open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
የኻዛር መንግሥት

400px|thumb|የኻዛር መንግሥት 650-850 ዓም ግድም
**የኻዛር መንግሥት** (**የኻዛራውያን ኻጋነት** ወይም **ኻዛርያ**) በከፊል ዘላን የሆነ የቱርኪክ ሕዝብ ግዛት ሲሆን፣ የቀድሞው ኦኖቅ ኻጋናት መንግሥት በቻይናውያን ሥራዊት  በ650 ዓም በተሰበረበት ጊዜ፣ ከቅሬቶቹ ከተነሡት በስሜን ካውካሶስ አውራጃ ዋናው ተተኪ ኃይል ሆነ። ኻዛርያ ይህን አውራጅ እስከ 951 ዓም የኪየቫን ሩስ መንግሥት እስካሸነፋቸው ድረስ ይገዛ ነበር። 

በ732 ዓም ግድም የኻዛርያ መንግሥት ወደ ተልሙድ አይሁድና ገብቶ የአገሩ መንግሥት ሃይማኖት እንደ ሆነ ይመስላል። ከዚያው በፊት የቱርኮች ጥንታዊ አጓጉል እምነት (የተንግሪ ሃይማኖት) ነበሩ። 

=ማጣቀሻ=


መደብ:ሩስያ
መደብ:የእስያ ታሪክ 
መደብ:ዩክሬን
መደብ:ታሪካዊ አገሮች
ሆሎኮስት

550px|thumb|በሆሎኮስት ውስጥ እነማን ሞቱ?
thumb|180px|የናዚ ዩኒፎርም
**ሆሎኮስት** ማለት በ2ኛው የዓለም ጦርነት ጊዜ የአዶልፍ ሂትለር ወገን ናዚዎች በአይሁድና በሌሎች ያደረጉት እልቂት ነበር። 

ስያሜው በግሪክኛ /ሆሎካውስቶስ/ ትርጒሙ የተቃጠለ መስዋዕት ነው። 

ስድስት ሚሊዮን ያህል አይሁዶች ተገደሉ። በተጨማሪ ምናልባት አምስት ሚሊዮን ስላቮች ተገደሉ። በሂትለር ርዕዮተ አለም በመከተል ናዚዎቹ እነዚህን ዘሮች መጥፎዎች እንደ ነበሩ ይሉ ነበርና።

## በተጨማሪም ተመልከት
* የናዚ ማጎሪያ ካምፖች
* ሆሎዶሞር

## አገናኞች
የመስቀል ጦርነቶች

የመስቀል ጦርነቶች

ዓለም ከአስተናገደቻቸው አስከፊና አሰቃቂ የፓለቲካ፣ የዳር
ድንበር እንዲሁም የዘር ጦርነቶች ባልተናነሰ የአይማኖት ጦ
ርነቶችንም አስተናግዳለች።
ስስና አይነኬ በመባል በሚጠራው የአይማኖት ጉዳይ አማካኝ
ነት ወንድም ከወንድሙ፣እህትም ከእህቶ ሳይቀር ጎራ
በመክፈል እርስበርሳቸው ደም ተፋሰዋል።
በዚህች  የሰው ልጆች እንደመኖሪያ ቤታችን በምንጠቀምባ
ት  ዓለም ውስጥ  ብዙ አስከፊና መራራ የአይማኖት ጦርነቶች
የተካሄዱባት ሲሆን ከነሱም ውስጥ የመስቀል ጦርነት
(Crusade) በግንባር ቀደምትነት ይጠቀሳል።
ከእየሱስ ክርስቶስ ልደት በሆላ ከ1095 እስከ 1204 ባሉት
109 አመታት ውስጥ 4 የመስቀል ጦርነቶች የተደረጉ ሲሆን
በነዚህም ጦርነቶች አማካኝነት ከ5 ሚሊየን ያላነሰ
ህዝብ ህይወቱን አጥቶል።
እነዚህ የመስቀል ጦርነቶች አብዛኞቹ በዘመኑ በነበሩ የአይ
ማኖት አባቶች ወይም ጳጳሳት አማካኝነት የተመሩ ሲሆን
ለጳጳሳቱ ወደn ጦርነት መግባት  እንደምክንያት ሆኖ የሚ
ጠቀሰውበታላቁ መፅሐፍ ወይም በመፅሐፍ-ቅዱስ ውስጥ ቅ
ድስቲቶ ምድር (holly land) ተብላ የተጠቀሰችውን እየሩ
ሳሌምንና በዙሪያዋ የሚገኙትን ከተሞችን ከወራሪዎች
እጅ ለመንጠቅ በሚል ነው።
በነዚህ ተከታታይ 4 የመስቀል ጦርነትቶች  ውስጥ የመስቀል
 ጦረኞች በማን ተመሩ? አላማቸውስ ምነበር? እንዴትስ ተጠ
ናቀቀ? የሚሉትን ጥያቄዎች ለመመለስ ከዚህ በታች
ባጭሩ እንያቸው።

አንደኛው የመስቀል ጦርነት

በPope Urban 2ኛ፣ Walter The Penniless እንዲሁ
ም በPeter The Hermite በጋራ በተካሄደው የመ
ጀመርያው የመስቀል ጦርነት 1095 እስከ 1099 ለ4
አመታት የፈጀ ሲሆን አላማቸውም አንቲያክንና እየሩሳሌምን
ይዞ የመስቀል ጦር ግዛቶች ማድረግ ነበር ይህም አላማቸ
ው ሰርቶ ጦርነቱን በአሸናፊነት አጠናቅቀዋል።

ሁለተኛው የመስቀል ጦርነት

በPope Eugenus 3ኛ፣ በEmperor Konrad 3ኛ፣በLo
uis 5ኛ እንዲሁም በBerard of clarivaux ትብብር
የተደረገው ሁለተኛው የመስቀል
ጦርነት ከ1147 አስከ 1149  የፈጀ ሲሆን አላማውም በሙ
ስሊም ጦረኞች ግዛት ስር የነበረችውን የኤዳሰን ከተማን
ለመያዝ ነበር። ነገር ግን በጦርነቱ በመሸነፋ
ቸው አላማቸው ሳይሰምር ቀርቶል አልፎ ተርፎ ቀድሞ በቁጥ
ጥራቸው ስር የነበሩትን ከተሞችንም አጥተዋል

ሶስተኛ የመስቀል ጦርነት

ይሄ ሶስተኛው የመስቀል ጦርነት በወቅቱ ስማቸው ገኖ በነበ
ረው የጦር ሜዳ ጀግኖች በነ Richard The lion-He
arted፣ በEmperor Fredic Barbar
ossa፣ በphilip Augutus እና King of Frace ቅንጅት
ከ1189 እስከ 1192 የተደረገ ጦርነት ሲሆን። በSaladin እ
ጅስር የገባችውን እየሩሳሌም ዳግም
ለማስመለስ  የታቀደ ጦርነት ነበር። ምንም እኳን ክሩሴደሮቹ ሙስሊሞችን በሁሉም ውጊያዎች ቢያሸንፉም፤ ንጉሱ ሪቻርድ አውሮፓ ውስጥ የተፈጠረን አመፅ ለማስቆም ሲመለስ ውጊየው በመቆሙ ወደ ከተማይቱ ሳይገቡ ቀርተዋል።

አራተኛው የመስቀል ጦርነት

በ1198 በpope innocent II አማካኝነት የተጠረውና በፈ
ረንሳይ የመስቀል ጦረኞች የተሳተፋበት ከ1202 እስከ 1
204 የፈጀው 4ኛው የመስቀል ጦርነት
ክርስትያኖችን  የኋይልና የሞራል ውድቀት ላይ  ጥሎ ነው ያለ
ፈው። የሙስሊሞችን ኋይል ከእስራሄልና ከአጎራባች አገሮች
ማስወጣት ዓላማው አርጎ የተነሳው
ይህ  አራተኛው የመስቀል ጦርነት እንዳሰቡት ሳይሳካ ከመጠ
ናቀቁ በላይ በቁጥጥራቸው ስር የነበሩትን የኮንስታንቲኖፕል(
Constantinople) እና የዛራ(Zara) ግዛቶች
አጥተውበታል።

ምንጭ => www.lemenemesekelasefelege.blogspot.com/2017/12/images-1jpg.html?m=1
ፖምፐይ

300px|thumb|ፖምፐይ
**ፖምፐይ** (114-56 ዓክልበ.) በሮሜ መንግሥት ሪፐብሊክ መጨረሻ ቀኖች የሮሜ መንግሥት ወደ አምባገነንነት እንዲቀየር ከጣሩት ሰዎች አንዱ ነው።

በ68 ዓክልበ. ፖምፐይ፣ ዩሊዩስ ቄሳር እና ክራሶስ የተባሉት አለቆች ሦስትዮሽ መንግሥት መሰረቱ። 

ከዚህ በኋላ ዩሊዩስ ቄሳርና ፖምፐይ ለዋናው መሪነት ኃይል ሲታገሉ፣ ፖምፐይ በ56 ዓክልበ. በውግያ ተሸነፈ።

ከዚህ በኋላ እራሱን በግብጽ ቢሸሸግም ተገኘና ተገደለ። 

ዩሊዩስ ቄሳር ከዚህ በኋላ ዋና አምባገነን ንጉሥ ሆነና ሪፐብሊኩ ተጨረሰ። 

መደብ:የሮሜ መንግሥት
የኦርኾን ጽሑፎች

300px|thumb
**የኦርኾን ጽሑፎች** በ724 ዓም በአሁኑ ሞንጎሊያ በኦርኾን ወንዝ ሸለቆ በጥንታዊ ቱርክኛና በቻይንኛ በጎክቱርክ መንግሥት አለቆች የተቀረጹ ሐውልቶች ናቸው። ያስቀረጹዋቸው መሪዎች ቢልጌ ቃጋንና ወንድሙ ኩል ቲጊን ነበሩ።

ጥንታዊ ቱርክኛ እና ቅድመ-ቱርክኛ ከዘመናዊ ቱርክኛ በጣም አይለዩም። እነዚህ ጽሑፎች በማንኛውም የቱርኪክ ቋንቋዎች ቤተሠብ ከሁሉ ቅድመኛ የታወቁት ናሙናዎች ናቸው። የተጻፈበት የኦርኾን ጽሕፈት በተባለው ጥንታዊ ቱርክኛ አልፋቤት ነበረ።

ጽሕፈቶቹ የቱርኮች ታሪክ ይናገራሉ፤ የተንግሪስም እምነት ተከታዮች መሆናቸውን ይገልጻሉ። ጥንታዊ ቱርኮች  ዘላኖችና ወራሪዎች ሲሆኑ፣ ቅዱስ ዋና ከተማቸው «ኦቱከን» በኦርኾን ወንዝ ሸለቆ (በአሁኑ ሞንጎሊያ) እንደ ተገኘ ይገልጻሉ። 

«ኦቱከን ከእርሱ አገራት ሊገዙ የሚቻልበት ቦታ ነው... ሁልጊዜ ከኦቱክን ብትገዙ ከዚያም ቅፍለቶችን ብትልኩ ምንም ችግር አይኖርህም...»

በጽሑፎቹም ደግሞ መሪያቸው  (ቃጋናቸው) ቢልጌ እንደሚተርከው፣ ቅድም-አያቶቹ ወደ አራት አቅጣጮቹ ዘምተው ጎረቤቶቻቸውን ሁሉ ይገዙ ነበር፤ ነገር ግን ከዚያ በኋላ ቱርኮች ወደ ቻይና ቀርበው፣ ቻይናዎች በወርቅ፣ ብር፣ ማሽላ (አረቄ) እና በተለይ በሐር ሀብታሞች ስለ ነበሩ ቱርኮቹን አታለሏቸው፣ መጥፎ ሐር ለሚርቁ፣ ጥሩ ሐር ለሚቀርቡ ሕዝቦች እንሰጣለን በማለት እንዲቀርቡ አታለሏቸውና በየጥቂቱ ተገዥ አደረጓቸው፣ ቱርኮችም ለሀምሳ አመታት ለቻይናውያን ተገዥ ሆኑ። ሆኖም የቢልጌ አባት በአመጽ ቱርኮቹን አስነስቶ ከቻይና አምልጠው ወደ ኦርኾን ተመለሱና እንደገና አሸናፊዎች ሆኑ ይላል። 

ትርጉሙ በሙሉ (በእንግሊዝኛ፣ 'texts' ይጫኑ)

መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:ቱርኪክ ቋንቋዎች
መደብ:ሥነ ቅርስ
ቲል ኦይለንሽፒገል

300px|thumb|የቲል ኦይለንሽፒገል ሐዋልት
**ቲል ኦይለንሽፒገል** በመካከለኛው ዘመን ጀርመን አፈ ታሪክ ውስጥ በ1292 አም ገደማ በናይትሊንገን ጀርመን ተወለደ፣ በ1342 ዓም በሞልን ከተስቦ ዓረፈ። የመቃብር ድንጋዩ በዚያ ይታያል።

በአፈ ታሪክ ዘንድ ይህ ሰው በጀርመናውያን ሁሉ በሮሜ ፓፓ ቢሆንም የቦሄ አሽሙር ያቀርብ ነበር። አለቆቹን በቀልዶቹ ቢያስከፋም፣ በተራ ሕዝብ ዘንድ ስለ ተወደደ የሕዝብ ልዩነት ሊነሣ ነበር። ታሪኮቹ እስካ ዛሬ ድረሥ ተወዳጅነት አገኝተዋል።

ሆኖም የአውሮፓ ሊቃውንት መቸም በእውነት እንዳልኖረ እንደ መሠላቸው ብለዋል።  ስለዚህ ነገር «አፈ ታሪክ» ይባላል። 

የ«ኦይለንሽፒገል» የሚል ቅፅል ስም ትርጉም «የጉጉት መስተዋት» ሲሆን፣ በመዝገቦች አንድ «ቲል ፎን ክለትሊንገ» (ቲል ዘናይትሊንገን) ተገኝቷል። 

መደብ:የጀርመን አፈ ታሪክ
የኡሩጓይ ሰንደቅ ዓላማ

**የኡሩጓይ ሰንደቅ ዓላማ**– (እስፓንኛ):*Bandera de Uruguay*)
## ይዩ
* ኡሩጓይ
* የዓለም ሀገራት ባንዲራዎች
* ሰንደቅ ዓላማ

መደብ:ሰንደቅዓላማ
መደብ:ቬኔዝዌላ
ሙሶሊኒ

175px|thumb|ሙሶሊኒ፣ ይፋዊ ስዕል
175px|left|thumb|ከግራ ወደ ቀኝ የቀድሞ የኮሚኒስት ፖለቲከኛ ኒኮላ ቦምባቺ፣ ዱስ ቤኒቶ ሙሶሊኒ፣ ታማኝ ፍቅረኛው ክላራ ፔታቺ፣ ሚኒስትር አሌሳንድሮ ፓቮሊኒ እና የታዋቂው ፋሺስት ፖለቲከኛ አቺሌ ስታርስ በህይወት የሌሉትን አስከሬኖች በፕላዛ ሎሬቶ ሲታዩ ማየት ይችላሉ። ሚላን ከተማ ፣ 1945
**ቤኒቶ ሙሶሊኒ** (1875-1937 ዓም) ከ1915 እስከ 1935 ዓም ድረስ የጣልያን አምባገነን (ጠቅላይ ሚኒስትር) ሆነ።

አሁንም እንደ በጣም ክፉ ግለሰብ ይታወሳል። በተለይ ኢትዮጵያን በግፍ ወይም በጭካኔ ለመያዝ የጣረ ሞኝ ወይም እብድ ሰው ነበር።  

መልካሙን መንግስት ገልብጦ የተወሰኑ ተከታዮችን አፍርቷል።በሞሶሎኒ መሪነት ጣልያን በ2ኛው የዓለም ጦርነት እየተሸነፈ፣ የጣልያን ንጉሥ የሆኑት ፫ ቪክቶሪዮ አማኑኤል ከማዕረጉ ሻረው እና አሰሩት።  

የጀርመን ሥራዊት ከወህኒ አስወጡትና የጀርመን ሥራዊት የያዛቸውን የጣልያን ክፍሎች አሻንጉሊት ገዥ (የጀርመኖች ገዥ) አደረጉት። ይህ አሻንጉሊት ግዥነት «የጣልያን ኅብረተሠብ ሪፐብሊክ ሲባል ተያዘና ዝም ብሎ በሞት ተቀጣ።  እንዳልኖረ ለሕዝብ ለማረጋገጥ፣ አስካሬኑ ከእግሮቹ ተሰቀለ።

ከሞተ በኋላ ኢትዮጵያ ከሙሶሎኒ ፋሺስት ነፃ ወጥታለች።

መደብ:የጣልያን ሰዎች
የአሜሪካ ብሔራዊ ጦርነት

580px|thumb|የአሜሪካ ብሔራዊ ጦርነት
**የአሜሪካ ብሔራዊ ጦርነት** ከ1853 እስከ 1857 ዓም ድረስ በአሜሪካ ክፍላገራት መካከል የሆነ የእርስ በርስ ጦርነት ነው። ባርነት እስከዚያ ድረስ ሕጋዊ የነበረባቸው ደቡባዊ ክፍላገራት ተገንጥለው የራሳቸውን መንግሥት የአሜሪካ ኮንፌደራት ክፍላገራት አወጁ። በፕሬዝዳንት አብርሀም ሊንከን መሪነት ግን፣ ወደ ስሜን የቀሩት ተባባሪ ክፍላገራት አሸንፈው ኮንፌደራቶቹን ድል አደረጓቸውና ደቡቡን ወደ ኅብረቱ በግድ አስመለሱ። በአራት አመት ጦርነት ውስጥ ምናልባት 1 ሚልዮን ሰዎች ጠፉ። በአገሩ ውስጥ የነበሩት አራት ሚልዮን ባርዮች ያንጊዜ ነጻነታቸውን አገኙ፣ ባርነትም በሕገ መንግሥት ለውጥ ተከለከለ።     

መደብ:የአሜሪካ ታሪክ
መደብ:ጦርነት
የጆሮ ጠቢ ቃል እንደ ጣፋጭ መብል ነው

«**የጆሮ ጠቢ ቃል እንደ ጣፋጭ መብል ነው**» የመጽሐፍ ቅዱስ (የንጉሥ ሠሎሞን) ምሳሌ ነው። (መጽሐፈ ምሳሌ 26:22)

:«የጆሮ ጠቢ ቃል እንደ ጣፋጭ መብል ነው፤ 
:እስከ ሆድ ጒርጆች ድረስ ይደርሳል።»

መደብ:የመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌዎች
ኢሪና ቢልክ

**ኢሪና ቢልክ** (1970 እ.ኤ.አ.፣ ኪየቭ፣ ሶቪዬት ሕብረት) የዩክሬን ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* «Кувала зозуля» (1990)
* «Я розкажу» (1994)
* «Nova» (1995)
* «Так просто» (1996)
* «Фарби» (1998)
* «Ома» (2000)
* «Biłyk» (2002)
* «Країна» (2003)
* «Любовь. Яд» (2004)
* «На бис» (2008)
* «Рассвет» (2014)
* «Без Грима» (2017)
መደብ:ዘፋኞች
ጆሮ ጠቢ ሰው የተማመኑትን ወዳጆች ያለያያል

«**የጆሮ ጠቢ ሰው የተማመኑትን ወዳጆች ያለያያል **» የመጽሐፍ ቅዱስ (የንጉሥ ሠሎሞን) ምሳሌ ነው። (መጽሐፈ ምሳሌ 16:28)

:«ጠማማ ሰው ጥልን ይዘራል፤ 
:ጆሮ ጠቢ ሰው የተማመኑትን ወዳጆች ይለያያል።»

መደብ:የመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌዎች
ጄተቨነራመየ

300px|thumb|ጄተቨነራመየ

**ጄተቨነራመየ** በአኑራደፑረ፣ ስሪ ላንካ የሚገኝ ጥንታዊ የቡዲስም ትልቅ ገዳምና ቤተ መቅደስ ነበር።  በ270 ዓክልበ. በንጉስ መሃሴነ ተመሠረተ። እስከ 1157 ዓም ድረስ ቆመ።

ከእርሱ በፊት ትልቁ የጤራቫዳ ቡዲስም ተቋም አኑራደፑረ መሃቪሃረ ከ244 ዓክልበ. ጀምሮ ይኖር ነበር፤ በ80 ዓክልበ. ግን 300 መኖክሶች ከመሃቪሃረ ተገንጥለው ወደ አዲሱ አበየጊረ ተዛውረው አዲስ የቡዲስም ወገን ጀመሩ።  የአበየጊሪ ጤራቫዳ ወገን ግን ከመሃያነ ቡዲስም ወገን ትምህርቶች ጋራ ተቀላቀለ። 

የአኑራደፑረ መንግሥት ነገሥታት አደልዎን ለአበየጊሪ ወገን ያሳዩ ነበር። እንዲሁም መሃሴነ መሃቪሃረውን አጥፍቶ አዲስ ሦስተኛ ተቋም ጄተቨና በአኑራደፑረ ከተማ መሠረተ። ከዚህ ትንሽ በኋላ ግን ያው ንጉሥ ዳግመኛ መሃቪሃረውን አሠራ። ይሄ ሦስተኛው ተቋም ጄተቨና ደግሞ ከ270 እስከ 1157 ዓም ድረስ ቆመ።

በ1157 ዓም የአበየጊሪና የጄተቨና ተቋማት ሃራ ጤቆች ተብለው ያው ቪሃረ በንጉሥ ፩ ፐራክረመባሁ ትዕዛዝ ተዘጋና ሌሎቹ ሁለት ተቋማት ወደ መሃቪሃረ  ተጨመሩ። ከ1157 ዓም ጀምሮ ጤራቫዳ ብቻ ተደገፈ።

ተቋሙ ያስተማረው በተለይ ለቡዲስም ተከታዮች የሚገቡት ጽሁፎችና ኑሮ ዘዴዎች በተመለከተ ነበር። 

መደብ:ስሪ ላንካ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ቡዲስም
ናዴዥዳ ኩቼር

**ናዴዥዳ ኩቼር** (መስኮብኛ፦ **Надежда Кучер**) (1983 እ.ኤ.አ.፣ ሚንስክ፣ ሶቪዬት_ሕብረት) የቤላሩስ ኦፔራ ዘፋኝ (ሶፕራኖ) ነች።

መደብ:ዘፋኞች
ኢሪና አሌግሮዋ

**ኢሪና አሌግሮዋ** (መስኮብኛ፦ **Ирина Аллегрова**) (1952 እ.ኤ.አ.፣ ሮስቶው፣ ሶቪዬት_ሕብረት) የሩሲያ ዘፋኝ ነች።

## ማጣቀሻወች
irinaallegrova.ru 
መደብ:ዘፋኞች
ቫኅታንግ ኪካቢድዜ

ዋኅታንህ ኪካቢዜ|thumbnail|350px|right
**ዋኅታንህ ኪካቢዜ**  (1938፣ ትብሊሲ፣ ሶቪዬት_ሕብረት) የጂዮርጂያ ተዋናይ ነው።
## ፊልሞች
* ሚሚኖ (1977)
* ንግሥት (2008)
መደብ:ተዋናዮች
ኢዊ አዳሙ

**ኢዊ አዳሙ** (ግሪክኛ፦ **Ήβη Αδάμου**) (1993 እ.ኤ.አ.፣ ቆጵሮስ) የቆጵሮስ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* 2011፥ Σαν ενα Όνειρο
መደብ:ዘፋኞች
ማሪያ ዐሌና ኪሪአኩ

**ማሪያ ዐሌና ኪሪአኩ** (ግሪክኛ፦ **Μαρία Έλενα Κυριακού**) (1984 እ.ኤ.አ.፣ ቆጵሮስ) የግሪክ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* 2014፥ Δυο Άγγελοι Στη Γη
መደብ:ዘፋኞች
ሱንግክዩንኳን ዩኒቨርሲቲ

300px|thumb|ትምህርት አዳራሽ
**ሱንግክዩንኳን ዩኒቨርሲቲ** በሶውል፣ ደቡብ ኮርያ የሚገኝ ዩኒቨርሲቲ ነው።  

በዘመናት ላይ ብዙ ስሞች ኖረውታል፦

* 364 ዓም. - ታይሃክ 
* 674 ዓም. - ጉክሃክ
* 985 ዓም - ጉክጃጋም
* 1290 ዓም - ሰንግዩንጓን
* 1350 ዓም - ጉክጃጋም
* 1354 ዓም - ሱንግዩንጓን
* 1391 ዓም - ሱንግክዩንኳን
* 1902 ዓም - ግዩንግሃኰን
* 1937 ዓም - ሱንግክዩንኳን

መጀመርያው የተመሠረተው በ364 ዓም በንጉሥ ሶሱሪም ሲሆን የኮንፉክዩስ ተቋም ነበረ።

መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ኮሪያ
አና ዊሲ

**አና ዊሲ** (ግሪክኛ፦ **Άννα Βίσση**) (1957 እ.ኤ.አ.፣ ቆጵሮስ) የግሪክ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* 1977፥ Ας κάνουμε απόψε μιαν αρχή 
* 1979፥ Κίτρινο γαλάζιο 
* 1980፥ Ναι 
* 1981፥ Άννα Βίσση 
* 1982፥ Είμαι το σήμερα και είσαι το χθες 
* 1984፥ Να 'χες καρδιά 
* 1985፥ Κάτι συμβαίνει 
* 1986፥ Η επόμενη κίνηση 
* 1988፥ Τώρα 
* 1988፥ Έμπνευση! 
* 1990፥ Είμαι 
* 1992፥ Εμείς
* 1992፥ Λάμπω! 
* 1994፥ Ρε! 
* 1995፥ Ω! Κύπρος 
* 1996፥ Κλίμα Τροπικό 
* 1997፥ Τραύμα 
* 1998፥ Αντίδοτο 
* 2000፥ Everything I Am 
* 2000፥ Κραυγή 
* 2002፥ Χ 
* 2003፥ Παράξενες Εικόνες 
* 2005፥ Nylon 
* 2008፥ Απαγορευμένο 
* 2010፥ Αγάπη Είναι Εσύ 
* 2015፥ Συνέντευξη 
## ማጣቀሻወች
www.annavissilive.com
መደብ:ዘፋኞች
ናታሊያ ባርቡ

**ናታሊያ ባርቡ** (1979 እ.ኤ.አ.፣ በልጺ፣ ሶቪዬት_ሕብረት) የሞልዶቫ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* 2001፥ Între ieri și azi 
* 2003፥ Zbor De Dor 
* 2009፥ Fight - Best of Natalia Barbu 
* 2009፥ Sunt fată de măritat
## ማጣቀሻወች
nataliabarbu.com
መደብ:ዘፋኞች
አሻንቲ መንግሥት

300px|thumb|አሻንቲ መንግሥት
**አሻንቲ መንግሥት** ከ1662 እስከ 1949 ዓም ድረስ በዛሬው ጋና አካባቢ የነበረ ግዛት ነው። ከአካን ብሔር ግዛቶች አንዱ ነበር። የብሔሩ ስም በአካንኛ በትክክል «**አሳንቴ**»፣ የአገሩም ስም «**አሳንቴማን**» ተብሎ ይጠራል።  ይህም ከአካንኛ «አሳ» (ጦርነት) እና «-ንቴ» (ስለ) ወይም «ስለ ጦር» ለማለት ነው። «አሻንቲ» የሚለው አጠራር ከእንግሊዝኛው አጻጻፍ የተነሳ አጠራር ሲሆን፣ በአሁኑ ዘመን በጋና ውስጥ ተቀባይነት አለው።

አካን የተባሉት ብሔሮች ከጥንቱ ጋና መንግሥት (በዛሬው ማሊና ሞሪታኒያ) ከ1068 ዓም በኋላ እንደ ፈለሱ ይነገራል። በዚያን ጊዜ መጀመርያውን አካን ግዛት ቦኖማን መንግሥት መሠረቱ።  አገራቸው የወርቅ ማዕድን በብዛት የተገኘበት በመሆኑ በንግዱ ምክንያት ይበልጸግ ነበር። ከ1500 ዓም በኋላ የተለያዩ ተወዳዳሪ ግዛቶች ነበሩ፤ ዋነኛውም እስከ 1692 ዓም ያህል ድረስ የደንክዪራ መንግሥት ሆኖ ነበር።  በዚያው ዓመት የአሻንቲ ንጉሥ ኦሰይ ቱቱ ደንክዪራን በማሸንፍ ዋናው  ላዕላይ ግዛት ሆነ። የአሻንቲ ንጉሥ ማዕረግ *[[አሳንቴሄኔ]]* ይባል ነበር።  በዚህ ዘመን በትውፊታቸው ዘንድ ወርቁ በርጩማ የተባለው ከሰማይ ወረደና የአሻንቲ ነገሥታት ዙፋን ሆነ።   

400px|thumb|left|የአሳንቴ ጦር መኮንን፣ 1811 ዓም አካባቢ
350px|thumb|አሻንቲ ''ፎንቶምፍሮም'' ወይም ነጋሪት ከበሮ
አሻንቲ ደግሞ ፎንቶንፍሮም የተባለ ነጋሪት ከበሮ ፈጠሩ።  አካንኛ እና በምዕራብ አፍሪካ ያሉ ብዙ ቋንቋዎች እንደ ቻይንኛ በመምሰል የድምጽ ቃና ያለባቸው ልሳናት ሲሆኑ፣ ይኸው ነጋሪት ቃናዎቹን በትክክል ማስገኘት ስለሚችል፣ በሙሉ አረፍተ ነገር ለመነጋገር ስለሚያስችል፣ የነጋሪት ቋንቋ የተማሩት ጎበዞች ከአንድ ቦታ ወደ ሌላው መልእክት እንደ ቴሌግራፍ በፍጥነትና በርቀት  ሊያደርሱ ቻሉ።  

ከ1800 ዓም በኋላ ሥራዊታቸው ጠመንጃ ይይዝ ነበር። ከጎረቤቶታቸው በተለይም ከፋንቲ ብሔር በጦርነቶች ይታግሉ ነበር። ሁለቱ ወገኖች ከተማረኩት ቁጥር ወደ ባርነት ይሸጡ ነበር። ከዚያ በኋላ ከ1815 እስከ 1888 ዓም ድረስ የአሳንቴማን ሥራዊት ከብሪታንያ ጋራ አራት ጦርነቶች ተዋጉ። በሦስቱ ጦርነቶች (1815፣ 1855፣ 1866 ዓም) ብሪታንያ አገሩን ቢወረሩም ሊገዙት አልቻሉም። በመጨረሻው ጦርነት ግን በ1888 ዓም የብሪታንያ ሃያላት ድል አድርገው የአሳንቴ ግዛት ያዙ። አሳንቴ ብሔር በ1892 ዓም ካመጹ በኋላ፣ በ1894 ዓም ብሪታን የጎልድ ኮስት ጥብቅ አገር አለው። በ1927 ዓም አሳንቴሄኔው እንዲመልስና አሳንቴ ብሔር ራስ-ገዥ ሁኔታ እንዲያገኙ ተፈቀደላቸው።  በ1949 ዓም ዘመናዊው ጋና  አገር ሲመሠረት፣ የአሳንቴማን ግዛት አሁን «አሻንቲ ክልል» ተብሎ ከጋና ጋር ተባበረ፤ እስካሁንም አሳንቴሄኔው በክብር ይቀመጣል።    

መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:ጋና
መደብ:የአፍሪካ ታሪክ
ፔጊ ዚና

**ፔጊ ዚና** (ግሪክኛ፦ **Πέγκυ Ζήνα**) (1975 እ.ኤ.አ.፣ አቴና፣ ግሪክ) የግሪክ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* 1995፥ Πέγκυ Ζήνα
* 1998፥ Ανέβαινες
* 2001፥ Ένα χάδι
* 2002፥ Βρες ένα τρόπο
* 2003፥ Μαζί σου
* 2004፥  Ματώνω
* 2005፥ Νόημα
* 2006፥ Ένα
* 2007፥ Τρέξε
* 2008፥ Βest of+
* 2009፥ Το πάθος είναι η αφορμή
* 2010፥ Ευαίσθητη ή λογική
## ማጣቀሻወች
www.peggyzina.com
መደብ:ዘፋኞች
ናታሻ ቦፊሊዩ

**ናታሻ ቦፊሊዩ** (ግሪክኛ፦ **Νατάσσα Μποφίλιου**) (1983 እ.ኤ.አ.፣ አቴና፣ ግሪክ) የግሪክ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* 2005፥ Εκατό μικρές ανάσες
* 2008፥ Μέχρι το τέλος
* 2010፥ Εισιτήρια διπλά
* 2012፥ Οι μέρες του φωτός
* 2016፥ Βαβέλ
መደብ:ዘፋኞች
ማሽ (የቴሌቪዥን ትርዒት)

280px|thumb|ዋና ተዋንያን በ1964 ዓ.ም.
**ማሽ** ከ1964 ዓም ጀምሮ እስከ 1975 ዓም ድረስ በአሜሪካ ቴሌቪዥን ላይ የታየ አስቂኝ ተከታታይ ፊልም ነበረ። በትርዒቱ ጊዜውና ሥፍራው በኮርያ ጦርነት (1942-1945) ውስጥ እየሆነ የአሜሪካ ሥራዊት ሕክምና ክፍል ያሳያል። የኮርያ ጦርነት እራሱ ለ፫ አመት ብቻ ሲፈጅ፣ ትርዒቱ በጣም ስለ ተወደደ በቴሌቪዥን ላይ ለአስራ አንድ አመታት ቆየ። አርእስቱም በእንግሊዝኛ M*A*S*H* ወይም *ሞባይል አርሚ ሰርጂካል ሆስፒታል* (ተንቀሳቃሽ ሥራዊት ቀዶጥገና ሀኪምቤት) ነው።  

መደብ:ተከታታይ ፊልሞች
መደብ:የቴሌቪዥን ትርዒት
መደብ:የአሜሪካ ፊልሞች
ሲ ኤን ኤን

**ሲ. ኤን. ኤን.** በአሜሪካ ሀገር ከጆርጂያ የሚገኝ ቴሌቪዥን ጣቢያ ነው።   በ1972 ዓም ተመሠረተ። 

በአሜሪካ አገር 96 ሚሊዮን ቤተሠቦች ያህል ሊያዩት ይችላሉ። ሆኖም ተሰምጠው በየጊዜው የሚያዩት ከዚህ ቁጥር በጣም ይቀነሳሉ፣ ምናልባት ጥቂት ሚልዮን ብቻ ናቸው።

መደብ:ቴሌቪዥን
መደብ:ድርጅቶች
መደብ:ጆርጂያ
ኢሳት

**ኢሳት** በኔዘርላንድና በሜሪላንድ የተገኘ ቴሌቪዥን ዜና አገልግሎት ነው። በአማርኛና በተለያዩ ልሳናት ስርጭት ያቀርባሉ።

መደብ:ቴሌቪዥን
መደብ:ድርጅቶች
መደብ:ሆላንድ
ዝውውር ትንታኔ

430px|thumb|የዝውውር ውይይት መንገዶች
**ዝውውር ትንታኔ** (Transactional Analysis) ማለት በዘመናዊ ስነልቦና የሚጠቅም የችግር መፍትሄ ዘዴ ነው።

በዚህ መላ ምት የእያንዳንዱ ግለሠብ ባሕርይ በሦስት ደረጆች እነርሱም «አዋቂ»፣ «ወላጅ»፣ «ልጅ» ይከፋፈላል።  

ሁለት ሰዎች ሲወያዩ፣ እያንዳንዱ ከሦስቱ ባህርዮች በአንድ ውስጥ አለ። ከዚህ የተነሣ እነዚህ ኹኔታዎች ይኖራሉ፦

* አዋቂ ለ አዋቂ መወያየት
* ወላጅ ለልጅ መወያየት 
* ልጅ ለወላጅ መወያየት

...ወዘተርፈ የሚሉ አይነት ምድቦች አሉ።

በተጨማሪ በመጽሐፉ «I'm OK, You're OK» («እኔ ደህና ነኝ፣ አንቱም ደህና ነህ») እንደ ተገለጠ፣ የሚከተሉ ኹኔቶች ሊኖሩ ይችላሉ፦

* እኔ ደህና ነኝ፣ አንተም ደህና ነህ - ከሁሉ የሚሻ ለሥነልቦናም ጤናማ መወያየት፤
* እኔ ደህና ነኝ፣ አንተ ግን መጥፎ ነህ - በዚህ ርዮት ብልጫ ይደረጋል፣ ጤናማ አይደለም
* እኔ መጥፎ ነኝ፣ አንተ ደህና ነህ - ይህ ሰው ከሌሎች  ችግር ይቀበላል
* እኔ መጥፎ ነኝ፣ አንተም መጥፎ ነህ - ይህ ከሁሉ የባሰ ኹኔታ ሲሆን የሥነ ልቡና ዝቤት ያመልክታል።

ከታችኛው ወደ ላይኛው ኹኔታ ለመድረስ በ«ዝውውር ትንታኔ» ዘዴዎች ወይም በገቢር ማዳመጥና አንጸባራቂ ማዳመጥ ወሳኙ ኢላማ ነው።

በዚያው መጽሐፍ ዝውውር ትንታኔ «ችግር እናገኛለን» ብሎ ስለማያስብ፣ በፍሮይድ መላምት ለተመሠረተ ስነልቦና ዘዴዎች ተቃራኒ ተብሏል።

## የዝውውር ምሳሌዎች
እነዚህ ምሳሌዎች ከሥነ ጽሑፉ በመተርጐም ተወስደዋል።

### ተስማሚ ዝውውሮች

በተስማሚ ዝውውሮች፣ ሁለቱ ተናጋሪዎች በአንድ ደረጃ ላይ አብረው ናቸው፣ ወይም በሚመላለሱ ደረጆች ናቸው፤ ያልተጠበቀ ሁናቴ  አይሆንም።  

* ምሳሌ ፩፦ 
** መጣጥፉን ለመጻፈ ችለሃል? (አዋቂ-አዋቂ)
** አዎ፣ በኢሜል ልልክልህ ነው። (አዋቂ-አዋቂ)

* ምሳሌ ፪፦
** ከዚህ ስብስባ በኋላ ሂደን ሲኒማ ቤት ፊልምን እንይ? (ልጅ-ልጅ)
** እወዳለሁ፣ ከሥራ ደክሞኛል፣ ምኑን እንይ? (ልጅ-ልጅ) 

* ምሳሌ ፫፦
** ክፍልህን ማጽዳትህን መጨረስ ነበረብህ! (ወላጅ-ልጅ)
** ጉዳዬን ተው፣ አደርጋለሁ! (ልጅ-ወላጅ) 

### ተሻጋሪ ዝውውሮች

ተሻጋሪ ዝውውር አንዱ ተናጋሪ በማይመላለሰው ወይም በማይስማማው ሞድ ሲመልስ ነው፦ 

* ምሳሌ ፩
** መጣጥፉን ለመጻፍ ችለሃል? (አዋቂ-አዋቂ)
** ጉዳዬን ተው፣ አደርጋለሁ! (ልጅ-ወላጅ)

ይህ አይነት ተሻጋሪ ዝውውር የመነጋገር እንቅፋት ይፈጥራል። 

* ምሳለ ፪፦
** ክፍልህን ማጽዳትህን መጨረስ ነበረብህ! (ወላጅ-ልጅ)
** እነሆ፣ አሁን እያደረግሁት ነው! (አዋቂ-አዋቂ) 

ይህ አይነት ተሻጋሪ ዝውውር የተናጋሪዎች ሚዛን ሊቀይር ይሞክራል። 

መደብ:ስነ ልቡና
ናቫሆ

300px|thumb|ናቫሆ ብሔር አሁን የሚኖሩበት ምድር
**ናቫሆ** (ናቫሆኛ፦ /ናቤሆ/ ወይንም /ዲኔ/) በደቡብ ምዕራብ አሜሪካ አገር እሚገኝ ብሔር ነው።

መደብ:የስሜን አሜሪካ ኗሪ ብሔሮች
አመዳይ

**አመዳይ** ከከባቢ አየር ከደመና እንደ ዝናብ የሚወድቅ እንደ አመድ የመሠለ ነጭ በረዶ ነው። 

 

መደብ:አየር ፀባይ
ዘ በገሉዝ

**ዘ በገሉዝ** (እንግሊዝኛ፦ The Bugaloos) በ1962 ዓም (1970 እ.ኤ.አ.) የወጣ ምርጥ የሆነ የልጆች ተከታታይ ፊልም ነበረ። በሲድና ማርቲ ክሮፍት ተዘጋጀ።

መደብ:ተከታታይ ፊልሞች
መደብ:የቴሌቪዥን ትርዒት
መደብ:የአሜሪካ ፊልሞች
የስኮን ድንጊያ

300px|thumb|የስኮን ድንጋይ
**የስኮን ድንጊያ** በቀድሞ ዘመን በአየርላንድ ለከፍተኛ ነገስታታቸው ዘውድ አረመኔ ሥነ ሥራት ተጠቅሞ ነበር። ከዚያ ወደ እስኮትላንድና ከዚያ እስከ እንግሊዝ ድረስ እንደ ደረሰ ይባላል። እንዲሁም በአንዳንድ አፈታሪክ መሠረት፣ ይህ ያዕቆብ በፋራን ምድር የነበረው ቅርስ ድንጋይ ይሆናል።

መደብ:ዩናይትድ ኪንግደም
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
ስም (ሰዋስው)

**ስም** ማላት የአንድ ነገር መጠሪያ ሲሆን እንደ አረፍተነገር ባለቤት ያገለግላል።

ስም ማለት የአንድ ነገር መጠሪያ ሆኖ በአረፍተ ነገር ላይ እንደ ባለቤት እንጠቀምበታለን ።

ምሳሌ፦ አበበ ወደ ገበያ ሄደ ። አበበ የሚለው ስም ነው እደ ባለቤት ያገለግላል ።

መደብ:ሰዋስው
መደብ:ስሞች
ቤንዚን

**ቤንዚን** ከደንጊያ ከሰል ከሚገኝ ቅጥራን የሚወጣ እንፋሎት ፤ ወይም የሚበን ዘይት ፤ ፈጥኖ ነዳጅ (ፔትሮሊየም) በመኾኑ ለልዩ ልዩ ይልቁንም በርቀት ለተሠሩ ሞተሮች ማስኬጃ ማገዶ ይኾናል።

መደብ:ውሑዶች
መደብ:መጓጓዣ
ካሥ ኤሊየት

340px|thumb|ካሥ ኤሊየት በቴለቪዥን 1961 ዓም
**ካሥ «ቢግ ማማ»  ኤሊየት** (1934-1966 ዓም፣ ልደት ስም፦ **ኤለን ናዖሚ ኮውን**) በጣም ዝነኛ አሜሪካዊት ዘፋኝ ነበረች። በሙዚቃዊ ጥበብዋ በቬትናም ጦርነት ዘመን  በተለይም «ዘ ማማዝ ኤንድ ዘ ፓፓዝ» («እናቶቹና አባቶቹ») በተባለ ቡድን ነበረች።  በዚህ ቡድን በዋንነት ታዋቂ የሆነ ምርጥ ዘፈን «ካሊፎርኒያ ድሪሚንግ» (የካሊፎርኒያ ማለም) መሆኑ ይታወሳል። እንዲሁም በቢግ ማማ በኩል የሄሮይንና የሌሎች አይነቶች አደገኛ አደንዛሽ ሱስነት እንዳደረባት ይባላል። ብዙም ጊዜ በቴሌቪዥን ፈርገማዎች ትታይ ነበር።

በመጨረሻ በ1966 ዓም በአንድ ግብዣ ላይ ስትቆይ አንድ ሳንድዊች እየበላች አንቆ ገደላት ይባላል።  እድሜዋም ፴፪ ዓመታት ነበረ።  በእድሜዋም እጅግ ስመ ጥሩ ስትሆን በኋላ ግን በአጠቃላይ ስለ ጦርነት የነበራት ተጽእኖዋ እና አስተዋጽኦ አሁን ተረስታለች።

መደብ:የአሜሪካ ዘፋኞች
ሯይጛ ብሔር

350px|thumb|የሯይጛ ስደተኞች፣ 21ኛው ክፍለዘመን
**ሯይጛ ብሔር** በምየንማ የሚኖር ብሔር ነው። አብዛኛዎቹ ዛሬ የእስልምና ተከታዮች ናቸው፤ ጥቂቶቹም የሂንዱ ሃይማኖት ምእመናን ናቸው።   ትውልዳቸው ቋንቋቸውም እንደ ሕንዳዊ-ኢራናዊ ቋንቋዎች አባላት ወይም እውነተኛ «አርያኖች» ናቸው። 

ከጥንት ጀምሮ በዚያ አካባቢ ቢገኙም፣ ከምየንማ ቡዲስም መንግሥት ወይም ሕዝብ ዘንድ አሁን የዜግነት ተቀባይነት ስላላገኙ ሯይጛዎቹ በዜና ላይ ታይተዋል።  በምየንማም መንግሥት አስተያየት ዘንድ፣ ሯይጋ በባንግላዴሽ መኖራቸው ይሻላቸው ነበር።

የብሐሮች ሃይማኖቶች፣ ቋንቋዎች፣ ታሪኮችና ስንኳ የስያሜዎች አጠራሮች  ወዘተ. በዚህ የአለም ክፍል ከጥንት እጅግ ውስብስብ ናቸው።  ደግሞ ዳኛዋቲን ይዩ።
300px|thumb|ሯይጛ የሚበዙበት ሀገር በምየንማ ምዕራብ ዳር ጫፍ ዝራፊ

መደብ:ብሔሮች
መደብ:ምየንማ
ለሖር

**ለሖር** (ፐንጃብኛ፦ : لہور‎; ኡርዱ: لاہور‎‎) የፓኪስታን ከተማ ነው። 

መደብ:ፓኪስታን
መደብ:የእስያ ከተሞች
ፕትኬርን ደሴቶች

320px|thumb|ፖሊኔዥያ
320px|thumb|የአዳምስታውን ቤተክርስቲያን
**ፕትኬርን ደሴቶች** በፖሊኔዥያ የሚገኙ የዩናይትድ ኪንግደም ባሕር-ማዶ ጥግኝ ግዛት ነው። አሁን 57 ሰዎች ብቻ ይኖሩበታል። እነኚህ ሁሉ የ*[[ባውንቲ]]* መርከብ ሽፍጣዎችና የታሂቲ ሰቶች ተወላጆች ናቸው። ቋንቋዎቻቸውም እንግሊዝኛና ፕትኬርንኛ ናቸው።  ሁላቸው የ፯ኛው ቀን አድቬንቲስት ቤተክርስቲያን አባላት ናቸው።

መደብ:ዩናይትድ ኪንግደም
የታንግ ሥርወ መንግሥት

375px|thumb|የታንግ ሥርወ መንግሥት ግዛት በ692 ዓም. ግድም
**የታንግ ሥርወ መንግሥት** በቻይና ታሪክ ከ610 እስከ 899 ዓም ድረስ የቆየ ሥርወ መንግሥት ነበረ። 

 

መደብ:የቻይና ታሪክ
መደብ:የቻይና ነገሥታት
ቀጭን ሽንኩርት

300px|thumb|ቀጭን ሽንኩርት
**ቀጭን ሹንኩርት** (Allium schoenoprasum) የሽንኩርት አስተኔ አባልና የሽንኩርት /ቀይ ሽንኩርት ዘመድ ነው። ለእስያ፣ ለአውሮፓና ለስሜን አሜሪካ ኗሪ ተክል ነው።  የተከተተው አገዳውም በአበሳሰል ይጠቀማል። 

መደብ:አትክልት
ቸርነንኮ

**ኮንስታንቲን ቸርነንኮ** ከ1984 እ.ኤ.አ. እስከ 1985 እ.ኤ.አ. ድረስ የሶቪዬት ሕብረት ኰሙኒስት መሪ ነበሩ።

መደብ:የሩሲያ ፖለቲከኞች
ቢልባው

**ቢልባው** (እስፓንኛ፦ Bilbao) የእስፓንያ ከተማ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
የበንጋል ባህረስላጤ

350px|thumb|የበንጋል ባህረስላጤ
**የበንጋል ባህረስላጤ** በእስያ ከሕንድና ከስሪ ላንካ ምሥራቅ፣ ከባንግላዴሽ ደቡብ፣ ከምየንማ ምዕራብ የሚገኝ የሕንድ ውቅያኖስ ታላቅ ባህረስላጤ ነው።

መደብ:እስያ
መደብ:የውሃ አካል
ጎንደሻፑር አካዳሚ

**ጎንደሻፑር አካዳሚ** በጎንደሻፑር፣ ፋርስ የነበረ የኔስቶራዊ ክርስትና ከፍተኛ ትምህርት ቤት ነበረ። ያቀረባቸው ትምህርቶች በሕክምና፣ ፍልስፍና፣ ስነ መለኮትና ስነ ፍጥረት ነበሩ። 

መጀመርያ እንደ ኔስቶራዊ ገዳም በ263 ዓም ተመሠረተ። ከ521 ዓም ከፋርስ መንግሥት ንጉስ ኾስራው ጀምሮ ዝነኛ ትምህርት ተቋም ሆነ። ከቢዛንታይን የሸሹት ኔስቶራዊ ስደተኞች የሕክምና፣ ስነ ፈለክ፣ እና የፍልስፍና መጻሕፍት ከአረማይስጥ ወይም ከግሪክኛ ወደ መካከለኛ ፋርስኛ እንዲያስተርጒሙ አደረገ። እንዲሁም መምህሮች ከሕንድ ጠርቶ የስነ ፈለክ፣ ሥነ ቁጥርና የሕክምና መጻሕፍት ከሳንስክሪት ወደ መካከለኛ ፋርስኛ እንዲያስተርጓሙ አደረጋቸው። እንዲሁም መምህሮች ከቻይና ጠርቶ የባህላዊ ሕክምናና የሃይማኖት መጻሕፍት ከቻይንኛ አስተረጎሙ። 

የሕክምና ተቋም ሀኪሞች ግን በአራማይስጥ ይጽፉ ነበር፤ አረማይስጥ በሕክምና ዘርፍ እንደ መደበኛ ቋንቋ ተመሠርቶ ነበርና።

ይህ ተቋም በሕክምናና በስነ ቁጥር አደረጃጀት ወሳኝ ሚና አጫወተ።

መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:የፋርስ ታሪክ
ሄክታር

**ሄክታር** የአለም አቀፍ ክልል መለኪያ ሲሆን፣ ትርጉሙ በየጎኑ አንድ መቶ ሜትር ያለው ካሬ (አራት ማዕዘን ያለው) ክልል ስፋት ማለት ነው።

ቃሉ (በፈረንሳይኛ በኩል) የደረሰው ከግሪክኛ ἑκατόν /ሄካቶን/ «መቶ»፣ እና ሮማይስጥ area /አሬያ/ «ክልል» ነበር።

ሄክታር ስለዚህ አሥር ሺህ ካሬ ሜትር አለበት።  ሄክታር በተለይ ለመሬት (ርስት ወይም እርሻ) ክልል ለመለካት ይጠቀማል።


Hectare Diagram.svg|1 ሄክታር = 10,000 ካሬ ሜትር
Hamilton 03.jpg|1 ሄክታር = የራግቢ ሜዳ የሚያህል ክልል፣ 100x100 m


መደብ:መለኪያ
የማርማራ ባሕር

350px|thumb|የማርማራ ባሕር
**የማርማራ ባሕር** ወይም በጥንት **ፕሮፖንቲስ** በቱርክ አገር ውስጥ፣ ከአውሮፓና ከእስያ መካከል፣ ከጥቁር ባሕርና ከኤጊያን ባህር መካከል፣ የቦስፖሮስ ወሽመጥና የዳርዳኔል ወሽመጥ መካከል የሚገኝ ባሕር ነው።

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:ቱርክ
ደቡብ ቻይና ባሕር

350px|thumb|በደቡብ ቻይና ባሕር ላይ ይግባኝ ያሉት አገራት
**ደቡብ ቻይና ባሕር** በእስያ ከቻይና ደቡብ፣ ከቬትናም ምሥራቅ፣ ከፊልፒንስ ምዕራብ፣ ከማሌዥያ ስሜን የሚገኝ የፓሲፊክ ውቅያኖስ ታላቅ ባህር ነው።

በባሕር እራሱ ላይ እና በባህሩ ውስጥ በሚገኙት ጥቃቅን ደሴቶች ላይ ብዙ ከባቢ አገራት ይግባኝ ማለታቸው ስላለ፣ የአግሮች ክርክር ነው። የሚከተሉት አገራት በከፊል ይግባኝ ብለዋል፦ ቬትናም፣ ፊልፒንስ፣ ማሌዥያ፣ ብሩናይ፣ የቻይና ሕዝባዊ ሪፐብሊክና ታይዋን ናቸው። 

መደብ:እስያ
መደብ:የውሃ አካል
ሮቤርት ኮኽ

340px|thumb|ሮቤርት ኮኽ 1899 ዓም
**ሮቤርት ኮኽ** (ጀርመንኛ፦ Robert Koch 1836-1902 ዓም) ዝነኛ የጀርመን ሀኪምና ሳይንቲስት ነበረ። በተለይ የባክቴሪያ ጥናት መስራች ስለ መሆኑ ይታወቃል።

መደብ:ሳይንቲስቶች
መደብ:የጀርመን ሰዎች
መደብ:ሕክምና
ፐንጃብ፣ ሕንድ

400px|thumb|ፐንጃብ በሕንድ

**ፐንጃብ** በስሜን የምትገኝ የሕንድ ክፍላገር ናት። የክፍላገሩ ኗሪዎች በብዛት የፐንጃቢ ብሔር ሲሆኑ ዋና ቋንቋቸው ፐንጃብኛ፣ ሃይማኖታቸውም ሲኪዝም ነው። 

መደብ:የሕንድ ክፍላገራት
ያሥር አረፋት

320px|thumb|ያሥር አረፋት በ1993 ዓም
**ያሥር አረፋት** (1921-1997 ዓም) ዝነኛ የፍልስጥኤማውያን ብሔር መሪ ነበሩ።

መደብ:መሪዎች
ኒኪታ ክሩሽቾፍ

300px|thumb|ኒኪታ ክሩሽቾፍ
**ኒኪታ ክሩሽቾቭ** (ሩስኛ፦ Никита Хрущёв 1886-1964 ዓም) ከ1950 እስከ 1957 ዓም ድረስ የሶቭዬት ሕብረት ኰሙኒስት መሪ ነበረ።

መደብ:የሩሲያ ፖለቲከኞች
መቶ

**መቶ** ወይም **አንድ መቶ** በተራ አቆጣጠር ከዘጠና ዘጠኝ የሚከተለው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ተወረሰ **፻** ነው፣ ይህም ከግሪክ አልፋቤት ፊደል ሮ («**Ρ፣ ρ**») እንደ ተወሰደ ይታመናል።

በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **100** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች 1 አንድ እና 0 ዜሮ ተደረጀ።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«መቶ» ምልክት «**[[C]]**» ነበር።

መደብ:ቁጥር
ጨቲስገርህ

400px|thumb|ጨቲስገርህ በሕንድ

**ጨቲስገርህ** በምሥራቅ የምትገኝ የሕንድ ክፍላገር ናት። በ1993 ዓም ከማድየ ፕረዴሽ ክፍላገር ክፍል በመውሰድ ተመሠረተ።

መደብ:የሕንድ ክፍላገራት
አልፋቤት

350px|thumb|በ3ቱ ዋና ፊደላት (ግሪክ፣ ላቲን፣ ቂርሎስ) 11ዱ ቅርጾች ለሁሉ የጋራ መሆናቸውን የሚያሳይ ካርታ
**አልፋቤት** ማለት የዓለም ጽሕፈቶች ከተባሉት አምስት ዋና መደቦች አንዱ ነው። በአልፋቤቶች ውስጥ፣ እያንዳንዱ ምልክት ወይም ፊደል ባጠቃላይ ለተወሰነ ድምጽ ክፍል (እንደ ተነባቢ ወይም አናባቢ) ይወክላል። 

ከአልፋቤቶች ቀድሞ በሆነ ዘዴ በ«ሎጎግራም» ጽሕፈት እያንዳንዱ ምልክት ለተለየ ቃል ወይም ክፍለ-ቃል ይወክላል፣ ለምሳሌ የቻይና ጽሕፈት ዛሬም እንዲህ ነው። እንዲሁም «ሲላቢክ» በሚባለው መደብ፣ እያንዳንዱ ምልክት የተለየ ክፍለ-ቃል ድምጽ ያሰማል፣ ለምሳሌ የጻላጊኛ ጽሕፈት፣ ወይም እንደ አቡጊዳ ወይም እንደ ሕንድ ብራሚክ ጽሕፈቶች ቤተሠብ፣ የክፍለ-ቃል ድምጽ ምልክቶች እንደ አነንባቢው ተመሳሳይ ናቸው።  ስለዚህ «አልፋቤቶች» እንደ «ሎጎግራም» ወይም «ሲላቢክ» ሳይሆኑ ከነዚህ ሁሉ የተለዩ ናቸው።

ከሁሉ አስቀድሞ የተደረጁት አልፋቤቶች ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት ሲሆኑ ለአናባቢዎቹ የተለዩ ምልክቶች አልነበራቸውም፣ ስለዚህ የነዚህ አልፋቤት አይነት «አብጃድ» ነው። የፊንቄ አብጃድ፣ የዕብራይስጥ አብጃድ፣ የአረብኛ አብጃድ፣ የአረማይስጥ አብጃድ ወዘተ. ሁላቸው በዚህ አይነት ናቸው። ስያሜው «አብጃድ» ከአረብኛ መጀመርያ ፊደል ስሞች አ፣ በ፣ ጀ፣ ደ መጣ። ከነዚህም ብዙዎች እንደ ዕብራይስጥና አረብኛ አናባቢዎቹን በሌሎች ነጥቦች በኋላ አመለከቱ። 

ምናልባት ከ800 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ ግሪኮች የፊንቄ አብጃድ ትንሽ ቀይረው የአንዳንድ ድምጽ ጥቅም ከተነባቢ ወደ አናባቢ አዛወሩት። እነዚህ ከመጀመርያ የግሪክ አልፋቤት ፊደሎች ስሞች «አልፋ» እና «ቤታ» የተነሣ እውነተኛ «አልፋቤቶች» ይባላሉ። የአለም ዋና አልፋቤቶች በተለይም የላቲን አልፋቤትና የቂርሎስ አልፋቤት ከዚያ ተደረጁ። 

ብዙ ቋንቋዎች በአንድ ተመሳሳይ አልፋቤት አይነት ሊጻፉ ይችላሉ፣ እያንዳንዱም ቋንቋ ልዩ ምልክቶችን ለራሱ ጥቅሞች ሊያዘጋጅ ይችላል። 

ከ ዚህ ሁሉ ግን አማርኛ ልይት ይላል። 

## ደግሞ ይዩ
* ከቅድመ-ሴማዊ የደረሱት ጽሕፈቶች ትውልድ

መደብ:ጽሕፈቶች
ላቲን ጽሕፈት

350px|thumb|የላቲን ጽሕፈት አሁን የተጠቀመባቸው አገራት
**ላቲን ጽሕፈት** እንደ ላቲን አልፋቤት ተራ 26 ፊደላት ያህል የጠቀሙት አልፋቤቶች ጽሕፈት ዘዴ ነው።  በነዚህ ፊደል ምልክቶች ስብስብ በጋራ የጠቀሙት አልፋቤቶች ስብሰባ ነው። ለምሳሌ የላቲን አልፋቤት ለሮማይስጥ (ወይም «ላቲን») ከመሆኑ በላይ፣ የጣልኛ አልፋቤት፣ የእስፓንኛ አልፋቤት፣ የፈረንሳይኛ አልፋቤት፣ የእንግሊዝኛ አልፋቤት ወዘተ. ሁላቸው የላቲን ጽሕፈት አይነቶች ናቸው፣ ሁላቸውም በላቲን ጽሕፈት ይጻፋሉ።  ከነዚህ በላይ በአለም ዙሪያ አሁን አብዛኞቹ ልሳናት በላቲን ጽሕፈት ነው የሚጻፉ። 

እንዲሁም ዓለም አቀፍ ድምጻዊ አልፋቤት (IPA) በላቲን ጽሕፈት ፊደላት ላይ ይመሠረታል። 

የላቲን ጽሕፈት 26 መሠረታዊ ፊደላት A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z ሲሆኑ ለአልፋቤቱ ታሪክ የላቲን አልፋቤትን ይዩ።

መደብ:ጽሕፈቶች
መደብ:የላቲን አልፋቤት
የቂሪሎስ አልፋቤት

**የቂርሎስ አልፋቤት** በተለይ ስላቪክ ቋንቋዎችን ለመጻፍ የተደረጀ ጽሕፈት አይነት ነው። በተለይ ሩስኛ፣ ዩክሬንኛ፣ ቤላሩስኛ፣ ቡልጋርኛ፣ ሰርብኛ ወዘተ. ይጻፉበታል። 

## ታሪክ
### ግላጎሊቲክ

በ855 ዓም ቅዱስ ቂርሎስና ቅዱስ ሜቶዲዮስ ወደ ስላቮች በተላኩበት ጊዜ፣ መጽሐፍ ቅዱስን ወዘተ. በስላቭኛ ለመጻፍ ግላጎሊቲክ አልፋቤት የተባለውን ጽሕፈት ፈጠሩ። ይህም በስላቫዊ ብሔሮች ቶሎ ይስፋፋ ጀመር። በዚህ ግላጎሊቲክ ጽሕፈት ውስጥ፣ አብዛኞቹ ፊደላት የግሪክ አልፋቤት ተደረጁ፣ በግሪክኛ ለማይገኙት ድምጾች ግን አንዳንዱ ከዕብራይስጥ፣ አንዱም ከቅብጥኛ እንደ ተበደረ ይመስላል። 

### የቀድሞ ቂርሎስ አልፋቤት

ከዚህ ትንሽ በኋላ በ878 ዓም ክርስቲያናዊው የፕረስላቭ ስነ-ጽሑፍ ትምህርት ቤት በቡልጋሪያ ተመሠረተ። በዚህ ተቋም ከ885 ዓም ለስላቭኛ ከግላጎሊቲክ የተሻለ የተቀለለ ጽሕፈት፣ የቀድሞው ቂርሎስ አልፋቤት ተፈጠረ። በዚህ ጽሕፈት ፊደሎቹ ከግላጎሊቲክ ይልቅ እንደ ግሪኮቹ ፊደላት ይመሳሰሉ ነበር። በግሪክኛ ለማይገኙት ድምጾች አንዳንድ ግን ከግላጎሊቲክ ተወሰደ።  ይህም የቀድሞው ቂርሎስ አልፋቤት በየጥቂቱ በስላቫዊ ብሔሮች መሃል የግላጎሊቲክ አልፋቤትን ፈንታ ተካ።   

ከዚህ ትንሽ በኋላ ሌሎች የቀድሞ ፊደላት ꙗ /ያ/፣ ѥ /የ/፣ ѩ /የኝ/ ተጨምረው ነበር።

### ዘመናዊ ቂርሎስ አልፋቤት
ከጊዜ ወደ ጊዜ የድሮ ቂርሎስ አልፋቤት ለየቋንቋው ተለወጠ፤ በተለይም የሩስያ ጻር ታላቁ ፕዮትር በ1700 ዓም አንዳንድ ለውጥ አስገባ።

ከነዚህ ጋራ ተራ ፊደላት በላይ፣ እያንዳንዱ ቋንቋ ለራሱ ተጨማሪ ልዩ ፊደሎች አሉት። ለምሳሌ፣ በዩክሬንኛ አልፋቤት «**г**» የሚለው ፊደል ለ/ሕ/ ያሰማል፣ ሌላውም ቅርጽ «**Ґ**» ለ/ግ/ ያገልግላል። 

ሌሎችም ስላቫዊ ያልሆኑት ልሳናት በተለይም ሞንጎላዊ፣ ቱርኪክ ቋንቋዎች ወይም ሳይቤራዊ ቋንቋዎች ደግሞ በቂርሎስ ጽሕፈት ይጻፋሉ፣ ወይም ቀድሞ በቂርሎስ ጽሕፈት ተጽፈው ነበር።

መደብ:ጽሕፈቶች
ሺ ጂንፒንግ

thumb|ሺ ጂንፒንግ በ2025 ዓም
**ሺ ጂንፒንግ** ከ2012 ጀምሮ የቻይና ኮሚኒስት ፓርቲ (ሲሲፒ) ዋና ጸሐፊና የመካከለኛው ወታደራዊ ኮሚሽን (CMC) ፕሬዘዳንት እንዲሁም ከ2013 ጀምሮ የቻይና ሕዝባዊ ሪፐብሊክ (PRC) ፕሬዚዳንት ሆነው ሲያገለግሉ የቆዩ የቻይና ፖለቲከኛ ናቸው። ሺ ከ2012 ጀምሮ በቻይና ሕዝባዊ ሪፐብሊክ ውስጥ ታዋቂ የፖለቲካ መሪ የሆነው የቻይና ቀዳሚ መሪ ነው። የቻይናዊው የኮሚኒስት ሽማግሌ ዢ ዦንግሱን ልጅ፣ በአሥራዎቹ ዕድሜ ውስጥ እያለ አባቱ በባህል አብዮት ወቅት ካጸዳ በኋላ ወደ ያንቹዋን ካውንቲ ገጠራማ አካባቢ በግዞት ተወሰደ፣ እናም በሊያንግጂያህ መንደር ያኦዶንግ ውስጥ ይኖር ነበር፣ በዚያም ከሲሲፒ ጋር ተቀላቀለ እና የአካባቢው ፓርቲ ጸሐፊ ሆኖ ሠራ። ዢ በሲንጓ ዩኒቨርስቲ የኬሚካል ኢንጂነሪንግን እንደ "ሰራተኛ-ፒዛንት-ሶልት ተማሪ" ካጠና በኋላ በቻይና የባህር ዳርቻ ክፍለ ሀገሮች ውስጥ በፖለቲካ ደረጃውን አሻግረዋል። ሲ ከ1999 እስከ 2002 ድረስ የፉጂያን አገረ ገዢ የነበረ ሲሆን ከ2002 እስከ 2007 ድረስ የጎረቤት ሀገር የዣዣንግ አገረ ገዥና የፓርቲ ሚኒስትር ከመሆኑ በፊት ነበር። የሻንጋይ ፓርቲ ሚኒስትር የሆኑት ቼን ሊያንዩ ከሥራ ከተባረሩ በኋላ ሲ በ2007 ለአጭር ጊዜ እንዲተካው ተደረገ ። ከጊዜ በኋላ የፖሊትበሮ ቋሚ ኮሚቴ (ፒ ኤስ ሲ) አባል በመሆን በጥቅምት 2007 በማዕከላዊ ጸሐፊነት አገልግሏል። በ2008 እ.ኤ.አ. የሁ ጂንታኦ ተተኪ ተብሎ የተሰየመ ሲሆን፣ እንደ ዋነኛው መሪ፤ ለዚህም ሲባል ሲ ፒ አር ሲ ምክትል ፕሬዘደንት እና የሲ ኤም ሲ ምክትል ፕሬዘዳንት ሆኖ ተሾመ። በ 2016 ውስጥ ከ ሲሲፒ "አመራር ኮር" የሚለውን ርዕስ በይፋ ተቀብሏል. ሺም ከ2007 ዓ.ም. ጀምሮ የፒኤስሲ አባል ሆናለች። እ.ኤ.አ በ2018 የፕሬዚዳንቱን የጊዜ ገደብ አስወገደ።

ሲ ፒ አር ሲ ከተቋቋመ በኋላ የተወለደው የመጀመሪያው የሲሲፒ ጠቅላይ ሚኒስትር ነው። ሲ ስልጣን ከነበበ ጀምሮ የፓርቲዎችን ዲሲፕሊን ለማስፈፀምና ውስጣዊ አንድነትን ለመጫን የሚያስችሉ ርምጃዎችን አስተዋውቋል። የፀረ ሙስና ዘመቻው የቀድሞውን የፒኤስሲ አባል ጨምሮ በስልጣን ላይ ያሉና ጡረታ የወጡ የሲሲፒ ባለስልጣናት እንዲወድቁ ምክንያት ሆኗል።  በተጨማሪም በተለይ ከቻይና-ጃፓን ግንኙነቶች፣ ቻይና በደቡብ ቻይና ባሕር ውስጥ ስለምትለው ነገር፣ እና ለነፃ ንግድ እና ግሎባላይዜሽን ጥብቅና በመሰለፍ ረገድ ይበልጥ ጥብቅ የሆነ የውጭ ፖሊሲ አጽድቀዋል ወይም አበረታተዋል። በቤልት ኤንድ ሮድ ኢኒሼቲቭ አማካኝነት የቻይና የአፍሪካ እና ዩሬዥያን ተፅዕኖ ለማስፋት ጥረት አድርገዋል።

ሺ ብዙ ጊዜ የፖለቲካና የትምህርት ታዛቢዎች አምባገነን መሪ ወይም አምባገነን መሪ እንደሆነ ሲገለጽ ቆይቷል። የሳንሱር ና የጅምላ ክትትል መበራከት፣ በዢንጃንግ ኡይገሮች መተሳሰርን፣ በዙሪያው እየዳበረ ያለውን የግላዊነት መናፍቅና በስልጣን ስር ላለው አመራር የጊዜ ገደብ ማስወገድን ጨምሮ የሰብዓዊ መብቶች መበላሸትን በመጥቀስ ነው። የሺ ፖለቲካዊ ሃሳቦች በፓርቲው እና በሀገር ሕገ-መንግስቱ ውስጥ ተካተዋል።

እ.ኤ.አ. ኅዳር 11 ቀን 2021 ዓ.ም. ሲሲፒ የሺ ርዕዮተ ዓለም "የቻይና ባህል ፍሬስ" በማለት አውጇል። ይህ ሲሲፒ ከተቋቋመበት ጊዜ ጀምሮ ሦስተኛው መሠረታዊ የአቋም መግለጫ ሲሆን በምሳሌያዊ ሁኔታ ማኦ ዜዶንግ እና ዴንግ ዛዮፒንግ ከሚባሉት መሪዎች ጋር እኩል ክብር እንዲኖረው ያደርገዋል።

## የልጅነት ሕይወት እና ትምህርት
ሺ ጂንፒንግ ሰኔ 15 ቀን 1953 ዓ.ም. ቤጂንግ ውስጥ ተወለዱ። የዢ ዦንግሱን ና እናቱ ኪ ዢን ሁለተኛ ልጅ ናቸው። በ1949 ፒ አር ሲ ከተመሰረተ በኋላ የሺ አባተ የፓርቲ ፕሮፖጋንዳ ሃላፊ፣ ምክትል ፕሬዝዳንት እና የብሄራዊ ህዝብ ኮንግረስ ምክትል ፕሬዝዳንት ጨምሮ የተለያዩ የስራ ሃላፊዎችን አከናውነው ነበር። ሲ በ1949 የተወለዱት ኪያኦኪያኦ የተባሉ ሁለት ታላላቅ እህቶች የነበሯቸው ሲሆን በ1952 ደግሞ አናን ተወለዱ። የሺ አባት ከፉፒንግ ካውንቲ፣ ሻንሲ የመጣ ሲሆን ሲ ደግሞ በዴንግዙ፣ ሄናን ከሚገኘው ከሺይንግ የዘር ሐረግ ተጨማሪ መረጃ ማግኘት ይችል ነበር።

## ማጣቀሻዎች

መደብ:የቻይና መሪዎች
ዓለም አቀፍ ድምጻዊ አልፋቤት

upright=1.5|thumb|የአሁኑ አለምአቀፍ ድምጻዊ ፊደል
**ዓለም አቀፍ ድምጻዊ አልፋቤት** (እንግሊዝኛ፦ **IPA International Phonetic Alphabet**) በላቲን ጽሕፈት የተመሠረተ አልፋቤት ሲሆን በሰው ልጅ ቋንቋዎች ሁሉ ውስጥ ያለው ማናቸውም ጥቃቅን ድምጽ ኢንዲወከል የጣረ ጽሕፈት  ነው።  

በአልፋቤቱ ውስጥ ምልክቶች ለ«ሳንባዊ» ተነባቢዎች፣ ለ«ኢ-ሳንባዊ» ተነባቢዎችና ለአናባቢዎች አሉ። 

ፊደሎቹ ከአማርኛ ወይም ከግዕዝ አቡጊዳ ቢሆንም ይልቅ ለጥቃቅን ልዩነቶች እንዲወከሉ የተዘጋጁ ናቸው። ስለዚህ ለድምጹ /ር/ አያሌ ምልክቶች [**r**]፣ [**ʀ**]፣ [**ɾ**] ፤ [**ɽ**] ፤ [**ɹ**] ፤ [**ɻ**] ሁላቸው እታች ይታያሉ። ነገር ግን የያንዳንዱ ምልክት ድምጽ ከሌሎቹ በጥቃቅን ይለያያል፤ እነዚህም ጥቃቅን ድምጽ ልዩነቶች በግዕዝ ፊደል ስንኳ አይለያዩም።

### «ሳንባዊ ተነባቢዎች»

[**p**] /ፕ/ ፤ [**b**] /ብ/ ፤ [**t**] /ት/ ፤ [**d**] /ድ/ ፤ [**ʈ**] /ርት/ ፤ [**ɖ**] /ርድ/ ፤ [**c**] /ክይ/ ፤ [**ɟ**] /ጅይ/ ፤ [**k**] /ክ/ ፣ [**ɡ**] /ግ/ ፤ [**q**] /ቅ/ ፤ [**ɢ**] /ጝ/ ፤ [**ʡ**] /ቕ/ ፣ [**ʔ**] /እ/

[**m**] /ም/ ፤ [**ɱ**] /ምፍ/ ፤ [**n**] /ን/ ፤ [**ɳ**] /ርን/ ፤ [**ɲ**] /ኝ/ ፤ [**ŋ**] /ንግ/ ፤ [**ɴ**] /ንጝ/

[**ʙ**] /ብቭ/ ፤ [**r**] /ር/ ፤ [**ʀ**] /ር/ 

[**ⱱ**] /ቭ/ ፤ [**ɾ**] /ር/ ፤ [**ɽ**] /ር/

[**ɸ**] /ፍ/ ፤ [**β**] /ቭ/ ፤ [**f**] /ፍ/ ፣ [**v**] /ቭ/ ፤ [**θ**] /ስ/ ፤ [**ð**] /ዝ/ ፤ [**s**] /ስ/ ፤ [**z**] /ዝ/ ፤ [**ʃ**] /ሽ/ ፤ [**ʒ**] /ዥ/ ፤ [**ʂ**] /ርሽ/ ፤ [**ʐ**] /ርዥ/ ፤ [**ç**] /ሥ/ ፤ [**ʝ**] /ህይ/ ፤ [**x**] /ኽ/ ፤ [**ɣ**] /ጝ/ ፤ [**χ**] /ሕ/ ፤ [**ʁ**] /ሕር/ ፤ [**ħ**] /ኅ/ ፤ [**ʕ**] /ዕ/ ፤ [**h**] /ህ/ ፣ [**ɦ**] /ሕ/

[**ɬ**] /ልሽ/ ፤ [**ɮ**] /ልዥ/

[**ʋ**] /ቭ/ ፤ [**ɹ**] /ር/ ፤ [**ɻ**] /ር/ ፤ [**j**] /ይ/ ፤ [**ɰ**] /ጝር/ 

[**l**] /ል/ ፤ [**ɭ**] /ርል/ ፤ [**ʎ**] /ይ/ ፤ [**ʟ**] /ጝል/ 

### «ኢ-ሳንባዊ ተነባቢዎች»

### አናባቢዎች

መደብ:ጽሕፈቶች
መደብ:የቋንቋ ጥናት
ግዕዝ ኣልቦ

የ**ግዕዝ ኣልቦ** ፊደል በላቲኑ ወይም ኣረቡ ኣልቦ ኣኃዝ ("0") ምትክ እንዲያግለግል የተሠራ ኣዲስ የኣኃዝ ምልክት ነው። የግዕዝ ፊደል ከጥንት ፊደላት ኣንዱ ስለሆነ የኣልቦ ቍጥር ምልክት ከሌላቸው ፊደላት ኣንዱ ነበር። ፊደሉን ለሟሟላት ግዕዝን ኮምፕዩተራይዝ ሲያደርጉ ዶ/ር ኣበራ ሞላ የግዕዝን ኣልቦ ፈጥረው ከ፴ ዓመታት በላይ ጥቅም ላይ ውለዋል። https://patents.google.com/patent/US9000957B2/en

ኣልቦው ጥቅም ላይ እንዲውል ዶክተሩ ከ"1" እስከ "9" ተጨማሪም ኣኃዞች በመጨመር የግዕዝን ቍጥሮች ብዛት ከ፳ ወደ ፴ ከፍ ኣድርገዋቸዋል። የዶክተሩ ኣሥር ኣዳዲስ የግዕዝ ቍጥራዊ (Numeric) ኣኃዞች ከኣንድ እስከ ዘጠኝ ከኣሉት የዩኒኮድ መደብ ውስጥ የገቡት ዘጠኙ ጥንታዊ ፊደላዊ (Alpahbetic) ኣኃዞች እንዲለዩ በቅርቡ መቀመጫዎቻቸውን ኣንስተዋል። ይህ ከግዕዝ ቀለሞች ጠባይም ጋር የሚሄድ ነው። ምክንያቱም ቍጥራዊና ፊደላዊ ኣኃዞች ቅርጾች መጋራት ስለሌለባቸውም ነው። ዶክተሩ ከዩኒኮድ በፊት የፈጠሩት የኣልቦ ቍጥራዊ ኣኃዝ መቀመጫ የኣለው ቀለም ሲሆን ከዩኒኮድ በኋላ በቅርቡ የጨመሯቸው ከኣልቦ እስከ ዘጠኝ የኣሉት መቀመጫ የሌላቸው ኣዳዲስ ኣሥር ቍጥራዊ ኣኃዛት ናቸው። ስለዚህ የዶክተሩ ኣልቦ ኣኃዞች ሁለት ዓይነቶች ናቸው። ዶክተሩ የግዕዝ ኣልቦ ኣኃዝ ቀለሞችና የግዕዝ ኣሥር ቤት ኣኃዛዊ ቍጥሮች ፈጣሪም ናቸው። እነዚህ ግኝቶችና ኣጠቃቀሞቻቸው በፓተንት ማመልከቻቸውም ተጠቅሰዋል።  

መደብ:ግዕዝ
ርቀት

**ርቀት** በነጥቦች ወይንም በነገሮች  መካከል ያለ ክፍተት መጠንን መለኪያ ነው።     በለት ትለት ንግግር እንዲሁም በሒሳብ እና በየተፈጥሮ ህግጋት ጥናት ውስጥ ተጠቃሚነት አለው።   

## ርዝመታዊ ርቀት  እና አቀማመጣዊ ርቀት
የርቀት  ሐሳብ ሁለት ዓይነት ስሜት አለው።  በምሳሌ ለማየት፦  
 ሰለሞን ጠዋት ከቤቱ ተነስቶ 3 ኪሎ ሜትር ወደ ሥራ ቦታው ቢጓዝ እና ከሰዓት በኋላ ወደ ቤቱ ቢመለስ ፣ የተጓዘው ርቀት ስንት ነው?  

አንዱ መልስ፣ ሦስት ወደ ፊት፣  ሦስት ወደ ኋላ፤ በአጠቃላይ ስድስት ኪሎ ሜትር ነው።  ይህ ዓይነት  የርቀት ትርጓሜ «ርዝመታዊ ርቀት» ሲባል፣  ለዕለት ተለት ንግግር ጠቃሚ ቢሆንም በሥነ እንቅስቃሴ ጥናት ውስጥ ተጠቃሚነት አያገኝም።

ሌላኛው ትርጓሜ፣ «አቀማመጥዊ ርቀት» ሲባል፣ የሰለሞንን አቀማመጥ በመመርመር መልስ ይሰጣል። ሰለሞን  ጠዋት  በነበረበት ነጥብ ተመልሶ ስለተገኘ፣  የተጓዘው ርቀት ዜሮ  ነው። ማለት አቀማመጡ አልተለወጠም። 

## አቀማመጣዊ ርቀት
«አቀማመጣዊ  ርቀት» በሁለት ነጥቦች መካከል ያለውን ክፍተት በቀጥታ መስመር ይለካል።  ለዚህ ምክንያቱ፣ በሁለት ነጥቦች መካከል ያለው ክፍተት በተፈለገ መንገድ ከተለካ፣ ርቀቱ አስተማማኝ መሆኑ ያቆማል። ለምሳሌ፣  ከአዲስ አበባ  እስከ ካርቱም 991 ኪሎ ሜትር ነው ቢባል፣ ይህ እርቀት በኬኒያ ተደርጎ ይለካ፣ ወይንም በግብጽ  ወይንም በቀጥታ ለይቶ ለማዎቅ ስለማይቻል ዋጋ የለሽ ይሆናል ማለት ነው። 

### የቀጥተኛ ርቀት ምሳሌ
  thumb|150px|የሰሎሞን ቤት በቀኝ በኩል ካለው ሾጣጣ ጫፍ ላይ ይገኛል፣ ኳስ ሜዳው በበኩሉ በላይ በኩል ባለው ጫፍ
  ከጎን ባለው ስዕል ፣   ሰለሞን ከቤቱ (ማለት በቀኝ በኩል ካለው ሾጣጣ ጫፍ) ተነስቶ ወደ ግራ፣ በቀጥታ መስመር 4 ኪሎ ሜትር ቢጓዝ፤ ከዚያ ትንሽ ካረፈ በኋላ ወደ ላይ 3 ኪሎ ሜትር ተጉዞ  ከኳስ ሜዳው ቢደርስ፣ ከቤቱ እስከ ኳስ ሜዳው ያልው ርቀት ስንት ነው?
ይሄ ጥያቄ ሊያምታታ ይችላል፣ በተለይ የርቀት ትርጉም ጥርት ባለ መልኩ ካልተሰጠና እንደተፈለገ ከተተርጎም ብዙ አይነት መልስ ሊገኝ ይችላል። ለምሳሌ 3+4 =7 ኪሎ ሜትር ሊባል ይችላል። ይሁንና፣ በሳይንስ ዘንድ የሚሰራበት ትርጓሜ ፣ ከላይ እንደተገለጸው፣ «አቀማመጣዊ ርቀት» ነው።  የሚለካውም ከቤቱ እስከ  ኳስ ሜዳው የተዘረጋውን ቀጥተኛ መስመር በመያዝ ነው። ከስዕሉ  መቁጠር እንደሚቻል፣ ርቀቱ 5ኪሎ ሜትር ሆኖ ይገኛል።  

አለባብሰው ቢያርሱ ባረም ይመለሱ እንዲባል፣ የቃላት ትርጉም ጥርት ብሎ ባልተተርጎመበት ሁኔታ «አስተማማኝ ዕውቀትን» ለመመስረት አይቻልም።፡ ስለሆነም  የተፈጥሮ ህግጋጋት ጥናት ፣ የነጥቦችን አቀማመጥ  በትክክል ለይቶ ለመረዳት እንዲቻል፣ ርቀትን በቀጥታ መስመር ይተረጉማል።  ይሁንና ይህም የራሱ ችግር አለበት ምክንያቱም  አበበ ከሰለሞን 5 ሜትር ርቆ ይገኛል ቢባል፣  በአምስት ሜትር ርቀት  ከኋላው ይሁን፣ ከግራው ይሁን፣ ከፊቱ፣ ወዘተ.... ስለማይለይ የራሱ ድክመት አለው። ሥለሆነም  የአንድን ነጥብ አንጻራዊ አቀማመጥ በትክክል ለመውቀክ፣  ርቀት እና አቅጣጫ ያስፈልጋሉ።   ርቀት እና አቅጣጫ ያለው አንድ መጠን ፣ ምዕራፍ ይሰኛል፤ ለሳይንስ ጥናት ከፍተኛ ፋይዳ ያለው ጽንሰ ሐሳብ ነው።

## ርቀት እንደ መለኪያ
በሁለት ነጥቦች ወይም ቦታዎች መካከል ያለ ቀጥተኛ መንገድ ክፍተት በብዙ መንገድ ሊለካ ይችላል። ለምሳሌ  የገጠር ሰዎች እንደሚለኩ፣ የሁለት ስፍራዎች ክፍተት በጊዜ ሊለካ ይችላል።  ምንም እንኳ እንደዚህ አይነት አለካክ  የብርሃን ፍጥነትን በመጠቀም በከፍተኛ ጥናቶች ቢካሄድም፣ ባብዛኛው ሳይንስ ግን ጥቅም ላይ አይውልም። በምሳሌ ለማየት፣  «ከደሴ እስከ ወልደያ  ሁለት ቀን ነው» ሊባል ይችላል። ይሁንና ርቀትን በጊዜ መለካት አስተማማኝ አይሆንም፣ ምክንያቱም አንድ ሰው በእግሩ ሁለት ቀን የሚውስድበትን ርቀት ሌላው በፈረስ በግማሽ ቀን ሊሄደው ይችላል። አንዱ ፈጣን ሌላው ዘገምተኛ ከሆነ፣ አንዱ ርቀት ብዙ ልኬት ሊኖረው ነው ማለት ነው። 

በሂደት ሰዎች አስተማማኝ ሆነው ያገኙት መለኪያ ውድር  ሲሆን፣ ይሄውም  አንድ ቋሚ ነገርን ወስዶ፣ ርቀቶችን ከዚህ ቋሚ ነገር ዝመት ጋር በማዎዳደር በመለካት ነው። ለምሳሌ፣  አንድ ብጣሽ ብረት  በስምምነት 1ሜትር ነው ከተባለ በኋላ፣ ማንኛውንም ርቀት ከዚህ ብጣሽ አንጻር በማዎዳደር አስተማማኝ ርቀት ሊለካ ይቻላል ምክንያቱም ውድሩ ምንጊዜም ቋሚ ስለሆነ።  ለምሳሌ፣ ከደሴ ውልደያ ያለው ርቀት የዚህ ብጣሽ ብረት 120ሺህ ጊዜ እጥፍ ስለሆነ፣ በከተሞቹ መካከል ያለው ርቀት መቶ ሃያ ሺህ ሜትር ነው  ይባላል።

## ማጠቃለያ
ርቀት በሁለት ነጥቦች ያለን ክፍተት በቀጥታ መስመር ይለካል። አለካኩም ይህን ክፍተት ካንድ ቋሚ ክፍተት ጋር በማዎዳደር ነው።

መደብ: ሥነ-ተፈጥሮ
አመዳይ ነብር

**አመዳይ ነብር** በእስያ ውስጥ የሚገኝ አጥቢ  እንስሳ ነው።

## የእንስሳው ሳይንሳዊ ጸባይ

አመዳይ ነብር በድመት አስተኔ ውስጥ ከግስላዎች ወገን ናቸው። በተለይ በእስያ የሚገኘው የነብር ቅርብ ዘመድ ነው።

## አስተዳደግ
## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር  እና ብዛቱ
## የእንስሳው ጥቅም

መደብ:ታላላቅ ድመቶች
ክሪሜያ

300px|thumb|ክሪሚያ
**ክራይሚያ** ወይም **ክራይሜያ** በጥቁር ባሕርና በአዞቭ ባሕር አጠገብ የሆነ ልሳነ ምድር ነው። 

ከጥንት ጀምሮ ብዙ ብሔሮች ስለዚሁ ምድር በጦርነት ተዋግተዋል።  

ዛሬ ብዙዎቹ ኗሪዎች የሩስኛ ተናጋሪዎች ናቸውና፣ በ2006 ዓም ክፍላገሩ ከዩክሬን ነጻነቱን ካዋጀ በኋላ በቅርቡ ውስጥ ሩስያ ወደ ግዛቷ በሃይል ጨመረችው። ከዚያ ጀምሮ ክፍላገሩ በሩስያ አስተዳደር ስር ቆይቷል። ሆኖም ዩክሬን እስካሁን ይግባኝ ትላለች። 

ይህ የሩስያ ድርጊት ከአሥራ አንድ አገራት ብቻ በይፋ ተቀባይነት አገኝቷል፤ እነርሱም አፍጋኒስታን፣ ቦሊቪያ፣ ቤላሩስ፣ ኩባ፣ ኪርጊዝስታን፣ ኒካራጓ፣ ስሜን ኮርያ፣ ሱዳን፣ ሶርያ፣ ቬኔዝዌላ፣ ዚምባብዌ ናቸው። ብዙ አገራት ደግሞ ክፍላገሩ የዩክሬን እንደ ሆነች ብለዋል። በአፍሪካም ብዙዎቹ አገራት እንዲህም እንዲያም ምንም አስተያየት ገና አልሰጡም።
## በተጨማሪም ተመልከት
* ክራይሚያ መቀላቀል
## አገናኞች
ስሜናዊ ቁራ

**ስሜናዊ ቁራ** ወይም **ተራ ቁራ** (*Corvus corax*) በአውርስያና በስሜን አሜሪካ የሚገኝ አዕዋፍ (ቁራ) አይነት ነው። ከብዙ ሌሎች ቁራ ዝርዮች በላይ ትልቅ ነው። 
300px|thumb|left|ስሜናዊ ቁራ የሚገኝበት ምድር

የወንድና የሴት ስሜናዊ ቁራ አንድ ባንድ ለሕይወት ትዳር ይቆያሉ።   የቁራው ባልና ሚስት ጎጆ ይሠራሉ፣ የአካባቢያቸውን «ግዛት» ይገዛሉ። በበጋ ወራት ሴት ስሜናዊ ቁራ 3-7 እንቁላል ትጥላለች። ወጣቶቹም አብረው ይጓዛሉ፤ ለሬሳዎችም ሆነ ለቆሻሻ ለመብላት ይወዳደራሉ።

ይህ ዝርያ ከአዕዋፍ ሁሉ የአዕምሮ ብልሃት እንዳለው ይታመናል። ስላገኙት ነገሮች በጩኸታቸው እርስ በርስ ማወራት ይችላሉ። ጨዋታ ሲጫወቱም ታይተዋል። የቁራ ወጣት ስለ አዳዲስ፣ ብሩኅ እቃዎች ትልቅ ጉጉት አለው። ታድጎ ሲያርጅ ግን የቁራ ዓዋቂ አዳዲስ ነገሮችን ምንም አይወድድም። 

መደብ:አዕዋፍ
ቁራ

[300px|thumb|[የአሜሪካ ቁራ]]
**ቁራ** (Corvus) ሰፊ የሆነ የአዕዋፍ ወገን ነው። በወገኑ 45 የሚያህሉ ልዩ ልዩ ዝርዮች አሉበት። 

* ባለ ወፍራም እንቁር ቁራ - ኢትዮጵያ አካባቢ ይገኛል።
* ስሜናዊ ቁራ - አውርስያ

መደብ:አዕዋፍ
ሠርጣን

300px|thumb|የባሕር ሸርጣን
**ሠርጣን** ወይም **ሸርጣን** በባሕር ወይም በየብስ የሚገኝ በጋጥመ-ብዙ ክፍለ ስፍን ውስጥ የሚገኙት ፍጡሮች ናቸው።  እንደ ዛጎል ቢኖራቸውም የዛጎል ለበስ ክፍለስፍን አይደሉም። 

በሸርጥ ዓሣ ክፍለመደብ ውስጥ 93 አስተኔዎችና 6,793 ዝርዮች አሉዋቸው። ከነዚህ 850 ያህል ዝርዮች በየብስ ይኖራሉ።  

ባሕታዊ ሠርጣን የተባለው አስተኔ የራሱን ዛጎል ስለሌለው በማናቸውም ወና ባዶ ዛጎል ውስጥ ይኖራሉ፤ ይህም ባይገኝም በቆሻሻ ውስጥ ይኖራሉ። 

በብዙ አገሮች የሠርጣን ስጋ ይበላል፤ በሕገ ሙሴ ይከለክላልና በተለይ በአይሁድና እንዲሁም በሺዓ እስልምና የማይበላ እንስሳ ነው።

መደብ:እንስሳት
ብርስተል

**ብርስተል** (እንግሊዝኛ፦ Bristol) የእንግላንድ ከተማ ነው።

መደብ:የእንግሊዝ ከተሞች
ብርኖ

300px|thumb|ብርኖ
**ብርኖ** የቸኪያ ከተማ ነው። ከ11ኛ ክፍለ ዘመን ጀምሮ ታውቋል። 

መደብ:የአውሮፓ ከተሞች
መደብ:ቼክ ሪፐብሊክ
ገቢር ማዳመጥ

**ገቢር ማዳመጥ** በመመከር፣ በዕርቅና፣ በማሠልጠን ሊጠቀም የሚችል ዘዴ ነው። ገቢር ማዳመጥ ከተገብሮ ማዳመጥ ወይም ዝም ብሎ ከማዳመጥ ይለያል፤ በገቢር ማዳመጥ አዳማጩ ምን ያህል መልእክት የሰማው እንደ መሰለው በድጋሚ ይመልሳል። 

«ገቢር ማዳመጥ» ወይም በእንግሊዝኛ «active listening» የሚለው ዘዴ በአሜሪካዊው መምህር ቶማስ ጎርዶን በ1954 ዓም በፈጠረው «የወላጆች ተደማጭነት ማሠልጠን» (Parent Effectiveness Training) ውስጥ ተጀመረ። በ1962 ዓም ባሳተመው መጽሐፍ «የወላጆች ተደማጭነት ማሠልጠን» የገቢር ማዳመጥን ዘዴ አብራራ። ከዚያ በኋላ ዶ/ር ጎርዶን በሌሎች መርሃግብሮችና መጻሕፍት ውስጥ እንደ «የአስተማሮች ተደማጭነት ማሠልጠን»፣  «የመሪዎች ተደማጭነት ማሠልጠን» ዘዴውን አጠቀለለው። 

የተናጋሪው አጠቃላይ መልእክት በትክክል ምን እንደ ሆነ አውቆ፣ ገቢር አዳማጩ በመልሱ በራሱ ቃላት ያሳያል። ሆኖም ተናጋሪው ካላሠበው ነገር እንዲራቅ መጠንቀቅ አለበት፣ አለዚያ በአመክንዮ ሀሠት የሰውን ቃል ወደ ሌላ ማዛበቱ ሰውን ፈርቶ አዲስ የገለባ ሰው ሠርቶ እንደ ማጥፋቱ ይሆን ነበር።   እንደዚህ እንዳይሆን አንዳንዴ ተንጸባራቂ ማዳመት ወይም ምንም ሳይቀየር መልእክቱን በቀጥታ ማዳገም ይሻላል። 

በ1962 ዓም መጽሐፉ፣ ድ/ር ጎርዶን ሲያብራራው የወላጅ ለልጁ ገቢር ማዳመጥ በምሳሌዎች  አቀረበ። በመጀመርያው ምሳሌ ወላጁ ገቢር ማዳመጥን አይጠቅምም፦

:ልጅ (12 ዓመት)፦ ወደ ትምህርት ቤት ልሄድ ነው!
:አባት፦ እየዘነበ ነው፣ የዝናብ ልብስሽንም አለበሽም።
:ልጅ፦ አያስፈልገኝም።
:አባት፦ አያስፈልግሽም? እርጥብ ትሆኛለሽ፣ ልብስሽም ይበላሻል፣ ጉንፋንም ታገኛለሽ!
:ልጅ፦ በጣም አይዘንብም። 
:አባት፦ አዎ በጣም ይዘንባል! 
:ልጅ፦ እኔ ግን የዝናብ ልብስ መልበስ አልፈልግም። ዝናብ ልብስ መልበሱን ጠላሁት!
:አባት፦ አሁኑኑ ተመልሰሽ በቀጥታ የዝናብ ልብስሽን ይዘሽ አድርጊው! በዚህ ዝናብ ውስጥ ያለ ዝናብ ልብስ ወደ ትምህርት ቤት ልትሄጅ አልፈቅድም! 
:ልጅ፦ እኔ ግን አልወደውም!
:አባት፦ ግን አትበዪኝ! ካለበሸው እናትሽና እኔ ቅጣት እንሰጣለን! 
:ልጅ፦ በቃ አሸነፍክ! ደደቡን ዝናብ ልብስ እለብሰዋለሁ!  

በሌላ ምሳሌ ያለ ገቢር ማዳመጥ ልጂቱ ታሸንፋለች፦

:ልጅ፦ ...እኔ ግን የዝናብ ልብስ መልበስ አልፈልግም። ዝናብ ልብስ መልበሱን ጠላሁት!
:አባት፦ እንድትለብሺው እወዳለሁ እንጂ።
:ልጅ፦ ያንን ዝናብ ልብስ እጠላዋለሁ! አለብሰውም! ብታስገዱኝስ እናድዳለሁ! 
:አባት፦ በቃ እንግዲህ! ያለ ዝናብ ልብስሽ ወደ ትምህርት ቤት ሂጅ፣ ከዚህ በላይ ክርክር አልፈልግም፣ አንቺ ታሸንፊያለሽ። 

በመጨረሻ በ«ገቢር ማዳመጥ» ዘዴ በፍጹም ሌላ መፍትሄ ይደርሳል፦

:ልጅ፦ ወደ ትምህርት ቤት ልሄድ ነው!
:አባት፦ እየዘነበ ነው፣ የዝናብ ልብስሽንም አለበሽም።
:ልጅ፦ አያስፈልገኝም።
:አባት፦ አሁን በሃይል ሲዘነብ ነው መሰለኝ። ልብስሽ ቢበላሽ ወይም ጉንፋን ብታገኚ ለኛም መጥፎ ውጤት ይሆናል።
:ልጅ፦ እኔ ግን የዝናብ ልብሴን መልበስ አልፈልግም።
:አባት፦ ያንን ዝናብ ልብስ መልበስ በእርግጥ አትወጂም ይመስለኛል። 
:ልጅ፦ አዎ ልክ ነው፣ ጠላሁት!
:አባት፦ የዝናብ ልብስሽን በውነት ጠላሸው።
:ልጅ፦ አዎ፣ ዝንጉርጉር ነውና! 
:አባት፦ ስለ ዝንጉርጉርነት የጠላሽው ነገር አለ?  
:ልጅ፦ አዎ፣ በትምህርት ቤት ማንም ሰው ዝንጉርጉርን ዝናብ ልብስ አይለብስም!
:አባት፦ አንቺ ተለይተሽ ብቻ ሌላ ነገር መልበስ አትወጂም...
:ልጅ፦ እኮ አልፈልግም! ሰው ሁሉ ነጭ ወይም ሰማያዊ ወይም አረንጓዴ ዝናብ ልብስ ይለብሳል።
:አባት፦ ገባኝ። እኛ ግን ችግር በዚህ አለን። አንቺ ዝናብ ልብስሽን ዝንጉርጉር ስለ ሆነ መልበስ አትፈልጊም፤ እኔ ግን ለልብስ ማጽዳት ሂሳብ መክፈል እኮ አልወድም፣ እንዲሁም አንቺ ጉንፋን ብታገኚ አይመችልኝም። ለኛ ሁለታችን ተስማሚ መፍትሄ ማሠብ ትችያለሽ? 
:ልጅ፦ ምናልባት ዛሬ የእናቴን መኪና ካፖርት መበደር እችላለሁ።
:አባት፦ እሱ ምን ይመስላል? ዝንጉርጉር አይደለም?
:ልጅ፦ አዎ። ነጭ ነው።
:አባት፦ ዛሬ እንድትለብሺው ትፈቅዳለች መሰለሽ?
:ልጅ፦ እጠይቃታለሁ። (ከአንድ ደቂቃ በኋላ ካፖርቱን ለብሳ ተመለሰች) እናቴ እሺ ትላለች!
:አባት፦ ያው ነገር ላንቺ ደህና ነው?
:ልጅ፦ እኮ፣ ደህና ነው።
:አባት፦ እኔም ድርቅ ሆነሽ እንዲጠብቅሽ አምናለሁ። ስለዚህ ያው መፍትሄ ለአንቺ ደህና ከሆነ ለኔም ደህና ነው።
:ልጅ፦ እሺ ደህና ዋል።
:አባት፦ ደህና ዋይ፣ በትምህርት ቤት መልካም ቀን ይሁንሽ።

መደብ:ስነ ልቡና
ስሜን-ምዕራብ ግዛቶች

450px|thumbnail|የስሜን-ምዕራብ ግዛቶች ሥፍራ በካናዳ

**ስሜን-ምዕራብ ግዛቶች** በካናዳ የሚገኝ ግዛት ነው።    ዋና ከተማው የሎናይፍ ነው።

መደብ:የካናዳ ክፍላገራት
ኪዳኔ ዓለማየሁ

ኪዳኔ ዓለማየሁ የዓለም አቀፍ ሕብረት ለፍትሕ – የኢትዮጵያ ጉዳይ ዋና ሥራ አስኪያጅ ናቸው።
ምልዎኪ

**ምልዎኪ** (እንግሊዝኛ፦ Milwaukee) በዊስኮንሲን ትልቁ ከተማ ነው

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ሞንቴ አጊላ

**ሞንቴ አጊላ** በካብሬራ ወረዳ ውስጥ የምትገኘው፣ ከካብሬራ ከተማም 5 ኪሎሜትርየምትርቀው የቺሌ አነስተኛ ከተማ ነው። በቀድሞው ራሞን ሞንቴ አጊላ-ፖልኩራ ባቡር መንገድ በኢንዱስትሪ እውቅና የተሰጠው ቦታ ነው። 6,574 ነዋሪዎችን ያጠቃልላል።
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          -72.44041442871095,
          -37.08079090663641
        ]
      }
    }
  ]
}


## ሥዕሎች

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg| ዋና ካሬ።
File:Bomberos monte aguila.jpg| የእሳት አደጋ መከላከያ ጣቢያ።
File:Img-estadio.jpg| የእግር ኳስ ስታዲየም።
File:Carros abandonados mte aguila.jpg| የባቡር ሐዲድ በአገልግሎት ላይ ፣ በከተማው የባቡር ጣቢያ ውስጥ።




## የውጭ መያያዣዎች

መደብ:የቺሌ ከተሞች
የዓረብኛ አልፋቤት

**የዓረብኛ ፊደል** ወይም **የዓረብኛ አብጃድ** በተለይ አረብኛን ለመጻፍ የተደረጀው አልፋቤት (አብጃድ) ነው። 28 ፊደሎች ሲኖሩት ከቀኝ ወደ ግራ በተያያዘ ጽሕፈት ይጻፋል። 

የተደረጀው በስሜን አረብ ከቀደመው ናባታውያን አልፋቤት በ400 ዓም አካባቢ ነበረ። ይህም ናባታውያን አልፋቤት በፈንታው በ200 ዓክልበ. ያህል በዮርዳኖስ ከአራማይስጥ አልፋቤት ደረሰ፤ የአራማይስጥም በ800 ዓክልበ. ግድም በሶርያ ከፊንቄ አልፋቤት ተነሣ። 

ከአረብኛ በላይ የዓረብኛ ጽሕፈት ብዙ ሌሎችን ልሳናት ለመጻፍ በጥቅም ላይ ውሏል፤ በተለይም አሁን ኡርዱ፣ ፋርስኛ፣ ፐንጃብኛ፣ ውግርኛ በአረብ ጽሕፈት ይጻፋሉ። ለነዚህም ሌሎች ቋንቋዎች ድምጾች ተጨማሪ ልዩ ፊደላት ተለሙ። 

መደብ:ጽሕፈቶች
ምሥራቅ አፍሪካ

400px|thumb|

**ምሥራቅ አፍሪካ** በአፍሪካ ምሥራቅ ያለው አውራጃ ነው።  በተመድ ትርጒም፣ 18 አገራት ይጥቅልላል፣ እነርሱም ታንዛኒያ፣ ኬንያ፣ ኡጋንዳ፣ ርዋንዳ፣ ቡሩንዲ፣ ደቡብ ሱዳን፣ ጅቡቲ፣ ኤርትራ፣ ኢትዮጵያ፣ ሶማሊያ፣ ኮሞሮስ፣ ሞሪሸስ፣ ሲሸልስ፣ ሞዛምቢክ፣ ማዳጋስካር፣ ማላዊ፣ ዛምቢያ፣ ዚምባብዌ እና ፪ የፈረንሳይ ደሴት ግዛቶች፣ ሬዩንዮንና ማዮት ናቸው።

*
ደቡብ የሱዳን የመጨረሻዋ ሀገር ነች።
ሃንጉል

300px|thumb|«ሃን-ጉል» በሃንጉል ጽሕፈት
**ሃንጉል** (ኮሪይኛ፦ 한글) በተለይ ኮሪይኛ የሚጻፍበት ጽሕፈት ነው።  የተፈጠረው በንጉሥ ታላቁ ሴጆንግ በ1435 ዓም ነበረ። ከዚህ በፊት የቻይና ጽሕፈት ይጠቀም ነበር። 

የእያንዳንዱ ክፍለ-ቃል ፊደላት አንድላይ በአንድ ክምር ይጻፋሉ እንጂ እንደ ሌላ አልፋቤት ፊደሎቹ አንድ በአንድ አይጻፉም። 

አንዳንዱ ተነባቢ በክፍለ-ቃል መጨረሻ ሊቆም ይችላል፤ ሆኖም ድምጹ ብዙ ጊዘ እታች እንደሚመለከት ይለወጣል።  ጽሕፈቱ በአማርኛ አቡጊዳ ውስጥ የማይለዩ ድምጾችን ይለያቸዋል፤ ስለዚህ አያሌ ድምጾች ለብዙ ፊደሎች ምልክቶች ይታያሉ። 

ያው ገበታ ዘመናዊው የደቡብ ኮርያ ፊደላት ቀደም-ተከተል የሚያሳይ ነው። በስሜን ኮርያ የሚገኘው እንዲሁም በድሮ ልማዳዊ የሆኑት ቀደም ተከተሎች ይለያያሉ። በጊዜም ላይ ከ1435 ዓም በኋላ አንዳንድ ለውጦች ይደረጉበት ነበር፣ አዳዲስ ምልክቶች ተጨመሩ ወይም የቆዩት ምልክቶች ተተዉ።   

በአንድ መላ ምት ዘንድ፣ የሃንጉል መሠረታዊ ተነባቢ ምልክቶች መነሻ በ1261 ዓም በሞንጎሊያ ከተደረጀው ጳግስፓ አቡጊዳ ተጽእኖ ነበረ። ይህም ከቲበትኛ አቡጊዳ፣ እሱም ከሕንድ ብራህሚ አቡጊዳ የተወለደ ሲሆን፣ የዚህም መነሻ ከአረማይስጥ አልፋቤት ስለ ታሠበ ምናልባት ሃንጉል ከቅድመ-ሴማዊ የደረሱት ጽሕፈቶች ትውልድ መካከል ሊቆም ይችላል።

ከኮሪይኛ ውጭ፣ አንዱ ቋንቋ በባው-ባው ከተማ፣ ኢንዶኔዥያ የሚነገረው ቺአ-ቺአኛ ቋንቋ ከ2001 ዓም ጀምሮ በአንዳንድ ሰዎች በሃንጉል ተጽፏል። በ2004 ዓም ግን፣ ባው-ባው ከተማ ሃንጉልን ለቺአ-ቺአኛ ይፋዊ ለማድረግ የነበረውን ዕቅድ ለጊዜው ተወው።

መደብ:ኮሪያ
መደብ:ጽሕፈቶች
የቻይና ጽሕፈት

**የቻይና ጽሕፈት** በተለይ ቻይንኛን ለመጻፍ የተደረጀው ጽህፈት ዘዴ ነው። ዛሬም የቻይና ምልክቶች በጃፓንኛ ጽሕፈት ደግሞ ይገኛሉ። የቻይና ጽሕፈት ቀድሞ ለሌሎች ልሳናት እንደ ቬትናምንኛ፣ ኮሪይኛ ይጠቀም ነበር። 

የቻይና ጽሕፈት ሎጎግራም ከተባሉት ምልክቶች ይሠራል።  በጥንታዊ ቻይንኛ፣ እያንዳንዱ ምልክት ለአንድ ቃል ቆመ፣ የእያንዳንዱም ቃል እርዝማኔ አንድ ቀለም ብቻ ነበር እንጂ ለአንድ ቃል ሁለት ክፍለ ቃላት አልነበሩትም።  አሁን በዘመናዊ ቻይንኛ፣ እያንዳንዱ ምልክት አንድ ቀለም ወይም ክፍለ-ቃል ሲሆን ብዙዎች ቃላት ግን ከአንድ ምልክት ወይም ቀለም በላይ ይኖራቸዋል።  በጃፓንኛ የአንዱ ቻይናዊ ምልክት ድምጽ እራሱ በርካታ ቀለሞች ሊኖሩት ሲችሉ፣ ሲላቢክ ከሆኑት ከሌሎች ጽሕፈቶች ጋር ይቀላቀላል። 

በአጠቃላይ ምናልባት 50 ሺህ ምልክቶች ቢኖሩም፣ አብዛኛው ጊዜ ከቀን ቀን የሚጠቀሙ 3-4,000 ብቻ ስለሆኑ እነዚህን ማወቅ ለማንበብ ችሎታ ይበቃል። 

እያንዳንዱ ምልክት በቻይንኛ ልዩ ልዩ ንዑስ ቋንቋዎች ሌላ ድምጽ አጠራር ሊኖረው ይችላል፤ እንዲሁም ያው ምልክት በጃፓንኛና በሌሎቹ ልሳናት በፍጹም ሌላ ድምጽ ይኖረዋል። 

በቻይንኛ መምህራን ዘንድ፣ ለምልክቶቹ ስድስት መደቦች አሉ፤ እነርሱም፡

### የስዕል ምልክት

እነዚህ በቀላሉ ከነገሩ ስዕል የተደረጁ ምልክቶች ናቸው።

### የሀሣብ ምልክቶች
እነዚህ ሀሣቡን ከሚያሳይ ስዕል ተደረጁ

### ውስብስብ ሀሣብ ምልክቶች

እነዚህ ከአንድ ሀሣብ ምልክት በላይ ይሠራሉ።

### የድምጽ ምልክቶች

እነዚህ ምልክቶች ከሌሎች ነገሮች ስዕሎች ተወሰዱ፣ በቻይንኛ የለላው ነገር ድምጽና የሀሣቡ ድምጽ ተመሳሳይ በሆኑበት አጋጣሚ ስዕሉ ተበደረ ማለት ነው።  ለምሳሌ፣ ቃሉ /ሥር/ «አራት» ደግሞ እንዳጋጣሚ «ሰርን» ለማለት ይጠቅማል፣ ስለዚህ የ«ሰርን» ስዕል 四 ደግሞ ለ«አራት» ይቆማል። 

### የስዕልና የድምጽ ምልክት ውሁድ

እነዚህ ምልክቶች ቢያንስ ከአንድ ስዕል ምልክት እናም ከአንድ የድምጽ ምልክት አንድላይ ይሰራሉ።

### የተቀየረ ዘመድ ምልክት

ይህ መደብ የነባር ቃል ተቀይሮ በሌላ ትርጉም ያገኙት ምልክቶች ናቸው።

ለምሳሌ፦ 考 /ካው/ «ፈተና»፣ የተቀየረው ከ 老 /ላው/ «ጥንታዊ» ነው።

መደብ:ጽሕፈቶች
መደብ:ቻይና
ግሬጎር መንደል

250px|thumb|ግሬጎር መንደል 1857 ዓም ግድም
**ግሬጎር መንደል** (ጀርመንኛ፦ Gregor Mendel 1814-1876 ዓም) የኦስትሪያ መኖኩሴና ሥነ አትክልት ሊቅ ነበረ። እርሱ የሥነ ባህርይ (ጀነቲክስ) መሥራች ተብሏል።

መደብ:ጀነቲክስ
መደብ:ሳይንቲስቶች
መደብ:የኦስትሪያ ሰዎች
ቅድመ-ታሪክ

[320px|thumb|ከ[ፋርስ ቅድመ-ታሪክ (ከመዝገቦች በፊት) የተገኘ የእሪያ ሸክላ ቅርጽ]]
**ቅድመ-ታሪክ** ማለት ከታሪክ ወይም መዝገቦች ከተጻፉ በፊት ያለፈው ጊዜ ነው። 

በአለም ደረጃ መጀመርያው የታወቁት የጽሑፍ ቅርሶች ከ3125 ዓክልበ. ያሕል ሲሆኑ ከጥንታዊ ግብጽ ሥነ ቅርስ ታውቀዋል። ለምሳሌ የመንደሮቹ መኳያ ሰሌዳ እና የጊንጥ ዱላ ከዚህ ዘመን ናቸው። ስለዚህ ከ3125 ዓክልበ. በፊት ያለፈው ሁሉ የአለም «ቅድመ-ታሪክ» ነው። ከ3125 ዓክልበ. በፊት ደግሞ የድንጋይ ዘመን እየሆነ ከዚያ ወቅት ጀምሮ የናስ ዘመን ሆነ። 

ከግብጽ ውጭ፣ በሌሎች አገራት የቅድመ-ታሪክ መጨረሻና የታሪክ መጀመርያ የሚወሰንበት ጊዜ መዝገቦች ለመጻፍ የጽሕፈት ችሎታ በዙሪያው እንደ ታወቀ ይለያያል። ለምሳሌ በመስጴጦምያ ዙሪያ ታሪክ በ2400 ዓክልበ. ግድም ይጀምራል፤ ከዚያ በፊትም ቅድመ-ታሪክ ሊባል ይችላል። በአውሮጳ ግን ከሁሉ ቀድሞ ማንበብ የምንችልበት ጽሑፎች በ«ሚውኬናይ ጽሕፈት» ግሪክ አገር ከ1400 ዓክልበ. ግድም ናቸው።  በአሜሪካዎችም በሜክሲኮ ዙሪያ ጽሕፈቶች ቢያንስ  ከ900 ዓክልበ. ጀምሮ እንደ ታወቁ ቢመስልም፣ ከ300 ዓክልበ. በፊት የሆኑት ቅርሶች ግን ማንበብ ገና አልተቻለም።  በአውስትራሊያ ከ1780 ዓም አስቀድሞ ምንም ጽሕፈት ወይም መዝገብ ባለመገኘቱ የአውስትራሊያ ቅድመ-ታሪክ እስከ 1780 ዓም እንግሊዞች እስከ መጡ ድረስ ቆየ ይባላል።   

የብሔሮችና የሰዎች ስሞች ሊነበቡባቸው የሚችሉ መዝገቦች ሳይኖሩ ቢሆንም፣ ከሥነ ቅርስ ስለ ቅድመ-ታሪክ ሌሎች መረጆች ሊታወቁ ይቻላል። ለምሳሌ በስሜን አውርስያ እስከ 2000 ዓክልበ. ያሕል ድረስ የድሮ ዝሆን ወይም «ቀንደ መሬት» በአዳኞች እንደ ተገደለ ይታወቃል። በሳይቤሪያ ለሥነ-ቅርስ የታወቀው የማልታ-ቡረት ሥልጣኔ የነዚህን አዳኞች አኗርኗር ይገልጻል። 

በስሞችና በተወሰኑ ጊዜ አሀዶች ጉድለት፣ እንዲሁም በልዩ ልዩ ሃይማኖት ትምህርቶች ወይንም በአፈ ታሪክ ብዛት፣ ብዙ ጊዜ ስለ ቅድመ-ታሪክ በትክክል ምን እንዳለፈ ወይም መቼ በርካታ ተቃራኒ አስተሳስቦች አሉ። አንዳንዴም የቅድመ-ታሪክ መጨረሻ ለመወሰን ይከብዳል። በአይርላንድ ልማዳዊ ታሪክ መጻሕፍት ውስጥ የአይርላንድ ነገሥታት ዝርዝር እና የአይርላንድ ታሪክ ከ2300 ዓክልበ. ጀምሮ ይዘግባል፣  ዳሩ ግን ከ370 ዓም ያህል በፊት ለነበረው ሁሉ ምንም ሌላ ማስረጃ ስላልተገኘ፣ ያው ሁሉ ከ370 ዓም በፊት የአይርላንድ «አፈ ታሪክ» እንዲሁም «ቅድመ-ታሪክ» ተብሏል።  ከዚህም በላይ የግሪክ ተጓዥ ፒጤያስ ዘማሢሊያ በ325 ዓክልበ. ግድም አይርላንድን «ኢየርኔ» ሲለው እንደጎበኘው ይታወቃል፤ የአይርላንድ ታሪክ ከነዚህ መዝገቦች ጀምሮ እንደ ተከፈተ ሊከራከር ይቻላል። በቻይናም እንደዚህ ነው፣ የተጻፉት ቅርሶች ከ1200 ዓክልበ. ቢገኙም የታሪክ መዝገቦች ከ2400 ዓክልበ. አካባቢ ጀምሮ ላለፈው «አፈታሪካዊ ዘመን» ብዙ መረጃ ያቀርባሉ።
ፖርቱ

**ፖርቱ** (ፖርቱጊዝኛ፦ Porto) የፖርቱጋል ከተማ። ስሙም በፖርቱጊዝኛ «ወደብ» ማለት ሲሆን የሮማይስጥ ስሙ **ፖርቱስ ካሌ** የሀገሩ ሞክሼ ሆነ። 

መደብ:ፖርቱጋል
መደብ:የአውሮፓ ከተሞች
የግሪክ አልፋቤት

**የግሪክ አልፋቤት** ቢያንስ ከ800 ዓክልበ. ጀምሮ ግሪክኛን ለመጻፍ ተጠቅሟል። የተደረጀው ከፊንቄ ጽሕፈት ሲሆን የአንዳንዱ ፊደል ጥቅም ከተነባቢ ወደ አናባቢ በመለወጡ የግሪክ አልፋቤት መጀመርያው የአናባቢ ፊደል ጥቅም ያገኘው ጽሕፈት ሆነ። የግሪክ አልፋቤትም በተለይ ለላቲን አልፋቤትና ለቂርሎስ አልፋቤት፣ ለሌሎችም፣ ወላጅ ሆነላቸው። ከግሪክኛ በላይ የግሪኩ ጽሕፈት ለአንዳንድ ሌሎች ልሳናት ተለምዷል። 

## ፊደላት

በዘመናዊ ግሪክ ቋንቋ በጥቅም ላይ የሚውሉት ፊደላት እነዚህ ናቸው። 

;ምሳሌዎች

## ታሪክ
የግሪክ አልፋቤት ከ800 ዓክልበ. ያህል ጀምሮ ቢታወቅም ከዚያ በፊት ከ1450 እስከ 1100 ዓክልበ. ድረስ ባለው ጊዜ በሚውኬናይ ጽሕፈት የተጻፉ ቅድመ-ግሪክኛ መዝገቦች ከሥነ ቅርስ ተገኝተዋል። 

ግ
ግ
ቶከላው

370px|thumb|ቶከላው በፖሊኔዥይስ
**ቶከላው** የፖሊኔዥያ ደሴቶች አገር ሲሆን የኒው ዚላንድ ጥገኛ ግዛት ነው። ኗሪዎቹ ቶከላውኛ ሲናገሩ ብዙ እንግሊዝኛ ወይም ሳሞዓኛ ይችላሉ።

መደብ:ኒው ዚላንድ
ራድየርድ ክፕሊንግ

260px|thumbnail|ራድየርድ ክፕሊንግ

**ራድየርድ ክፕሊንግ** (እንግሊዝኛ፦ Rudyard kipling) (1858-1928 ዓም) የእንግላንድ  ጸሐፊ ነበር።

መደብ:የእንግሊዝ ጸሓፊዎች
ሃርትፈርድ

300px|thumbnail
**ሃርትፈርድ** (እንግሊዝኛ፦ Hartford) የኮነቲከት አሜሪካ ከተማ ነው። በ1627 ዓ.ም. ተመሠረተ። የሕዝቡ ቁጥር  123,243 አካባቢ ነው። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ኸለና፣ ሞንታና

300px|thumbnail
**ኸለና** (እንግሊዝኛ፦ Helena) የሞንታና አሜሪካ ከተማ ነው። በ1857 ዓ.ም. ተመሠረተ። የሕዝቡ ቁጥር  31,169 አካባቢ ነው። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ተስፋዬ

**ተስፋዬ** የተለያዩት ፍች ሊሆነው ይችላል፦ 
## የአባት ስም
* ሮማን ተስፋዬ፦ የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ ቀዳማዊት እመቤት
* ጎሳዬ ተስፋዬ፦ የኢትዮጵያ ዘፋኝ እና ሙዚቀኛ
* አሰግድ ተስፋዬ፦ የኢትዮጵያ እግር ኳስ ተጫዋች
## የተሰጠ ስም
* ተስፋዬ ገሠሠ፦ የኢትዮጵያ ጸሓፊ
* ተስፋዬ ሳህሉ፦ የኢትዮጵያ ተዋንያን
* ተስፋዬ ሲማ፦ የኢትዮጵያ ተዋንያን
* ተስፋዬ ድንካ፦ የኢትዮጵያ ካቢኔ አባል
* ተስፋዬ አበበ፦ የኢትዮጵያ ጸሓፊ
* ተስፋዬ ገብረአብ፦ የኢትዮጵያ ጸሓፊ
መደብ:የአያት ስሞች

መደብ:የሚሰጥ ስሞች
ኪርጊዝኛ

upright=1.25|thumb|ኪርጊዝኛ የሚነገሩባቸው ሥፍራዎች
**ኪርጊዝኛ** (кыргызча /ቂውርሕዊውስቻ/) በኪርጊዝስታንና በጎረቤት አገሮች በተለይም በቻይና ሕዝባዊ ሪፐብሊክ በ4.3 ሚሊዮን ያሕል ተናጋሪዎች የሚነገር የቱርኪክ ቋንቋዎች ቤተሠብ አባል ነው። በኪርጊዝስታን እስከ 1920 ዓም ድረስ በአረብኛ ጽሕፈት (በፋርስኛ አልፋቤት) ይጻፍ ነበር፤ ከ1920 እስከ 1932 ዓም ድረስ በላቲን ጽሕፈት (የአንድ አይነት ቱርኪክ አልፋቤት) ተጻፈ፣ ከ1932 ዓም እስካሁን በቂርሎስ ጽሕፈት (የኪርጊዝኛ አልፋቤት) ተጽፏል።  በቻይና ውስጥ ግን ምንጊዜም እስካሁን በፋርስኛ (በአረባዊ) አልፋቤት ተጽፏል። 

መደብ:ኪርጊዝስታን
መደብ:ቱርኪክ ቋንቋዎች
አውንግ ሣን ሱ ጪ

300px|thumb|አውንግ ሣን  ሱ ጪ በ2008 ዓም
**አውንግ ሣን ሱ ጪ** (1937 ዓም -) ከ2008 ዓም እስካሁን የምየንማ «ግዛት አማካሪ» (ጠቅላይ ሚኒስትር) ሆናለች። 

መደብ:ምየንማ
መደብ:መሪዎች
አል-ጋዛሊ

300px|thumb|አል-ጋዛሊ (የ1901 ዓም ስዕል)
**አቡ ሐሚድ ሙሃማድ ኢብን ሙሃማድ አል-ጋዛሊ** (1050-1104 ዓም አካባቢ) ዝነኛ የፋርስ ፈላስፋና የሱኒ እስልምና ሱፊ (ደርቡሽ ወይም ባኅታዊ) ነበረ።

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:ፋርስ
መደብ:እስልምና
መካከለኛ አፍሪካ

400px|thumb|መካከለኛ አፍሪካ አገራት (ተመድ)።

**መካከለኛ አፍሪካ** በአፍሪካ መካከል ያለው አውራጃ ነው።  በተመድ ትርጒም፣ 11 አገራት ይጥቅልላል፣ እነርሱም አንጎላ፣ ካሜሩን፣ የመካከለኛው አፍሪካ ሪፐብሊክ፣ ቻድ፣ ኮንጎ ሪፐብሊክ፣ ኮንጎ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ፣ ኢኳቶሪያል ጊኔ፣ ጋቦንና ሳን ቶሜና ፕሪንሲፔ ናቸው።

በሌላ በተለምዶ ትርጉሞች፣ «ማዕከለኛ አፍሪካ» ማለት  ቻድ፣ የመካከለኛው አፍሪካ ሪፐብሊክ፣ ኮንጎ ዲኦክራሲያዊ ሪፐብሊክ ሲሆኑ፣ ርዋንዳና ቡሩንዲ ደግሞ፣ አንዳንዴም ዛምቢያ ወይም ደቡብ ሱዳን ይጨመራሉ።

*
ተራ ድርጭት

300px|thumb|ተራ ድርጭት

**ተራ ድርጭት** (Coturnix coturnix) በአውርስያ፣ ስሜን አፍሪካ፣ ኢትዮጵያም በጣም ተራ የሆነ የድርጭት አይነት ነው።

መደብ:አዕዋፍ
ቸኮላታ

350px|thumb|ቸኮላታ ከረሜላ
**ቸኮላታ** ከካካዎ ዛፍ (Theobroma cacao) ዘሮች ውጥ (ካካው) የተሠራ ጣፋጭ ከረሜላ አይነት ነው። ብዙ ስኳር ሳይጨመር ግን የቸኮላታ ጻዕም መራራ ነው።

ቸኮላታ መጠጥ እና የካካዎ ዛፍ ከጥንት ጀምሮ በሜክሲኮ ታውቀዋል፤ ስያሜውም «ቸኮላታ» እና በአለሙ ልሳናት የተዛመዱት ቃላት ሁላቸው ከናዋትል ስም «ሾኮላትል» ደርሰዋል። የተቀደሠ መጠጥ እንደ ሆነ ይቆጥሩትም ነበር። ከ1520 ዓም በኋላ የካካው ዘር ወደ አውሮፓ ገብቶ፣ እዛም በጣም ተወደደ።  ዛሬ በመላው አለም አብዛኛው ካካው በምዕራብ አፍሪካ ይመረታል።

ቸኮላታ ግን ለለማዳ እንስሶች በተለይም ለድመት፣ ለውሻ፣ ለከብት ጤና የሚጎዳ ወይም የሚገድል መርዝ ነው።

መደብ:አበሳሰል
ፒዛ

:*ለጣልያን ከተማ፣ *ፒዛ፣ ጣልያን*ን ይዩ።*
[500px|thumb|የ[አንቸቪ ዓሣ፣ ወይራ እና ፈረንጅ ጉመሮ ፒዛ]]
**ፒዛ** መጀመርያ በጣልያን አገር አሁንም አለም አቀፍ የሚበላ የምግብ አይነት ነው። ባብዛኛው የሚሰራው ከሊጥ ዳቦ ቂጣ በቲማቲም ወጥና በፎርማጆ ነው፣ ሌሎችም እንደ ጻዕሙ የሚጨመሩ ይዘቶች አሉ። 

«ፒዛ» የሚለው ቃል በጣልያን «ፒፃ» ከ990 ዓም ጀምሮ ይዘገባል። ዘመናዊው ፒዛ ከነቲማቲም ከ1800 ዓም ግድም ጀምሮ ተሠራ።

መደብ:አበሳሰል
ፓንዲዳክቴሪዮን

350px|thumb|አሁን በኢስታንቡል ዩኒቨርሲቲ ካምፐስ (ግቢ) ላይ የሚታይ ፍርስራሽ

**ፓንዲዳክቴሪዮን** በቁስጥንጥንያ፣ ቢዛንታይን መንግሥት ከ417 እስከ 1445 ዓም የቆየ ከፍተኛ ትምህርት ቤት ነበረ። 

ተቋሙ በ417 ዓም በቢዛንታይን ንጉሥ 2 ቴዎዶስዮስ ተመሠረተ። ከ31 መንበሮቹ 16 ግሪክኛ፣ 15 ሮማይስጥ ሲሆኑ ያስተማሯቸው ዘርፎች ሕግ፣ ፍልስፍና፣ ሕክምና፣ ሥነ ቁጥር፣ ጂዎሜትሪ፣ ሥነ ፈለክ፣ ሙዚቃ፣ ንግግርን ማሣመር እና ሌሎች ነበሩ።  እስከ 1196 ዓም (ፈረንጅ መስቀለኞች ከተማውን የያዙበት ወቅት) ድረስ፣ የክርስትናዊ መንግሥት ተቋም ነበር፤ ፍልስፍናቸውም የፕላቶና የአሪስጣጣሊስ ልማዶች ቀጠሉ። ከ1196 ዓም በኋላ እንደ ቤተ ክርስቲያን ተቋም እስከ 1445 ዓም ድረስ ቆየ፣ በዚያም ወቅት ኦቶማን ቱርኮች ከተማውን ያዙ። ጥንታዊው ትምህርት ማዕከል ለአውሮፓ በቱርኮች እጅ ስለ ተጨረሰ የሥነ ጥበብ ማዕከል ወደ ጣልያን ይዛወር ነበርና ለምዕራብ አውሮፓ  ዘመነ ህዳሴው ተከተለ። የቱርኮችም አሸናፊ 2 መህመት የእስልምና ትምህርት ቤት በሥፍራው አቆመ፣ ይህም ዛሬ የኢስታንቡል ዩኒቬርሲቲ ሆኖአል።

መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
የአውርስያ ዋሪ

350px|thumb|የአውርስያ ዋሪ
**የአውርስያ ዋሪ** (*Turdus merula*) በአውርስያ የሚገኝ ዘማሪ አዕዋፍ (ዋሪ) አይነት ነው። በአውስትራሊያም ገብቷል። 
350px|thumb|የአውርስያ ዋሪ መኖርያዎች

መደብ:አዕዋፍ
ፍልስጤም

300px|thumb|አረንጓዴ፦ ሶርያ-ፓላይስቲና 127 ዓም፤ ቀይ፦ ብሪቲሽ አደራዊ ፓለስታይን 1912-1940 ዓም
**ፍልስጤም** በምዕራብ እስያ የሚገኝ አውራጃ ነው። ዛሬ አውራጃው እስራኤልና የፍልስጤም ግዛት ምድሮች ናቸው።

ስሙ ከጥንታዊው ብሔር ፍልስጥኤም ደረሰ። በ127 ዓም አይሁዶች ከሮሜ መንግሥት ካመጹ በኋላ፣ ሮማውያን አይሁዶቹን አባርረው የክፍላገሩን ስም ከ«ዩዳያ» (ይሁዳ) ወደ «ሲሪያ-ፓላይስቲና» (ሶርያ-ፍልስጤም) ቀየሩት። በ1940 ዓም ዘመናዊ እስራኤል ሲመሠረት አይሁዶችና አረቦች የፍልስጤም ኗሪዎች ነበሩ፤ በሁለቱ ብሄሮች ተከፋፈለ። ከዛም በኃላ ...

መደብ:እስያ
መደብ:እስራኤል
የጋዛ ስላጤ

290px|thumb|ጋዛ ስላጤ
የጋዛ ሰርጥ በፍልስጤም ደቡባዊ የባህር ዳርቻ ላይ ያለ ትንሽ ግዛት ነው። 1.8 ሚሊዮን ፍልስጤም አረቦች ይኖራሉ; የእሱ አገዛዝ ግን በአንዳንድ አገሮች ይታወቃል ።

መደብ:እስራኤል
መደብ:እስያ
ፓናማ ቦይ

300px|thumb|ፓናማ ቦይ
**የፓናማ ቦይ** በፓናማ ውስጥ የሚገኝ ቦይ ሲሆን መርከቦች ከአትላንቲክ ውቅያኖስና ከፓሲፊክ ውቅያኖስ መካከል በአጭር መንገድ እንዲተላለፉ ያስችላል። መቆፈሩ በአሜሪካ አገር ሰዎች በ1906 ዓም ተጨረሰ። 

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:ፓናማ
ክላይፔዳ

300px|thumb|ክላይፔዳ 2006 ዓም
**ክላይፔዳ** የሊትዌኒያ ከተማ ነው። 

መደብ:ሊትዌኒያ 
መደብ:የአውሮፓ ከተሞች
ናያግራ ፏፏቴዎች

thumb|ናያግራ ፏፏቴዎች
310px|thumb|የናያግራ ፏፏቴዎች
**ናያግራ ፏፏቴዎች** በካናዳና በአሜሪካ መካከል በጠረፋቸው ላይ የሚገኙ ሦስት ታላላቅ ፏፏቴዎች ናቸው።

መደብ:የአሜሪካ ተባባሪ ክፍላገሮች
መደብ:ካናዳ
መደብ:የውሃ አካል
ኻርኪው

**ኻርኪው** (**Харків**) የዩክሬን ከተማ ነው። የአገሪቱ አስፈላጊ የኢንዱስትሪ እና ሳይንሳዊ ማዕከል፣ የካርኮቭ ክልል የአስተዳደር ማዕከል፣ የካርኮቭ ክልል እና የካርኮቭ ከተማ ማህበረሰብ  1,100,000 ሰዎች (2023) የሚኖርባት በዩክሬን ውስጥ ሁለተኛዋ ትልቁ ከተማ ናት።  በአቅራቢያ ካሉ ከተሞች እና ወረዳዎች ጋር ከ 2 ሚሊዮን በላይ ህዝብ ያለው የካርኪቭ ኗሪዎች ይመሰርታል። 

thumb|250px|

ከተማዋ የተመሰረተችው በ ዩክሬን ኮሳክ ካርኪቭ እና በ 1654 የከተማ ደረጃን አግኝቷል ። ከ የሩሲያዊነት በጣም ተሠቃይቷል ። በ የሶቪየት-ዩክሬን ጦርነት ወቅት በዩክሬን ውስጥ የሶቪየት ኃይል ማእከል ሆነ ። እ.ኤ.አ. በ 1932-1933 በሆሎዶሞር ወቅት ሰዎች ህይወታቸውን ለማዳን ከመንደሮቹ ወደ ካርኪቭ ሸሹ እና ከተማዋ በሬሳ ተሞላች። 

እ.ኤ.አ. በ 1937-1938 የወቅቱ የዩክሬን ብልህ አካላት በሙሉ እዚህ በሶቪየት ሚስጥራዊ አገልግሎቶች ተገድለዋል  ። ከ 1941 እስከ 1943 በ ናዚዝም ተይዟል ። እ.ኤ.አ. በ 2014 ሩሲያ ከተማዋን ለመያዝ እና ከ የዶኔትስክ ህዝቦች ሪፐብሊክ ጋር ተመሳሳይ የሆነ ኳሲ-ሪፐብሊክ ለመፍጠር ሞከረች ፣ ግን ተሸንፋለች ። ከ 2022 ጀምሮ ከተማዋ በሩሲያ ጦር የማያቋርጥ ጥይት እየተደበደበች ስትሆን በሲቪሎች ላይ በደረሰው ጉዳት እና በባህላዊ ቅርስ ቅርሶች ላይ ከፍተኛ ጉዳት አድርሶባታል  ።

## በተጨማሪም ተመልከት
* ኪየቭ
## አገናኞች
ስዌዝ ቦይ

300px|thumb|ስዌዝ ቦይ
**ስዌዝ ቦይ** በግብጽ ውስጥ የሚገኝ ቦይ ሲሆን መርከቦች ከሜድትራኒያን ባሕርና ከቀይ ባሕር መካከል በአጭር መንገድ እንዲተላለፉ ያስችላል። መቆፈሩ በፈረንሳይ አገር ሰዎች በ1862 ዓም ተጨረሰ። 

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:ግብፅ
መኒፑር

400px|thumb|መኒፑር በሕንድ

**መኒፑር** በምሥራቅ የምትገኝ የሕንድ ክፍላገር ናት።

መደብ:የሕንድ ክፍላገራት
ዳቦ

300px|thumb|የተለያዩ ዳቦዎች
**ዳቦ** በዓለም ዙሪያ በሊጥ የሚሠራ የሚጋገር ምግብ አይነት ነው። ሊጡም የሚሠራው ከዱቄትና ውሃ ነው።  ለብዙ አይነት ዳቦ እንዲስፋፋ እርሾ ይጨመራል። በኢትዮጵያም ብዙ ልዩ ልዩ የዳቦ አይነቶች አሉ።

መደብ:አበሳሰል
መደብ:የኢትዮጵያ ዳቦ አይነቶች
ተሳቢ እንስሳ

340px|thumb|ሕያው የተሳቢ እንስሳ አይነቶች
**ተሳቢ እንስሳ**  በአምደስጌ ክፍለስፍን ውስጥ ያለ መደብ ነው። ተሳቢ እንስሶች የሚባሉት ሁሉ ቅዝቃዛ ደም፣ ቅርፊታም ቆዳ፣ አራት እግር ያላቸው፣ እንደ አዕዋፍ እንቁላል የሚጥሉ ናቸው። 

ዋና ሕያው ክፍለመደቦች ኤሊ፣ እንሽላሊት፣ አዞ፣ እባብ ናቸው። በኒው ዚላንድ ብቻ የሚገኘው እንሽላሊት-መሰል ፍጡር ወይም ቱዋታራ ዝርያ ለብቻው በተለየ ክፍለመደብ ነው። በጥንትም ታላላቅ ኃያል እንሽላሊት (*ዳይኖሶር*) ይገኝ ነበር። አዕዋፍ ከኃያል እንሽላሊት እንደ ተደረጁ በዘመናዊ ሳይንቲስቶች ይታስባል። 

*
ልቭ ኤንድ ማዲ

**ልቭ ኤንድ ማዲ** (በእንግሊዝኛ: *Liv and Maddie*፣ "ልቭና ማዲ"')፣ በአራተኛውም ዙር **ልቭ ኤንድ ማዲ፣ ካሊ ስታይል** (በእንግሊዝኛ: *Liv and Maddie: Cali Style*) ተብሎ፣ ከ19 July 2013 እ.ኤ.አ. እስከ 24 March 2017 እ.ኤ.አ. ድረስ በመጀመርያ በዲዝኒ ቻነል የታየ የአሜሪካዊ አስቂኝ የቴሌቪዥን ተከታታይ ፊልም ነው።

መደብ:የቴሌቪዥን ትርዒት
ብረዘር በይር

**ብረዘር በይር** (በእንግሊዝኛ: *Brother Bear*፣ "ወንድም ድብ") በዲዝኒ በ2003 እ.ኤ.አ. የተፈጠረ አንድ የአሜሪካ አኒሜሽን ፊልም ነው። ይህ የዲዝኒ 44ኛ አኒሜሽን ፊልም።

መደብ:የአሜሪካ ፊልሞች
መደብ:ካርቱን
ስኖው ዋይት ኤንድ ዘ ሰቨን ድዎርፍስ

**ስኖው ዋይት ኤንድ ዘ ሰቨን ድዎርፍስ** (በእንግሊዝኛ: *Snow White and the Seven Dwarfs*) በዲዝኒ በ1937 እ.ኤ.አ. የተፈጠረ አንድ የአሜሪካ አኒሜሽን ፊልም ነው። ይህ የዲዝኒ መጀመርያው ፊልም ነበረ።

መደብ:የአሜሪካ ፊልሞች
መደብ:ካርቱን
የወይን ጠጅ

:*ለቀለሙ፣ [[ወይን ጠጅ (ቀለም)]] ይዩ።*
300px|thumb|ቀይ ወይን ጠጅና ነጭ ወይን ጠጅ
**የወይን ጠጅ**  ከወይን የሚሠራ ጠጅ አይነት ነው።

መደብ:መጠጦች
ናዝሬት፣ እስራኤል

300px|thumb|ናዝሬት
**ናዝሬት** (ዕብራይስጥ፦ /ናጽራት/፣ አረብኛ፦ /አን-ናጺረ/ በእስራኤል የሚገኝ ከተማ ነው። ኢየሱስ ያደገበት ቦታ ስለ መሆኑ ይታወቃል።

መደብ:እስራኤል
መደብ:የእስያ ከተሞች
ኖርፈክ ደሴት

350px|thumb|ኖርፈክ ደሴት
**ኖርፈክ ደሴት** በኦሺያኒያ የሚገኝ የአውስትራሊያ ደሴት ግዛት ነው።

መደብ:አውስትራልያ
ስሜናዊ አውሮፓ

[400px|thumb|ስሜናዊ አውሮፓ በ[ተመድ ዘንድ፦ ጨለማ ሰማያዊ]]
400px|thumb|የስሜን አውሮፓ አገራት በተለምዶ

**ስሜን አውሮፓ** በጠቅላላ የአውሮፓ ስሜናዊ ክፍሎች ሲሆን፣ አንዳንዴ ታላቁ ብሪታንና አይርላንድ ከነዚህ ጋር ይቆጠራሉ።

መደብ:አውሮፓ
ቅቤ

320px|thumb|ቅቤ በዳቦ
**ቅቤ** ወተትን በመናጥ አሬራ ከተለየ በኋላ የሚቀር ስባት ነው። 

መደብ:አበሳሰል
አይስ ክሬም

300px|thumb|አይስ ክሬም
**አይስ ክሬም** ከተበረደ ወተት የሚሠራ ልዩ ልዩ ጻዕሞች የሚጨመሩበት ጣፋጭ ነገር ነው።

መደብ:አበሳሰል
ሚማር ሲናን

300px|thumb|ሚማር ሲናን
**ሚማር ሲናን** የኦቶማን መንግሥት መሪ ሱለይማን እጹብ ድንቅ ዋን የስነ ህንፃ አለቃ ነበረ። እሱ ያቀዳቸው ብዙ ዝነኛ መስጊዶቹ በቀድሞው ኦቶማን መንግሥት ይታያሉ። 

መደብ:ቱርክ
መደብ:የእስያ ታሪክ
በረድ ወቅት

**የበረድ ወቅት** በብዙ አገራት የሚከሠት ወራት ነው። በስሜን አገራት በኢትዮጵያ በጋ ወቅት ይደርሳል፤ በደቡብ አገራት ግን በኢትዮጵያ ክረምት ወራት ይደርሳል።

መደብ:የአመት ወቅቶች
ልፍት

310px|thumb|የልፍት ገበያ በፊሊፒንስ
**ልፍት** ከአትክልት የሚበሉት ቅጠላቅጠል፣ ሥሮች ወይም ሌሎች ክፍሎች ናቸው።  በተለምዶ ልፍት ፍሬዎችን አይጠቅልልም፣ ሆኖም በስነ ዕጽ «ፍሬ» የተባሉት አንዳንድ ምግቦች (በድረጀን፣ ቲማቲም) ከልፍት ጋር ይቆጠራሉ፤ እንዲሁም እንጉዳይ በስነ ሕይወት ፈንገስ እንጂ አትክልት ባይባልም ከልፍት ጋር ሊቆጠር ይችላል።

መደብ:አበሳሰል
መደብ:አትክልት
ፕርንስ ኤድወርድ አይለንድ

450px|thumbnail|የፕርንስ ኤድወርድ አይለንድ ሥፍራ በካናዳ

**ፕርንስ ኤድወርድ አይለንድ** በካናዳ የሚገኝ ክፍላገር ነው።    ዋና ከተማው ሻርለታውን ነው።

መደብ:የካናዳ ክፍላገራት