥታት ይዘርዝራል። ሆኖም ከነዚህ ፮ የአንዳችም ኅልውና በሥነ ቅርስ ገና አልተረጋገጠም። ጉታውያን በገቡበት ወቅት አንዳንድ ደቡባዊ ከተማ-አገር እንደ ኡሩክ፣ ኡርና ላጋሽ በራሳቸው ከንቲቦች ሥር ነጻ ሆነው ነበር።  ሆኖም የአካድ መንግሥት መጨረሻ ውድቀት በኤላም ንጉሥ ኩቲክ-ኢንሹሺናክ ዕጅ እንደ ደረሰ ይመስላል። 

## ተዋቢ መጻሕፍት

መደብ:የአካድ ነገሥታት
ርብቃ

thumb|300px|ርብቃና የአብርሃም ሎሌ፣ በውኃ ምንጭ አጠገብ - በ1900 ዓ.ም. እንደ ታተመ
**ርብቃ** (ዕብራይስጥ፦ רִבְקָה /ሪብቃህ/) በ*[[ኦሪት ዘፍጥረት]]* መሠረት የይስሐቅ ሚስትና የያዕቆብና የኤሳው እናት ነበረች። በምዕራፍ ፳፪፡፳፫ አባቷ ባቱኤል ነበር። (ባቱኤልም የአብርሃም ወንድም ናኮርና የሚልካ ልጅ ነበር።) 

ምዕራፍ ፳፬ እንደሚተርክ፣ አብርሃም ሽማግሌ ሆኖ ልጁም ይስሐቅ የከነዓን ሴት እንዳያገባ ከዘመዶቹ ሚስት ያገኝለት ዘንድ ሎሌውን ወደ «መስጴጦምያ» (ዕብራይስጥ፦ አራም-ናሓራይን) ላከው። ሎሌው ግመሎችን ይዞ ወደ አብርሃም ወንድም ናኮር ከተማ ደረሰ። ናኮር የኖረው በአራም አገር ቢሆን ትውልዱ እንደ ወንድሙ አብርሃም ከአርፋክስድ ዘር ነበር።  የሎሌው ስም ባይሰጥም በ፩ ጥንታዊ ልማድ በምዕራፍ ፲፭፡፪ የተጠቀሰው ሎሌ የደማስቆ ሰው ኤሊዔዘር ነበረ። 

ሎሌው ግመሎቹን በውኃ ምንጭ አጠገብ አስቀመጣቸውና ግመሎቼን ያጠጣችው እርስዋ የጌታዬ ልጅ እጮኛ ትሁን የሚል ጸሎት ጸለየ። ወዲያው ርብቃ መጥታ ግመሎቹን አጠጣች። ሎሌው የወርቅ ቀለበትና አምባር ሰጣት። ነገሩን ለቤተሠብዋ ከገለጸላቸው በኋላ፣ አባቷ ባቱኤልና ወንድሟ ላባ ፈቃዳቸውን ሰጡ። ርብቃና ሎሌው አብረው ወደ ከነዓን በግመል ተመልሰው እርስዋና ይስሐቅ ተያይተው ተዋደዱና ተዳሩ። 

በምዕራፍ ፳፭ ርብቃ ለይስሐቅ መንታ ልጆች እነርሱም ያዕቆብንና ኤሳውን እንደ ወለደችለት ይነግራል። በምዕራፍ ፳፮ ዘንድ ይስሐቅ በጌራራ ቆይቶ ንጉሣቸውን አቢሜሌክ ርብቃ እህቴ ነች አላት። (በዘፍጥረት ፳ ስለ አቢሜሌክ፣ አብርሃምና ሣራ ተመሳሳይ ታሪክ አለ፣ በመጽሐፈ ኩፋሌ ግን አቢሜሌክ ከይስሐቅና ርብቃ ጋር የነበረው መዋዋል ብቻ ይጠቀሳል፤ እንዲሁም አብርሃምና ሣራ ከግብጽ ፈርዖን ጋር ተመሳሳይ ጉዳይ ነበራቸው።) በኋላ በዘፍጥረት ፳፯ ርብቃ ልጇን ያዕቆብ የኤሳውን በረከት ከይስሐቅ እንዲቀበል መከረችው።

መደብ:መጽሐፍ ቅዱስ
መደብ:የብሉይ ኪዳን ሰዎች
ሮን ወንዝ

thumb|300px|ሮን ወንዝ
**ሮን ወንዝ** (*Rhône*) በደቡብ ፈረንሳይና በስዊዘርላንድ የሚፈስስ ወንዝ ነው።

መደብ:ወንዞች
መደብ:ፈረንሣይ
መደብ:ስዊዘርላንድ
ምድያም

thumb|300px|የምድያም ሥፍራ
**ምድያም** (ዕብራይስጥ፦ מִדְיָן /ሚድያን/፣ አረብኛ፦ مدين /ማድያን/፣ ግሪክኛ፦ Μαδιάμ /ማዲያም/) በመጽሐፍ ቅዱስና በቁርዓን የሚጠቀስ አገርና ሕዝብ ነው። በአብዛኛው ሊቃውንት ዘንድ የምድያም ሥፍራ «በስሜን-ምዕራብ አረባዊ ልሳነ ምድር፣ በአቀባ ወሽመጥ ምሥራቅ ዳር፣ በቀይ ባሕር ላይ» ተገኘ። ፕቶሎመይ ደግሞ «ሞዲያና» የተባለ ሠፈር በዚህ አካባቢ አለው።

የምድያም ሰዎች ከአብርሃምና ኬጡራ ልጅ ምድያም ተወለዱ (ዘፍ. ፳፭፡፪)። በዘፍ. ፴፯፡፳፰ የምድያም ልጆች ዮሴፍን በጉድጓድ አገኝተውት ለእስማኤላውያንና ወደ ግብጽ ባርነት ሸጡት።

ከዚህ በኋላ ሙሴ ከግብጽ ፈርዖን በሸሸ ጊዜ በምድያም ካህን ራጉኤል ወይም ዮቶር ቤተሠብ አድሮ ልጁን ሲፓራ አገባት (ዘጸአት ፪፡፲፭-፫፡፩)።

የእስራኤል ነገዶች ወደ ከነዓን ተመርተው በቀረቡበት ጊዜ ምድያም የሞአብ ጎረቤትና ባለሟል ነበር፤ አንድላይ በእስራኤል ላይ ተመካከሩ (ዘኊልቊ ፳፪፡፬-፯)። የሞአብና የምድያም ሴቶች የእስራኤላውያን ወንዶች በማዳራት ወደ አረመኔ ጣኦታቸው እንዲሰግዱ ያባባሏቸው ጀመር። በዚህ ወቅት የምድያም አለቃ ሱር ነበር፤ የራሱም ሴት ልጅ ከስቢና የእስራኤል ሰው ዘንበሪ አንድላይ በድንኳኑ በፊንሐስ ጦር በሆዳቸው ተገደሉ። ምድያም የእስራኤልን ልጆች በዚህ አይነት ሽንግላ ስላስጨነቃቸው እግዚአብሔር ምድያምን እንዲያጥፉት አዘዘ (ዘኊልቊ ፳፭)። ይህ ዘመቻ በምዕራፍ ፴፩ ይገለጻል፤ ሱር እና አራት ሌሎች የምድያም አለቆች (ኤዊ፣ ሮቆም፣ ሑር እና ሪባ) በሠይፍ ተገደሉ። ከ፴፪ ሺህ ድንግል ሴቶች በቀር ወገናቸው ሁሉ ተገደለ፣ የተማረኩት ድንግል ሴቶች ለእስራኤላውያን ተጨመሩ።

ሆኖም የምድያም ሕዝብ ሁሉ ያንጊዜ እንደ ጠፉ አይመስልም። በመጽሐፈ መሳፍንት ፮፣ ፯፣ ፰ ዘንድ፣ እስራኤላውያን ለ፯ አመታት ለምድያም ተገዙ። የምድያምና የአማሌቅ ሰዎች ሰብሉን ሁሉ ይቀሙ ነበር። ጌዴዎን ግን አሸነፋቸው፣ የምድያም መኳንንት ሔሬብና ዜብ ተገደሉ። ከዚያ ጌዴዎን የምድያምን ነገሥታት ዛብሄልና ስልማና እስከ ቀርቀር ድረስ አሳደዳቸውና ገደላቸው።

በተጨማሪ በ1 ነገሥታት 11:17-18 ዘንድ የኤዶምያስ ሰው ሃዳድ ከኤዶምያስ ወደ ግብጽ በሸሸበት ወቅት፣ በምድያምና በፋራን አገሮች እንዳለፈ ይነግራል።

በአዋልድ መጻሕፍት በመጽሐፈ መቃብያን ቀዳማዊ ክፉው ንጉሥ ጺሩጻይዳን የሞአብና የምድያም ንጉሥ ሲለው በመግቢያው ግን በ«ምድያም» ፋንታ «ሜዶናውያን» አለው። እንዲያውም ጺሩጻይዳን የታሪካዊ የሰሌውቅያ ንጉሥ አንጥያኮስ አፊፋኖስ መጠሪያ እንደ ነበር ይመስላል። 

## በቁርዓን
በቁርዓን ምድያም (ማድያን) ፲ ጊዜ ይጠቀሳል። በሱራ ፯፣ የማድያን ሰዎች ሀሣዊ ሚዛንና መለኪያ ስለ ተጠቀሙ፣ በመንገድም ለቅሚያ ስላደፈጡ፣ ነብዩ ሹዓይብ ንሥሐ እንዲገቡ የሚል ተግሳጽ አቀረበላቸው።  (በአንዳንድ አስተያየት ይህ «ሹዓይብ»ና የምድያም ካህን ዮቶር ወይም ራጉኤል መታወቂያ አንድ ነው።)  ሹዓይብን ስላልሰሙ ግን የማድያን ሰዎች በምድር መንቀጥቀጥ ጠፉ ይላል።

## ዋቢ ምንጮች


* Clines, David and John Sawyer, eds. "Midian, Moab and Edom: The History and Archaeology of Late Bronze and Iron Age Jordan and North-West Arabia". *Journal for the Study of the Old Testament*, Supplement Series, No. 24. Sheffield Academic Press, 1983.
* Singer, Isidore and M. Seligsohn. "Midian and Midianites". *[[Jewish Encyclopedia]]*. Funk and Wagnalls, 1901–1906, which cites to:
* Archaeology of Timna
* Another Timna archaeology site
* Richard Burton's account of his travels in "The Land of Midian" 

መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:መጽሐፍ ቅዱስ
አቢሜሌክ

300px|thumbnail|አቢሜሌክ አብርሃምን ሲገስጽ (1650 ግድም እንደ ተሳለ)
300px|thumbnail|ይስሐቅና አቢሜሌክ (1650 ግድም እንደ ተሳለ)

አቢሜሌክ (ዕብራይስጥ፦ אֲבִימֶלֶךְ ፣ אֲבִימָלֶךְ /አቢሜሌክ/ ወይም /አቢማሌክ/) በኦሪት ዘፍጥረት ዘንድ የፍልስጥኤማውያን ከተማ ጌራራ ንጉሥ ነበር። የስሙ ትርጉም «አባቴ ንጉሥ ነው» እንደ ሆነ ይታሰባል። 

መጀመርያው የሚጠቀሰው በምዕራፍ ፳ ሲሆን አብርሃም በጌራራ ንጉሥ አቢሜሌክ ግዛት እየኖረ ሚስቱ ሣራ እኅቴ ነች በማለት አቢሚሌክን እንዳታለለ ይወራል። ከዚህ በፊት ተመሳሳይ ታሪክ ስለ ሣራና የግብጽ ፈርዖን አለ።

ከዚያ በኋላ በምዕራፍ ፳፮ ይስሐቅ ደግሞ በአቢሜሌክ ግዛት ሲኖር ሚስቱ ርብቃ እኅቴ ነች በማለት እንዲህ ያደርጋል።

በመጽሐፈ ኩፋሌ መሠረት ግን፣ የአብርሃምና ሣራ ታሪክ ከፈርዖን ጋር፣ የይስሐቅና ርቅቃም ታሪክ ከአቢሜሌክ ጋር ብቻ ይሰጣል። የአብርሃምና ሣራ ታሪክ ከአቢሜሌክ ጋር በኩፋሌ ስለማይታይ፣ ከሌሎቹ ሁለት ታሪኮች በመቀላቀል እንደ ተሳተ የሚል ሀሣብ አለ። በዚህ መጽሐፍ የከተማው ስም «ጌራሮ» የንጉሡም ስም «**አቤሜሌክ**» ተጽፈዋል።

በአይሁድ መጽሐፍ «*[[ሃጋዳ]]*» ግን፣ በአብርሃምና በይስሐቅ ዘመናት ሁለት አቢሜሌኮች በጌራራ ገዙ። በይስሐቅ ዘመን የነበረው የሌላው አቢሜሌክ ልጅ ሲሆን ንጉሥ በሆነው ጊዜ ስሙን ከ«ቤንሜሌክ» (የንጉሡ ልጅ) እንደ አባቱ ወደ «አቢሜሌክ» ቀየረው ይላል። እነዚህ ስያሜዎች ደግሞ ምናልባት ማዕረጎች (እንደ አልጋ ወራሽ ያሕል) ሊሆኑ ይቻላል። 

በአማርና ደብዳቤዎች ዘመን (1340 ዓክልበ. አካባቢ) የጢሮስ ግብጻዊ ገዥ ወይም ከንቲባ ስም አቢሚልኪ ሲሆን ይህ ምናልባት ግንኙነት እንዳለው ተብሏል።

በሌላ ልማድ በ*[[ኪታብ አል-ማጋል]]*፣ በ*[[መዝገቦች ዋሻ]]* እና በ*[[የአዳምና የሕይዋን ትግል]]* በተባሉት መጻሕፍት እንደሚጻፍ፣ የጌራራ ንጉሥ አቢሜሌክ በአብርሃም ዘመን ለመልከ ጼዴቅ ኢየሩሳሌምን ከሠሩት ፲፪ ነገሥታት አንዱ ነው።

ሌላ አቢሜሌክ (መሳፍንት) በመጽሐፈ መሳፍንት ፱፡፩-፮ ከአባቱ ጌዴዎን በኋላ እስራኤልን ገዛ።

መደብ:የብሉይ ኪዳን ሰዎች
መደብ:ከነዓን
ሻርላግ

**ሻርላግ** በአካድ ንጉሥ ሻርካሊሻሪ ዘመን የጉታውያን ንጉሥ ነበረ። ይህ የሚታወቀው ከሻርካሊሻሪ የዓመት ስም፣ «ሻርካሊሻሪ የጣኦታት ቤተ መቅደስ በባቢሎን ሠርቶ የጉቲዩም ንጉሥ ሻርላግን የማረከበት ዓመት» ነው። ይህ ዓመት ምናልባት 2020 ዓክልበ. አካባቢ ነበር (ኡልትራ አጭር አቆጣጠር)። 

በ*[[ሱመራውያን ነገሥታት ዝርዝር]]* ደግሞ ከጉታውያን ከተዘረዘሩት ነገሥታት የ፪ኛው ስም «ዛርላጋብ» ወይም «ሳርላጋብ» ሲሆን ለ፮ ዓመታት ንጉሥነቱን እንደያዘ ይላል። በአንድ አስተሳሰብ ዘንድ ይህ ሳርላጋብ ምናልባት በሻርካሊሻሪ ዘመን የተማረከው ሻርላግ ይሆናል። 

መደብ:የሱመር ነገሥታት
ጌታቸው ኃይሌ

thumbnail
**ጌታቸው ኃይሌ** የኢትዮጵያ ደራሲና የግዕዝ ቋንቋ ምሁር ናቸው።

ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ (Getatchew Haile) ሃገራችን ኢትዮጵያ ከኣሏት የግዕዝ ቋንቋ ሊቃውንት እና ምሁራን ዋንኛው የሆኑና ታላቅ የሃገር ባለውለታ ናቸው። በግዕዝ ቋንቋችን ዙሪያም የበርካታ መጻሕፍት ደራሲ ናቸው። የግዕዝ ቋንቋን በልጅነት ዕድሜኣቸው በተለምዶ የቄስ ትምህርት ቤት ከሚባለው በመጀመር እስከ ኣሁን ድረስ እየተጠቀሙበትና የእዚህን ብርቅ ቋንቋ ታሪክ ለመጪው ትውልድ ለማስተላለፍ እጅግ ከፍተኛ ኣስተዋፅዖ እያደረጉ ያሉ ምሁር ናቸው።

ከ1945 እስከ 1951 ዓ.ም. ኣዲስ ኣበባ በሚገኘው የቅድስት ሥላሴ ትምህርት ቤት ከተማሩ በኋላ በ1952 ወደ ግብፅ ሄደው በካይሮ ከተማ ኖረዋል። በ1957 ዓ.ም. ካይሮ ከሚገኘው የኮፕቲክ ቲዎሎጂካል ኮሌጅ (Coptic Theological College) በቢ.ዲ. (B.D) እንዲሁም ከኣሜሪካን ዩኒቨርሲቲ ኢን ካይሮ (American University in Cairo) በቢ.ኤ. (B.A.) ተመርቀዋል።  በመቀጠልም ወደ ጀርመን ሃገር በመሄድ ከኤበርታርድ ካሪስ ዩኒቨርሲቲ (Eberthard-Karis University) በ1962 ዓ.ም. በሴሚቲክ ፍልስፍና በፒ. ኤች. ዲ. (PHD) ተመርቀዋል። በቀድሞው የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ዩኒቨርሲቲ ለኣስር ዓመታት ኣስተምረዋል።

ኢትዮጵያንና የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተክርስቲያንን በተመለከተ ከ18 በላይ መጻህፍትን ደርሰዋል። ብዙ መጻሕፍትንና ጽሑፎችንም ተርጕመዋል። እጅግ ኣድካሚ የሆነውን፣ ነገር ግን የሃገር ቅርስን በሥርዓት ለማቆየት የሚያስችለውን የኢትዮጵያን ካታሎግ ማኑስክሪፕት ኣዘጋጅተው በማይክሮፊልም በማድረግ ኣዲስ ኣበባ ለሚገኘው የኢትዮጵያ ማኑስክሪፕት ቤተ-መጻሕፍት እና ኮሌጅቪል፣ ማይነሶታ ለሚገኘው ለHill Monastic Manuscript Library ኣበርክተዋል።

ከመጀመሪያ ሥራዎቻቸውም በ1965 ዓ.ም. ወደ ኣማርኛ የተረጐሙት የማርክ ትዌይን (Mark Twain) ኣጫጭር ታሪኮች ኤክስትራክትስ ፍሮም ኣዳምስ ዲያሪ (Extracts from Adam’s Diary) የተባለው ነው። ስለ ታዋቂው የጎንዳጎንዳው ኣባ እስጢፋኖስ በ2006 እና በ2011 በኣሉ ሁለት ጥራዝ መጻሕትን ጽፈዋል።

ፕሮፌሰር ጌታቸው በትርጕም ሥራዎቻቸው የሚጠቀሙባቸው ቋንቋዎች፣ የኣማርኛ፣ ግዕዝ፣ ኣረብኛ፣ ሂብሩ፣ ላቲን፣ ግሪክ፣ ጀርመንና ኮፕቲክ ናቸው። የግዕዝ ቋንቋን በተመለከተ በርካታ ሥራዎችን በመሥራታቸው ብዙ ሽልማቶችንና ዕውቅናን ኣግኝተዋል። በበርካታ ዝግጅቶች ላይ በመገኘት ንግግሮችን (lectures) ሰጥተዋል። ግዕዝን ኣስመልክቶ በብዙ የሬዲዮና ቴሌቪዥን ቃለ ምልልሶችም ተሳትፈዋል። 

በግዕዝ ቋንቋ ላይ ለኣበረከቱት ኣስተዋጽዖ የማካርተር ፌሎውስ ፕሮግራም ጂኒየስ ኣዋርድ እና የኤድዋርድ ኡሌንዶርፍ ሜዳል ከካውንስል ኦፍ ዘ ብሪቲሽ ኣካደሚ (MacArthur Fellows Program "genius" award and the Edward Ullendorff Medal from the Council of the British Academy) ኣግኝተዋል።

የዘመናዊ እና የጥንት የኢትዮጵያ ቋንቋዎችና ስነ-ጽጹፍ ምሁር የሆኑት ፕሮፌሰር ጌታቸው፣ ያደረጓቸው ምርምሮችና ያሳተሟቸው ጽሁፎች የኢትዮጵያንና የሩቅ ምሥራቅ የክርስቲያን ኃይማኖትን ወጎችን እና ታሪኮችን በማቆየት ትልቅ ኣስተዋጽዖ ኣድርገዋል። በቅርቡ ጡረታ ከመውጣታቸው በፊት ኮሌጅቪል፣ ሚነሶታ በሚገኘው የሴይንት ጆንስ ዩኒቨርሲቲ Regents Professor of Medieval Studies and Cataloguer of Oriental Manuscripts of the Hill Monastic Manuscript Library በመሆን ሠርተዋል። ከ5000 በላይ ማኑስክሪፕቶችን ካታሎግ በማድረግ የግዕዝን ማኑስክሪፕት በማይክሮፊልም በማስረዳት ኣስር ካታሎጎችን ኣሳትመዋል። ይህም ምኑም ሳይጓደል በኢትዮጵያ ብቻ የተገኘውን የሄኖክ መጽሐፍን Book of Enoch ይጨምራል። በእውነቱ ይህ እጅግ ከባድ ሥራ ነው።

ሽልማቶች [edit]

Ethiopic Foundation Award, December 20, 2020.
Abebe Bikila’s Life Time Achievement Award, 2018
Honoree of a festschrift volume in 2017: Studies in Ethiopian Languages, Literature, and History Festschrift for Getatchew Haile Presented by his Friends and Colleagues.
Council of the British Academy, Edward Ullendorff Medal 2014, awarded for scholarly distinction and achievements in the field of Semitic languages or Ethiopian studies.
Ethiopia Diaspora organizations’ recognition for community service, May 26, 1996; November 9, 1996; May 26, 2001; and August 21, 2004.
Corresponding Fellow of the British Academy, 1987–present.
MacArthur Fellows Program, John D. and Catherine T. MacArthur Fellowship, 1988-1993.
Member, Ethiopian Parliament, representing the province of Shoa, 1974-75.
  

## የውጭ ማያያዣዎች
*ፕሮፌሰር ጌታቸው ኃይሌ 
*https://en.wikipedia.org/wiki/Getatchew_Haile 
*https://ethiopianege.com/archives/17063  

መደብ:የኢትዮጵያ ጸሓፊዎች
ደስታ ተክለወልድ

**አለቃ ደስታ ተክለወልድ** የኢትዮጵያ ዕውቅ የቤተ ክርስቲያን ሊቅ፣ የመዝገበ ቃላት አዘጋጅና ደራሲ ነበሩ።

ሐምሌ 19 ቀን 1893 ዓ.ም. በሸዋ ጠቅላይ ግዛት በተጉለትና ቡልጋ አውራጃ ላይ ወግዳ ጎሽ ውኃ ቀበሌ የተወለዱት አለቃ ደስታ፣ ያረፉት ጳጉሜን 2 ቀን 1977 ዓ.ም. ነበር፡፡ የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ትምህርትን ከአጥቢያቸው ዠምሮ እስከ ደብረ ሊባኖስ የቅኔና የዜማ ትምህርታቸውን አጠናቀዋል፡፡

ቀለምን ፈጥኖ በመቀበልና በማስተዋል ችሎታቸው የተመሰከረላቸው አለቃ ደስታ የመጻሕፍት አንድምታ ትርጓሜን አደላድለዋል፡፡ በብርሃንና ሰላም ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ማተሚያ ቤት ቅዱሳት መጻሕፍትን በማረምና በማስተካከል ከ1916 እስከ 1920 ዓ.ም. ድረስ የሠሩ ሲሆን፣ በእርሳቸው አረጋጋጭነት በርካታ መጸሕፍት ለሕትመት በቅተዋል፡፡

በሀገረ ጀርመን በታተመው ኢንሳይክሎፔዲያ ኢትዮፒካ እንደተዘገበው፣ ወደ ድሬዳዋ በመሄድ በአልዓዛር ማተሚያ ቤት ሥራቸውን የቀጠሉበት አጋጣሚ የተፈጠረው ከሊቁ አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ መተዋወቃቸው ነበር፡፡ ከ30 ዓመት በፊት በአዲስ ዘመን ጋዜጣ ምን እየሠሩ ዐምድ አጋጣሚውን እንዲህ ያስታውሰዋል፡፡

‹‹አለቃ ኪዳነ ወልድ ብርሃንና ሰላምን ሲጎበኙ ደስታ ተክለ ወልድ የግእዙን መጽሐፍ ከፍ ባለ ድምፅ ሲያነብቡና ሲያናብቡ ሰምተው ‘ከኔ ጋር ሥራ’ ብለው ጠይቀዋቸው ነው ይባላል፡፡ ከዚህም የተነሣ በድሬዳዋ አልአዛር ማተሚያ ቤት 16 ዓመት ያህል ሠርተዋል፡፡ እንደገና ከድሬዳዋ ወደ አዲስ አበባ በመምጣት በብርሃንና ሰላምና በአርቲስቲክ ማተሚያ ቤቶች አገልግለዋል፡፡

‹‹አስተማሪዬ መምህር ክፍለ ጊዮርጊስ የጀመሩትን ግእዝ ዐማርኛ ግስ እንድጨርስ አዘውኝ ነበር፡፡ እነሆ እስከ ዛሬ ደክሜበታለሁ፤ አልተጠናቀቀልኝምና አንተ ተረክበኸኝ ሥራውን ቀጥል፡፡ ዘርሁን፤ ዘር ይውጣልህ›› ብለው አለቃ ኪዳነ ወልድ ለአለቃ ደስታ አደራ ሰጥተው ነበር፡፡ አለቃም አደራውን ጠብቀው በ1948 ዓ.ም. ከመደበኛ ሥራቸው ውጭ ሌት ከቀን በመሥራት ‹‹መጽሐፍ ሰዋሰው ወግስ፤ ወመዝገበ ቃላት ሐዲስ›› የተባለውን የመጀመሪያ ታላቅ መዝገበ ቃላት አሳትመዋል፡፡

የአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ መምህር የነበሩት የታሪክ ምሁሩ ነፍስ ኄር ዶ/ር ብርሃኑ አበበ ስለ አለቃ ክፍሌና ስለ አለቃ ኪዳነ ወልድ ለ‹‹ምን እየሠሩ ነው?›› አዘጋጅ ሲገልጹ እንዲህ ብለዋል፤ ‹‹አለቃ ክፍሌ በወቅቱ የአገሪቱ የቀለም ሰዎች ከተባሉት አንዱ ነበሩ፡፡ ዘመኑም የአፄ ዮሐንስ ነበር፡፡ የሃይማኖት ክርክሩ ቦሩ ሜዳ ላይ ተነሥቶ አለቃ ክፍሌ በኋላቀር ካህናት ከሃዲ መስለው በመታየታቸውና በዐፄ ዮሐንስ ዘንድ እጅግ ፊት በማጣታቸው የሸዋ ንጉሥ የነበሩት ምኒልክ አገር ጥለው እንዲሰደዱ ይመክሩዋቸዋል፡፡ ከዚያም በምድረ ሱዳን አድርገው ግብፅ ቀጥለውም ወደ ኢጣልያ ይሻገራሉ፡፡ እነ አግናጥዮስ ጒይዲንና ሌሎችንም ግእዝ ካማርኛ ያስተምራሉ፡፡ ቀጥሎም እርጅና ሲመጣባቸው ወደ ኢየሩሳሌም ጉዞ ያደርጋሉ፡፡ ከዚያም አለቃ ኪዳነ ወልድን ያገኛሉ፡፡ ያላቸውን ዕውቀት ከውድ መጻሕፍታቸው ጋር ለኪዳነ ወልድ ያስረክባሉ፡፡ በተለይም የግእዝና የአማርኛ መዝገበ ቃላት በውል ተሰናድቶ እንዲታተም ለኪዳነ ወልድ አደራ ይሰጣሉ፡፡ በአገሪቱ ዘመናዊ ማተሚያ ሲቋቋም አለቃ ኪዳነ ወልድ ለመጻሕፍት ትርጓሜ ሥራ ወደ አገራቸው ይጠራሉ፡፡ እሳቸው ከአለቃ ክፍሌ የተቀበሉትን አደራ ለአለቃ ደስታ ተክለ ወልድ ያስረክባሉ፡፡ የዚህ ዐቢይ መዝገበ ቃላት ሥራ መነሻው ይህ ነው፤›› በማለት ስለሦስቱም ሊቃውንት ያላቸው ግምት ከፍተኛ መሆኑን አንፀባርቀዋል፡፡ ዶ/ር ብርሃኑ የሦስቱንም የቀለም ሰዎች ታሪክ በፈረንሣይኛ ቋንቋ አዘጋጅተው ‹‹ሃይማኖተ አበው ቀደምት ወዘደኃርት›› ከተባለው የአለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ መጽሐፍ ጋር አዳብለው በ1978 ዓ.ም. በጀርመን ማሳተማቸው ይታወቃል፡፡

አለቃ ደስታ ለኢትዮጵያ ባህል፣ ቋንቋና ታሪክ ካበረከቷቸው ሥነ ጽሑፋዊ ትሩፋቶች መካከል የግእዝ መማርያ ‹‹ርባሐ ስም ወአንቀጽ›› (1946 ዓ.ም.) እና ‹‹ገበታ ሐዋርያት›› (1928 ዓ.ም.) ይገኙበታል፡፡

‹‹አንባቢ ሆይ ያማርኛ ቋንቋ ይህ ብቻ እንዳይመስልህ ከዚህ የቀረውን የእንስሳትንና የአራዊትን የአዕዋፍን፣ የዓሣትን፣ የዕፅዋትን፣ ያገርንና የሰውን ስም   አምልተን፣ አስፍተን፣ ከነትርጓሜው ለማሳየት ሐሳብ አለን፤ ለዚሁም ያምላካችን ፈቃዱ ይኹን፤›› ብለው በመዝገበ ቃላቱ ላይ ጽፈው ነበር፡፡ ያልታተሙትን ሥራዎቻቸውን ኹለተኛውን እትም ያሳተሙት ልጆቻቸውና ወራሾቻቸው ለንባብ እንደሚያበቁት ይጠበቃል፡፡

## የውጭ ማያያዣዎች
*አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ
*ዐዲስ የአማርኛ መዝገበ ቃላት  

መደብ:የኢትዮጵያ ጸሓፊዎች
ፒሬኔ ተራሮች

300px|thumbnail|የፒረኔስ ካርታ

**ፒሬኔ ተራሮች** በፈረንሳይና በእስፓንያ መካከል የሚገኝ የተራሮች ሰሰለት ነው። አንዶራ የሚባለው ትንሽ አገር ደግሞ በፒሬኔስ ይገኛል።

## ስያሜ
ዲዮዶሮስ ሲኩሉስ (60 ዓክልበ. ግድም) እንደ ጻፈው (V. 35) በጥንት ከእረኞች አለመጠንቀቅ የተነሣ አንድ ታላቅ እሳት ዙሪያውን በሙሉ ስላቃጠለ የተራሮቹ ስም ከ«እሳት» (ፒር ወይም ፑር በግሪክኛ) መጣ። በመቃጠላቸው ምክንያት የብር ፈሳሾች ተገለጡ። የፊንቄ ሰዎች ሲደርሱ ብር እንደ ርካሽ ዕቃ አገኝተውት ከኗሪዎቹ በንግድ ገዝተውት እንደ በለጠጉ ይለናል።

በኋላ ግን የሮሜ ደራስያን ሉካን (60 ዓ.ም.) እና ሲልዩስ ኢታሊኩስ (90 ዓ.ም.) ሌላ ትውፊት ጻፉ። ሄርኩሌስ ሊቢኩስ የጌርዮንን ከብት ለመውሰድ እየሄደ የተራሮች አውራጃ ንጉሥ ቤብሩክስ ጋበዘው። ሄኩሌስ ግን ሰክሮ የንጉሡን ሴት ልጅ ፒሬኔ በግድ ጠልፎ ከኅፍረቷ በተራሮቹ እስከ መሞቷ ድረስ ተንቀዋለለች። ስምዋን ለተራሮቹ ሰጠች ብለው ጻፉ።

ዘመናዊ የአውሮፓ ሊቃውንት ግን በኬልቶች ቋንቄ «ቢሬን» ማለት «ኮረብታ፣ ተራራ» እንደ ነበር ይላሉ።

መደብ:ፈረንሣይ
መደብ:ስፔን
መደብ:ተራሮች
ኡቱ-ኸጛል

**ኡቱ-ኸጛል** የኡሩክና የሱመር ንጉሥ ነበር። በ1985 ዓክልበ. ግድም የጉታውያንን መጨረሻ ንጉሥ ቲሪጋንን ማረከና ጉታውያንን ከሱመር አስወጣቸው። ስለዚህ ኡሩክ የሱመር ላዕላይነት ያዘ። በ*[[ሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር]]* በአብዛኛው ቅጂ 427 ዓመታት እንደ ገዛ ሲል ሌሎች ቂጂዎች 27 ዓመታት ወይም 7 ዓመታት ይላሉ። ሆኖም ከኡቱ-ኸጛል የዓመት ስሞች አንድ ብቻ ይታወቃል፣ እሱም «ኡቱ-ኸጛል ንጉሥ የሆነበት ዓመት» ይባላል። ስለዚህ ከአንድ አመት በላይ ብዙ እንደ ቀረ አጠያያቂ ነው። ከኡር አለቃ ኡር-ናሙና ከላጋሽ አለቃ ናማሐኒ መካከል አንድ ጸብ ተነሥቶ ኡቱ-ኸጛል ክርክሩን ለላጋሽ አደለ። በቅርብ ጊዜ ውስጥ ግን ኡር-ናሙ የሱመር ላዕላይ ንጉሥ ሆነ። በአንድ ሰነድ ዘንድ ኡቱ-ኸጛል አንዱን መስኖ ገደብ በመመርመር እያለ በወንዙ ወድቆ ሰመጠ። በ*[[ዋይድነር ዜና መዋዕል]]* በተባለ ጽላት ኡቱኸጛል «የተቀደሠውን ከተማ» ባቢሎንን ስለ ወነጀለ የጠፋ ነው። 

መደብ:የሱመር ነገሥታት
ቲሪጋን

**ቲሪጋን** በሱመር የነገሠው የጉታውያን መጨረሻ ንጉሥ ነበር።  በ*[[ሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር]]* መሠረት ዘመነ መንግሥቱ ለአርባ ቀናት ብቻ ነበር። 

በሌላ ጽላት ዘንድ የቲሪጋን ሥራዊት ወደ ሱመር ገብተው መስኖዎቹን ገደቡ፣ መንገዶቹን ዘጉ፣ ማንም ሰው ከከተማው መውጣት አልደፈረም፤ በመንገዶች ሣር በቀለ። የኡሩክ ገዢ ኡቱ-ኸጛል ኃያላት ግን አሸነፋቸው፤ ቲሪጋንም ተማረከ፤  በብረት ታሥሮ ኡቱ-ኸጋል እግሩን በአንገቱ ላይ እንዳኖረ ይላል። 

 

መደብ:የሱመር ነገሥታት
ሳሞጊትኛ

upright=1.5|thumbnail|የሳሞጊትኛን ቀበሌኞች በምዕራብ በቀይ፣ ብጫ፣ ብርቱካንና ቡናማ ያሳያል።
**ሳሞጊትኛ** በምዕራብ ሊትዌኒያ የሚነገር የሊትዌንኛ ቀበሌኛ ነው። 

መደብ:ህንዳዊ-አውሮፓዊ ቋንቋዎች
መደብ:ሊትዌኒያ
ናፖሊታንኛ

upright=1.5|thumbnail|ናፖሊታንኛ በደቡብ ጣልያን በሰማያዊ ቀለም
**ናፖሊታንኛ** የደቡብ ጣልያን አገር መነጋገሪያ ነው። ይፋዊ ሁኔታ ባይኖረውም ከጣልኛ እንደ ልዩ ቋንቋ ይቆጠራል።

መደብ:ጣሊያንኛ
ኡር-ናሙ

300px|thumb|left|ኡር-ናሙ ቅርጫት ይዞ (ጎን)
300px|thumb|ኡር-ናሙ ቅርጫት ይዞ
**ኡር-ናሙ** ከ1984 እስከ 1966 ዓክልበ. ግድም ድረስ የኡርና የሱመር ንጉሥ ነበር። በተለይ የሚታወቀው የኡር-ናሙ ሕግጋት በ1983 ዓክልበ. ግድም ስለ ማውጣቱ ነው። 

የኡሩክ ንጉሥ ኡቱ-ኸጛል ጉታውያንን አስወጥቶ ለአጭር ዘመን እንደ ቀረ ይመስላል። በአንዱ ሰነድ መሠረት በመስኖ ወደቀና ሰመጠ። ኡር-ናሙ ከዚያ ኡሩክንና ላጋሽን ይዞ የሱመር ገዥ ሆነ። ለረጅም ዘመን ሱመር በአካድ ወይም በጉታውያን ይገዛ ነበር። አሁን ግን አዲስ የሱመር ኗሪ ግዛት በኡር ጀመረ፤ ይህም የኡር መንግሥት ወይም የኡር ሦስተኛ ሥወ መንግሥት (ኡር-፫) ይባላል። በይፋ ግን ስያሜው «የሱመርና የአካድ መንግሥት» ነበረ። ታላቁ ሳርጎን ዋና መቅደሱን ከኒፑር ወደ ባቢሎን አዛውሮ ነበር፤ አሁን ግን ኡር-ናሙ ለጊዜው ወደ ኒፑር መለሠው። 

በኡር-ናሙ ዘመነ መንግሥት ካሉበት ፲፰ ዓመታት፣ ፲፯ቱ ከሰነዶች ይታወቃሉ፤ ቅድም-ተከተላቸው ግን እርግጠኛ አይደለም። አንዱ «ጉቲዩም የጠፋበት ዓመት» ሲሆን፣  ሁለት ልዩ የአመት ስሞች ምናልባት ሕግ ስለ ማውጣቱ ይመስላሉ፤ እነርሱም «ንጉሡ ኡር-ናሙ ሥርዓቱን ከታች እስከ ላይ ያስተካከለበት ዓመት» እና «ኡር-ናሙ በብሔሩ ውስጥ ፍትሕ የሠራበት ዓመት» ናቸው።

በአንድ ግጥም በሱመርኛ፣ ኡር ናሙ በጉቲዩም ላይ እየዘመተ ሥራዊቱ ካደውና በውግያ ሞተ ይላል። ፲፰ ዓመታት ከገዛ በኋላ ልጁ ሹልጊ ተከተለው።



መደብ:የሱመር ነገሥታት
ኬልቴስ

**ዩፒቴር ኬልቴስ** በፈረንሣይ አፈ ታሪክ  የኬልቶች (በጋሊያ፣ አሁንም ፈረንሳይ አገር) ፱ተኛ ንጉሥ ነበረ።  ስለርሱ አገሩ ወይም የአገር ክፍል ስሙን «ኬልቲካ»  አገኘ፤  ሕዝቡም ከእርሱ «ኬልቶች» ተባሉ። ኬልቴስ የሉኩስ ተከታይ ሲሆን በአብዛኛው ምንጭ የሉኩስ ልጅ ይባላል፤ አንዳንድ መጽሐፍ ግን ኬልቴስ የ2 ባርዱስ ሕፃን ልጅ ስለ ሆነ ሉኩስ በእንደራሴነት ብቻ ገዛ ይላል ።

በኬልቴስ ዘመን በእረኞች ቸልተኝነት ታላቅ እሳት ፒሬኔ ተራሮችን እንዳቃጠለ ይፃፋል። ስማቸው «ፒሬኔ» ለኚህ ተራሮች የሆነላቸው ከዚያ እሳት መሆኑ ይባላል።  በአንዳንድ ምንጭ ኬልቴስ ጎረቤቶቹን ወርሮ ወደ ኢቤሪያ (እስፓንያ) የላኩት ሠፈረኞች ኬልቲቤራውያን ሲሆኑ ሌሎች ደግሞ ወደ እስኩቴስ ተልከው እነዚህ «ኬልትስኩቴሳውያን» ተባሉ። ኬልቴስ ወንድ ልጅ ባይኖረውም አንዲት ሴት ልጅ ጋላጠያን ወልዶ ነበር። ሄርኩሌስ ሊቢኩስ ከእስፓንያ ወደ ጣልያን በኬልቴስ ግዛት በኩል ሲመልስ ልዕልት ጋላጠያን አግብቶ እርሷ ልጁን ጋላጤስ ወልዳለት ነበር።  ኬልቴስ ባረፈበት ጊዜ የልጁ ልጅ የሄርኩሌስ ልጅ ጋላጤስ ተከተለው። 
 
በአንድ ታሪክ ስለ ግዛቱ ተጨማሪ ዝርዝር ይሰጣል።  ቋንቋቸው ከእርሱ «ኬልቲክ» ተባለ፤ ጽሕፈትም ከግራ ወደ ቀኝ እንዲሄድ አሻሸለው። ሕብረተሠቡን በአራት መደቦች እነርሱም ቄሳውንት፣ ጦረኞች፣ ነጋዴዎችና ሠፈረኞች መደባቸው። እያንዳንዱ መንደር በየዓመቱ ተሰብስቦ አለቃቸውን ይመርጡ ነበር፤ አለቃውም መሬቱን ማካፈል ነበረበት። አለቃውም የያንዳንዱ ቤተሠብ መኖርያ ከጎረቤቱ ሦስት ጫማ እንዲሆንና በየዓመቱ ወደ አዲስ ቦታ እንዲዛወር ማረጋገጥ ነበረበት። ሁለት ጉባኤዎች አቆመ፦ አንዱ የቤተሠብ አለቆች ብቻ፣ አንዱም አካለ መጠን ወንድ ሁሉ ነበር። ለዚያው ጉባኤ ሥነ ሥርዓቱ እንዲህ ነበር፦ ወንዶቹ ሁሉ በሜዳ በክብ ነገር ይሰብስቡ፤ አለቆች በመካከላቸው ይሁኑ፤ የመናገር መብት በማዕረግ ቅድምትነት ነው፤ ስዎቹ ቃሉን ባይቀበሉስ በጩሀታቸው ተናጋሪው ዝም ይበል፤ አለዚያ ግን ቃሉን ከወደዱት ማሣርያዎቻችውን በጋሻዎቹ ላይ በመጋጭ ድምጽ ያሰሙ። በዚህ ሂደት ንጉሡ «የሕዝቤ ሥልጣን በኔ ላይ ካለኝባቸው ሥልጣን አያንስም» ብሎ ነበር። በዚህ መጽሐፍ ዘንድ ንጉሥ ኬልቴስ ሲያርፍ ዕድሜው 107 ዓመት ነበር። 



መደብ:የፈረንሣይ አፈታሪካዊ ነገሥታት
የሲማሽኪ ሥርወ መንግሥት

250px|thumbnail|የአዋንና የሺማሽኪ ነገስታት የሚዘረዝረው ጽላት
**የሲማሽኪ ሥርወ መንግሥት** በኤላም (አሁን ፋርስ) ከአዋን ሥርወ መንግሥት በኋላ (1979-1858 ዓክልበ. ግድም) የተነሡት ነገስታት ናቸው። «ሲማሽኪ» ከተማ ምናልባት በአሁኑ እስፋሃን አካባቢ ሲሆን ግዛቱ ወደ ስሜን ምናልባት እስከ ካስፒያን ባህር ድረስ ጠቀለለ።

የአዋን መጨረሻ ንጉሥ ኩቲክ-ኢንሹሺናክ ሲማሽኪን ይዞ ነበር፤ በ1979 ዓክልበ. ግድም በኡር-ናሙ ተሸንፎ ሲማሽኪ በራሱ ንጉሥ ጊርናሜ ሥር እንደገና ነጻ ሆነ። የአዋንን ነገሥታት የሚዘረዝረው ጽላት ደግሞ ፲፪ የሲማሽኪ ነገሥታት ስሞች አለው። ከነዚህ ፲፪ቱ ነገስታት፣ ፱ኞቹ ከሌሎች ሰነዶችና ቅርሶች ይታወቃሉ። ብዙ ጊዜ ከዑር መንግሥት ይታገሉ ነበር። በ1901 ዓክልበ. ግድም ስድስተናው የሺማሽኪ ንጉሥ ኪንዳቱ ሱሳንንና አንሻንን ከዑር ግዛት ያዛቸው። ከ1893 እስከ 1888 ዓክልበ. ድረስ የዑር ንጉሥ ኢቢ-ሲን ሲማሽኪን አሸንፎ ወደ ዑር መንግሥት ጨመረው፤ መላውን አገሩን በደንብ ማቆጣጠር እንደ ተቻለው ግን አይመስልም። በ1879 ዓክልበ. ኪንዳቱና የኤላማውያን ሥራዊት ዑርን በዘበዙና የዑርን መንግሥት አስጨረሱት። በሚከተለው ዓመት ግን የኢሲን ንጉሥ እሽቢ-ኤራ ከኡር አባረራቸው። ፱ኛው የሲማሽኪ ንጉሥ 2  ኤፓርቲ በ1858 ዓክልበ. ግድም አዲስ የኤፓርቲ ሥርወ መንግሥት መሠረተ። ከዚህ በኋላ መጨረሻ ፫ የሲማሽኪ ገዦች በሱሳን ሲነግሡ ለኤፓርቲ ነገሥታት ተገዥ ነበሩ። 

## የሲማሽኪ ነገሥታት ዝርዝር
# - ጊርናሜ - በኡር ንጉሥ ሹልጊ ዘመን
# - ፩ ታዚታ - በኡር ንጉሥ አማር-ሲን ዘመን
# - ፩ ኤፓርቲ - በኡር ንጉሥ ሹ-ሲን ዘመን
# - ፪ ታዚታ 
# - ሉራክ-ሉሃን (፩ ታን-ሩሁራተር)
# - ኪንዳቱ (፩ ሁትራን-ተፕቲ፤ ቤቢ) - በዑር ንጉሥ ኢቢ-ሲን ዘመን
# - ፩ ኢዳዱ
# - ፪ ታን-ሩሁራተር - በኢሲን ንጉሥ ሹ-ኢሊሹ ዘመን
# - ፪ ኤፓርቲ - በኢሲን ንጉሥ ኢዲን-ዳጋን ዘመን፤ የኤፓርቲ ሥርወ መንግሥት መሠረተ
# - ፪ ኢዳዱ - የኤፓርቲዶች ገዥ (ሱካል) በሱሳን
# - ኢዳዱ-ናፒር - " " "
# - ኢዳዱ-ተምቲ - " " "

መደብ:የፋርስ ታሪክ
ሃምቡርግ

**ሃምቡርግ** (ጀርመንኛ፦ Hamburg /ሃምቡርሕ/) የጀርመን አገር ፪ኛ ትልቅ ከተማና የራስ-ገዥ ክፍላገር ነው።

መደብ:የጀርመን ከተሞች
መደብ:የጀርመን ክፍላገራት
ኢግሪሽ-ሐላብ

**ኢግሪሽ-ሐላብ** ወይም **ኢግሪሽ-ሐላም** ከ2127-2115 ዓክልበ. ግድም የኤብላ ንጉሥ ነበር። የኤብላ ጽላቶች የተባሉት ሰነዶች ክምችት ከርሱ ዘመን ጀምሮ ይታወቃል። የኤብላ ግዛት ያንጊዜ በሶርያ አካባቢ ሰፊ ነበር።  የማሪ ንጉሥ ኢብሉል-ኢል ግን በተወዳዳሪው በኤብላ ላይ ጦርነት እየሠራ ከኤብላ አንዳንድ መንደሮች ያዘ።

የኢግሪሽ-ሐላብ ንግሥት «ከስዱት» ስትሆን ልጃቸው ኢርካብ-ዳሙ ወደ ዙፋኑ ተከተለው።  ሴት ልጃቸው ሳኒብ-ዱሉም ተባለች።

መደብ:መሪዎች
መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:ሶርያ
ኢርካብ-ዳሙ

300px|thumbnail|የኤብላና የማሪ ግዛቶች፣ 2109 ዓክልበ. ግድም
**ኢርካብ-ዳሙ**  ከ2115-2109 ዓክልበ. ግድም የኤብላ ንጉሥ ነበር። የኤብላ ጽላቶች የተባሉት ሰነዶች ክምችት ይህን  ዘመን ይጠቅላል።  የማሪ ንጉሥ ኢብሉል-ኢል ከኤብላ ብዙ መሬት በጦርነት ይዞ ነበር። በኢርካብ-ዳሙ መጀመርያው ዓመት ግን የኤብላ ሻለቃ ኤና-ዳጋን ኢብሉል-ኢልን አሸንፎ አዲስ ንጉሥ ኒዚ በማሪ ዙፋን አነሣ። በቅርብ ጊዜ ግን ኤና-ዳጋን እራሱ የማሪን ንጉሥነት ማዕረግ ያዘ። 

ኢርካብ-ዳሙ ደግሞ ከሐማዚ ንጉሥ ዚዚ ጋራ ስምምነት እንደ ተዋዋለ ይዘገባል።

መደብ:መሪዎች
መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:ሶርያ
ፐራቶስ

**ፐራቶስ** (ግሪክ፦ Πέρατος) ወይም **ኤራቱስ** በሲክዮን ነገሥታት ዝርዝር የአፒያ (በኋላ ሲክዮን) ንጉሥ ነበር። ካስቶርን የጠቀሱት ጸሐፊዎች «ኤራቱስ» 46 ዓመት እንደ ነገሠ ይላሉ። ይህ ምናልባት 1987-1941 ዓክልበ. ግድም ያህል ነው። ኤራቱስ ከመሣፖስ ቀጥሎ እንደ ገዛ ሲሉ ፓውሳኒዩስ ግን መሣፖስን አይጠቅስም፤ ሌውኪፖስ ወንድ ልጅ ስላልነበረው የሴት ልጁ ካልቂኒያ እና የፖሠይዶን ልጅ ፐራቶስ ተከተለው ይላል። 



መደብ:የሲክዮን ነገሥታት