open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ኢብሉል-ኢል

280px|thumbnail|የማሪና የኤብላ ግዛቶች፣ 2116 ዓክልበ. ግ.
**ኢብሉል-ኢል**  ከ2127-2115 ዓክልበ. ግድም የማሪ ንጉሥ ነበር። የማሪ ጽላቶች የተባሉት ሰነዶች ክምችት ከርሱ ዘመን ጀምሮ ይታወቃል። የኤብላ ግዛት ያንጊዜ በሶርያ አካባቢ ሰፊ ነበር።   ኢብሉል-ኢል ግን በተወዳዳሪው በኤብላ ንጉሥ ኢግሪሽ-ሐላብ ላይ ጦርነት እየሠራ ከኤብላ ብዙ መንደሮች ያዘ። በ2115  ዓክልበ. ግ ኢግሪሽ-ሐላብ ሞተና ኢርካብ-ዳሙ ተከተለው። በዚህም ዓመት የኤብላ ጦር አለቃ ኤና-ዳጋን ኢብሉል-ኢል አሸነፈ። ይህ ሁሉ የሚታወቅ ኤና-ዳጋን በዘገበው መረጃ ጽላት ነው። በዚህም ጽላት ኢብሉል-ኢል «የማሪና የአሹር ንጉሥ» ይባላል። (የዛሬው ሊቃውንት ግን አሁን «አሹር» ሳይሆን «አባርሳል» ነው የሚለው ባዮች ናቸው።) ኒዚ ለአጭር ጊዜ ለማሪ ንጉሥነት ቢሾምም በቅርብ ጊዜ ውስጥ ኤና-ዳጋን የማሪ ዙፋን ለራሱ ያዘ።  . 

መደብ:የማሪ ነገሥታት
ኢኩን-ሻማጋን

200px|thumbnail|ከኢኩን-ሳማጋን ሐውልቶች አንዱ?

**ኢኩን-ሳማጋን**  በጥንት የማሪ ንጉሥ ነበር።  ስሙ በማሪ ቤተ መንግሥት ወይም ቤተ መቅደስ ፍርስራሾች በጥቂት ዕቃዎችም ሆነ ሐውልቶች ብቻ ተገኝቷል። በዚያ ዘመን ብዙ ሰነዶች እንደ ተቀረጹ አይመስልም ወይም ከተቀረጹ እስካሁን አልተገኙም።

መደብ:የማሪ ነገሥታት
ካሩም

**ካሩም** በጥንት (2150-1628 ዓክልበ. ያሕል) የአሦር ሰዎች በውጭ አገራት በተለይ በሐቲ (አናቶሊያ) ያቋቋሙት የንግድ ሠፈሮች ነበሩ።

በኤብላ ጽላቶች መካከል አንዱ ሰነድ ከኤብላ (በሶርያ) እና ከአሹር (ወይም ከአባርሳል?) መካከል የተዋወለ ውል ሲሆን በዚህ ውል አሹር በኤብላ ግዛት ውስጥ *ካሩም* ለማስተዳደር ፈቃድ አገኘ።

ከዚህ ጥቂት ዓመታት በኋላ የአካድ ንጉሥ ታላቁ ሳርጎን ኤብላን አጠፋ። ከኋለኛ ዘመን በኬጥኛ በተጻፈ ታሪክ ዘንድ፣ የቡሩሻንዳ ንጉሥ ኑርዳጋል በ*ካሩሞች* የነበሩትን አካዳዊና አሦራዊ ነጋዴዎች መደብ ስለ በደለ፣ ሳርጎን ደግሞ አናቶሊያን ወረረ። ይህም ድርሰት በአማርና ደብዳቤዎች መካከል በአካድኛ ተገኘ፤ ቅጂዎቹ ግን በሳርጎን ዘመን ስላልተጻፉ እንደ ታማኝ ታሪክ አይቆጠሩም።

በሐቲ እነዚህ የአሦራውያን ነጋዴ ሠፈሮች ከሐቲ ከተሞች አጠገብ ይመሠረቱ ነበር፤ ቀረጥም ለከተማው ገዢ ያስረክቡ ነበር። አነስተኛ «መባርቱም» የተባሉት ጣቢያዎች ደግሞ ነበሯቸው። በተለይ 1880-1745 እና 1662-1628 ዓክልበ. በጠቅላላ የ*ካሩም*ና የ*መባርቱም* ቁጥር ምናልባት ፳ ያሕል ነበር። ከነዚህም ውስጥ ካነሽ፣ አንኩቫ፣ ሐቱሳሽ በዋናነት ይጠቀሳሉ። 

በዚሁ ዘመን መደበኛ ገንዘብ (መሀልቅ) ገና አልተፈጠረም ነበር።  የአሦር ነጋዴዎች ወርቅ በጅምላ፣ ብር ለችርቻሮ ይጠቅማቸው ነበር። የወርቅ ዋጋ ከብር ፰ እጥፍ መሆኑ ተወሰነ። ሆኖም ሌላ የብረታብረት አይነት በአሦርኛ «አሙቱም» ሲባል ይህ ከወርቅም በላይ ውድ ነበር፤ ከብር ፵ ጊዜ ተላቀ። «አሙቱም» ምናልባት ያንጊዜ ትኩስ ግኝት የነበረ  ብረት ሊሆን ይቻላል።  እነዚህ የአሦር ነጋዴዎች በተለይም ቆርቆሮና ልብስ ለሐቲ ሰዎች ይሸጡ ነበር። ከሐቲ አገር ካስወጡአቸው  ውጤቶች መካከል ከሁሉ አይነተኛ የሆነው መዳብ ነበረ።

በሐቲ ዙሪያ ያሉት ከተማ-አገራት ሲወዳደሩ ሲታገሉ አንዳንዴ ለንግድ አስጊ ሁኔታ ይፈጥር ነበር። በ1745 ዓክልበ. ግድም ዋናው የካነሽ ካሩም ተቃጠለ፤ ይህን ያደረገው የዛልፓ (በጥቁር ባሕር ዳር) ንጉሥ ኡሕና ይታስባል። የኩሻራ ንጉሥ ፒጣና በ1662 ዓክልበ. አካባቢ ካነሽን ይዞ በልጁ አኒታ መንግሥት የአሦራውያን ነጋዴዎች ሊመለሱ ቻሉ። የአኒታም መንግሥት የኬጥያውያን መንግሥት መንስኤ ሆነ። በኋላ «የአላሕዚና ሰው  ዙዙ» ተከተለው።  ከዙዙ በኋላ በአሦርም ብሔራዊ ጦርነት በደረሰው ወቅት *ካሩሞቹ* ከአናቶሊያ ጠፉ። ትልቁም *ካሩም ካነሽ* በ1628 ዓክልበ. ግብድ. በሻላቲዋራ ከተማ ንጉሥ እጅ ጠፋ።

## ዋቢ ምንጮች


መደብ:ታሪካዊ አናቶሊያ
መደብ:አሦር
መደብ:ማህበራዊ ግብይት
ግብጽኛ

**ግብጽኛ** (ግብጽኛ፦ *እርኒታዊ*) ቀድሞ በጥንታዊ ግብጽ የተነገረው ቋንቋ ነበር።  በአፍሮ-እስያዊ ቋንቋዎች ውስጥ ይመደባል። ይህ ማለት ለሴማዊ ቋንቋዎች ሩቅ ዝምድና አለው። 

የቋንቋው ኗሪ ስም «እርኒታዊ» ትርጉም «የኹለት አገር አፍ» ሲሆን፣ ቃል በቃል /እር/ «አፍ»፣ /ኒ/ «የ»፣ /ታ/ «አገር»፣ /ዊ/ «ኹለት» ነው።

የተጻፈው «የግብጽ ሃይሮግሊፊክስ» በተባለ የስዕል ጽሕፈት ነበረ። መጀመርያ የታወቁት ሃይሮግሊፎች ከ3125 ዓክልበ. ገደማ ሲሆኑ መጨረሻውም በ386 ዓም ተቀረጸ። ከዚያን ጊዜ በኋላ የሃይሮግሊፍ ዕውቀት ቢጠፋም፣ የግብጽኛ ተወላጅ የሆነው ቅብጥኛ በግብጽ ክርስቲያኖች ዘንድ ከግሪክ አልፋቤት በደረሰው ቅብጢ አልፋቤት ሲጻፍ ቀርቷል። የጥንቱ ሃይሮግሊፍ ማንበብ ችሎታ  የተፈታው በ1814 ዓም የሮዜታ ድንጊያ ከተገኘ በኋላ ነበር። 

የግብጽኛ ጸባይ ከነዚሁ ቋንቋዎች ወላጅ ከ«ቅድመ-አፍሮ-እስያዊ» ብዙ እንደ ረሳ ይመስላል። 

ከሌላው ጥንታዊ ልሳን ከግዕዝ ጋራ ሲነፃፀር ዝምድናው በጥቂት ቃላት እንዴት እንደ ወረደ ይታያል፦

እነዚህ ቃሎች ከሷዴሽ ዝርዝሩ 1/8 ያህል ሩቅ ተመሳሳይነት ያሳያሉ። በተረፉት 7/8 ያህል ባጠቃላይ ብዙ ተመሳሳይነት አልተጠበቀም።

## ደሞ ይዩ፦
* ጥንታዊ ልሳናት ሷዴሽ በዊኪ-መዝገበ-ቃላት!

መደብ:ቋንቋዎች
ሷይቩስ

**ሷይቩስ** (ወይም **ሿብ**) የጀርመን መምኅር ዮሐንስ አቬንቲኑስ ባሳተመው ዜና መዋዕል ዘንድ፣ በጥንት የጀርመን አገር ፰ኛው ንጉሥ ነበረ። በሮማይስጥ እንደ ጻፈው፣ ከአባቱ ጋምብሪቪዩስ ቀጥሎ ለ52 ዓመታት (ምናልባት 1975-1923 ዓክልበ. ግድም) ነገሠ። (በጀርመንኛ በጻፈው ዕትም ግን ለ46 ዓመታት እንደ ነገሠ ይላል።) በዮሐንስና ሌሎች ምንጮች  ዘንድ ይህ ሷይቩስ በጌርማኒያ የኖረውን ስዌቪ ብሔር መሠረተ፤ ከርሱም ብዙ ሕዝቦች ወጡ ወይም ተከፈሉ፦  አንግሊ፣ ላንጎባርዲ፣   ማርኮማኒ፣ ኳዲ፣ ሩግያውያን፣ የስዊድን ሰዎች፣ የስካኒያ ሰዎች፣ ሲቶናውያን፣ ሲሌስያውያንና ሊቮንያውያን ይዘርዝራል። በታወቀው ታሪክ፣ እነዚህ ስዌቪ በ፭ኛው ክፍለ ዘመን በሮሜ መንግሥት ውድቀት ጊዜ ከጌርማኒያ ወጥተው እስከ ዛሬው ፖርቱጋልና ስፔን ድረስ ፈለሱ። 

ብሔራቸው በተለይ ከኤልበ ወንዝና ኦደር ወንዝ መካከልና ከዚያ ወደ ደቡባዊ ስዊድን አገር ሲሆን፣ ማርኮማኒ የተባሉት ግን ከኤልበ ምዕራብ እስከ ዳኑብ ወንዝ ድረስ፤ ሲቶናውያንም ከኦደር ምሥራቅ እስከ  ቪስቱላ ወንዝ ድረስ እንደሠፈሩ ይላል። በምሥራቃቸው ደግሞ ጌታያውያንና ዳክያውያን ብሔሮችና የካርፓትያ ተራሮች ወሰናቸው። አንዳንዴም ሷይቩስ የዙሪክ መሥራች ተብሏል።

በሷይቩስ ዘመን ሄርኩሌስ ሊቢኩስ በእስፓንያ ነግሦ ካረፈ በኋላ (1929 ዓክልበ.) እናቱ ኢሲስ (የኦሲሪስ አፒስ ንግሥት) ወደ ጀርመን ወደ ሷይቩስ መጣች፤ እህሉን መዝራትና መፍጫት፣ ዳቦን መጋገር፣ ሱፍን መፈተል፣ የዘይትና የወይን ጥቅም እንዳስተማረች ይባላል።  ስለዚህ ነው ሕዝቡ እንደ አምላክ የቆጠራት። ምልክቷንና አረመኔ ሥርዓቷን በጀርመን ከሊቡርኒያ ኢንዳስገባች  ይለናል። ከዚያ ጀርመንን ትታ ወደ ጣልያን ሄደች። ሷይቩስ በርሱ በኩል ደግሞ እንደ አምላክ ይቆጠር ጀመር ይላል አቨንቲኑስ። ከዚያ ልጁ ቫንዳሉስ ተከተለው።



መደብ:የጀርመን አፈ ታሪክ
1 ሰኑስረት

**ኸፐርካሬ 1 ሰኑስረት** (ወይም **ሰንዎስረት**) ግብጽን በመካከለኛ መንግሥት (12ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1972 እስከ 1938 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የአባቱ 1 አመነምሃት ተከታይ ነበር።

በ፲ኛውና በ፲፰ኛው ዓመት በኩሽ መንግሥት ላይ እንደ ዘመተ ይታወቃል። ሆኖም ሰኑስረት በአባቱ በ፩ አመነምሃት ፳ኛው ዓመት (1982 ዓክልበ. ግድም) በጋርዮሽ ዘውዱን ስለ ተጫነው፤ መጀመርያው ዓመቱ ከዚያ ይቆጠራል። ስለዚህ በኩሽ ላይ የዘመቱ በ1972ና በ1964 ዓክልበ. ግድም ይሆናል። የግብጽ ደቡብ ጠረፍ ከኩሽ ጋራ ከ፩ኛው ሙላት እስከ ፪ኛው ሙላት አስፋፋው። በተጨማሪ ሎሌዎችን ወደ ሲና ልሳነ ምድር ለማዕድን እንደ ላከ ይታወቃል።

*[[የሲኑሄ ታሪክ]]* በተባለው ጽሑፍ ዘንድ፣ አባቱ አመነምሃት በዋና ከተማው በኢጭታዊ እየነገሠ፣ የጋርዮሽም ንጉሥ ኸፐርካሬ ሰኑስረት በ«ጤሄኑ» (ሊብያ) እየዘመተ፣ ያንጊዜ በድንገት አመነምሃት ዓረፈ። (ይህ ከሤራ የተነሣ መሆኑ ቢመስልም ግልጽ አይደለም)። ወዲያው ሰኑስረት በአስቸኳይ ወደ ኢጭታዊ ተመለሠ።  የሰኑስረት አለቃ ሲኑሄ ግን ወደ ግብጽ እንዳይመለስ ሁከት ፈርቶ እስከ «ረጨኑ» (ስሜን ከነዓን) ድረስ ይሸሻል። በዚያ ሲኑሄ የረጨኑ አለቃ አሙነንሺ ባለሟልና ጦር አለቃ ሆነ። ከብዙ ዓመታት በኋላ ሲኑሄ ሽማግሌ ሆኖ ወደ አገሩ ወደ ሰኑስረት ግቢ ሲመልስ፣ የ«ፈንቁ» (ፊንቄ) አለቃ መኑስ እና የ«ቀደም» (?) አለቃ መኪ የፈርዖን ወዳጆች እንደ ሆኑ ይገልጻል። ይህ ጽሑፍ እንደ ልብ ወለድ ቢቆጠረም፣ ታሪካዊ መሠረት መኖሩ የሚከራከር ነው። 

ሰኑስረት በግብጽ ብዙ ህንጻዎችና መቅደሶች አንዳሠራ ይታወቃል። አሁን በተለይ የሚታወቀው በካርናክ እንደገና ታድሶ የሚታየው «ነጭ መቅደስ» ነው። ከአማካሪዎቹ መጀመርያው ጠቅላይ ሚኒስትር እንተፊቀርና ከዚያ ሰኑስረት ይታወቃሉ፤ እንዲሁም ባጀሮንዱ ሶበክሆተፕና ባጀሮንዱ መንቱሆተፕ ይታወቃሉ። 

ማኔጦን (280 ዓክልበ. ግድም ጽፎ) ይህን ንጉሥ በግሪክኛ «ሰሶንኾሲስ»  ይለዋል። የ2 ሰኑስረት ስም ግን «ሰሶስትሪስ» ስለሚለው፣ ይህም ስም ከሌላ ምንጮች የገነነ ስለሆነ፣ አንዳንዴ ይህም ፩ ሱኑስረት በግሪክ «**ሰሶስትሪስ**» ይባላል። 

በሰኑስረት ዘመነ መንግሥት በ፵፫ኛው ዓመት (1940 ዓክልበ. ግድም) ልጁን 2 አመነምሃትን ከእርሱ ጋር በጋርዮሽ ወደ ዙፋኑ አስነሣው።  *[[የቶሪኖ ቀኖና]]* የሚባለው የፈርዖኖች ዝርዝር ፵፭ ዓመታት እንደ ገዛ ስለሚለን፣ ከዚህ ሁለት ዓመት በኋላ በ1938 ዓክልበ. ግድም ሰኑስረት ዓረፈና ፪ አመነምሃት ለብቻው ፈርዖን ሆነ ይመስላል።


Image:Heliopolis200501.JPG|የ፩ ሰኑስረት ሐውልት በሄሊዮፖሊስ
File:Abydos KL 12-02 n60.jpg|የ«ኸፐርካሬ» ስም በ*[[አቢዶስ ነገሥታት ዝርዝር]]*
File:Ägyptisches Museum Leipzig 104.jpg|የ፩ ሰኑስረት ምስል


## ዋቢ ምንጭ

*Senusret (I) Kheperkare  
*Sesostris I (Kheperkare) 

መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች
ፓሪሲ

thumb|right|200px|የፓሪሲ ወርቅ እስታቴር
thumb|right|200px|የፓሪሲ ወርቅ እስታቴር

**ፓሪሲ** በሴን ወንዝ አጠገብ (በአሁኑ ፈረንሳይ)  በጥንት ቢያንስ ከ3ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ. ጀምሮ እስከ ሮሜ መንግሥት ድረስ የኖረ የኬልቶች ብሔር ነበር።  

በ60 ዓክልበ. ከሌላ ጎሣ ሱዌሲዮኔስ ጋራ በአለቃው ዌርኪንገቶሪክስ መሪነት የዩሊዩስ ቄሣርን ወረራ ተቃወሙ። ዩሊዩስ ቄሣርም እንደ ጻፈ ዋና ከተማቸው በሮማውያን ሥር ሉቴቲያ (የአሁኑም ፓሪስ) ሆነ። ከሮማውያን ቀድሞ ይህ ሥፍራ «ሉኮቶኪያ» ይባል ነበር። 

ሌላ ፓሪሲ የሚባል ኬልቲክ ብሔር በአሁኑ እንግላንድ ይገኝ ነበር። የዚህ ብሔር ቅርንጫፍ መሆናቸው በሊቃውንት ተከራካሪ ነው። 

መደብ:ብሔሮች
መደብ:ፈረንሣይ
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
ኢሻር-ዳሙ

**ኢሻር-ዳሙ**  ከ2109-2074 ዓክልበ. ግድም የኤብላ መጨረሻ ንጉሥ ነበር። የኤብላ ጽላቶች የተባሉት ሰነዶች ክምችት ይህን  ዘመን ይጠቅላል።  

የኢሻር-ዳሙ አባት ኢርካብ-ዳሙ ሲሆን እናቱ ንግሥት ዱሲጉ ተባለች።

በ2111 ዓክልበ. ግ. ኢብሪዩም ዋና ሚኒስትር ወይም አማካሪ ሆኖ ነበር። ንጉሡ ሕጻን እንደ ነበር ይመስላል፣ የእናቱና የኤብሪዩም ስሞች በሰነዶቹ ላይ ከስሙ ይቀድማሉና። አሦር አሁን ነጻ እንደ ነበር ይታያል፤ የአሦር መጀመርያ ንጉሥ ቱዲያ ከኤብሪዩም ጋር የስምምነት ውል ተዋዋለ። በ2100 ዓክልበ. ግድም የኤብላ ጎረቤት ናጋር በማሪ ንጉሥ ተያዘ። ኤብሪዩም ከማሪ ጋር ደግሞ ስምምነት ተዋውሎ ነበር፣ የናጋር አልጋ ወራሽ ኡልቱም-ሁሁ ግን የኢሻር-ዳሙ ሴት ልጅ ልዕልት ታግሪስ-ዳሙን አግብቶ ነበር።

በ2095 ዓክልበ. ግድም ኢሻር-ዳሙ ሚስቱን ታቡር-ዳሙን አገባ። ልጆቹ ግን ከዚህ በፊት ከሌላ ቁባት ተወለዱ። በ2092 ዓክልበ. ግ. የኤብሪዩም ልጅ ኢቢ-ዚኪር በአማካሪነቱ ተከተለው። በ2089 የኢሻር-ዳሙ እናት ዱጊሱ ዓረፉ። በ2077 ዓክልበ. ግ. ኢቢ-ዚኪር የማሪ ንጉሥ ሒዳዓርን አሸነፈ። በ2074 ዓክልበ. ግ. የአካድ ንጉሥ ታላቁ ሳርጎን ኃያላት ኤብላን አቃጠሉ።

መደብ:መሪዎች
መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:ሶርያ
ሹልጊ

300px|thumbnail|ንጉሥ ሹልጊ ቅርጫት ይዞ
**ሹልጊ** ከ1966 እስከ 1918 ዓክልበ. ግድም ድረስ የኡርና የሱመር ንጉሥ ነበር።  የአባቱ የኡር-ናሙ ተከታይ ነበር። ቀድሞ ስሙ እንደ **ዱንጊ** በሊቃውንቱ ይታነብ ነበር፤ አሁን ግን አጠራሩ «ሹልጊ» ትክክል እንደ ሆነ ይታመናል።

በአንድ ጽሑፍ ዘንድ (CM48) የሹልጊ አባት ኡር-ናሙ ሲሆን እናቱ የኡቱ-ኸጛል ሴት ልጅ ነበረች። በሹልጊ ዘመነ መንግሥት ከ፵፰ ዓመታቱ ሁላቸው በስም ይታወቃሉ። ከነዚህም ውስጥ ለምሳሌ፦ 
* 1966 ዓክልበ - «ሹልጊ ንጉሥ የሆነበት ዓመት»
* 1961 ዓክልበ. - «ንጉሡ የኒፑር ሥርዓት ያስተካከለበት ዓመት»
* 1960 ዓክልበ. - «ንጉሡ ከኡርና ኒፑር መካከል ደርሶ መልስ የሄደበት ዓመት»
* 1946 ዓክልበ. - «የኡር ዜጎች ጦረኞች እንዲሆኑ የተገደደበት ዓመት»
* 1945 ዓክልበ. - «ደር ከተማ የጠፋበት ዓመት»
* 1943 ዓክልበ. - «ንጉሡ ሹልጊ አምላክ የተደረገበት ዓመት»
* 1942 ዓክልበ. - «ካርሃር ከተማ የጠፋበት ዓመት»
* 1941 ዓክልበ. - «ሲሙሩም የጠፋበት ዓመት»
* 1940 ዓክልበ. - «ሲሙሩም ሁለተኛ ጊዜ የጠፋበት ዓመት»
* 1939 ዓክልበ. - «ሃርሺ የጠፋበት ዓመት» 
* 1936 ዓክልበ. - «የአንሻን አገረ ገዥ የንጉሡን ሴት ልጅ ያገባትበት ዓመት።
* 1935 ዓክልበ. - «ካርሃር ሁለተኛ ጊዜ የጠፋበት ዓመት»
* 1934 ዓክልበ. - «ሲሙሩም ሦስተኛ ጊዜ የጠፋበት ዓመት»
* 1933 ዓክልበ. - «ካርሃር ሦስተኛ ጊዜ የጠፋበት ዓመት»
* 1932 ዓክልበ. - «አንሻን የጠፋበት ዓመት»
* 1929 ዓክልበ. - «ንጉሡ ሹልጊ የሀገር ግድግዳ ያሠራበት ዓመት»
* 1924 ዓክልበ. - «ንጉሡ ሻሽሩም ያጠፋበት ዓመት»
* 1922 ዓክልበ. - «ሲሙሩምና ሉሉቡም ለ፱ኛው ጊዜ የጠፉበት ዓመት»፤ ወይም «ብርቱ ሹልጊ፣ የኡር ንጉሥ፣ የአራቱ ሩቦች ንጉሥ፣ የኡርቢሉም፣ ሲሙሩም፣ ሉሉቡምና የካርሃር አለቆችን በአንድ ዘመቻ የሰበራቸውበት ዓመት» 
* 1921 ዓክልበ. - «ብርቱ ሹልጊ፣ የኡር ንጉሥ፣ የአራቱ ሩቦች ንጉሥ፣ ኪማሽን፣ ሁርቲንና ግዛቶቻቸውን በአንድ ቀን ውስጥ ያጠፋቸውበት ዓመት»
* 1919 ዓክልበ. - «ሃርሺ፣ ኪማሽ፣ ሁርቲና ግዛቶቻቸው በአንድ ቀን ውስጥ የጠፉበት ዓመት» ናቸው።

ከላይ እንደሚታየው፣ በ1943 ዓክልበ. ሹልጊ እራሱን አምላክ እንደ ነበር የሚል አዋጅ ሰጠ። ከዚህ በፊት ነገሥታት ከመሞታቸው በኋላ እንደ አማልክት ቢደረጉም፣  በሕይወቱ ዘመን አምላክ ነኝ ባይ ንጉሥ አሁን የሚታይ ነው። በሹልጊ ስም ብዙ የምስጋና መዝሙሮች በሱመርኛ ተገኝተዋል። 

በሌሎች ምንጮች ግን ሹልጊ እንደ ጽድቅ ንጉሥ አልታሠበም። «የዋይድነር ዜና መዋዕል» (ABC 19) የሚባል ሰነድ «ሥርዓቶቹን በትክክል አልፈጸመም፤ የማጽዳቱንም ሥርዓተ ቅዳሴ አረኮሰ»  ሲለን CM 48 ሥርዓቶቹን በማይገባ እንደ ቀየራቸው፣ «ሀሣዌ ጽሁፎች» እንደ ቀረጸ በማለት ይከሰዋል። «የቀድሞ ነገሥታት ዜና መዋዕል» (ABC 20) ደግሞ «የወንጀል አመል ነበረው፤ የባቢሎንም መቅደስ ንብረት እንደ ምርኮ ወሰደ» የሚል ክስ አቀረበበት። 

በመጀመርያ ዓመቶቹ የዓመት ስሞች በተለይ መቅደሶች ስለ መሥራታቸው ሲሆን ከተሠሩባቸው ከተሞች መሃል ደር አንዱ ነበር። በ፳ኛው ዓመት ግን «የደር ሂሳብ በዶማዎች እንዲከፈል» አዝዞ ከተማውን በቅጣት አስፈረሰው። ከዚያ የዘመተባቸው ቦታዎች በሑራውያን አገር፣ በሉሉቢ ወይም በኤላም ነበሩ። በ፴ኛው ዓመቱ ሴት ልጁ የአንሻን አገረ ገዥ ብታገባም በ፴፬ኛውም ዓመቱ ግን በአንሻን ላይ የቅጣት ዘመቻ እየዘመተ ነበር። 

የሹልጊ ተከታይ ልጁ አማር-ሲን ነበር።


Earrings from Shulgi.JPG|«የሹልጊ ስጦታ» የሚሉ ወርቅ ጉትቻዎች
Tablet of Shulgi.JPG|የሹልጊ ጽላት
British Museum - Steatite tablet ME118560.jpg|የሹልጊ ጽላት
Terracotta tablet listing the year formulae of king Shulgi. Ur III period. From Iraq. Ancient Orient Museum, Istanbul.jpg|የሹልጊ ዓመት ስሞች ያሉበት ጽላት
Weight Shulgi Louvre AO22187.jpg|የሹልጊ ዘመን ክብደት
Mesopotamian - Tablet with Seal Impression - Walters 481806.jpg|የሹልጊ ዘመን ደረሰኝ




መደብ:የሱመር ነገሥታት
ሃን ዥዎ

**ሃን ዥዎ** (ቻይንኛ፦  寒 捉) በጥንታዊ ቻይና የሥያ ሥርወ መንግሥት ዘመን በዜና መዋዕሎች መሠረት፣ ለጊዜው ከሥያንግ ቀጥሎ መንግሥትን በአመጽ የቀማው ጦር አለቃ ነበር።  ይህ ሃን ዥዎ ግን ከቻይና ነገሥታት መካከል አይቆጠረም፤ ዘውዱን ለመጫን አልደፈረም ስለ ነበር ይሆናል።

*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* እንደሚለን፣  በሥያንግ ፰ኛው ዓመት (1967 ዓክልበ. ግ.) ሃን ዥዎ ጀግናውን ሆው ዪን ገደለ፤ ሃን ዥዎም የራሱን ልጅ ጅያውን በጌ ክፍላገር ላይ እንዲዘመት ላከው።  በ፳ኛው ዓመት፣ ሃን ዥዎ የጌን ክፍላገር አለቆች አጠፋቸው። በ፳፮ኛው ዓመት፣ ሃን ዥዎ ልጁን ጅያው የሥያንግ መንግሥት ከዠንግጓን ዙሪያ እንዲያጠፋ አደረገ። በሥያንግ ፳፯ኛው ዓመት ጅያው በዠንሡን ዙሪያ  ላይ ዘመተ። በወይ ወንዝ ላይ በአንድ ታላቅ ውግያ የዠንሡን ልዑል መርከብ ተገለበጠና ተገደለ። በ፳፰ኛው ዓመት፣ ሃን ዥዎ ልጁን ጅያው ንጉሡን ሥያንግን እንዲገድለው አዘዘ።

የሥያንግ ንግሥት፣ ሚን፣ በዚያን ጊዜ በሥያንግ ልጅ እርጉዝ ነበረች። እርሷ አመለጠችና ወደ አባቷ (የጂንግ ልዑል) አገር በሻንዶንግ ልሳነ ምድር ሸሸች። ሚኒስትሩ ሜ ደግሞ ወደ ዮውጌ  ሸሸ። በሚቀጥለው ዓመት ሚን አልጋ ወራሹን ሻውካንግን ወለደች። እርሱ አድጎ ሻውካንግና ቢትዎደዱ ሜ ከ1926 እስከ 1906 ዓክልበ. ድረስ አመጸኖቹን ተዋጉ።  በመጨረሻ በ1906 ዓክልበ. በአንዪ በሆነ ውግያ ሃን ዥዎና ልጁ ጅያው ተገደሉ፣ ሻውካንግም ንጉሥ ሆኖ የቻይና መንግሥት ያንጊዜ አልጠፋም። 

መደብ:የሥያ ሥርወ መንግሥት
ሻንግጭዩ

**ሻንግጭዩ** (ቻይንኛ፦ 商丘) የቻይና  ከተማ ነው። 

መደብ:የቻይና ከተሞች
ባርሴሎና

**ባርሴሎና** (እስፓንኛ፦ Barcelona) የእስፓንያ ከተማ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
ሌጎስ

**ሌጎስ** (Lagos፣ /ሌጋስ/ ወይም /ላጎስ/) የናይጄሪያ ትልቅ ከተማ ነው።

መደብ:ናይጄሪያ
ከራቺ

**ከራቺ** (Karachi) የፓኪስታን ከተማ ነው።

መደብ:ፓኪስታን
መደብ:የእስያ ከተሞች
ትኩሳት

**ትኩሳት** ማለት የገላ ሙቀት ከተለምዶ ገደብ 36.5–37.5 °C (97.7–99.5 °F) በላይ መጨመር ሲሆን ከዋና የህመም ምልክቶች አንዱ ነው።

*
ሙምባይ

**ሙምባይ** (Mumbai)፣ ቀድሞም **ቦምበይ** የሕንድ ከተማ ነው።

መደብ:የሕንድ ከተሞች
ሚንስክ

250px|thumbnail
**ሚንስክ** የቤላሩስ ዋና ከተማ ሲሆን ፪ ሚሊዮን ኗሪዎች አሉበት። 

መጀመሪያው በታሪክ የሚታወቀው («ምነስክ» ተብሎ) በ1059 ዓ.ም. ነው።

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:ቤላሩስ
ሙኒክ

250px|thumbnail
**ሙኒክ** (ጀርመንኛ፦ München /ሚውንችን/) የጀርመን ባቫሪያ ከተማ ነው።  የሕዝቡ ቁጥር 1.45 ሚሊዮን ያህል ነው።

ሙኒክ መጀመርያ በሰነድ የሚጠቀሰው በ1150 ዓ.ም. ነው።

መደብ:የጀርመን ከተሞች
ሳን ፍራንሲስኰ

**ሳን ፍራንሲስኰ** የካሊፎርኒያ፣ አሜሪካ ከተማ ሲሆን 825,111 ኗሪዎች አሉበት።

ከ1768  እስከ 1840  ዓ.ም. ድረስ ስሙ አህዋስቴ ነበር።

መደብ:የካሊፎርኒያ ከተሞች
ቬኒስ

260px|thumbnail

**ቬኒስ** (ጣልኛ፦ Venezia /ቨነጺያ/) የጣልያን ከተማ ነው። 270,660 ኗሪዎች አሉበት። 413 ዓ.ም. ተመሠረተ። 

መደብ:የጣልያን ከተሞች
ዴሊ

**ደሊ** (Delhi) በይፋ «**የዴሊ ብሄራዊ ዋና ከተማ ግዛት**» የሕንድ ከተማ ነው። በሕዝብ ብዛት የዓለም ሁለተኛ ነው፤ በደሊ ውስጥ ግን ሌሎች ንዑስ ከተሞች አሉ። የሕንድ ዋና ከተማ ኒው ዴሊ በደሊ ግዛት ውስጥ ይገኛል። 

መደብ:የሕንድ ከተሞች
መደብ:የሕንድ ክፍላገራት
ማካው

**ማካው** (በቻይንኛ *澳門* /አውመን/) ከቻይና ሁለት ልዩ አስተዳደር ካላቸው ግዛቶች አንዱ ነው፤ (ሁለተኛው ሆንግ ኮንግ ሲሆን)። 

መደብ:የቻይና ከተሞች
ኛ ትራንግ

280px|thumbnail|የአሣ አጥማጆች ወደብ
**ኛ ትራንግ** በደቡብ ቬትናም የሚገኝ ከተማ ሲሆን 350,000 ሰዎች ያህል አሁን ይገኙበታል። 

## የውጭ መያያዣ

Wikivoyage

መደብ:የቬትናም ከተሞች
ቩንግ ታው

290px|thumbnail|ቩንግ ታው ከርቀት ሲታይ

**ቩንግ ታው** በደቡብ ቬትናም የሚገኝ ከተማ ነው።  የሕዝቡም ቁጥር 1,009,719 ያኽል ነው። 

መደብ:የቬትናም ከተሞች
ቦስቶን

300px|thumbnail
**ቦስቶን** (እንግሊዝኛ፦ Boston፤ አመሪካዊ አጠራር /'ባስትን/) የማሣቹሰትስ አሜሪካ ከተማ ነው። በ1622 ዓ.ም. ተመሠረተ። የሕዝቡ ቁጥር  636,000 አካባቢ ነው። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ፍሎረንስ

:*ለአሪዞና ከተማ፣ [[ፍሎረንስ፣ አሪዞና]] ይዩ።*
290px|thumbnail
**ፍሎረንስ** (ጣልኛ፦ Firenze /ፊረንጼ/) የጣልያን ከተማ ሲሆን የሕዝቡ ቁጥር 367,796 ነው። በ88 ዓክልበ. **ፍሉዌንቲያ** ተብሎ ተመሠረተ። 

መደብ:የጣልያን ከተሞች
ያዕቆብ

280px|thumbnail|ያዕቆብ - የሩስያ ኦርቶዶክስ ስዕል፣ 1720 ዓ.ም. ግድም ተሳለ
**ያዕቆብ** (ዕብራይስጥ፦  יַעֲקֹב, /የዕቆብ/) በመጽሐፍ ቅዱስ መሠረት የይስሐቅና የርብቃ ልጅ ነበረ። የዔሳው መንታ ወንድም ነበር።  በሌላ ስማቸው ኤዶምያስ (ዔሳው)ና እስራኤል (ያዕቆብ) የተባሉትን ሁለት ብሔሮች ወለዱ። ያዕቆብ (እስራኤል) ግን የተቀደሠ  የመሢህ ዘር ተስፋ ወራሽ ሆነ። ያዕቆብና ሚስቶቹ ከነቁባቶቹ የእስራኤል ፲፪ ነገዶች ወለዱ።

በ*[[ዕዝራ ሱቱኤል]]* ምዕ. ፬ በአዋልድ መጻሕፍት ዕዝራ የዚህን አለም መጨረሻ ከእግዜር መንግሥት መጀመርያ ምን ይለየዋል ሲጠይቅ፣ መልዐኩ ያዕቆብ ከኤሳው ቀጥሎ እንደ ወጣ (ቅርጭምጭሚት ተጨብጦ) ይከተላል የሚል መልስ ሰጠ።

የያዕቆብ ታሪክ በተለይ የሚታወቀው ከብሉይ ኪዳን ኦሪት ዘፍጥረት ነው። በተጨማሪ መጽሐፈ ኩፋሌ ስለ ያዕቆብ ሕይወት ብዙ ይጻፋል። 

### የያዕቆብ ዕድሜ በመጽሐፈ ኩፋሌ

* 2046 ዓ.ዓ. - ያዕቆብ (እስራኤል)ና ዔሳው (ኤዶምያስ) ለይስሐቅ ተወለዱ።
* 2080 ዓ.ዓ. - ዔሳው ርስቱን ለያዕቆብ ለምስር ወጥ ይሸጣል በረሃብ ዘመን
* 2114 ዓ.ዓ. - ይስሐቅ ያዕቆብ ለዔሳው ስቶ ርስቱን ሰጠው።
* 2115 ዓ.ዓ. - ያዕቆብ ወደ ካራን ሸሸ፤ ዔሳውም ወደ ሴይር (ኤዶም) ሄደ።
* 2122 ዓ.ዓ. - ያዕቆብ ልያንና ራሔልን አገባቸው፤ በኲሩ ሮቤል ተወለደ።
* 2124 ዓ.ዓ. - ስምዖን ተወለደ።
* 2127 ዓ.ዓ. - ሌዊና ዳን ተወለዱ።
* 2129 ዓ.ዓ. - ይሁዳ ትወለደ።
* 2130 ዓ.ዓ. - ንፍታሌም ተወለደ።
* 2131 ዓ.ዓ. - ጋድ ተወለደ። 
* 2132 ዓ.ዓ. - ይሳኮር ተወለደ።
* 2133 ዓ.ዓ. - አሴር ተወለደ።
* 2134 ዓ.ዓ. -  ዛብሎን፣ ዮሴፍ እህታቸውም ዲና ተወለዱ።
* 2135 ዓ.ዓ. - እነያዕቆብ ከካራን ሸሽቶ ወደ ከነዓን ተመለሱ።
* 2143 ዓ.ዓ. - የያዕቆብ ቤተሠብ ኤዊያዊው ኤሞርን አሸነፈ፤ ሴኬም ሠፈር አጠፋ። ብንያም ተወለደ።
* 2148 ዓ.ዓ. - የያዕቆብ ቤተሠብ እንደገና የከነዓንን ነገሥታት በሴኬም አሸነፉ።
* 2162 ዓ.ዓ. - ይስሐቅ አረፈ፤ የያዕቆብ ኃያላት ወንድሙን ዔሳውን አሸነፉ። 
* 2171 ዓ.ዓ. - የ፯ ዓመት ረሃብ ጀመረ። (1900 ዓክልበ.)
* 2172 ዓ.ዓ. - እስራኤል በረሃብ ምክንያት ወደ ልጁ ዮሴፍ ወደ ግብጽ ሄደ።
* 2188 ዓ.ዓ. - ያዕቆብ ዓረፈ፣ በከነዓን ተቀበረ።



መደብ:መጽሐፍ ቅዱስ
መደብ:የብሉይ ኪዳን ሰዎች
ሥዮንግ-ኑ

300px|thumbnail|የሥዮንግኑ ምድር ስፋት 250 ዓክልበ. ግድም
**ሥዮንግ-ኑ** (ቻይንኛ፦ 匈奴) በጥንታዊ ሞንጎሊያ አካባቢ የተገኘ ብሔር ነበር። በተለይ በዚያ ስም ከ225 ዓክልበ. እና 400 ዓ.ም. መካከል በቻይና መዝገቦች በኩል ይታወቃሉ። ከዚህ በኋላ አውሮፓን የወረረው የሆኖች ብሔር ከሥዮንግኑ እንደ ወጡ ይመስላል። 

በጠቅላላ ምንም ጽሕፈት ስላልነበራቸው መዝገቦች መጻፍ አልቻሉም ነበር። ሆኖም አለቆቹ በቻይና ጽሕፈት ወይም የኦርኾን ጽሕፈት በመሰለ ፊደል አይነት መልዕክት እንደ ጻፉ ተብሏል።

መደብ:ብሔሮች
መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:የቻይና ታሪክ‎
ሴይር

**ሴይር ተራራ** (ዕብራይስጥ፦ הַר-שֵׂעִיר /ሀር-ሠዒር/) ከሞት ባሕርና አቃባህ ወሽመጥ መካከል ያለው ተራራማ አገር ነው። ይህ የኤዶምያስ ደቡብ-ምሥራቅ ጠረፍ ከይሁዳህ ጋር ነበረ።  ምናልባትም ከዚያ በፊት የግብጽ ጠረፍ በከነዓን ይሆናል። 

ሴይር ተራራ ስሙን ከ«ሖሪው ሴይር» አገኘ። የሖራውያን ጎሣ መታወቂያ ወይም ተወላጅነት በመጽሐፍ ቅዱስ ባይሰጥም፣ የዚህ ሴይር ልጅ ፅብዖን ደግሞ ኤዊያዊ በመባሉ (ዘፍጥ. ፴፮) የከነዓን ዘር ይመስላል።

በዘፍጥረት ፲፬፡፮ የኮሎዶጎምርና አምራፌል ሠራዊት አገራቸውን መቱ። በኋላ ግን የዔሳው ልጆች (ኤዶማውያን) በሖራውያን ላይ ድል አድርገው ከሴይር ምድር አባረሯቸው (ዘዳግም ፪)። ከዚህ በኋላ «ሴይር ተራራ» በመጽሐፍ ቅዱስ የእዶምያስ ምድር መጠሪያ ሆነ። (ዘፍጥ ፴፪፣ ፴፫፤ ኢያሱ ፳፬፤ ፩ ዜና መዋዕል ፬፤  ፪ ዜና መዋዕል ፳፤ ኢሳይያስ ፳፩፤ ሕዝቅኤል ፳፭፣ ፴፭።)

ሴይር ደግሞ በግብፅ መዝገቦች ከ3 አመንሆተፕ ዘመን (1388 ዓክልበ. ግ.) ታውቋል። በሶለብ ቤተ መቅደስ #፺፩ «ሴይር በሻሱ ምድር» (*ታ-ሻሱ ሰዐር*) ይዘርዝራል። «ሻሱ» በግብጽኛ የደቡብ ከነዓን አካባቢ መጠሪያ ነበር። 

መደብ:ከነዓን
መደብ:ተራሮች
ጋላጤስ

**ጋላጤስ** በፈረንሣይ አፈ ታሪክ  የኬልቶች (በጋሊያ፣ አሁንም ፈረንሳይ አገር) ንጉሥ ነበረ።  ስለርሱ አገሩ አዲስ ስሙን «ጋሊያ»  አገኘ፤  ሕዝቡም ከእርሱ በግሪክኛ «ጋላቴስ» ተባሉ። 

ጋላጤስ የኬልቴስ ተከታይ ሲሆን በአብዛኛው ምንጭ የሄርኩሌስ ሊቢኩስ ልጅ ይባላል፤ ይህ ሄርኩሌስ ሎምኒኒን ገድሎ ከኢቤሪያ ወደ ጣልያን በጋሊያ ሲያልፍ የኬልቴስን አንድያ ሴት ልጅ ጋላጤያ አግብቶ ጋላጤስን ወለደችለት ይባላል። የሄርኩሌስ ልጅ ጋላጤስ በጋሊያ ከነገሠ በኋላ ሄርኩሌስ የጣልያን ዙፋን ለሌላው ልጅ ቱስኩስ ትቶ ወደ ኢቤሪያ መንግሥት ተመለሠ።   ይህ ቱስኩስ ለወንድሙ ለጋላጤስ ስጦታ እንዲሆን ሲኪልያ ደሴት ሰጠው።  ጋላጤስም ሰፈረኞች ወደዚያ ሲኪሊያ ወሰደ ይባላል።

አንዳንድ የድሮ ፈረንሳይኛ ደራስያን ነገሩን ስተው የዚህ ጋላጤስ ሰፈረኞች ደግሞ ሳርማትያንና አናቶሊያን ወረሩ፣ በአናቶሊያም ገላትያ የተባለውን ክፍላገር መሠረቱ ይላሉ። ነገር ግን ኬልቶች ወደ ሳርማትያና ወደ ገላትያ የወረሩት ከዚህ በኋላ  በ300 ዓክልበ. አካባቢ እንደ ነበር ይታወቃል። «ገላትያ» አገር በአናቶሊያ በዚያን ጊዜ ስሙን ያገኘው ኬልቶቹ በግሪክኛ «ጋላቴስ» ስለ ተባሉ ነው። 

በሌሎች ታሪኮች ዘንድ ሄርኩሌስ  እራሱ ለጥቂት አመት ከኬልቴስ ቀጥሎና ከልጁ ጋላጤስ በፊት «ኦግሚዮስ» ተብሎ በጋሊያ ነገሠ። 

«የበልጅግ ክፍላገር ጥንታዊና ዘመናዊ ታሪክ» (1798 ዓ.ም. ተጽፎ) ስለ ጋላጠስ አስተዳደር ዝርዝር ያቀርባል። ሴት ልጅ እድሜዋ ፳ ዓመት ሲሆን በገዛ ፈቃድዋ ባልዋን እንድትመርጥ፣ ምርጫዋን የሙሉ ጋን ውሃ ለርሱ በመስጠትዋ እንድታመልከት ደነገገ። ባልዋም ቢሞት ሚስት ግማሽ ነዋዩን እንድትቀበል ደነገገ። ደግሞ የአገሩን ሥርዓተ ንግሥ መሠረተ፤ ንጉሡን በጋሻ ላይ እንዲያንሡት ልዩ ምልክታቸው ጦር እንዲሰጡት የሚል ነበር።



መደብ:የፈረንሣይ አፈታሪካዊ ነገሥታት
አዲስ አድማስ

**አዲስ አድማስ** በኢትዮጵያ የሚታተም ሳምንታዊ ጋዜጣ ነው። ጋዜጣው የሚታተው በአድማስ አድቨርታይዚንግ ኃ.የተ.የግ.ማ. ሲሆን የተመሰረተው በታኅሣሥ ፳፱ ቀን ፲፱፻፺፪ ዓ.ም. ነው። በአሁኑ ጊዜ የጋዜጣው ሥራ አስኪያጅ ገነት ጎሳዬ ስትሆን ዋና አዘጋጅ ደግሞ ነቢይ መኮንን ነው።

## የውጭ መያያዣ
* www.addisadmassnews.com

መደብ:የኢትዮጵያ ሥነ-ጽሁፍ
ደር

**ደር** የሱመር ጥንታዊ ከተማ ነበር። ዛሬው ሥፍራው **ተል አካር** ተብሎ በዘመናዊው አገር ኢራቅ ውስጥ ይገኛል። እስካሁን ድረስ ይህ ቦታ በሥነ ቅርስ መርማሪዎች አልተቆፈረም።

ታላቁ ሳርጎን ከተማውን ለአካድ መንግሥት ያዘ፤ ተከታዩም ሪሙሽ ከንቲባውን ማረከና ከተማውን አጠፋ። በዑር መንግሥት ዘመን በ1945 ዓክልበ. ሹልጊ ደግሞ ደርን አጠፋ። ለትንሽ ጊዜ ደር የኤሙትባል ነጻ መንግስት መቀመጫ ሆነ፣ ንጉሡም ኤሽኑናን በቢላላማ ዘመን ዘረፈው። 

እንዲሁም የላርሳ ንጉሥ በ1715 ዓክልበ.፣ የባቢሎን ንጉሥ አሙ-ዲታና በ1559 ዓክልበ. ደርን አጠፉ። ከዚህ በኋላ ደር የኤላምን ጠረፍ የሚወስን አምባ ይባላል። በ1118 ዓክልበ. ግድም የባቢሎን ንጉሥ 1 ናቡነደነጾር ኤላምን ከደር አንሥቶ ወረረ። በ1050 ዓክልበ. በተከታዩ አዳድ-አፕላ-ኢዲና ጊዜ አራማውያን ባቢሎኒያን ከሶርያ ወርረው ደርን አጠፉ። በ900 ዓክልበ. ግድም የአሦር ንጉሥ 2 አዳድ-ኒራሪ ደርን ከባቢሎኒያ ግዛት ያዘው። በ821 ዓክልበ. ደግሞ የአሦር ንጉሥ 5 ሻምሺ-አዳድ የባቢሎንን ንጉሥ ማርዱክ-ባላሡ-ኢቅቢን በደር ማረከው።

በ728 ዓክልበ. በደር በአንድ ታላቅ ውግያ የባቢሎን ንጉሥ 2 ማርዱክ-አፕላ-ኢዲና እና የኤላም ንጉሥ 1 ሁምባኒጋሽ አንድላይ የአሦርን ንጉሥ 2 ሳርጎንን አሸነፉት። በ631 ዓክልበ. ደር በአመጽ ከአሦር መንግሥት ተለየ።

መደብ:የሱመር ከተሞች
ኢዲን-ኢሉም

250px|thumbnail|የኢዲን-ኢሉም ሐውልት
**ኢዲን-ኢሉም** (ወይም **ኢዲ-ኢሉም**) በኡር መንግሥት ጊዜ በሹልጊ ዘመን የማሪ *[[ሻካናካ]]* ወይም ገዥ ነበረ። ይህ ከ1959 እስከ 1954 ዓክልበ. ግድም ድረስ ነበር። 

በተለይ የሚታወቀው በሥነ ቅርስ  ስለ አንድ ሐውልት ነው። ከጢሙ ጫፍ በቀር የሐውልቱ ራስ ጠፍቷል። በሐውልቱ የተቄረጹት ርጉም ቃላት እንዲህ ይላሉ፦ «ኢዲን-ኢሉም፣ የማሪ ሻካናካ፣ ይህን ሐውልቱን ለኢናና (አረመኔ ጣኦቷ) አስረክቧል። ማናቸውም ይህን ጽሑፍ የሚደምስስ፣ ኢናና ዘሩን ትደምስስ።»

የኢዲን-ኢሉም ልጅ ዚኑባ ስም ደሞ ከአንድ የሸክላ ማህተም ይታወቃል። 

መደብ:የማሪ ነገሥታት
ኮሌስትሮል

**ኮሌስትሮል** በእንስሳ ሴል ወይም ፈሳሶች ውስጥ የሚገኝ እንደ ስብ የመሰለ ሞለኩል (ውሑድ) አይነት ነው።  ይህ ልዩ አስፈላጊ ሞለኩል በእንስሳት ብቻ እንጂ በአትክልት ውስጥ አይገኝም።

መደብ:ውሑዶች
መደብ:ሥነ ሕይወት
ፕሌምናዮስ

**ፕሌምናዮስ** (ግሪክ፦ Πλημναῖος)  በሲክዮን ነገሥታት ዝርዝር የአፒያ (በኋላ ሲክዮን) ንጉሥ ነበር። ካስቶርን የጠቀሱት ጸሐፊዎች ፕሌምናዮስ 48 ዓመት እንደ ነገሠ ይላሉ። ይህ ምናልባት 1941-1893 ዓክልበ. ግድም ያህል ነው። ከአባቱ ፐራቱስ በኋላ እና ከልጁ ኦርጦፖሊስ በፊት ገዛ። ጸሐፊው ፓውሳኒዩስ በተረከው ትውፊት፣ የፕሌምናዮስ ሕጻን ልጆች ሁሉ እንዳለቀሱ ወዲያው ሞቱ። በመጨረሻ ግን ዴሜተር (አረመኔ ሴት ጣኦት) ማረችው፣ ልጁን ኦርጦፖሊስ አሳደገችና በሕይወት ኖረ። 



መደብ:የሲክዮን ነገሥታት
ጂም ሞሪሰን

thumb|285px|ጂም ሞሪሰን በ1968 እ.ኤ.አ.

**ጂም ሞሪሰን** (እንግሊዝኛ፦ Jim Morrison) የአሜሪካ ዘፋኝና የዘፈን ደራሲ እንዲሁም የግጥም ደራሲ ነበር። ዲሴምበር 8 ቀን 1943 እ.ኤ.አ. ተወልዶ በጁላይ 3 ቀን 1971 እ.ኤ.አ. ሞተ።

መደብ:የአሜሪካ ዘፋኞች
ሜጫ ወረዳ

ሜጫ ወረዳ የመስኖ ተጠቃሚ ከሆኑ የም/ጎጃም ወረዳዎች የመጀመሪያዋ ስትሆን ዋና ከተመዋም መራዊ ነች። በወረዳዋ ፩ የመንግስትና በርካታ የግል ኮሌጆች ይገኛሉ። በመሪዊ ከተማ ፩ ደረጃውን የጠበቀ ሆስፒታል እተገነባ ነዉ ግምባታው  ሲጠናቀቅ 43ት ቀሌዎችን ተጠቃሚ ያደርጋል። መራዊ ለኑሮ ተስማሚና ለኢንቨስትመንት አመች ናት። በከተመዋ ፩ የወረቀት ፋብሪካ እየተገነባ ይገኛል። ለልማትም ቢሆን ተስማሚ ናት፤ ምክንያቱም የቆጋ መስኖ በዉስጧ ስለሚገኝ ነው። መራዊ ከባህር ዳር 35ኪ.ሜ  ርቃት ገኛለች።

መደብ:አማራ ክልል

መደብ:የኢትዮጵያ ወረዳዎች
2 አመነምሃት

**ኑብካውሬ 2 አመነምሃት** ግብጽን በመካከለኛ መንግሥት (12ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1938 እስከ 1905 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የአባቱ 1 ሰኑስረት ተከታይ ነበር።

በሰኑስረት ዘመነ መንግሥት በ፵፫ኛው ዓመት (1940 ዓክልበ. ግድም) ልጁን ኑብካውሬን ከእርሱ ጋር በጋርዮሽ ወደ ዙፋኑ አስነሣው።  ከዚህ ሁለት ዓመት በኋላ በ1938 ዓክልበ. ግድም ሰኑስረት ዓረፈና ፪ አመነምሃት ለብቻው ፈርዖን ሆነ ይመስላል።

ድርጊቶቹ ሁሉ አይታወቅም፣ አንድ የዜና መዋዕል ጽላት ለኑብካውሬ ዘመን ተገኝቶ የአመቶች ቁጥር ግን አይሰጠም። ከተመዘገቡ ሥራዎቹ መካከል፦ ወደ ሊባኖስ የንግድ ጉዞ ላከ፤ «ኢዋይ» (?) በሶርያ ለማጥፋት ሠራዊት ላከ፤   የኩሽ መንግሥት ተልእኮዎች ምርት ወደ ግቢው አመጡ፤ የሶርያ ተልእኮዎች ምርት ወደ ግቢው አመጡ፤ «ኢዋይ»ና «ያሲ» በሶርያ ለማጥፋት የተላከው ሥራዊት ተመለሠ፤ ወዘተ።

ከዚህ በቀር እንደ ቀድሞ ዘመናት ፈርዖኖች በመምሰል «ነጭ ሀረም»  የሚባል መቃብር አሠራ። ከ*[[ጨቲ]]*ዎቹ (አማካሪዎቹ ወይም ጠቅላይ ሚኒስትሮቹ) ሰኑስረት እና አመኒ ይታወቃሉ። ሁለት በጅሮንዶች ሳእሰት እና መሪካው በስም ይታወቃሉ፤ አንድ መኮንን ኸንቲኸቲወር ደግሞ ወደ ፑንት ምድር ጉዞ እንደ መራ በጽላት ላይ አስቀረጸ።   

በኑብካውሬ ዘመነ መንግሥት በ፴፫ኛው ዓመት (1907 ዓክልበ. ግድም) ልጁን 2 ሰኑስረት ከእርሱ ጋር በጋርዮሽ ወደ ዙፋኑ አስነሣው።  ከዚህ ሁለት ዓመት በኋላ በ1905 ዓክልበ. ግድም ኑብካውሬ ዓረፈና ፪ ሰኑስረት ለብቻው ፈርዖን ሆነ ይመስላል።


Image:Louvre sphinx.jpg|የአመነምሃት ምስል እንደ ታላቁ ስፊንክስ በማስመስል
File:Abydos KL 12-03 n61.jpg|የ«ኑብካውሬ» ስም በ*[[አቢዶስ ነገሥታት ዝርዝር]]*
File:Annalenstein.png|የነብካውሬ ዜና መዋዕል




መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች
ቫንዳሉስ

**ቫንዳሉስ** (በጀርመንኛ **ቫንድለር**) በጀርመን አፈ ታሪክ ዘንድ በጥንት የጀርመን ፱ኛው ንጉሥ ነበረ። ከአባቱ ሷይቩስ ቀጥሎ ለ41 ዓመታት (ምናልባት 1923-1882 ዓክልበ. ግድም) ነገሠ። 

በተለያዩ ምንጮች  ዘንድ ይህ ቫንዳሉስ በጌርማኒያ የኖረውን ቫንዳላውያን ብሔር መሠረተ፤ ከነርሱም አንዳንድ ሕዝቦች፦  ቡርጉንዳውያን፣ አላኖችና  ዌንዳውያን ይጠቀሳሉ። በታወቀው ታሪክ፣ ቫንዳሎቹ በ፭ኛው ክፍለ ዘመን በሮሜ መንግሥት ውድቀት ጊዜ ከጌርማኒያ ወጥተው እስከ ዛሬው ቱኒዚያ ድረስ ፈለሱ። 

አቬንቲኑስ እንደ ጻፈው በዚህ ጊዜ አትላስ ኪቲም በእስፓንያ ገዛ። ስለ ቫንዳሉስ መንግሥት ብዙ ሌላ ዝርዝር አይሰጠም። ከ፵፩ ዓመታት በኋላ በልጁ ቴውታኔስ እንደ ተከተለ ይባላል። 

መደብ:የጀርመን አፈ ታሪክ
ፑዙር-ኤሽታር

300px|thumbnail|የፑዙር-ዕሽታር ሐውልት
**ፑዙር-ኤሽታር** (ወይም **ፑዙር-ኢሽታር**) የማሪ *[[ሻካናካ]]* ወይም ገዥ ነበረ።  ይህ ከ1922 እስከ 1897 ዓክልበ. ግድም ድረስ ነበር። የቱሪም-ዳጋን ልጅና ተከታይ ነበር። 

በተለይ የሚታወቀው በሥነ ቅርስ  ስለ ሁለት ሐውልቶቹ ነው። ከአንድ ሰነድ ደግሞ ፩ኛው ዓመት የኡር ንጉሥ ሹልጊ ፵፬ኛው ዓመት መሆኑ ይታወቃል።

የፑዙር-ኤሽታር ልጅ ሒትላል-ኤራ በሻካናካነት ተከተለው። 

መደብ:የማሪ ነገሥታት
ጸሎት

**ጸሎት** ማለት የሰው ልጅ አምላኩን በተመስጦ የሚያመሰግንበት ሁኔታ ነው።

መደብ:ሃይማኖት
ሚሼል ባቼሌት

thumbnail
**ሚሼል ባቼሌት** የቺሌ ፕሬዚዳንት ናቸው።

መደብ:ቺሌ
መደብ:መሪዎች
አማር-ሲን

**አማር-ሲን**  ከ1918 እስከ 1909 ዓክልበ. ግድም ድረስ የኡርና የሱመር ንጉሥ ነበር።  የአባቱ የሹልጊ ተከታይ ነበር። ቀድሞ ስሙ እንደ **ቡር-ሲን** በሊቃውንቱ ይታነብ ነበር፤ አሁን ግን አጠራሩ «አማር-ሲን» ትክክል እንደ ሆነ ይታመናል። 

ለ፱ኝ ዓመቶቹ ሁላቸው በስም ይታወቃሉ። ዘመቻዎች በኡርቢሉምና በተለያዩ ቦታዎች (ሻሽሩም፣ ሹሩድሁም፣ ቢቱም-ራቢዩም፣ ጃብሩና ሑሕኑሪ) ላይ ይመዘገባሉ። በተረፈ አማር-ሲን በኤላማዊ ነገሥታት እንደ ማርሐሺ ንጉሥ አርዊሉክፒ እንደ ዘመተ ይታወቃል። የዑር መንግሥት በአማር-ሲን ዘመን እስከ ስሜናዊ ግዛቶች እስከ ሉሉቢና ሐማዚ ድረስ ተዘረጋ። ደግሞ ዓመጽ በአሹር አሸንፎ አካዳዊ *[[ሻካናካ]]* (ከንቲባ) ዛሪቁም በአሦር ላይ ሾመ። 

አማር-ሲን የሱመር ጥንታዊ ሥፍራዎች በተለይ በኤሪዱ የነበረውን ግንብ ለማሳደስ ሠራ።  

የባቢሎናዊ «*[[ዋይድነር ዜና መዋዕል]]* የተባለው ሰነድ እንዲህ ይላል፦ «የሹልጊ ልጅ አማር-ሲን የ*አኪቱ* በዓል በሬና በጎች መሥዋዕት ቀየረ። በበሬ ውግያ እንዲሞት ተነበየ፤ ሆኖም ከጫማው መንከስ [ጊንጥ?] ሞተ።»

የአማር-ሲን ልጅ (ወይም ወንድም?) ሹ-ሲን በዑር ዙፋን ተከተለው።



መደብ:የሱመር ነገሥታት
ሰው ሆነ

## ትርጉሙ
: ራሱን ቻለ
## ምሳሌ
: ከዛሬ ጀምሮ ሰው መሆን አለብህ ፤ ራስህን መቻል አለብህ።

መደብ : ፈሊጣዊ አነጋገር
ሴኬም

**ሴኬም** (ዕብራይስጥ፦  שְׁכֶם  /ሽኬም/) በከነዓን እና በኋላ በእስራኤል የነበረ ከተማ ነው።

* 2110 ዓክልበ. - አብርሃም በሴኬም ሲያልፍ መስዊያ ለእግዚአብሔር ይሠዋል (ዘፍ. ፲፪)።
* 2100 ዓክልበ. አካባቢ - በኤብላ የኤብላ ጽላቶች የሴኬም ጣኦት «ራሳፕ» ነው ይላሉ። (የኤብላ ጽላቶች) 
* 1928 ዓክልበ. - የያዕቆብ (እስራኤል) ቤተሠብ ስለ እኅታቸው ስለ ዲና የሴኬም ባላባት ኤዊያዊው ኤሞርን አሸነፈ፤ ሴኬም ሠፈር አጠፋ። (ዘፍ. ፴፬)
* 1884 ዓክልበ. - የግብጽ ፈርዖን 3  ሰኑስረት በ«መንቱ» (ምድያም)ና በረጨኑ (ከነዓን) ላይ ዘምቶ፣ በ«ሰክመም» (ሴኬም) አሸነፋቸው። (የሰበክ-ሁ ጽላት)
* 1587 ዓክልበ. - ኢያሱ ወልደ ነዌ በሴኬም ተቀበረ። (ኢያሱ ፳፬)
* 1360 ዓክልበ. አካባቢ -  «ሻክሙ» (ሴኬም) የንጉሥ ላባያ መቀመጫ፣ እርሱ ወታደሮች ከሃቢሩ ወገን ይቀጥራል። (አማርና ደብዳቤዎች)
* 1252 ዓክልበ. - ጌዴዎን አርፎ ልጁ ከሴኬማዊት ቁባት ጋር፣ አቢሜሌክ የእስራኤል ንጉሥ ሆነ፤ ሴኬም አመጸበትና ከተማውን አጠፋ። (መሳፍንት ፱)
* 936 ዓክልበ. - በሰሎሞን መሞት ሴኬም እስከ 915 ዓክልበ. ድረስ የስሜን መንግሥት የእስራኤል መንግሥት መቀመጫ ሆነ። (፩ ነገሥታት)
* 595 ዓክልበ. - ሴኬም የሳምራውያን ቅዱስ ቦታ ሆነ። (ፍላቪዩስ ዮሴፉስ)
* 136 ዓክልበ. - ከመቃብያን ወገን ዮሐንስ ሂርቃኖስ የሳምራውያን ቤተ መቅደስ በሴኬም አጠፋ። (ዮሴፉስ)
* 2 ዓክልበ. - ሴኬም ወደ ሮሜ መንግሥት ሶርያ ጠቅላይ ግዛት ተጨመረ። 
* 25 ዓ.ም. ግድም - ኢየሱስ በ«ሲካር» (ሴኬም) ሲያልፍ መሲህ መሆኑን ለሳምራዊት ይገልጻል። (ዮሕ ፬፡፳፮)
* 59 ዓ.ም. - ገሊላ በሮማውያን ላይ ሲያመጽ ሴኬም በኬሬያሊስ እጅ ይጠፋል። 
* 64 ዓ.ም. - የሮሜ ቄሣር ቤስጳስያን «ኔያፖሊስ» («አዲስ ከተማ») በሴኬም ሥፍራ አጠገብ አሠራ። ይህ ዛሬ ናብሉስ ይባላል።

መደብ:የቀድሞ ከተሞች
መደብ:ከነዓን
መደብ:እስራኤል
ዛሪቁም

**ዛሪቁም** በኡር መንግሥት ዘመን አገረ ገዥ ነበር። ከኡር ንጉሥ ሹልጊ ፵ኛው ዓመት (1926 ዓክልበ.) ጀምሮ የሱስን *[[ኤንሲ]]* (ከንቲባ ወይም ገዥ) ነበረ። በተከታዩ አማር-ሲን ዘመን (1918 ዓክልበ.) የአሹር *ኤንሲ* ሆነ።  በአማር-ሲን ፭ኛው ዓመት ግን (1914 ዓክልበ.) ዛሪቁም እንደገና የሱስን ኤንሲ ወደመሆን ተዛወረ፤ በዚያ እስከ ሹ-ሲን ፬ኛው ዓመት (1906 ዓክልበ.) ቆየ።

*[[የአሦር ነገሥታት ዝርዝር]]* የሚባል ሰነድ ስሙን የለውም። ከ1 ፑዙር-አሹር አስቀድሞና ምናልባት ከአኪያ ቀጥሎ እንዲሳክ ይታስባል።

መደብ:አሦር
ሊዮኔል ሜሲ

thumb|right|ሜሲ በ2022 የአለም ዋንጫ ለአርጀንቲና ተጫውቷል።
የሊዮኔል አንድሬስ ሜሲ
ሊዮኔል ሜሲ ሰኔ 24 ቀን 1987 ተወለደ. የተወለደው በሮዛሪዮ ፣ አርጀንቲና ነው።. ከ2000-2021 ለባርሴሎና ተጫውቷል።. ሜሲ ከ2021 ጀምሮ ለፒኤስጂ እየተጫወተ ነበር።. 8 ባሎን ዶርስ፣ 1 የአለም ዋንጫ፣1 41ቻምፒየንስ ሊግ እና, 1 ኮፓ አሜሪካን አሸንፏል። ሜሲ በህይወቱ በአጠቃላይ 800 ጎሎችን አስቆጥሯል።. በአሁኑ ወቅት ኢንተር ማያሚ ውስጥ ይገኛል።ሊዮ ሜሲ በመባልም ይታወቃልለሁለቱም የሜጀር ሊግ እግር ኳስ ክለብ ኢንተር ማያሚ እና የአርጀንቲና ብሄራዊ ቡድን መሪ ሆኖ የሚጫወተው አርጀንቲናዊ ፕሮፌሽናል እግር ኳስ ተጫዋች ነው።ከምንጊዜውም ታላላቅ ተጫዋቾች መካከል አንዱ ተደርጎ የሚወሰድሜሲ ስምንት የባሎንዶር ሽልማቶችን እና ስድስት የአውሮፓ ወርቃማ ጫማዎችን አሸንፏል።እና እ.ኤ.አ. በ2020 የባሎንዶር ድሪም ቡድን ተባለ።በ 2021 ክለቡን እስከሚለቅ ድረስፕሮፌሽናል ህይወቱን በሙሉ ከባርሴሎና ጋር አሳልፏል።በክለቡ 34 ዋንጫዎችን ያስመዘገበ ሲሆንአስር የላሊጋ ዋንጫዎችን ጨምሮሰባት የኮፓ ዴል ሬይ እና የአውሮፓ ሻምፒዮንስ ሊግ አራት ጊዜ።[ማስታወሻ 3] ከአገሩ ጋርየ2021 ኮፓ አሜሪካ እና የ2022 የፊፋ የዓለም ዋንጫን አሸንፏል።ድንቅ ግብ አስቆጣሪ እና ፈጠራ ተጫዋች፣ሜሲ በላሊጋ ብዙ ጎል በማስቆጠር ሪከርዶችን ይይዛል (474)በላሊጋ (36) እና በአውሮፓ ሻምፒዮንስ ሊግ (ስምንት) ብዙ ኮፍያ ዘዴዎችእና በላሊጋ (192) እና በኮፓ አሜሪካ (17) ብዙ እገዛ አድርጓል።በደቡብ አሜሪካ ወንድ (106) በጣም አለምአቀፍ ግቦች አሉት።ሜሲ ለክለቡ እና ለሀገሩ ከ 800 በላይ ጎሎችን አስቆጥሯል።እና በአንድ ክለብ ብዙ ግቦች አሉት (672)።

ሜሲ በ13 አመቱ ከአርጀንቲና ወደ ስፔን ተዛውሮ ባርሴሎናን ተቀላቅሏል።ለመጀመሪያ ጊዜ በ17 አመቱ በጥቅምት 2004 ለመጀመሪያ ጊዜ የተወዳዳሪ ጨዋታውን አድርጓል።በሚቀጥሉት ሶስት አመታት ውስጥ እራሱን ለክለቡ ወሳኝ ተጫዋች አድርጎ አቋቁሟል።እና በ 2008-09 በመጀመሪያ ያልተቋረጠ የውድድር ዘመን ባርሴሎና በስፔን እግር ኳስ የመጀመሪያውን ትሪብል እንዲያሳካ ረድቷል ።በዚያ ዓመት ፣ዕድሜ 22 ፣ሜሲ የመጀመሪያውን ባሎንዶር አሸንፏል።ሶስት ስኬታማ ወቅቶች ተከትለዋል.ሜሲ አራት ተከታታይ ባሎንዶርን አሸንፏል።ሽልማቱን አራት ጊዜ ያሸነፈ የመጀመሪያው ተጫዋች ያደርገዋል።በ2011-12 የውድድር ዘመን እ.ኤ.አ.በአንድ የውድድር ዘመን ብዙ ጎሎችን በማስቆጠር የላሊጋውን እና የአውሮፓን ሪከርድ አስመዝግቧል።ራሱን የባርሴሎና የምንግዜም ከፍተኛ ጎል አስቆጣሪ ሆኖ ሲያረጋግጥ።የሚቀጥሉት ሁለት ወቅቶች,ሜሲ ለባሎንዶር ክርስቲያኖ ሮናልዶ (የስራው ተቀናቃኝ ነው ተብሎ ይታሰባል) ቀጥሎ ሁለተኛ ሆኖ አጠናቋል።በ 2014-15 ዘመቻ ወቅት ጥሩውን መልክ ከማግኘቱ በፊት ፣የላሊጋ የምንግዜም ከፍተኛ ግብ አስቆጣሪ መሆን እና ባርሴሎናን ወደ ታሪካዊ ሁለተኛ ሶስት ዋንጫ መምራትከዚያ በኋላ በ2015 አምስተኛው የባሎንዶር ሽልማት ተሸልሟል።ሜሲ እ.ኤ.አ. በ 2018 የባርሴሎናን ካፒቴንነት ተረክቧል ።እና በ2019 ስድስተኛ የባሎንዶር ሽልማት አሸንፏል።ከውል ውጪ፣በነሐሴ 2021 ለፈረንሳዩ ክለብ ፓሪስ ሴንት ዠርሜን ፈርሟል።በክለቡ ሁለት የውድድር ዘመን ማሳለፍ እና ሊግ 1ን ሁለቴ በማሸነፍ።ሜሲ በጁላይ 2023 የአሜሪካን ክለብ ኢንተር ማያምን ተቀላቀለ።በዚያው ዓመት ነሐሴ ላይ የሊግ ዋንጫን አሸንፏል።

የአርጀንቲና ኢንተርናሽናልሜሲ በሀገሪቱ የምንግዜም ከፍተኛ ጎል አስቆጣሪ ሲሆን በጨዋታም ብሄራዊ ሪከርዱን ይዟል።በወጣትነት ደረጃ፣እ.ኤ.አ. በ 2005 የፊፋ የዓለም ወጣቶች ሻምፒዮና አሸነፈ ።በሁለቱም ወርቃማ ኳስ እና ወርቃማ ጫማ ውድድሩን ማጠናቀቅ ፣እና በ2008 የበጋ ኦሎምፒክ የኦሎምፒክ የወርቅ ሜዳሊያ።የእሱ የአጨዋወት ዘይቤ እንደ ማነስ ፣ግራ እግሩ ድሪብለር ከአገሩ ልጅ ዲያጎ ማራዶና ጋር ንፅፅር አሳይቷል።ሜሲን ተተኪው አድርጎ የገለፀው።በነሀሴ 2005 ከከፍተኛ የመጀመሪያ ደረጃው በኋላ እ.ኤ.አ.ሜሲ በፊፋ የዓለም ዋንጫ (2006) የተጫወተ እና ያስቆጠረ ትንሹ አርጀንቲናዊ ሆነ።እና እ.ኤ.አ. በ 2007 የኮፓ አሜሪካ የመጨረሻ ደረጃ ላይ ደርሷል ፣የውድድሩ ወጣት ተጫዋች ተብሎ በተሰየመበት።የቡድኑ ካፒቴን ሆኖ ከነሐሴ 2011 ዓ.ም.አርጀንቲናን ለሶስት ተከታታይ የፍጻሜ ጨዋታዎች መርቷል፡ የ2014 የፊፋ የዓለም ዋንጫ፣ለዚህም ወርቃማውን ኳስ አሸንፏል,የ2015 ኮፓ አሜሪካወርቃማውን ኳስ ማሸነፍ ፣እና የ2016 ኮፓ አሜሪካ።እ.ኤ.አ. በ 2016 ዓለም አቀፍ ጡረታውን ካወጀ በኋላ ፣ውሳኔውን በመቀየር ሀገሩን ለ2018 የፊፋ የዓለም ዋንጫ ማጣሪያ እንድትበቃ አድርጓታል።በ 2019 ኮፓ አሜሪካ ሶስተኛ ደረጃን አግኝቷል ፣እና ድል በ 2021 ኮፓ አሜሪካ ፣ለኋለኛው ወርቃማ ኳስ እና ወርቃማ ቡት ሲያሸንፍ።በዚያው ዓመት,ሜሲ ሰባተኛ የባሎንዶር ሽልማት አግኝቷል።በ2022 እ.ኤ.አ.እ.ኤ.አ. የ 2022 የፊፋ የዓለም ዋንጫን እንድታሸንፍ አርጀንቲና መርቷል ፣ሁለተኛ ወርቃማ ኳስ ባሸነፈበት ቦታበፍጻሜው ጨዋታ ሁለቱን ጨምሮ ሰባት ጎሎችን አስቆጥሯል።እና በአለም ዋንጫ (26) የተጫወቱትን የብዙ ጨዋታዎችን ሪከርድ ሰበረ።በኋላም ሪከርድ ማራዘሚያውን ስምንተኛ ባሎንዶርን በ2023 ተቀበለ።

ሜሲ ከ 2006 ጀምሮ የስፖርት አልባሳት ኩባንያን አዲዳስን ደግፏል።እንደ ፍራንስ ፉትቦል ዘገባ እ.ኤ.አ.እ.ኤ.አ. በ 2009 እና 2014 መካከል ከስድስት ውስጥ ለአምስት ዓመታት የአለማችን ከፍተኛ ተከፋይ የእግር ኳስ ተጫዋች ነበር።

መደብ:የአርጀንቲና እግር ኳስ ተጫዋቾች
1 ፑዙር-አሹር

**1 ፑዙር-አሹር** (ወይም **ፑዙር-አሺር**) የአሹር ገዥ ወይም ንጉሥ ነበር። የአሦር ነገሥታት ዝርዝር ቢጠቅሰውም ሕልውናው ከሥነ ቅርስ  ገና አልተረጋገጠም። ምናልባት 1914-1907 ዓክልበ. አካባቢ ገዛ። 

ስሙ ሴማዊ ስለሆነ («የአሹር አገልጋይ»)፣ በአሦር ነገሥታት ዝርዝርም ላይ ከእርሱ የቀደሙት ስሞች ሴማዊ ስለማይመስሉ፤ በዚህ ወቅት አዲስ ሴማዊ (አሞራውያን ወይም አካድ) ሥርወ መንግሥት በአሦር እንደ መሠረተ ይገመታል። ነገር ግን በዝርዝሩ ያልተገኘ ሰው ዛሪቁም በኡር ንጉሥ አማር-ሲን ዘመን የአሹር ገዥ እንደ ነበር ከቅርስ ስለሚታወቅ፤ እሱ የፑዙር-አሹር  ቀዳሚ ይሆናል። ዛሪቁምም ሴማዊ ስም ነው።

ከነገሥታት ዝርዝሩ ውጭ፣ በኋላ የነገሡት የአሦር ነገሥታት አንዳንዴ በጽሑፋቸው ይጠቅሱት ነበር። አሹር-ረዕም-ኒሸሹ (1409-1402 ዓክልበ.)ና 3 ስልማናሶር (866-831 ዓክልበ.) እንደ መዘገቡት፣ይህ  ፑዙር-አዙር ቀድሞ ኪኪያ የሠራውን የከተማው ግድግዳ ካሳደሱት ነገሥታት መካከል ነበረ። 

መደብ:የአሦር ነገሥታት
ስታምፎርድ ብሪጅ (የእግር ኳስ ሜዳ)

**ስታምፎርድ ብሪጅ** በፉልሃም ለንደን የሚገኝ  የቼልሲ እግር ኳስ ቡድን የእግር ኳስ ሜዳ ነው። የእግር ኳስ ሜዳው የሚገኘው በሙር ፓርክ ኢስቴት (በሌላ አጠራር በዋልሃም ግሪን) ወይም በተለምዶ *ዘ ብሪጅ* ተብሎ በሚጠራ ቦታ ነው። ይህ የእግር ኳስ ሜዳ  41,798 ሰዎችን ማስተናገድ የሚችል ሲሆን፣ ከፕሪሚየር ሊጉ ስምንተኛ ትልቅ የእግር ኳስ ሜዳ ያደርገዋል።
thumbnail|ስታምፎርድ ብሪጅ ስታዲየም

የተከፈተው እ.ኤ.አ በ1877 ሲሆን እስከ 1905 ድረስ የለንደን አትሌቲክስ ክለብ ይጠቀምበት ነበር። ሜዳው ብዙ ለውጦችን አካሂዷል። በቅርቡ ደግሞ (እ.ኤ.አ 1990ዎቹ) ወደ ዘመናዊና ለሁሉም ተመልካቾች መቀመጫ ያለው ሆኖ ተሠርቷል። 

ስታምፎርድ ብሪጅ የተለያዩ የእንግሊዝ ዓለም አቀፋዊ ጨዋታዎችን ፣ የኤፍ ኤ ካፕ ፍጻሜዎችን ፣ የኤፍ ኤ ካፕ ግማሽ ፍጻሜዎችን እና የቻሪቲ ፊልድ ጨዋታዎችን አስተናግዷል። ለተለያዩ ስፖርቶችም እንደ ክሪኬት ፣ ራግቢ ዩኒየን ፣ ስፒድዌይ ፣ ግሬይሃውንድ ሬሲንግ ፣ ቤዝቦል እና የአሜሪካን ፉትቦል ጨዋታዎችን ለማስተናገድ ጥቅም ላይ ውሏል። የስታዲየሙ ትልቁ ኦፊሲዬላዊ የታዳሚዎች ቁጥር 82,905 ሲሆን ፤ ይህ የሆነው ቼልሲ ከአርሰናል  እ.ኤ.አ በኦክቶበር 12 1935 ባካሄዱት የሊግ ጨዋታ ነበር። 

## ታሪክ

### የቀድሞ ታሪክ
thumbnail|የስታምፎርድ ብሪጅ ሜዳ የላይኛው ዕይታ - እ.ኤ.አ 1909
ስታምፎርድ ብሪጅ ፣ ሳምፎርድስብሪጅ (ጥንታዊ እንግሊዝኛ፦ Samfordesbrigge) ከሚለው ቃል የመጣ ሲሆን ትርጉሙም ሳንዲ ፎርድ ላይ ያለው ድልድይ ማለት ነው። የዐሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን ካርታዎች በአሁኑ ጊዜ በምስራቅ ዳፍ ጀርባ በሚገኘው የባቡር መስመር የሚፈስሰውን የስታንፎርድ ጅረት (እንግሊዝኛ፦ Stanford Creek) የቴምስ ወንዝ ገባር እንደሆነ አድርገው ያሳዩ ነበር። የገባሩ ወንዝ የላይኛው ጫፍ ቢሊንግስዌል ቦይ (Billingswell Ditch)፣ ፑልስ ጅረት (Pools Creek) እና ካውንተርስ ጅረት (Counters Creek) በመባል ይጠራ ነበር። በመካከለኛው ክፍለ ዘመን ፤ ይህ ጅረት *ቢሊንግዌል ዲች* የሚባል ስም ነበረው። ቃሉ የመጣውም የቢሊንግ ምንጭ ወይም ጅረት ከሚለው ነው። ይህም በፉልሃም እና በኬንሲንግተን ደብሮች መሀል ወሰን ፈጥሮ ነበር። በዐሥራ ስምንተኛው ክፍለ ዘመን፤ አሁን በሚጠራበት ስሙ የካውንተር ጅረት በመባል መጠራት ጀመረ።

ጅረቱ ሁለት ድልድዮች ነበሩት ፤ እነርሱም በፉልሃም መንገድ ላይ የሚገኘው የስታምፎርድ ድልድይ (ስታምፎርድ ብሪጅ) (Stamford Bridge) እና በኪንግስ መንገድ ላይ የሚገኘውና በአሁኑ አጠራሩ ስታንሊ ድልድይ (ስታንሊ ብሪጅ) የተባለው የስታንብሪጅ ድልድይ ናቸው። በአሁኑ ጊዜ የሚገኘው የስታምፎርድ ድልድይ እ.ኤ.አ በ1860 ከጡብ የተሠራ ሲሆን ከዚያ ጊዜ በኋላ በከፊል ጥገና ተደርጎለታል።
[thumbnail|left|አዲሱ የስታምፎርድ ብሪጅ ስታዲየም በ[ኦገስት 1905 እ.ኤ.አ]]

ስታምፎርድ ብሪጅ ፤ የለንደን አትሌቲክስ ክለብ ስታዲየም ሆኖ እ.ኤ.አ በ1877 ተከፈተ። በዚያ ሜዳ ላይ ታላላቅ የእግር ኳስ ጨዋታዎችን ለማዘጋጀት የፈለጉ ገስ እና ጆሴፍ ሚየርስ የተባሉ ወንድማማቾች ኮንትራቱን እስካገኙበት ጊዜ ድረስ ለለንደን አትሌቲክስ ክለብ እስከ እ.ኤ.አ 1904 ድረስ አገልግሏል።

መደብ:እግር ኳስ
መደብ:ለንደን
መደብ:ስታዲየም
ሹ-ሲን

320px|thumbnail|የ፭ ሚና ክብደት መለኪያ፤ «ሹ-ሲን የሱመርና የአካድ ንጉሥ» ይላል
**ሹ-ሲን**  ከ1909 እስከ 1901ዓክልበ. ግድም ድረስ የኡርና የሱመር ንጉሥ ነበር።  የአማር-ሲን ተከታይ ነበር፤ በነገሥታት ዝርዝር ላይ የኡማር-ሲን ልጅ ቢባልም፣ ከሌላ ማስረጃ ግን የታሪክ ሊቃውንት ወንድሙ እንደ ነበር ያምናሉ። ቀድሞ ስሙ እንደ **ጊሚል-ሲን** ይታነብ ነበር፤ አሁን ግን አጠራሩ «ሹ-ሲን» ትክክል እንደ ሆነ ይታመናል። ንግሥቱ «ኩባቱም» ተባለች።

ለ፱ኝ ዓመቶቹ ሁላቸው በስም ይታወቃሉ፣ እንዲህ፦የሹ-ሲን ዓመት ስሞች
* ሹ-ሲን ንጉሥ የሆነበት አመት። (1909 ዓክልበ.)
* የኡር ንጉሥ ሹ-ሲን «የአብዙ ዋልያ» የተባለውን መርከብ የሠራበት ዓመት። (1908 ዓክልበ.)
* የኡር ንጉሥ ሹ-ሲን ሲማኑምን ያጠፋበት ዓመት። (1907 ዓክልበ.)
* የኡር ንጉሥ ሹ-ሲን አሞራውያንን ለመከልከል «የማርቱ ግድግዳ» የሠራበት ዓመት። (1906 ዓክልበ.)
* የኡር ንጉሥ ሹ-ሲን አሞራውያንን ለመከልከል «የማርቱ ግድግዳ» ከሠራበት ዓመት በኋለ የሆነው ዓመት። (1905 ዓክልበ.)
* የኡር ንጉሥ ሹ-ሲን ታላቅ የጽሑፍ ድንጋይ ለጣኦታቱ ያስቀረጸበት ዓመት። (1904 ዓክልበ.)
* የኡር ንጉሥና የአራት ሩቦች ንጉሥ ሹ-ሲን ዛብሻሊ ምድርን ያጠፋበት ዓመት። (1903 ዓክልበ.)
* የኡር ንጉሥ ሹ-ሲን ታላቅ መርከብ ለጣኦታቱ የሠራበት ዓመት። (1902 ዓክልበ.)
* የኡር ንጉሥ ሹ-ሲን ቤተ መቅደስ በኡማ የሠራበት ዓመት። (1901 ዓክልበ.)

በአራተኛው ዘመነ መንግሥት(1906 ዓክልበ.) እንደ ተመለከተ፣ አሞራውያን በአገሩ ውስጥ በጣም በመብዛታቸው ምክንያት፣ እነሱን ለመከልከል ሹ-ሲን ከጤግሮስና ከኤፍራጥስ ወንዞች መኃል ታላቅ ግድግዳ ሠርቶ ነበር። ሹ-ሲን ሴት ልጁን ለአንሻን በኤላም አገረ ገዥ በትዳር ሰጠ። የላጋሽ ኃይለኛ አገረ ገዥ (ሻካናካ) ኢር-ናና ደግሞ የሐማዚ፣ ኡርቢሉምና ሱባርቱ አገረ ገዥ ነበር። በ1903 ዓክልበ. ያጠፋው ዛብሻሊ የሲማሽኪ ሥርወ መንግሥት ክፍላገር ነበር። ልጁ ኢቢ-ሲን ተከተለው።



መደብ:የሱመር ነገሥታት
በእንግሊዝ የሚገኙ የእግር ኳስ ሜዳዎች ዝርዝር

ይህ ዝርዝር በእንግሊዝ የሚገኙ የእግር ኳስ ሜዳዎችን ይዟል።

## በአሁኑ ጊዜ ያሉ የእግር ኳስ ሜዳዎች

## የዱሮ የእግር ኳስ ሜዳዎች

## ለወደፊት የታቀዱ የእግር ኳስ ሜዳዎች

መደብ:እግር ኳስ
መደብ:እንግሊዝ
መደብ:ስታዲየም
ናርቦን

**ናርቦን** (ወይም **ሃርቦን**) በፈረንሣይ አፈ ታሪክ  የኬልቶች (በጋሊያ፣ አሁንም ፈረንሳይ አገር) ንጉሥ ነበረ።  የጋላጤስ ልጅና ተከታይ ይባላል።

እርሱ የናርቦን፣ ፈረንሳይ ከተማ መሥራች እንደ ነበር የሚል ትውፊት አለ። ሮማውያን ይህን ከተማ *ናርቦ ማርቲውስ* ሲሉት ደቡብ ፈረንሳይ ከዚህ ከተማ ናርቦነንሲስ ክልል አሉት።

ምንጮች ስንት ዓመት እንደ ገዛ በማወራት ይለያያሉ፤ ለ፲፰፣ ፳፣ ፳፪ ወይም ፴ ዓመታት መሆኑ የሚሉ መጻሕፍት ይገኛል። ንጉሥ ናርቦን በልጁ ሉግዱስ ተከተለ። 

በአንድ ታሪክ ዘንድ ናርቦን ይህንን ሕግ አወጣ፦ «ዝሙት የተፈረደባት ሚስት ንብረቷን ራሷንም ስንኳ ታጣለች፤  የባሏን ባርያ ትሁን፤ ለአንድ ሰዓትም በራቁቷ ሩጣ። የዝሙት ጓደኛዋ ወንዱ ለዚያም ጊዜ ያህል ይሩጥና በበትሮች ይመታ። ወንድና ሴት ሁለቱ አንድላይ በራቁታችው ቢገኙ፣  ወይም የወንዱ ሱሪ ከተፈታ፣ የዝሙት ክስ ነው፤ ድምፅም ከተሰማ ይፈረድባቸዋል።»

በዚሁ ድንጋጌ ግን የሀገሩ ሴቶች እጅግ ተናድደው አንድ ቀን ከማደን ሲመልስ ድንጋዮች በመወርወር ገደሉት።  ስለዚህ ተረቱ «ንጉሥ ናርቦንን አስታውስ» ሆነ።



መደብ:የፈረንሣይ አፈታሪካዊ ነገሥታት
2 ሰኑስረት

**ኻይከፐሬ፣ ፪ ሰኑስረት** ግብጽን በመካከለኛ መንግሥት (12ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1905 እስከ ምናልባት 1888 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የአባቱ 2 አመነምሃት ተከታይ ነበር። በተለይ የሚታወቀው በኤል-ላሑን ስላሠራው ሀረም ነው።

በኑብካውሬ ፪ አመነምሃት ዘመነ መንግሥት በ፴፫ኛው ዓመት (1907 ዓክልበ. ግድም) ልጁን 2 ሰኑስረት ከእርሱ ጋር በጋርዮሽ ወደ ዙፋኑ አስነሣው።  ከዚህ ሁለት ዓመት በኋላ በ1905 ዓክልበ. ግድም ኑብካውሬ ዓረፈና ፪ ሰኑስረት ለብቻው ፈርዖን ሆነ ይመስላል።

በጠቅላላ ስንት ዓመታት ያሕል እንደ ነገሠ ተከራካሪ ነው። ማኔጦን ለኻይከፐሬ ፪ ሰኑስረት እና ለተከታዩ 3 ሰኑስረት ፈንታ ለሁለቱ አንድ ስም ብቻ አለው፤ እሱም ሴሶስትሪስ ሲሆን ለ፵፰ ዓመታት እንደ ገዛ ይለናል። ይሄ ሴሶስትሪስ እስከ እስኩቴስ ድረስ የዘመተ በአፈ ታሪክ ይባላል። ፫ ሰኑስረት ቢያንስ በከነዓን እንደ ዘመተ ይታወቃል፤ ለ፪ ሰኑስረት ግን ምንም ዘመቻ አይታወቅም። 

*[[የቶሪኖ ቀኖና]]* የሚባለው የፈርዖኖች ዝርዝር ሰነድ ሁለቱንም ይለያል፤ ለ፪ ሰኑስረት ፲፱ ዓመታትና ለ3 ሰኑስረት ፴ አመታት ይሠጣል። ነገር ግን ለ፪ ሰኑስረት ከ፰ኛው ዓመቱ በላይ የሆነ ዓመት ቁጥር በሥነ ቅርስ ስለማይታወቅ፤  ብዙ መምህሮች ለ፰፣ ፱ ወይም ፲ ዓመታት ብቻ እንደ ነገሠ ያምናሉ። 

 

መጀመርያ ፫ቱ ዓመቶቹ ከአባቱ ፪ አመነምሃት በጋርዮሽ ሲሆኑ፣ ከዚህ በላይ ልጁን 3 ሰኑስረት በጋርዮሽ ወደ ዙፋኑ እንዳስነሣው የሚመለከት ማስረጃ አለ። ከዚህ ውስጥ አንድ የፓፒሩስ ሰነድ ሁለቱን ፈርዖኖች ሲጠቅስ በ፪ ሰኑስረት ፲፱ኛው ዓመትና በ፫ ሱኑስረት ፩ኛው ዓመት እንዳለ ይታስብ  ነበር። ሆኖም ሌሎች መምህሮች በተቃራኒው በ፫ሰኑስረት ፲፱ኛው ዓመትና በተከታዩ  በ3 አመነምሃት 1ኛው ዓመት እንደሚለው  ያምናሉ።

በዩጂን ሜሪል አስተሳሰብ፣ ይህ ፈርዖን ዮሴፍን የሾመው በ*[[ኦሪት ዘፍጥረት]]* ፵፩ ዘንድ ይሆናል። ይህም ደግሞ በመጽሐፈ ኩፋሌ ካለው አቆጣጠር (2164 ዓ.ዓ. ወይም 1907 ዓመት ከክርስቶስ ልደት በፊት ግድም) ጋር ይስማማል። በዚህ ሥርወ መንግሥት የሌሎቹ ፈርዖኖች ጠቅላይ ሚንስትሮች ሁሉ በስም ቢታወቁ፣ የዚህ ፪ ሰኑስረት ሚኒስትር ስም ግን ከቶ አልታተምም፤ በዘፍጥረትም የዮሴፍ ግብጽኛ ስም «ጸፍናት ፐዕናህ» ሆነ።  


Image:El Lahun Pyramid 01.JPG|የኻይከፐሬ ሀረም በኤል-ላሑን
File:Pectoral of Senusret II by John Campana.jpg|በኻይከፐሬ ሴት ልጅ መቃብር የተገኘው ድሪ
File:Pharaoh ruler of the world hieroglyph.png|«ኻይከፐሬ» የሚል ካርቱሽ


መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች
ዘ ዶርስ

thumb|right|250px|ዘ ዶርስ

**ዘ ዶርስ** (እንግሊዝኛ፦ The Doors) በአሜሪካ የተመሠረተ እጅግ ስመ ጥሩ የሆነ የሮክ ሙዚቃ ቡድን ነበረ።

መደብ:የአሜሪካ ሙዚቀኞች
ቴምስ ወንዝ

**የቴምስ ወንዝ** በደቡብ እንግሊዝ ውስጥ የሚገኝ ወንዝ ነው። ይህ ወንዝ በርዝመት ከእንግሊዝ አንደኛ ፣ ከዩናይትድ ኪንግደም ደግሞ ከሰቨርን ወንዝ በመቀጠል ሁለተኛ ነው።
thumbnail|የቴምስ ወንዝ በለንደን

መደብ:ወንዞች
መደብ:እንግሊዝ
ታማኝ በየነ

ጊዜው ገና ኢህአዴግ እንደገባ ነው የወያኔ ታንኮች ገና አልቀዘቀዙም ታጋዮቹም የገደሏቸው ሰዎችን ደም ከእጃቸው ላይ አላፀዱም በደም እንደተጨማለቁ ነበሩ የኢህአዴግን ስርዐት መቃወም ቀርቶ ኢህአዴግ ማለት ምን ማለት እንደሆነ ህዝቡ በግልፅ ባላወቀበት ዘመን አንድ ጀግና ወጣት አዲስ አበባ ስታድየም መድረክ ላይ ማይኩን ጨብጦ ወጣ እንዲህም አለ
የወንድ ቅድመ አያቴ ከመንዝ ተነስቶ
በቾ ተቀመጠ አንድ ኦሮሞ አግብቶ
ያቺ ኦሮሞይቱ የኔ ሴት ቅድመአያት
ልጅ ወልዳ አሳደገች የኔን እናት አባት
ለአቅመ ሔዋንም ስትደርስ በጥሩ እንዳደገች
ከመቀሌ የመጣ አንድ ትግሬ አገባች
ይህ የአያቶቼ ልጅ ይህ የተወለደው
አባቱ ነው ትግሬ አማራ ኦሮሞ ነው
ለአቅመ አዳምም ሲደርስ አንዲት ውብ ልጅ ወዶ
ልትኖር አዲስ አበባ የመጣች ከሶዶ
ጉልቻ ጎልተው ሲኖሩ ተዋደው
አብረው ፍሬም አዩ እኔን ወንዱን ወልደው
ኦሮሞም ትግሬም ነኝ ጉራጌም አማራ
ዘሬ ማን ሊባል ነው ማን ተብዬ ልጠራ
ዘሬም ዜግነቴም በአንድነት አንድ ነው
ዘሬን አትጠይቂኝ ዘሬ ኢትዮጵያዊ ነው
~ታማኝ በየነ @አዲስ አበባ ስቴድየም
በመጨረሻም ለህዝቡ እንዲህ የሚል ጥያቄ አቀረበ
"ትወዱኛላቹህ?"
ከክብር ትሪቡን በስተቀር ሚስማር ተራ፣ ካታንጋ፣ ዳፍትራክ፣ከማን አንሼ እና ጥላ ፎቅ የነበረ የያኔው የኢትዮጵያ ልጅ በአንድ ቃል እንዲህ አሉት
"ታማኝ እንወድሀለን፡፡"

ታማኝ በየነ ከእናቱ ከወ/ሮ ማሚቴ ቢተው እና ከአባቱ ከግራ አዝማች በየነ ወንድይፍራው በሰሜን ኢትዮጵያ ጭልጋ የተባለ ጎንደር ውስጥ በሚገኝ ስፍራ ተወለደ
ጀግናው ቀጠለ
"አሜን መወደድ አያሳጣኝ"
አውጉስቶ ዴ ሉካ

265px|thumb|‪አውጉስቶ ዴ ሉካ‬

**አውጉስቶ ዴ ሉካ** (*Augusto De Luca*) (1፣ጁላይ 1955 እ.አ.አ.) የጣልያን ፎቶ አንሺ ነው። 


ስዕል:Carla Fracci 1991 - Augusto De Luca photographer.jpg|
ስዕል:‪Renzo Arbore (Augusto De Luca 1995).jpg|‬
ስዕል:Polaroid sx 70 - foto di Augusto De Luca (2).jpg|
ስዕል:Polaroid sx 70 - foto di Augusto De Luca (1).jpg|
ስዕል:LB1 Firenze di Augusto De Luca.jpg|
ስዕል:LA5 Bologna di Augusto De Luca.jpg|


## ማጣቀሻዎች


## ዋቢ ምንጭ
* http://www.hasselblad.com/hoc/photographers/italian-photography.aspx  *Hasselblad*
* http://www.artelabonline.com/articoli/view_article.php?id=5196  *Artelab*
* http://www.fotoup.net/000Intervista/2789/augusto-de-luca  *Witness Journal*
* http://www.italoeuropeo.it/interviste/1829-intervista-graffiti-hunter-augusto-de-luca-si-racconta  *ItaloEuropeo*
* http://www.edueda.net/index.php?title=De_Luca_Augusto *The Educational Encyclopedia*

መደብ:የጣልያን ሰዎች
መደብ:ኪነ ጥበብ
ሻሊም-አሁም

**ሻሊም-አሁም** የአሹር ገዥ ወይም ንጉሥ ነበር። የአሦር ነገሥታት ዝርዝር **ሻሊም-አሔ** ተብሎ ሲጠቅሰውም ከዚሁ ዝርዝር ሕልውናው ከሥነ ቅርስ መጀመርያው የተረጋገጠ ነው። ምናልባት 1907-1902 አካባቢ ገዛ። 

የ1 ፑዙር-አሹር ልጅና ተከታይ ይባላል። በተገኘው ጽሑፍ ቅርስ ላይ፣ ቤተ መቅደስ ከቢራ መጠጫ ቦታ ጋር ስለ መሥራቱ ነው።  ልጁ ኢሉሹማ ተከተለው። 

መደብ:የአሦር ነገሥታት
አኪቫ በን ዮሴፍ

**አኪቫ በን ዮሴፍ** (32-129 ዓ.ም. ግድም) የአይሁድ ዋና ረቢ ነበረ።

ረቢ ኢየሱስ ከተሰቀለ በኋላ፣ ደቀ ማዛሙርቱም በኢየሩሳሌም መቅደስ በስሙ እንዳያስተምሩ ከተከለከሉ በኋላ (የሐዋርያት ሥራ ምዕራፍ ፭)፣ የክርስትና ትምህርት ግን በአሕዛብ ዘንድ እየተስፋፋ፣ የአይሁዶች ዋና ዒላማ መጻሕፍታቸውን ለማዘጋጀትና ለማስተካከል ሆነ። ይህን ሥራ በተለይ የፈጸመው ረቢ አኪቫ በዮሴፍ ሆነ።  የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ (ብሉይ ኪዳን) አጻጻፍ ፈጽሞ ከማዘጋጀቱ በላይ ብዙ መጻሕፍት (አዋልድ መጻሕፍት የተባሉት) እንዲወግዱ ያዘዘው እርሱ ነው። እስካሁንም ድረስ እሊህ መጻሕፍት በዕብራይስጥ ሊገኙ አይችሉም።

የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ  መልክ ከአኪቫ ለውጦች ቀድሞ የሚመስክሩ ምንጮች አሉ። ከነዚህም፦

*ሳምራዊው ኦሪት - በ700 ዓክልበ. ግድም አይሁዶች የኦሪት (የሙሴ ፭ መጻሕፍት) ቅጂ ለሳምራውያን አቀረቡ። በዘመናት ሲወረስ ይህ ልማድ ከአኪቫ በፊት የነበረው የሙሴ አጻጻፍ ጠብቋል።  ሆኖም እነዚህ ለውጦች በብዛት ጥቃቅን ናቸው።
*ሴፕቱዋጊንት («ሳባ ሊቃውንት») - 300  ዓክልበ. ግድም የዕብራይስጥ ቅዱሳን መጻሕፍት መጀመርያ ወደ ግሪክኛ ተተረጎሙ። ይህ ትርጉም አንዳንድ ስኅተቶች ቢያስገባም፣ በአንዳንድ ቦታ ተጨማሪ ዓረፍተ ነገሮች እንደ ኖሩ ይመሰክራል። እንዲሁም ከአዋልድ መጻሕፍት ብዙ ይጨምራሉ።
*የቁምራን ብራና ጥቅሎች (የሙት ባሕር ብራናዎች) - ከ150 ዓክልበ. እስከ 70 ዓ.ም. ድረስ ሲሠሩ ከብሉይ ኪዳንና ከአዋልድ መጻሕፍት አንዳንድ ክፍሎች ተገኙ። 
*የግዕዝ መጽሐፍ ቅዱስ - አዋልድ መጻሕፍት እስካሁን በመኖራቸው በነዚህ የአኪቫ ለውጦች በአክሱም መንግሥት ወይም ኢትዮጵያ እንደ ደረሱ አይመስልም።
*በሮሜ መንግሥት የሮሜ ቤተ ክርስቲያን በንቅያ ጉባኤ (317 ዓ.ም.) የአኪቫ ቀኖና ካጸደቀ በፊት፣ ብዙ የአብያተ ክርስቲያን አበው ወይም ጳጳሳት ከአዋልድ መጻሕፍት በሰፊው ይጠቅሱ ነበር።

አኪቫ እነዚህን «አዋልድ» መጻሕፍት ከብሉይ ኪዳን ያስወገዳቸው ምክንያት የክርስትናን ትምህርት የደገፉት መጻሕፍት ስለ ሆኑ ነው ይባላል። በረቢ አኪቫ እምነት የመሲህ መታወቂያ በሮሜ መንግሥት ላይ ያመጸው አመጸኛ ባር ኮክባ ነበረ። ስለዚህ ስለ መሲህ የሚገልጹትን ብዙ መጻሕፍት አልተቀበለም። እንዳጋጣሚ የአኪቫ ቀኖና በኋላ በንቅያ ስለ ጸደቀ፣ አሁንም አብዛኛው የዓለም ክርስትያናት የሚያንቡት መጽሐፍ ቅዱስ ፷፮ መጻሕፍት ብቻ ሲጠቀልል ሌሎቹ ተከራካሪ ሆነዋል። 

በአዋልድ መጻሕፍት ፈንታ አይሁዶች በአኪቫ ዘመን አዳዲስ ጽሑፎች ጀመሩ፣ በተለይ ተልሙድ የሚባለው ማለት ነው። በርካታ የአኪቫ ተረቶች ደግሞ በተልሙድ ይገኛሉ። የአኪቫ እምነት የተነሣ መሲህ በ«መጨረሻ ቀኖች» በምስጢር የሚታይ ሮማውያንን የሚያሸንፍ ለ፵ ዓመታትም ይሁዳን የሚገዛ ንጉሥ ይሆናል የሚል ትንቢት ስላወቀ ነው። በዚህ ዘመን የመሲህ ጊዜያዊ ምስጢራዊ መንግሥት ለ፵ ዓመት ሳይሆን ፩ ሺህ ዓመት ይሆናል የሚያስተምሩ ሰዎች ሲነሡ አኪቫ ግን ለ፵ ዓመታት ይነበያል ብሎ እንዳስተካከላቸው በተልሙድ ይጻፋል።

መደብ:መጽሐፍ ቅዱስ
መደብ:አይሁድ
ኢቢ-ሲን

**ኢቢ-ሲን**  ከ1901 እስከ 1879 ዓክልበ. ግድም ድረስ የኡርና የሱመር ንጉሥ ነበር።  የአባቱ ሹ-ሲን ተከታይ ነበር። 

ለ፳፫ ዓመቶቹ ሁላቸው በስም ይታወቃሉ፣ ከነዚህም ውስጥ ለምሳሌ፦

* ኢቢ-ሲን ንጉሥ የሆነበት አመት። (1901 ዓክልበ.)
* ኢቢ-ሲን የዑር ንጉሥ ሲሙሩምን ያጠፋበት አመት፡ (1899 ዓክልበ.)
* ኢቢ-ሲን የዑር ንጉሥ ከብዙ ኃያላት ጋር ወደ ሑሕኑሪ ወደ አንሻን ምድር ሄዶ [...] (1893 ዓክልበ.)
* ኢቢ-ሲን የዑር ንጉሥ በሱስን፣ አዳምዱንና አዋን ላይ እንደ አውሎ ንፋስ ደርሶ በአንድ ቀን አሸንፎአቸው የሕዝባቸውን አለቆች የያዘበት ዓመት። (1888 ዓክልበ.)
* አሞራውያን፣ ከጥንት ጀምሮ ከተሞች ያላወቁት ኃይለኛ ንፋሶች፣ ለኢቢ-ሲን ለኡር ንጉሥ የገዙበት ዓመት። (1885 ዓክልበ.)
* ዑር በታላቅ ዐውሎ ንፋስ ተመትቶ ኢቢ ሲን የዑር ንጉሥ ኡርን ጸጥ ያደረገበት ዓመት። (1880 ዓክልበ.)
* የውጭ አገር ደደብ ዝንጀሮ በኢቢ-ሲን በዑር ንጉሥ ላይ የመታበት ዓመት። (1879 ዓክልበ.)

በኢቢ-ሲን ዘመን የዑር መንግሥት ኃይል እየወደቀ ነበር። በመጀመርያው ዓመት ጠላቶቹ አሞራውያንና ኤላም ያስቸግሩት ጀመር። በዚያም ዓመት ታላቅ ረሃብ በመካከለኛ ምሥራቅ ጀመረ። ኢሽቢ-ኤራ አንድ አሞራዊ ሹም ከማሪ ሲሆን ኢቢ-ሲን የኒፑርና የኢሲን ገዥ አደረገው። በረሃብ ምክንያት እህል ለዑር ለመግዛት ኢቢ-ሲን ብዙ ብር ለኢሽቢ-ኤራ ሰጠው። ኢሽቢ-ኤራ ግን የኢሲን መንግሥት ነጻነት አዋጀ።  ኤላማውያን ሲያስቸግሩ ኢሽቢ-ኤራና ኢቢ-ሲን ይዋጋቸው ነበር።  በመጨረሻ በ1879 ዓክልበ. ግድም ኤላማውያን በንጉሣቸው ኪንዳቱ ሥር ዑርን አጠፉ። በሚከተለው ዓመት አሞራዊው እሽቢ-ኤራ ኤላማውያንን ከዑር አስወጣቸውና የሱመርና አካድ ላዕላይነት ያዘ። 



መደብ:የሱመር ነገሥታት
2ኛው ምዕተ ዓመት

**2ኛው ምዕጤ ዓመት** ከ101 እስከ 200 ዓም ድረስ የነበረው ክፍለ ዘመን ነበረ።

መደብ:ክፍለ ዘመናት
ሮኒ ጄምስ ዲዮ

thumb|285px|ሮኒ ጄምስ ዲዮ

**ሮኒ ጄምስ ዲዮ** (እንግሊዝኛ፣ Ronnie James Dio) አሜሪካዊ ዘፋኝና የዘፈን ደራሲ እንዲሁም የግጥም ደራሲ ነበር። ጁላይ 10 ቀን 1942 እ.ኤ.አ. ተወልዶ በሜይ 16 ቀን 2010 እ.ኤ.አ. ሞተ።

መደብ:የአሜሪካ ዘፋኞች
እሽቢ-ኤራ

**እሽቢ-ኤራ**  ከ1900 እስከ 1872 ዓክልበ. ግድም ድረስ (ኡልትራ አጭር አቆጣጠር) የኢሲን ንጉሥና ከ1878 በኋላ የሱመር ንጉሥ ነበር።  

በሱመር ነገሥታት ዝርዝር ላይ ለ፴፫ ዓመታት እንደ ገዛ ሲለን፣ ከ፳፱ ወይም ፴ የዓመት ስሞች ብቻ ለእርሱ ተገኝተዋል። ከነዚህም ውስጥ ለምሳሌ፦

* «ጊርታብ ከተማ የጠፋበት ዓመት» (1900 ዓክልበ.) 
* «የማርቱ ከተማ የጠፋበት ዓመት»(1896 ዓክልበ.)
* «የኢሲን ከተማ ግድግዳ ያሠራበት ዓመት»  (1893 ዓክልበ.)
* «የኪማሽና የኤላም ሥራዊት የተሸነፉበት ዓመት (1889 ዓክልበ.)
* «በብርቱ መሣሪያ ኤላማውያንን ከኡር ውስጥ ያባረራቸውበት ዓመት» (1878 ዓክልበ.) 

በኡር ንጉሥ ኢቢ-ሲን ዘመን (1901-1879 ዓክልበ.) የዑር መንግሥት ኃይል እየወደቀ ነበር። ጠላቶቹ አሞራውያንና ኤላም ያስቸግሩት ጀመር። በዚያም ዓመት ታላቅ ረሃብ በመካከለኛ ምሥራቅ ጀመረ። ኢሽቢ-ኤራ አንድ አሞራዊ ሹም ከማሪ ሲሆን ኢቢ-ሲን የኒፑርና የኢሲን ገዥ አደረገው። በረሃብ ምክንያት እህል ለዑር ለመግዛት ኢቢ-ሲን ብዙ ብር ለኢሽቢ-ኤራ ሰጠው። ኢሽቢ-ኤራ ግን የኢሲን መንግሥት ነጻነት አዋጀ።  ኤላማውያን ሲያስቸግሩ ኢሽቢ-ኤራና ኢቢ-ሲን ይዋጋቸው ነበር።  በመጨረሻ በ1879 ዓክልበ. ግድም ኤላማውያን በንጉሣቸው ኪንዳቱ ሥር ዑርን አጠፉ። በሚከተለው ዓመት አሞራዊው እሽቢ-ኤራ ኤላማውያንን ከዑር አስወጣቸውና የሱመርና አካድ ላዕላይነት ያዘ። 

|-



መደብ:የኢሲን ነገሥታት
3 ሰኑስረት

**ኻኻውሬ፣  ፫ ሰኑስረት** ግብጽን በመካከለኛ መንግሥት (12ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1888 እስከ 1859 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የአባቱ 2 ሰኑስረት ተከታይ ነበር። 

በኻይከፐሬ  2 ሰኑስረት ዘመነ መንግሥት በ1898 ዓክልበ. ግድም ልጁን ፫ ሰኑስረት ከእርሱ ጋር በጋርዮሽ ወደ ዙፋኑ እንዳስነሣው ይመስላል። አለዚያ በ1898 ዓክልበ. ግድም ፪ ሰኑስረት ዓርፎ ፫ ሰኑስረት በቀጥታ የተከተለው ይሆናል። ያም ሆነ ይህ የ፫ ሰኑስረት ዘመን መጀመርያ ዓመት የሚቆጠር ከ1898 ዓክልበ. ግድም ይሆናል። በጠቅላላ ፴፱ ዓመታት እንደ ገዛ ይታወቃል። 

200px|thumbnail|left|የ፫ ሰኑስረት የ1883 ዓክልበ. ግድም የኩሽ ጠረፍ ድንጋይ
ማኔጦን ለ፪ ሰኑስረት እና ለተከታዩ ፫ ሰኑስረት ፈንታ ለሁለቱ አንድ ስም ብቻ አለው፤ እሱም **[[ሴሶስትሪስ]]** ሲሆን ለ፵፰ ዓመታት እንደ ገዛ ይለናል። ይሄ ሴሶስትሪስ እስከ እስኩቴስ ድረስ የዘመተ በአፈ ታሪክ (ዲዮዶሮስና ሄሮዶቶስ) ይባላል። ፫ ሰኑስረት ቢያንስ በከነዓን እንደ ዘመተ ይታወቃል፤ ለ፪ ሰኑስረት ግን ምንም ዘመቻ አይታወቅም። *[[የቶሪኖ ቀኖና]]* የሚባለው የፈርዖኖች ዝርዝር ሰነድ ሁለቱንም ይለያል፤ ለ፪ ሰኑስረት ፲፱ ዓመታትና ለ፫ ሰኑስረት ፴ አመታት ይሠጣል። 

በ፰ኛው ዓመት ወይም በ1891 ዓክልበ. በኩሽ መንግሥት ላይ ዘመተ፤ ጠረፉን ከ፪ኛው ፏፏቴ ደቡብ አስፋፍቶ አምባ በሰምና መሠረተ። እንደገና በ1889፣ በ1883 እና በ1880 ዓክልበ. በኩሽ ላይ ዘመተ።  በ1880 የሆነው ዘመቻ ግን ከኩሽ መሸሽ ነበረበት።  ከ1883 በፊት 3 ሰኑስረት ደግሞ በ«መንቱ» (ምድያም)ና በረጨኑ (ከነዓን) ላይ ዘምቶ፣ በ«ሰክመም» (ሴኬም) እንዳሸነፋቸው የሚል *[[የሰበክ-ሁ ጽላት]]* አለ።

በ፳ኛው አመት ወይም በ1879 ዓክልበ. ልጁን  3 አመነምሃት የጋርዮሽ ፈርዖን አደረገው። ከጠቅላይ ሚንስትሮቹ ሶበከምሃት፣ ነቢትና ኽኑምሆተፕ ይታወቃሉ፤ ባጅሮንዱም ኢኸርኖፍረት ይታወቃል።


File:Sesostris III Sphinxkopf.jpg|የኻኻውሬ እስፊንክስ ራስ
File:RedGraniteHeadOfSesostrisIII-BritishMuseum-August19-08.jpg|የኻኻውሬ ኦሲሪስ ራስ
File:GD-EG-Louxor-116.JPG |ሌላ ምስል
File:ThreeStatuesOfSesotrisIII-RightProfiles-BritishMuseum-August19-08.jpg|ሌሎች ምስሎች


## የውጭ መያያዣ
*የ፫ ሰኑስረት ጽላቶች በሰምና በኩሽ ጠረፍ ላይ - እንግሊዝኛ ትርጉም 

መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች
ጤሪ አንሪ

thumb|right|ጤሪ አንሪ
**ጤሪ አንሪ** (ፈረንሳይኛ፦ **Thierry Henry**) ታዋቂ ፈረንሳይ የእግር ኳስ ተጫዋች ነው። 

መደብ:የፈረንሣይ እግር ኳስ ተጫዋቾች
እሽመ-ዳጋን (ኢሲን)

**እሽመ-ዳጋን**  ከ1850 እስከ 1833 ዓክልበ. ግድም ድረስ (ኡልትራ አጭር አቆጣጠር) ከኢሲን ሥርወ መንግሥት የሱመር ንጉሥ ነበር።  ማዕረጉ በይፋ «የኡር፣ የሱመርና የአካድ ንጉሥ» ነበረ።

የ*[[ሱመር ነገሥታት ዝርዝር]]*  እሽመ-ዳጋን ለ፳ (ወይም ለ፲፰) ዓመታት እንደ ገዛ ሲለን፣ ፲፯ የዓመት ስሞች ብቻ ለእርሱ ይታወቃሉ። ስሞቹ ለአረመኔ ጣኦታቱ ሥርዓት ጌጣጌጥ ወይም ሕንጻዎች ስለ መሥራቱ ናቸው እንጂ ምንም ዘመቻ ወይም ፖለቲካዊ ጉዳይ አይዘግቡም።  ኢሽመ-ዳጋን ኒፑርን ከአሞራውያን ወደ ሱመር መንግሥት አስመለሰ።



መደብ:የኢሲን ነገሥታት
ሚሸል ደ ሞንታኝ

thumb|230px|right|ሚሸል ደ ሞንታኝ

**ሚሸል ደ ሞንታኝ** (ፈረንሳይኛ፦ **Michel de Montaigne**፤ ፌብሩዋሪ 28, 1533 እ.ኤ.አ. - ሰፕቴምበር 13, 1592 እ.ኤ.አ.) የፈረንሳይ ጸሓፊና ፋላስፋ ነበር።

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የፈረንሳይ ጸሓፊዎች
ቮልቴር

thumb|230px|right|ቮልቴር

**ቮልቴር** (ፈረንሳይኛ፦ **Voltaire**፣ ኖቬምበር 21, 1694 - መይ 30, 1778 እ.ኤ.አ.) የፈረንሳይ ጻህፊና ፈላስፋ ነበር። 

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የፈረንሳይ ጸሓፊዎች
ሞሊዬር

thumb|230px|right|ሞሊዬር

**ሞሊዬር** (ፈረንሳይኛ፦ **Molière**፤ ጃንዩዌሪ 15, 1622 - ፌብሩዋሪ 17, 1673 እ.ኤ.አ.) የፈረንሳይ ቴያትር ጻህፊና ተዋናይ ነበሩ። 

መደብ:የፈረንሳይ ጸሓፊዎች
መደብ:ተዋናዮች
መደብ:ቴያትር
ሹ-ኢሊሹ

**ሹ-ኢሊሹ**  ከ1872 እስከ 1862 ዓክልበ. ግድም ድረስ (ኡልትራ አጭር አቆጣጠር) ከኢሲን ሥርወ መንግሥት የሱመር ንጉሥ ነበር።  ማዕረጉ በይፋ «የኡር፣ የሱመርና የአካድ ንጉሥ» ነበረ።

የ*[[ሱመር ነገሥታት ዝርዝር]]* ልዩ ልዩ ቅጂዎች ሹ-ኢሊሹ ለ፲ ወይም ለ፳ ዓመታት እንደ ገዛ ሲሉን፣ ፲ የዓመት ስሞች ለእርሱ ተገኝተዋል። የዓመት ስሞቹ ሁሉ ለጣኦታቱ ጌጣጌጥ ወይም ሕንጻዎች ስለ መሥራቱ ናቸው እንጂ ምንም ዘመቻ ወይም ፖለቲካዊ ጉዳይ አይዘግቡም። በ፪ኛው ዓመት ግን የተማረከውን የጣኦት «ናና» ምስል ከአንሻን ወደ ኡር አንዳስመለሰው ይታውቃል። ልጁ ኢዲን-ዳጋን ተከተለው። 



መደብ:የኢሲን ነገሥታት
B

thumbnail|220px

**B** / **b** በላቲን አልፋቤት ሁለተኛው ፊደል ነው። 

የ«B» መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት «ቤት» እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የመኖርያ ቤት ስዕል መስለ። ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር። ቅርጹ ከዚያ በፊንቄ (ከነዓን) ሰዎች ተለማ፣ ከዚህም በግሪክ አልፋቤት "ቤታ" (Β β) ደረሰ። በግዕዝ አቡጊዳ ደግሞ «በ» («ቤት») የሚለው ፊደል ከቅድመ-ሴማዊው «ቤት» ስለ መጣ፣ የላቲን 'B' ዘመድ ሊባል ይችላል። 

መደብ:የላቲን አልፋቤት
C

thumbnail|220px

**C** / **c** በላቲን አልፋቤት ሦስተኛው ፊደል ነው። 

የ«C» መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት «ግመል» እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የግመል ወይም የሚጣል ምርኩዝ ስዕል መስለ። ለምርኩዙም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር። ቅርጹ ከዚያ በፊንቄ (ከነዓን) ሰዎች ተለማ፣ ከዚህም በግሪክ አልፋቤት «ጋማ» (Γ γ) ደረሰ። የነዚህ ፊደላት ሁሉ ድምጽ «ግ» ነበረ። በኤትሩስክኛ ግን «ግ» የሚለው ድምጽ ስላልተለየ፣ ይህ ፊደል C እንደ K ለ«ክ» ይጠቅማቸው ነበር። የላቲን ሰዎች በፊደላቸው ደግሞ በመጀመርያ C እንደ «ግ» ወይም «ክ» ሊወክል ቻለ። በ230 ዓክልበ. ግድም አስተማሪው ስፑሪዩስ ካርቪሊዩስ ሩጋ የ«ክ» ከ«ግ» ድምጽ ለመለየት፣ «C» ትንሽ በመለውጥ አዲስ ፊደሉን «G» እንደ ፈጠረ ይባላል። ከዚህ ጀምሮ C ለ«ክ» ብቻ፣ G ለ«ግ» ብቻ ይበቃቸው ነበር።

ከዚህም በኋላ ከ500 ዓ.ም. ግድም ጀምሮ፣ «C» ከአናባቢዎቹ «E»፣  «I» ወይም «Y» ሲቀድም፣ በአሕዛብ ዘንድ እንደ «ስ» ይሰማ ጀመር። ስለዚህ ከሮማይስጥ በተወለዱት ቋንቋዎች እንደ ፈረንሳይኛ ወይም እስፓንኛ CE፣ CI እንደ «ሠ» «ሲ» ይሰማሉ፣ በእንግሊዝኛም ብዙ ጊዜ እንዲሁ ነው። በጣልኛም CE፣ CI እንደ «ቸ» «ቺ» ይሰማሉ። ሆኖም በነዚህ ልሳናት «C» ከ «A»፣ «O» ወይም «U» በፊት ሲቀድም፣ እንደ «ካ»፣ «ኮ»፣ «ኩ» ይሰማል።

በግዕዝ አቡጊዳ ደግሞ «ገ» («ገምል») የሚለው ፊደል ከቅድመ-ሴማዊው «ግመል» ስለ መጣ፣ የላቲን 'C' ዘመድ ሊባል ይችላል።

መደብ:የላቲን አልፋቤት
D

thumbnail|220px

**D** / **d** በላቲን አልፋቤት አራተኛው ፊደል ነው። 

የ«D» መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት «ዳሌት» እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የደጃፍ ስዕል መስለ። ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር። ቅርጹ ከዚያ በፊንቄ (ከነዓን) ሰዎች ተለማ፣ ከዚህም በግሪክ አልፋቤት «ደልታ» (Δ δ) ደረሰ። የነዚህ ፊደላት ሁሉ ድምጽ «ድ» ነው።

በግዕዝ አቡጊዳ ደግሞ «ደ» («ድንት») የሚለው ፊደል ከቅድመ-ሴማዊው «ዳሌት» ስለ መጣ፣ የላቲን 'D' ዘመድ ሊባል ይችላል።

መደብ:የላቲን አልፋቤት
F

thumbnail|220px

**F** / **f** በላቲን አልፋቤት ስድስተኛው ፊደል ነው። 

የ«F» መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት «ዋው» እንደ ሆነ ይታስባል። በዚህ ጽሕፈት ፊደሉ የበትር ስዕል መስለ። ለዚህም ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር። ቅርጹ ከዚያ በፊንቄ (ከነዓን) ሰዎች ተለማ። 

በፊንቄ ጽሕፈት የፊደሉ ድምጽ እንደ ተናባቢ («ው») ሲሆን በጥንታዊ ግሪክ አልፋቤት ግን ይህ ምልክት የአናባቢ ድምጽ «ኢው» (Υ, υ) ለማመልከት ተጠቀመ። ቅርጹ ትንሽ ተለውጦ ግን ተነባቢውን «ው» ለማመልከት Ϝ ϝ («ዋው» ወይም «ዲጋማ») ተጠቀመ። ከዚህ በኋላ «ው» የሚለው ተነባቢ ከግሪክኛ አነጋገር ስለ ጠፋ፣ «Ϝ ϝ» ለቁጥር (፮) ብቻ ሆነ። (ደግሞ ስቲግማ ይዩ።)

በኤትሩስክኛ ደግሞ «F» ለተነባቢው «ው» ይወክል ነበር። የ«ፍ» ድምጽ ለመወክል «FH» ተጻፈ። በሮማይስጥ ሌላ ምልክት «V» ለ«ው» ስለ ተጠቀመ፣ በላቲን ፊደል ፊደሉ «F» ለ«ፍ» ሊወክል ጀመር። 

በግዕዝ አቡጊዳ ደግሞ «ወ» («ዋዌ») የሚለው ፊደል ከቅድመ-ሴማዊው «ዋው» ስለ መጣ፣ የላቲን 'F' ዘመድ ሊባል ይችላል። እንዲሁም የላቲን U፣ V፣ W፣ እና Y ሁሉ ከ«ዋው» ደረሱ።

መደብ:የላቲን አልፋቤት
የፈተና ደንጊያ

300px|thumbnail|የፈተና ደንጊያዎች
**የፈተና ደንጊያ** የወርቅ ወይም ሌላ ውድ ብረታረት ጥረት የሚፈትን ድንጋይ መሣሪያ ነው።

ወርቅ በድንጋዩ ላይ ሲፈተግ፣ በሚያስቀምጠው ምልክት ቀለም ወርቁ ጥሩ እንደ ሆነ ወይም የተደባለቀ እንደ ሆነ ማወቅ ይቻላል።

ይህ ዘዴ ለሕንድ ሸለቆ ሥልጣኔ (ምናልባት 2400-1900 ዓክልበ. ያሕል) እንደ ታወቀ ከሥነ ቅርስ ታውቋል።  ለረጅም ዘመን ግን ጥቅሙ ሰፊ አልሆነም። በግብጽ የፈተና ደንጊያ ከ1200 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ ተገኝቷል። በፈረንሣይ በተገኘ ሥነ ቅርስ ሥፍራ ከ700 ዓክልበ. ግድም በዚያ እንደ ታወቀ ያስረዳል። 

ከዚህ በላይ የዚሁ ፈጠራ ጥቅም በዚያ ዘመን ያህል ለልድያ ሰዎች ስለ ታወቀ፣  መጀመርያ መሐለቅ በተጠራ ብረታብረት እንደ ተሠራ በማረጋገጥ አዲስ የገንዘብ ገበያ በማስገባታቸው ንግድ ለዘለቄታ ቀየሩ። የግሪክ አገር ሰዎች በቋንቋቸው «የልድያ ደንጊያ» ሲሉት ዘዴውን ከዚያ እንደ ተማሩት ያሳምናል። 
  
በሥነ ጽሑፍ የፈተና ደንጊያ መጀመርያ የሚጠቀስ በግሪኩ ጤዮግኒስ ዘመጋራ ቅኔ (550 ዓክልበ. ግድም) ሲሆን፣ በ፬ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ. የሕንድ ጽሐፊ ካውጢልያ እና የግሪክ ጸሐፊ ጤዎፍራስቶስ ስለ ፈተና ደንጊያ ጥቅም በሰፊ ገለጹ። እንዲሁም ፕሊኒ (71 ዓ.ም.) ስለ ፈተና ደንጊያ ይገልጻል።  

## ዋቢ መጽሐፍ
* Shannon Venable፣ 2011, *Gold: A Cultural Encyclopedia* p. 264-5.  

መደብ:ማህበራዊ ግብይት
መደብ:ገንዘብ
መደብ:ፈጠራዎች
4 አመነምሃት

**መዓትኸሩሬ፣  ፬ አመነምሃት** ግብጽን በመካከለኛ መንግሥት (12ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1832 እስከ 1823 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የአባቱ 3 አመነምሃት ተከታይ ነበር። 

በኒመዓትሬ  3 አመናምሃት ዘመነ መንግሥት መጨረሻ ዓመት ልጁን ፬ አመነምሃት ከእርሱ ጋር በጋርዮሽ ወደ ዙፋኑ አስነሣው።  

200px|thumbnail|left|የ፫ አመነምሃትና የልጁ ፬ አመነምሃት ሐውልቶች

*[[የቶሪኖ ቀኖና]]* በተባለው ፈርዖኖች ዝርዝር መሠረት መዓኸሩሬ ለ፱ ዓመታት፣ ፫ ወርና ፳፯ ቀን ነገሠ። በእርሱ ዘመን የማዕድን ጉዞ ወደ ሲና ልሳነ ምድር ከመላኩ በቀር ብዙ ድርጊት አልተፈጸመም። ምንም ልጅ እንዳልነበረው ይመስላል፤ ተከታዩ ሴት ፈርዖን ሶበክነፈሩ ስትሆን ይቺ እኅቱ እንደ ነበረች ይታመናል።  

መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች
ኡር-ኒኑርታ

**ኡር-ኒኑርታ** በሱመር የኢሲን ሥርወ መንግሥት 6ኛው ንጉሥ ነበረ (1823-1806 ዓክልበ. የነገሠ)። 

በንጉሥ ሊፒት-እሽታር ውድቀት ዙፋኑን ያዘ። መጀመርያ ፭ የኢሲን ነገሥታት ሴማዊ (አሞራዊ) ስሞች ሲኖራቸው፤ «ኡር-ኒኑርታ» ግን ሱመርኛ ስም ነው።

## ዘመን
በ*[[ሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር]]* ላይ ፳፰ ዓመታት እንደ ነገሠ ሲለን ከዘመኑ ፲፭ የዓመት ስሞች ብቻ ይታወቃሉ። ከመጀመርያው ዓመቱ በቀር ግን የሌሎቹ ዓመታት (a-n) ቅድም-ተከተላቸው እርግጥኛ አይደለም። ከነዚህም መካከል ለምሳሌ፦

:፩ ፦ (1823 አክልበ. ግድም) «ኡር-ኒኑርታ ንጉሥ የሆነበት ዓመት»
:a ፦ «የኒፑር ዜጎች ለዘላለም ነጻ ያወጣቸውበት፣ በአንገታቸውም የሸከመውን ግብር የፈታላቸውበት ዓመት»

በአንዱ ዓመቱ (a) ኡር-ኒኑርታ ኒፑርን ከኢሲን ተወዳዳሪ ከላርሳ ግዛት እንዳስመለሰ ይመስላል። በ1809 ዓክልበ. የላርሳ ንጉሥ አቢሳሬ ኢሲንን እንዳሸነፈው ከራሱ ዓመት ስም ይታወቃል። ከዚህ በቀር ኡር-ኒኑርታ መስኖ እና ቦይ በማስቆፈሩ አሮንቃ ምድርን አስደረቀ። 

በዚህም ዘመን ሌሎች ነጻ ከተሞች የራሳቸውን ነገሥታትና ዓመት ስሞች ነበራቸው። የኢሊፕ-አኩሱም ንጉሥ ሃሊዩም ዓመት ስም (a) እና የኪሱራ ንጉሥ ማናባልቴኤል ዓመት ስም (g) ሁለቱም «ኡር-ኒኑርታ የተገደለበት ዓመት» ይባላሉ፤ ይህም 1806 ዓክልበ. ይሆናል። ልጁ ቡር-ሲን ተከተለ።

## ዋቢ ምንጮች


መደብ:የኢሲን ነገሥታት
ሶበክነፈሩ

**ሶበክነፈሩ** (ወይም **ነፈሩሶበክ**) ግብጽን በመካከለኛ መንግሥት (12ኛው ሥርወ መንግሥት) መጨረሻ ከ1823 እስከ 1819 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛች ሴት ፈርዖን (ንግስት) ነበረች። የወንድሟ 4 አመነምሃት ተከታይ ነበረች። 

የተገኙት ሐውልቶቿ ሁሉ ራሳቸውን ያጡ ናቸው። *[[የቶሪኖ ቀኖና]]* በተባለው ፈርዖኖች ዝርዝር መሠረት ሶበክነፈሩ ለ፫ ዓመታት፣ ፲ ወርና ፳፬ ቀን ነገሠች። 

የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት እንደሚያስበው፣ በእርሷ ዘመን (በ1821 ዓክልበ. ግ.) የ14ኛው ሥርወ መንግሥት መጀመርያ ፈርዖን ያክቢም ሰኻኤንሬ በአባይ ወንዝ አፍ ዙሪያ ለእርሷ ተገዥ ሆኖ ነገሠ።  እነዚህ ከከነዓን የደረሱ ሴማዊ እረኞችና ነጋዴዎች ነበሩ። በጤቤስ ፈርዖኖች ፈቃድና ስምምነት ግዛታቸው በስሜን ግብጽ የንግድ ማዕከል ሆነ፤ ይህም በብሉይ ኪዳን ጌሤም የተባለው ሀገር ነው። 

የ13ኛው ሥርወ መንግሥት በጤቤስ ተከተላት፤ የዚህም መጀመርያ ፈርዖን አሁን ሰኸምሬ ኹታዊ 1 ሶበክሆተፕ እንደ ነበር ይታመናል። ግብጽ እንደገና ተከፋፍሎ የመካከለኛው መንግሥት መጨረሻ እና የ፪ኛው ጨለማ ዘመን መጀመርያ ይቆጠራል።

መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች
ያክቢም ሰኻኤንሬ

**ሰኻኤንሬ ያክቢም** (ወይም **ያከብሙ፣ ያኮበዓም**) ግብጽን በ፪ኛው ጨለማ ዘመን (14ኛው ሥርወ መንግሥት) መጀመርያ ከ1821 እስከ 1811 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። 

የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት ከሥነ ቅርስ እንደሚያስረዳው፣ በንግሥት ሶበክነፈሩ ዘመን (በ1821 ዓክልበ. ግ.) የ14ኛው ሥርወ መንግሥት መጀመርያ ፈርዖን ያክቢም ሰኻኤንሬ በአባይ ወንዝ አፍ ዙሪያ ለእርሷ ተገዥ ሆኖ ነገሠ።  እነዚህ ከከነዓን የደረሱ ሴማዊ እረኞችና ነጋዴዎች ነበሩ። በጤቤስ ፈርዖኖች ፈቃድና ስምምነት ግዛታቸው በስሜን ግብጽ የንግድ ማዕከል ሆነ፤ ይህም በብሉይ ኪዳን ጌሤም የተባለው ሀገር ነው።  

አያሌ (ከ120 በላይ) የያክቢም ማህተሞች ወይም ጢንዚዞች በዚያ ወቅት በዙሪያው እንደ ገዛ ይገልጻሉ፤ እንዲሁም ከጤቤስ እና ከኩሽ መንግሥት ጋር ንግድ እንዳካሄደ መኅተሙ በነዚያ አገሮች በመገኘቱ ታውቋል። ሆኖም በአንዳንድ ሊቃውንት አስተሳሰብ ዘንድ ያክቢም ከ200 ዓመታት በኋላ በ16ኛው ሥርወ መንግሥት ውስጥ ነበር የነገሠ። 

የ13ኛው ሥርወ መንግሥት በጤቤስ ከሶበክነፈሩ በኋላ ተከተለ፤ የዚህም መጀመርያ ፈርዖን አሁን ሰኸምሬ ኹታዊ 1 ሶበክሆተፕ እንደ ነበር ይታመናል። ግብጽ እንደገና ተከፋፍሎ ይህ ዘመን የመካከለኛው መንግሥት መጨረሻ እና የ፪ኛው ጨለማ ዘመን መጀመርያ ይቆጠራል።

i-i-k-b-mw («ያከብሙ» በግብጽኛ አጻጻፍ)



መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ሰኸምሬ ኹታዊ 1 ሶበክሆተፕ

**ሰኸምሬ ኹታዊ 1 ሶበክሆተፕ** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) መጀመርያ ከ1819 እስከ 1816 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የንግሥት ሶበክነፈሩ ተከታይ ነበረ። 

መቃብሩና ብዙ ቅርሶች በቅርቡ (2005 ዓ.ም.) ተገኝተዋል። *[[የቶሪኖ ቀኖና]]* በተባለው ፈርዖኖች ዝርዝር መሠረት በዚሁ ሥርወ መንግሥት በ19ኛው ሥፍራ ነገሠ፤ የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት ከሥነ ቅርስ ሰነዶች እንደሚያስረዳው ግን፣ በመጀመርያ ሥፍራ ከሶበክነፈሩ ቀጥሎ እንደ ነገሠ ይመስላል። አባቱ «አመነምሃት» ሲባል በራይሆልት አስተሳሰብ ይህ 4 አመነምሃት ሳይሆን አይቀርም።  ስለዚህ ሶበክነፈሩ አክስቱ ትሆናለች።

በእርሱ ዘመን የ14ኛው ሥርወ መንግሥት መጀመርያ ፈርዖን ያክቢም ሰኻኤንሬ በአባይ ወንዝ አፍ ዙሪያ ለእርሱ ተገዥ ሆኖ ነገሠ።  እነዚህ ከከነዓን የደረሱ ሴማዊ እረኞችና ነጋዴዎች ነበሩ። በጤቤስ ፈርዖኖች ፈቃድና ስምምነት ግዛታቸው በስሜን ግብጽ የንግድ ማዕከል ሆነ፤ ይህም በብሉይ ኪዳን ጌሤም የተባለው ሀገር ነው። ግብጽ እንደገና ተከፋፍሎ ይህ ወቅት የመካከለኛው መንግሥት መጨረሻ እና የ፪ኛው ጨለማ ዘመን መጀመርያ ይቆጠራል።

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
አቢሳሬ

**አቢሳሬ** ከ1817 እስከ 1806 ዓክልበ. ድረስ (ኡልትራ አጭር) የላርሳ ፪ኛ ንጉሥ ነበረ። የጉንጉኑም ተከታይ ነበር። የአቢሳሬ አባት ስም አይታወቅም። 

ኡር ደግሞ በግዛቱ ውስጥ ነበረችና በአንዳንድ ጽሑፍ አቢሳሬ «የኡር ንጉሥ»፣ «የኡርና የላርሳ ንጉሥ» ወይም «የአሞራውያን አለቃ» በሚሉት ማዕረጎች ይጠራል። ኒፑር ግን ወደ ላርሳ ተወዳዳሪ ወደ ኢሲን ንጉሥ ኡር-ኒኑርታ ስለ ተመለሠ፤ አቢሳሬ «የሱመርና የአካድ ንጉሥ» የሚለውን ማዕረግ አልደፈረም።  

ለዘመኑ ከ፲፩ የዓመት ስሞቹ ሁላቸው በሙሉ ታውቀዋል። ከነርሱም መካከል፦ 
 
:1817 ዓክልበ. ግ. - «አቢሳሬ ንጉሥ የሆነበት ዓመት»
:1809 ዓክልበ. ግ. - «አቢሳሬ በመሣርያዎቹ የኢሲንን ሥራዊት የመታበት ዓመት»

የአቢሳሬ ተከታይ ሱሙኤል ነበረ፤ የሱሙኤልም አባት ስም አይታወቅም። 

## የውጭ መያያዣ
*የአቢሳሬ ዓመት ስሞች
*የላርሳ ንገሥታት  

መደብ:የላርሳ ነገሥታት
3 አመነምሃት

**ኒመዓትሬ፣  ፫ አመነምሃት** ግብጽን በመካከለኛ መንግሥት (12ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1859 እስከ 1832 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የአባቱ 3 ሰኑስረት ተከታይ ነበር። 

በኻኻውሬ  3 ሰኑስረት ዘመነ መንግሥት በ1879 ዓክልበ. ግድም ልጁን ፫ አመነምሃት ከእርሱ ጋር በጋርዮሽ ወደ ዙፋኑ አስነሣው። ስለዚህ የ፫ አመነምሃት ዘመን መጀመርያ ዓመት የሚቆጠር ከ1879 ዓክልበ. ግድም ይሆናል። በጠቅላላ ለ47 ዓመታት ያህል እንደ ገዛ ይታወቃል። 

200px|thumbnail|left|የ፫ አመነምሃት ሐውልት
አንድ ሀረም «ጥቁሩ ሀረም» ጀምሮ ነበር ግን አሠራሩ ተቸግሮ አልጨረሰውም፤ ሌላ ታላቅ ሀረም ጀመረ። በአባይ አሮንቃ አንድ ቦይ ከመቆፈሩ የተነሣ ሞኤሪስ ሐይቅ ተፈጠረ። 

በ1850  ዓክልበ. ግድም ዋና ሚኒስትሩ ቀቲ ነበረ። «የራይንድ ስነ ቁጥር ፓፒሩስ» የተባለው ጽሑፍ በኒመዓትሬ ዘመን ነበር የተቀነባበረው። 

ማኔጦን በኋላ ዘመን በግሪክኛ ሲጽፍ **አመነመስ** ይለዋል። በመጨረሻው ዓመት ልጁን 4 አመነምሃት የጋርዮሽ ፈርዖን አደረገው። 


File:Ägyptisches Museum Berlin 021.jpg|የኒመዓትሬ ምስል
File:Sphinx Amenemhat3 Budge.jpg |የኒመዓትሬ እስፊንክስ
File:Ägyptisches Museum Berlin 023.jpg|የኒመዓትሬ ምስል
File:Amenemhat_III_Louvre.jpg|የኒመዓትሬ ምስል


መደብ:የመካከለኛ መንግሥት ፈርዖኖች