open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
አሮን ሞኮኤና

**ቴቦሆ አሮን ሞኮኤና** (ኅዳር ፲፮ ቀን ፲፱፻፸፫ ዓ.ም. ተወለደ) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለፖርትስማውዝ የእግር ኳስ ክለብ ይጫወታል። ሞኮኤና የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድንም አባል ነው።

መደብ:የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
የኢትዮጵያ ካርታ 1877

ስዕል:EthiopieMeridionale; journal de mon voyage aux pays Amhara, Oromo et sidama, septembre 1885 a novebre1888, Borelli, Jules.jpg


መደብ:የኢትዮጵያ ካርታ
ስዕል ቤት

200px|thumb|right|ስዕል ቤት
**ስዕል ቤት** በደብረ ፀሐይ ቁስቋም የሚገኝ ክብ ህንጻ ሲሆን በዙሪያው አስራ ሁለት ክፍተቶች ነበሩት።  

ሴቶች በወር አበባቸው ጊዜ ቤተክርስቲያን እንዳይገቡ መታገዳቸውን በማስመልከት እቴጌ ምንትዋብ (ብርሃን ሞገስ)፣ በየሰዓቱ (ለ12 ሰዓታት) እየሄደች  ትጸልይበት ዘንድ አሰራችው። በሱዳን ደርቡሾች እስከተቃጠለ ጊዜ ድረስ፣ ህንጻው እጅግ ባማሩ ስዕሎችና ልዩ ልዩ የወርቅና የብር ጌጦች እንዲሁም በግምጃና ህብረ ቀለማዊ አልባሳት ያሸበረቀ ነበር። በዚህ ቦታ ከነበሩት ልዩ የዕደ ጥበብ ውጤቶችና አይን የሚስቡ ስዕላት አንጻር፣ ቤተ ስዕል ወይም ስዕል ቤት ተባለ። በ1879 የሱዳን ደርቡሾች አቃጠሉትና ሊፈርስ በቃ።

መደብ: ምንትዋብ
መደብ: ቁስቋም
የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን

thumb|right|ብሔራዊ ቡድኑ በ2008 እ.ኤ.አ. የአፍሪካ ዋንጫ ሲሟሟቅ
**የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን** (አፍሪካንስ፡ Suid-Afrikaanse nasionale sokker span *ስዊድ-አፍሪካንስ ናሲዮናል ሶከር ስፓን*)  ወይም **ባፋና ባፋና** ደቡብ አፍሪካን ወክሎ በእግር ኳስ ይወዳደራል። አስተዳዳሪው አካል የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ማህበር ሲሆን መቀመጫው ሶከር ሲቲ ነው። በአሁኑ ጊዜ የቡድኑ ዋና አሰልጣኝ ፒትሶ ሞሲማኔ ሲሆን አምበሉ ደግሞ ስቲቨን ፒየናር ነው። በደቡብ አፍሪካ በነበረው የአፓርታይድ ሥርዓት ምክንያት ከ1992 እ.ኤ.አ. በፊት ቡድኑ በፊፋ ማዕቀብ ተጥሎበት ነበር። በ2010 እ.ኤ.አ. ደቡብ አፍሪካ የመጀመሪያው አፍሪካዊ የዓለም ዋንጫ አስተናጋጅ አገር ስትሆን፣ የቡድኑ ሲፊዌ ሻባላላ የውድድሩን የመጀመሪያ ግብ አግብቷል። የቡድኑ ትልቅ ድል በ1996 እ.ኤ.አ. የአፍሪካ ሀገራት ዋንጫን ማግኘቱ ነው።

## ታሪክ
እግር ኳስ በደቡብ አፍሪካ ውስጥ የታወቀው በ፲፱ኛው ክፍለ ዘመን ቅኝ ገዢነት አማካኝነት ነው። በአገሩ የነበረው የአፓርታይድ ሥርዓት ፬ በዘር የተለያዩ የእግር ኳስ ማህበራት እንዲኖሩ አድርጓል።

ደቡብ አፍሪካ ከኢትዮጵያ፣ ግብፅ እና ሱዳን ጋር በመሆን የፊፋን 1953 እ.ኤ.አ. ስብሰባ ላይ ተገኝተዋል። በዚህም ስብሰባ ላይ የአፍሪካ ሀገራት በፊፋ ውክልና እንዲያገኙ ጠይቀዋል። በዚህም የተነሳ በ1956 እ.ኤ.አ. የአፍሪካ እግር ኳስ ኮንፌዴሬሽን ተመስርቷል።

## የአሁን ተጫዋቾች
፳፫ ተጫዋቾችን ያቀፈ ቡድን በግንቦት ፳፰ ቀን ፳፻፫ ዓ.ም. ከግብፅ ጋር ለሚደረገው የ2012 እ.ኤ.አ. የአፍሪካ ሀገራት ዋንጫ ማጣሪያ ተዘጋጅቷል። በተጨማሪም ፬ ሌላ ተጫዋቾች ለምልከታ ተጠርተዋል።

ጨዋታዎችና ጎሎች እስከ ግንቦት ፮ ቀን ፳፻፫ ዓ.ም. ድረስ ትክክል ናቸው። 

### ተጨማሪ ተጫዎቾች

መደብ: ብሔራዊ የእግር ኳስ ቡድኖች
ቦንጋኒ ኩማሎ

**ቦንጋኒ ሳንዲሌ ኩማሎ** (ታኅሣሥ ፳፰ ቀን ፲፱፻፸፱ ዓ.ም. ተወለደ) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ሲሆን ለቶተንሃም ሆትስፐር እና ደቡብ አፍሪካ በተከላካይነት ይጫወታል።

መደብ: የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ሉካስ ትዋላ

**ሉካስ ቦንጋኔ ትዋላ** (ጥቅምት ፱ ቀን ፲፱፻፸፬ ዓ.ም. ተወለደ) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። ለኦርላንዶ ፓይሬትስ እና ለደቡብ አፍሪካ በተከላካይነት ይጫወታል።

መደብ : የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ሸንኖንግ

thumb|200px|ሸንኖንግ ዕፅዋትን ሲቀምስ
**ሸንኖንግ** (ቻይንኛ፦ 神農) በቻይና ልማዳዊ ታሪክ በኩል ከፉሢ ዘመን ቀጥሎ የነገሠው ንጉሥ ነበረ። በጥንታዊ ዘመን ግብርና እንዳስተማረ የሚል እምነት በአንዳንድ የቻይና መጽሐፍ ሊገኝ ይችላል። እንስሳን ለምግብ መግደል የማያስፈልግ ተግባር ይሆን ዘንድ፣ ሕዝቡን እህልን ለመዝራትና የማረሻ ጥቅም አስተማራቸው ይላል። የ«ሸንኖንግ» ትርጉም «ቅዱስ ገበሬ» ያህል ሲሆን፣ የቤተሠቡ ስም «ጅያንግ» እና የተሰጠው ስም «ሽዕንየን» መሆኑ ተጽፏል። 

*[[ኋይናንዝዕ]]* በተባለው መጽሐፍ መሠረት ከሸንኖንግ ዘመን አስቀድሞ ሕዝቡ ከረሃብና ከበሽታ ተቸገሩ። ሸንኖንግ ግን ለራሱ ምርመራ አድርጎ፣ ብዙ መቶ አትክልትን ቀምሶ በመሞክሩ፣ የእጽዋት ጥቅም በደንብ አስተማራቸው። በአንዱ ቀን 70 መርዞች በላ ይባላል። *[[ሸንኖንግ በንጻው ጂንግ]]* (የቅዱስ ገበሬ የእጽዋት ጽሁፍ) የተባለውን ጥንታዊ መጽሐፍ እንደጻፈ ደግሞ ይባላል። ይህ 365 መድኃኒቶችን ይዘርዝራል። በተለመደው አቆጣጠር በ2745 ዓክልበ. 70 መርዞችን የሚከላክለውን የሻይ ቅጠል በድንገት ወደ ፍል ውኃው ሲወድቅ መጀመርያው ያገኘው እሱ ነበር። እንዲሁም አክዩፐንክትየር (በመርፌ ለጤና መውጋት) እንደ ፈጠረ ይታመናል። በዘመኑ የቀጥር ገበያ እንዳስቆመ፣ ለ38 ዓመት እንደ ነገሠ ተጽፏል። ከሱ ዘመን በኋላ «የሸንኖንግ ነገድ» ወይም «የነበልባል ነገሥታት» እስከ ኋንግዲ (ቢጫው ንጉሥ) ዘመን ድረስ እንደ ገዙ ይጻፋል።

መደብ:የቻይና አፈታሪካዊ ነገሥታት
አውቶስቴሮግራም

[thumb|300px|በነጠብጣብ የተሰራ ኦቶ ስቴሪዮግራም ሲሆን ፣ [#አውቶስቴሪዮግራምን ማያ ስልት በመጠቀም ሲታይ፣ ስዕሉ ላይ 3 ቅጥ አሳ እንዳለ እንገነዘባለን]]

**አውቶስቴሮግራም** ማለቱ ያለ መነጽር ከሁለት ቅጥ ገጽታ ላይ የተሳለን ስዕል ሦስት ቅጥ እንዳለው ሆኖ በሰው ልጅ አንጎል መታየቱ። 

## አውቶስቴሪዮግራምን ማያ ስልት
አውቶስቴሪዮግራምን ለማየት 3 ስልቶች መከተል ይቻላል። 

አንድ፣ አፍንጫ የስዕሉን ገጽ እንዲነካ አድርጎ መጠጋት። ከዚያ አይንን ሳያንቀሳቅሱ ቀስ ብሎ ራቅ ማለት። በዚህ ወቅት አይን ስዕሉ ላይ ለማተኮር ስለሚፈልግ እንዳያታኩር፣ እንዲያውም ድሮ በነበረበት ሁኔታ እንዲቀጥል ማድረግ። ቀስ ብሎ ወደኋላ ሲኬድ የሆነ ቦታ ላይ 3 ቅጡ ምስል ይገለጣል።

ሁለተኛው ዘዴ ስዕሉን እየተመለከቱ ግን ከስዕሉ በስተጀርባ ላይ ባለ እቃ ላይ አይንን ማተኮር (በእርግጥ ሳይሆን፣ በምናብ)። ወይም በስዕሉ ውስጥ የራስን ነጸብራቅ ለማየት መሞከር። 

ሦስተኛው እና የበለጠ አስተማማኙ መንገድ፣ አንድ ጣትን በአይንመካከል በማስቀመጥ፣ እዚያ ጣት ላይ በማተኮር፣ ቀስ በቀስ ጣቱን ወደስዕሉ በማስጠጋትና ጣቱ ላይ ምንጊዜም ትኩረት በማድረግ፣ ልክ 3 ቅጥ የሆነውን የአውቶ ስቴሪዮግራም ምስል ሲያዩ በማቆም ነው። 

thumb|350px|ይህ ኦቶ ስቴሪዮግራም ምስላቱን በ3 ጥልቀት ጠለሎች ደርድሮ ያሳያል
[thumb|350px|ጥልቀቱ እንደ [ፒክሴል|ፒክሴሉመበታተን መጠን ይለያያል]]

[thumb|350px|[አንጎል|አንጎላችን እያንዳንዱን ነበር በራሱ የጥልቀት ጠለል ላይ የማስቀመጥ ኃይል አለው]]

መደብ:የዕይታ ምትሃት
ያንዲ

**ያንዲ** (ቻይንኛ፦ 炎帝 «የነበልባል ንጉሥ») በቻይና ልማዳዊ ታሪክ መሠረት በሸንኖንግ ነገድ የተጠቀመ ማዕረግ ነበር። አንዳንዴ ሸንኖንግ እራሱ መጀመርያው ያንዲ ይቆጠራል። በዘመናዊ የቻይና ሊቃውንት አስተሳሰብ የያንዲዎች መኖርያ «የበግ ራስ ተራራ» በጋውፒንግ አካባቢ ነበረ። 

ከጅያንግ ሽዕንየን ወይም ሸንግኖንግ በኋላ ለ500 አመት ያህል የነገሡት ያንዲዎች በስማቸው ሊንኲ፣ ቸንግ፣ ሚንግ፣ ዥዕ፣ ከ፣ አይ፣ እና ዩዋንግ ናቸው። 

በቬትናም አፈ ታሪክ ደግሞ ያንዲ ሚንግ የሎክ ዱክ አባት ነበረ፤ ሎክ ዱክም የ«ሢኽ ቊ» አገር መጀመርያ ንጉሥ («ኪኝ ዲውንጝ ቪውንጝ») ሲሆን በአሁኑ ስሜናዊ ቬትናም መጀመርያውን መንግሥት እንደ መሠረተ ይታመናል።

መጨረሻው ያንዲ ዩዋንግ በባንጯን ውግያ ሞተ፤ ኋንግ ዲ (ቢጫው ንጉሥ) በባንጯን ውግያ (2350 ዓክልበ. ግድም) አሸነፈው። ከዚያ የያንዲ እና የኋንግዲ ነገዶች ተዋሔዱ፣ አንድላይ የኋሥያ ወገን (የቻይና ሕዝብ አባቶች) ሆኑ።

መደብ:የቻይና አፈታሪካዊ ነገሥታት
ፉሢ

[thumb|200px|ፉሢ እና [ኢ ቺንግ]]
**ፉሢ** (ቻይንኛ፦ 伏羲) ወይም **ፓውሢ** (庖牺) በቻይና አፈ ታሪክ ዘንድ በጥንታዊ ዘመን መጀመርያው ንጉሥ ነበረ። መጻፍንና ማጥመድን እንደ ፈጠረ ይባላል።

ፉሢ የተወለደው በቢጫ ወንዝ ሸለቆ በቸንግጂ (ምናልባት የአሁን ላንትየን ወይም ትየንሽዌ) ይባላል።  በቻይናዊ ትውፊት ዘንድ፣ ፉሢና እህቱ ኑዋ ብቻቸው ከማየ አይኅ አመለጡ። ከዚያ ወደ ኩንሉን ተራራ ሄደው ምልክት ከሰማያት እንዲታይላቸው ጸለዩ። ከተፈቀደላቸው በኋላ ተዳሩና እነርሱ የሰው ልጆችን ሁሉ ወለዱ። በተጨማሪ የሕዝብ ቁጥር በፍጥነት እንዲበዛ፣ ፉሢና ኑዋ ሌሎችን ነገዶች ከሸክላ ይሠራሉ።  ከዚያ ፉሢ በልጆቻቸው ላይ ለ115 ወይም 116 ዓመታት እንደ ንጉሣቸው ይገዛል።  በተለመደው አቆጣጠር ይህ በ28ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ. ያሕል ይሆን ነበር። በመሞቱ እድሜው 197 ዓመት ሲሆን መቃብሩ እስከ ዛሬ ድረስ በኋያንግ መገኘቱ ይባላል። 
thumb|left|250px|ኑዋ እና ፉሢ በልማዳዊ ስዕል
:«በመጀመርያው ኅብረተሠብ ገና አልኖረም። ሰዎች እናቶቻቸውን ብቻ እንጂ አባቶቻቸውን አላወቁም ነበር። ሲራቡ ምግብን ፈለጉ፣ ሲጠገቡም ቀሪውን ጣሉ። ሥጋቸውን ሙሉ ከነቆዳው ከነጽጉሩ ከነደሙም ይበሉ ነበር፤ በቆዳ ወይም በመቃ ይለበሱ ነበር። ያንጊዜ ፉሢ መጣና አሻቅቦ የሰማይን ምልክቶችን አሰላሰለ፤ በታችም የምድርን ድርጊቶች አሰላሰለ። ባልንና ሚስትን አዋኸደ፤ የለውጥ 5 ደርጃዎችን አስተዳደረ፤ የሰው ልጆች ሕግጋትንም አጸና። ስምንቱም ባለ 3 ምልክቶች ፈጠረ፣ ዓለሙን ለመግዛት።» -- ባን ጉ፣ *ባይሁ ቶንግዪ*

ከዚህ በላይ ፉሢ ማብሰልን፣ በመርበብ አሣን ማጥመድ፣ እና በብረት መሣርያ ማደን እንደ ፈጠረ ይባላል። የትዳርና የመስዋዕት ሥርዓቶችን አስቆመ። ባለ 3 ምልክቶች (ትራይግራም) የሚሠሩትን ኢ ቺንግ ፈጠረ። ደግሞ ጉ ጪን የተባለውን የሙዚቃ መሣርያ እንዳደረጀ ተብሏል።  

መደብ:የቻይና አፈታሪካዊ ነገሥታት
ኋንግ ዲ

thumb|200px|ቢጫው ንጉሥ
**ኋንግ ዲ** (ቻይንኛ፦ 黃帝 «ቢጫው ንጉሥ») በቻይና ልማዳዊ አፈ ታሪክ ዘንድ የቻይና ሕዝብ አባትና ንጉሥ ነበረ። የቤተሠቡ ስም «ጎንግሱን» የተሰጠው ስም «ሽወንዩወን» ነበር ይባላል። አባቱ ሻውድየን ተባለ።

የተወለደው ሾው ጪው በተባለ ሥፍራ በጩፉ ሲሆን በኋላ ነገዱን ወደ ዥዎሉ ወሰደው፤ በዚያ ገበሬ ሆኖ ድብ፣ ነብርና ባለክንፍ አንበሣ የመሰለ ፍጡር አንዳስለመደ የሚል ትውፊት አለ። ያንጊዜ የኋንግ ዲ ወገን እና የያንዲ (ዩዋንግ) ወገን ለቢጫው ወንዝ ሸለቆ ተወዳዳሪዎች ነበሩ። ሦስተኛ ወገን - የሊ ሕዝብና ንጉሣቸው ቺ ዮው - ደግሞ ጠላቶቻቸው ሆኑ። ሦስት ውግያዎች ተከተሉ። በመጀመርያው የቺ ዮው ሥራዊት ያንዲውን አሸነፈው። ከዚያ ያንዲው ተሸንፎ ወደ ኋንግ ዲ ሸሸ። በሁለተኛው የዥዎሉ ውግያ ኋንግ ዲ እና ቺ ዮው ተጋጠሙ። በዚህ ውግያ ቺ ዮው ጉምን በጥንቆላ ፈጥሮ ኋንግ ዲ እንደገና በተነው፣ ብዙም ሌሎች ጉድ ሥራዎች እንደ ተከሠቱ የሚል ትውፊት አለ። ቺ ዮው በዚህ ውግያ ቢሸነፍም፣ የኮርያ ሕዝብና የህሞንግ ሕዝብ ዛሬውንም እንደ ቅድማያታቸው ይቆጥሩታል። በሦስተኛው የባንጯን ውግያ፣ ኋንግ ዲ በያንዲው ላይ ድል አደረገ። ከዚያ በኋላ ወገኖቻቸው ተባብረው የኋሥያ ብሔር (የቻይና ሕዝብ ቅድማያቶች) ፈጠሩ። ኋንግ ዲ በይፋ የቻይና ንጉሥነት ማዕረግ ወሰደ፤ የዘውድና ቤተ መንግሥት ሥርዓት ጀመረ።
 
ከዚህ በተረፈ ኋንግ ዲ ጋሪና መርከብ እንደ ፈጠረ ይጻፋል። ደግሞ ምኒስትሩ ጻንግችየ መጀመርያ የቻይና ጽሕፈት ፈጠረ፤ የኋንግ ዲ ሚስት ሌዙም ልብስ ከሃር ትል እንዴት እንደሚሠራ አሳየች። የህክምና መጽሓፍ *[[ኋንግዲ ኔጂንግ]]* ሌሎችንም መጻሕፍት እንደ ጻፈ ይታመናል። ከዚህ በላይ የቻይና ስነ ፈለክና የቻይና ዘመን አቆጣጠር ፈጠረ። ስለ ኋንግ ዲ ብዙ ሌሎች ትውፊቶች አሉ። 

መጀመርያ ሚስቱ ሌዙ ተከታዩን ሻውሃውን ወለደች። 3 ሌሎች ሚስቶች እነርሱም ፋንግሌ፣ ቶንግዩ እና ሞሙ ነበሩት።  በተለመደው ታሪክ ዘንድ ለ99 አመት ነገሠ። ታላቅ መቃብሩ በያንአን ከተማ ሲገኝ እስከ ዛሬ ድረስ በየአመቱ በሥነ ስርአት ይከብራል።  

## የኋንግ ዲ ዘመነ መንግሥት በቀርከሃ ዜና መዋዕል ዘንድ
450px|thumb|left|የኋሥያ ውኅደት ዘመን
*[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* የሚባሉት ጥንታዊ መዝገቦች በኋንግ ዲ ዘመን ይጀምራሉ።

*በመጀመርያው አመት (2389 ዓክልበ. ግድም) ዋና ከተማው ዮሾንግ (የአሁን ሺንዠንግ) ነበረ። ንጉሣዊ ወግ ልብስ - መጎናጸፊያውና ከቆብ የተንጠለጠለ ጌጥ - መሰረተ።
*20ኛው አመት (2370 ዓክልበ.) - የደመቀ ደመናት ምልክት በሰማይ ታይቶ መኳንንቱን እንደ ደመናዎች ቀለሞች ሰየማቸው። 
*59ኛው አመት (2331 ዓክልበ.) - «የተቀደዱ ደረቶች»ና «ረጅም እግሮች» የተባሉት ወገኖች ለኋንግ ዲ ተገዙ። 
*77ኛው አመት (2313 ዓክልበ.) - የኋንግዲ ልጅ ቻንግዪ (የዧንሡ አባት) ወደ ስሜን ወደ ርዎ ሽዌ ወንዝ ወጣ።
*100ኛው አመት (2290 ዓክልበ) - ኋንግ ዲ ዐረፈ፤ የምድር መንቀጥቀጥ ነበረ።

ኋንግ ዲ 7 አመት ከአረፈ በኋላ፣ ሚኒስትሩ ጻንግችየ ዧንሡን ንጉሥ እንዳደረገው ይባላል።

መደብ:የኋሥያ ነገሥታት
ደቅ ደሴት

**ደቅ ደሴት** ጣና ሐይቅ ውስጥ ከሚገኙት ደሴቶች ሁሉ ሰፊው ሲሆን ቆዳ ስፋቱ ወደ 16ስኩየር ኪሎሜትር ይሆናል።  ከደቅ ደሴት በደቡብ ምስራ በኩል ደጋ ደሴት ትገኛለች።

በደቅ ደሴት ላይ ብዙ ገዳሞች ሲኖሩ በተለይ የሚታወቀው ግን በእቴጌ ብርሃን ሞገሴ የተገነባው ናርጋ ስላሴ ገዳም ነው።  በ1987 ህዝብ ቆጠራ መሰረት በደሴቲቱ ላይ 5፣099 ሰዎች ይኖራሉ። 

## ማጣቀሻ


መደብ: ጣና
ካጊሾ ዲክጋኮይ

**ካጊሾ ኤቪደንስ ዲክጋኮይ** (ኅዳር ፲፭ ቀን ፲፱፻፸፯ ዓ.ም.) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለፉልሃም እና የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን ይጫወታል።

መደብ:የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ፓይታጎረስ

[thumb|200px|የፓይታጎረስ ሃውልት በ[ቫቲካን ]]

**ፓይታጎረስ** በጥንቱ ግሪክ ስሙ የገነነ ሐሳቢ እና ፈላስፋ ነበር፤ የተወለደው ከክርስቶስ ልደት በፊት በ580 ዓክልበ. ሲሆን የሞተውም በ500 ዓክልበ. ነው። በአሁኑ ዘመን ታዋቂነቱ የሚመነጨው የፓይታጎረስ እርጉጥ (a^2 + b^2 = c^2 ) የተባለውን የሂሳብ ቀመር በማግኘቱ ነው። በኖረበት ዘመን ፓይታጎሪያንስ የተሰኙ ቁጥር አምላኪ ቡድኖችን በመመስረቱ ይጠቀሳል። ፓይታጎረስ፣ በጥንቱ ዘመን ከነበረው የገነነ ስም አንጻር በፈላስፋው ፕላቶ አስተሳሰቦች ላይ ተፅእኖ በመፈጠር፣ በቀሪው የምዕራቡ አለም ስልጣኔ ላይ የማይደበዝዝ አሻራውን ትቶ አልፏል። 

ፓይታጎረስ ሳሞስ በምትባል የግሪክ ደሴት የተወለደ ሲሆን፣ ከነበረበት የጊዜ ርቀት አኳያ የኅይወት ታሪኩ እምብዛም አይታወቅም። ባጠቃላይ መልኩ፣ ፓይታጎረስ በህጻንነቱ ጥሩ አስተዳደግ እንደነበረው፣ በኋላ ግን ከነበረው መንግስት ጋር በትምህርት አሰጣጥ አለመስማማቱ፣ ስለሆነም የራሱ ቡድን (ፓይታጎሪያንስ) መስርቶ ትምህርት እንዳስተማረ እንዲሁም የእርሱ ግሩፖች ስጋ እንደማይበሉና በጣም ጽኑ የሆኑ ደንቦችን ይከተሉ እንደነበር ይጠቀሳል። እያንዳንዱ የግሩፑ አባላት በፓይታጎረስ በራሱ ትምህርት ይሰጣችቸው ነበር። 

በአንድ አንድ ታሪክ አጥኝወች ዘንድ ፍልስፍና የሚለውን ቃል ይህ ሰው ለመጀመሪያ ጊዜ እንደተጠቀመ ይገለጻል። በፓይታጎረስ ፍልስፍና መሰረት ተጨባጩ አለም ከሒሳብ ህጎች የተሰራና ቁጥሮች ደግሞ እውነተኛወቹ የውኑ አለም መሰረቶች ናቸው የሚል ነው። ይህ አስተሳሰብ በውነቱ ለዘመናዊው አለም ሳይንስ መሰረት የጣለ ነው። ፓይታጎረስ በፍልስፍና ብቻ ሳይሆን በሙዚቃ ጥናት እና በሥነ ፈለክ ጥናቶች ላይ ሰፊ የሆነ አስተዋጾን አበርክቷል። ብዙወቹ የፓይታጎራስ ግኝቶች ከሁለት ሺህ በላይ ዘመናት በኋላ አሁን ድረስ ጥቅም ላይ ይውላሉ። 
[thumb|right|200px| የ[ፓይታጎረስ እርጉጥበምስል ሲተነተን]]

የቁጥር ሃይማኖት ለፓይታጎሪያኖች በጣም ወሳኝ ነበር። ሲምሉም በ "1+2+3+4" ነበር (ውጤቱ 10 መሆኑን እናስተውል)። በፓይታጎሪያኖች አስተሳሰብ ነፍስ ለዘለዓለም የማይጠፋ ነገር ነው። እንስሳትም ሆነ እጽዋት ነፍስ እንዳላቸው በኒህ ወገኖች የታመነ ነበር። ፓይታጎረስ እራሱ 4 ጊዜ በህይወት እንደኖረ ያምን ነበር። እየተደበደብ ባለ የውሻ ሰቆቃ ድምጽ ውስጥ የሞተ ጓደኛውን ድምጽ ያዳምጥ እንደነበር ተመዝግቦ ይገኛል። በተረፈ ፓይታጎረስ በመጽሐፍ ቅዱስ ተጠቅሰው የሚገኙተን ነቢያት ህዝቅኤልንና ዳንኤልን ባቢሎን አገር ጎብኝቶ እንደነበር ይጠቀሳል።

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:ሒሳብ ተመራማሪዎች
መደብ:የግሪክ ሰዎች
ክብራን ገብርኤል

**ክብራን ገብርኤል** በ14ኛው ክፍለ ዘመን የተመሰረተ ገዳም ሲሆን በጣና ሐይቅ ደቡባዊ ክፍል ከሚገኙት መንታ ደሴቶች (እንጦስ ደሴት እና ክብራን ደሴት) በክብራን ላይ የሚገኘው ነው። ገዳሙ ለሴቶች የተከለከለ ነው።  ክብራን ገብርኤል ለባህር ዳር ከተማ በጣም ቅርቡ ገዳም ነው።

left|thumb|250px|ክብራን ገብሬል አቅድ በዩኔስኮ እንደተሳለ
መደብ: ጣና
ቶማስ አኳይናስ

thumb|ቅዱስ ቶማስ አኩናስ
**ቶማስ አኳይናስ** (1225 እ.ኤ.አ. – 7 ማርች 1274 እ.ኤ.አ.፤ ወይም 1217-መጋቢት 4 ቀን 1266 ዓ.ም.) ጣሊያናዊ ቄስ የነበር ሲሆን በፍልስፍና እና ሥነ መለኮት ትምህርቶች ከፍተኛ አሻራ ትቶ ያለፈ ሰው ነበር። ከካቶሊክ እምነት አንጻር ቄስ ለመሆን የሚፈልጉ ሰወች ሁሉ የአኳይናስ መንገድ እንዲከተሉ ይበረታታሉ።  የአኳይናስ አስተሳሰቦች ለዘመናዊው ፍልስፍና መሰረት የጣሉ ነበሩ። ከአኳይናስ መጻህፍት፣*Summa Theologica* እና *Summa Contra Gentiles* ይጠቀሳሉ። 

## ማጣቀሻ

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የጣልያን ሰዎች
መደብ:ሥነ መለኮት
መደብ:ክርስትና
ሴኔካ

thumb| ጥንታዊ የስኔካ ሐውልት

**ሴኔካ** ከ4-65 ዓ.ም የነበረ የጥንቱ ሮሜ ፈላስፋ፣ ደራሲ፣ ስቶይክ፣ ባለ ስልጣንና ቀልደኛ ነበር። ሴኔካ በሮሜ ግዛት፣ ኮርዶባ ከተሰኘው የስፔን ግዛት ሲወለድ የንጉስ ኔሮ አስተማሪና አማካሪ ነበር። በንጉሱ ላይ ሴራ ፈጽመሃል የሚል ክስ ተነስቶ እራሱን እንዲያጠፋ በመገደደኡ ሊያልፍ በቅቷል።   

ሴኔካ ከተወለደበት ኮርዶባ ስፔን በጥንቱ የሮም ግዛቶች፣ ግብጽን ጨምሮ በመዘዋወር ሥነ ርቱዕ አንደበት ያስተምር ነበር። በዚሁ አጋጣሚ የስቶይዝምን ፍልስፍና ለመማር በቃ።   ከዚህ ጉዞው በኋላ በሮም ከተማ በመወሰን ትምህርትን ማስፋፋት ቀጠለ። በመካከሉ የወደፊቱ ንጉስ ኔሮ አስተማሪ ሆነ፣ እንዲያውም ንጉሱ ከነገሰ በኋላ አማካሪው በመሆነ ለሮም ግዛት ጥሩ አስተዋጾኦችን ሊያደርግ በቃ። ኋላ ላይ ኔሮ አምባገነን እየሆነ ሲመጣ ከንጉሱ ጋር ለመለያየት በቃ። 

## ከሴኔካ ስራወች
* የትሮጃን ሴቶች  
* የፊንቂያ ሴቶች
* ፌድራ
* ኤዲፐስ
 
ይገኙበታል።

## ማጣቀሻ

## ተጨማሪ ንባቦች
*Original texts of Seneca's works at 'The Latin Library'
*
*Essays by Seneca at Quotidiana.org
*Seneca's essays in English (at Stoics.com)
*Many quotes by Lucius Annaeus Seneca via brainyquote.com.
*List of commentaries of Seneca's Letters 
*Incunabula (1478) of Seneca's works in the McCune Collection
*Seneca's Tragedies and the Elizabethan Drama
*Seneca on Anger: written and presented by Alain de Botton 
*SORGLL: Seneca, Thyestes 766-804 , read by Katharina Volk, Columbia University. Society for the Oral reading of Greek and Latin Literature (SORGLL)

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የሮሜ ሰዎች
ኦግስቲን

**ቅዱስ ኦግስቲን** ፣ **ኦሪለየስ ኦግስቲን**፣ **የሂፖው ኦግስቲን** ከህዳር 13፣ 354 - ነሐሴ 28 430 ዓ.ም. የነበረ ፈላስፋ፣ ሥነ መለኮት ተማሪ፣ እና ሂፖ ሪገስ የተሰኘችው የሰሜን አፍሪቃ ከተማ ጳጳስ የነበረ ሰው ነው። ኦግስቲን ለምዕራቡ አለም የክርስትና እምነት ማደግ ቁልፍ ሚና ከተጫወቱ ሰወች አንዱ ነው። ኦግስቲን የቤተክርስቲያን አባቶች ከሚባሉት ተርታ የሚቀመጥ ሲሆን የመጀመሪያው ኩነኔ እና ፍትሃዊ ጦርነት ጽንሰ ሃሳቦችን በማስቀመጥ ይጠቀሳል።

ቅዱስ ኦግስቲን ክርስቲያን ከመሆኑ በፊት የማኒኪስም ተከታይ ስለ ነበር፣ ፍልስፍናው እንዴት እንደ ተሳተ ለመግለጽ ጽፏል።

መደብ:የሮሜ ሰዎች
መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:ክርስትና
ቶማስ ሆብስ

[250px|thumb|right|ቶማስ ሆብስ [ስዕል:Unterschrift Thomas Hobbes englischer Mathematiker, Staatstheoretiker und Philosoph.png|center|frameless|class=notpageimage skin-invert-image|ፊርማ ቶማስ ሆብስ እንግሊዛዊ የሂሳብ ሊቅ፣ የስታቲስቲክስ ሊቅ እና ፈላስፋ፣ እዚህ እንደ ቶማስ ሆብስ]]
**ቶማስ ሆብስ** ከሚያዚያ5፣ 1588 - ታህሳስ 4 1679 ዓ.ም (እ.ኤ.አ) የነበረ የእንግሊዝ ፈላስፋ ነበር። ከጻፋቸው መጻህፍቶቹ ሌቪያታን (1651) ከሁሉ ይታወቃል። 

የሆብስ ዋና ትኩረት መንግስት እና ህግ ነበር፣ ስለሆነ የፖለቲካ ፈላስፋ ይሰኛል። ፍጽምና ያለው አንድ መሪ አገርን ማስተዳደሩ ከሁሉ አይነት የመንግስት አወቃቀር የተሻለ እንደሆነ በጽሁፎቹ ለማሳየት ሞክሯል። በአሁኑ ዘመን ሆብስ የሚታወቀው ስለዚህ አስተሳሰቡ ሳይሆን ይህን አስተሳሰቡን ሊደርስበት የወሰደው መንገድ ነበር። 

የሆብስ መነሻ ሃሳብ የሰው ልጅ ተፈጥሮ ያለው ጽንስ ነበር። የሰው ልጅ በተፈጥሮው ራስ ወዳድና ጥቅም እስካስከኘለት ድረስ ሌሎችን ከመጉዳት ወደኋላ የማይል እንደሆነ የሆብስ እምነት ነበር። በተጨማሪ፣ የሰው ልጅ ሁሉ እኩል ነው ምክንያቱም ሁሉም ሌላውን ለመግደል እኩል አቅም አለውና፣ ህጻናት ሳይቀሩ የተኛን ጠንካራ ሰው መግደል ይችላሉና። ከዚህ በመነሳት ሰወች ያለ መንግስት ምን አይነት ኑሮ እንደሚመሩ በአይነ ህሊናው ለመዳሰስ ሞክሯል። ያለ መንግስት፣ ሰወች የጦርነት ሁናቴ ባለው ሁሉ በሁሉ ጦርነት አለም ውስጥ ሊኖሩ እንደሚገደዱ ጽፏል። በአለም ላይ ያለው ምጣኔ ሃብት ውሱን ስለሆነ፣ **ለኔ ይገባኛል** በሚል ፉክክር አንድ አንዶች እርስ በርስ ሲዋጉ የተቀረው ህዝብ ደግሞ ለደህንነቱ በመጨነቅ የሽብር ኑሮ ይፈጠራል። ማንም ማንንም ማመን ያቅተውና ሁሉም ለወደፊቱ እቅድ ማውጣት ያቆማል። ሕይወት «ብቸኛ፣ ችጋር የተመላበት፣ መጥፎ፣ ጭካኔ የተመላበትና አጭር» ይሆናል ሲል ጽፏል። 

ስለሆነም ሰዎች መዋጋታቸውን አቁመው መሪ (ልዑል) መምረጥ እንደሚገባቸው አስፍሯል። ሁሉም ሰው ይህን መሪ እንዲታዘዝና ያላቸውን ማንኛውንም ኃይል ለርሱ እንዲያሰርክቡ ይመክራል። መሪው እንግዲህ የሁሉንም ደህንነት በሚጠብቅ መልኩ ህግ እንዲያወጣና መሪውን የሚቃወሙ ሁሉ ለመሪው እንዲታዘዙ ይመክራል። ለዚህ ምክንያቱን ሲያስረዳ ሁሉም መሪውን ሊታዘዙ መጀመሪያውን ቃል ገብተዋልና። ይህ አይነት ሃይልን ሁሉ ለአንድ ሰው ማስረከብ አደገኛ ቢሆንም፣ በሆብስ ግምት በፍጽም መሪ ስር ደህንነትን ማግኘት ከሁሉ በሁሉ ጦርነት የተሻለ ነው የሚል ነበር፡ 

የሆብስ መጽሃፍ ልክ እንደሒሳብ መፅህፍት በጥንቃቄ የተመከነየ ይሁን እንጂ ብዙወች በርሱ መሰረታዊ ሃሳቦች ላይ አይስማሙም፡፡ አንድ አንዶች "ሁሉም ሰው እኩል ነው" የሚለው ሃሳብ ለአመጽ ይገፋፋል የሚል ተቃውሞ ሲያቀርቡ፣ ሌሎች ደግሞ የሰው ልጅ ሆብስ ባስቀመጠው ደረጃ ራስ ወዳድ አይደለም የሚሉ አሉ። በአሁኑ ዘመን፣ የፍጽምና መንግስት አስተሳሰቡ በብዙወች ዘንድ የተጠላ ነው። የሆኖ ሆኖ የሆብስ ምክንየት በጣም ጠቃሚ ከመሆኑ የተነሳ ስለመንግስት የሚያጠኑ ፈላስፋወች የሆብስን መጻህፍት እስካሁን ድረስ በጥንቃቄ ይመረምራሉ።

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የእንግሊዝ ሰዎች
ባሩክ ስፒኖዛ

250px|thumb|right| ባሩክ ስፒኖዛ
**ባሩክ ስፒኖዛ** (ህዳር 24፣ 1632 – የካቲት 21፣ 1677) የደች ፈላስፋ ሲሆን አመጣጡም ከፖርቱጋል አይሁድ ቤተሰብ ነበር። ባሩክ ከ17ኛው ክፍለ ዘመን ታላላቅ የምክኑያዊነት ፈላስፋወች አንዱ እንደሆነ ስምምነት አለ። ሌሎች የዘመኑ ምክኑይዊነት አራማጆች ሌብኒዝ እና ደካርት ይጠቀሳሉ። 

## የህይወት ታሪክ
የስፒኖዛ አስተሳሰቦች በአይሁድ ህብረተሰብ ዘንደ የተጠላ ነበር። ስለሆነም በ1656 ከህብረተስቡ እንዲገለል ተደርጎ ነበር። 

## ቁልፍ ሐሳቦች

የስፒኖዛ ዋና ሃሳብ አምላክ እና ተፈጥሮ አንድ ናቸው የሚል ነበር። ተፈጥሮ ማለቱ እዚህ ላይ ማንኛው ህልው ነገር (ያለ ነገር) ይጠቀልላል። በጊዜው ይሰራበት የነበረውን የአዕምሮ እና አንጎል ክፍፍልን በመካድ ሁለቱም የአንድ አምላክ አዕላፍ ክፍላት አባል ናቸው አዋህዷል። 

በተፈጥሮ ውስጥ ሰናይም ሆነ ዕኩይ የሆነ ነገር የለም ። ሰናይና እኩይ ትርጉም ያላቸው ለሰው ልጆች ብቻ ነው በማለት አስረድቷል። ለሰው ልጆች አንድ ኩነት (ክስተት) ሰናይ የሚሆነው ወደ ደስታ የሚመራው ሲሆን እና እኩይ የሚሆነው ደግሞ ለሃዘን ሲዳርገው ነው ብሎ አስረድቷል። 

ስፒኖዛ ሁለት አይነት የሰው ልጅ አስተሳሰቦችንና ስሜቶችን ገልጿል፡
* አንደኛው ተነሳሽ ሲባል፣ አንድ ሰው ከራሱ አመንጭቶ የሚፈጽመውን ተግባር ይገልጻል። አንድን ሰው የራሱን ተግባር በበለጠ በተረዳ ቁጥር፣ የበለጠ ተነሳሽ ይሆናል። ተነሳሽ ስሜቶች ለደስታና አምላክን ለማወቅ እንዲሁም ነጻነትን ለመቀዳጀት ያበቃሉ። 

* ሁለተኛው ፈዛዛ ሲባል፣ አንድ ሰው በሌሎች ሰወች ተፅዕኖ ስር ሲወድቅ ነው። 
* 

እንደ ስፒኖዛ አስተሳሰብ የሁሉ ሰው ግብ አምላክን በማወቅ መውደድ ነው (በሌላ አነጋገር፣ ተፈጥሮን በተቻለ መጠን ማውቅና መረዳት ነው)።

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:ሆላንድ
መደብ:አይሁድ
ጆን ሎክ

200px|thumb|right| ጆን ሎክ

**ጆን ሎክ** ( 29 ነሐሴ 1632 – 28 ጥቅምት 1704), የለዘብተኝነት (ሊብራሊዝም) አባት በመባል የሚታወቀው ሎክ የእንግሊዝ ፈላስፋና ሐኪም ነበር።  የሎክ ጽሑፎች በፈረንሳዊዎቹ አብዮተኞች ቮልቴር እና ሩሶ ዘንድ የሰረጸና በስኮትላንድ አሳቢዎች እና እንዲሁም በአሜሪካ አብዮተኞች ዘንድ ተሰሚነት የነበራቸው ነበሩ። በአሜሪካ የነጻነት ድንጋጌ ላይ የጆን ሎክ ስም ሰፍሮ ይገኛል። 

የሎክ ኅልዮቶች (ሃሳቦች) ብዙ ጊዜ የሚያጠነጥኑት በማንነት ጥያቄወችና በራስ ግምት ላይ ነበር። እንደ ሎክ አስተሳሰብ ሁሉም ያለምንም ዕውቀት እንደተወለደ የታመነ ነበር። ማናቸውም እውቀቶች የሰው ልጅ ከተወለደ በኋላ በተጨባጩ አለም ሲኖር ከሚያጋጥመው ተመክሮ የሚመነጭ ነው ፡፡

## ማጣቀሻ

መደብ:የእንግሊዝ ሰዎች
መደብ:ፈላስፋዎች
ዴቪድ ሁም

thumb|right|ዴቪድ ሁም

**ዴቪድ ሁም** (ግንቦት 7 1711 - ነሐሴ 25 1776) የነበረ የስኮትላንድ ታሪከኛ እና ፈላስፋ ነበር።  ሁም በዘመኑ ይታወቅ የነበረው በታሪክ ተመራማሪነት ነበር። የእንግሊዝ ታሪክ የሚሉ ትላልቅ መጻሕፍትን በዘመኑ ደርሶ ለህትመት አብቅቶ ነበር። አሁን ግን ሁም የሚታወቀው በዋና ፈላስፋነቱ ነው። 

በፍልስፍና መጽሕፉ ላይ እንደሚያስረዳ ብዙው የሰው ልጅ አምኖ የሚቀበላቸው ነገሮች በ በምክንያት የተደገፉ አይደሉም። ይልቁኑ ከስሜትና ደመነፍስ የሚመነጩ ናቸው። ለምሳሌ አምክንዮ የአንድ ነገር መንስኤ ሌላ ነገር ነው ብሎ አይናገርም። ነገር ግን አንድ ክስተት ሲፈጠርና ከዚያ ቀጥሎ ሌላ ክስተት ሲፈጠር ስናይ የመጀመሪያው ክስተት ለሚቀጥለው ክስተት መንስኤ ነው ብለን በ"ስሜት" እንደመድማለን። በተመሳሳይ አንድ ሰው ሰናይ ግለሰብ እንደሆነ ምክንያት አይነግረንም። ይልቁኑ ያ ሰው ደግና ተግባቢ ሆኖ ስናየው በስሜት ሰናይ ነው እንላለን። እኒህ ነገሮች ከምክንያት አይመነጩም ብሎ ሁም ስለሚያምን **ተጠራጣሪ** ወይንም **ኢ-ምክንዮት** ፈላስፋ ተብሎ ይታወቃል።

ሁም ሃይማኖት ላይም ተጠራጣሪ ነበር። ሁም ሃይማኖተኛ ሰው አልነበረም። በተአምራትም አያምንም ነበር። 
[thumb|left|የሁም ሐውልት፣ [ኤደንብራ፣ ስኮትላንድ]]

## የሁም ዋና ዋና መጻሕፍት

* *A Treatise of Human Nature: Being an Attempt to introduce the experimental Method of Reasoning into Moral Subjects.* (1739-40)
: በዚህ መጽሐፍ፣ ሁም ስለ ሰው ልጅ አዕምሮ በመተንተን እንዴት እንደሚሰራ ለመረዳት ይሞክራል። ስለ ሰው ልጅ እውቀት፣ ስለ መንስኤና ውጤት፣ ስለ የሰው ልጅ ስሜትምና ስለ ደግና ክፉ ይፈላስፋል። 

* *An Enquiry Concerning Human Understanding* (1748) 
: በዚህች ትንሽ መጽሓፍ ውስጥ ከላይ የቀረበውን መጽሐፍ ሃሳቦች በማሳጠርና ለማንበብ እንዲመቹ በማድረግ ተንትኗል።

* *An Enquiry Concerning the Principles of Morals* (1751)
:ትንሽና ለማንበብ ምቹ የሆነች መጽሐፍ ስትሆን የመጽሐፉ ትኩረት ስለ ደግና ክፉ ይተነትናል

* *Dialogues Concerning Natural Religion* (after Hume died)
:በዚህ መጽሐፉ 3 ገጸ ባህርያት ስለ አምላክ ሲከራከሩ ይነበባል
## ማጣቀሻ

መደብ:የስኮትላንድ ሰዎች
መደብ:ፈላስፋዎች
ታልጠገቡ አይዘሉ ካልዘለሉ አይሰበሩ

**ታልጠገቡ አይዘሉ ካልዘለሉ አይሰበሩ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: ማስጠንቀቂያ ተረትና ምሳሌ። ብዙ አትዝለል፣ ብዙ አትጥገብ ይመስላል።
መደብ :ተረትና ምሳሌ
ታረጁ አይበጁ

**ታረጁ አይበጁ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

:  ሽማግሌ ወይን አሮጊት የማይሆን ስራ ሲሰሩ ለመገሰጫ የሚያገለግል
መደብ :ተረትና ምሳሌ
ታሪክን የረሳ ስህተት መድገሙ አይቀርም ይባላል

**ታሪክን የረሳ ስህተት መድገሙ አይቀርም ይባላል** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: ታሪክ ካለፈው ለመማር ያስችላል የሚል ተረትና ምሳሌ
መደብ :ተረትና ምሳሌ
ታሳጭ ማራኪ ይሻላል

**ታሳጭ ማራኪ ይሻላል** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: የሚያሳጣ ወይም የሚጠቁም መጥፎ  ነው ለማለት ነው
መደብ :ተረትና ምሳሌ
ታስሮ ከመማቀቅ ይሻላል መጠንቀቅ

**ታስሮ ከመማቀቅ ይሻላል መጠንቀቅ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: ታሞ ከመማቀቅ ይሻላል መጠንቀቅ ከሚለው የተወሰደ
መደብ :ተረትና ምሳሌ
0

**0**  ወይንም **ዜሮ** ወይንም **፨**  በቁጥር ጽሕፈት ወቅት የባዶነት ማመላከቻ  ምልክት ነው። ዜሮ በራሱም ቁጥር ሲሆንም ያንድን መለኪያ ባዶነት ያመለክታል። ለምሳሌ የባዶ ስብስብ አባላት ቁጥር ዜሮ ነው እንላለን።

## ታሪክ
የዜሮ ፅንሰ ሐሳብ በባቢሎኒያኖች የፈለቀ ሲሆን  ይኼውም በ3ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ. ነበር። ሆኖም ባቢሎኒያኖቹ ዜሮን እኛ እንደምንጠቀምበት ሳይሆን እንደ ቦታ ያዢ ምልክት ነበር የጠቀሙበት። ለምሳሌ 304፣ ወይንም 450 ሲጽፉ፣ 0 እዚህ ላይ የቁጥር አለመኖርንና ቦታ መያዝን ብቻ ያመላክታል። 

ዜሮን እኛ በምንጠቀምበት መልኩ የተጠቀሙት ህንዶች ሲሆኑ  ይሄውም ቢያንስ ከ620 ዓ.ም. ጀምሮ ነበረ።  ለህንዶች፣ ዜሮ ቦታ መያዣ ምልክት ብቻ ሳይሆን፣ እራሱን የቻለ ቁጥር ሲሆን ለስሌት የሚረዳ ነበር።  በህንዶች ዘንድ 0 ለመደመር፣ ለመቀነስ፣ ለማካፈልና ለማባዛት ግልጋሎት ይውል ነበር። 

ከ768 ዓም ጀምሮ አረቦች ከህንዶች የዚህን ቁጥር ጥበብ በመቅሰም ለአዲሱ ቁጥር **ስፍር** **صفر** የሚል ስያሜ ሰጡት። ትርጓሜውም **ባዶ** ማለት ነበር። የአረብ ሊቃውንት ከአውሮፓ ሊቃውንት በነዚህ ፪ መቶ አመታት በዜሮ (0) ጥቅም ቅድምትነታቸው ምክንያት፣ በሥነ ቁጥር ብቻ ሳይሆን በሌሎች ሳይንስ ዘርፎች ሥነ ቁጥሮች በመቀለላቸው በኩል፣ ለጊዜው የአረብ አለም ሊቃውንት በይበልጥ ለመግፋት ቻሉ።

ከዚያ ቁጥሩ መጀመርያ በአውሮፓዊ መጽሐፍ የተጠቀሰው በ968 ዓም ነበር። ከአረቦቹ ይህን ቁጥር የቀሰመው ጣሊያኑ ፊቦናቺ  «ስፍር» የሚለውን ወደ **ዜፊሮ** በመቀየር የቁጥሩ ጥቅም በተለይ በ12ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. አውሮጳ እንዲስፋፋ ሆነ። በኋላም በእንግሊዝኛ «ዜፊሮ» ወደ «ዜሮ» ተለውጦ ስሙ በዚህ ረጋ።

## ዜሮና ሒሳብ

*ዜሮ ተካፋይ ቁጥር ነው።
*ዜሮ ፖዚቲቭ ሆነ ነጌቲቭ አይደለም። 

### የዜሮ ጠባዮች
* መደመር: *x* + 0 = 0 + *x* = *x*.  ዜሮን ሌላ ቁጥር ላይ መደመር ያን ቁጥር አይለውጥም
* መቀነስ: *x* − 0 = *x* and 0 − *x* = −*x*.
* ማባዛት: *x* · 0 = 0 · *x* = 0.
* ማካፈል: 0|*x* = 0,  *x* እዚህ ላይ ዜሮ ያልሆነ ቁጥር ነው።  በአንጻሩ *x*|0 ያልተተርጎመ ነው። 
* ንሴት: *x*0 = *x*/*x* = 1, ይህ የማይሰራው  *x* = 0 ሲሆን ብቻ ነው።   በተጨማሪ ለማንኛው እውን ቁጥር *x*, 0*x* = 0.

## ነጥቦች


መደብ: ቁጥር
አዕላፍ

**አዕላፍ ** (ምልክቱ: **<big>[[∞]]</big>**) በብዙ የትምህርት መስኮች ዘንድ ወሰን የለሽ፣ ወይንም ማብቂያ የለሽ መስፈርትን ለመወከል የሚረዳ ጽንሰ ሐሳብ ነው። 

በሒሳብ ጥናት ውስጥ፣ አዕላፍ እንደቁጥር  ጥቅም ላይ ሲውል ይታያል (ማለቱ፦ ነገሮችን ለመለኪያ እና ለመቁጠሪያ ሲያገለግል ይታያል.. ለምሳሌ "አእላፍ ቁጥሮች")። ነገር ግን አዕላፍ እንደሌሎች ቁጥር አይደለም። የኢምንትን ጽንሰ ሐሳብ በሚጠቀልሉ የቁጥር ስርዓቶች ውስጥ አዕላፍ ማለቱ የኢምንት ግልባጭ ማለት ነው። በሌላ አነጋገር 1 ሲካፍል ለኤምንት፣ አዕላፍን ይሰጣል።  አዕላፍ ማለት እንግዲህ ከማናቸውም ነባር ቁጥር (ሪል ነምበር) የሚበልጥ ነው። አሁን ያለውን የአዕላፍ ጽንሰ ሐሳብ ስርዓት ያስያዘው ጆርጅ ካንተር ሲሆን ይሄውም በ 20ኛው ክፍለ ዘመን ዋዜማ ነበር። በዚህ አዲሱ ስርዓት የተለያዩ አዕላፍ ስብስቦች የብዛት ቁጥራቸው የተለያየ ሊሆን እንዲችል አሳይቷል  ለምሳሌ የድፍን ቁጥር (ኢንቲጀር) ስብስብ ተቆጣሪ አዕላፍ ሲሆን፣ የነባር ቁጥር ስብስብ ግን የማይቆጠር አዕላፍ እንደሆነ አሳይቷል። 

## የአዕላፍ ጠባያት
*አእላፍ  ከሌላ ቁጥር ጋር ሲደመር ውጤቱ አእላፍ ነው።
*አዕላፍ ጊዜ ፖዘቲቭ ቁጥር ውጤቱ አዕላፍ ነው።
*አዕላፍ ጊዜ ነጌቲቭ ቁጥር ውጤቱ ነጌቲቭ አዕላፍ ነው።
*አዕላፍ ጊዜ ዜሮ ውጤቶ 0 ወይንም ያልታወቀ ነው።

### የ <math>\infty</math> ጠባያት፣ በ[[ካልኩለስ]]
በካልኩለስ፣ **አዕላፍ** ማለት ምንም ወሰን የሌለው የፈንክሽን ጥገት ነው።  x \rightarrow \infty ማለቱ *x*  ያለመንም ወሰን ያድጋል ሲሆን  x \to -\infty  x ያለመንም ወሰን ይቀንሳል ማለቱ ነው።   *f*(*t*) ≥ 0  ለማንኛውም  *t* ቢሆን፣ 

* \int_{a}^{b} \, f(t)\ dt \  = \infty ማለቱ *f*(*t*) በa እና b መካከል ያለው ስፋቱ ወሰን የለውም ማለት ነው። 
* \int_{-\infty}^{\infty} \, f(t)\ dt \  = \infty ማለቱ በ *f*(*t*) ስር ያለው ስፋት አዕላፍ ነው። 
* \int_{-\infty}^{\infty} \, f(t)\ dt \  = n ማለቱ በ *f*(*t*) ስር ያለው አጠቃላይ ስፋት ወሰን ያለውና ከ n ጋር እኩል ነው። 

አዕላፍ  አዕላፍ ዝርዝርን ለመግለጽ ሲያገለግል ይታያል:
* \sum_{i=0}^{\infty} \, f(i) = a ማለቱ  የአዕላፍ ዝርዝሩ ድምር ልክ አለው፣ ይሄውም  *a* ነው። 
* \sum_{i=0}^{\infty}  \, f(i) = \infty ማለት የአእላፍ ዝርዝሩ ድምር ልክ የለው፣ ስለሆነም ድምሮቹ ወሰን የለሽ ናቸው፡  

## ማጣቀሻ



መደብ:የሒሳብ ፍልስፍና
መደብ:ቁጥር
መደብ:ካልኩለስ
የባንጯን ውግያ

**የባንጯን ውግያ** በቻይና ልማዳዊ ታሪክ መሠረት በጥንት የተካሔደ ግጥሚያ ነበረ። በዚህ ጦርነት የኋንግ ዲ (ብጫው ንጉሥ) ወገን ወይም *ዮውሥዮንግ* በያንዲ (የነበልባል ንጉሥ) ወገን ወይም *ሸንኖንግ* ላይ ድል አደረገ። ከዚህ ድል በኋላ ሁለቱ ወገኖች በኋንግ ዲ ሥር ተባብረው አንድላይ ኋሥያ የተባለ ብሔር ፈጠሩ። ይህም *ኋሥያ* ነገድ የዛሬው ቻይናዊ ዘር አባቶች ነበሩ።

በአንድ ልማዳዊ አቆጣጠር ይህ ውግያ 2600 ዓክልበ. ገደማ የተፈጸመ ሲሆን፣ በአዲስ ምርመራዎች ግን ዘመኑ 2350 ዓክልበ. ያሕል ይሆናል። ነገር ግን ይህ ሁሉ ከአፈ ታሪክ የሚገኝ በመሆኑ፣ ብዙ ተጨማሪ መረጃ የለም። የኋንግ ዲ ሠራዊቶች በ7 ክፍሎች ወይም ጎሣዎች እንደ ተከፋፈሉ ይባላል፤ እነርሱም 'ጥቁር ድብ'፣ 'ቡናማ ድብ'፣ 'ቀበሮ'፣ 'ነብር' ወዘተ. የመሳሰሉትን ስያሜዎች ነበሯቸው። የውግያው ሥፍራ ደግሞ የሚከራከር ጉዳይ ነው፤ 3 ዋና ሃሣቦችም አሉ፦ 1) በዥዎሉ ዙሪያ፤ 2) በያንሢንግ ዙሪያ፤ ወይም 3) በዩንቸንግ ዙሪያ ተፈጸመ። ወይም ደግሞ በኋንግ ዲ እና በያንዲ መካከል ምናልባት 3 ልዩ ልዩ ውግያዎች ነበሩ። 

በዚህ ዘመን ደግሞ፣ ሌላ የዥዎሉ ውግያ በኋንግ ዲ እና በቺ ዮው መካከል ሆነ። የቺ ዮው ወገን (*ጅዩሊ*) የኋሥያ ወገን ጋራ ጠላቶች ሆነው ነበር፤ ከዚያ በኋላ ጅዩሊ ሸሽተው የቢጫው ወንዝ ሸለቆ ለኋሥያ ሕዝብ እድገት ሆነ።

መደብ:ኋሥያ
መደብ:ጦርነት
ጄረሚ ቤንታም

thumb|220px|ጄረሚ ቤንታም
**ጄረሚ ቤንታም** (እ.ኤ.አ ከካቲት 15 ቀን 1748 እስከ  ሐምሌ 6 ቀን 1832 ዓ.ም) የነበረ እንግሊዛዊ ፈላስፋ፣ የሕግ ተማሪ እና ማህበረሰብ አዳሽ ነበር። በአሁኑ ዘመን ጠቃሚያዊነት (ዩትልተሪያኒዝም) እና የእንስሳት መብት መከራከርን የጀመረ መሆኑ ይታወቃል።

ቤንታም የለዘብተኝነት (ሊብራሊዝም) ዋና ተሟጋች እንደሆነም ይነገራል። ቤተ እምነትና መንግስት እንዲለያዩም ይደግፍ ነበር። የሴቶች እኩልነት፣ የመፋታት መብት፣ የባርነት መቅረትን፣ የሞት ፍርድ መቅረትን፣ አካላዊ የሰዎች ቅጣት መቅረትን፣ የአንድ አይነት ጾታ ግንኙነት ወንጀል መሆን መቆምን፣ ፓንቶኮፖን የሚባለውን የእስር ቤት አይነት ስራን፣ የመናገር ነጻነትን የወልድ ብድርንና ባጠቃላይ መልኩ ዘመናዊ ለዘብተኞች የሚድግፏቸውን አቋሞች ይደግፍ ነበር። ተማሪዎቹ፣ ጆን ስቱዋርት ሚል እና ሶሺያሊዝምን የፈለሰፈው ሮበርት ኦወን የለዘብተኝነት ርዕዮተ-ዓለምን በማስፋፋት ስሙን እንዲገን አስተዋጽዖ አድርገዋል። ቤንታም ለግለሰብና ለኢኮኖሚክ ነጻነት ተሟጋች ነበር።

በአጠቃላይ መልኩ ቤንታም በዘመናዊ አስተያየቶች ላይ በራሱ ስራና በተማሪዎቹ (ለምሳሌ ስቱዋርት ሚል እና ሶሺያሊዝምን ፈጣሪው ሮበርት ኦወን) ከፍተኛ ተፅዕኖ ያደረገ ሰው ነበር። ስለሆነም በብዙዎች ዘንድ እንደሚታመነው በታሪክ ዋናው የጠቃሚያዊነት ፍልስፍና አራማጅ ይሄው ሰው ነበር።
መደብ:የእንግሊዝ ሰዎች
መደብ:ፈላስፋዎች
ፍሬዴሪክ ሄግል

thumb|ጆርጅ ዊልሐልም ፍሬድሪክ ሄግል
**ፍሬደሪክ ሄግል** (ነሐሴ 27, 1770 – ህዳር 14, 1831) ስቱትጋርትይኖር የነበር የጀርመን ፈላስፋ ነው። ሄገሊያኒዝም የተሰኘውን የፍልስፍና ፈር የቀደደው ይሄ ሰው ጀርመን ሃሳባዊነት የተሰኘውን የፍልስፍና ክፍልም ከፍቷል። ሄግል በራሱ ስራ ብቻ ሳይሆን ሌሎችን ፈላስፋወች በተጽኖው ስር በማስገባት ይታወቃል፣ ከኒህ ውስጥ የርሱን አቋም የሚደግፉ ጆን ፖል ሳትራ፣ ካርል ማርክስዋና ተጠቃሽ ሲሆኑ፣ እርሱን የሚቃወሙት ደግሞ ሶረን ኬርከጋርድ፣ [አርተር ሾፐናውር፣ ኒሺ ይጠቀሳሉ።

የሄግል መጽሐፎች ለማንበብ አስቸጋሪ እና በአንድ ጊዜ ብዙ ሃሳቦችን የሚዳስሱ ነበሩ። ሄግል ስለታሪክ፣ ፖለቲካ፣ ሃይማኖት፣ ኪነት፣ አምክንዮ እና ሜታፊዝክስ ጽፏል።

## ሄገሊዝም
500px|page=13

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የጀርመን ሰዎች
ሶረን ኬርከጋርድ

thumb|ሶረን ኬርከጋርድ

**ሶረን ኬርከጋርድ**(5 ግንቦት, 1813 – 11 ህዳር, 1855) የነበረ ዴንማርካዊ ፈላስፋ እና ሥነ መለኮት ተማሪ ነበር። በብዙወች ዘንድ የመጀመሪያው የኅልውነት ፍልስፍና አፍላቂ ተደርጎ ይወሰዳል። 

ኬርከጋር ብዙ ስለ እመንት፣ ኅልውነት፣ ስሜት የሚያትቱ የፍልስፍና መጻሕፍትን ጽፏል። ኬርከጋር ክርስትናን ፖለቲካዊ አቋም እንዲይዝ የሚተጉትን አጥብቆ ተቃውሟል፣ የግለሰብን ነጻነት በቡድን ነጻነት ለመወሰን የሚጥሩንም እንዲሁ ይቃወም ነበር፡፡ ስራው በብዙወች ዘንድ አድናቆትን ያተረፈለት ሲሆን ሉድቂግ ዋይንሳታይን የተሰኘው የሃያኛው ክፍለ ዘመን ፈላስፋ "ካይከጋርድ" የአ19ኛው ክፍለ ዘመን ስር ነቀል አሳቢ እንደነበር ይገልጸዋል። 

## የህይወት ታሪክ
ኬርከጋርድ ኮፐንሃገን፣ ዴንማርክ ሲወለድ፣ በኮፐንሃገን ዩኒቨርሲቲ ትምህርቱን ተከታትሎ በ1841 ዲግሪውን አግኝቷል። ከሴት ጓደኛው ጋር ከተለያየ በኋላ ብዙ መጻህፍትን ሲደርስ፣ እኒህ መጽሃፎች በዘመኑ ያልተወደዱ በ20ኛውና በ21ኛው ክፍለ ዘመን ግን ተደናቂነትን ያገኙ ናቸው።

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:ኅልውነት
መደብ:የዴንማርክ ሰዎች
ሻውሃው

**ሻውሃው** (ቻይንኛ፦ 少昊) በቻይና ጥንታዊ ታሪክ ዘንድ የቻይና ንጉሥ ኋንግ ዲ ልጅና ተከታይ ነበረ። በሻውሃው መንግሥት ዋና ከተማው ከዥዎሉ ወደ ጩፉ ተዛወረ። መቃብሩ እስከ ዛሬ ድረስ በጩፉ እንደ ሆነ ይታመናል። በአንዳንድ ታሪክ ቻይናን የነገሠ 84 ዓመት እንደ ነበር ሲባል በሌላ ታሪክ ዙፋኑ ቀጥታ ከኋንግ ዲ ወደ ዧንሡ ተዛወረና ሻውሃው አልነገሠም። *[[የቀርከሃ ዜና መዋዕል]]* የተባለው መዝገብ እንደሚለው ሻውሃው ምናልባት ንጉሥ ከቶ አልነበረም፣ 7 አመት ኋንግ ዲ ካረፈ በኋላ ግን (በ2283 ዓክልበ ግድም) ሚኒስትሩ ጻንግችየ የቻንግዪ ልጅ ዟንሡን ወደ ዙፋኑ አስነሣው።

ስለ ሻውሃው ብዙ ተጨማሪ ግሩም አፈ ታሪኮች አሉ፤ ለምሳሌ በአዕዋፍ ላይ እንደ ነገሠ፣ ሚኒስትሮቹም አዕዋፍ እንደ ነበሩ የሚል ወሬ አለ።

መደብ:የኋሥያ ነገሥታት
ሳቃኛ

thumb|300px|ሳቃኛ (ጨለማ ሰማያዊ) እና ዶልጋንኛ (ክፍት ሰማያዊ)
**ሳቃኛ** (ወይም **ያኩትኛ**) በሳይቤሪያ (ሩስያ) በሳቃ ብሔር በ360,000 ያሕል ተናጋሪዎች የሚነገር የቱርኪክ ቋንቋዎች ቤተሠብ አባል ነው። የሚጻፈው በቂርሎስ አልፋቤት ነው። 

መደብ:ሩስያ
መደብ:ቱርኪክ ቋንቋዎች
አርተር ሾፐናውር

thumb|አርተር ሾፐናውር
**አርተር ሾፐናውር** (የካቲት ፲፮ ቀን ፲፯፻፹ – መስከረም ፲፪ ቀን ፲፰፻፶፫ ዓ.ም.) ጀርመናዊ ፈላስፋ ነበር።

በሾፐናውር እምነት የማናቸው ነገሮች ምንነት (ኢሴንስ) ፣ ሰዎችንም ጨምሮ፣ እውቀታቸው፣ ምክንያታዊነታቸው ወይምን መንፈሳቸው ሳይሆን ፈቃዳቸው ነው ይል ነበር። **ፈቃድ**ሲል ማናቸውንም ነገሮች፣ ከአለቶች ጀምሮ እስከ ሰው ልጅ ኅልው እንዲሆኑ የሚገፋቸውን ጉልበት ነው። ይህ ጉልበት ምንም ምክንያት የለውም፣ ኅልው ለመሆኑም ምክንያት የለውም፣ ስለሆነም የሰው ልጅ ስቃይ ከዚህ ምክንያት የለሽ እውር ጉልበት ይመነጫል ብሎ ሾፐናውር ያስተምር ነበር። 

ሾፐናውር ለዚህ ስቃይ ማስታገሻ ይሆናል ብሎ የዘየደው ፈውስ ሰወች የተሻለ **[[ንቃተ ህሊና]]** እንዲኖራቸው መምከር ነበር። የተሻለ ንቃተ ህሊና እንዴት ይገኛል ለሚለው የእርሱ መልስ የሰው ልጅ ፍላጎቱን ማሟላትን እንዲክድ፣ ጊዜ ሰውቶ እራሱን እንዲመረምርና ምን ቢሰራ ስቃዩን እንደሚያመልጥ በማሰብ ነው። ለስቃዩ ማምለጫ ከአዘዘው ውስጥ የኪነት ስራወችን መስራትና የተሰሩትን ማድነቅ፣ በተለይ ሙዚቃን ያጠቅሳል። ሙዚቃ፣ በሾፐናውር አስተሳሰብ፣ ለሰው ልጆች ኅልው መሆን (መኖር) አንዱ ምክንያት ነው። 

ሾፐናውር ለሪቻርድ ዋግነር፣ ፍሬደሪክ ኒሺ፣ ሉድዊግ ዋይንስታይን፣ ሲግመንድ ፍሮይድ፣ ሊዮ ቶልስቶይ፣ ካርል ጀንግ እና ሌሎች ብዙ የምዕራቡ አለም የኪነትና ፈጠራ ሰወች ላይ ተፅዕኖ ያሳደረ ፈላስፋ ነበር። 

## ጥቅሶች
* "እያንዳንዱ ሰው የራሱን የዕይታ ወሰን እንደ የአለም ወሰን አድርጎ ይቆጥራል"
* "በአጠቃላም መክሉ፣ የየዘመኑ ጠቢባን አንድ አይነት ነገር ተናግረዋል፣ የየዘመኑ ጅሎች በአንጻሩ የተነገረውን ተቃራኒ አድርገዋል፣ በዚህ አይነት መንገድ መጭው አለምም ይቀጥላል"
* "ጋብቻ ማለት የራስን መብት መግመስና ግዴታ በሁለት እጥፍ ማሳደግ ነው"
* "የሰው ልጅ ደስታ ሁለት ጠላቶች አሉት፡ ህመምና ድብርት"
* "ችሎታ ማንም ሰው መምታት ያቃተውን ኢላማ ይመታል፣ ጥበብ ግን ማንም ሰው ያላየውን ኢላማ ይመታል"

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የጀርመን ሰዎች
ካርል ማርክስ

250px|thumb| 
ካርል ማርክስ

ተወለደ：ግንቦት 5፣ 1818 እ.ኤ.ኣ


ትርየር፣ የፕሩሽያ ግዛት፣ ጀርመን ኮንፌደሬሽን


ሞተ：መጋቢት 14፣ 1883 （በ64 አመቱ）


ሎንደን፣ ኢንግላንድ


የኖረባቸው ስፍራዎች：ጀርመን ፈረንሳይ፣ ቤልጅየም፣ ዩናይትድ ኪንግደም


ዜግነት：ጀርመን 


ያጠናቸው መስኮች： ኢኮኖሚ፣ ፖለቲካ፣ ታሪክ፣ ፍልስፍና፣ ሶሽዮሎጅ


ተጽእኖ ያሳረፉበት： ፍሬድሪክ ሄግል፣ ጋብሬል ኮቤት


ተጽእኖ ያሳረፈባቸው：ሌኒን፣ አንቶንዮ ግራምሴ፣ ሮዛ ለክዘምበርግ፣ ትሮትስኪ፣ ማኦ፣ ቲቶ፣ ሆርክሄይመር፣ አዶርኖ፣ ማርከስ፣ 


ተጠቃሽ ስራዎቹ：ካፒታል I (፩፰፮፯), II (፩፰፰፭), III (፩፰፱፬)፣ ኮሚኒስት ማኒፌስቶ （፩፰፬፰)

**ካርል ሔንሪክ ማርክስ** (Karl Heinrich Marx። ግንቦት 5, 1818 – መጋቢት 14, 1883) ጀርመናዊ ፈላስፋ እና የፖለቲካ ተመራማሪ ነበር። የካርል ማርክስ ፅሑፎች በገንዘብ( ኢኮኖሚ) እና የኅይል ፖለቲካ ላይ ያተኮሩ ነበር። በማርክስ አስተሳስብ ደመወዝ ተከፋይ ጉልበት ባለበት ሁሉ የመደብ ትግል ይኖራል ብሎ ያምን ነበር። በእርሱ እመነት ይህ የመደብ ትግል በሰራተኞች አሸናፊነትና የበላይነት የሚደመደም ነው። 

ከካርል ማርክስ መጻሕፍት ውስጥ ኮሚዩኒስት ማኒፌስቶ የተሰኘው መጽሃፉ በጣም ታዋቂው ሲሆን ከፍሬድሪክ ኤንግልስ ጋር አብሮ በ1840ዓ.ም. የደረሰው ነበር። መጽሐፉ የኮሚዩኒዝምን ሃሳቦችና አላማወች ለማስቀመጥ ይጥራል። እኒህ ሃሳቦቹ በአሁኑ ዘመን ማርክሲዝም በመባል ይታወቃሉ።

በሌላ ጎን ካርል ማርክስ ከደረሳቸው መጻሕፍት ዳስ ካፒታል የሚሰኘው እንደ ዋና ስራው ተደርጎ ይወሰዳል። የዚህ መጽሐፉ ሦስት ክፍሎች ብዙ ጊዜውን እንደወሰዱ ይነገራል። ዳስ ካፒታል እንዴት ካፒታሊዝም እንደሚሰራ ሲገልጽ በዚያው ልክ ካፒታሊዝም የሚፈጥራቸውን ችግሮች አብሮ ያብራራል። የማርክስ ርዕዮተ አለም ለሶሻሊዝም መነሳትና ለሩሲያ አብዮት መንስኤ እንደሆነ በብዙዎች የታመነ ነው።

የማርክስ ታዋቂ ርዕዮት አለም ቁስ አካላዊነት ሲሆን፣ ሃይማኖት፣ ሥነ ምግባር እና ማህበረሰባዊ መዋቅሮች በሙሉ መሰረታቸው ኢኮኖሚክስ ነው ብሎ ያምን ነበር። 

ብዙ ሰዎች እስካሁን ደረስ የማርክስን ሃሳብ ይከተላሉ፣ እንዲሁም በማሳደግ ሲያዳብሩት ይታያሉ። 

ርስት ሁሉ የመንግሥት መሆኑ እንጂ የግል ርስት አለመኖሩ የሚገኝበት ሁናቴ የካርል ማርክስ ፍልስፍና ውጤት ነው።  በተጨማሪ ማርክስ የሃይማኖት ወዳጅ ባለመሆኑ መጠን፣ በማርክሲስም-ሌኒኒስም በተገዙት አያሌ አገራት በተለይም ስሜን ኮርያ፣ ቻይና፣ የቀድሞም አልባኒያ ውስጥ የሃይማኖት ወይም የኅሊና ነጻነት አልተገኘም።

## በተጨማሪም ተመልከት
* ቀይ ሽብር
## አገናኞች
ኤድመንድ ሁሠርል

250px|thumb|right|ኤድመንድ ሁሠርል
  
**ኤድመንድ ጉስታቭ አልብሬክት ሁሠርል** (ሚያዚያ 8, 1859 እ.ኤ.አ. – April 26, 1938 እ.ኤ.አ.) ኦስትሪያ ተወልዶ ጀርመን ያረፈ ፈላስፋና የሥነ ክስተት (ፌኖሜኖሎጂ) መስራች ነበር። በጊዜው ይሰራበት የነበረውን የፖዚቲቪስት አስተሳሰብ በመካድ ተመክሮ የሁሉ ዕውቀት ምንጭ ነው በማለት የራሱን ፍልስፍና ያራመደ ሰው ነበር። 

ሁሠርል ከካርል ዌይስትራስ ሂሳብ በመማር ዶክትሬት ያገኘ ሲሆን ፍልስፍናም እንዲሁ አጥንቷል። ከዚያም የፍልስፍና አስተማሪ ሆኖ ሰርቷል።

ሁሠርል በምናባዊ ክስተትና በተጨባጭ አለም ክስተት መካከል ያለው ልዩነት **ትኩረት** (ኢንቴንሺናሊቲ) እንደሆነ አስረድቷል። በሁሠርል አስተያየት ማናቸውም የአዕምሮ ስራወች ትኩረት አላቸው ማለትም ማናቸውም እምነቶች ወይም ፍላጎቶች ወይንም ሃሳቦች ስለ አንድ ነገር ወይም ስሌላ ነገር ነው። ያ ነገር ትኩረታቸው ነው። ነገር ግን ተጨባጩ አለም እንዲህ ያለ ትኩረት የለውም። 

በሌላ በኩል ሁሠርል በ**ደንበኛ**ና **ደንበኛ ያልሆነ** አቀራረብ ባላቸው የነገር አቀርቦት ላይ ጽፏል። ለምሳሌ አንድ ቤት ፊት ለፊት የቆመ ሰው ቤቱን በደንበኛ አቀራረብ ይገነዘባል። በተጻራሪ ከሌላ ቦታ ሆኖ አድራሻ ሲጠይቅ እዚህ እዚህ ቦታ ላይ ይገኛል ሲሉት «ደንበኛ ያልሆነ» አቀራረብ በማለት ይተነትናል።

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የኦስትሪያ ሰዎች
መደብ:ሥነ ክስተት
ማርቲን ሄድጋ

thumb

**ማርቲን ሄድጋ** (መስከረም 26, 1889 – ግንቦት 26, 1976) የጀርመን ፈላስፋ ሲሆን የሚታወቀም *[[ኅልውነትና ጊዜ]]* ብሎ በጻፈው መጽሐፉ ነበር

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የጀርመን ሰዎች
ዥን-ፖል ሳትራ

250px|right| ዥን ፖል ሳትራ

**ዦን-ፖል ሳትራ** (ሰኔ 21, 1905 – መጋቢት 15, 1980) ፈረንሳዊ ኅልውነት (ኤግዚስቴንሺያሊዝም) ፍልስፍና አራማጅ የነበረ ሰው ነው። ከፍልስፍናው ጎን ለጎን ፊልሞች፣ ልብ ወለዶች፣ የስነ ጽሁፍ ግምገማና ተውኔቶችን ይደርስ ነበር።

## የህይወት ታሪክ
ሳትራ ፓሪስ ፈረንሳይ ሲወለድ፣ እዚያው ተምሮ 1928ዓ.ም. ላይ ከዩኒቨርሲቲ በፍልስፍና ዶክትሬት ተመርቋል። ቀጥሎም ለ2 አመት የፈረንሳይን ጦር ተደባልቆ በውትድርና አገልግሏል። 

በ1938 በደረሰው ልቦለድ፣ ሳትራ የኅልውነትን ፍልስፍና ነጥቦች በሚያሳይ መልኩ ስለ ሰው ልጅ ነጻነት ዘግቧል። 

በ1939 ሳትራ የፈረንሳይን ሰራዊት ተቀላቅሎ የጀርመንን ናዚ ሰራዊት ሲዋጋ በ1940 ዓ.፣ም. ተማረከ። ለሚቀጥሉት 9 ወራት በእስር አሳለፈ። ከእስር ከተለቀቀ በኋላ በአስተማሪነት ስራው ቀጠለ። በ1943 ኅልውነትና ምንምነት የተሰኘውን መጽሐፉን አሳተመ። በመጽሐፉ የሰው ልጆች ለሚኖሩበት አገር ወይንም ማህበረሰብ ደንቦች በጣም ተገዥ ከሆኑ፣ የራሳቸውን ውሳኔ ማሳለፍ ያቅታቸዋል የሚል ነጥብን ለአንባቢወቹ ለማሳየት ይሞክራል። 

በ1945 *ዘመናዊ ጊዜ* የተሰኘውን ጋዜጣ በማቋቋም ስለ ፖለቲካ፣ ኪነት እና ሥነ ፅሑፍ ብዙ ጽሑፎችን ያቀርብ ነበር። 

በ1946 ኅልውነት ሰውነት ነው የተሰኘውን መጽሐፉን በማሳተም የኅልውነትን ፍልስፍና ለማብራራት ሞክሯል። ኅልውነት ስለ ሰው ልጅ ነጻነት የሚተጋ የፍልስፍና አይነት ነው። 

በ50 ና 60ወቹ ሳትራ በፈረንሳይ ፖለቲካ እጅግ ተሳታፊ ሆነ። ፈረንሳይ የቀድሞ ቅኝ ግዛቷን አልጀሪያን ለቃ እንድትወጣ ይወተውት ነበር። የቪየትናምን ጦርነት አውግዟል።

ሳትራ በ1980 ሲያርፍ ለቀብሩ 50፣000 ሰው ተገኝቶ ነበር። የተቀበረውም ፓሪስ፣ ፈረንሳይ ነበር። 

## ማጣቀሻ

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የፈረንሳይ ጸሓፊዎች
መደብ:ኅልውነት
ስዌኖ

**ስዌኖ** በስዊድን አፈ ታሪክ ዘንድ ከያፌት ልጅ ማጎግ ቀጥሎ የስዊድን ንጉሥ ነበረ።  ይህም በዮሐንስ ማግኑስ ተጽፈው በ1546 ዓ.ም. በታተመው ታሪክ መጽሐፍ ይገኛል። የማጎግ በኩር ልጅ ሲሆን የስዊድ ሕዝብ ከስሙ እንደ ተሰየሙ ተብሏል። 

ማግኑስ የኡፕሳላ ኤጲስ ቆጶስ እየሆኑ፣ የስዊድን ጥንት ታሪክ በሩን ጽሕፈት መዝገቦች ተጽፎ እንዳገኙ አሉ። ይሁንና የዛሬ መምህሮች ትክክለኛ ታሪክ ሳይሆን እንደ አፈ ታሪክ ብቻ ይቆጥሩታል። ማግኑስ እንዳሉት ይህ ስዌኖ ለ115 ዓመት (ወይም ምናልባት 2427-2312 ዓክልበ. ግድም) ነገሠ፤ በዚያም ጊዜ ወንድሙ ጌጣር ደግሞ በጎረቤታቸው በጎጣውያን ወገን ይነግሥ ነበር። ከስዌኖ መሞት በኋላ ሌላ ወንድማቸው ኡቦ ተከተለው። አንዳንድ ሌላ ምንጭ ግን ስዌኖ ለ56 አመት ከነገሠ በኋላ ጌጣር በስዊድን ተከተለው የሚል ወሬ አለበት። 



መደብ:ስዊድን
መደብ:አፈ ታሪክ
ሥለሺ

**ሥለሺ** የኢትዮጵያዊ ወንድ ስም ነው። ትርጉሙም ስለ ሺዎች የሚወክል ማለት ነው። ለብዙዎች መክታ የሚሆን ማለት ነው። 

ለምሳሌ፦

*ሥለሺ ግርማ ዘውዴ

መደብ:የሚሰጥ ስሞች
ሬኒልዌ ሌትሾሎኒያኔ

**ሬኒልዌ ሌትሾሎኒያኔ** (ሰኔ ፪ ቀን ፲፱፻፸፬ ዓ.ም. ተወለደ) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለካይዘር ቺፍስ እና የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን በመሃል ሜዳ ይጫወታል።

መደብ:የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ሰብታ

**ሰብታ** በ*[[ኦሪት ዘፍጥረት]]* ምዕ. 10 መሠረት የኩሽ ሦስተኛ ልጅ ነበር። 

በአንዳንድ ሊቃውንት ዘንድ፣ ሰብታ በአረቢያ ዳርቻ (በቀይ ባህር ላይ) ይገኝ የነበረው ሳቦታ በተባለ ሥፍራ ሰፈረበት።  ይህ ሳቦታ የሃስረሞት ዋና ከተማ ነበረች። 

ዳሩ ግን በ1ኛው ክፍለ ዘመን የጻፈው አይሁዳዊ መምህር ፍላቭዩስ ዮሴፉስ እንዳለው፣ «የሰብታ ልጆች ግሪኮች አሁን አስታቦራውያን የሚሏቸው ናቸው።»  በጥንት «አስታቦራስ» ማለት አሁን በሱዳንና በኢትዮጵያ አትባራ ወንዝ የሚባል ስለ ሆነ፣ የሰብታ ኩሽ ልጆች በዚያ እንደ ሰፈሩ አመለከተ። በልማዳዊ መዝገብ የተወረሰው የኢትዮጵያ ነገሥታት ዝርዝር ደግሞ ሰብታ ለ30 አመታት በኩሽ መንግሥት ላይ ንጉሥ ሆነ ይላል፤ ይህም ከካም፣ ኩሽና ሃባሢ በኋላ ሲሆን አመቶቹ ሲቆጠር ምናልባት ከ2264 እስከ 2234 ዓክልበ. ይሆናል።  አባ ጎርጎርዮስ እንዳሉ የሰብታ ሌላ ስም «አቢሲ» ስለ ሆነ ሀበሻ የሚለው ስም ከዚህ ነው። በነገሥታት ዝርዝሩ ግን ሰብታ የሀባሢ ተከታይ ይባላል። በሌላ ታሪክ መጽሐፍ ዘንድ፣ ሰብታ ወደ አባይ መነሻ ምንጭ ተጉዞ «በዚያው ቦታ ፱ በሮች የነበሩት ታላቅ ግንብ አስገንብቶ *ወንድ በሽር* ብሎ ሠየመው (ያሬድ ግርማ 1999 ዓም)።» በማለት ይጨምራል። በዚያውም መጽሐፍ አቆጣጠር ዘንድ፣ ሰብታህ በቀጥታ ከአባቱ ከኩሽ ቀጥሎ ከ2545-2515 ዓክልበ. ነገሠ፤ ተከታዩም ኤለክትሮን የሰብታህ ልጅ ይለዋል። እንደገና በሌላ ታሪክ ዘንድ ሰብታህ በኩሽ የገዛ 2300 ዓክልበ. ግድም ሲሆን ይህ «ወንደ በሽር» ግንብ ዋና ከተማው ነበር

በአኒዩስ ቪተርቦ ባሳተመ በአንዱ አፈ ታሪክ ዘንድ፣ ይህ የኩሽ ልጅ ሰብታ (ወይም «ሳባትዮስ ሳጋ» ተብሎ) ከዚያ ዘመን በፊት በሳካዎች (እስኩቴስ) በአርሜኒያና ባክትሪያ ላይ የነገሠ ሲሆን፣ የመስጴጦምያ ንጉሥ ኒኑስ ከዚያ አባረረው። ከዚያም ዘመን በኋላ ከአፍሪካ ወደ ጣልያን ሂዶ በዚያው አገር ደቡብ ክፍል ነገሠ። ከዚህ በላይ ሳጉንቶ ከተማ በእስፓንያ እንደ መሠረተ የሚል ልማድ አለ።

ሌላ ሊቃውንት እንደሚያስቡት፣ በሞሮኮ ዳርቻ (በጂብራልታር ወሽመጥ ላይ) የሚገኘው ሴውታ የሰብታ ልጆች መኖራያ ይሆናል። ይህም የሴውታ ስያሜ በአረብኛ «ሰብታ» ስለ ሆነ ነው።  ሆኖም የአረብኛው ከተማው ስም «ሰብታ» የመጣ ከሮማይስጥ ስያሜው «ሰፕታ ፍራትሬስ» (ማለት «ሰባት ወንድሞች»፣ ባካባቢው ስላሉ ፯ ኮረብቶች) ሲሆን፣ ከኩሽ ልጅ ሰብታ ጋር ግንኙነት እንዳለው አይመስልም። 

|-

|-



መደብ:የኢትዮጵያ ነገሥታት
መደብ:የኖህ ልጆች
ታባቱ የተረፈ ተጠለፈ

**ታባቱ የተረፈ ተጠለፈ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 
መደብ :ተረትና ምሳሌ
ደንቀዝ

**ደንቀዝ**  በጣዳ ወረዳ ፣ ከጎንደር ከተማ በስተ ደቡብ ምስራቅ 30 ኪሎ ሜትር ርቆ የሚገኝ የጥንቱ ኢትዮጵያ ዋና ከተማ ነበር። አጼ ዘድንግል  የመንግስታቸውን ማዕከል ያቋቋሙት እዚህ ቦታ ንበር።  አጼ ሱሰንዮስ ቤተ መንግስታቸውን በ1610 ዓ.ም. በዚሁ በደንቀዝ የመሰረቱ ሲሆን፣ በአሁኑ ወቅት  በኒሁ ንጉስ ዘመን መጨረሻ የተገነባ ግምብ እና የካቶሊክ ካቴድራል ፍራሾች በቦታቸው ይገኛሉ።  ቤተ መንግስቱ ተሰርቶ ያለቀው በ1622ዓ.ም. ነበር።  እንደ  የአጼ ሱሰንዮስ ዜና መዋዕል አገላለጽ ደንቀዝ ከተማ ብቻ ሳይሆን የንጉሱ ግዛት መዲና ነበር። በዘመኑ ወደ50፣000 ህዝብ በከተማው ይኖር እንደነበር የፖርቱጋሉ ማኑኤል አልሜዳ በተዘዋዋሪ አሳይቷል።  ግምቦቹ የትም አገር ድንቅ ሊባሉ የሚችሉ እንደነበሩ ይሄው አልሜዳ ሳይዘግብ አላለፈም። 

የደንቀዝ ቤተ መንግስት ከኮረብታ ላይ የተቀመጠ ሲሆን በስሩ የገዳም ጊዮርጊስ ሸለቆን ያማትራል።  በግምቡ ውስጥ ወለል ላይ የተሳሉት ምስሎች  አሁን ድረስ ይታያሉ፣ የፈረሱት ክፍሎች  መስኮቶች በቅምብብ (አርች)  የተሰሩ መሆናቸውን አሁን ድረስ ማየት ይቻላል። የግምቡ ጢስ መውጫ ቺምኔ እና ከግድግዳው ላይ የተሰሩት ዕቃ መደርደሪያወች ተለይተው ይታያሉ።  የግምቡ ውጫዊ ክፍል የዝናብ ውሃን ማጠራቀሚያ ልዩ ስልት እንዳለው ማስተዋል ይቻላል። የግምቡ አሸንዳ መሬት ውስጥ ወደተቀበረ ውሃ ማጠራቀሚያ (14ሜትር ርዝመት  በ5.5ሜተር ወርድና በ8.5ሜትር ጥልቀት)  ያመራል። የግንቡ ቅምብብ ጣሪያም ሳይፈርስ አሁን ድረስ አለ። 

የደንቀዝ ካቴድራል በአንጻሩ ስራው የተጀመረው በ1620 ሲሆን በዚህ ወቅት ጀሱይቶች በንጉሱ ዘንድ ከፍተኛ ተሰሚነት ነበራቸው።  የካቴድራሉ ፍራሽ ከቤተመንግስቱ ፍራሽ 300ሜተር በስተ ደቡብ ሲገኝ የአውሮፓ ካቶሊክ ካቴድራሎችን ቅርጽ ይይዛል። 27ሜትር የሚለካው የካቴድራሉ ጣሪያ ድሮ ገና የፈረሰ ነበር። በምዕራብ በኩል ያሉት ደጋፊ ቅምበቦቹ ግን አሁን ድረስ ጸንተው ይታያሉ።  

እንደ ሱሰንዮስ ዜና መዋዕል፣ የቤተ መንግስቱ ግምብ የተሰራው በባንያዊው አናጢ አብድል ከሪም እና ግብጻዊው  የሰራተኞች አዛዥ ፀደቃ ንስረኒ ነበር።  ካቴድራሉን ለማሰራት የጀስዩቱ ጳጳስ አልፎንሶ ሜንዴዝ ሰራተኞችን ከህንድ አገር እንዳስመጣ ይጠቀሳል።  

## ማጣቀሻ


መደብ:ጣና
መደብ:ጎንደር
መደብ:ሱሰንዮስ
የአጼ ሱሰንዮስ ዜና መዋዕል

**የአጼ  ሱሰንዮስ ዜና መዋዕል**  በግዕዝ እንደተጻፈና በማኑኤል  አልሜዳ ወደ ፖርቱጋልኛ እንደተተረጎመ ፣ በ1888 በሊዝቦን ፖርቱጋል እንደታተመ ከታች በስተግራ  ቀርቧል።   ዜና መዋዕሉ የአጼፋሲለደስ አባት የነበሩትን የአጼሱሰንዮስን ዘመን የመዘገበ ሰነድ ነው። አጼ ሱሰንዮስ፣ ምንም እንኳ በብዙ መልኩ የተሳካ አመራር፣ በተለይ በጦርነት፣ ላይ ቢያሳዩም፣ በኋላ ግን ከፖርቱጋሎች ጋር በነበራቸው ቀረቤታ ሃይማኖታቸውን ወደ ካቶሊክ መቀየራቸው እንዲሁም ከውጭ ያስመጡት የካቶሊክ ጳጳስ አልፎንሶ ሜንዴዝ ባሳየው ግትርነትና ጨካኝነት ብዙ አመጽ ተነስቶባቸው በመጨረሻ ዘመናቸው ስልጣናቸውን በፈቃዳቸው ለልጃቸው ፋሲለደስ አስረክበው ያለፉ ሰው ነበሩ።   ከታች በስተቀኝ በኩል የሱሰንዮስን ዜና መዋዕል በተሟላ መልኩ የሚተችና የሚተነትን ጽሑፍ በፖርቱጋልኛ ቀርቧል። 

**ይህ በኢትዮጵያዊ አይን  እማኝ   የተመዘገበው ዜና መዋዕል በግዕዝ ስለሆነ ለማንበብ አስቸጋሪ ሊሆን ይችላል። ግዕዝ  ወይም ፖርቱጋልኛ በትክክል የሚያውቅ ሰው ወደ አማርኛ ቢተርጉመው ለአንባቢ ጠቃሚ ሊሆን ይችላል።*

መደብ:ሱሰንዮስ
መደብ:የኢትዮጵያ ዜና መዋዕል
የኢትዮጵያ ካርታ 1771

left|1500px|thumb|  በበለጠ አጉልተው ለማየት ካርታውን ይጫኑ



መደብ:የኢትዮጵያ ካርታ
አሪንጎ

**አሪንጎ**  ከደብረ ታቦር  10 ኪ.ሜ ሰሜን ምዕራብ፣ እንዲሁ ከጣና ሐይቅ 45 ኪሎ ሜትር በስተምስራቅ የምትገኝ ጥንታዊ ከተማ ናት፡፡ አሪንጎ በታሪክ ጎላ ብላ መታየት የጀመረችው አጼ ፋሲለደስ ዘመን የነበር ሲሆን፣ በዚችው ከተማ የሃይማኖት ጉባኤዎችን በመጥራትና በየክረምቱ እየሄደ ጊዜውን ያሳልፍ እንደነበር ይጠቀሳል።   ታላቁ እያሱ  አሪንጎን ይወድ እንደነበርና  ለዚህ ምክንያቱ የአካባቢው ቀሳውስት ከነበራቸው የታሪክ፣ ሙዚቃ እና ቅኔ  የጠለቀ እውቀት አንጻር እንደነበር ዜና መዋዕላቸው ይዘግባል።  ስለሆነም በ1683ዓ.ም. ቤተመንግስት ተገንብቶ  ነገስታቱ በየክረምቱ እየመጡ ማርፊያቸው ሆነች።  ኢትዮጵያን በዚያው ዘመን ጎብኝቷት የነበረው ፈረንሳዊው ሃኪም ጃኩስ ፖንቼት አሪንጎ ከጎንደር ከተማ የማትተናነስ  እንደነበርች  ዘግቧል።   በወቅቱ ከ4000 እስከ 5000 የንጉሱ ሰራዊት በቋሚ ይሰፍሩባት ነበር። ከታላቁ እያሱ እስከ በካፋ ዘመን ድረስ ነገስታቱ ክረምታቸውን በዚህች ከተማ እያሳለፉ ከተማዋም እያደገች ትሂድ እንጂ ከበካፋ በኋላ ቀስ በቀስ እየተረሳች ሄዳ  ለመፈራረስ በቃች። በአሁኑ ወቅት በአካባቢው ብዙ  የፈራረሱ ቤቶች፣ የአሳማ ማርቢያወች፣ የውሃ ማጠራቀሚያወች፣ ከዚያ ዘመን የሚመንጩ ይገኙባታል።  ነገር ግን የአካባቢው ህዝብ የፍራሹን ድንጋይ ለቤት መስሪያነት ስለሚገለገልበት አብዛኞቹ ፍራሾች ምን አይነት እንደነበሩ እስኪያዳግት ድረስ ጠፍተዋል። አፍ መቁረቢያ የሚባለው ግምብ ብቻ ከሁሉ በተሻለ መልኩ ተይዞ ይገኛል። 

200px|left|thumb| የአሪንጎ ውሃ ማጠራቀሚያ ገንዳ- በአሁኑ ዘመን
## ማጣቀሻ


መደብ:ጣና
መደብ:ደብረ ታቦር
መደብ:የኢትዮጵያ ከተሞች
የኢትዮጵያ ካርታ 1784

left|800px|thumb|  በበለጠ አጉልተው ለማየት ካርታውን ይጫኑ



መደብ:የኢትዮጵያ ካርታ
ጉዛራ

**የጉዛራ ቤተመንግስት** ከእምፍራዝ በስተደቡብ 5ኪሎሜትር ወጣ ብሎ የተሰራ ግምብ ነው። ይሄውም በጎንደር ዙሪያ ወረዳ ፣ ከጣና ሐይቅ በስተ ስሜን ምስራቅ መሆኑ ነው። 

አጼ ሚናስ የክረምት ጊዜን በጉባኤ፣ ጉዛራ አካባቢ ማሳለፍን ልማዳቸው ማድረጋቸው በታሪክ ይጠቀሳል።   የጉዛራ ግምብ 18ሜትር በ12 ሜትር ሲሆን፣ በድሮ ዘመን ግምቡን የሚከልል ሰፊ አጥር ነበር።  የግምቡ ስራ በ1562ዓ.ም. የተጠናቀቀ ሲሆን አጼ ሠርፀ ድንግል በምጽዋ ቱርኮች ላይ ድል መቀዳጀታቸውን አስመልክቶ ለመታሰቢያነት ያስገነቡት ነበር። 
 በ1563ዓ.ም. አጼ ሠርፀ ድንግል የበጌምድርንና የትግሬን አስተዳዳሪዎች በዚሁ ቦታ አነጋግረው እንደነበር በታሪክ ይጠቀሳል።  

የጉባኤ ከተማ ከ1570 ጀምሮ እስከ 1581 ድረስ የኢትዮጵያ ዋና ከተማ በመሆን ቢያገለግልም በመጨረሻ ግን ንጉሱ ጉዛራን ለቀው ወደሰሜን በማቅናት አይባን ዋና ከተማቸው አደረጉ።  የሆኖ ሆኖ የጉዛራ ቤተመንግስት ከጎንደር ከተማ ቀደምት ምሳሌ የሆነ ነበር። 
250px|left|thumb| የጉዛራ ቤተመንግስት  በ1880ዓ.ም.
250px|left|thumb| የጉዛራ ቤተመንግስት አቅድ
## ማጣቀሻ


መደብ:ጣና
መደብ:ጎንደር
መደብ:ሠርፀ ድንግል
የኢትዮጵያ ካርታ 1809

left|1000px|thumb|  በበለጠ አጉልተው ለማየት ካርታውን ይጫኑ  

## ምንጭ


መደብ:የኢትዮጵያ ካርታ
ጎርጎራ

**ጎርጎራ**  ወይም  **ጐርጎራ** (የድሮው ጎርጎራ)  በጣና ሐይቅ ሰሜን የሚገኝ ልሳነ ምድርና ከተማ ነው።  ጎርጎራ ከማሪያም ግምብ (አዲሱ ጎርጎራ) 5ኪሎ ሜትር በስተ ሰሜን ምስራቅ ሲገኝ፣ ከደብረሲና ደግሞ 5ኪሎሜትር በስተ ምዕራብ ይገኛል።   

## ታሪክ
እድሜያቸው ከ140፣000 እስከ 230፣000 የሚገመቱ የድንጋይ መሳሪያወች በጎርጎርጎራ እንደተገኙ ይጠቀሳል።  ከክርስቶስ ልደት በፊት 7000 ዓ.ዓ. ጀምሮ የሸክላ ስራ ውጤቶች  በአካባቢው ይመረቱ እንደነበር ከአካባቢው በተገኙ ናሙናወች ተነስቶ የኖርዲክ አፍሪካ ኢንስቲቱት ይዘግባል 

ወደ ቅርቡ ዘመን ስንመጣ፣ ጎርጎራ በዐፄ በእደ ማርያም ዜና መዋዕል ላይ ተጥቅሶ የሚገኝ ሲሆን፣ ከጊዜ ወደ ጊዜ ለጥንቶቹ የኢትዮጵያ መሪዎች ማረፊያ እየሆነ መጥቶ በመጨረሻ በአጼ ሱሰንዮስ የአገሪቱ ዋና ከተማ ለመሆን የበቃ ክፍል ነው ።  የመንዳባ ገዳም በዚሁ ልሳነ ምድር ሲገኝ፣ በ1924 አካባቢውን ጎብኝቶ የነበረው የእንግሊዙ ቺዝማን  የገዳሙ አለቃ ፍጹም ስልጣን የነበራቸውና ህግን አምልጦ ገዳሙ ውስጥ የተጠለለ ሰው ማንም እንደማይነካው  እንደነበር ይዘግባል።
አጼ ሱሰንዮስዋና ከተማቸውን በ1604 ከጉዛራ ወደ ጎርጎራ እንዳዛወሩ በታሪክ ይጠቀሳል። በኋላም በልጃቸው  በፋሲልደስ ዘመን መጀመሪያ በዋና ከተማነት የቀጠለ ቢሆንም ቅሉ አጼ ፋሲል ጎንደር ከተማን በዋና ከተማነት በመቆርቆራቸው ዋና ከተማነቱ አቆመ። ለከተማው መዛወር የወባ በሽታ በአካባቢው መኖር እንደምክንያትነት ይገመታል።

## አዲሱ ጎርጎራ (ማርያም ግምብ)
200px|thumb|left| የማርያም ግምብ (ሱሰንዮስ ቤተመንግስት) አቅድ
200px|thumb|left| የማርያም ግምብ ቅሪት በአሁኑ ዘመን
አዲሱ ጎርጎራ ከድሮው ጎርጎራ 5ኪ.ሜ. በስተ ደቡብ ምዕራብ የሚገኝ ነው።  በዚህ ቦታ የሱሰንዮስ ግምብ ወይንም ማርያም ግምብ በካቶሊኩ የፖርቱጋል ጳጳስ ፔድሮ ፔዝ በ1612ዓ.ም. ተገነባ። ከ2 ዓመት በኋላ አጼ ሱሰንዮስ ሃይማኖታቸውን ወደ ካቶሊክነት ቀየሩ።  ጀስዩቱ ቴሌዝ እንደመዘገበ፣ የግንቡ መታነጽ በፖርቱጋሎቹ ዘንድ የታቀደው አጼ ሱሰንዮስ ከጦርነት ተመልሰው ግንቦት፣ 1606ዓ.ም. በአካባቢው ከሰራዊታቸው ጋር እንደሰፈሩ ነበር።  ፔድሮ ፔዝ ለህንጻው ስራ ነጭ አለትና የሚያጣብቅ ሸክላ አፈር እንደተጠቀመ ይገልጻል። ቤተ መንግስቱ የምድርና የፎቅ ክፍሎች የነበሩት ሲሆን ጣሪያው ለጥ ያለ ነበር። 

መጋቢት፣ 1612 ዓ.ም. ፔድሮ ፔዝና ሰራተኞቹ አንስተኛ የካቶሊክ ካቴድራል ከቤተመንግስቱ አጠገብ አሰሩ። ቤተመንግስቱንና ቤተክርስቲያኑን የሚከፍል፣ መስኮት የሌለው ግምብ ነበር። 

## የውጭ ንባብ
*The View From Gondar: Part III, Gorgora by John Graham (Addis Tribune)

## ማጣቀሻ


መደብ:ጣና
መደብ:ጎንደር
የኢስላም መሰረቶች

የኢስላም መሰረቶች መአምስት ይከፈላሉ በተጨማሪ ሌሎች ስድስት የእምነት መሰረቶች በሚባል የሚታወቁም አሉ።እነሱም

## ተጨማሪ ጽሑፍ
 www.habeshamuslims.com

መደብ: እስልምና
ዳዊት ፫ ዙፋን ቤት

የ**ዳዊት ፫ኛ ዙፋን ቤት** በቀዳማዊ እያሱ ልጅ በዳዊት ፫ኛ የተሰራ ነበር። ይሄውም የመጨረሻው ግንብ በፋሲል ግቢ ክተገነባ ከ15 ዓመታት በኋላ መሆኑ ነው።  የዙፋን ቤቱ በስተስሜን በግቢው በስተሰሜን በበበካፋ ግምብ እና በአጣጣሜ ቅዱስ ሚካኤል ቤተ ክርስቲያን መካከል መሆኑ ነው።  የዳዊት ቤት በአሁኑ ወቅት ጣሪያው የለም። 

## ማጣቀሻ

መደብ:ዳዊት ፫
መደብ:ፋሲል ግቢ
መደብ: ጎንደር
ታላቁ እያሱ ግምብ

250px|thumb|right|ታላቁ እያሱ ግምብ፣ 1894ዓ.ም. (አንድ አንድ ክፍሎቹ በሁለተኛው የአለም ጦርነት ሳይፈርሱ)

**ታላቁ እያሱ ግምብ** (አድያም ሰገድ ግምብ)፣ በንጉሱ ታላቁ እያሱ ዘመን ተገንብቶ በ1677  (ዘመነ ማቲዎስ) የተጠናቀቀ ነበር። የአናጢዎች መሪ ወልደ ጊዮርጊስ ግምቡን  የሰራው  ሲሆን በጊዜው ከጠቢቡ ሰለሞን ቤት የብለጠ ያምር ነበር በመባል የተደነቀ ነበር።  የግምቡ ጣሪያ በወርቅና በከበሩ ደንጊያወች ያጌጠ ነበር። ወለሎቹም ከዝሆን ጥርስና ከቅጠላቅጥል ጌጦች የተሰራ ነበር። ግምቡ በ2ኛው የዓለም ጦርነት ጊዜ በእንግሊዝ  የአውሮፕላን ቦምብ ድብድባ የተጎዳ ቢሆም አብዛኛው ክፍሉ ግን አሁን ድረስ ሳይፈርስ ይገኛል።   

ታላቁ እያሱ የደብረ ብርሃን ሥላሴንና ሌሎች ፯ ቤተክርስቲያኖችን በመገንባት በተጨማሪ ይታወቃል።

250px|left|thumb| የታላቁ እያሱ ግምብ
## ማጣቀሻ


መደብ: ፋሲል ግቢ
መደብ: ጎንደር
መደብ:ቀዳማዊ ዓፄ ኢያሱ
ፋሲል ግምብ

250px|right|thumb|ፋሲል ግምብ በ1894ዓ.ም.

**ፋሲል ግምብ** ፋሲል ግቢ ውስጥ ካሉት ግምቦች ትልቁና ቀደምቱ ነው። አጼ ፋሲለደስ የአገሪቱ መዲናን ከቦታ ቦታ መዛወር በመሰልቸት በመጨረሻ ጎንደር ከተማ ላይ የረጋ ማዕከል በ1628ዓ.ም. አቋቋሙ።  በ1640ወቹ መጀመሪያ ፋሲል ግምብን በከተማው ማዕከል አሰርተው አስጨረሱ።   ፋሲል፣ ከዚህ በተጨማሪ ሌሎች ግምቦችንና ከ7 የማያንሱ ቤተክርስቲያኖችን  እንዲሁም 7 ድልድዮችንና የአክሱም ጽዮንን ግንብ አሰርተዋል። 

ፋሲል ግምብ ፋሲል ግቢ ውስጥ በስተ ደቡብ የተቀመጠ ሲሆን ሁለት ፎቅና 123 ደረጃዎች አሉት።  ከጣሪያው ላይ ባለው መመልከቻ በረንዳ እስከ ጣና ሐይቅ ድረስ መመልከት ይቻላል።  በውስጡ 20 ክፍሎች ሲኖሩት ከላይ የሚገኙት ክብ ክፍሎች ለጸሎትና መሰል የሃይማኖት ስራዎች ይጠቅም ነበር።  ከላይ ያለው ጠፍጣፋው ክፍል ንጉሱ ለህዝቡ የሚናገሩበት ነበር፡

250px|left|thumb|ፋሲል ግምብ በአሁኑ ዘመን

መደብ: ፋሲል ግቢ
መደብ :ጎንደር
መደብ: የኢትዮጵያ ታሪክ
አምበሶች ቤት

right|thumb|250px| አምበሶች ቤት - ፋሲል ግቢ

**አምበሶች ቤት** በአጼ ሳልሳዊ ዳዊት የተሰራ  በፋሲል ግቢ የሚገኝ አንበሶች ይኖሩበት የነበር ነው። እስከ 1984 ዓ.ም. አምበሶች  ይኖሩበት የነበር ሲሆን በዚሁ አመት የመጨረሻው አንበሳ በሞት አለፈ።

መደብ: ዳዊት ፫
መደብ: ፋሲል ግቢ
መደብ: ጎንደር
መደብ: አንበሳ
ፈረስ ቤት

[250px|thumb|right| የ[በካፋ ግምብ በስተቀኝ ያለው ሲሆን በስተግራ ፈርስ ቤት ይታያል]]

**ፈረስ ቤት** በፋሲል ግቢ የሚገኝ  በአጼ በካፋ የተሰራ የፈረሶች መኖሪያ ህንጻ ነበር። 

መደብ: ዓፄ በካፋ
መደብ: ፋሲል ግቢ
በካፋ ግምብ

[250px|thumb|right| የበካፋ ግምብ በስተቀኝ ያለው ሲሆን በስተግራ [ፈረስ ቤት ይታያል]]

**በካፋ ግምብ** ፋሲል ግቢ ውስጥ የሚገኝ በአጼ በካፋ የታነጸ ግምብ ነው።

መደብ: ፋሲል ግቢ
መደብ: ጎንደር
መደብ: ዓፄ በካፋ
ምንትዋብ ግምብ

250px|thumb|right|

**ምንትዋብ ግምብ** በእቴጌ ምንትዋብ የተሰራ  ሲሆን በፋሲል ግቢ ይገኛል። 

መደብ: ፋሲል ግቢ
መደብ: ጎንደር
መደብ: ምንትዋብ
ራስ ግምብ

250px|thumb|right|

**ራስ ግምብ** ከፋሲል ግቢ ፊት ለፊት በስተ ሰሜን በኩል የሚገኝ ሲሆን በራስ ወልደ ልዑል በ1720ወቹ የተገነባ ነበር።  ራስሥዑል ሚካኤል በኋለኛ ዘመን ስለኖሩበት፣ የራስ ሥዑል ሚካኤል ግምብ ተብሎም አንዳንዴ ይታወቃል።

## ማጣቀሻ


መደብ: ጎንደር
መደብ: ሥዑል ሚካኤል
መደብ: ወልደ ልዑል
ዮሐንስ ቤተመጻሕፍት

250px|thumb|right|ዮሐንስ ቤተ መጽሐፍ በግራ በኩል የሚታየው ህንጻ ነው

**ዮሐንስ ቤተመጻሕፍት** በፋሲልደስ ልጅ በቀዳማዊ አጼ ዮሐንስ የተገነባ ቤተመጻሕፍት ሲሆን በፋሲል ግቢ ይገኛል።

መደብ:ፋሲል ግቢ
መደብ:ጎንደር
መደብ:ቀዳማዊ ዓፄ ዮሐንስ
ዮሐንስ ጽሕፈት ቤት

250px|thumb|right|የጻዲቁ ዮሐንስ ጽሕፈት ቤት

**ዮሐንስ ጽሕፈት ቤት** በፋሲልደስ ልጅ በቀዳማዊ አጼ ዮሐንስ የተገነባ በፋሲል ግቢ የሚገኝ ቤተ፣ መንግስት ነው።

መደብ:ፋሲል ግቢ
መደብ:ጎንደር
መደብ:ቀዳማዊ ዓፄ ዮሐንስ
ባርየ ግምብ

**ባርየ ግምብ** ከጎንደር ከተማ 30 ኬሎ ሜትር በስተ ደቡብ የሚገኝ ቤተክርስቲያን ሲሆን በአጼ ልብነ ድንግል ዘመን እንዳተሰራ በአካባቢው ህዝብ ይታመናል።  ለቤተክርስቲያኑ ስራ ወጭ ያደረገው ደጅ አዝማች ባህረይ የተባለ ሰውን እንደነበር ይነገራል።  ነገር ግን በአህመድ ግራኝ ወደ አካባቢው መምጣት ምክንያት ስራው እንደተቋረጠና ከዚያም በኋላ ስራው ቢጠናቀቅም የሱዳን ደርቡሾች በ1881ዓ.ም. የቃጠሎ ጉዳት አድርሰውበታል።  ከህንጻው ምስጢራዊነት የተነሳ በታሪክ አጥኝዎች ዘንድ ብዙ ትኩረት የሚሰጠው  ቢሆንም አሁን ግን በመካከሉ ዛፎች እየበቀሉበት እየፈረሰ ይሚገኝ ነው።  

ስዕል:BariyeGimb.jpg|ባርየ ግምብ አቅድ
ስዕል:BahreyGimb1.jpg|ባርየ ግምብ አቅድ 
ስዕል:BahreyGimb.JPG|ባርየ ግምብ አቅድ 


## ማጣቀሻ


መደብ:ጣና
መደብ:ጎንደር
መደብ: ልብነ ድንግል
መደብ: አብያተ ክርስቲያናት
ነገረኛ ሰው ከቤቱ አይሞትም

**ነገረኛ ሰው ከቤቱ አይሞትም** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: በሌላ ሰው እጅ ይሞታል ለማለት ነው።
መደብ : ተረትና ምሳሌ
ነገር ወዳጅ ከቤቱ አይሞትም

**ነገር ወዳጅ ከቤቱ አይሞትም** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: ከሰው ሲጣላ ውጭ ይቀራል ፣ አይነት አባባል ነው።
መደብ : ተረትና ምሳሌ
ባሏን እጎዳው ብላ እንትኗን በእንጨት ወጋች

**ባሏን እጎዳው ብላ እንትኗን በእንጨት ወጋች** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: ባሏን እጎዳለው ብላ ብልቷን በእንጨት ወጋች
መደብ : ተረትና ምሳሌ
ታቦት በራሱ ቃጭል በጥርሱ

**ታቦት በራሱ ቃጭል በጥርሱ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**ታቦት በራሱ ቃጭል በጥርሱ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 
መደብ : ተረትና ምሳሌ
መደብ:ያልተተረጎመ ምሳሌ
ነገር ወዳጅ ሰው ከመንገድ ዳር ቅበሩኝ ይላል

**ነገር ወዳጅ ሰው ከመንገድ ዳር ቅበሩኝ ይላል** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: ነገር ወዳድ ሰው ከመንገድ ዳር ቅበሩኝ ይላል
መደብ : ተረትና ምሳሌ
ነገር ወዳድ ሰው ከመንገድ ዳር ቅበሩኝ ይላል

**ነገር ወዳድ ሰው ከመንገድ ዳር ቅበሩኝ ይላል** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: የነገረኛን ሰው ጠባይ አጋንኖ የሚያወጣ አባባል።
መደብ : ተረትና ምሳሌ
ታከረሩት ይበጠሳል

**ታከረሩት ይበጠሳል** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: ነገርን ላላ አድርጎ መያዝ ይመክራል
መደብ : ተረትና ምሳሌ
ታየው ትመለከተው ትታነቀው ትሞተው

**ታየው ትመለከተው ትታነቀው ትሞተው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**ታየው ትመለከተው ትታነቀው ትሞተው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 
መደብ : ተረትና ምሳሌ
መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
አጣጣሚ ሚካኤል

**አጣጣሚ ቅዱስ ሚካኤል** ፋሲል ግቢ ውስጥ በስሜን ክፍል ሲገኝ፣ ሰኔ ፲፪ ቀን ፲፯፻፰ ዓመተ ምሕረት ተመርቆ የተከፈተ ቤተ ክርስቲያን ነው። ወደቤተክርስቲያኑ የሚገባው በእልፍኝ በር አድርጎ ነው።

250px|thumb|left| የአጣጣሚ ሚካኤል አቅድ

=ማጣቀሻ =



መደብ:ፋሲል ግቢ
መደብ:ጎንደር
መደብ:አብያተ ክርስቲያናት
ምንትዋብ መታጠቢያ

የምንትዋብ መዋኛ ወይም የምንትዋብ መታጠቢያበእቴጌ ምንትዋብ የተሰራ በፋሲል ግቢ ውስጥ ከምንትዋብ ግምብ አጠገብ የሚገኝ ቱርክ መታጠቢያ (ሐማም) ነበር። ስለሆነም ከህንጻው ስር ምድጃ ሲኖር፣ ውሃ በቱቦ ይገባለትና እንፋሎት እያተነነ የተለያዩ የሚሸቱ ቅጠሎች በላዩ ላይ እየተደረጉ ለህመም ፈውስ የሚገኝበት ክፍል ነበር።  በዚህ መታጠቢያ ቤት የመጀመሪያው ክፍል እራቁትን ሆኖ ሰውነትን ለማሞቅ የሚያገለግል ሲሆን፣ ሁለተኛ የበለጠ ሰውነትን በማጋል ላብ የሚያስወጣ ነበር። ከዚህ ቀጥሎ በቅዝቃዛ ውሃ መታጠቢያ ክፍል ውስጥ መታጠብ ሂደቱን ያጠናቅቃል። 

መደብ: ምንትዋብ
መደብ: ፋሲል ግቢ
መደብ: ሀማም
ፋሲል መዋኛ

የ**ፋሲል መዋኛ**  በጎንደር ከተማ ከፋሲል ግቢ 2 ኪሎሜተር በስተ ሰሜን ምዕራብ ርቆ የሚገኝ፣  በአጼ ፋሲለደስ ዘመን ተሰረቶ የነበረው የመዋኛ ስፍራ ነው  (በአንዳንዶች ዘንድ በቀዳማዊ ኢያሱ ዘመን እንደተሰራ ይጠቀሳል)።  በመዋኛ ስፍራው መካከል ላይ ያለው ባለ ሁለት ፎቅ ቤት የአጼ ፋሲል መኖሪያ እንደነበር ይገመታል። በአሁኑ ዘመን፣ ለጥምቀት በዓል የሚያገለግል ሲሆን ውሃ በምድር ውስጥ በተቆፈረ ቦይ ከቀሃ ወንዝ ያገኛል። በድሮ ጊዜ በአየር በተነፋ አቅማዳ እየተንሳፈፉ ሰዎች ይዝናኑ እንደንበርና ሁልጊዜም በውሃ የተመላ እንደነበር ይነገራል።  ከአጠገቡ፣ በስተምስራቅ፣  የአጼ ፋሲለደስ ፈረስ የነበረው የዞብል መቃብር ይገኛል።


ስዕል:ICastelliDiGondar-MontiDellaCorte 0089.jpg| የዓፄ ፋሲል መኖሪያ 1920ዎቹ
ስዕል:Fasilidas' bath, Gondar, Ethiopia 01.jpg|


መደብ:ፋሲለደስ
መደብ:ጎንደር
መደብ:መዋኛ ስፍራ
የዞብል መቃብር

የ**ዞብል መቃብር** የፈረሱ ዞብል መቃብር ነው። ከፋሲል መዋኛ አጠገብ በስተምስራቅ ይገኛል።   ዞብል በአንዳንዶች ዘንድ ተወዳጁ የአጼ ፋሲለደስ ፈረስ መሆኑ ሲታመን አልፎ አልፎ ሌሎች ሰዎች ፈረሱ የፋሲለደስ ልጅ የቀዳማዊ ዮሐንስ ፈረስ ነው ይላሉ።  ሆነም ቀረም የዞብል መቃብር  በክብ ቅርጽ በቅምብብ የተሰራ  መታሰቢያ ሲሆን ከቆይታ ብዛት ጉዳት እየደረሰበትና ዛፎች በመካከሉ እየበቀሉበት እየፈረሰ ያለ ምናልባት ብቸኛው የኢትዮጵያ ፈረስ መዘክር ነው። 

## ማጣቀሻ


መደብ: ፋሲለደስ
መደብ: ጎንደር
መደብ: ፈረስ
ቁስቋም ማርያም

**ደብረ ፀሐይ ቍስቋም ማርያም** ከጎንደር ከተማ በስተ ስሜን ምዕራብ ወጣ ብሎ በሚገኘው በደብረ ፀሐይ ቁስቋም የተሰራ ቤተክርስቲያን ነው። ደብረ ፀሓይ ቁስቋም በእቴጌ ምንትዋብ፣ ከ1725 ዓ.ም. እስከ በ1738ዓ.ም. ተገንብቶ የተጠናቀቀ ሲሆን በጊዜው 360 መስታዎቶች የነበሩት፣ በቀይና ሰማያዊ ሃር አልባሳት ያሸበረቀ፣ እንደ ደብረ ብርሃን ስላሴ በጥሩ ኪነት የተዘጋጀ፣ ከወርቅና ከብር የተሰሩ የቤተ ክርስቲያን ማገልገያወች የነበሩት፣ በጊዜው የተደነቀ ቤተ ክርስቲያን ነበር። ደብረ ፀሐይ በተመሰረተበት ዘመን የራሱ ጉልት የነበረው ሲሆን ይኼውም በእብናት፣ በለሳ እና አርማጭሆ ተሰባጥሮ ይገኝ ነበር፤ ስለሆነም 260 ቀሳውስትን በስሩ ያስተዳድር ነበር፡፡ ከህንጻ ይዘቱ አንጻር በዚሁ ዘመን በምንትዋብ ከተገነባው ናርጋ ስላሴ ጋር ይመሳስል እንደንበር ግንዛቤ አለ።

የቁስቋም ግቢ ሦስት ጊዜ ጉዳት ደርሶበታል። በመጀመሪያ በ1858፣ ዓፄ ቴዎድሮስ መቅደላ ሊያሰሩት ላሰቡት ቤተ ክርስቲያን ከቤተክርስቲያኑ የተለያዩ ንዋያትን መውሰዳቸው ነበር። ሁለተኛው ጉዳት የደረሰው በ1870ወች፣ ደርቡሾች ግቢውን በእሳት በማጋየት ያደረሱት ዋናው ጉዳት ነበር። በዚህ ቃጠሎ ቁስቋም ማርያም ሊፈርስ ችሏል። ቤተክርስቲያኑ አሁን የያዘውን ቅርጽ ያገኘው በጣሊያኖች ጊዜ ሲሆን ያሁኑ መልኩ ከድሮው እጅግ ይለያል። የእቴጌ ምንትዋብ፣ የልጇ ዳግማዊ እያሱ እና ልጅ ልጇ እዮዋስ አጥንቶች በመስታዎት ሳጥን ሆነው በዚህ ቤተክርስቲያን ይገኛሉ። ከእሳት የተረፉ የእቴጌ ምንትዋብ መገልገያዎች አሁን ድረስ በቤተክርስቲያኑ ይገኛሉ።
200px|thumb|left| ቁስቋም ማርያም በደርቡሾች ተቃጥሎ እንደነበር - 1930 ዓ.ም.

## ማጣቀሻ


መደብ:ምንትዋብ
መደብ:ቁስቋም
የፈረሰኞች አለቃ ቤት

250px|thumb|right|ፈረሰኞች አለቃ ቤት በ1930 ዓ.ም.

**የፈረሰኞች አለቃ ቤት** በፋሲል ግቢ ዋና በር ጎንና ጎን ያሉ ባለ አንድ ፎቅ ግንቦች ናቸው። 

## ማጣቀሻ


መደብ:ፋሲል ግቢ
መደብ:ፈረስ
ሰኔ ፪

**ሰኔ ፪** ቀን በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፸፪ኛው ቀን ሲሆን የፀደይ (በልግ)ወቅት ፷፯ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፺፬ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፺፫ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፷፫ ዓ/ም -  የወባን በሽታ ከኢትዮጵያ ለማጥፋት፣ የንጉሠ ነገሥቱ መንግሥትና የአሜሪካ መንግሥት ስምምነት ተፈራረሙ።.

## ልደት

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

* P.R.O., FCO 31/1118 - ETHIOPIA: ANNUAL REVIEW FOR 1971

መደብ:ዕለታት
ሰኔ ፫

‘’’ሰኔ ፫ ቀን’’’ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፪፻፸፫ኛው ቀን ሲሆን የፀደይ (በልግ)ወቅት ፷፰ኛው ቀን ነው።   ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በ ዘመነ ሉቃስ  ፺፫ ቀናት፣ በዘመነ ዮሐንስ፤ በ ዘመነ ማቴዎስ፤ እና በ ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፺፪ ቀናት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፱፻፷፩ ዓ/ም - የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት ከውጭ የተገኘ ገንዘብ በመጠቀም የመንግሥትን ሥርዓት ለማናጋት ሽብርተኝነት አካሂዳችኋል ብሎ የወነጀላቸውን፤ ታምራት ከበደን፤ሄኖክ ክፍሌን እና ሌሎችንም የሰባት ዓመት እስራት ፍርድ ፈረደባቸው።

*፲፱፻፸፪ ዓ/ም - የደቡብ አፍሪቃው ብሔራዊ ሸንጎ (African National Congress) የፖለቲካ ቡድን፣ በእስራት ላይ የነበሩትን የመሪውን፣ የኔልሰን ማንዴላን የትጥቅ ትግል ጥሪ ይፋ አደረገ።

## ልደት

=ዕለተ ሞት=
*፲፰፻፷፪ ዓ/ም - እንግሊዛዊው ደራሲ ቻርልስ ዲክንስ (Charles Dickens) በዚህ ዕለት ሞተ።

=ዋቢ ምንጮች=

* http://en.wikipedia.org/wiki/June_10

መደብ:ዕለታት
ቁስቋም ዕቃ ቤት

200px|thumb|right| የእቴጌ ምንትዋብ አልጋና የተለያዩ መገልገያ እቃዎች በቁስቋም ዕቃ ቤት

**ቁስቋም ዕቃ ቤት** በደብረ ፀሐይ ቁስቋም የሚገኝ ህንጻ ሲሆን በዘመኑ የተለያዩ መገልገያ እቃወችን ይዞ ይገኝ ነበር። በ1889፣ ከደርቡሽ ቃጠሎ የተረፉ የእቴጌ ምንትዋብ መገልገያ እቃዎችና የእርሷንና የልጅ ልጇን አጽማት ይዞ የሚገኝ ሳጥን በዚሁ ቦታ አሁን ይገኛል።

መደብ: ቁስቋም
አስከናዝ

**አስከናዝ** በኦሪት ዘፍጥረት ምዕራፍ 10 መሠረት የጋሜር (ያፌት) ልጅ ነው። በትንቢተ ኤርምያስ 51፡27 ደግሞ ከአራራትና ከሚኒ መንግሥታት ጋር የአስከናዝ መንግሥት በባቢሎን ላይ እግዚአብሔር ይጠራል። 

በአውሮፓና በአይሁዶች አፈ ታሪክ ዘንድ፣ አስከናዝ (ወይም አስካኔስ) የእስኩቴስና የጥንታዊ ጀርመን አገሮች አባት እንደ ነበር ይቆጠራል። እስኩቴስ ወይም የሳካ ሕዝብ በአሦርኛ መዝገቦች «አሽኩዝ» ይባል ነበር። 

## በ''Royal Genealogies'' (1724 ዓ.ም. ታተመ)

በጄምስ አንደርሶን በ1724 ዓ.ም. የተጻፈው መጽሐፍ *Royal Genealogies* (ንጉሣዊ የዘር ሐረጎች) ስለ አስከናዝ የሆኑትን ልማዶች ተርኮ የጥንታዊ ጀርመን አገር መጀመርያው ንጉሥ እንደ ነበረ ይላል፦ 

:አስከናዝ፣ ወይም አስካኔስ፣ በአቬንቲኑስ ዘንድ ታላቁ ቱዊስኮ፣ በሌሎችም ቱዊስቶ ወይም ቱዊዞ ተብሎ (አቬንቲኑስ የኖህ 4ኛው ልጅ ያደገዋል፣ ግን ያለ ታማኝነት) ከማየ አይኅ 131 አመታት በኋላ በኖኅ ወደ አውሮጳ ተላከ፤ ከ20 ሻለቆች ጋራ ሂዶ በታናይስ  ዙሪያ በጥቁር ባሕር ምዕራብ ዳርቻ ላይ ሠፈረ (ይህም ባሐር ባንዳንዶች ከእርሱ «አስከን» ይባላል)። በዚያ የጀርመንና የሳርማትያ ሰዎች መንግሥት መሠረተ።... ይህ የአስከናዝ ዕድሜ 24 አመት ሲሆን ነበር፤ እርሱ ከ200 ዓመታት በላይ ኖረና፣ ለ176ም ነገሠ።

መደብ:የኖህ ልጆች
መደብ:የጀርመን አፈ ታሪክ
ቶፋ መቀበሪያው ያው ፈፋ

**ቶፋ መቀበሪያው ያው ፈፋ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ
: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
ትንሽ ስጋ እንደ መርፌ ትወጋ

**ትንሽ ስጋ እንደ መርፌ ትወጋ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትንሽ
: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
ትንሽ ምላጭ አገር ትላጭ

**ትንሽ እቃ ከገደል ጫፍ ተንጠልጥላ ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

## ትርጉሙ
: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
ትምህርትን ለፈጠረ ጥይት በርጫን ላገኘ ገነት

**ትምህርትን ለፈጠረ ጥይት በርጫን ላገኘ ገነት** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

:  ምንም ጥቅም የለሽ ተረትና ምሳሌ። ለቀልድና ለቧልት ብቻ የሚነገር።

መደብ: ተረትና ምሳሌ
ትምህርት ከሚሉት ነቀርሳ ኤድስ ከሚሉት በሽታ ያውጣን

**ትምህርት ከሚሉት ነቀርሳ ኤድስ ከሚሉት በሽታ ያውጣን** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

:  ምንም ጥቅም የሌለው፣ በአልተማሩ ሰዎች የሚንገር፣ ሂወታቸውን ወደ ባሰ ድንቁርና የሚከት የቀልድና የቧልት አባባል።

መደብ: ተረትና ምሳሌ
ኑሮ ካሉት መቃብር ይሞቃል

**ኑሮ ካሉት መቃበር ይሞቃል** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

## ትርጉሙ:

## "ኑሮ ካሉት መቃ-በር ይሞቃል" የመቃ በር እያደር እየተሰነጠቀ ክፍተት ስለሚፈጥር ብርድ ያስገባል።ስለዚህ የመረረው ሰው፦ ከእኔስ ኑሮ፤ ብርድ የሚያስመታው የመቃ በር ኑሮ ይሞቃል በማለት አባባሉን ይጠቀማል።
: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
እንደ ጸሀይ የሞቀ እንደ ጨረቃ የደመቀ እንደ አበባ ያሸበረቀ

*<span lang="en" dir="ltr">እንደ</span>* **ጸሀይ የሞቀ እንደ ጨረቃ የደመቀ እንደ አበባ ያሸበረቀ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ
: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
እግዚአብሄር ለፍጥረቱ ሰው ለሰውነቱ

**እግዚአብሄር ለፍጥረቱ ሰው ለሰውነቱ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**እግዚአብሄር ለፍጥረቱ ሰው ለሰውነቱ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ**እግዚአብሄር ለፍጥረቱ ሰው ለሰውነቱ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ቴኮ ሞዲሴ

**ቴኮ ሾሎፌሎ ሞዲሴ** (ታኅሣሥ ፲፫ ቀን ፲፱፻፸፭ ዓ.ም. ተወለደ) ደቡብ አፍሪካዊ እግር ኳስ ተጫዋች ነው። በአሁኑ ጊዜ ለማሜሎዲ ሰንዳውንስ እና የደቡብ አፍሪካ ብሔራዊ እግር ኳስ ቡድን በመሃል ሜዳ ይጫወታል።

መደብ:የደቡብ አፍሪካ እግር ኳስ ተጫዋቾች
ቀዳማዊ ዳዊት

ቀዳማዊ ዳዊት (ከ፲፫፻፸፭ እስከ ፲፬፻፬ ዓ.ም. ነገሡ) የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ነበሩ። ከወንድማቸው ከንዋየ ማርያም በኋላ ሲንግሡ በአንድ ታላቅ ጦርነት እስላሞችን አሸንፈዋል። የሞቱትም ከፈረስ ወድቀው ነው።

## ማመዛገቢያ
ዓፄ እስክንድር

**ዓፄ እስክንድር** ወይም **ዳግማዊ ቆስጠንጢኖስ** (ከ፲፬፻፸፩ እስከ ፲፬፻፹፯ ዓ.ም. ነገሡ) ከዓፄ በእደ ማርያም በኋላ የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት ነበሩ።

## አጼ እስክንድር የአጼ በዕደ ማርያም ልጅ ፡ የአጼ ናዖድ ደግሞ ወንድም ናቸው። ለሃይማኖኖታቸው በማድላት መንግሥታቸውን ትተው የመነኑ ታላቅ አባት ናቸው። ብዙ ድንቅ ተአምራትን ያደርጉ የነበሩ ጌታም ተአምራትን እንዲሰሩ እንደሙሴ የላካቸው ፍጹም አማኝ እና ባህታዊ አባት ነበሩ። የዕረፍታቸው መታሰቢያ በዓል ግንቦት 11 ቀን ነው። አጼ እስክንድር አዋልድ መጻሕፍትን ጽፈዋል፡ ደቂቀ እስጢፋኖስም በመቃወም ይታወቃሉ። በቀጣይነት ታሪካቸው በተሟላ ሁኔታ ለመጻፍ ተጨማሪ ጽሁፎችን እናካትታለን።
ከልጅ ጋር አትጫወት ይወጋሀል በእንጨት

**ከልጅ ጋር አትጫወት ይወጋሀል በእንጨት** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**ከልጅ ጋር አትጫወት ይወጋሀል በእንጨት** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ከበሮ በሰው እጅ ታምር ሲይዙዋት ታደናገር

**ከበሮ በሰው እጅ ታምር ሲይዙዋት ታደናገር** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**ከበሮ በሰው እጅ ታምር ሲይዙዋት ታደናገር** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ውሀ ቢወቅጡት መልሶ እንቦጭ ነው

**ውሀ ቢወቅጡት መልሶ እንቦጭ ነው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**ውሀ ቢወቅጡት መልሶ እንቦጭ ነው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 

መደብ: ዞሮ ዞሮ እዛው ቦታ የሚገኝን
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ውሻ ምን አገባት እርሻ

**ውሻ ምን አገባት  የሰው እርሻ** የአማርኛ ተረትና ምሳሌ ነው።

## ትርጉሙ

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ዝምታ ወርቅ ነው

**ዝምታ ወርቅ ነው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

እንዲሁም የሚል ምሳሌ ደግሞ በቻይንኛና በአለም ዙሪያ ይገኛል።

## ትርጉሙ

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ዝናር የሌለው ነፍጠኛ አለንጋ የሌለው ፈረሰኛ

**ዝናር የሌለው ነፍጠኛ አለንጋ የሌለው ፈረሰኛ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**ዝናር የሌለው ነፍጠኛ አለንጋ የሌለው ፈረሰኛ** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
ምግባር ሳይኖር ስም እንደማለት ነዉ
የራሷ አሮባት የሰው ታማስላለች

**የራሷ አሮባት የሰው ታማስላለች** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**የራሷ አሮባት የሰው ታማስላለች** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

ትርጉም፦ ያለአቅም እና ያለቦታ መገኘት

## Somali
: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
የቆጡን አወርድ ብላ ቤቷን ከርቸሌ አደረገች

**የቆጡን አወርድ ብላ የብብቷን ጣለች** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**የቆጡን አወርድ ብላ የብብቷን ጣለች** የአማርኛ ምሳሌ ነው።

## ትርጉሙ

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
የአህያ "እቃው" ሆዱ ውስጥ ነው

**የአህያ &#34;እቃው&#34; ሆዱ ውስጥ ነው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**የአህያ &#34;እቃው&#34; ሆዱ ውስጥ ነው** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
የናት ሆድ ዥንጉርጉር

**የናት ሆድ ዥንጉርጉር** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
**የናት ሆድ ዥንጉርጉር** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

: 

መደብ: ያልተተረጎመ ምሳሌ
መደብ: ተረትና ምሳሌ
የአፍ ወለምታ በቅቤ አይታሽም

**የአፍ ወለምታ በቅቤ አይታሽም** የአማርኛ ምሳሌ ነው።
## ትርጉሙ

:ያለግንዛቤ የሚሰነዘር አስቀያሚ ቃል አንዴ ሰሚ ጆሮ ከገባ ወዲያ የሚያስከትለውን ጉዳት ማረም አይቻልም።   

መደብ: ተረትና ምሳሌ
መነን አስፋው

**እቴጌ መነን አስፋው** የቀዳማዊ ዓፄ ኃይለ ሥላሴ ባለቤት ነበሩ።
ግርማዊ እቴጌ መነን መጋቢት 25 ቀን 1883 ዓም በወሎ ጠ/ግዛት በአምባሰል አውራጃ ልዩ ስሙ ዕጓ ከተባለው ቀበሌ ከጃንጥራር አስፋውና ከወ/ሮ ስሂን ሚከኤል ተወለዱ። እቴጌ መነን በልጅነት ዘመናቸው በእናት በእባታው ቤት መምሀር ተቀጥሮላቸው ኣማርኛ ማንበብና መፃፍ ጠንቅቀው አወቁ። በተጓዳኝ ልዩ ልዩ የቤት ባልትና ሙያዎችን ተምረው በማጠናቀቃቸው የቤት ራስ ለመባል በቅተዋል።

መነን የሚለው ቃል በዐማርኛ የሴት ልጅ ስም ሲሆን ታላቁ ምሁር ዓለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ፤ ቀጭን ፈታይ፣ ባለሟያ፤ ወይም መልከ መልካም፤ ትክክል ፍጽምት ሕጸጽ የሌለባት ማለት እንደሆነ አፍታትተው አሥፍረውታል።

## ማጣቀሻዎች


## ዋቢ ምንጮች