እግዛዊነት

**እግዛዊነት** (የተተረጎመ የ Deism "ዲዝም"  ከላቲን ቃል *Deus*  "ዴውስ" የመጣ ነው)፣   አጽናፈ ዓለሙን የፈጠረ ልዕለ ፈጣሪ መኖሩን የሚያምን እና ይህ እውነት ያለ ምንም ሃይማኖት ምክንያት በመጠቀም እና የተፈጥሮን ዓለም ብቻ በመመልከት ሊደረስበት እንደሚችል የሚያምን ሃይማኖት-የለሽ እና ፍልስፍናዊ- ሥነ-መለኮታዊ ትምህርት ነው  ።   አብዛኞቹ እግዛውያን እንደ ተአምራትና መገለጥ ባሉ የሰው ልጅ ጉዳዮች ላይ መለኮታዊ ጣልቃ ገብነት የሚለውን ሐሳብ የመቃወም ዝንባሌ አላቸው። እግዛዊነት በአምላክ ላይ ባለው እምነት ከክርስትና፣ ከአይሁድ ፣ ከእስልምና ፣ ከባኃኢ መሰል በተአምራትና በመለኮታዊ መገለጥ ላይ ከተመሠረቱ ሃይማኖቶች ይለያል። ይህም የሆነው እግዛውያን አምላክ ራሱን ለሰው ልጅ በቅዱሳን መጻሕፍት በነቢያት በኩል ገልጧል የሚለውን ሐሳብ ሙሉ በሙሉ ውድቅ ስለሚያደርጉ ነው። እግዛውያን የአጽናፈ ዓለሙንና የሰው ልጅ መሠረታዊ ፈጣሪ ሊኖራቸው እንደሚገባ ያምናሉ፤ እናም በዚህ ውስጥ ከአምላክ-የለሽነት ወይም ከሃይማኖት-የለሽነት ይለያሉ፣ ነገር ግን ሃይማኖት-የለሽነት ከእነሱ ጋር ይስማማሉ።

እግዛውያን አብዛኞቹን ከተፈጥሮ ሕግ ውጭ የሆኑ ክስተቶችን (እንደ  ትንቢቶችና ተአምራት ያሉ ) ውድቅ ያደርጋሉ፣ እናም አምላክ (ወይም " ጌታ " ወይም " የአጽናፈ ዓለም ታላቁ ንድፍ አውጪ ") በሚል በመጥራት፤ አምላክ ለዚህ ዓለም የነደፈው የማይለወጥ ዕቅድ እንዳለው ያጸናሉ። ይህ ዕቅድም አምላክ በሰው ልጅ የሕይወት እንቅስቃሴ ውስጥ ጣልቃ በመግባት ወይም የተፈጥሮ ሕግጋትን በማስተጓጎል በመሻር የሚቀየር አይደለም። ሃይማኖቶች እንደ መለኮታዊ መገለጥና ቅዱሳን መጻሕፍት አድርገው የሚመለከቷቸውን ነገሮች፤ አብዛኞቹ እግዛውያን ከታማኝ መለኮታዊ ምንጭ የመጡ ሳይሆኑ በሰዎች የተፈጠሩ ትርጓሜዎች አድርገው ያዩአቸዋል።

እግዛዊነት በአስራ ሰባተኛው እና አስራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን፣ በተለይ የብርሃናት ክፍለ ዘመን ጎልቶ የወጣ ሲሆን፤ በተለየ ሁኔታም በዩናይትድ ኪንግደም ፣ በፈረንሳይ፣ በዩናይትድ ስቴትስ እና በአየርላንድ በስፋት ታይቷል። በዚያ ዘመን የነበሩት አብዛኞቹ እግዛውያን ክርስቲያንእምነት ተወልደውና አድገው ነበር፤ ነገር ግን በተለያዩ አነጋጋሪ ጉዳዮች ምክንያት እምነቱን ትተዋል። በተለይም ምለኮትነት ወይም በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ በተጠቀሱት ተአምራዊ ታሪኮች ማመን እንደማይችሉ ተገንዝበው ነበር፤ ከዚያም በዓለም ላይ በስፋት ተሰራጩ። ዲኢዝም መጀመሪያ ላይ ምንም አይነት ቡድኖችን አልፈጠረም፣ ነገር ግን ከጊዜ በኋላ እንደ አሀዳዊነት እና ጽንፍዊነት ባሉ ሌሎች የሃይማኖት ቡድኖች ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድሯል። እነዚህም ቡድኖች በእግዛዊነት አስተሳሰብ ተቃኝተው እንዲበለጽጉና እንዲዳብሩ ሆነዋል እግዛዊነት እስከ ዛሬው ዘመናችን ድረስ በክላሲክ እግዛዊነት እና በዘመናዊ እግዛዊነት መልክ ይገኛል።

## አጠቃላይ እይታ
እግዛዊነት አምላክ ከተፈጥሯዊው ዓለም ጋር ያለውን ግንኙነት የሚመረምሩ ሰፊ ዕይታዎችን ያካተተ ፍልስፍና ተደርጎ ይወሰዳል። እግዛዊነት በ፲፯ኛው ክፍለ ዘመን በአውሮፓ በሳይንሳዊ አብዮት ወቅት ጎልቶ የወጣ ሲሆን፣ በ፲፰ኛው ክፍለ ዘመን በብርሃነ-አእምሮ ዘመንም ከፍተኛ ተፅዕኖ ነበረው። እግዛዊነት እንደ ሥነ-መለኮታዊ አስተሳሰብ ለዘመናዊው ዓለም ባሕርይ መሠረት በመሆን ረገድ ትልቅ ሚና 
ተጫውቷል።

እግዛዊነት አምላክ በምንም ዓይነት መንገድ በተፈጥሯዊው ዓለም ሂደት ውስጥ ጣልቃ እንደማይገባ ያምናል። የአጽናፈ ዓለም ፈጣሪ ሁሉንም ነገር በፈጠረ ጊዜ ባቆማቸው የተፈጥሮ ሕግጋት መሠረት ዓለሙ በራሱ እንዲሠራ ትቶታል። ስለዚህም አምላክ ከፍጥረት ሁሉ በላይ ፍጹም ልዑል እንጂ በፍጥረት ውስጥ የሚገኝ (አካላዊ) ተደርጎ አይታሰብም። በእግዛውያን ዕይታ፣ የሰው ልጆች አምላክን ማወቅ የሚችሉት በአእምሮ አመክንዮ እና ተፈጥሮን በመመልከት ብቻ እንጂ በመለኮታዊ መገለጥ ወይም እንደ ተአምራት ባሉ ከተፈጥሮ ውጭ በሆኑ ክስተቶች አይደለም። እግዛዊነት በተጨማሪም የተፈጥሮን ሚና እና ድርሻ በመንፈሳዊ ዕይታ የሚተረጉሙ የግል እምነቶች ስብስብን ሊያመለክት ይችላል። 

## ትችት እና ግንባታ
ሰር ሌስሊ ስቲቨን የ፲፰ኛው ክፍለ ዘመን የእንግሊዝ አስተሳሰብ በሚለው መጽሐፋቸው እግዛዊነትን የሚቀርጹ ሁለት መሠረታዊ ገጽታዎች እንዳሉ ይገልጻሉ። እነርሱም፦
፩. ትችታዊ ገጽታዎች፦ እነዚህም ሁሉንም (ተቋማዊ) ሃይማኖቶች፣ ነቢያትን፣ ሰማያዊ መጻሕፍትን፣ ተአምራትን፣ ከተፈጥሮ ሕግ ውጭ የሆኑ ድርጊቶችንና ምስጢራዊ ክስተቶችን አለመቀበል ናቸው።
፪. ግንባታውያን ገጽታዎች፦ ዓለምን በፈጠረ አምላክ ማመን፤ አምላክ ለሰው ልጅ የራሱን ጉዳዮች የሚመራበትን አእምሮ (አመክንዮ) እንደለገሰውና የሰው ልጆች በመልካም ሥነ-ምግባር እንዲመላለሱ እንደሚሻ ማረጋገጥ ናቸው።

እግዛውያን ስለ ዕለተ-ሞት (የኋለኛው ዓለም) ያላቸው እምነት ይለያያል፤ አንዳንዶቹ ወሮታና ቅጣት ከሞት በኋላ እንደሚሆን ሲያምኑ፣ ሌሎች ደግሞ ይህ በዚሁ በምድር ሕይወት የሚፈጸም ነው ብለው ያምናሉ። በተመሳሳይ ሁኔታ በትችታዊና በግንባታውያን ዝርዝር ጉዳዮች ላይ ያላቸው አመለካከትም ይለያያል። ከእነርሱ መካከል ነቢያትንና ተአምራትን የማይቀበሉ ቢሆኑም ራሳቸውን ግን እንደ ክርስቲያን የሚቆጥሩ አሉ። እነዚህ ወገኖች እውነተኛ ክርስትና ከምስጢራዊና ከተፈጥሮ ውጭ የሆኑ ትምህርቶች፣ ከሥላሴና ከትንቢቶች የጸዳ ነው ብለው ያምናሉ።

እንዲሁም አንዳንድ እግዛውያን የኢየሱስን መለኮታዊነት ውድቅ ቢያደርጉም፣ እንደ ሥነ-ምግባርና እንደ አርአያ መምህር ግን ያከብሩታል። ከእነዚህም መካከል «የናዝሬቱ ኢየሱስ ሕይወትና ሥነ-ምግባር» የተሰኘውን መጽሐፍ የጻፉት ሦስተኛው የአሜሪካ ፕሬዝዳንት ቶማስ ጄፈርሰን ይገኙበታል። እርሳቸውም መጽሐፍ ቅዱስን በራሳቸው መንገድ በማረም፣ ከተፈጥሮ ሕግ ውጭና ትንቢታዊ ናቸው ብለው ያሰቡትን ክፍሎች አስወግደዋል። ክርስትና እንደ ፍጥረት ዕድሜ የቆየ ነው የሚለውን መጽሐፍ የጻፉት ማቲው ቲንዳልም ራሳቸውን እንደ ክርስቲያን ከሚቆጥሩ እግዛውያን መካከል አንዱ ነበሩ። በሌላ በኩል፣ ይበልጥ ጽንፈኛ የሆኑት እግዛውያን ክርስትናን የሚቃወሙና ጠላትነት የሚያሳዩ ነበሩ፤ በአንጻሩም ክርስቲያኖች እግዛውያንን በብዙ አጋጣሚዎች በአምላክ-የለሽነት ይከሷቸው ነበር።
## የአጽናፈ ዓለም ፈጣሪ ለመኖሩ የሚቀርቡ መከራከሪያዎች
የኒውተን አንደኛው የእንቅስቃሴ ሕግ እንዲህ ይላል፦ «ማንኛውም በዕረፍት ላይ ያለ አካል ውጫዊ ኃይል ካላረፈበት በስተቀር ባለበት ይቆያል፤ በቋሚ ፍጥነት በቀጥታ መስመር የሚጓዝ አካልም ውጫዊ ኃይል አቅጣጫውን ወይም ፍጥነቱን እስካልቀየረው ድረስ በዚያው ሁኔታ ይቀጥላል። ይህም የግርታ (Inertia) ሕግ ተብሎ ይጠራል።» ስለዚህ ጉዳይ በጥልቀት ስናስብ የሚከተሉት ጥያቄዎች በአእምሮአችን ላይ ይገደዳሉ፦ ፕላኔቶች በፀሐይ ዙሪያ በክብ ቅርጽ እንዴት ሊንቀሳቀሱ ቻሉ? ምድርንስ የሚያንቀሳቅሳት ወይም ተፅዕኖ የሚያሳርፍባት ግልጽ ኃይል ሳይኖር እንዴት በራሷ ዛቢያ ላይ ትሽከረከራለች፧

በተጨማሪም «የዓቅም ጥበቃ ሕግ» እንዲህ ይላል፦ «በማንኛውም የተገደበ ሥርዓት ውስጥ ዓቅም አይጠፋም፣ ካልነበረበትም እንዲሁ አይፈጠርም።» ከዚህም በመነሳት የሚከተለው ጥያቄ ይነሳል፦ የፍጥረት ሁሉ መነሻ የሆነውና በኖኅ-ጎዳና (Milky Way) ጋላክሲ ውስጥ ለሙቀትና ለብርሃን ዋና ምንጭ የሆነው የፀሐይ ሃይድሮጅን (ኬሚካላዊ ዓቅም) ከየት መጣ? እንዴትስ ተፈጠረና ሊነድ ቻለ? ፀሐይ ከትልቅ ኮከብ ተከፍላ ወጣች ከተባለ ደግሞ «ያ ፀሐይ የተገኘችበት ኮከብ ራሱ እንዴት ተገኘ? ከየትስ መጣ?» የሚለው ጥያቄ የክርክሩን በር ይበልጥ ያስፋፋዋል።

## በእግዛውያን መከራከሪያዎች ውስጥ ያሉ ቅራኔዎች
ሌላኛው የትችት እይታ እግዛዊነት እርስ በርሱ የሚቃረን ፍልስፍና እንደሆነ ያስረዳል። የእግዛዊነት መሠረት ዓለምን የቀረጸ፣ አንድና ዘላለማዊ የሆነ ፈጣሪ መኖሩን ማመን ቢሆንም፤ ፈጣሪው ዓለምን አንዴ ከፈጠረ በኋላ በራሷ የሜካኒካል ሕግጋት እንድትመራ ትቷታል። ይህም ልክ አንድ የሰዓት ሠሪ ሰዓቱን ሠርቶ በራሱ የሥራ ሂደት እንዲንቀሳቀስ ጥሎት እንደሚሄድ ዓይነት ነው (ሰዓት ሰሪው)።

በፈጣሪ መኖር አምኖና ዓለምን መፍጠሩን አረጋግጦ፣ ነገር ግን ከዚያ በኋላ በዓለሙ ውስጥ ጣልቃ አይገባም ወይም ከፍጥረቱ ጋር ምንም ዓይነት ግንኙነት የለውም ብሎ ማመን የአእምሮን አቅም ማቀጨጭና መገደብ እንደሆነ በሚከተሉት ነጥቦች ይገለጻል፦

* **የአእምሮ ባሕርይ፦** የሰው ልጅ አእምሮ ሥነ-ምግባራዊ፣ ስሜታዊ፣ እሴታዊ፣ ግባዊና ውበትን የሚረዳ ሰብዓዊ አእምሮ እንጂ፤ አመክንዮአዊ፣ ስሌታዊና የሙከራ መሣሪያ ብቻ አይደለም። ስለ አእምሮ የሚኖረን ትክክለኛ ግንዛቤ አመክንዮአዊ፣ ተግባራዊና ሥነ-ምግባራዊ ፍላጎቶችን መሠረት ያደረገ መሆን አለበት። እግዛውያን ግን አእምሮን አውጥተው በማስቀመጥ ከራሳቸው አእምሮ ጋር ይጋጫሉ።
* **የፈጠራ ግብ፦** እግዛውያን አምላክ ያለምንም ምክንያት ወይም ግብ ዓለምን ፈጥሯል ብለው ያስባሉ። አንድን ነገር ያለ ግብና ምክንያት የሚሠራ አካል እንደ ማያስተውል የሚቆጠር ከሆነ፣ እንዴት አምላካቸውን እንዲህ ባለ ባሕርይ ይገልጹታል?
* **የአምላክ ባሕርያት፦** የእግዛውያን ዋና ችግር የአምላክን ሁሉን-አቀፍ የበላይነት  መካዳቸው ነው። የአምላክን ባሕርያትና ተግባራት ስለካዱ፣ እምነታቸው መኖርን ከማይገልጽ  እሳቤ ጋር ተመሳሳይ ሆኗል።
* **የመረጃ እጥረት፦** እግዛውያን ለሚያምኑበት መመሪያ ገለልተኛ የሆነ ማስረጃ የላቸውም፤ ይልቁንም በግምት ላይ የተመሰረቱ ናቸው።
* **የመካኒካዊ ሞዴል ውድቀት፦** የእግዛውያን እይታ በብርሃነ-አእምሮ ዘመን በነበረው መካኒካዊ የአስተሳሰብ ዘይቤ ላይ የተንጠለጠለ ነው። ይህ አመለካከት ስሜትን ከዕውቀት የሚነጥልና ቁስን ዝቅ አድርጎ የሚመለከት ነው። ነገር ግን አምላክ የቁስም የነፍስም ፈጣሪ ነው። በሰላማዊው የሮማንቲሲዝም ንቅናቄ (ወቅት ይህ ደረቅ የእግዛዊነት ትምህርት ፈርሷል። ታዋቂው ጸሐፊ ቶማስ ካርላይል እንዳለው፦ «የእግዛውያን አምላክ፣ ዓለም ሥራዋን ስትከውን ለማየት፣ ከመጀመሪያው ቅዳሜ ጀምሮ ከዓለሙ ዳርቻ ውጭ ምንም ሳይሠራ የተቀመጠ የራቀ አምላክ ነው።»

** ስለ ነፍስ ዘላለማዊነት ያለው እምነት **
እግዛውያን ስለ ነፍስ ዘላለማዊነትና ከሞት በኋላ ስላለው ሕይወት አንድ ወጥ የሆነ አቋም የላቸውም። አንዳንዶቹ ከሞት በኋላ ሕይወት እንዳለ ሲያምኑ፣ ሌሎች ደግሞ ሞት የሰው ልጅ ማብቂያ እንደሆነ ያስባሉ። ይሁን እንጂ ሁሉም እግዛውያን የሚስማሙበት ነጥብ ቢኖር፣ አምላክ ለሰው ልጆች ስለዚህ ጉዳይ የገለጸው ነገር ባለመኖሩና በአመክንዮ ብቻ እርግጠኛ መሆን ስለማይቻል፤ ከሞት በኋላ ስላለው ሁኔታ በቁርጥ መናገር እንደማይቻል ነው።

** ጆን ሎክ **
የጆን ሎክ (1632 - 1704) «የሰው ልጅ የመረዳት ችሎታ» የተሰኘው መጽሐፍ መታተም በእግዛዊነት ታሪክ ውስጥ ትልቅ ለውጥ ያመጣ ክስተት ተደርጎ ይወሰዳል።

** እግዛዊነት በአውሮፓ **
ታሪክ ጸሐፊው ፒተር ጌይ እንደሚለው፣ እግዛዊነት በእንግሊዝ አገር በሚገባ ተስፋፍቶ ነበር። በእንግሊዝ አገር መዳከም በጀመረበት ወቅት ደግሞ በፈረንሳይና በጀርመን አገሮች እየጠነከረ መጥቷል።

ፈረንሳይ በሃይማኖታዊ ጥርጣሬና በተፈጥሮአዊ ሥነ-መለኮት የራሷ የሆነ ወግ ነበራት፤ ይህም በሞንቴኝ፣ በፒየር ባይልና በሞንቴስኪው ሥራዎች ውስጥ ታይቷል። ቮልቴር በጣም ታዋቂ ከሆኑ የፈረንሳይ እግዛውያን አንዱ ሲሆን፣ በ1726 ለእንግሊዝ ባደረገው የሁለት ዓመት ቆይታ የኒውተንን ሳይንስና የእግዛዊነት ዝንባሌዎችን አድንቋል።

ሌሎች ታዋቂ የፈረንሳይ እግዛውያን ማክስሚሊያን ሮቤስፒየር እና ዣን ዣክ ሩሶ ናቸው። ሮቤስፒየር «ልዑል አካልን ማምለክ» (Culte de l'Être suprême) የተሰኘውንና የእግዛዊነት መገለጫ የሆነውን ሥርዓት መሥርቶ ነበር፤ ይህም ከፈረንሳይ አብዮት በኋላ በካቶሊክ ክርስትና ፋንታ ለጥቂት ጊዜ የአዲሱ ሪፐብሊክ የመንግሥት ሃይማኖት ሆኖ አገልግሏል።

የአማኑኤል ካንት ከእግዛዊነት ጋር ያለው ግንኙነት በአካዳሚክ ሊቃውንት ዘንድ አነጋጋሪ ነው። አሜሪካዊው ፈላስፋ አለን ዉድ ካንት የእግዛዊነት አመለካከት እንደነበረው ሲከራከር፣ ስቲቨን ፓልምኩዊስት ደግሞ ይህንን ሐሳብ ይቃወማል።

** እግዛዊነት በዩናይትድ ስቴትስ **
በርካታ የአሜሪካ መሥራች አባቶች የእግዛዊነትን አስተሳሰብ ተቀብለው ነበር። ከእነዚህም መካከል ጄምስ ማዲሰን እና ቶማስ ፔይን ዋናዎቹ ናቸው። ቶማስ ፔይን «የአመክንዮ ዘመን»  የተሰኘውን መጽሐፉን በማሳተም እግዛዊነት በአሜሪካና በአውሮፓ እንዲታወቅ ትልቅ አስተዋጽኦ አድርጓል። አሌክሳንደር ሃሚልተንና ኢታን አለንም እግዛውያን እንደነበሩ ይገመታል። ቶማስ ፔይን በመጽሐፉ ውስጥ ለተማሩ ልሂቃን ብቻ ሳይሆን ለተራው ሕዝብ በሚገባ ቀጥተኛና ግልጽ በሆነ ቋንቋ መጻፉ ፍልስፍናው በሰፊው እንዲሰራጭ አድርጓል።

## የእግዛዊነት ዘርፎች
ዘመናዊ እግዛውያን ስለ አምላክና ከዓለም ጋር ስላለው ግንኙነት የተለያዩ አመለካከቶች ቢኖሯቸውም፣ በጋራ የሚስማሙበት ነጥብ ግን ለእምነታቸው እንደ መሠረት የሚጠቀሙት አመክንዮን፣ ተሞክሮንና ተፈጥሮን መሆኑ ነው።

በዘመናዊ እግዛዊነት ውስጥ በርካታ ዘርፎች የሚገኙ ሲሆን፣ ከእነዚህም መካከል **ሁሉ-አማላካዊ እግዛዊነት** (Pandeism)፣ **ሁሉ-በአምላካዊ እግዛዊነት** (Panentheism)፣ መንፈሳዊ እግዛዊነት፣ ሳይንሳዊ እግዛዊነትና ክርስቲያናዊ እግዛዊነት ይጠቀሳሉ። አንዳንዶች አምላክን እንደ ዓለም ቀራጭ (Master Designer) ሲያዩት፣ ሌሎች ደግሞ አምላክና አጽናፈ ዓለም በጋራ ሂደት ውስጥ እንዳሉ (Master Catalyst) አድርገው ይቆጥራሉ። በጥንታዊው እግዛዊነት ደግሞ አምላክ የሰውን ልጅ እንደሚታዘብ ነገር ግን ጣልቃ እንደማይገባ (Master Observer) ይታመናል።

** ሁሉ-አማላካዊ እግዛዊነት ** 
ይህ ዘርፍ የእግዛዊነትንና የሁሉ-አማላካዊነት - አጽናፈ ዓለም ራሱ አምላክ ነው የሚል እምነት) ሐሳቦች ያቀናጃል። በዚህ እይታ፣ አምላክ መጀመሪያ ዓለምን የፈጠረና የቀረጸ ንቁ ኃይል ነበረ፤ ነገር ግን ዓለም ከተፈጠረ በኋላ አምላክ ራሱ ወደ አጽናፈ ዓለምነት ተቀይሯል። ስለዚህም አሁን ባለበት ሁኔታ አምላክ ከዓለም ተለይቶ የማይገኝና ለጸሎት ምላሽ የማይሰጥ ግዑዝ ኃይል ሆኗል ተብሎ ይታመናል። ይህ ቃል ለመጀመሪያ ጊዜ በ1787 በጀርመናዊው ጎትፍሪድ ግሩብ ሥራዎች ውስጥ ተጠቅሷል።

** ሁሉ-በአምላካዊ እግዛዊነት **
ይህ ዘርፍ እግዛዊነትን ከ«ሁሉ-በአምላክ» እሳቤ ጋር ያገናኛል። በዚህ እምነት መሠረት አጽናፈ ዓለም የአምላክ አካል ነው እንጂ አምላክ በአጽናፈ ዓለም ብቻ አይወሰንም (አምላክ ከአጽናፈ ዓለም ይበልጣል)። የዚህ ዘርፍ ዋና መርህ «ተሞክሮአዊ መለኮት» (Empirical Metaphysics) የሚባለው ሲሆን፣ ይህም አንድ ሰው በጸሎት፣ በሥነ-ሕሊና ማሰላሰል (Meditation) ወይም በሌሎች መንፈሳዊ መንገዶች ከአምላክ ጋር ግንኙነት ሊኖረው እንደሚችል ያምናል። ይህ አስተሳሰብ አምላክ በሰው ሕይወት ጣልቃ አይገባም ከሚለው ከጥንታዊው እግዛዊነት በእጅጉ ይለያል።

## ማጣቀሻዎች