open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
አሥራ ሁለት

**አሥራ ሁለት** በተራ አቆጣጠር ከአሥራ አንድ የሚከተለው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ተወረሰ **፲፪** ነው፣ ይህም ከአሥር እና ሁለት ምልክቶች ነው።

በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **12** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች 1 (አንድ) እና 2 (ሁለት ነው።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«አሥራ ሁለት» ምልክት «**XII**» ነበር።

መደብ:ቁጥር
አሥራ ሦስት

**አሥራ ሦስት** በተራ አቆጣጠር ከአሥራ ሁለት የሚከተለው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ተወረሰ **፲፫** ነው፣ ይህም ከአሥር እና ሦስት ምልክቶች ነው።

በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **13** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች 1 (አንድ) እና 3 (ሦስት) ነው።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«አሥራ ሦስት» ምልክት «**XIII**» ነበር።

መደብ:ቁጥር
የአለም ባንክ

[400px|thumb|የአለም ባንክ እንዲሁም የIMF መሥራቾች፣ [ሃሪ ደክስተር ዋይት እና ጆን መይነርድ ከይንዝ።]]
**የአለም ባንክ** (እንግሊዝኛ፦ World Bank) በዋሺንግተን ዲሲ የተመሠረተ ድርጅት ሲሆን ሁለት ክፍሎች አሉት። እነርሱም አለም አቀፍ የግንባታና የልማት ባንክ (IBRD) እናም አለም አቀፍ የልማት ማኅበር (IDA) የተባሉት ናቸው።

መደብ:ባንክ
መደብ:ድርጅቶች
ባያዶሊድ

**ባያዶሊድ** (እስፓንኛ፦ Valladolid) የእስፓንያ ከተማ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
የነፃ ግዛቶች ኮመንዌልዝ

250px|thumb|የሲአይኤስ ምልክት
750px|thumb|የኮመንዌልዝ አባላት። ቀይ፦ የቀድሞ አባል፣ ብጫ፦ በትብብር ብቻ።
**የነፃ ግዛቶች ኮመንዌልዝ** (እንግሊዝኛ፦ Commonwealth of Independent States) የኢንተርናሽናል አገራት ስምምነት ማኅበር ነው። አሁን 9 አባላት አገራት አሉት። 

በ1991 ዓም የተመሠረተ የኢንተርናሽናል መንግሥታት ባህልና ምጣኔ ሀብት ስምምነት ወይም ጓደኝነት ነው። እነዚህ አገራት በተለይ በታሪክ የሶቭየት ኅብረት ግዛቶች ነበሩ። አሁን ግን የራሳቸው ነጻ መንግሥታት አላቸው።

## በተጨማሪም ተመልከት
* በድህረ-ሶቪየት ቦታ ላይ ግጭቶች
* የዩኤስኤስአር ውድቀት

## አገናኞች

መደብ:ፖለቲካ
መደብ:ድርጅቶች
ጃሙና ካሽሚር

400px|thumb|

**ጃሙና ካሽሚር** በስሜን የምትገኝ የሕንድ ክፍላገር ናት። በፓኪስታን ወይም በቻይና ሥልጣን ባላቸው ክፍሎች ላይ ደግሞ ይግባኝ ይላል። 

መደብ:የሕንድ ክፍላገራት
አብካዝኛ

thumb|right|አብካዝኛ የሚነገርበት አውራጃ።
**አብካዝኛ** (**аҧсшәа** /አጵስሿ/) ከስሜን-ምዕራብ ካውካሶስ ቋንቋዎች ቤተሠብ አንድ ነው። የሚነገርበት በተለይ በአብካዝያ (በጂዮርጂያ ውስጥ በከፊል ተቀባይነት ያለው አገር) ነው። ተናጋሪዎቹ 100,000 ያህል ናቸው። 

መደብ:ቋንቋዎች
ጃርኸንድ

400px|thumb|ጃርኸንድ በሕንድ

**ጃርኸንድ** በምሥራቅ የምትገኝ የሕንድ ክፍላገር ናት።

መደብ:የሕንድ ክፍላገራት
ጃክሰንቪል፣ ፍሎሪዳ

300px|thumbnail
**ጃክሰንቪል** (እንግሊዝኛ፦ Jacksonville) የፍሎሪዳ አሜሪካ ከተማ ነው። በ1824 ዓ.ም. ተመሠረተ። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
መደብ:ፍሎሪዳ
ካ ማው አውሮፕላን ማረፊያ

thumb|300px|ካ ማው አውሮፕላን ማረፊያ
**ካ ማው አይሮፕላን ማረፊያ** በካ ማው ክፍላገር ቬትናም የሚገኝ አውሮፕላን ማረፊያ ነው።

መደብ:ቬትናም
መደብ:የአውሮፕላን ማረፊያዎች
ካም ራንግ አለም አቀፍ አውሮፕላን ማረፊያ

thumb|300px|ካም ራንግ አውሮፕላን ማረፊያ
**ካም ራንግ አለም አቀፍ አይሮፕላን ማረፊያ** በካን ራንግ ቬትናም የሚገኝ አውሮፕላን ማረፊያ ነው።

መደብ:ቬትናም
መደብ:የአውሮፕላን ማረፊያዎች
ቡርያቲያ

thumb|500px|right
**ቡርያቲያ** በሩሲያ ውስጥ የሚገኝ ክፍለ-ሀገር («ሪፐብሊክ») ነው።

መደብ:የሩስያ ክፍላገራት
ካራቻይ-ቸርከሢያ

thumb|500px|right
**ካራቻይ-ቸርከሢያ»** በሩሲያ ውስጥ የሚገኝ ክፍላገር («ሪፐብሊክ») ነው።

መደብ:የሩስያ ክፍላገራት
ትንሽ ፋደት

400px|thumb|ትንሹ ፋደት
400px|thumb|የትንሹ ፋደት ሥፍራ
**ትንሽ ፋደት** ወይም **ተራ ፋደት** (Mustela nivalis) የፋደት ወገን እና የፋደት አስተኔ አባል ዝርያ ነው።

መደብ:አጥቢ እንስሳት
መደብ:የዱር አራዊት
ሰዋስው (ድረ ገጽ)

**ስዋሰው** sewasew.com  በ[https://am.sewasew.com አማርኛ]፣ [https://ti.sewasew.com ትግርኛ]፣ [https://om.sewasew.com ኦሮምኛ]ና [https://en.sewasew.com እንግሊዝኛ] የሚጻፍ የሥነ እውቀት ድረ ገጽ ነው። አላማው ስለ አፍሪካ ማንኛውም መረጃ ለማቅረብ ሲሆን፣ ማንም ሰው በኢንተርኔት በኩል አባል ሊሆንና መሳተፍ ይችላል። 

ማንም ሰው በኢንተርኔት ሊሳተፍ ስለሚችል በዚህ ረገድ እንደ ውክፔዲያ ይመስላል፤ የቀረቡት መጣጥፎችና መረጆች ግን በዊኪ መሻሻያ መርሃግብር ውስጥ ሳይሆኑ፣ በተለመደው ጥያቄና መልስ ብሎግ ፎርማት ነው።  የመስራች ሶፍትዌር ባለሙያዎች እንደ ገለጹ፦

«የሰዋስው አባላት ህልም ማንኛውም ሰው በቀላሉ ሊያገኘው እና በራሱ ቋንቋ ሊጠቀመው የሚችል መድረክ መፍጠር ነው። የሰዋስው አባላት ህልም፣ አጠቃቀሙ ቀላል የሆነ እና ከተለያዩ መገልገያዎች ላይ በቀላሉ መጠቀም የሚችሉት መገልገያ መስራት ነው። በመጨረሻም፣ ሰዋስው አድጎ እና ተመንድጎ ማንኛውም አፍሪካዊ የሆነ መረጃ መገኛ ቦታ እንዲሆን ነው።»

## የውጭ መያያዣ

*ሰዋስው ድረ ገጽ

መደብ:ኢንተርኔት
መደብ:አማርኛ
ወርቃማው ሕግ

ለሰዎች በጎ ማድረግ ካልተቻለ ሰዎች እኛ ላይ ሊያደርጉብህ የማንፈልገውን ነገር በሌላው ላይ አለማድረግ ነው። ይህ ወርቃማ ሕግ ይባላል። ነቢያችን”ﷺ” ስለዚህ ወርቃማ ሕግ ሲናገሩ፦ “ከእናንተ አንድም አላመነም ለራሱ የሚወደውን ለወንድሙ እስካልወደደ ድረስ ወይም ለራሱ የሚወደውን ለጎረቤቱ እስካልወደደ ድረስ” ብለዋል፦
ኢማም ሙሥሊም መጽሐፍ 1, ሐዲስ 77
አነሥ ኢብኑ ማሊክ”ረ.ዐ.” እንደተረከው፦ ነቢዩም”ﷺ” አሉ፦ *”ከእናንተ አንድም አላመነም ለራሱ የሚወደውን ለወንድሙ እስካልወደደ ድረስ ወይም ለራሱ የሚወደውን ለጎረቤቱ እስካልወደደ ድረስ”*፡፡ يُحَدِّثُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ “‏ لاَ يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لأَخِيهِ – أَوْ قَالَ لِجَارِهِ – مَا يُحِبُّ لِنَفْسِه
ኢማም ቡኻርይ መጽሐፍ 2, ሐዲስ 6
አነሥ”ረ.ዐ.” እንደተረከው፦ ነቢዩም”ﷺ” አሉ፦ *”ከእናንተ አንድም አላመነም ለራሱ የሚወደውን ለወንድሙ እስካልወደደ ድረስ”*፡፡ عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏
وَعَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ “‏ لا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى يُحِبَّ لأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ

ኢማም ነወዊይ ይህንን ሐዲስ ሲያብራሩ፦
ሸርሑል አርበዒን 13
*”እዚህ ንግግር ላይ “ወንድሙ” የተባለው በጥቅሉ ሙሥሊሙንም ካፊሩንም ነው”*። الأولى أن يحمل ذلك على عموم الأخوة حتى يشمل الكافر والمسلم فيحب لأخيه الكافر ما يحب لنفسه من دخوله في الإسلام كما يحب لأخيه المسلم دوامه على الإسلام ولهذا كان الدعاء بالهداية للكافر مستحبا والمراد بالمحبة إرادة الخير والمنفعة ثم المراد المحبة الدينية لا المحبة البشرية

የራሱ ስሜት፣ ፍላጎት፣ አስተሳሰብ፣ አመለካከት እንዲነካበት የማይፈልግ የሌላው ሰው ስሜት፣ ፍላጎት፣ አስተሳሰብ፣ አመለካከት አይነካም። ይህ ወርቃማ የሥነ-ምግባር ሕግ የነቢያት ሁሉ አስተምህሮት ነው፦

**ወርቃማው ሕግ** በክርስትና አለም ማለት በተለይ ኢየሱስ ክርስቶስ እንዲህ ያስተማረው ቃል ነው፦

:«**እንግዲህ ሰዎች ሊያደርጉላችሁ የምትወዱትን ሁሉ እናንተ ደግሞ እንዲሁ አድርጉላቸው፣ ሕግም ነቢያትም ይህ ነውና**።» (የማቴዎስ ወንጌል 7:12) 

ጽንሰ ሀሣቡ ከብሉይ ኪዳን ከሕገ ሙሴ ዘመን ጀምሮ ይገኛል፣ ከዚያም በኋላ ተመሳሳይ መርኆች በሌሎች እምነቶች ወይም ፍልስፍኖች በጽሑፎቻቸው ታይተዋል። በጊዜ ላይ ተመሳሳይ ሀሳቦች በመላው ዓለም በመስፋፋት፣ እንዲህ ያለ መርኅ የብዙ ባህሎች ስነልቡናዊ እና ኅብረተሠባዊ መሠረት ሆንዋል። በተለይም፦

* አይሁድና፦ «**ባልንጀራህን እንደ ራስህ ውደድ...**» - ኦሪት ዘሌላውያን  19:18 (ምናልባት 1660 ዓክልበ. ግድም) 
* ሂንዱኢዝም፦ «ዳርማን (ምግባርን) ዋና ትክተትህን በማድረግ፣ ራስህን እንደምታድርግ ሌሎችንም አድርግ።» - መሃበራተ ሻንቲ ፐርቨ 167:9 (ምናልባት 950 ዓክልበ. ግድም)
* ግሪክ ፈላስፋ፦ «ሌሎች ቢያደርጉት የምትወቅሰውን ነገር አንተም ከማድረጉ ይቅርብህ።» - ጣሌስ (600 ዓክልበ. ግድም)
* ቡዲስም፦«ራስህን የሚጎዳ ቢመስልህ፣ ሌሎችን እንደዚያ እንዳትጎዳቸው።» - ጎታማ ቡዳ ኡዳነቨርገ 5:18 (500 ዓክልበ. ግድም) 
* ጃይኒስም፦ «ሰው ሲመላለስ እሱ ሊደረግለት እንደሚወድደው ለፍጥረቶች ሁሉ ማድረግ ይገባዋል።» - ሱትረክርታንጋ 1:11:33 (500 ዓክልበ. ግድም)
* የኮንግ-ፉጸ ፍልስፍና፦ «ሰውን በሕይወት የሚመራው አንድያ ቃል አለ? ሲጠየቅ "በራስህ ላይ የማትወድደውን በሌሎች ላይ አታድርግ" ብሎ መለሰ።» - አናሌክትስ 15:24 (480 ዓክልበ. ግድም)
* ግሪክ ፈላስፋ፦ «ሌሎች ቢያድርጉብህ የሚያስቆጣህን ሥራ በነርሱ ላይ አታድርግ።» - ኢሶክራቴስ (400 ዓክልበ. ግድም)
* የግብጽ ጽሑፍ፦ «ባንተ ላይ ቢደረግ የጠላኸውን በሌላው ላይ አታድርግ።» - ፓፒሩስ Brooklyn 47:218:135 (350 ዓክልበ. ግድም)
* ግሪክ ፈላስፋ፦ «ባንተ ላይ ቢደርስብህ የማትወድደውን አንተም ራስህ አታድርግ።» - ሴክቲዩስ (50 ዓክልበ. ግድም) 
* ታሚልኛ ሂንዱ ጽሁፍ፦ «ራስህን የሚጎዳ መሆኑ ቢታወቅልህ፣ በሌሎች ላይ አታድርገው። » ቲሩኩራል (1 ዓም ግድም?)
* አይሁድና፦ «አንተን የሚያስከፋ ነገር በባልንጀራህ ላይ አታድርግ፤  ይህም መላው ኦሪት ነው፤ የተረፈውም ዝርዝር ነው።» - የባቢሎን ተልሙድ ሻባጥ 30:a (400 ዓም ግድም) 
* እስልምና፦ «ለራሱ እንደሚወድድ ለባልንጀራውም እስከሚወድድ ድረስ፣ ከናንተ ማንም ሰው እምነት የለውም።» - ነቢዩ ሙሐመድ፣ የተለያዩ ሀዲስ (600 ዓም ግድም) 
* የዞራስተር እምነት ጽሑፍ፦ «ለራስህ የማይስማማ  ነገር በሌሎች ላይ አታድርግ።» - ሻየስት ኔ ሻየስት 13:29 (800 ዓም ግድም) 
* ዳዊስም፦ «የባልንጀራህን ጥቅም እንደ ራስህ ጥቅም፣ የባልንጀራህን ጉዳት እንደ ራስህ ጉዳት አስብ።» - ድርሰት ስለ ዳው መልስ (1200 ዓም ግድም) 
* ሂንዱኢዝም፦ «መላው ዳርማ በጥቂት ቃላት ቢነገር፣ ይህ ነው፤ ለኛ የማይስማማው ነገር በሌሎች ላይ አታድርግ።» -  ፓድመ ፑረና 19:357 (1400 ዓም ግድም)

መደብ:ሃይማኖት
መደብ:ስነ ልቡና
ባይ-ዩዕ

[500px|thumb|የቻይና ሃን ሥርወ መንግሥት ዘመቻዎች በባይ-ዩዕ እና በ[ሥዮንግ-ኑ ላይ 200-100 ዓክልበ. ግድም ]]
**ባይ-ዩዕ** (ቻይንኛ፦ 百越) ወይም «መቶ ዩዕ» በጥንት (ቢያንስ ከ1200 ዓክልበ.) በደቡብ ቻይና እና ስሜን ቬትናም የተገኙት ብሔሮች ነበሩ።

## ባሕል
300px|thumb|left|የዩዕ መንግሥት ሐውልት
ባሕላቸው ያንጊዜ ከቻይና ሰዎች ባሕል በጣም እንደ ተለየ ይታወቃል። ከሩዝ በቀር ብዙ እርሻ አላደረጉም፤ በማደንና በተለይ አሣን በማጥመድ ይኖሩ ነበር፤ እንዲሁም የውሃ ጎሽን ለማዳ አደረጉ። ጎጆቻቸውን በምርኩዞች ላይ ይሠሩ ነበር፣ ጸጉራቸውን ያቋርጡና በቆዳቸው ንቅሳት ያድርጉ ነበር፤ ቻይናዎች ግን ያንጊዜ የኮንግ-ፉጸ ተከታዮች ሆነው ጽጉራቸውን አላቋረጡም፣ ንቅሳት አላደረጉምና ስለዚህ የባይ-ዩዕ ሕዝቦችን እንደ አረመኔዎች ያህል ይቆጥሯቸው ነበር። የዩዕ መንግሥታት ግን ጥራት ያለውን መርከብ እና ሠይፍን በመሥራት አንጋፋዎች ሆኑ፤ አገራቸውም በሉል፣ ዕጣን፣ ዝሆን ጥርስ፣ አውራሪስ ቀንድ፣ ኤሊ ዘጎል፣ ዛጎል ድንጋይ፣ ብቅበቃ፣ ጣውስ ዕጅግ ሀብታም ነበረ።

### ቋንቋ

ለቋንቋቸው ትንሽ ናሙና ቢኖረን ከዘመናዊ ቋንቋዎች መካከል የትኛውን እንደ መሠለ ስላለው ጥያቄ አንዳንድ ክርክሮች አሉ።  እንደ ዘመናዊ ቬትናምኛ እንዳልመሠለ ግልጽ ነው። 

### ደግሞ ይዩ

*ሎክ ዱክ

መደብ:የቻይና ታሪክ
መደብ:ቬትናም
ናታልያ ኦሬሮ

**ናታልያ ኦሬሮ** (እስፓንኛ፦ **Natalia Oreiro**) (1977 እ.ኤ.አ.፣ ሞንቴቪዴዎ፣ ኡሩጓይ) የኡሩጓይ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* 1998፥ Natalia Oreiro
* 2000፥ Tu Veneno
* 2002፥ Turmalina

## ማጣቀሻወች
www.nataliaoreiro.com

መደብ:ዘፋኞች
መደብ:ኡሩጓይ
ጆን ሰለቨን

300px|thumb|የአሜሪካ ተግባራዊ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር ጆን ሰለቨን
**ጆን ሰለቨን** የአሜሪካ ምክትል ውጭ ጉዳይ ሚኒስትርና ለአጭር ጊዜ ከመጋቢት 23 እስከ ሚያዝያ 18 ቀን 2010 ዓም ድረስ ከሬክስ ቲለርሰን ቀጥሎ ተግባራዊ ውጭ ጉዳይ ሚኒስቴር (ሰክረቴሪ ኦቭ ስቴት) ነበሩ። ማይክ ፖምፔዮ ተከተላቸው።

መደብ:የአሜሪካ መሪዎች
ኦርቶዶክስ

**ኦርቶዶክስ** ከግሪክኛ ቃላት «ኦርቶ» (የቀና፣ ርቱዕ፣ ትክክለኛ) እና «ዶክስ» (ትምህርት) የመጣ ቃል ነው።  

በተለያዩ እምነቶች ወይም ርዕዮተ አለሞች ውስጥ «ኦርቶዶክስ» የተባሉት ወገኖች ሊኖሩ ይችላሉ። በዋናኛነት ኦርቶዶክስ የሚባሉት የኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሀይማኖትን ስርአት የሚከተሉት ናቸዉ ማለትም፦

*አምስቱ ኦርዬንታል አብያተ ክርስቲያናት

-የኢትዮጵያ/የኤርትራ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን

-የግብጽ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን

-የአርመን ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን

-የሶርያ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን

-የህንድ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን

* ምሥራቅ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን - ግሪክ ኦርቶዶክስሩስያ ኦርቶዶክስ ወዘተ.
* ኦርቶዶክስ አይሁድና
* ኦርቶዶክስ እስልምና ወይም ሱኒ እስልምና ለማለት ነው።
* ኦርቶዶክስ ሂንዱኢዝም ወይም ሰናተኒ የተሰኘው ዘመናዊ ክፍልፋይ ለማለት ነው።
* ኦርቶዶክስ ማርክሲስም ከ1875-1906 ዓም የተገኘ የማርክሲስም ክፍልፋይ ነበረ።
* ኦርቶዶክስ ባሃይ እምነት - ከባኃኢ እምነት የተገነጠለ በጣም ትንሽ ክፍልፋይ (ከመቶ ምዕመናን በታች አሉት)
በርግን

400px|thumb|በርግን
**በርግን** የኖርዌ ከተማ ነው። 

መደብ:ኖርዌይ
መደብ:የአውሮፓ ከተሞች
ሥልጣኔ

**ሥልጣኔ** ማለት የሠለጠነ ባህል ወይም ኅብረተሠብ ነው። ይህም ምን ማለት እንደ ሆነ ለመግለጽ በታሪክ ልዩ ልዩ ሀሣቦች ቀርበዋል። ባጠቃላይ የሠለጠነ ትርጉም በአማርኛ በጥበብ፣ በባለሙያነት ወይም በዕውቀት የተመጠነ የተለመደ ማለት ነው። የስልጣኔ ተቃራኒ አንትረቢ፣ አውሬነት ወይም ነውር ተብሏል። 

አልቤርት ሽቫይፀር በ1915 ዓም በጻፈው «የሥልጣኔ ፍልስፍና» (*ዘ ፊሎሶፊ ኦቭ ሲቪላይዜሽን*)፦ «በያንዳንዱ ሙያ፣ ከያንዳንዱም አስተያየት፣ በሰው ልጅ የተደረገው እርምጃ ሁሉ ድምር ነው፣ ድምሩ የእርምጃ ሁሉ እርምጃ ሆኖ ወደ ግለሠቡ መንፈሳዊ ፍጻሜ እስከሚረዳው ድረስ።» በማለት «ስልጣኔ»ን አስተርጒሟል። በአጭሩ፣ ወደ መንፈሳዊ ፍጻሜ የሚመራው የሰው ልጅ እርምጃ ሁሉ ድምሩ ሥልጣኔ ሊባል ይችላል። 

ላለፉት ጊዜዎች እርምጃ፣ ብዙ ጊዜ «ስልጣኔ» እንደ «ባህል» ወይም «ኅብረተሠብ» በመለዋወጥ ለማናቸውም ሊወከል ይችላል፤ ለምሳሌ «የማልታ-ቡረት ሥልጣኔ» በቅድመ ታሪክ በሳይቤሪያ ተገኘ፤ ወይም የማያ ሥልጣኔ ከ2000 ዓክልበ. እስከ 1690 ዓም ድረስ በዩካታን፣ ሜክሲኮ አካባቢ ቆየ።

መደብ:ባሕል
መደብ:ሥነ ኅብረተሰብ
መደብ:የሰው ልጅ ጥናት
ቤተክርስቲያን

**ቤተክርስቲያን** ሦስት ትርጉም ያለው በዘርፍና በባለቤትነት የተጠቃለለ ስም ነው፡፡

* አንደኛው ትርጉም ፡- የክርስቲያን ቤት የክርስቲያን መሰብሰቢያ የክርስቲያን መገኛ ማለት ነው፡፡ ይህም ማለት ክርስቲያኖች የሚጸልዩበት ሥጋ እና ደሙን የሚቀበሉበት የሚሰግዱበት ከእግዚአብሔር ጋር የሚገናኙበት የጸሎት ቤት ማለት ነው፡፡ (ኢሳ. 56፡7፤ ኤር. 6፡10-16፤ ማቴ. 21፡13፤ ማር. 11፡17፤ ሉቃ. 19፡46 )

* ሁለተኛ ትርጉም ፡- የክርስቲያን ወገን ክርስቲያን ሁሉ የሚጠራበት ስም ነው፡፡ ‹‹ ቤተ እስራኤል፣ ቤተ ያዕቆብ፣ ቤተ አሮን በማለት የሚጠሩት፡፡ (መዝ. 117፡3፤ ማቴ. 16፡18)

* ሦስተኛ ትርጉም ፡- ቤተክርስቲያን ሲል ምዕመናን ነው፡፡ ይህም ማለት ቤተክርስቲያን ከክርስቶስ የተገኘ እንደሆነ ነው፡፡ የክርስቲያን ወገኖች ቤተመቅደስ ማለት ነው፡፡ የእያንዳንዱ የክርስቲያኖችን ሰውነት የሚያመላክት ነው፡፡ ቅዱስ ጳውሎስ ‹‹የእግዚአብሔር ቤተመቅደስ እንደሆናችሁ አታውቁምን›› 1ኛ ቆሮ. 3፡101

መደብ:ክርስትና
ኤልቪራ ቦልጎቫ

**ዐልዊራ ቦልጎዋ** (መስኮብኛ፦ .Эльвира Болгова) የሩሲያ ተዋናይ ነች።
## ማጣቀሻወች
elvirabolgova.ru
መደብ:የሩስያ ሰዎች
መደብ:ተዋናዮች
ሱቁጥራ

400px|thumb|የሱቁጥራ ሥፍራ
[300px|thumb|ድሮ ስለቀይ ፈሳሹ ተፈላጊ የነበረ [የሱቁጥራ ሜርቆ]]
**ሱቁጥራ** ወይም **ሶኮትራ** (አረብኛ፦ سُقُطْرَى) በሕንድ ውቅያኖስ የሚገኝ የየመን ደሴት ነው።  ባካባቢው ሦስት ሌሎች ትንንሽ ደሴቶችም አሉ። 

የሱቁጥራ ስም መነሻ ከሳንስክሪት /ድቪፐ ሱቀደረ/ «ሀሤት ደሴት» እንደ መጣ ይባላል። በ1ኛው ክፍለ ዘመን በተጻፈው ግሪክኛ *[[የቀይ ባሕር ፔሪፕሉስ]]* (ጉዞ መግለጫ)፣ ደሴቱ /ዲዮስኮሪዶ/ ወይም «የዲዮስኮሪ» (መንታ ጣኦታት) ተባለ። ሦስተኛው መነሻ አረብኛው /ሱቅ አል-ቃትራ/፣ «የጠብታ ሱቅ» እንደ ሆነ ይባላል። ጠብታ ማለት በሱቁጥራ ብቻ የሚገኘው የሱቁጥራ ሜርቆ ቀይ ፈሳሽ ሲሆን፣ ይህ ፈሳሽ ስለቀይ ቀለሙ ለማጌጥ ተፈላጊ ነበር።

በጥንት የብዙ አገራት መርከበኞች እንደ ደረሱ  ከጽሑፎቻቸው ብዛት ታውቋል።  የደሴቱ ኗሪዎች በ44 ዓም በቅዱስ ቶማስ ተጠምቀው ወደ ክርስትና እንደ ገቡ ይነገራል። የኔስቶራዊ ቤተ ክርስቲያን ክፍልፋይ ምዕመናን ሆኑ። ከ10ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ፣ በአሁኑ የመን የተገኘው ማህራ ሱልጣናት ሱቁጥራን ይገዙ ነበር። በ1499 ዓም የፖርቱጋል ጦር መርከቦች ሱቁጥራን ያዙት፣ ስላልተስማማቸው ግን በ1503 ዓም እንደገና ተዉት።  ጥቂት ኔስቶራዊ ክርስቲያን ሕዝብ በሱቁጥራ እስከ 1792 ዓም ድረስ ቀሩ።      

የዛሬው ኗሪዎች አረብኛ እንደ መደበኛ ቋንቋ ከመናገራቸው በላይ፣ ኗሪ ቋንቋቸው ሱቁጥርኛ እንደ ደቡብ አረብኛ አይነት የሆነ ሴማዊ ቋንቋ ነው።  ዋና ምርቶቻቸው ተምር፣ ንጥር ቅቤ፣ ትምባሆና አሣ ናቸው። የበሬና የፍየልም እረኞች አሉ።

ደሴቱ ከአሕጉር በመገለሉ፣ በርካታ በሱቁጥራ ብቻ የሚገኙ ብርቅዬ አትክልትና እንስሳት ዝርዮች አሉበት። በተለይም

ከአትክልት፦
* የሱቁጥራ ሩማን Punica protopunica
* የሱቁጥራ ሜርቆ Dracaena cinnabari
* የሱቁጥራ ወርቅ-በሜዳ Dorstenia gigas
* የኪያር ዛፍ Dendrosicyos socotranus - በመላው ዱባ አስተኔ ብቸኛው ዛፍ ይሄ ነው።   
* የሱቁጥራ እጣን ዛፍ Boswellia socotrana
* ብዙ የሬት ዝርዮች

ከእንስሳት፦ 
* የሱቁጥራ ወማይ ወፍ Onychognathus frater
* የሱቁጥራ መዳብ-ጥምጣም ማር-መጣጭ ወፍ Chalcomitra balfouri
* የሱቁጥራ ድምቢጥ Passer insularis
* የሱቁጥራ እስስት Chamaeleo monachus
* ሦስት የሠርጣን ዝርዮች
* በርካታ የሸረሪት ዝርዮች

መደብ:የመን
ሃይናን

420px|thumb|የሃይናን ሕዝቦች በኗሪ ቋንቋ፣ የ1959 ዓም ካርታ
280px|thumb|የሃይናን ቢጫ ፋኖስ ሚጥሚጣ
**ሃይናን** (ቻይንኛ፦ 海南 ወይም /ሓይናም/) በደቡብ ቻይና ባሕር የሚገኝ የቻይና ሕዝባዊ ሪፐብሊክ ታላቅ ደሴትና ክፍላገር ነው። 

የሃይናን ትርጉም «ከባሕር ደቡብ» ነው። የሃን ቻይናውያን ሰዎች ከ118 ዓክልበ. ጀመሮ ሠፈሩበት። አሁን 84% ይቆጠራሉ። ከነርሱ ቀድሞ የኖሩበት ኗሪዎች ሊ ብሔር ወደ ደቡብ ይገኛሉ፣ 15% ናቸው።  የሁላቸው መደበኛ ቋንቋ ፑቶንግኋ ቻይንኛ ሲሆን፣ ቻይናውያን ደግሞ ሚንኛ (ሃይናንኛ)፣ ሊ ብሔርም ደግሞ ሕላይኛ ይናገራሉ። ባብዛኛው የደሴት ኗሪዎች የቡዲስም ምዕመናን ሲሆኑ፣ አንዳንድ እስላም ወይም ክርስቲያን ይገኛሉ። ዋናው ሰብል ሩዝ፣ ከዚያም ኮኮነት ዘምባባ፣ ቃጫ፣ አናናስ፣ ቁንዶ በርበሬ፣ ሻይ፣ ቡና፣ ሸንኮራ አገዳ፣ ጎማ ዛፍ ሁሉ  ይታረሳሉ። የሃይናን ቢጫ ፋኖስ ሚጥሚጣ ለሃይናን ደሴት ብርቅዬ የቻይና ሚጥሚጣ አይነት ነው።  ለማዳ እንስሶች በተለይ ፍየል፣ በሬ፣ የውሃ ጎሽ፣ ዶሮ፣ ዚዪ፣ ዳክዬ አላቸው።

ሃይናን በጣም ትልቅ የቱሪስም መድረሻ ሆኗል፤ በቅርብም የቻይና መንግሥት መላው ክፍላገሩ «ዓለም አቀፍ ነጻ ንግድ ክልል» እንዲሆን ለማድረግ እያቀደ ነው።

የሃይናን ባህል ስለ አበሳሰሉ ይታወቃል፤ በተለይ የበግ፣ ሠርጣን፣ ዳክዬ፣ ዶሮ፣ ዚዪ፣ አሳ፣ አሳማ አሠራሮች አላቸው። «የሃይናን ዶሮ በሩዝ» የሚል አሠራር በመላው ደቡብ-ምሥራቅ እስያ በተለይም በሲንጋፖር የተወደደ ሆኗል። 

በሃይናን ደሴት ብቻ የሚገኙ ብርቅዬ አትክልትና እንስሳት ዝርዮች አሉበት። በተለይም

ከአትክልት፦
* የሃይናን ቢጫ ፋኖስ ሚጥሚጣ የCapsicum chinense አይነት
* የሃይናን ነጭ ጥድ Pinus fenzeliana
* የሃይናን ዝግባ Cephalotaxus hainanensis

ከእንስሳት፦
* የሃይናን ጸጉራም ትድግ Neohylomys hainanensis
* የሃይናን ቆቅ  Arborophila ardens
* የሃይናን ጣዎስ Polyplectron katsumatae
* የሃይናን ጥቁር-ጉትያ ጊቦን ጦጣ Nomascus hainanus
* የሃይናን መንትሌ Lepus hainanus
* የሃይናን ነብር-ድመት Prionailurus bengalensis alleni የነብር-ድመት ንዑስ ዝርያ ነው።
* የሃይናን ቅጠል ተንጫጪ ወፍ Phylloscopus hainanus

መደብ:ቻይና
የቶራ አስተኔ

**የቶራ አስተኔ** በሙሉ ጣት ሸሆኔ ክፍለመደብ ውስጥ የሆነ የጡት አጥቢ ሰፊ አስተኔ ነው።

በአስተኔው ውስጥ ያሉት ወገኖች እነዚህ ናቸው፦

* ሚዳቋ ቆርኬ (ኢምፓላ)- አንድ ዝርያ (አፍሪካ)
* ቆርኬ - አንድ ዝርያ (አፍሪካ)
* ሂሮላ ቆርኬ - አንድ ዝርያ (ኬንያ-ሱማሌ ጠረፍ ብቻ)
* ቶራ ፈረስ - ሁለት ዝርዮች (አፍሪካ)
* ቀይ ቆርኬ - ሦስት ዝርዮች (አፍሪካ)
* ዲባታግ - አንድ ዝርያ (ኢትዮጵያና ሶማሊያ ብቻ)
* ዘላይ ድኩላ (ስፕሪንግቦክ) - አንድ ዝርያ (ናሚቢያ ዙሪያ)
* የሕንድ ድኩላ - አንድ ዝርያ (ሕንድ ዙሪያ)
* ቀይ ድኩላ - አምስት ዝርዮች (አፍሪካ)
* የሚዳቋ ድኩላ ወገን - 8 ዝርዮች (አፍሪካ)
* ገረኑግ - አንድ ዝርያ (የአፍሪካ ቀንድ)
* የሜዳ ፍየል ወገን - የሜዳ ፍየል፣ ረጅም ቀንድ የሜዳ ፍየል፣ ዳማ ሜዳ ፍየል (አፍሪካ)
* የሞንጎሊያ ድኩላ ወገን - 3 ዝርዮች (ሞጎሊያ፣ ቲቤት፣ ቻይና)
* ሳይጋ ድኩላ - አንድ ዝርያ (እስያ)
* በይራ ድኩላ - አንድ ዝርያ (ጂቡቲ ዙሪያ)
* የንሹ - አራት ዝርዮች (ምሥራቅ አፍሪካ)
* ንጉሣዊ ድኩላ - አንድ ዝርያ (ምዕራብ አፍሪካ)
* ድንክ ድኩላ - ሁለት ዝርዮች (አፍሪካ)
* ሰስ - አንድ ዝርያ  (አፍሪካ)
* ፌቆ - አንድ ዝርያ (አፍሪካ)
* የቡላ ድኩላ ወገን - ሦስት ዝርዮች (ደቡባዊ አፍሪካ)
* አራት ቀንድ ድኩላ - አንድ ዝርያ (ሕንድና ኔፓል)
* ሰማያዊ በሬ (ንልጋይ) - አንድ ዝርያ (ሕንድ)
* የእስያ ጎሽ ወገን - 5 ዝርዮች (እስያ)፤  የውሃ ጎሽ ለማዳ ነው።
* የበሬ ወገን - በሬ / ላም፣ ያክ፣ ዜቡ፣ ጋያል፣ የባሊ በሬ ለማዳ ሲሆኑ 4 አውሬ ዝዮችም አሉ።
* እንዝርት-ቀንድ ሳላ - አንድ ዝርያ (ቬትናም)
* ጎሽ - አንድ ዝርያ (አፍሪካ)
* የስሜን አሜሪካ ጎሽ ወገን - 2 ዝርዮች፣ አንዱ ከምሥራቅ አውሮፓ ነው።
* የአጋዘን ወገን - ድኩላ፣ የምኒልክ ድኩላ፣ ኣምበራይሌ፣ የደጋ አጋዘን፣ ኒያላ፣ 3 ሌሎች (አፍሪካ)
* የወንደቢ ወገን - ወንደቢና ታላቅ ወንደቢ (አፍሪካ)
* በሬ ዋሊያ (ታክን) - አንድ ዝርያ (ቡታን ዙሪያ) 
* የዝባድ በሬ - አንድ ዝርያ (አርክቲክ ዙሪያ)
* የበርበር በግ - አንድ ዝርያ (ስሜን አፍሪካ)
* የአረቢያ ፍየል - አንድ ዝርያ (አረቢያ)
* የፍየል ወገን - ፍየል፣ ዋሊያ እና 6 ሌሎች
* የሂማላያ ፍየል - አንድ ዝርያ (ሂማላያ)
* የበግ ወገን - ለማዳ በግ እና 6 ሌሎች
* ንልጊሪ ፍየል - አንድ ዝርያ (ሕንድ)
* ሰማያዊ በግ - 2 ዝርዮች (ሂማላያ)
* ሰሮው (ፍየል-ድኩላ) - 6 ዝርዮች (እስያ)
* ጎራል (ፍየል-ድኩላ) - 4 ዝርዮች (እስያ)
* የተራራ ፍየል - አንድ ዝርያ (ስሜን አሜሪካ)
* ሻምዋ ዋልያ - 2 ዝርዮች (አውሮፓ)
* ተራ ሚዳቋ - 2 ዝርዮች (አፍሪካ)
* ሌሎች ሚዳቋዎች - ፪ ወገኖች (አፍሪካ)
* የፈረስ ፍየል ወገን - 2 ዝርዮች (አፍሪካ)
* ሳላ - 4 ዝርዮች (አፍሪካ)
* ነጭ ድኩላ - አንድ ዝርያ (ሳሃራ በረሃ)
* የቲቤት ድኩላ - አንድ ዝርያ (ቲቤት)
* አጋዘን ድኩላ - አንድ ዝርያ (ደቡብ አፍሪካ)
* የድፋርሳ ወገን - ድፋርሳና 5 ሌሎች (አፍሪካ) 
* ብሆር - ሦስት ዝርዮች (አፍሪካ)

*
ቂጥኝ

**ቂጥኝ** በከፍተኛ ሁኔታ ተላላፊ በሽታ
ሲሆን በዋነኛነት በግብረ ስጋ ግንኙነት ይተላለፋል። አንዳንድ ጊዜ
ይህ በሽታ ለረጂም ጊዜ በመሳሳም
ወይም በቅርበት የሰውነት ንክኪ
ሊተላለፍ ይችላል። በተጨማሪም
በቁስል ሊተላለፍ ይችላል። በቂጥኝ
በሽታ የተያዘ ሰው በሽታው በውስጡ
እንዳለበት ባለማወቅ ለወሲብ
ጓደኛው በቀላሉ ያስተላልፋል፡፡
በእርግዝና ላይ የምትገኝ አንዲት
ሴት ይህን በሽታ ወደ ህፃኑ
ታስተላልፋለች፡፡ ቂጥኝ በሽንት ቤት
መቀመጫዎች፣ በበር እጀታዎች፣
በመዋኛ ገንዳዎች፣ የሌላ ሰው
ልብስ በመልበስና በመመገቢያ
እቃዎች በፍጹም አይተላለፍም፡፡
የበሽታው መነሻ ምልክቶች
ቂጥኝ ትሪፖኒማ ፓሊደም በሚባል
ባክቴሪያ መነሻነት ይከሰታል፡፡
ቂጥኝ ዋና የህብረተሰብ ችግር
ሲሆን ለረጂም ጊዜ የሚቆይ ከባድ
የጤና ችግሮች ጥሎብን ያልፋል
ከነዚህም መካከል የአእምሮ ጉዳት፣
አይነስውርነትና የመሳሰሉት
ናቸው፡፡
በሽታው እንዳለብን እንዴት
እናውቃለን
የቂጥኝ በሽታ ሶስት የህመም
ደረጃዎች አሉት እነሱም
1. የመጀመሪያ ደረጃ ቂጥኝ
በዚህ የህመም ደረጃ ላይ የሚገኙ
በሽተኞች አንድ ወይም ከአንድ
በላይ ቁስለት ይኖራቸዋል ይህ
ቁስል ትንሽና ህመም አልባ ሲሆን
በአፍና በብልት አካባቢ እነዚህ
ቁስሎች ይከሰታሉ(ለመከሰት
ከ10-90 ቀናት ይፈጅባቸዋል)፡፡
ቁስሎቹ ያለምንም ህክምና እና
ጠባሳ በ6 ሳምንት ውስጥ ይድናሉ፡፡
2. ሁለተኛ ደረጃ ቂጥኝ
ይህ የህመም ደረጃ በበሽታው
ከተጠቃንበት ከ6 ሳምንት እስከ 6
ወር ይጀምራል ከዚያም ለማቆም
ከ1 እስከ 3 ወር ይፈጅበታል፡፡
በዚህ ደረጃ ላይ የሚገኙ በሽተኞች
በእጃቸው መዳፍ እና በእግራቸው
ሶል ላይ ሽፍታ ይወጣባቸዋል፡፡
በተጨማሪም እርጥባማ ክንታሮት
በጭናቸው አካባቢ እንዲሁም
ነጫጭ ነገሮች በአፋቸው ውስጥ
ይወጣል ትኩሳትና የክብደት መቀነስ
የሚጠበቁ ምልክቶች ናቸው፡፡
የተዳፈነ/የተደበቀ ቂጥኝ
በዚህ ደረጃ ላይ ምንም ዓይነት
የበሽታው ምልክቶች
አይታዩባቸውም በሽታው
የሚደበቅበት ጊዜ ነው፡፡
3. ሶስተኛ ደረጃ ቂጥኝ
ይህ የህመም ደረጃ በሽታውን
ካልታከምን ወደ ከፍተኛ እና ከባድ
ሁኔታ የሚተላለፍበት ነው፡፡ በልብ፣
አእምሮ፣ በነርቭ ምክንያት
ፓራሊሲስ፣ አይነስውርነት፣
መስማት አለመቻል፣ ስንፈተ ወሲብ
እና ሞት ሊከሰትበት የሚችልበት
ደረጃ ነው፡፡
ቂጥኝ በጣም ቀላል በሆነ ዘዴ
የደም ናሙና በመውሰድ ምርመራ
ይደረጋል፡፡
የቂጥኝ በሽታ ህክምና
በቂጥኝ በሽታ ከተጠቁ አንድ አመት
ጊዜ ያልበለጣቸው ከሆነ አንድ ጊዜ
የሚወሰድ ፒኒሲሊን ይህን በሽታ
ሙሉ ለሙሉ ለማጥፋት በቂ ነው፡፡
ለፒኒሲሊን አለረጂክ የሆኑ
በሽተኞች ደግሞ በቴትራሳይክሊን፣
ዶክሲሳይክሊን ወይም ሌላ ዓይነት
ፀረ-ባክቴሪያ መድሃነቶች መውሰድ
ይኖርብናል፡፡ የቂጥኝ ህክምና
እየወሰደ ያሉ በሽተኞች ከበሽታው
ሙሉ ለሙሉ እስከሚያገግሙ
ከግብረ ስጋ ግንኙነት መታቀብ
አለባቸው፡፡
ቂጥኝ እርጉዝ ሴቶችንና ህፃናትን
እንዴት ያጠቃል
እርጉዝ ሴቶች በቂጥኝ መቸ
እንደተያዙ የሚወሰን ቢሆንም
ለተረገዘው ህፃን የማስተላለፍ ጥሩ
አጋጣሚ አላቸው፡፡ ህፃኑ ከመወለድ
በፊት ማህፀን ውስጥ እያለ
ይሞታል ወይም ህፃኑ ከተወለደ
በኃላ በጥቂት ጊዜ ውስጥ
ይሞታል፡፡ የተወለደው ህፃን
ምንም አይነት ምልክት
አይኖረውም በህክምና
እስካልተረጋገጠ ድረስ፡፡
ምልክቶቹን በጥቂት ሳምንታት
ውስጥ ማሳየት ይጀምራል፡፡
ያልታከሙ ህፃናት የዕድገት
መዘግየት እንዲሁም ሞት
ያጋጥማቸዋል፡፡
ቂጥኝን እንዴት መከላከል ይቻላል
ለቂጥኝ በሽታ የመጋለጥ እድልን
ለመቀነስ የሚከተሉትን ያድርጉ
• በበሽታው ከተያዘ ሰው ጋር ያለንን
የጠበቀ ግንኙነት መቀነስ/ማቆም
• የግብረስጋ ግንኙነት አጋርዎ ሰው
በቂጥኝ በሽታ መያዝና አለመያዙን
የማያውቁ ከሆነ በማናኛውም
የግብረስጋ ግንኙነት ወቅት ኮንዶም
መጠቀም፡፡
ቂጥኝ በቀላል ምርመራና ህክምና
የሚድን በሽታ ነው፡፡ ይህ ህክምና
የዘገየ ቆይተን የምናደርግ ከሆነ
ቋሚ የልብና አእምሮ ጉዳት
ሊያስከትል ይችላል ምንም እንኳን
ከበሽታው ሙሉ ለሙሉ
ብንድንም፡፡
## በተጨማሪም ተመልከት
* ግብረ ሰዶማዊነት
## ደግሞ ይዩ
ኔፓልኛ

**ኔፓልኛ** (ኔፓልኛ፦ /ኔፓሊ/፣ /ኸስኩራ/ ወይም /ጎርኻሊ/) የኔፓል መደበኛ ቋንቋ እና የሕንዳዊ-ኢራናዊ ቋንቋዎች አባል ነው።  

ለኔፓል ሌላው ቋንቋ ለኔፓል ባሳ (ወይም ኔዋርኛ) ተመሳሳይ ስም ቢኖረው ኔፓል ባሳ ግን ሕንዳዊ-አውሮፓዊ ሳይሆን የቻይናዊ-ቲቤታዊ አባል ነው። 

 

መደብ:ህንዳዊ-ኢራናዊ ቋንቋዎች
ሳንኮሬ ማድራሣ

400px|thumb|ሳንኮሬ ማድራሣ፣ ቲምቡክቱ፣ ማሊ
**ሳንኮሬ ማድራሣ** በቲምቡክቱ፣ ማሊ መንግሥት፣ ከ981 እስከ 1585 ዓም ያህል የቆየ የእስልምና መስጊድና ከፍተኛ ትምህርት ተቋም ወይም ዩኒቨርሲቲ ነበረ። ከቲምቡክቱ ዩኒቨርሲቲ ሦስት ተቋማት መጀመርያው የተመሠረተው ነበር። 

መስጊዱ የተመሠረተው በ981 ዓም በቲምቡክቱ ዳኛ በአል-ቃዲ አቂብ ነበረ። ከ1100 ዓም ያህል በፊት በአንዲት ሀብታም ማንዲንካ ወይዘሮ እርዳታ፣ ሕንጻው ሰፊ ማድራሣ (ተቋም) ሆነ።   ያንጊዜ የአውሮፓ ትልቅ ዩኒቨርሲቲዎች ገና ምንም ሳይኖሩ፣ ለአፍሪካ ከፍተኛ ደረጃ ተማሮች ግን የእስላም ማድራሦች በቲምቡክቱ፣ በካይሮ እና በሞሮኮ ተገኝተው ነበር።    

በ1200 ዓም ግድም የተማሮች ቁጥር 25,000 ነበር፤ የከተማውም ሕዝብ ቁጥር ያንጊዜ 100,000 ነበር። በተለይ ከ1300 ዓም በኋላ በጣም ስመ ጥሩ ትምህርት ተቋም ሆነ።    

የተቋሙ መደበኛ ቋንቋ አረብኛ ነበር።   በተማሮች መጀመርያ ዓመት ቁራኑን ሙሉ በአረብኛ ከልብ መዳግም ነበረባቸው። ዋና የጥናት ዘርፎች እስልምና፣ ቁራን፣ ሕግና ሥነ ጽሑፍ ነበሩ። በተጨማሪ ሕክምና፣ ቀዶ ጥገና፣ ሥነ ፈለክ፣ ትምህርተ ሂሳብ፣ የተፈጥሮ ሕግጋት ጥናት፣ የጥንተ ንጥር ጥናት፣ ፍልስፍና፣ የቋንቋ ጥናት፣  መልክዓ ምድር፣ ታሪክና ሥነ ጥበብ ጥናቶች አስተማሩ። ከዚያ በላይ ተማሮች ንግድ ወይም ሙያ ይማሩ ነበር፦ አናጢነት፣ ግብርና፣ አሣ ማጥመድ፣ ግንባታ፣ ጫማ መሥራት፣ ልብስ ሰፊነት፣ ወዘተ. ይማሩ ነበር።  

በ1319 ዓም ሁለተኛ ማድራሣ ጂንገሬ በር ተቋም ተሠራ፤ በ1392 ዓም ሦስተኛው ተቋም ሲዲ ያህያ ተሠራ ። እነዚህ ሦስት ማድራሦች፣ ሳንኮሬ፣ ጂንገሬ በር እና ሲዲ ያህያ፣ አንድላይ የቲምቡክቱ ዩኒቨርሲቲ ይባሉ ነበር።  በ1460 ዓም ቲምቡክቱ ከማሊ መንግሥት ወደ አዲሱ ሶንግኃይ መንግሥት ዓለፈ።  በ1585 ዓም ግን የሞሮኮ ወራሪ ሃያላት ማድራሦቹን አጠፉ፣ ብዙ መጻሕፍት ቤቶችንም  አቃጠሉ።  ቢሆንም  ከማድራሣው 70,000 ያህል ሰነዶች እስካሁን ተርፈዋል፣ ዛሬም እየተነተኑ ነው።  

ዝነኛ አስተማሮች፦
* አህማድ ባባ አል-ማሡፊ (1549-1619 ዓም) የተቋሙ መጨረሻው መሪ፣ 60 መጻሕፍት ጽፈው ነበር። ሞሮካውያን ወደ ስደት ላኩት። 
* ሞሐመድ ባጋዮጎ (1515-1585) ፋላስፋ፣ ጸሐፊና መምህር፣ በሞሮካውያን ተገደለ።

መደብ:ማሊ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:እስልምና
መደብ:የአፍሪካ ዩኒቨርሲቲዎች
የዝባድ በሬ

**የዝባድ በሬ** (ሮማይስጥ፦ *Ovibos moschatus*) በአርክቲክ ዙሪያ የሚገኝ የቶራ አስተኔ አባል ነው።

## የእንስሳው ሳይንሳዊ ጸባይ
400px|thumb|left|የዝባድ በሬ መንጋ መከላከያ ሠልፍ
የዝባድ በሬ ወንድ ብርቱ ጠረን የሚሰጡ እጢዎች አሉት። ይህ ሴቶችን ለማዳራት ነው። ወንዶችም ሴቶችም ሁለት ረጅም፣ ጥምዝ ቀንዶች በራሳቸው ላይ አሏቸው። ወንዶችም ከደመነፍስ የተነሣ እርስ በርስ ለሴቶችም ሆነ ለሣር ቡጢ ያደርጋሉ።

## አስተዳደግ

የዝባድ በሬ የሚበላው ሣር፣ በለሴት፣ ሳርንስት፣ የአርክቲክ አኻያ ቊጥቋጥ፣ ወዘተ. ነው። 

ዝባድ በሬን የሚበላው ነጣቂ በተለይ የአርክቲክ ተኲላ ነው። አልፎ አልፎ የዋልታ ድብ ወይም ቡናማ ድብ ድካሙን ይነጥቃል።  በሚበዙበት ጊዜ፣ የሰው ልጅ ደግሞ ለሥጋው ያድናቸዋል። 

በመንጋው ምናልባት 8-24 በሬዎች ይሆናሉ። ጥቃት ቢደርስባቸው፣ ለመከላከያ ፊታቸውን ወደ ውጭ አድርገው በክብ ነገር ቁመው የቀለበት ቅርጽ ይሠራሉ።  

## በብዛት የሚገኝበት መልክዓ ምድር  እና ብዛቱ

የተፈጥሮ መኖሪያቸው በስሜን ግሪንላንድና በስሜን ካናዳ ሲሆን፣ ከዚህ በላይ የሰው ልጆች ወደ አላስካ፣ ስካንዲናቪያና ሳይቤሪያ አስገብተዋቸዋል። አንዳንዴ ይህ የሚደረግ ለማደኑ እንዲበዙ ነው።  በመላው ዓለም በጠቅላላ አሁን ምናልባት 125 ሺህ ያህል ዝባድ በሬዎች ይኖራሉ።  

## የእንስሳው ጥቅም

«ቂቪዩት» የተባለ ከፍተኛ ጥራት ያለውን ሱፍ ይሰጣሉ። አልፎ አልፎ ብቻ የዝባድ በሬዎች ለሱፍ፣ ለወተትና ለሥጋ ለማዳ እንስሶች ተደርገዋል።

መደብ:የቶራ አስተኔ
ከርቲስ ብሎ

350px|thumb|ከርቲስ ብሎው 2004 ዓም
**ከርቲስ ብሎው** (1951 ዓም / 1959 እ.ኤ.አ. ተወለደ፤ ልደት ስም **ከርቲስ ዋልከር**) ዝነኛ አሜሪካዊ ዘፋኝ ሲሆን አሁን በተጨማሪ  የክርስትና ሰባኪ ሆኖአል። ራፕ ሙዚቃ ለተባለው ሙዚቃዊ ዘርፍ ግምባር ቀደምትነት የያዘ አንጋፋ ራፐር ሆኗል። ይህ በ1972 ዓም በቀረጸው ራፕ ዘፈን «*[[ዘ ብረይክስ]]*» ሆነ። ለአለም ሕዝብ እንዲህ አይነት ቄንጥ ሰምተው ባያውቁም በዚያን ጊዜ ደግሞ ሌላ ራፕ ቡድን ሹገር ሂል ጋንግ በዘፈናቸው «*[[ራፐርዝ ዲላይት]]*» ቄንጡን ለአለም እንዳሳወቁት በታሪክ ይታወሳል።  በቅርብ ጊዜ ውስጥ በርካታ «ራፕ» እና «ሂፕ-ሆፕ» ሙዚቃ ዘመናዊ ሆነ። 

ከዚያ በኋላ ከርቲስ ብሎው ሌሎችን ተወዳጅ ራፕ ዘፈኖች ከማስገኘቱ አላቋረጠም፤ በተለይም «*[[ፓርቲ ታይም]]*» (1975 ዓም) እና «*[[ባስከትባል (ራፕ ዘፈን)|ባስከትባል]]*» (1976 ዓም) ተወደዱ። ስምንት የራፕ አልበሞች ሰርተው ነበር። በኋላ እንደ ተከተሉት እንደ ብዙ ራፐሮች ሳይሆን ዘፈኖቹ የብልግና ቃላት የተሞሉባቸው አይደሉም። በ1986 ዓም ከርቲስ ብሎው መጽሐፍ ቅዱስንና ክርስቶስን ተቀብሎ ተጠመቀ። ከ1999 ዓም እስካሁን አራት የክርስቲያን ራፕ አልበሞች ከነቡድኑ «ዘ ትሪኒቲ» (ሥላሴው) ቀርጿል። በ2001 ዓም ደግሞ እንደ ወንጌል ሰባኪ ተካነ፤ የ«ሂፕ-ሆፕ ቤተክርስቲያን» በኒው ዮርክ ከተማ መሥራች ሆነ፤ ወንጌሉን በራፕ ሙዚቃ በኩል ይሰብካሉ።   

መደብ:የአሜሪካ ዘፋኞች
አንከረጅ

350px|thumb|የአንከረጅ  ሥፍራ በአላስካ
**አንከረጅ** (እንግሊዝኛ፦ Anchorage) የአላስካ ከተማ ነው። በ1906 ዓም ተመሠረተ። የሕዝብ ቁጥር (2016 እ.ኤ.አ.) 298,192 ያህል ነው። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ISOCARP

**International Society of City and Regional Planners (ISOCARP)** በየከተማ ፕላን ዝግጅት የሚሰሩ ዓለም አቀፍ ማህበር ነው። የተፈጠረው በ1965 ዓም ነበር። አሁን ከ80 በላይ ሃገራት አባላት አሉት። ISOCARP በየተባበሩት መንግስታት እና በአውሮፓ ምክር ቤት በይፋ እውቅና ተሰጥቶታል። ከዩኔስኮ ጋር ይሠራል። በየትኛውም መንግስት ቁጥጥር ስር አይደለም።

## የውጭ መያያዣ

* ISOCARP

መደብ:ድርጅቶች
ታላቅ የጫካ እሪያ

**ታላቅ የጫካ እሪያ** በአፍሪካ ጫካዎች የሚገኝ የእሪያ ዘመድ ነው። በጥቂት መጠን በኢትዮጵያም ተገኝተዋል። ለወገኑ Hylochoerus ብቸኛው ዝርያ ነው። 

ታላቅ የጫካ እሪያ ብዙ ረጅም ብርቱካን እና ጥቁር ጸጉር አለው።  የረዘመ ክራንቻ ጥርስ አለው። በተለይ እጽ ይበላል፣ አንዳንዴም ጥምብ ያንሳል። በብዙ ቦታዎች በተለይ በሌሊት ይሂዳል፣ ሆኖም በቅዝቃዛ ወቅት ወይም ከሰዎች ሲራቅ በቀን ሊታይ ይችላል። እስከ ሀያ በአንድ መንጋ አብረው ይሄዳሉ። 

ታላቁ የጫካ እሪያ ገና ለመዳ አልተደረገም፣ በቀላሉ ለመዳ እንደሚደረግ ነበር ይታስባል። በጫካ ውስጥ ወንዱ ግፈኛ ሊሆን ይችላል፣ ወይም እርስ በርስ ሊታገሉ ወይም ቡራቡሬ ጅብን ከጥምብ ሊያባረሩ ይችላሉ። በግስላ ወይም በብዙ ቡራቡሬ ጅቦች ሊነጠቅ ይቻላል።

መደብ:የዱር አራዊት
መደብ:አጥቢ እንስሳት
ሚሌና ድራቪጭ

**ሚሌና ድራዊጭ** (ሰርብኛ፦ Милена Дравић) የሰርቢያ ተዋናይ ነች።
## ፊልሞች
* ኮዛራ (1962)
* ኡና (1967)

መደብ:ተዋናዮች
መደብ:ሰርቢያ
ምክር ቤታዊ አገባብ

**ምክር ቤታዊ አገባብ** ወይም **ፓርላሜንታዊ ሂደት** ማለት በማናቸውም ምክር ቤት ወይም በተመሳሳይ በድርጅታዊ ስብሰባ ውስጥ በዘመናት በተደረጀው ልማድ መሠረት የሚጠቀሙት ቅደም-ተከተል ደንቦች ናቸው።

በዝርዝሩ ደንቦቹ እንደየድርጅቱ ሊለዩ ይችላሉ። መንግስት ላልሆኑ ድርጅቶች፣ በዋነኝነት የሚከተለው *[[የሮበርት ቅደም-ተከተል ደንቦች]]* የተባለው መምሪያ መጽሐፍ ነው። የአሜሪካ ብሔራዊ ምክር ቤቶች *[[የጄፈርሶን ፓርላሜንታዊ መምሪያ]]* ይከተላሉ። የዩናይትድ ኪንግደም ፓርላማ *[[የእርስክን መይ ፓላሜንታዊ ሂደት መምሪያ]]* ይከተላል። ከአሜሪካ 99 ክፍላገራዊ ምክር ቤቶች፣ 70 *[[የመይሶን ምክር ቤታዊ አገባብ መምሪያ]]* ሲከተሉ፣ 13 በ*ጄፈርሶን መምሪያ*፣ 4 በ*ሮበርት መምሪያ* ይገዛሉ።     ከነዚህ ዋናዎቹ  ፓርላሜንታዊ መምሪያዎች ሌሎች አሉ። ብዙ ጊዜ ድርጅቶች ከነዚህ መሠረቶች ለራሳቸው የቅደም-ተከተል ሂደት ደንቦች ለማስተካከል በምርጫ ይስማማሉ።

በፓርላሜንታዊ ሂደት አንድ ማዕከለኛ መርህ «ውሳኔ በድምጽ ብዛት ይወሰናል» የሚል ነው። ከስብሰባው አካላት ወይም «መቀመጫዎች» መካከል፣ አንዱ አባል በተራው («ወለል»ን ሲይዝ) ሃሣቡን ለ«ሊቀ ወምበር» ማቅረብ ይችላል። ሀሣቡ በተለይ ለቁርጥ ሀሣብ እንዲሆን ከሆነ፣ በጽሑፍም ይቀርባል። በልማድ፣ ለሀሣቡ በቂ ትኩረት እንዳለ ለማሳየት፣ ሁለተኛ አባል «ሃሣቡን እደግማለሁ» ማለት አለበት። ከዚያ በቅደም-ተከተሉ ሲነሣ የተገኙት አባላቱ ሁሉ በተራቸው ስለ ሀሣቡ አስተያየት፣ ምክርና ክርክር ውይይት ያደርጋሉ። የሀሣቡን ረቂቅ ጽሑፍ ቃላት ለመቀይር በንዑስ-ሀሣብ የሚፈልጉ ሊኖሩ ይቻላል። አባላቱ በዋና ሀሣብ ሳይወስኑ መጀመርያ ስለዚያው ንዑስ-ሀሣብ ወይም ቃላት ለውጥ መወሰን አለባቸው።    

ምርጫው በድምጽ ብዛት ሲባል፣ ይህ ለቀላል ጥያቄ በውነት በድምጽ ብዛት «አዎ» ወይም «አይ» በመጮህ ሊደረግ ይችላል። ስምምነት መኖሩ ካልመሰለ፣ እያንዳንዱ አባል በየተራው «አዎ» ወይም «አይ» በመጮህ፣ በጽሑፍ ምርጫ፣ በምስጢራዊ  (የአምራጮች መታወቂያ በማይገለጽበት) ቆጠራ ወይም በልዩ ልዩ ዘዴዎች ሊቆጠር ይቻላል። በድምጽ ብዛት ሲባል ደግሞ፣ ያነሱትን ወገን መብቶች ለሚነካው ጥያቄ ለምሳሌ «ውይይቱን ሁሉ ለማስጨርስና ቀጥታ ወደ ምርጫው ለማለፍ» ወይም አባልን በቅጣት ለማስወጣት ቢሆን፣ ከ50% በላይ ድጋፍ፣ ብዙ ጊዜ 2/3 ወይም 3/4 ድጋፍ ማስፈለጉ ሊደረግ ይችላል።  

በረቂቅ ሀሣብ ብዙ ጊዜ መቅደም አንቀጾች በ«Whereas» /ወራዝ/ ጀምረው የሀሣቡን መሠረታዊ ምክንያቶች ይዘርዝራሉ።  በእንግሊዝኛ የ«Whereas:» ትርጉም «እንዲህ በመሆኑ» ማለት ያህል ነው። የሚከተሉ አንቀጾች የቀረበው ሀሳብ ቁርጥ እንቅስቃሴዎች ናቸው፣ በዘልማድም እነዚህ አንቀጾች «(be it) Resolved» («ይወሰን») በሚለው ቃል ይጀመራሉ።  ስለዚህ የረቂቅ ሀሣብ መዋቅር እንዲህ ሊመስል ይችላል፦

* Whereas (ምክንያት ሀ)፣
* Whereas (ምክንያት ለ)፣
* Whereas (ምክንያት ሐ)፣ therefore (ስለዚህ)፣
* Resolved፣ (እንቅስቃሴ 1)
* Resolved፣ (እንቅስቃሴ 2)
* Resolved፣ (እንቅስቃሴ 3)

መደብ:የፖለቲካ ጥናት
የፍልስጥኤም ባሕል ቤተ-መዘክር

**The Museum of Philistine Culture** (**Corinne Mamane Museum of Philistine Culture -  המוזיאון לתרבות הפלשתים ע"ש קורין ממן**) በአዛጦድ, እስራኤል ውስጥ የአርኪኦሎጂ ሙዚየም ነው. በከተማው ውስጥ የኖሩትን የፍልስጥኤማውያንን ባሕል ያመላክታል. ሙዚየሙ ለፍልስጤማውያን ባህል ብቻ የቆመው ሙዚየም ብቻ ነው. ይህ በ 1990 በአዝዶዶ ውስጥ የተከፈተው የመጀመሪያው ሙዚየም ነው.

*  Corinne Mamane Museum of Philistine Culture

መደብ:እስራኤል
የሞስኮ ስቴት ዩኒቨርስቲ

**የሞስኮ ስቴት ዩኒቨርስቲ** (Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова) በሩሲያ ትልቁና መጀመርያው የተመሠረተው ዩኒቨርስቲ ነው። የተሠራው በ1755 እ.ኤ.አ. ሲሆን በሞስኮ ውስጥ ነው። በዚያው ዓመት በኢቫን ሹቫሎፍ እና በምኻይል ሎመኖሰፍ የተሰራ ነው። በእርሱ ስም «**ሎመኖሰፍ**» ደግሞ ተብሎ ይጠራል።

## የውጭ መያያዣዎች

* Moscow State University
* Pictures of Lomonosov Moscow State University 
* Moscow State University campus on Google Maps

መደብ:ሩስያ
መደብ:ዩኒቨርሲቲዎች
ጃድዋል አስ-ሣስ ወስ-ሣሚ

ጃድወል አሻሽ ወሻ የሚለው መፅሐፍ የተፃፈው በሀረሪው የታሪክ፣የቋንቋ መምህር፣የሀረሩ ብቸኛ አርኪዮሎጂስት፣የታሪክ አጥኚና የበርካታ እውቀት ባለቤት የሆኑት በአው አህመድ አሊ ሻሚ የተፃፈና ስያሜውም በቤተሰባቸው እንዲሁም በጓደኛቸው ስም የሰየሙት መፅሐፍ ነው፡፡
ሊድስ

**ሊድስ** (እንግሊዝኛ፦ Leeds) የእንግላንድ ከተማ ነው።

መደብ:የእንግሊዝ ከተሞች
መላኔዥያ

600px|thumb
**መላኔዥያ** በኦሺያኒያ የሚገኝ የደሴቶች አውራጃ ነው።

መደብ:መልክዐ ምድር
ፕትስበርግ

350px|thumb|ፕትስበርግ
**ፕትስበርግ** (እንግሊዝኛ፦ Pittsburgh) የፔንስልቬኒያ ከተማ ነው። በ1750 ዓም ተመሠረተ። የሕዝብ ቁጥር (2016 እ.ኤ.አ.) 303,625 ያህል ነው። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ኢንካ መንግሥት

300px|thumb|የኢንካ መንግሥት መስፋፋት ከ1430 እስከ 1525 ዓም ደረስ
**የኢንካ መንግሥት** ከ1430 እስከ 1525 በደቡብ አሜሪካ በተለይም ፔሩ የነበረ መንግሥት ነው።
350px|thumb|left|የኢንካዎች አምባ በቁስቁ ፔሩ
ቀድሞ በአንዴስ ተራሮች የነበሩት መንግሥታት የቲዋናኩ መንግሥት (300-1150 ዓም ግድም) እና የዋሪ መንግሥት (600-1100 ዓም ግድም) እንደ ተገኙ ታውቋል። ከነዚህ መንግሥታት ውድቀት በኋላ ከተነሡት አነስተኛ ክፍላገራት አንዱ የቁስቁ መንግሥት በ1190 ዓም ግድም ተነሣ። ይህ የቁስቁ መንግሥት በ1430 ዓም የኢንካ መንግሥት ተብሎ ጎረቤቶቹን በመያዝ መስፋፋት ጀመር። የኢንካ መንግሥት ስም በራሱ ቋንቋ በቀቿ «**ታዋንቲንሱዩ**» («አራቱ አውራጆች») ተባለ።

በ1518 ዓም የእስፓንያ አለቃ ፍራንሲስኮ ፒዛሮ ከነሥራዊቱ ጎበኛቸውና ወደ እስፓንያ ተመለሰ። የእስፓንያ ንግሥት እንዲወርራቸው ፈቃዷን ሰጥታ፣ ይህ ወረራ በ1524 ዓም ተከሠተ። ፒዛሮ በተመለሰበትም ጊዜ ኢንካዎች ከ1521 ዓም ጀምሮ በእርስ በርስ ጦርነት እንደ ተያዙ አገኛቸው።  በዚህ ብሔራዊ ትግል ደክመውና ጠመንጃ ባለመኖራቸው ቶሎ ወደቁ። ሆኖም ቅሬታው አዲሱ ኢንካ መንግሥት እስከ 1564 ዓም ድረስ ቆየ።

መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:ፔሩ
ፈርዖን

**ፈርዖን** ማለት የጥንታዊ ግብጽ ንጉሥ ነው። ይህ ከግብጽኛ «ፐር-ዓ» ከ«ፐር» (ቤት) እና «ዓ» (ታላቅ) ወይም «ታላቁ ቤት» ደረሰ። ፐር-ዓ መጀመርያ ቤተ መንግሥት ለማመልከት ሲሆን፣ ከ1400 ዓክልበ. በኋላ ንጉሡን ፐር-ዓ ይሉት ጀመር። ስለዚህ ከዚያ በፊትም የነገሡት ግብጻዊ ንገሥታት ለምሳሌ በኦሪት ዘፍጥረት በአብርሐም፣ በዮሴፍ ወይም በሙሴ ዘመን የነበሩት ነገሥታት ደግሞ «ፈርዖን» ተብለዋል። አሁንም ማናቸውም ግብጻዊ ንጉሥ ከመጀመያው ንጉሣቸው ከናርመር ወይም ሜኒስ ጀምሮ የዛኔው ማእረግ ባይሆንም ዛሬ ግን «ፈርዖን» እንላቸዋለን። 

*ደግሞ ይዩ፦ የፈርዖኖች ዝርዝር

*
የኬጥያውያን ነገሥታት ዝርዝር

(ለቀደሙት ነገሥታት ካነሽን ይዩ።)

* ቱድሐሊያ  (?) 1628-1605 ዓክልበ. ግድም
* ሕሽሚ-ሻሩማ 1605-1582 ዓክልበ. ግድም
* 1 ላባርና 1582-1559 ዓክልበ. ግድም
* 1 ሐቱሺሊ 1559-1536 ዓክልበ. ግድም
* 1 ሙርሲሊ 1536-1507 ዓክልበ. ግድም
* 1 ሐንቲሊ 1507-1491 ዓክልበ. ግድም
* 1 ዚዳንታ 1491 ዓክልበ. ግድም
* አሙና 1491-1488 ዓክልበ. ግድም
* 1 ሑዚያ 1488 ዓክልበ. ግድም
* ተለፒኑ 1488-1483 ዓክልበ. ግድም
* ታሑርዋይሊ 1483 ዓክልበ. ግድም
* አሉዋምና 1483-1478  ዓክልበ. ግድም
* 2 ሐንቲሊ 1478-1473 ዓክልበ. ግድም
* 2 ዚዳንታ 1473-1458 ዓክልበ. ግድም
* 2 ሑዚያ 1458-1438 ዓክልበ. ግድም
* 1 ሙዋታሊ 1438-`1433 ዓክልበ. ግድም
* 1 ቱድሐሊያ 1433-1408 ዓክልበ. ግድም
* 1 አርኑዋንዳ 1408-1378 ዓክልበ. ግድም
* 2 ቱድሐሊያ 1378-1361 ዓክልበ. ግድም
* 1 ሱፒሉሊዩማ 1361-1331 ዓክልበ.
* 2 አርኑዋንዳ 1331-1330 ዓክልበ.
* 2 ሙርሲሊ 1330-1303 ዓክልበ.
* 2 ሙዋታሊ 1303-1283 ዓክልበ.
* 3 ሙርሲሊ ወይም ኡርሂ-ተሹብ 1283-1276 ዓክልበ.
* 3 ሐቱሺሊ 1276-1249 ዓክልበ.
* 4 ቱድሐሊያ 1249-1217 ዓክልበ.
* 3 አርኑዋንዳ 1217-1215 ዓክልበ.
* 2 ሱፒሉሊዩማ 1215-1186 ዓክልበ.

መደብ:የነገሥታት ዝርዝሮች
*
ሚታኒ

400px|thumb|የሚታኒ መንግሥት በጫፉ፣ 1441 ዓክልበ.
**ሚታኒ** ከ1507 እስከ 1288 ዓክልበ. ግድም በስሜን ሶርያ፣ ስሜን ሜስጶጦምያና ደቡብ አናቶሊያ የቆየ ጥንታዊ መንግሥት ነበረ።

ሚታኒ ደግሞ በኬጥኛ **ሑሪ**፣ በግብጽኛ **መተኒ** ወይም **ናሐሪን**፣ በአካድኛ **ሐኒጋልባት** ይባል ነበር።    ከጎረቤቶቻቸው ከኬጥያውያን፣ ጥንታዊ ግብጽና አሦር ጋራ ይታገሉ ነበር፤ በመጨረሻ በ1307 ዓክልበ. ግድም ለአሦር መንግሥት ወደቆ ተገዥ ሆነ።

የያምኻድና የባቢሎን መንግሥታት በ1508-7 ዓክልበ. ለኬጥያውያን መንግሥት ንጉሥ 1 ሙርሲሊ በወደቁበት ጊዜ ያህል በሑራውያን ብሔሮች መካከል የሚታኒ መንግሥት በኪርታ እንደ ተመሠረተ ይታመናል። ሆኖም የግብጽ ፈርዖን 1 ቱትሞስ ከዚያ ትንሽ በፊት (1512 ዓክልበ.) ከኤፍራጥስ ወንዝ ማዶ በ«ናሓሪን» ላይ ዘምቶ ነበርና በአንዱ ጽሑፍ «መታኒ» ሲል ከዚህ ዘመቻ እንደ ሆነ ይታመናል፤ ቀደም-ተከትሉ እንዲህ ከሆነ ምናልባት ኪርታና የሚታኒ ባለሥልጣናት ከሙርሲሊ ዘመቻ በፊት በሑራውያን አገር ወይም ሐኒጋልባት ተመሠረቱ።

«ናሓሪን» የሚለው ግብጽኛ ስያሜ ደግሞ በእብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ አራም-ናሓራይም (አረማይክ *ናሓራይን* ወይም «ኹለት ወንዞች») ይታያል። እንዲሁም በኪርታ ዘመን ያሕል የአራም-ናሓራይም ወይም እንደ ግሪክኛው የ«መስጴጦምያ» ንጉሥ ኲሰርሰቴም እስራኤልን አሸንፎ ለስምንት አመት እንደ ገዛ ይለናል (መጽሐፈ መሣፍንት 3:8)። «ኲሰርሰቴም» የሚለው ከዕብራይስጥ ስድብ ስለ ተዛበ ትክክል የንጉሥ ስም አይታስብምና የዚህ «ኲሰርሰቴም» መታወቂያ በእርግጡ ገና አልተፈታም።

የሚታኒ ሥርወ መንግሥት አለቆች የሕንዳዊ-ኢራናዊ ቋንቋ ተናጋሪዎች እንደ ነበሩ ይመስላል፤ ከቋንቋቸው የታወቁት ጥቂት ቃላትና ስሞች እንደ ሳንስክሪት፣ የጣኦታቸውም ስሞች ደግሞ እንደ ርግ ቬዳ ጣኦቶች ይመስላሉ። ከዚህ የተነሣ የሚታኒ ባለሥልጣናት በኋላ ሜዶንና ማዳይ ከተባለው አካባቢ (አሁን አዘርባይጃንና ስሜን ፋርስ) የደረሱ መስፍኖች እንደ ነበሩ ይታስባል። የገዙአቸው ተራ ሕዝቦች ቋንቋ ግን ሑርኛ ሲሆን በጊዜ ላይ አለቆቹም ሑርኛ ይናገሩ ነበር። 

## የሚታኒ ነገሥታት
* ኪርታ 1507-1497 ዓክልበ. ግ.
* 1 ሹታርና 1497-1480 ዓክልበ. ግ.
* ባራታርና / ፓርሻታታር 1480-1457 ዓክልበ. ግ.
* ሻውሽታታር 1457-1417 ዓክልበ. ግ.
* 1 አርታታማ 1417-1407 ዓክልበ. ግ.
* 2 ሹታርና 1407-1393 ዓክልበ. ግ.
* አርታሹማራ 1393-1387 ዓክልበ. ግ.
* ቱሽራታ 1387-1357 ዓክልበ. ግ. (በምዕራብ)
* 2 አርታታማ 1387-1357 ዓክልበ. ግ. (በምሥራቅ)
* 3 ሹታርና 1357 ዓክልበ. ግ.
* ሻቲዋዛ (ኪሊ-ተሹብ) 1357-1327 ዓክልበ. ግ. (የኬጥያውያን ተገዥ)
* 1 ሻቱዋራ 1327-1307 ዓክልበ. ግ. (ለአሦር ወደቀ)
* ዋሳሻታ 1307-1287 ዓክልበ. ግ. (ለአሦር ተገዥ)
* 2 ሻቱዋራ 1287-1277 ዓክልበ. ግ. (ለአሦር ተገዥ)
* ኢሊ-ኢፓዳ 1277-1247 ዓክልበ. ግ. (የአሦር አገረ ገዥ ንጉሥ) ከዚህ በኋላ ሐኒጋልባት ወደ አሦር ግዛት ተጨመረ።

መደብ:የመስጴጦምያ ታሪክ
መደብ:ታሪካዊ አናቶሊያ
መደብ:ታሪካዊ አገሮች
ማሪአ ጉሌጊና

**ማሪአ ጉሌጊና** (መስኮብኛ፦ **Мария Агасовна Гулегина**) (1959 እ.ኤ.አ.፣ ኦዴሣ፣ ሶቪዬት_ሕብረት) የሩሲያ ኦፔራ ዘፋኝ (ሶፕራኖ) ነች።

## ማጣቀሻወች
http://www.mariaguleghina.com/

መደብ:ዘፋኞች መደብ:የሩስያ ሰዎች
ፕሩሲያ

380px|thumb|ጥንታዊ ፕሩሲያ, 1200 ዓም ግድም
300px|thumb|ፕሩሲያ ክፍላገር በግዛቱ ጫፍ - 1863-1910 ዓም
**ፕሩሲያ** ከ1517 እስከ 1939 ዓም ድረስ የጀርመን ድሮ ክፍላገር ነበር።  

ከዚያ በፊት ጥንታዊ ፕሩሲያ ከ500 ዓም ያህል (በትውፊት ዘንድ) ጀምሮ እስከ 1216 ዓም ድረስ የተገኘ አረመኔ አገር ሆኖ ነበር። ቋንቋቸው ጥንታዊ ፕሩስኛ የባልቲክ ቋንቋዎች አባል ነበር። ከ1216 እስከ 1275 ዓም ያህል ድረስ፣ ቴውቶኒክ ሥርዓት የተባለው የመስቀለኞች ሥራዊት በጦርነት አሸነፋቸው፣ በክርስትና እንዲጠመቁ አስገደዳቸውና መሬታቸውን ያዙ። አገሩ እስከ 1517 ዓም ድረስ ቴውቶኒክ ግዛት ተባለ። 

በ1517 ዓም በፕሮቴስታንት ተሃድሶ ንቅናቄ ዘመን፣ የቴውቶኒክ ግዛት አለቃ አልቤርት ዘፕሩሲያ የፕሮቴስታንት ሉተራን ቤተ ክርስቲያን ምዕመን ሆነና ከሮሜ ፓፓ ነጻነት ስለ አዋጀ፣ ግዛቱ ያንጊዜ የፕሩሲያ መስፍንነት  ተባለ። ይህ በ«ቅዱስ ሮማዊ መንግሥት» (ጀርመን) ውስጥ ክፍላገር ነበረ። ፕሮቴስታንቶች ከብዙ አገራት በስደት ወደ ፕሩሲያ ፈለሱ፤ የክፍላገሩም ዋና ቋንቋ ጀርመንኛ ነበር።  ጥንታዊ ፕሩስኛ ቀስ በቀስ እየጠፋ ከ1700 ዓም በኋላ በሙሉ ተረሳ። 

የፕሩሲያ ጀርመናዊ አለቆች ደግሞ ግዛታቸውን በጀርመን ውስጥ እጅግ ለማስፋፋት ስለ ቻሉ፣ ከ«ቅዱስ ሮማዊ መንግሥት» ዘመን ቀጥሎ ጀርመን እንደ ዘመናዊ መንግሥት በማዋኸድ አንጋፋ ሚና ያለው ክፍላገር ሆነ። 

በናዚ ጀርመን አዶልፍ ሂትለር በ1925 ዓም ወደ ሥላን ሲመጣ የክፍላገሩን ነጻ መንግሥት አጠፋ፤ ሆኖም በይፋ እንደ ክፍላገር እስከ 1939 ዓም ቆየ፤ በ1939 ዓም በጦር ጓደኞቹ አዋጅ ፕሩሲያ በይፋ ተጨረሰ። 

መደብ:የጀርመን ታሪክ
ቴኔሪፌ

380px|thumb|የቴኔሪፌ ሥፍራ
**ቴኔሪፌ** ከካናሪያስ ደሴቶች ሰባት ደሴቶች መሃል ትልቁ ደሴት ነች።

መደብ:ስፔን
መደብ:አፍሪቃ
ሙሉ ጣት ሸሆኔ

400px|thumb|ቀጭኔ፣ የስሜን አሜሪካ ጎሽ፣ ቀይ ፈረንጅ አጋዘን፣ ግመል፣ እሪያ፣ ኦርካ ዓሣንበሪ
**ሙሉ ጣት ሸሆኔ** (Artiodactyla) በዘመናዊ ሥነ ሕይወት የጡት አጥቢዎች ክፍለመደብ ነው።

በክፍለመደቡም ውስጥ ያሉት አስተኔዎች፦

* የግመል አስተኔ  - ግመል ወዘተ.
* የአሳማ አስተኔ - እሪያ፣ አሳማ ወዘተ.
* የፐካሪ አስተኔ - በደቡብ አሜሪካ፣ አሳማ-መሳይ እንስሶች
* የጉማሬ አስተኔ  -  ጉማሬና ድንክ ጉማሬ
* የቀጭኔ አስተኔ - ቀጭኔና ዖካፒ *
* የቶራ አስተኔ - ሚዳቋ፣ ፍየል፣ በግ፣ ላም፣ በሬ፣ ድኩላ ወዘተ.  *
* የፈረንጅ አጋዘን - ካሪቡ ወዘተ. *
* የዝባድ አጋዘን - እስያ ብቻ *
* ሹካ-ቀንድ አጋዘን - ስሜን አሜሪካ ብቻ *
* የዓሣንበሪ አስተኔ - የውቅያኖስ እንስሳ፣ እግር ወይም ጣት ባይኖረውም በሳይንስ ጥናት ዘንድ ከሙሉ ጣት ሸሆኔ ውስጥ ተደረጁ።

* (*) - የሚያመሰኳ ሆድ ያላቸው አስተኔዎች

መደብ:አጥቢ እንስሳት
ልዕልት ዳያና

350px|thumb|ልዕልት ዳያና
**ልዕልት ዳያና** (1953-1989 ዓም) የዩናይትድ ኪንግደም አልጋ ወራሽ የልዑል ቻርልስ ቀድሞ ባለቤት ነበሩ። በ1973 አጋብተው በኋላ በ1988 ዓም ተፈቱ። ከዚህ በኋላ በ1989 ዓም በ36ኛው ዓመታቸው ልዕልቱ በመኪና አደጋ አረፉ። 

መደብ:የዩናይትድ ኪንግደም ልዕልቶች
ፓፓ ዮዓነስ 23ኛ

**ፓፓ ዮዓነስ (ዮሐንስ) 23ኛ**፣ ልደት ስም **አንጄሎ ጁሰፔ ሮንካሊ** (1874 ዓም ጣልያን ተወለዱ) ከ1951 እስከ 1955 ዓም ድረስ የሮሜ ፓፓ ወይም የሮማን ካቶሊክ መሪ ነበሩ።

መደብ:ክርስትና
መደብ:መሪዎች
ፓፓ ዮዓነስ ፓውሉስ 1ኛ

350 px|thumb|አልቢኖ ሉቻኖ በ1961 ዓም
**ፓፓ ዮዓነስ ፓውሉስ (ዮሐንስ ጳውሎስ) 1ኛ**፣ ልደት ስም **አልቢኖ ሉቻኒ** (1905 ዓም ጣልያን ተወለዱ) ለ33 ቀን በ1970 - 1971 ዓም ላይ የሮሜ ፓፓ ወይም የሮማን ካቶሊክ መሪ ነበሩ።

መደብ:ክርስትና
መደብ:መሪዎች
ቅኝት

ታገባዋት ሚስቴ ሊያውም በሰማኒያ

ትቅፍቅፍ ብለን ስንሄድ ገበያ

ነገሬም ሣንለው ያን የገበያ ሰዉ

ስንጣላ ውለን ታርቀን ስናበቃ 

ደሞ በኩለ ሌት ወጥተን በጨረቃ

ያልታሠበ ድንጋይ ከቤታችን ጣራ

ዱብ ያለ ሲመስለኝ በዚያ አዚማም ለሊት

ፖሊስ መጣና አፈፍ ሲያደርገን በድንገት

በድንጋጤ መንፈስ በፍርሃት ስሜት

ልቤ ሲንሰፈሰፍ አፌ ሲርበተበት

እሷ ግን ብሶባት ይብስ ስታሽሟጥጥ

ፖሊስዬ እያለች ስታቆለማምጥ

ልቡ እየፈለገ ሊማታ እየዳዳው

እንዳይሰነዝር ህጉ እምቢ እያለው  

አያይዞ ሲነዳን ልንደርስ ለፍርድ

አመል ያመል ነገር

ደሞ ተያያዝን እዛው ከዳኛው ስር 

እንግዴህ ዘመኑ ነው ዘመኑ የሠጣት

ብሎ ሊፈርድላት እንዴት ይፍረድላት

ዕሷ ከላይ ሆና ስትወቃኝ ዕያያት።
ፓፓ ቤኔዲክቱስ 16ኛ

350 px|thumb|ፓፓ ቤኔዲክቱስ
**ፓፓ ቤኔዲክቱስ 16ኛ**፣ ልደት ስም **ዮዘፍ ራፂንገ** (1919 ዓም ጀርመን ተወለዱ) ከ1997 እስከ 2005 ዓም ድረስ የሮሜ ፓፓ ወይም የሮማን ካቶሊክ መሪ ነበሩ። በ2005 ዓም ማዕረጋቸውን ተዉና አሁን «የቀድሞ ፓፓ» በሚል ማዕረግ ይባላሉ።

መደብ:ክርስትና
መደብ:መሪዎች
ታላቋ ካተሪና

**ታላቋ ካተሪና** (1729-1796 ዓም) ወይም **ዳግማዊት ካተሪና** ከ1762 እስከ 1796 ዓም. ድረስ  የሩስያ ግዛት ንግሥተ ነገሥት ነበሩ።

መደብ:የሩሲያ ፖለቲከኞች
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
ፓፓ ዮዓነስ ፓውሉስ 2ኛ

350 px|thumb|ፓፓ ዮዓነስ ፓውሉስ
**ፓፓ ዮዓነስ ፓውሉስ (ዮሐንስ ጳውሎስ) 2ኛ**፣ ልደት ስም **ካሮል ቮይቲዋ** (1912 ዓም ጣልያን ተወለዱ) ከ1971 እስከ 1997 ዓም ድረስ የሮሜ ፓፓ ወይም የሮማን ካቶሊክ መሪ ነበሩ።

መደብ:ክርስትና
መደብ:መሪዎች
የሮሜ ፓፓ

thumb
**የሮሜ ፓፓ** ወይም በይፋ **የሮሜ ኤጲስ ቆጶስ** የሮማ ካቶሊክ ቤተ ክርስቲያን መሪ ናቸው። እንዲሁም የቫቲካን ከተማ መሪ ናቸው። ቃሉ ከግሪክኛ ፓፓስ (ጳጳስ) ደረሰ። የአሁኑ ፓፓ ከ2005 ዓም ጀምሮ ፓፓ ፍራንሲስኮስ ናቸው። መጀመርያው ፓፓ የኢየሱስ ሐዋርያ ቅዱስ ጴጥሮስ ነበረ።

መደብ:ክርስትና
ታላቁ ገዳቢ ተሬ

350px|thumb|ታላቁ ገዳቢ ተሬ በአውስትራሊያ ስሜን-ምሥራቅ ዳር አጠገብ
**ታላቁ ገዳቢ ተሬ** (እንግሊዝኛ፦ Great Barrier Reef) በአውስትራሊያ አጠገብ በውቅያኖስ የሚገኝ ታላቅ የዛጎል ድንጋይ ተሬ (ሪፍ) ነው። ብዙ አይነት የባሕር ሕይወቶች ይገኙበታል። 

 

መደብ:አውስትራልያ
ባን ኪ-ሙን

325px|thumb|ባን ኪ-ሙን
**ባን ኪ-ሙን** (1936 ዓም ደቡብ ኮርያ ተወለዱ) ከ1999 እስከ 2009 ዓም ድረስ  ስምንተኛው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ዋና ጸሐፊ ሆኑ።

መደብ:ኮሪያ
መደብ:መሪዎች
የጀርመን ክፍላገራት

**የጀርመን ክፍላገራት** የጀርመን 16 ክፍላገራት (Bundesland /ቡንደስላንት/) ናቸው። 

*
ፍሎረንስ ናይቲንጌል

350px|thumb|ፍሎረንስ ናይቲንጌል
**ፍሎረንስ ናይቲንጌል** 1812-1902 አም በሕክምና ታሪክ ዘመናዊ የነርስ እንክብካቤ የመሠረተች ዝነኛ የኢንግላንድ ባለሙያ ነበረች።

መደብ:ሕክምና
መደብ:የእንግሊዝ ሰዎች
የራይት ወንድማማች

**የራይት ወንድማማች** ወይም **ኦርቪል ራይት** 1863-1940 ዓም  እና **ዊልቡር ራይት** 1859-1904 ዓም መጀመርያውን አውሮፕላን በ1896 ዓም የሠሩና የበረሩ ዝነኛ አሜሪካዊ መሃንዲሶች ናቸው።

የራይት ወንድሞች፣ ኦርቪል ራይት (ነሐሴ 19፣ 1871 - ጥር 30፣ 1948) እና ዊልበር ራይት (ሚያዝያ 16፣ 1867 - ሜይ 30፣ 1912) [a] በአጠቃላይ የአሜሪካ የአቪዬሽን አቅኚዎች ነበሩ[3][4][5] በዓለም የመጀመሪያው የተሳካ በሞተር የሚንቀሳቀስ አውሮፕላን በመፈልሰፍ፣ በመገንባት እና በመብረር። በዲሴምበር 17, 1903 በሰሜን ካሮላይና ከኪቲ ሃውክ በስተደቡብ 4 ማይል (6 ኪሜ) ርቆ የሚገኝ ሃይል ያለው እና ከአየር የበለጠ ክብደት ያለው አውሮፕላን ለመጀመሪያ ጊዜ ቁጥጥር ያለው እና ቀጣይነት ያለው በረራ ከራይት ፍላየር ጋር አደረጉ። ኮረብቶች. በቋሚ ክንፍ የሚንቀሳቀስ በረራ እንዲኖር የሚረዱ የአውሮፕላን መቆጣጠሪያዎችን የፈጠሩ ወንድሞች የመጀመሪያዎቹ ነበሩ።

እ.ኤ.አ. በ1904-1905፣ የራይት ወንድሞች የበረራ ማሽኑን ሠርተው ረጅም ጊዜ የሚፈጅ እና የበለጠ የአየር ላይ በረራዎችን ከራይት ፍላየር II ጋር ለማድረግ፣ በመቀጠልም የመጀመሪያው እውነተኛ ተግባራዊ ቋሚ ክንፍ አውሮፕላኖች ራይት ፍላየር III። የወንድማማቾቹ እመርታ ባለ ሶስት ዘንግ መቆጣጠሪያ ዘዴ መፍጠር ነበር፣ ይህም አብራሪው አውሮፕላኑን በብቃት እንዲመራ እና ሚዛኑን እንዲጠብቅ አስችሎታል። ይህ ዘዴ በሁሉም ዓይነት ቋሚ ክንፍ አውሮፕላኖች ላይ መደበኛ ሆኖ ይቆያል።[10] ". ይህ አካሄድ ኃይለኛ ሞተሮችን በማዘጋጀት ላይ የበለጠ ትኩረት ከሰጡ ሌሎች በጊዜው ከነበሩት ሞካሪዎች በእጅጉ ይለያል።[12] በቤት ውስጥ በተሰራ ትንሽ የንፋስ መሿለኪያ በመጠቀም፣ ራይትስ ከዚህ በፊት ከነበሩት የበለጠ ትክክለኛ መረጃዎችን ሰብስበዋል፣ ይህም የበለጠ ቀልጣፋ ክንፎችን እና ፕሮፐለርን እንዲነድፉ አስችሏቸዋል። የሚበር ማሽን፣ ይልቁንም የበረራ ማሽንን ንጣፎች የሚቆጣጠር የአየር ዳይናሚክስ ቁጥጥር ስርዓት።[14]

ወንድሞች በዳይተን ኦሃዮ በሚገኘው የማተሚያ ማሽኖች፣ ብስክሌቶች፣ ሞተሮች እና ሌሎች ማሽነሪዎች ባሉበት ሱቃቸው ውስጥ ለዓመታት በመስራት ለስኬታቸው አስፈላጊ የሆነውን የሜካኒካል ችሎታ አግኝተዋል። በተለይ በብስክሌት የሚሰሩት ስራ ያልተረጋጋ ተሽከርካሪን ለምሳሌ በራሪ ማሽን መቆጣጠር እና ከተግባር ጋር ማመጣጠን እንደሚቻል ባላቸው እምነት ላይ ተፅዕኖ አሳድሯል። የብስክሌት ንግድ በተለያዩ መንገዶች።[15] ወንድሞች ከ1900 ጀምሮ በ1903 መገባደጃ ላይ ለመጀመሪያ ጊዜ በኃይል ተነሳስተው በረራ እስኪያደርጉ ድረስ፣ ወንድሞች የአብራሪነት ችሎታቸውን የሚያዳብሩ ብዙ የተንሸራታች ሙከራዎችን አድርገዋል። የሱቃቸው መካኒክ ቻርለስ ቴይለር ከወንድሞች ጋር በቅርበት በመተባበር የመጀመሪያውን የአውሮፕላን ሞተር በመሥራት የቡድኑ አስፈላጊ አካል ሆነ።[16]

የራይት ወንድሞች የአውሮፕላኑን ፈጣሪ እንደመሆናቸው መጠን በተለያዩ ወገኖች የይገባኛል ጥያቄ ሲቀርብበት ቆይቷል። ቀደምት አቪዬተሮች በብዙ ተወዳዳሪ የይገባኛል ጥያቄዎች ላይ ብዙ ውዝግብ ቀጥሏል። የዴይተን አቪዬሽን ቅርስ ናሽናል ታሪካዊ ፓርክ ታሪክ ምሁር ኤድዋርድ ሮች፣ ትንሽ ኩባንያን መምራት የሚችሉ ጥሩ ራሳቸውን ያስተማሩ መሐንዲሶች ነበሩ፣ ነገር ግን እያደገ የመጣውን የአቪዬሽን ኢንዱስትሪ ለመቆጣጠር የንግድ ክህሎትም ሆነ ባህሪ አልነበራቸውም።
ዓሊ እብን አቢ ታሊብ

[370 ፒክስል |  አውራ ጣት |
                "አሊ ቢን አቢ ጣሊብ" 594-653 ዓ.ም.  በእስልምና ታሪክ ውስጥ የነቢዩ ሙሐመድ (ሶ.ዐ.ወ) የመጀመሪያ ተከታይ ነበሩ።  በ646 (ሱኒ እስልምና) መሰረት የእስልምና አራተኛው "ከሊፋ" ሆነ።  በሺዓ አስተምህሮ መሰረት አሊ የመሐመድ እውነተኛ ወራሽ ነበር።  ነገር ግን በእነሱ እና በሺዓ እስልምና መካከል ያለው ዋና ልዩነት ይህ ነው።  የሁለቱ ኢማሞች አባት ሀሰን እና ኢማም ሁሴን የነቢዩ ሙሐመድን ልጅ ፋጢማ አል-ዛህራን አገባ።




[መደብ:እስልምና
መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:መሪዎች
ኪም ጆንግ ኢል

300px|thumb|ክም ጆንግ-ኢል ይፋዊ ስዕል
**ክም ጆንግ ኢል** (1933-2004 ዓም) ከ1990 እስከ 2004 ዓም ድረስ የስሜን ኮርያ መጀመርያ ፕሬዚዳንት / ሊቀ መንበር ነበሩ።

መደብ:ኮሪያ
መደብ:መሪዎች
14ኛው ዳላይ ላማ

300px|thumb|2005 ዓም
**14ኛው ዳላይ ላማ ተንዚን ግያጾ** ከ1932 ዓም ጀምሮ እስካሁን ድረስ የቲቤት ቡዲስም ዋና መሪ መኖኩሴ ወይም ዳላይ ላማ ሆነዋል። ከ1951 ዓም በስደት በሕንድ ኑረዋል።

መደብ:ቡዲስም
መደብ:መሪዎች
ፖል ሴዛን

300px|thumb|ፖል ሴዛን በ1853 ዓም
**ፖል ሴዛን** (ፈረንሳይኛ፦ Paul Cézanne 1831-1899 ዓም) የፈረንሳይ ሰዓሊ ነበሩ።

መደብ:ፈረንሳዊ ሠዓሊ
ጉልየልሞ ማርኮኒ

360px|thumb|ማርኮኒ
**ጉልየልሞ ማርኮኒ** 1866-1929 ዓም የጣልያን መሀንዲስ ሲሆኑ በ1885 ስለ ሠሩት ራዲዮን ፈጠራ ይታወሳሉ።

መደብ:የጣልያን ሰዎች

መደብ:ራዲዮን
ጀት ሊ

300px|thumb|ጀት ሊ በ2001 ዓም

**ጀት ሊ** (1955 አም ተወለደ) ዝነኛ ቻይናዊ የኩንግ-ፉ ፊልም ተዋናይ ነው። አሁን በሲንጋፖር ይኖራልና ኡእሲንጋፖር ዜጋ ሆኗል።

መደብ:ተዋናዮች
መደብ:የቻይና ሰዎች
ማርኬ

thumb|300px|ማርኬ በጣልያን

**ማርኬ** (ጣልኛ፦ Marche) የጣልያን ክፍላገር ነው። ዋና ከተማው አንኮና ነው።

መደብ:የጣልያን ክፍላገራት
የቅድስት ድንግል ማርያም ስሞች

የእመቤታችን የቅድስት ድንግል ማርያም 120 ስሞች

1. ሰአሊተ ምሕረት

2. ድንግል

3. እመ ብዙሃን

4. አቁራሪተ መዓት

5. የገብርኤል ብስራት

6. ንፅህተ ንጹሐን

7. ሃገረ እግዚአብሔር

8. ቅድስተ ቅዱሳን

9. ማህደረ ሰላም

10. መዓርገ ሕይወት

11. ማኅደረ ስብሐት

12. ማኅደረ ትፍስሕት

13. ቤተ ሃይማኖት

14. ብጽዕት

15. ሕሪት

16. ክብርት

17. ልእልት

18. ውድስት

19. የሰማዕታት እናት

20. የመላዕክት እህት

21. የነቢያት ትንቢት

22. የሐዋርያት ሞገስ

23. እመ ብርሃን

24. ርሕርሕተ ልብ

25. እመ አምላክ

26. የሲና እፀ ጳጦስ

27. የአዳም ተስፋ

28. የአብል ይውሕና

29. የሴት ቸርነት

30. የሔኖክ ደግነት

31. ሙጻአ ፀሐይ

32. ታቦት ዘዶር

33. እግዝትነ ማርያም

34. የቅዱስ ኤፍሬም ባራኪ

35. ምልዕተ ውዳሴ

36. ቡርክት

37. የደስታ መገኛ

38. ምእራግ

39. አዳም ቆማ

40. ጽርሕ ንጽሕት

41. ማሕደረ መለኮት

42. እሕቱ ለሙሴ

43. ገራሕቱ ለአብርሃም

44. ወለቱ ለዳዊት

45. እሙ ለአማኑኤል

46. ነያ ሰናይት

47. እምነ ጽዮን

48. መዝገበ ብርሃን

49. ጽጌ ሃይማኖት

50. ደብተራ ፍጽምት

51. ማርያም ቅድስት

52. አክሊለ ንጹሐን

53. ብርሃነ ቅዱሳን

54. ወለተ ሐና ወኢያቄም

55. መድኃኒተ ይእቲ

56. ሐመልማለ ገነት

57. ሙዳዬ መና

58. ርግበ ጸአዳ

59. ሐመልማላዊት

60. መንፈሳዊት ሃገር

61. የኖህ መርከብ

62. የሴም ምርቃቱ

63. የሴም እድል ፈንታዉ

64. የአብርሃም ዘመድ

65. ሶልያና

66. እሙ ለፀሐይ ጽድቅ

67. ምስራቀ ምስራቃት

68. በትረ አሮን

69. የገነት ኮል

70. የይስሐቅ ሽቱ

71. የያዕቆብ መሰላል

72. የዮሴፍ አረጋጊ

73. ቤዛዊተ ዓለም

74. የእሴይ ሥር

75. ወለተ ዳዊት

76. የሙሴ ጽላት

77. የአሮን ካህን ጸናጽል

78. የኢያሱ የምስክር ሐውልት

79. የጌዴዎን ጸምር

80. የሳሙኤል ሽቱ

81. የአሚናዳብ ሰረገላ

82. የዳዊት መሰንቆ

83. የሰሎሞን ቀለበት

84. የኤልያስ መሶበወርቅ

85. የኤልሳዕ ልሕኩት

86. የኢሳይያስ ትንቢት

87. የሕዝቅኤል አዳራሽ

88. ዕፀ ሕይወት

89. የሚኪያስ ኤፍራታ

90. የናሆም ፈዋሽ

91. የዘካርያስ ደስታ

92. ወለተ ጽዮን

93. ንጽሕት ጸምር

94. ደብተራ ዘትዕይንት

95. ሀገረ ክርስቶስ

96. ኪዳነ ምሕረት

97. በአታ

98. መሰረተ ሕይወት

99. ናዛዚተ ሕዙናን

100. እሕትነ ነያ

101. አንቀጸ አድሕኖ

102. መዓዛ እረፍት

103. ርግብየ ሠናይት

104. ሐረገወይን

105. አንቀጸ ብርሃን

106. ተቅዋም ዘወርቅ

107. መቅደስ

108. ሐመልማለ ወርቅ

109. ብርሃነ ሕይወት

110. ሆሕተ ምስራቅ

111. መዝገቡ ለቃል

112. ፍኖተ ሕይወት

113. ምስጢረ ስብሐት

114. መዝገበ ብርሃን

115. ምልእተ ክብር

116. ምልእተ ፍስሐ

117. ምልእተ ፀጋ

118. ጽላተ ኪዳን

119. ጽላተ ሕግ

120. ዳግሚት ሰማይ

121. የበላይሰብ እመቤት

122. የደስታ የሰላም የፍቅር  እናቱ
ዙዙ

**ዙዙ** ከሥነ ቅርስ እንደሚታወቅ ከአኒታ በኋላ በካነሽ የነገሠ ንጉሥ ነበር። ይህ ምናልባት 1637-1628 ዓክልበ. ነበር። ማዕረጉ «የአሕላዚና ታላቅ ንጉሥ» ሲሆን፣ «አሕላዚና» ምናልባት ያንጊዜ የካነሽ መንግስት ስያሜ እንደ ነበር የሚል አስተያየት አለ። ስለርሱ ዘመን ግን ብዙ አይታወቅልንም።

የተገኘው ማኅተሙ የበሬ ስዕል አለበት። በመጨረሻው በካነሽ የነበረው የአሦር መንግሥት ካሩም (የንግድ ጣቢያ) በሻላቲዋራ ንጉሥ እጅ እንደ ጠፋ ይታወቃል።  

የዙዙ ዋና አለቃ ወይም ሚኒስትሩ ስም ኢሽታር-ኢብራ ተባለ።  በዙዙ ቤተ መንግሥት ውስጥ «ዋናው ዋንጫ ተሸካሚ» የሚል ማዕረግ የነበረው ሰው  ቱዳሊያ እንደ ተባለ ሲታወቅ፣ ምናልባት ካነሽ ከጠፋ በኋላ በኬጥያውያን መንግሥት ሰነዶች ዘንድ መሥራቹ የኬጢያውያን ንጉሥ ቱዳሊያ ይሆናል የሚል አስተሳሰብ አለ።  እንዲህ ቢመስልም በታሪካዊ ሰነዶች ጉድለት ምክንያት ይህ ወቅት አሁን እርግጥኛ አይደለም።  

መደብ:ታሪካዊ አናቶሊያ
የመጽሐፍ ቅዱስ ጥንታዊነት

***የመጽሐፍ ቅዱስ ጥንታዊነት*** (ሮማይስጥ፦ Liber Antiquitatum Biblicarum /ሊቤር አንቲኲታቱም ቢብሊካሩም/ ወይም «የመጽሐፍ ቅዱስ ቅርሶች») በጥንት የተቀነባበረ የአይሁዶች ታሪክ መጽሐፍ ነው።

አሁን ጽሑፉ የሚታወቀው በሮማይስጥ ትርጉም ብቻ ሲሆን ፣ ከጥንታዊ አይሁዳዊው ፈላስፋ ፊሎ (28 አክልበ.-42 ዓም ገደማ) ጽሑፎች ጋር አብሮ ተገኝቶ ስለ ደረሰልን፣ ለረጅም ጊዜ ፊሎ እራሱ የጻፈ ድርሰት እንደ ነበር ታሰበ። ዛሬ በፊሎ እንደተጻፈ ስለማይታመን፣ መጽሐፉ «***ሲውዶ ፊሎ***» (Pseudo-Philo ወይም «ሐሣዊ ፊሎ» በመባል ይታወቃል።  በጽሁፉ ውስጥ የደራሲው ስም መቸም ስለማይጠቀስ፣ ይዘቱ ሆን ብሎ በሐሠት ተጽፏል ለማለት ሳይሆን፣ ፊሎ በውነት እንዳልጻፈው ብቻ ለማመልከት ነው «ሐሣዊ ፊሎ» የተባለው። 

ታሪኩ በተጻፈበት ወቅት የአይሁዶች ዋና ቤተ መቅደስ በኢየሩሳሌም ገና እንዳልጠፋ ይመስላል፤ ስለዚህ ብዙዎቹ ሊቃውንት ከ62 ዓም አስቀድሞ እንደ ተቀነባበረ ገመቱ።  የተጻፈበት ቋንቋ ዕብራይስጥ ሲሆን ከዚያ ወደ ግሪክኛ፣ ከዚያም ከግሪክኛ ወደ ሮማይስጥ እንደ ተተረጎመ ይታስባል።  በዚህ መንገድ በይዘቱ ውስጥ ካሉት ስያሜዎች በሮማይስጥ ሲነበቡ በርካታዎች ከዕውቅና መጠን ይልቅ ተዛብተዋል። 

ታሪኩ በመጽሐፍ ቅዱስ ያሉትን ታሪኮች ከአዳም ጀምሮ እስከ ንጉሥ ሳኦል ዕረፍት ዘመን (እስከ 1008 ዓክልበ. ግድም) ድረስ ያወራል።  የተጻፈው እንኳ ከረቢ አኪቫ በን ዮሴፍ ማሶራዊ ትርጉም አስቀድሞ በመሆኑ፣ ለታሪካዊ አስተያየቶቹ ጥቂት ዋጋ ያለው መጽሐፍ ይቆጠራል።   ሆኖም ከምናውቀው መጽሐፍ ቅዱስ ታሪኮች በብዙ ረገዶች ይለያል ወይም ተጨማሪ መረጃ አለው።

ከመጀመርያው የአዳምና የሕይዋን ወንድና ሴት ልጆች ስሞች ሁሉ ይዘርዝራል፣ እንዲሁም የሴት፣ የሔኖስ፣ ወዘተ. እስከ ኖኅ ድረስ፣ ወንድና ሴት ልጆቻቸው ስሞች ሁሉ ይዘረዘራሉ፣ እንዲሁም የኖህ ልጅ ልጆች የዘርዘራሉ።  ተመሳሳይ መረጃ እንደገና በኋላ በተጻፉት የአይሁዶች መጻሕፍት (በተለይ *[[የየራሕሜል ዜና መዋዕል]]*) ውስጥ ደግሞ ይገኛል።

የባቢሎን ግንብ ታሪክ ሲያወራ፣ ግንቡን ከማገንባት እምቢ ካሉት ሰዎች መካከል አብራም (አብርሐም) ይቆጠራል።  ይህ በኦሪት ዘፍጥረት ወይም በመጽሐፈ ኩፋሌ ቅደም ተከተል ባይቻልም፣ አብርሃም በናምሩድ ዘመን ኖረ የሚለው ታሪክ ግን በተልሙድና በሌሎች አይሁድ መጻሕፍት ብዙ ጊዜ ይታያል። 

በተለይ  ከኢያሱ ወልደ ነዌ ቀጥሎ ቄኔዝና ዜቡል የተባሉት ፈራጆች በእስራኤል ላይ ለ82 ዓመታት እንደ ፈረዱ በአንዳንድ ምዕራፍ ይገልጻል።    በብሉይ ኪዳን ይህን ሳይጠቀስ በቀጥታ ወደ አራም-ናሐራይም ንጉሥ ኲሰርሰቴም ባዕድ ገዥነት ይዘልላል። በ«ሐሣዊ ፊሎ» ግን ከዜቡል በኋላ ቀጥታ ወደ ኢያቢስ፣ ባራክና ዲቦራ ይዘልላልና የኲሰርሰቴም፣ ጎቶንያል፣ ኤግሎም ወይም ናዖድን ዘመናት አይጠቅሳቸውም። 

*ሙሉ መጽሐፉ በእንግሊዝኛ ትርጉም

መደብ:ሥነ ጽሁፍ
መደብ:መጽሐፍ ቅዱስ
መደብ:አይሁድ
ሰማረ

**ሰማረ** (ሩስኛ፦ Сама́ра) የሩስያ ሀገር ከተማ ነው።

መደብ:የሩስያ ከተሞች
ኦርኪድ

340px|thumb|Eulophia alta የኦርኪድ አይነት
**ኦርኪድ** የአባቢ ተክል አይነት ሲሆን የአንድክክ መደብ ውስጥ የሆነ በጣም ሰፊ አስተኔ ነው።  በዚሁ አስተኔ 763 ወገኖችና 28,000 ያህል ልዩ ልዩ ዝርዮች አሉ።   ከነዚህ 168 ዝርዮች ያህል በኢትዮጵያ ይኖራሉ።  

ኦርኪዶች በጣም ብዙ የተለያዩና ውስብስብ አበቦች አይነቶች አሉዋቸው።  በተለይ ስለ አበቦቹ ይታወቃሉ፣ ሆኖም ቫኒላ (የምግብ ጻዕም የሚሰጥ ተክል) ደግሞ  በዚሁ አስተኔ ውስጥ አለ። 

መደብ:አትክልት
ተውላጠ ስም

**ተውላጠ ስም** በሰዋስው ለሰው ወይም ነገር ስም ምትክ ሊሆን የሚችል ተራ ቃል ነው።

## ምድብ ተውላጠ ስም

በአማርኛ ዋና ምድብ ተውላጣ ስሞች እንዲህ ናቸው፦

* 1ኛ ነ. ፡ እኔ 
* 2ኛ ነ. ፡ አንተ / አንቺ / እርስዎ
* 3ኛ ነ. ፡ እርሱ / እርሷ / እርሳቸው
* 1ኛ ብ. ፡ እኛ
* 2ኛ ብ. ፡ እናንተ
* 3ኛ ብ. ፡ እነርሱ 

እያንዳንዱ ቋንቋ ለየራሱ የተለየ ምድብ ተውላጠ ስም አከፋፈል ዘዴ አላቸው፤ እንደ ጾታ፣ ቁጥር ወይም ለተናጋሪዎች ግንኙነት ወይም ክብር ረገዶች የተመሠረተ አከፋፈል ሊሆን ይችላል።

መደብ:ሰዋስው
የኡጋሪት አልፋቤት

400px|thumb|የኡጋሪት ፊደላት
**የኡጋሪት አልፋቤት** በኡጋሪት ከተማ፣ ሶርያ በጥንት ከ1400-1200 ዓክልበ. ገደማ የተጻፈ አልፋቤት (አብጃድ) ነበረ።  

በወቅቱ የመላው ከነዓን፣ ጥንታዊ ግብጽ፣ መስጴጦምያና አናቶሊያ ለኢንተርናሽናል ፖለቲካ ለመደበኛ ቋንቋ የተጠቀመው አካድኛ ነበረ።  ይህን የፈርዖኖች 3 አመንሆተፕና የአኸናተን ደብዳቤዎች ወይም የአማርና ደብዳቤዎች (1369-1339 ዓክልበ. ግድም) ያሳየናል። አካድኛ የተጻፈበት ጽሕፈት በልዩ ውሻል ምሣሪያ ወይም ኩኔይፎርም በተባለ ጽሕፈት ይጻፍ ነበር።  ነገር ግን ኩኔይፎርም የቻይና ጽሕፈትን በመምሰል ቃላት በብዙ ሺህ ቅርጾች ይጻፉ ነበር እንጂ እንደ አልፋቤት፣ አብጃድ ወይም አቡጊዳ አልነበረም። 

በኡጋሪት ጽላቶች ላይ ኡጋሪትኛ የተባለውን ሴማዊ ቀበሌኛ ለመጻፍ  የኡጋሪት ኩኔፎርም አልፋቤት በ1400 ዓክልበ. ያህል ፈጠሩ።  የፊደላት ቅርጾች በውሻል ተሠርተው ሲሆን እንደ አካድኛ ኩኔፎርም ቢመስሉም፣ ቅርጾቹ ግን ከኩኔይፎርም ቃላት እንደ ደረሱ አይመስልም። ይልቁንም ምናልባት ቅርጾቹ እንደ ቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት፣ ቅድመ ከነዓናዊ ጽሕፈት ወይም ጌባል ጽሕፈት ፊደላት ለመምሰል ታሠቡ።  

የጽሑፉ አቅጣጫ ከግራ ወደ ቀኝ ሄደ። 30 ፊደላት አሉ። አንዳንድ አናባቢዎች ከ«እ» በኋላ ብቻ (ወይም አ፣  ኢ፣  ኡ) ይጻፉ ነበር።   

ለኡጋሪት ፊደላት ቅደም-ተከተል ሁለት አይነቶች በሰነዶቹ ተገኝተዋል። አንዱ እንደ ፊንቄ አልፋቤት ወይም እንደ ግዕዝ «አ ቡ ጊ ዳ» ተራ «ስሜን ሴማዊ ቅደም ተከተል» ተብሏል። ሌላው ቅደም-ተከተል ግን እንደ «ደቡብ ሴማዊ ቅደም-ተከተል» ወይም እንደ «ሀ ለ ሐ መ» ያህል ይመስላል።

**«ስሜን ሴማዊ ቅደም ተከተል»**

**«ደቡብ ሴማዊ ቅደም ተከተል»**

 

መደብ:ጽሕፈቶች
መደብ:ከነዓን
የመስኪት ዱቄት

350px|thumb|የአሜሪካዎች ኗሪት የመስኪት ዱቄት ስትሠራ 1900 ዓም ገደማ
**የመስኪት ዱቄት** ከፕሮሶፒስ (መስኪት) ዛፍ ዝምቡጥ አተሮች ሊሠራ የሚችል እንደ ስንዴ የሚጠቀም ዱቄት ነው።

ባለፈው ዘመን የአሜሪካዎች ኗሪዎች ይበሉት ነበር፣ አሁንም በሜክሲኮና በአንዳንድ ሌላ አገር ይበላል። ብዙ ፕሮቲንና ንጥረ ምግብ አለበት፣ ግሉኮስ ስለሌለው በስንዴ ምትክ ሊተካ ይችላል።

መደብ:አትክልት
መደብ:አበሳሰል
ፕሮሶፒስ

380px|thumb|ወራሪ ፕሮሶፒስ ጫካ በሕንድ አገር
380px|thumb|የማር መስኪት ዝምቡጥ አተር
**ፕሮሶፒስ** (Prosopis) የዛፍ ወገን ሲሆን ለመካከለኛ አሜሪካና ለደቡብ አሜሪካ የተፈጥሮ ኗሪዎች ናቸው።  በአለም ዙሪያ ግን በብዙ አገራት ወራሪ አረሞች ሆነዋል። 

የፕሮሶፒስ ዛፎች ማለፊያ እንጨት ይሰጣሉ፤ ከዛፉም አተር ወይም ዝምቡጥ እንደ ስንዴ የሚጠቀም **[[የመስኪት ዱቄት]]** ሊሠራ ይቻላል። 

ሆኖም ተክሉ በፍጥነት ስለሚስፋፋ፣ ሌሎችን ዝርዮች ስለሚከለክል፣ እጅግ በጣም ጥልቅና ትልቅ የሆኑት ሥሮች ስላሉት፣ ቢምቢ እና አራዊት ስለሚኖሩበት፣  ብዙ የፕሮሶፒስ ዝርዮች በተለይም P. juniflora (ተራ መስኪት) እና P. glandulosa (የማር መስኪት) አስቸጋሪ ናቸው። በተለይ በኢትዮጵያ አፋር ክልል ወራሪዎች ሲሆኑ እንዲሁም በአውስትራሊያ፣ ሃዋኢ፣ ስሪ ላንካ፣ ጃማይካ፣ ኬንያ፣ ሕንድ፣ ናይጄሪያ፣ ሱዳን፣ ሶማሊያ፣ ሴኔጋል፣ ደቡብ አፍሪካ የፕሮሶፒስ ችግር አለ። 

«**መስኪት**» የሚለው ስያሜ (እንግሊዝኛ፦ mesquite)  የደረሰው ከእስፓንኛ /መዝኪቴ/፣ ከናዋትል /ሚዝኪትል/ ነበር።   ዛፎቹም በአለም ዙሪያ በብዙ ሌሎች ስሞች ይባላሉ። 

ሥሮቹ እስከ 20 ወይም 30 ሳንቲ ሜትር ጥልቀት ድረስ ካልተሰበሩ ተክሉ ይመልሳል፣ ስለዚህ ማጥፋቱ ቀላል አይደለም። 

መደብ:አትክልት
ምጣኔ ሀብት ባህሪ

**ምጣኔ ሀብት ባህሪ **ወይም **ፋይናንስ ባህሪ** (እንግሊዝኛ፦behavioral economics) ስለ ግለሰቦች እና ተቋማት በሚወሰኑት ውሳኔዎች የስነልቦናዊ, ማህበራዊ, ግንዛቤ, ስሜታዊ, እና ኢኮኖሚያዊ ጉዳዮችን የሚያስከትለውን ውጤት ያጠናል.
መደብ:ምጣኔ ሀብት
ኖቤል ሽልማት

300px|thumb|አንድ የኖቤል ሽልማት
**የኖቤል ሽልማቶች** ከ1893 ዓም ጀምሮ በስዊድን ሳይንቲስት አልፍሬድ ኖቤል ስም በየዓመቱ የሚሰጡ ታላቅ ስልማቶች ናቸው። አልፍሬድ ኖቤል በኑዛዜው በገዛ ሀብቱ የሽልማቱን ሥርዓት መሠረተ። ሽልማቶቹ በሚከተሉት መደቦች ይሠጣሉ።

* የኖቤል ሽልማት በፊዚክስ
* የኖቤል ሽልማት በኬሚስትሪ 
* የኖቤል ሽልማት በሕክምና
* የኖቤል ሽልማት በሥነ ጽሑፍ
* (ከ1961 ዓም ጀምሮ) የኖቤል ሽልማት በምጣኔ ሀብት (በይፋ «የስዊድን ባንክ ሽልማት በምጣኔ ሀብት» ይባላል)
* የኖቤል ሰላም ሽልማት

*የኖቤል ሰላም ሽልማት* በኖርዌይ ምክር ቤት ጉባኤ ይወሰናል።  ሌሎቹ ሽልማቶቹ በስዊድን ተቋማት ይወሰናሉ።

ከወርቃማው ሽልማት በላይ ተቀባዮች አንድ ሚሊዮን ዶላር ያህል ያገኛሉ።

መደብ:ኖቤል ሽልማት
ፍርዝቢ

400px|thumb|ዩኒቨርሲቲ ተማሮች በካናዳ አገር ፍርዝቢ ሲጫወቱ
300px|thumb|አንድ ፍርዝቢ
**ፍርዝቢ** ውይም **በራሪ ዲስክ**  የሚወረወር የፕላስቲክ ጨወታ ነው። በቅርጹ ምክንያት ዲስኩ ሲወረወር በፍጥነት እየተሽከረከረ ይበርራል።  በመጣሉና በመያዙ ብዙ የጨወታና የስፖርት አይነቶች ይወደዳሉ። 

ፍርዝቢ መጀመርያ ባለፈው ክፍለዘመን ዘመናዊ ሆነ። በ1930 ዓም በካሊፎርኒያ ውቅያኖስ ዳር ፍሬድ ሞሪሦን የተባለ አሜሪካዊ ሰው የፈንዲሻ ቆርቆሮ ክዳን ከእጮኛው ጋራ እርስ በርስ ይወራወሩ ነበር።  ከትንሽ በኋላ ክብ የኬክ መጥበሻ ከፈንዲሻ ክዳን ይልቅ መወርወሩን አገኙ እና በውቅያኖስ ዳር ላይ «በራሪ ኬክ ድስት» ይሸጡ ጀመር። 

ከሁለተኛው የአለም ጦርነት ጊዜ በኋላ በ1938 ዓም ሞሪሦን «ውርሎ-ወይ» የሚባል የፕላስቲክ በራሪ ጨዋታ ነደፈ። በ1940 ዓም «ፍላይን ሶሰር» ተብሎ ይሠራ ጀመር፣ ብዙ ግን አልሸጡም። በ1947 ዓም ሞሪሦኖች የተሻለ ንድፍ «ፕሉቶ ፕላተር» ተብሎ አወጡ። 

በ1949 ዓም ዋም-ኦ የሚባል ጨዋታ ድርጅት መብቶቹን ገዙ። በኒው ኢንግላንድ አቅራቢያ ደግሞ ወጣቶች እንዳጋጣሚ የፍርዝቢ ሳንቡሳ ድርጅት ቆርቆሮች ይወረወሩ ነበር። በጨወታቸው ሲወረወሩ «ፍርዝቢ» ብለው ይጮሁ ነበር፤ ዲስኩንም «ፍርዝቢ» ስላሉት የዋም-ኦ ፕላስቲክ «ፕሉቶ ፕላተር» ደግሞ «ፍርዝቢ"" ይሉት ነበር። ስለዚህ፣  በ1949 ዓም የ«ፕሉቶ ፕላተር» ስም በይፋ «ፍርዝቢ» ሆነ። በ1956 ዓም ኤድዋርድ ኸድሪክ ንድፉን እንደገና አሻሸለ። 

ዛሬ የ«ፍርዝቢ» ስም በትክክል የዋም-ኦ ድርጅት መብት ቢባልም፣ እንዲህ የሚመስል የሌላ ድርጅት ተወርዋሪ ፕላስቲክ ዲስኮች በጠቅላላ «ፍርዝቢ» በመባል ታውቀዋል።

መደብ:ጨዋታ
መደብ:ስፖርት
መደብ:ፈጠራዎች
የአንድ ፍቅር ሰላም ትዕይንት

**የአንድ ፍቅር ሰላም ትዕየንት** (እንግሊዝኛ፦ One Love Peace Concert) በሚያዝያ 14 ቀን 1970 ዓም በኪንግስተን ጃማይካ የተከሠተ ሬጌ ሙዚቃዊ ትርዒት ነበረ።

በዚሁ ወቅት በጃማይካ በፖለቲካዊ ፓርቲዎቹ መካከል የእርስ በርስ ጦርነት ያህል ኹኔታ ነበረ። እነኚህ ፓርቲዎች የጃማይካ ሠራተኞች ፓርቲ (JLP) እና የጃማይካ ሕዝቦች ብሔራዊ ፓርቲ (PNP) የተባሉ ሲሆን፣ በትዕይንቱ ከፍታ ቦብ ማርሊ እና ቡድኑ ዘ ዌይለርስ ዘፈኑን «*[[ጃምን]]*» እያጫወቱ፣ ማርሊ ሁለቱን ተቃራኒ የፓርቲ መሪዎች ማይከል ማንሊ (የዛኔ ጠቅላይ ሚኒስትር) እና ኤድዋርድ ሲያጋ ከተመልካቾች መሃል ወደ መድረክ ጠርቶ እጅ በእጅ አስተባበራቸው።    ይህም ዝነኛ ድርጊት በፊልም በመቀረጹ አሁንም ብዙ ጊዜ ታይተዋል። 

የኮንሰርቱ ምክንያት የጃማይካ ፖለቲካዊ ጦርነት ሁኔታ ለማረጋጋት ነበር። በኮንሰርቱ 32,000 ተመልካቾች መጡ። ከነቦብ ማርሊ 16 የጃማይካ ሬጌ ሙዚቃ ቡድኖች ወይም ዘፋኞች ተሰሙ። 

* «ጃምን» ያልታረመ ኦሪጂናል ዕትም - የተፈጥሮ ነጐድጓድ በ2:11 ሳለ፣ በቅርብ ጊዜ በወጡ ቅጂዎች ግን ይህ ሴኮንድ በባለሥልጣናት ተቈርጧል!  

መደብ:ጃማይካ
መደብ:ሬጌ
ናቡከደነጾር

**ናቡከደነጾር** በባቢሎን ታሪክ አራት የባቢሎኒያ ነገሥታት (ወይም ይግባኝ ባዮች) ስም ነው።  በባቢሎንኛ (አካድኛ)፣ ስያሜው **ናቡ-ኩዱሪ-ኡጹር** ሲሆን ይህ ማለት «ናቡ (አረመኔ ጣኦት) ድንበሬን ይጠብቅ» ነበር። በዕብራይስጥ በስድብ አጠራር «ንቡከደኔእጸር» በአማርኛም «ናቡከደነጾር» ሆነ።

* 1 ናቡከደነጾር - የባቢሎኒያ ንጉሥ 1135-1113 ዓክልበ.
* 2 ናቡከደነጾር - የባቢሎኒያ ንጉሥ 613-570 ዓክልበ. (በመጽሐፍ ቅዱስ የተጠቀሰው)

ከባቢሎኒያ መንግሥት ውድቀትም በኋላ፦
* 3 ናቡከደነጾር - በፋርስ ንጉሥ 1 ዳርዮስ ላይ በ530 ዓክልበ. በአመጽ ተነሣ።
* 4 ናቡከደነጾር - በፋርስ ንጉሥ 1 ዳርዮስ ላይ በ529 ዓክልበ. በአመጽ ተነሣ።
ሳኪር-ሃር

**ሳኪር-ሃር** በጥንታዊ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን የ15ኛው ሥርወ መንግሥት (ሂክሶስ) ፈርዖን ነበር። ስሙ ወይም ሕልውናው መጀመርያው በ1990 ዓም ያህል በስነ ቅርስ ተገኘ፤ ይህም «የሂክሶስ ፈርዖን ሳኪር-ሃር» በሚል ደጃፍ መቃን ላይ ነው። ከመጀመርያ ሦስቱ የሂክሶስ ፈርዖኖች አንዱ እንደ ሆነ ይታሥባል፣ የትኛው እንደ ሆነ ግን እርግጥኛ አይደለም። 

በማኔቶን ልማድና በተለይ በዮሴፉስ (71 ዓም) እንደ ተገለጸ፣ የሂክሶስ መጀመርያ ንጉሥ «ሳሊቲስ» (ወይም «ሳይቴስ፣ ሳላቲስ») ሲባል፣ ሂክሶስም ከእስያ በፈርዖን «ቱቲማዮስ» ወይም «ቲማዮስ» ዘመን ወርረው ታችኛ (ስሜን) ግብጽ ያዙ፤ ሳሊቲስ በሜምፊስ ይቀመጥ ነበር፣ አቫሪስ ከተማ ግን እንደ አምባ አድርጎ በዚያ የጦርነት ሠልፍ አስተማረ። ከ19 ዓመታት በኋላ ሌላ ሂክሶስ ሰው «ብኖን» ተከተለው።  እነዚህ ስሞች በዘመናት ላይ ከግብጽኛ በቅብጥኛ፣ ግሪክኛና በሌሎች ልሳናት በኩል በመተረጎማቸው ቢዛቡም፣ ይህ መጀመርያ ሂክሶስ አለቃ «ሳሊቲስ» እና «ሳኪር-ሃር» አንድ ሊሆኑ ይቻላል።  ስለዚህ በግምት ዘመኑ ምናልባት 1661-1642 ዓክልበ. ያህል ሊገኝ ይቻላል። 

## ዋቢ ምንጭ

* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ሰዋጅተው

**ሳንኸንሬ ሰዋጅተው** በላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ምናልባት ከ1659 እስከ 1656 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። 

ስሙ የታወቀው በቶሪኖ ቀኖና ሰነድ፣ ከመርሆተፕሬ ኢኒ ቀጥሎ ስለ ተዘረዘረ ብቻ ነው።  ሦስት አመትና ሁለት ወር እንደ ነገሠ ይላል። በተረፈ ስለዚሁ ፈርዖን አንዳችም አልተገኘም።  

በዚሁ ዘመን የሥርወ መንግሥቱ ሥልጣን ከጤቤስ ከተማ በጣም እንዳልራቀ፣ ሂክሶስም ወገኖች በስሜን እንደ ገዙ ይታስባል። 

## ዋቢ ምንጭ

* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
የቀን መቁጠሪያ

**የቀን መቁጠሪያ** ወይም **ካሌንዳር** ማለት አንድ ድርጊት የተፈጸመበት ቀን፣ ወር ወይም አመት ወዘተ. በቅደም-ተከተል ለማወቅ  የሚጠቀም ዘዴ ነው። እንዱሁም ወደፊት ለሚሆኑ ድርጊቶች ለመዘጋጀት ወይም ለማቀድ የሚጠቀም መሣርያ ነው። 

በታሪክ ላይ እንደ ባሕሎቹ ልዩነት ብዙ ልዩ ልዩ ዘዴዎችና ለውጦች ተፈጽመዋል። የዓመትና የወሮች አከፋፈል ባጠቃላይ በፀሐይ ወይንም በጨረቃ ረገዶች በጠፈር ውስጥ ከመሬት ላይ ሲታዩ በሚሉ አከፋፈሎች ነው። ፀሐይም በመሃሉ ቢታይ፣ መሬት በየወሩ 1/12ኛ ያሕል ምኋር ይጓዛል። በሰዓት መልክ ላይ እንደ መሠለ፣ ከ#1 እስከ #12 ክፍሎች በመሃሉ ዙሪያ ተካፍለዋል፤   በአንድ አመት ጊዜ ውስጥ ምድሪቱ አንድ መላ ክብ ምኋር ታደርጋለች።   ክረምትና በጋ፣ ሌሎችም ወራቶች ሁልጊዜ በአመቱ ውስጥ በተጠበቀው ጊዜ እንዲመጡ ያገለገለ መለኪያ ነው።

የቀን፣ የሳምንትና የወር አከፋፈል ይሁንና የዓመታት አቆጣጠር ደግሞ በየባሕሉ ወይም በየዘዴው ይለያያል።  ለምሳሌ በኢትዮጵያ አቆጣጠር 2010 ዓመተ ምኅረት ሲሆን፣ እንደ አውሮፓውያን የዘመን አቆጣጠር ይህ በከፊል 2017 እ.ኤ.አ. እና 2018 እ.ኤ.አ. ነው።

እስከ አሁን ድረስ በአለም ውስጥ በርካታ የጊዜ መቁጠሪያዎች  ይገኛሉ፣ ለምሳለ፦ 

* የኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር
* ጎርጎርያን ካሌንዳር
* የቻይና አመት መቁጠሪያ

*
በደሌ ከተማ

በደሌ ከተማ በደቡብ ምዕራብ የሀገራችን ክፍል የምትገኝ ከተማ ስትሆን  በኦሮሚያ ክልል የቡኖ በደሌ ዞን ዋና መቀመጫ ናት::በደሌ  ከአዲስ አበባ በ483 ኪ.ሜ ከጅማ ደግሞ በ145 ኪ.ሜ ርቀት ላይ ትገኛለች :: ከተማዋ ወደ መቱጎሬና ጋምቤላ  እንዲሁም ወደ ነቀምት ብሎም ጅማና አዲስ አበባ የሚወስዱ መንገዶች አቋርጠዋት ያልፋሉ:: የዚህች ከተማ ነዋሪዎች የሚመቹና ተቻችለው ለዘመናት የኖሩ ከመሆናቸውም በላይ አሁን እየመጣ ባለው የከተማዋ እድገት ደስተኞች ናቸው

መደብ: ኢሉባቦር
መርሆተፕሬ ኢኒ

**መርሆተፕሬ ኢኒ** ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ምናልባት ከ1661 እስከ 1659 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። 

ስለ ፈርዖን ኢኒ ብዙ አይታወቅም። የቶሪኖ ቀኖና በተባለው ዝርዝር ዘንድ፣ ዘመኑ ለ፪ ዓመታትና ፫  ወር፣ ፱ ቀን  ብቻ ቆየ። ዘመኑ አጭር ቢሆንም ስሙ በአንድ ጥንዚዛና በአንድ ጋን ክዳን ላይ ተገኝቷል። ደግሞ በአንድ ጽላት ላይ («የካይሮ ፍትሓዊ ጽላት») ከፈርዖን ነቢሪራው 1ኛ ዓመት (1635 ዓክልበ.) ሲሆን አያመሩ የተባለ መኮንን የኤል-ካብ አገረ ገዥ በመርሆተፕሬ 1ኛ አመት (1661 ዓክልበ.) እንደ ተሾመ ይጠቅሳል። 

በዚሁም ዘመን  ዋና ከተማው እጅታዊ ተተወ፣ ኢኒ የጤቤስ አካባቢ ገዥ ብቻ እንጂ የመላውን ግብጽ ፈርዖን እንደ ነበር አይመስልም።  የዚህ ምክንያት የግብጽ ሃይል እጅግ ተደክሞ ሂክሶስ የተባለው አሞራዊ ወገን በዚያን ጊዜ በስሜን ወረራ ስላደረገ ነው። 

## ዋቢ ምንጭ

* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ቱሩካውያን

**ቱሩካውያን** (**ቱሩኩ**፣ **ቱሩኩም**) በጥንት በኡርሚያ ሐይቅ ዙሪያ (በአሁኑ ስሜን-ምዕራብ ፋርስ አገር) የተገኘ ብሔር ነበሩ። ምናልባት የሑራውያን ዘር ሊሆኑ እንደተቻለ ይታሥባል።

በ2036 ዓክልበ. ግድም «የቱርኪ ንጉሥ ኢልሹናኢል» ከሐቲ ንጉሥ ፓምባ ጓደኞች መካከል ሆኖ የአካድ ንጉሥ ናራም-ሲን እንዳሸነፋቸው በአንድ ጽላት ተዘገብ። የ«ቱርኪ» ትርጉም እዚህ «ቱሩኩ» እንደ ሆነ እርግጥኛ አይደለም። 

በ1692 ዓክልበ.  ግድም ቱሩካውያን የያምኻድ ንጉሥ የሱሙ-ኤፑኽ ጓደኞች ሆነው በ1 ሻምሺ-አዳድ ላይ ጠላትነት እንደ ጀመሩ፣ ሻምሺ-አዳድም እንዳሸነፋቸው በመዝገቦች እናነብባለን። ከዚህም ዘመን የሹሻራ (ተል-ሸምሻራ) ጽላቶች እንደገለጹ፣ ከቱሩካውያን ከተሞች ዋናው ኢታባልሁም ተባለ፤ ጉታውያንም ከደቡባቸው ጥቃት ጥለው ወደ ምዕራባቸው ያባርሯቸው ነበር።

በሻምሺ አዳድ ልጅ በ1 እሽመ-ዳጋን ዘመን መጀመርያ (1688 ዓክልበ.)፣ የቱሩኩ ጎሣ አለቃ ሊዳይ ጽኑ አመጽ በሹሻራ አገር አስነሣሣ። ክፍላገሩ በተለይ ተራራማ ስለ ሆነ፣ እሽመ-ዳጋን የአሦርን ሠራዊት ሹሻራን እንዲተው አደረገ። 

በኋላ እሽመ-ዳጋን ከበፊቱ ጠላቶች ከቱሩኩ ሕዝብ ጋር የስምምነት ውል አደረገ። የቱሩኩ አለቃ ዛዚያ ሴት ልጅ ለእሽመ-ዳጋን ወንድ ልጅ ለሙት-አሽኩር ታጨች። 

በዚህም ዘመን ግድም በተቀረጹት በማሪ ጽላቶች ዘንድ፣ የቱሩኩ ንጉሥ ዛዚያ የሲሙሩምን ንጉሥ ወደ ጉታውያን እንዳስረከበው ይገልጻል። 

የባቢሎን ንጉሥ ሃሙራቢ ደግሞ በ1669 ዓክልበ. በቱሩኩ ሕዝብ ላይ ይዘመት ነበር። ከዚያ  በኋላ የ«ቱሩኪ» አገር አንዴ ብቻ ይጠቀሳል፣ ከ1 አዳድ-ኒራሪ (1309-1278 ዓክልበ.) ክፍላገራት መካከል ይዘረዝራል።

በአንዳንድ በተለይም በቱርክ ወይም በአዘርባይጃን መምህሮች ዘንድ፣ ይሄ «ቱርክ» ለሚለው ስያሜ መጀመርያ ናሙና ሆኖ ለቱርኪክ ሕዝቦች ጥንታዊ አባቶች ነበሩ። በተረፈ ሌሎች የምዕራብ መምህሮች ግን ይህንን ሀሣብ አልተቀበሉም።  

መደብ:የፋርስ ታሪክ
መደብ:ብሔሮች