open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ዳግማዊ ዓፄ ኢያሱ

**ዳግማዊ ኢያሱ**  (ጥቅምት 21፣ 1723 እ.ኤ.አ - ሐምሌ 27፣ 1755)  በዙፋን ስማቸው *ዓለም ሰገድ* ከመስከረም 19፣ 1730 ጀምሮ  እስከ እለተ ህልፈታቸው የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት የነበሩ ሲሆን አባታቸው አጼ በካፋ ሲሆኑ እናታቸው እቴጌ ምንትዋብ (የክርስትና ስም - ወለተ ጊዮርጊስ) ነበሩ።

የወደፊቱ ዳግማዊ እያሱ ወደ ስልጣን በወጣበት ጊዜ ገና ህጻን ስለነበር እናቱ እቴጌ ምንትዋብ የልጁ እንደራሴ ሆና ተሾመች። ነገር ግን የልጁን መንገስ የሚፎካከሩ አካሎች የፋሲል ግቢን በመክበብ ጥቃት ማድረስ ጀመሩ። ስለሆነም ከጎጃም 30፣000 ሰራዊት ተነስቶ ጎንደር ስለገባ የስልጣን ተፎካካሪወች የፋሲልን ግቢ ጥሰው ውስጥ ሳይደርሱ ተሸነፉ.። በዚህ ግርግር ምክንያት እቴጌ ምንትዋብ በእንደራሴነት ሳትወሰን እራሷ ላይ ዘውድ በመጫን ከልጇ ጋር እኩል ስልጣን እንዳላት አወጀች። በዚህ ሁኔታ የንግስትነት ማዕረግን ስትይዝ እቴጌ ምንትዋብ የመጀመሪያዋ ኢትዮጵያዊት ለመሆን በቃች።

## የዳግማዊ ኢያሱ አስተዳደር
ዳግማዊ ኢያሱ በ8 አመቱ ስልጣን ላይ የወጣ ሲሆን  እንደ ታሪክ አጥኝው ፓውል ሄንዝ አባባል  ከእናቱ ብዙ ምክርን ቢያገኝም እርሱ ግን ብዙ ጊዜውን አደን በማደንና የጎንደር ከተማን በተለያዩ ጌጣጌጦች በማስዋብ፣ ለውጭ አገር እጀ ጠቢባን ብዙ ገንዘብ በመክፈል፣ ከአውሮጳ የተለያዩ የቅንጦት እቃወችንና ትላልቅ መስታውቶችን በማስመጣት የአገሪቱን ጥሪት በማሟጠጡ በብዙወች ዘንድ ይነቀፍ ነበር ።  ሆኖም ግን በዚያው ዘመን ከአሁኑ ቼክ ሪፐብሊክ ተጉዞ በጎንደር ለ፩ ዓመት ቆይቶ የነበረው ሃኪም ሬሜደስ ፑትኪ በጊዜው እንዳስተዋለ በኢያሱ ዘመን ተከስቶ ለነበረው የንዋይ እጥረት ልጇን ሳይሆን እናቱን እቴጌ ምንትዋብን ተጠያቂ ያደርጋል። በፑትኪ አገላለጽ፣ ኢያሱ ገና ህጻን እያለ ንግስት እናቱ «"የአገሪቱን ግዛቶች ከፋፍላ ለተለያዩ ገዥወች ስለሰጠች ልጁ በዚህ ወቅት ለራሱ ተራ ወጭ የሚሆን በቂ ንዋይ እንኳ እንዳይኖረው  ሆኗል"»። ፑትኪ በመቀጠል ከላይ በተጠቀሰው ምክንያት፣ ኢትዮጵያ በነበረበት በ1752ዓ.ም.፣   ንግሱ ከእህቱ ጋር ከጎጃም በሚመጣ ገቢ ምክንያት እየተጣሉ እንደነበር ዘግቧል ።

ከዚህ በተረፈ፣ ወጣቱ ንጉስ ፣ በ16 አመቱ፣  ከህዝቡ ዘንድ ከበሬታን ለማግኘት ሲል በሰናር መንግስት ላይ ዘመቻ አድርጎ በ1738ዓ.ም. በድንዳር ወንዝ ጦርነት  ላይ በስናሮች የቆረጠ ራሱ ምስልና ግማደ መስቀሉ ተማረከ። ለኒህ ከፍተኛ ዋጋ ላላቸው ቅርሶች ማስመለሻ 8000 ትሮይ ኦንስ ወርቅ እንዲከፍል ተገደደ። እንደ ታሪክ አጥኝው ዶናልድ ሌቪን አስተያየት ምንም እንኳ ለብዙ ዘመናት አመጽ የሚካሄድበትን ላስታን ዳግማዊ ኢያሱ በጦርነት ቢያረጋግም፣ በአጥባራ ወዝን አካባቢ በሚኖሩ ነገዶች ላይ ድልን ቢቀዳጅም ፣በድንዳር ወንዝ ጦርነት የገጠመውን ሽንፈት ሊያስተሰርይ አልቻለም ።

በዚሁ ንጉስ ዘመን በተነሳ የአንበጣ መንጋና በኋላም በተነሳ ተላላፊ በሽታ በሺህ የሚቆጠሩ ሰወች አለቁ። አቡነ ክሬስቶዶሎስ ሲያርፉ ሌላ አዲስ አቡን ከግብጽ ለማስመጣት በቂ ነዋይ ታጣ። ከዚህ አንጻር በጎንደር የሚኖሩት ነገስታት ሃይል መዳከም 
ጀመረ።  በላስታና በሸዋ እንዲሁም በትግሬ (የራስስሁል ሚካኤል መነሳት) ጠንካራም ባይሆን በለሆሳስ ራስ ገዝነት የመጀመረው በዚህ ንጉስ ጌዜ ነበር። የንጉሱ የቀደመ ሙሉ ሃይል በጎንደርና ጎጃም ተወስኖ  ነበር።

left|200px|thumb| እቴጌ ምንትዋብ እቴጌ ምንትዋብ ከአማቷ፣ ሮማነወርቅ( የአጼ በካፋ እህት) ፣  ልጅ ምልማል እያሱ ጋር የምታደርገውም ግንኙነት  ዳግማዊ እያሱን እጅግ ያስቆጣ ነበር። እቴጌ ምንትዋብ ከዚህ ከምልምል እያሱ ዘንድ 3 ልጆን  ሴት ልጆችን ስታፈራ  ከነዚህ ውስጥ አንዷ ወይዘሮ አስቴር ኢያሱ በመባል በቁንጅናዋ በታሪክ የምትታወቀው ነበረች።   የእቴጌ ምንትዋብ ከአማቷ ልጅ ጋር መማገጥ በዘመኑ እጅግ ትልቅ ነውር የነበር ቢሆንም ንጉሱ ግማሽ እህቶቹን ይንከባከብ ነበር። አባታቸውን ግን ከመጥላቱ የተነሳ በ1742 ዓ.ም (እ.ኤ.አ)  ከጣና ሃይቅ ዳርቻ ካለ ገደል ተወርውሮ እንዲሞት እንዳደረገ ይታመናል. ።

## ሞት
ዳግማዊ እያሱ ግንቦት 1755 ላይ በጸና ታመው በሚቀጥለው ወር ሞቱ።  የምልማል እያሱ እህት በወንድሟ ሞት ንዴት መርዝ ሰጥታው እንደገደለቸው በጊዜው የታመነ ጉዳይ ነበር።  እቴጌ ምንትዋብም ልጇን ለማስቀበር ከግምጃ ቤት ንዋይ ብትፈልግ ከጥቂት ዲናሮች በስተቀር ካዝናው ባዶ ሆኖ ተገኘ። በዚህ ያዘነቸው ምንትዋብ ሁሉን ትታ በቁስቋም ወዳሰራችው ቤተመንግስቷ ሄዳ ከጎንደር ለመራቅ ዛተች። ሆኖም ግን ጥቂት መኳንንት የልጅ ልጇ ኢዮአስ እንደራሴ ሆና እንድትቀጥል አሳመኗት።

## ማጣቀሻ


መደብ:የኢትዮጵያ ነገሥታት
መደብ:18ኛ መቶ ክፍለ ዘመን ኢትዮጵያ
የአዲስ አበባ ከተማ ማዘጋጃ ቤት

## ታሪክ

የአዲስ አበባ ከተማ የሕዝብ እድገት፣ የኢኮኖሚ እንቅስቃሴና የከተማዋ የቆዳ ስፋት እየጨመረ በመምጣቱ፣ ለንጉሱ ግብር ለማስገባት ከተለያዩ የአገሪቱ ክፍሎች ወደ አዲስ አበባ የሚመጡ የክልል አስተዳዳሪዎችም በመብዛታቸው እነዚህን እንቅስቃሴዎች በአግባቡ ለማስተናገድ ዘመናዊ የከተማ አስተዳደር መመስረት ያስፈልጋል ተብሎ የአዲስ አበባ ከተማ ማዘጋጃ ቤት በ1909 ዓ.ም መጨረሻ ላይ ተመሰረተ፡፡ የማዘጋጃ ቤት አስተዳደር ከተመሠረተ በኋላ ሊዮ ሸፍኑ በተባለ አንድ ፈረንሳዊ እና እድሊቢ በተባለ ሶሪያዊ ግፊት ማዘጋጃ ቤቱ አድዋ ሲኒማ ተብሎ በሚጠራው አካባቢ እንዲመሠረት ተደረገ፡፡ ማዘጋጃ ቤቱም የከተማው ማሕበር ቤት ተብሎ ይጠራ ነበር፡፡ ይህ ሥያሜ የተሰጠውም ማዘጋጃ ቤቱ እንዲመሰረት ግፊት ሲያደርጉ በነበሩት በሶሪያዊው እድሊቢ ነው፡፡ ተቋሙ የከተማ ማሕበር ቤት ተብሎ ቢሰየምም አንድም የከተማዋ ነዋሪ በአባልነት አለመመዝገቡ፣ ይልቁንም የማዘጋጃ ቤቱን ሥራ የሚያከናውኑት የመንግሥት ተቀጣሪዎችና የተለያዩ የውጭ አማካሪዎች በመሆናቸው፣ ለተቋሙ የተሰጠው የከተማው ማሕበር ቤት የሚለው ስያሜም “Municipality” የሚለውን የእንግሊዝኛ አቻ ቃል አይወክልም በሚል በወቅቱ ከንቲባ የነበሩት ኅሩይ ወልደሥላሴ (ብላቴን ጌታ) በ1920 ዓ.ም ማዘጋጃ ቤት የሚል ስያሜ እንደተሰጠው በታሪክ ሰፍሯል፡፡

ማዘጋጃ ቤቱ በወቅቱ ማዘጋጃ ቤታዊ የታክስ ምንጮችን መመስረትና ታክስ መሰብሰብ፣ ለውጭ ሰዎችና በንጉሱ እውቅና ለተሰጣቸው ባለሥልጣናት መሬት ማደል፣ የንግድ ፈቃድ መስጠት፣ ማዘጋጃ ቤታዊ የሆነ የፍትህ አገልግሎት ማዳረስ የመሳሰሉትን ተግባራት ያከናውን ነበር፡፡

ይህ ለአዲስ አበባ ከተማ እድገትና ለከተማዋ ህዝብ ደህንነት የተቋቋመው ማዘጋጃ ቤት በ1926 ዓ.ም የሚያከናውናቸውን ተግባራት በ16 ዋና ዋና የሥራ ክፍሎች በመከፋፈል ከ250 ባልበለጡ ሠራተኞች ሥራውን ያከናውን ነበር፡፡ እነርሱም የከንቲባ ጽ/ቤት፣ የርስት ክፍል፣ የካርታ ማንሳትና የግምት ክፍል፣ የመንገድ ክፍል፣ የሂሳብ ክፍል፣ የግምጃ ቤት፣ የዳኝነት ክፍል፣ የአራዳ ዘበኛ፣ የተሽከርካሪና የመንጃ ፈቃድ/የቁማር ጨዋታ ቁጥጥርን ጨምሮ/ክፍል፣ የጽዳት ክፍል፣ የህክምና ክፍል፣ የገንዘብና የሥራ መቆጣጠሪያ ክፍል፣ የምሥጢር ክፍል /ልዩ ጓዳ/፣ የውል ክፍል፣ የእሳትና አደጋ መከላከያ ክፍልና የጋራዥ ክፍል የተባሉት ነበሩ፡፡ እነዚህ የሥራ ክፍሎች ዋና ዋናዎቹ ሲሆኑ እያንዳንዱ ክፍል ንዑስ ቅርንጫፎች ነበሩት፡፡ ማዘጋጃ ቤቱ ከላይ የተዘረዘሩት ዋና ዋና ክፍሎች ይኑሩት እንጂ ለከተማዋ እድገት ሲያደርግ የነበረው እንቅስቃሴ አመርቂ እንዳልነበረ የተለያዩ ጽሁፎች ያስረዳሉ፡፡
ለዚህም ምክንያቱ ማዘጋጃ ቤቱ በራሱ ከሚያገኘው ገቢ ውጪ በመንግሥት የሚመደብለት የመተዳደሪያ በጀት ስላልነበረው ነው፡፡ በዘመኑ ያገኝ የነበረው የአገልግሎት ዋጋ ወይም ግብር የሚሰበሰበው ከተወሰኑ ድርጅቶች ብቻ ሲሆን የሚያስከፍለው ግብር ደግሞ በጣም አነስተኛ ነበር፡፡ በዘመኑ ገቢ የሚገኘው ማዘጋጃ ቤቱ ከሚያከራያቸው ከራሱ ቤቶች፣ ከንግድ ፈቃድ፣ የይዞታ ማረጋገጫ ካርታ ካላቸው ቦታዎችና ከውጭ አገር ዜጐች ጋር ተቀጥረው ከሚሰሩ ኢትዮጵያውያን ብቻ ነበር፡፡
left|300px
በአዲስ አበባ ከተማ የቦታ ካርታ መሰጠት የተጀመረው በ1903 ዓ.ም ሱሆን፣ በ1920ዎቹ በዚህ ዙሪያ በርከት ያለ ገቢ አይሰበሰብም ነበር፡፡ በዚህ ሂደት አገልግሎቱን ሲሰጥ የቆየው የአዲስ አበባ ከተማ ማዘጋጃ ቤት ከከተማዋ እድገት ጋር ተያይዞ የመጣውን የህዝቡን የከተማ ኑሮ ለማሻሻልና የተሻለ አገልግሎት ለመስጠት የሚያስችል አደረጃጀትና ሕንጻ ያስፈልገዋል ተብሎ ዛሬ በማገልገል ላይ የሚገኘው የማዘጋጃ ቤት ሕንፃ እንዲገነባ ጥቅምት 23 ቀን 1942 ዓ.ም በዓፄ ኃይለ ሥላሴ የመሠረት ድንጋይ ተጣለ፡፡ በዚህ ጊዜ የማዘጋጃ ቤት አማካሪዎች የሚባል ምክር ቤት የነበረ ሲሆን የም/ቤቱ ምርጫም በየዓመቱ የሚካሄድ ነበር፡፡ በወቅቱ ማዘጋጃ ቤቱ ለህዝቡ የሚሰጠውን አገልግሎት እያሰፋ የሄደ ሲሆን ለአብነት ያህልም ለማዘጋጃ ቤት ጥያቄ በማቅረብ በግለሰብ ደረጃ በየቤቱ የውሃ ቧንቧ ካስገባው የከተማዋ ነዋሪ በተጨማሪ ህዝቡ በነፃ በየሰፈሩ ውሃ የሚቀዳባቸው 58 የውሃ ማደያዎች /ቦኖ/ ነበሩ፡፡

እንዲሁም የኤሌከትሪክ ብርሃንን በተመለከተ የኢትዮጵያ የኤሌክትሪክ ኃይል ለከተማው መንገዶች ለሚሰጠው የመብራት አገልግሎት ማዘጋጃ ቤቱ ዋጋ ይከፍል ነበር፡፡ በወቅቱ አዲስ አበባ ውስጥ የነበረው የመብራት ኃይል 45,000 ቮልት ነበር፡፡

በዚያን ጊዜ ማዘጋጃ ቤት ከሚሰጣቸው አገልግሎቶች አንዱ ድሆችን መጦር ሲሆን፣ የድሆች ጡረታ ቤት የሚባል የሥራ ዘርፍ በማቋቋም በከተማዋ ውስጥ ጠዋሪ የሌላቸውን ደካሞች ይረዳ ነበር፡፡ ለዚህም አገልግሎት በጊዜው 15693.00 ብር ያወጣ ነበር፡፡ የአዲስ አበባ ከተማ ማዘጋጃ ቤት በዚህ ሂደት የአገልግሎት አድማሱን እያሰፋና በጀቱንም ከጊዜ ወደ ጊዜ እያሳደገ በመምጣት በአሁኑ ወቅት ለከተማዋ ነዋሪ የሚያስፈልጉ የተለያዩ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አገልግሎቶችን በስፋት በመስጠት ላይ ይገኛል፡፡

## ዋቢ ምንጭ
* አ.አ. ሚሌኒየም ጽ/ቤት ''አዲስ አበባ ባለፈውና በአዲሱ ሚሌኒየም'' ገጽ 10-12
መደብ:አዲስ አበባ
ሪቻርድ ፓንክኸርስት

250px|right|thumb| ሪቻርድ ፓንክኽርስት
ዶክተር **ሪቻርድ ፐንክኸርስት** ዲሴምበር 3፣ 1927 እ.ኤ.አ. ከእንግሊዛዊቷ እናታቸው ሲልቪያ ፓንክኸርስትና ጣሊያናዊ አባታቸው ሲልቮ ኮሮ ተወለዱ። በባንክሮፍት'ስ ስኩል ኢን ውድፎርድ (:en: Bancroft's School in Woodford) ቀዳሚ ትምህርታቸውን ካጠናቀቁ በኋላ ለንደን ስኩል ኦፍ ኢኮኖሚክስ (:en: London School of Economics) የኢኮኖሚካዊ ታሪክ ዶክትሬት አግኙ  ።

## የኢትዮጵያ ታሪክ ተመራማሪ
የሪቻርድ ፓንክኸርስት እናት ወይዘሮ ሲልቪያ ፓንክኸርስት ከሁለተኛው የጣሊያን ወረራ ጀምረው የኢትዮጵያ ባህልና ነጻነት ደጋፊ እንደነበሩ በሰፊው ይተረካል። ስለሆነም ህጻኑ ሪቻርድ ብዙ የኢትዮጵያ ስደተኞችን በማወቅ አደጉ። በስተመጨረሻ፣ ሲልቪያ ፓንከኸርስት *Ethiopia, a Cultural History* የሚለውን መጽሐፋቸውን በ1955 እ.ኤ.አ.) ካሳተሙ በኋላ ልጃችተውን ሪቻርድን ይዘው በሚቀጥለው ዓመት ወደ ኢትዮጵያ ጠቅለለው ሄዱ። ቀጥሎም ሪቻርድ በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ሥራ ጀመረው በ1962 የኢትዮጵያ ጥናት ማዕከል መስራች ዲሬክተር ለመሆን በቁ። . ከዚህ ጊዜ ጀመሮ *Journal of Ethiopian Studies* እና *Ethiopia Observer* የተባሉትን መጽሔቶች ዋና አዘጋጅ ሆኑ።

ከአብዮቱ መነሳት በኋላ፣ በ1976 ሪቻርድ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲን ለቀው ወደ እንግሊዝ አገር ተሰደዱ። በዚያውም የ :en:School of Oriental and African Studies እና :en:London School of Economics ጥናት ጓድ ከሆኑ በኋላ የ:en:Royal Asiatic Society ቤተ መጻሕፍተኛ ሆኑ። በ1986 እ.ኤ.አ.፣ ወደ ኢትዮጵያ በመመለስ በስደት አቋርጠውት የነበረውን የኢትዮጵያ ጥናት በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ቀጠሉ .

በፋሺስት ወረራ ጊዜ በሙሶሊኒ ትዕዛዝ ከኢትዮጵያ በዘረፋ ተወስዶ በሮማ ከተማ ላይ ቆሞ የነበረውን የአክሱም ሐውልት ወደ ኢትዮጵያ ለማስመልስ የሚደረገውን ጥረት በመምራት 2008 እ.ኤ.አ. ሐውልቱ ወደአክሱም ተመልሶ እንዲተከል አድርገዋል። ለኢትዮጵያ ጥናት ባደረጉት ጥረት የ:en:Officer of the Order of the British Empireን ማዕረግ በ:en:Queen's Birthday Honours ተሸልመዋል ፕሮፌሰር ሪቻርድ ፓንክኸርስት ስለ ኢትዮጵያ ታሪክ በዙ መጻሕፍትን በመድረስ ይታወቃሉ።

ፕሮፌሰር ፓንክኸርስት፣ ባጠቃላይ 400 ጽሑፎችን ለዓለም አቀፍ መጽሔቶች ሲያቀርቡ፣ 22 መጽሓፎችን በትብብር እና 17 መጽሓፎችን በራሳቸው ፣ ስለ ኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባህልና ትውፊት ደርሰዋል።

## ማጣቀሻ
* "A Bibliography of the Published Writings of Richard Pankhurst" , compiled by Rita Pankhurst


መደብ:የእንግሊዝ ጸሓፊዎች
መደብ:የኢትዮጵያ ታሪክ
በቆሎ መጥበሻ

450px|right|thumb| በእጅ የሚዞር በቆሎ መጥበሻ
**በቆሎ መጥበሻ**  ህጻናት በቆሎ በቀላሉና በቶሎ ለመጥበስ የሚጠቀሙበት ከቆርቆሮ፣ ሽቦና ገመድ የሚሰራ መሳሪያ ነው። ከስሩ የተቀደደው ቆርቆሮ ውስጥ የከሰል ፍም ክተቀመጠ በኋላ፣ በገመዱ በአየር ላይ ሲዞር ፍሙ በመጋል በቆሎውን በጥቂት ደቂቃ ውስጥ ይጠብሰዋል።

መደብ:ዕደ ጥበብ
መደብ:የኢትዮጵያ ባልትና
መደብ:የቤት ዕቃ
የ1990 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ

**የ1990 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ** ፲፬ኛው የፊፋ የዓለም ዋንጫ ሲሆን ከኔ ፩ እስከ ሐምሌ ፩ ቀን ፲፱፻፹፪ ዓ.ም. በጣሊያን ተካሄዷል። ፻፲፮ ሀገራትን የሚወክሉ ቡድኖች በማጣሪያው የተወዳደሩ ሲሆን ፳፪ ሀገራት ማጣሪያውን አልፈው ከአለፈው የዓለም ዋንጫ አሸናፊው አርጀንቲና እና ከአስተናጋጁ ጣሊያን ጋር ለዋንጫው ተወዳድረዋል። የውድድሩ ይፋዊ ኳስ አዲዳስ ኤትሩስኮ ዩኒኮ ነበር።

ምዕራብ ጀርመን አርጀንቲናን ፩ ለ ዜሮ በመርታት ዋንጫውን ሲወስድ ጣሊያን ደግሞ እንግሊዝን ፪ ለ ፩ በማሸነፍ ሦስተኛ ደረጃን ይዞ ጨርሷል።

መደብ:ፊፋ የዓለም ዋንጫ
ሰሐራ በረሓ

[300px|thumb|right|በ[ናሳ የተነሳ የሰሃራ በርሃ የሳተላይት ፎቶ]]
**ሰሐራ በረሓ** (አረብኛ፦ الصحراء الكبرى *አል-ኩብራ* ወይም *ታላቁ በረሓ* ማለት ነው።) የዓለማችን ሰፊው ሞቃት በረሓ ነው። በዚህም ስፋቱ ከ9,400,000 ካሬ ኪ.ሜ. (3,630,000 ካሬ ማይል) በላይ ነው። በረሓው የሚሸፍነው አብዛኛውን የሰሜን አፍሪካ ክፍል ሲሆን በስፋቱም ከአውሮፓ ወይም ከአሜሪካ ጋር ይወዳደራል። ከዚህ በረሓ የሚሰፋው ብቸኛው አንታርክቲካ ሲሆን ይህም የሆነው በዝቅተኛ የዝናብ መጠን ነው። የሰሐራ በረሓ የሚያካልለው የሜዲትራኒያን ጠረፍ ጨምሮ ቀይ ባሕርን እስከአትላንቲክ ውቅያኖስ ጠረፍ ድረስ ያለውን ነው። በስተደቡብ የሳር ምድር እና የቁጥቋጦ ምድር የሆነውን ከበረሓው ጋር በሚያገናኘው የሳህል መቀነት ያዋስነዋል።
አንዳንዶቹ የአሸዋ ክምሮች እስከ 180 ሜትር (590 ጫማ) ከፍታ አላቸው።
[300px|thumb|left|በ[ምዕራብ የሊቢያ ክፍል የሚገኝ የሰሐራ በርሓ ክፍል]]

## የአየር ሁኔታ ታሪክ
የሰሐራ በረሓ ባለፉት ጥቂት መቶ ሺህ ዓመታት ሲለዋወጥ የቆየ የአየር ሁኔታ ነበረው። በቀዝቃዛው የበረዶ ዘመን ክፍል (*glacial period*) ጊዜ በረሓው ከዚህም በላይ ሰፊ ነበር። በዚህ ዘመን መጨረሻ (ከ8000 ዓ.ዓ. እስከ 6000 ዓ.ዓ.) አካባቢ በርከት ያለ የዝናብ መጠን ተመዝግቦ ነበር።
[300px|thumb|right|በ[አሃገር ተራራ ላይ የሚገኙ የበረሓ ተክሎች እነዚህ በአከባቢው ሕይወትን ለማቆየት ይጠቅማሉ።]]

### በረዶ
የካቲት ፲፩ ቀን 1971 ዓ/ም በአብዛኛው ደቡባዊ አልጀሪያ በረዶ የቀላቀለ ዝናብ ጥሎ ነበር። በዚህ ዕለት ለግማሽ ሰዓት ያህል የቆየ የበረዶ ነጎድጓድ የነበረ ሲሆን ከሰዓታት በኋላ በረዶው ጠፍቷል። ይህ ዜና በተለያዩ የመገናኛ ብዙሓን *ለመጀመሪያ ጊዜ በሕይወት የምናስታውሰው ዝናብ ሰሐራ በረሓ ላይ* በሚል ርዕስ ሊወጣ ችሏል።

## የውጭ ማያያዣዎች


መደብ:አፍሪቃ
መደብ:በረሃ
አንደኛው የኢትዮጵያና ጣሊያን ጦርነት

**አንደኛው የኢትዮጵያና ጣሊያን ጦርነት** በኢጣሊያ እና ኢትዮጵያ መካከል ከ1895 እስከ 1896 እ.ኤ.አ. ድረስ የተካሄድ ጦርነት ነው። የኢትዮጵያ ድል መቀዳጀት የአውሮፓ ሽሚያ ለአፍሪካን በስኬት የተቋቋመች ብቸኛ አፍሪካዊ ሀገር አድርጓታል። የጦርነቱ እጅግ ታዋቂው ውጊያ በአድዋ ላይ የተካሄደው ነው።

መደብ:ኢትዮጵያ በ19ኛው ክፍለ ዘመን
መደብ:ጣልያን
መደብ:ጦርነት"መቀናጀት" ወይስ መቀዳጀት?
መንግሥተ ኢትዮጵያ

**መንግሥተ ኢትዮጵያ** በዛሬዎቹ ኢትዮጵያና ኤርትራ የሚገኝ መንግሥት ነበር። በትልቅነቱ ጊዜ ሰሜን ሶማሊያ፣ ጅቡቲ፣ ደቡብ ግብፅ፣ ምሥራቃዊ ሱዳን፣ የመንና ምዕራባዊ ሳውዲ አረቢያን ያጠቃልል ነበር።

ኢትዮቢያየኢትዮ ግዛትያ ግዛት የአረብ እና የቱርክ ጦርን ለማስመለስ እና ከብዙ የአውሮፓ አገራት ጋር ወዳጃዊ ግንኙነቶችን ለመጀመር በተከታታይ በቀጣይነት የሚተዳደር ነበር ፡፡  ኢትዮጵያ ከአፍሪካ ጋር ከተቀላቀለችበት 1936 እስከ 1941 ባለው ጊዜ ውስጥ አጭር ጊዜ ሳይጨምር በ 1882 በእንግሊዝ ግብፅ ወረራ የተጀመረውን የቅኝ ግዛት ለማስቀረት ብቸኛ የአፍሪካ ሀገሮች ኢትዮጵያ እና ላይቤሪያ ነበሩ ፡፡  ምስራቃዊ ጣሊያን።

የቅኝ ግዛት ግዛቶች ከወደሙ በኋላ በሃያኛው ክፍለዘመን አጋማሽ ላይ ኢትዮጵያ በዓለም ላይ በንጉሠ ነገሥት ከሚተዳደሩ ሦስት የዓለም አገራት አንዷ እስከ 1974 ዓ.ም.

መደብ:የኢትዮጵያ ታሪክ
የዓለም ሀገራት ባንዲራዎች

## ሀ

## ለ

## መ

## ረ

## ሰ

## በ

## ቨ

## ተ

## ቸ

## ነ

## አ

 

## ከ

## ዘ

## የ

## ደ

## ጀ

## ገ

## ፈ

## ጠ

## ፐ

መደብ:ሰንደቅዓላማ
መደብ:አገራት
ጋሜር

**ጋሜር** (ዕብራይስጥ፦ **גֹּמֶר** /ጎሜር/) በ*[[ኦሪት ዘፍጥረት]]* ምዕራፍ 10 መሠረት የያፌት በኲር ልጅና የአስከናዝ፣ የሪፋትና የቴርጋማ አባት ነበር። በ*[[መጽሐፈ ኩፋሌ]]* ደግሞ ስሙ «**ጎሜር**» (ወይም አንዴ በግድፈት «ሰሜር») ሆኖ ይታያል።

የአይሁድ ታሪክ ጸፈፊ ዮሴፉስ (1ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም.) እንዳለው፣ «ጎሜር ግሪኮች አሁን 'ገላትያውያን' የሚሏቸውን፣ በድሮ ግን 'ጎመራውያን' የተባሉትን ሰዎች የመሠረተ ነበር።» በእርግጥ የገላትያ ስም የመጣ በዚያ አገር ከሰፈሩት ጋሊያውያን (ኬልቶች) ነበረ። ዳሩ ግን አቡሊድስ የተባለው ክርስቲያን ሊቅ (226 ዓ.ም. ግድም) ጎሜር የቀጴዶቅያውያን አባት እንደ ሆነ ጽፏል። ሄሮኒሙስ (380 ዓ.ም. ግድም) እና ኢሲዶር ዘሰቪል (590 ዓ.ም. ግድም) ግን የዮሴፉስን ቃል ተከትለው የጎሜርን መታወቂያ ከገላትያን፣ ጋሊያውያንና ኬልቶች ጋራ አንድላይ አደረጉ። 

በአሁኑ ዩክራይን በጥንት የኖረው ኪመራውያን (ወይም ጊመራውያን፣ ሲሜራውያን) ሕዝብ ከ700 ዓክልበ. በኋላ ወደ እስያ ወርረው ከአሦር መንግስት ጋራ ተጣሉ። እነዚህ የጎሜር ዘሮች እንደ ተቆጠሩ በሰፊ ይታስባል፤ ለምሳሌ በአማርኛው «*መጽሐፍ ቅዱስ አዲሱ መደበኛ ትርጉም ከማጥኛ ጽሑፍ ጋራ*» ስለ ጋሜር እንዲህ ይላል፦ «የጋሜር ሕዝቦችና ነገዶች በጥቁር ባሕር አካባቢ ይኖሩ ነበር (በኋላ ሲሜራውያን ወይም ጋሜራውያን ተብለዋል)።»

ከዚህ በላይ በ200 ዓክልበ. ግድም በአሁኑ ዴንማርክ የኖረ ኪምብሪ ሕዝብ ከዩክራይኑ ኪሜራውያን ጋር አንድላይ እንደነበሩ ከጥንት ጀምሮ ተብሏል። ይህ ኪምብሪ ሕዝብ መጀመርያ ከኬልቶች ወገኖች ጋር ተቆጠረ፣ በኋላም ከጀርመናውያን ወገኖች መካከል ተገኙ። በ1578 ዓ.ም. የእንግሊዝ ታሪክ ጸሐፊ ዊሊያም ካምደን ባሳተመው መጽሐፍ ዘንድ፣ እነዚህ *ኪምብሪ* እና *ኪመራውያን* የጎሜርን ስም ሲጠብቁ፣ የኬልቶችም አባቶች ሲሆኑ፣ ይህን የሚያመልከት እስከ ዛሬ ድረስ የዌልስ ኗሪዎች በራሳቸው ቋንቋ «ኪውምሪ» መባላቸው ነው አለ።. 

ከካምደን በኋላ ብዙዎቹ ጸሐፍት ከ17ኛው እስከ 19ኛው ክፍለ ዘመናት ድረስ ይህን አሳብ ተቀበሉ። የዛሬው ዌልሽኛ ሊቃውንት ግን ይህን አያምኑም። በ1845 ዓ.ም. ዮሐን ካስፓር ዞይስ እንደ ገመተው፣ ይህ ሳይሆን «ኪውምሪ» የሚለው ስም የመጣ ከብሪታንኛ ቃል *«ኮምብሮገስ» (ማለት 'ባላገር') ይሆናል ባዮች ናቸው። 

በአይሁዶች ተልሙድ ዘንድ፣ ጎሜር የ«ጎሜርማውያን» (ጀርመናውያን) አባት ነበር።

እስላም ጸሓፊው አል ታባሪ (905 ዓ.ም. ግድም) ስለ ጎሜር ዕድሜው እስከ ሺህ አመት ድረስ እንደ ደረሰ የሚል የፋርስ ልማድ ተረከ።

በ1490 ዓ.ም. አኒዩስ ዴ ቪቴርቦ የተባለ ጣልያናዊ መነኮሴ ባሳተመው ዜና መዋዕል ዘንድ፣ የባቢሎን ታሪክ ጸሓፊ ቤሮሶስ (290 ዓክልበ.) ስለ ኖኅ ልጆች ብዙ መዝገቦች አቅርቦ ነበር። በዚህ በኩል፣ በናምሩድ 10ኛው ዓመት የያፌት ልጅ «ኮሜሩስ ጋሉስ» (ጋሜር) የሰፈረበት አሁን ጣልያን የተባለው ሀገር ሆነ። ከ30 ዓመት በኋላ ግን ሌሎች ከዚህ ኮሜሩስ ዘር በባክትሪያ እስከ ጋንጅስ ወንዝ ድረስ ሠፈሩ። ከዚህም እንደገና 20 አመት በኋላ፣ ኮሜሩስ የሠረገላና የጋሪ ዕውቅት ከእስኩቴስ ተመልሶ ወደ ጣልያን አስገባ። ከዚያም 8 ዓመት በኋላ ልጁ ኦኩስ ወዩስ እንደ ተከተለው ይባላል። በተጨማሪ የሳርማትያና የጀርመን መስራች ቱዊስኮን ሲሆን፣ በአንዳንድ ጸሄፊ ዘንድ የሱ መታወቂያና የጋሜር ልጅ አስከናዝ አንድላይ ነው። ዘሬ ግን አብዛኛው መምህሮች የአኒዩስን ጽሑፍ እንደ ሐሣዊ መረጃ ይቆጥሩታል።

በደቡብ ቻይናና ጎረቤቱ የሚኖረው ምያው ብሔር ልማዳዊ ታሪክ ዘንድ፣ ከጋሜር («ጎመን») እና ከሚስቱ ጎዮንግ ተወለዱ።

የጋሜር ልጆች የወለዷቸው ወገኖች መታወቂያ በተለያዩ ምንጮች ዘንድ እንዲህ ነው፦

*አስከናዝ - እስኩቴስ፣ ቱርኮች፣ ጀርመናውያን
*ሪፋት - ጵፍላጎንያውያን፣ እስኩቴስ፣ ኬልቶች፣ አይርላንድ
*ቴርጋማ - ፍርግያውያን፣ አርሜንያውያን፣ ጅዮርጅያውያን፤ ቱርኮች፣

:ደግሞ ይዩ፦ ሁኖርና ማጎር

## መጣቀሾች

መደብ:የኖህ ልጆች
ሞላላ

200px|thumb|right|ሞላላን በሁለት ስፒሎች፣ ባንድ የታሰረ ገመድና በእስክርቢቶ የመሳያ ዘዴ። ያስተውሉ፡ ሁለቱ ስፒሎች የሞላላ ትኩረቶች እንደሆኑ200px|thumb|right200px|thumb|right
**ሞላላ** በሂሳብ ጥናት፣ ከሁለት ነጥቦች F 1 እና F 2 ያላቸው እርቀት ተደምሮ ምንጊዜም አንድ ቋሚ ውጤት የሚሰጡ ነጥቦች p ስብስብ ነው። F 1 እና F 2 የሞላላው ትኩረት ወይም ፎከስ በመባል ይታወቃሉ። ሞላላ ሌላም እኩል የሚሰራ ትርጉም አለው፣ እርሱም፣ ሞላላ ማለት አንድ ክባዊ ሾጣጣን በተንጋደደ ጠፍጣፋ ጠለል ስንቆርጠው የምናገኘው ቅርጽ ነው። በሌላ መልኩም ሲተረጎም ሞላላ ማለት፣ ለምሳሌ ውሃን በክብ ብርጭቆ ውስጥ ሳይሞላ ካስቀመጥን በኋላ ያን ብርጭቆ ጋደም ስናደርገው፣ የውሃው ገጽታ የሚይዘው ቅርጽ ሞላላ ይባላል። 
left|thumb|250px|ሞላላ:<br />'''a''' = ታላቁ ምህዋር<br />'''b''' = ታናሹ ምህዋር
[200px|thumb|right| [ሾጣጣን በጠፍጣፋ ጠለል ስንቆርጥ የምናገኘው ሞላላ ]]

## የሞላላ ቀመር በደካርት ሰንጠረዥ
አንድ ሞላላ መካከሉ የሰንጠረዥ መጀመሪያ (0፣0) ላይ ካረፈና (x,y) ደግሞ እራሱ ሞላላው ላይ ያሉ ነጥቦች ከሆኑ በሚከትለው ቀመር ይገለጻል፦ 

:\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}=1

ከላይ እንደተገለጸው የዚህ ሞላላ ማዕከል (0,0) ላይ የተቀመጠ ሲሆን ትኩረቱ ደግሞ (-e a, 0) እና (+e a, 0) ላይ ነው። e ማለት እዚህ ላይ ኤክሴንትሪቲ ማለት ሲሆን እምትሰላውም እንዲህ ነው
: e=\varepsilon=\sqrt{\frac{a^2-b^2}{a^2}}
    =\sqrt{1-\left(\frac{b}{a}\right)^2}
ማዕከሉ (0፣0) ላይ ስለሆነና ትልቅና ትንሽ ምህዋሮቹ ለአድማሳዊና ቀጥተኛ ምህዋሮች ትይዩ ስለሆኑ እላይ የተቀመጠው ቀመር ቀኖናዊ ቀመር ይሰኛል።

ሌሎች ሞላሎችን ከዚህ ቀኖናዊ ቀመር ተነስተን በማዞርና ወስዶ በመመለስ የሂሳብ መንገዶች ማግኘት እንችላለን። ለምሳሌ (X_c,Y_c) ላይ ማዕከሉ የሆነ ሞላላ ለማግኘት ብንፈልግ እንዲህ እናደርጋለን
:\frac{(x - X_c)^2}{a^2}+\frac{(y - Y_c)^2}{b^2}=1

እስካሁን ያገኘናቸው ቀመሮች ማናቸውም ምህዋራቸው የተጋደመ ወይም የቆመ ሞላሎችን ለማግኘት ያገለግላሉ። ነገር ግን ምህዋራቸው የተንጋደደ ሞላሎችን ለማግኘት ወይ የስዕል ሰንጠረዡን ለብቻ ማዞር ሊኖርብን ነው ወይም ደግሞ የሚከተለውን አጠቃላይ ቀመር በመጠቀም ማግኘት እንችላለን

:~A X^2 + B X Y + C Y^2 + D X + E Y + F = 0
እዚህ ላይ B^2 - 4AC  መሆኑ ግድ ይላላ። ይህ ቀመር ማናቸውም ጠፍጣፋ ጠለል ላይ ላሉ ሞላሎች ይሰራል።

### የሞላላ ስፋት
የሞላላ ስፋት = *<big>πab</big>* ሲሆን፣ እዚህ ላይ *a* የትልቁ ምህዋር ግማሽና *b* ደግሞ የትንሹ ምህዋር ግማሽ ናቸው። ቀመሩ የሚሰራው በቀኖና ቀመር ለተቀመጠ ሞላላ ነው።

በዚህ A x^2+ B x y +  C y^2 = 1 , መልኩ ለተቀመጠ ሞላላ ስፋቱ \frac{2\pi}{\sqrt{ 4 A C - B^2 }} ነው።

### የሞላላ መጠነ ዙሪያ
የሞላላ መጠነ ዙሪያ ቅልብጭ ያለ ቀመር ባይኖረውም በማያልቅ ዝርዝር እንዲህ ይጻፋል

:c = 2\pi a \left[{1 - \left({1\over 2}\right)^2e^2 - \left({1\cdot 3\over 2\cdot 4}\right)^2{e^4\over 3} - \left({1\cdot 3\cdot 5\over 2\cdot 4\cdot 6}\right)^2{e^6\over5} - \dots}\right]\!\,

ከላይ የተጠቀሰው ቀመር ትክክለኛውን መጠነ ዙሪያ ይስጥ እንጂ የማያልቅ ዝርዝር በመሆኑ ለቀመር አዳጋች ነው። በቶሎ መጠነ ዙሪያውን ለመገመት እንዲያመች የሚከተለውን ቀመር እንጠቀማለን፡

:C\approx\pi\left(a+b\right)\left(1+\frac{3\left(\frac{a-b}{a+b}\right)^2}{10+\sqrt{4-3\left(\frac{a-b}{a+b}\right)^2}}\right);\!\,

## የሞላላ ጉብጠት
[200px|thumb|right| የሞላላ "[ኢቮሉት" - በሰማያዊ የተሳለ]]
ሞላላ በመስመሩ ላይ የተለያየ የመታጠፍ መጠን ሲኖረው፣ ይህን የምንለካው በጉብጠት ነው። ጉብጠት የሚለካው በጉብጠት ክብ ስለሆነ የሚከተለው ምስል የሞላላን አጎባበጥ ያሳየናል። ትልቅ የጉብጠት ክብ => ትንሽ ጉብጠት፣ ትንሽ የጉብጠት ክብ => ትልቅ ጉብጠት። የጉብጠት ክቦች ማዕከል (የጉብጠት ማዕከል) ነጥቦች ትሰባስበው የሚፈጥሩት መስመር ኢቮሉት ይሰኛል።

መደብ:ሾጣጣ
መደብ:ካልኩለስ
መደብ:አልጀብራ
የ1986 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ

thumb|left|
**የ1986 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ** ፲፫ኛው የፊፋ የዓለም ዋንጫ የነበረ ሲሆን ውድድሩ ከግንቦት ፳፫ እስከ ሰኔ ፳፪ ቀን ፲፱፻፸፰ ዓ.ም. በሜክሲኮ ተካሄዷል።

ፊፋ በመጀመሪያ ኮሎምቢያ ውድድሩን እንድታዘጋጅ የመረጣት ቢሆንም በኢኮኖሚያዊ ችግሮች ምክንያት ወደ ሜክሲኮ ተላልፏል። ውድድሩን ያሸነፈው አርጀንቲና ሲሆን የማራዶና ታዋቂ የእግዚአብሔር እጅ ጎልም በዚሁ ውድድር ላይ በእንግሊዝ ቡድን ላይ ነው የገባው።

መደብ:ፊፋ የዓለም ዋንጫ
የ1982 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ

**የ1982 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ** ፲፪ኛው የፊፋ የዓለም ዋንጫ ሲሆን ከሰኔ ፮ እስከ ሐምሌ ፬ ቀን ፲፱፻፸፬ ዓ.ም. በእስፓኝ ተካሄዷል። ጣሊያን ምዕራብ ጀርመንን ፫ ለ ፩ በመርታት ውድድሩን አሸንፏል።

መደብ:ፊፋ የዓለም ዋንጫ
ጉብጠት

**ጉብጠት** አንድ መስመር ወይም ገጽታ ከቀጥተኛ መስመር ወይም ከጠፍጣፋ ጠለል የሚለይበትን መጠን የምንለካበት የሂሳብ ጽንሰ ሃሳብ ነው። ከዚህ አንጻር **ጉብጠት** ማለት በአንድ መስመር ላይ የሚያጋጥመን የአቅጣጫ ለውጥ በእያንዳንዷ የርዝመት መስፈርት ሲካፈል ማለት ነው። ቀስ ብሎ አቅጣጫው ከቀየረ፣ አንስተኛ ጉብጠት አለው እንላለን። አቅጣጫው በፍጥነት ከቀየረ ከፍተኛ ጉብጠት አለው እንላለን

የጉብጠት ጽንሰ ሃሳብ መነሻ ክብ ነው። ሁለት ክቦችን የሚለያያቸው የሬዲየሳቸው መጠን ነው። ከፍተኛ ራዲየስ ወይም ሰፊ ክቦች **በቀስታ** የሚጎብጡ ስሆኑ ዝቅተኛ ራዲየስ ያላቸው ደግሞ በቶሎ ይጎብጣሉ። ስለዚህ የአንድ ክብ ራዲየስና ጉብጠቱ የተገላቢጦሽ ግንኙነት አላቸው። ስለሆነም የአንድ ክብ ሬዲየስ R ቢሆን ጉብጠቱ 1/R ይሆናል ማለት ነው።

:  \kappa = \frac{1}{R}.

እንግዲህ ከዚህ ተነስተን የማናቸውንም መስመሮች ጉብጠት ለመለካት እንሞክራለን። 
right|250px|ኦሱሌቲንግ ክብ
አንድ ጎባጣ መስመር *C* ቢሰጠንና ነጥብ *P* እላዩ ላይ ቢሆን, አንድ የተለየ ክብ ያንን ጎባጣ መስመር በዚያ ነጥብ ላይ ከሁሉ በላይ ይቀርበዋል። ይህ ክብ ኦሱሌቲንግ ክብ የሚባለው ነው። ስለሆነም በዚህ ነጥብ ላይ የሚገኘው ኦሱሌቲን ክብ ሬዲየስ ግልባጭ የዚያ መስመር ጉብጠት ይባላል። 

በማዕዘን (አቅጣጫ መለኪያ) የአንድን መስመር ጉብጠት እንዲህ እንለካለን፣ S -- እዚህ ላይ ኢምንት ርዝመት ሲሆን፣ የግሪኩ ፋይ φ ደግሞ ማዕዘን መለኪያ ነው
:\kappa=\lim_{\Delta S\rightarrow 0}\frac{\Delta\varphi}{\Delta S}=\frac{d\varphi}{dS}
የነጥቡን አቀመማመጥ በቬክተር በዚህ መልኩ ብንጽፍ \vec{r}(s) ፣ እዚያ ነጥብ ያለውን ጉብጠት በቬክተር ስሌት እንዲህ እንጽፋለን፦
:
   \kappa = \left|\frac{\mathrm{d}^2\vec{r}}{\mathrm{d}s^2}\right| .


ይህ ዋናው ቀመር ቢሆንም ለተጨባጭ ስራ ስለማያመች፣ ግልጽ የሆኑ ቀመሮቹን እንዲህ እናሰላለን፡
**ቀመር 1 ፡**

**ቀመር 2 ፡**

**ቀመር3 ፡**
መስመሩ በፖላር ኮርዲኔት ከተወከለ፣ ጉብጠቱ እንዲህ ይሰላል

:: \kappa = \frac{(f(\varphi))^2 + 2 (f'(\varphi))^2 - f(\varphi) f''(\varphi)}
{\left[(f(\varphi))^2 + (f'(\varphi))^2\right]^{3/2}}

መደብ:ሥነ ጉብጠት
መደብ:ሥነ-ተፈጥሮ
የጉብጠት ማዕከል

በጅዖሜትሪ፣  የጉብጠት ማዕከል ማለት፣ ከአንድ መስመር ላይ አንድ ነጥብ ወስደን፣ የዚህን ነጥብ ጉብጠት ከለካን በኋላ የዚህን ግልባጭ በመውሰድ በዚያ እርቀት ልክ ከታካኪው መስመር 90 ዲግሪ ላይ ያለ ነጥብ ማለት ነው። 

[thumb|right|250px| አንድ [ባላ የተለያዩ ቦታወች የተለያየ ጉብጠትና የጉብጠት ሬዲየስ እንዳለው የሚያሳይ]]

መደብ:ሥነ ጉብጠት
ኒው ዚላንድ

**ኒው ዚላንድ** በደቡብ ምዕራብ ፓሲፊክ ውቅያኖስ የምትገኝ የደሴት ሀገር ናት።

## ቋንቋዎች

በኒው ዚላንድ በዋንነት የሚነገረው መደበኛ ቋንቋ እንግሊዝኛ ነው። ማዖሪኛ በተለይ በማዖሪ ብሔር ይነገራል፣ በ1979 ዓ.ም. ደግሞ ይፋዊ ቋንቋ ሆነ። ከ1998 ዓ.ም. ጀምሮ የአገሩ ሦስተኛው ይፋዊ ቋንቋ የኒው ዚላንድ እጅ ምልክት ቋንቋ ሆኗል።

## ባህል

ከኒው ዚላንድ ሕዝቦች መካከል የማዖሪ ብሔር ከሁሉ ይልቅ ለረጅም ዘመን በደሴቶቹ ላይ ኑረዋል። ማዖሪዎች «ሃካ» ስለ ተባለው ባህላዊ የውግያ ጭፈራ ታውቀዋል። በኒው ዚላንድ ባሕል ደግሞ የአገሩ ስፖርት (በተለይ የራግቢ) ቡድኖች ጨዋታ ሳይጀምሩ ሁልጊዜ «ሃካ» ይጨፍራሉ። 

አንዳንዴ በቀልድ የኒው ዚላንድ ባህል ዓምዶች «ሦስቱ Rዎች» ይባላሉ - እነሱም «Rugby Racing እና beeR» (ራግቢ፥ እሽቅድድምና ቢራ) ናቸው። እንዲያውም የፈረስ እሽቅድድም አሁን እንደ ቀድሞ ደረጃ የተወደደ አልቆየም፣ ራግቢ እና ቢራ ግን ዛሬውንም በኒው ዚላንድ ሕዝብ በኩል በጣም የሚወደዱ ሆነው ቀርተዋል።

የኒው ዚላንድ ሰዎች አንዳንዴ በመጫወት ሲሆን በራሳቸውም ሆነ በሌሎች ዘንድ «ኪዊዎች» ይባላሉ። «ኪዊዎች» በተለመደው (በጅምላ አመለካከት) ተጨባጭ ያልሆነ ኀልዮ ወይም አሣብ ሳይሆን ተግባራዊ ጉብዝና እና ሙያ ይመርጣሉ። ኒው ዚላንድ ለረጅም ዘመን በክፍሎች ያልተመደበ ሕብረተሰብ ይቆጠር ነበር - ከሃብታሞችና ደሃዎች ኒው ዚላንድ ኗሪዎች መካከል የነበረው ልዩነት ያንስ ነበር ማለት ነው። በቅርቡ ባለፉት አሥርታት ግን ይሄው ሁናቴ ተቀይሯል። 

ብዙ የዚው ዚላንድ ኗሪዎች አድገው ወደ ውጭ አገሮች ይጎበኛሉ፣ ብዙዎቹም የባህላዊ ልውውጥ ፕሮግራሞች ይጠቅማሉ፣ ስለዚህ በዓለም ዙሪያ ይገኛሉ፣ በተለይም በአውስትራሊያ፣ ብሪታንያ፣ አውሮፓና እስያ ይጓዛሉ።

*
ጥር ፲፩

**ጥር ፲፩** ቀን፣ 
በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፴፩ ኛው ዕለት ሲሆን ፲፮ ኛው የበጋ ቀን ነው።  ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በዘመነ ዮሐንስ ፪፻፴፭ ዕለታት ሲቀሩ፤ በዘመነ ማቴዎስ፤ ማርቆስ እና ሉቃስ ደግሞ ፪፻፴፬ ዕለታት ይቀራሉ።

የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን፣ ኢየሱስ ክርስቶስ በ፴ ዓ/ም  በመጥምቁ ዮሐንስእጅ በዮርዳኖስ ባሕር የተጠመቀበትን ዕለት የሚያስታውሰው፣ ኤጲፋንያ በመባልም የሚታወቀው ደማቅ የጥምቀት በዓል ነው። 

=ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፱፻፶፰ ዓ/ም - ኢንዲራ ጋንዲ በሕንድ የመጀመሪያዋ ሴት ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው ተመረጡ። አባታቸው ጃዋሃርላል ኔህሩ የአገሪቱ የመጀመሪያው ጠቅላይ ሚኒስትር ነበሩ።

*፳፻፪ ዓ/ም -  በምስራቅ ጎጃም ዞን በሊበን ወረዳ ልዩ ስሙ ድጓም የደረብ ተብሎ በሚጠራ አካባቢ አንዲት በግ የሚዳቋና የበግ ግልገሎች ተገላገለች፡፡

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

## ዋቢ ምንጮች

*  http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/19/newsid_3745000/3745625.stm

* http://www.ena.gov.et/AmharicNews/2010/Jan/31Jan10/105492.htm

መደብ:ዕለታት
ከንቲባ

**ከንቲባ** ማለትም ላንተ ይግባ፤ ማዕረጉ ከሊጋባ በታች የሆነ ዋና የራስ ከተማ ሹም፤ ዳኛ፤ ገዥ፤ የከተማው ቀረጥና የዳኝነቱ ገንዘብ አንተ ዘንድ ይግባ (ይባእ ኀቤከ) ማለት ነው። ይህ ስም ጥንት በኣክሱም ዘመን  የሰራየ ኣውራጃ ንጉስ የነበረው ንጉስ ከንቲባ ከሱ የመነጨ ሆኖ ለባላባቶች፣ ለታላላቆችና አገረ ገዦች ስለተሰጠ እስከ ዛሬ ድረስ የሀሳብ ባላባት ከንቲባ ይባላል።

## ደግሞ ይዩ
*የአዲስ አበባ ከንቲባ

## ዋቢ
* ደስታ ተክለወልድ *ዐዲስ የአማርኛ መዝገበ ቃላት* ገጽ 62

መደብ:የኢትዮጵያ ማዕረግ
የጨረር ስሌት

በቬክተር መጠኖች ላይ የሚሰሩ ሁለት አይነት መሰረታዊ ስሌቶች አሉ፣ እነርሱም የስካላር ብዜትና የቬክተር ድምር ናቸው። 

መደብ:ጨረር
መደብ:ካልኩለስ
ጥር ፲፪

**ጥር ፲፪** ቀን፣ 
በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፴፪ ኛው ዕለት ሲሆን ፲፯ ኛው የበጋ ቀን ነው።  ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በዘመነ ዮሐንስ ፪፻፴፬ ዕለታት ሲቀሩ፤ በዘመነ ማቴዎስ፤ ማርቆስ እና ሉቃስ ደግሞ ፪፻፴፫ ዕለታት ይቀራሉ።

=ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፱፻፳፱ ዓ/ም - የፋሺስት ኢጣልያ የጦር  ዓለቃ ማርሻል ግራትዚያኒ በራሡ መሪነት የራስ ደስታ ዳምጠውን ሠራዊት በሲዳሞ እና የደጃዝማች ገብረ ማርያምን ሠራዊት በ ባሌ ለመውጋት ዘመተ።

*፲፱፻፶፪ ዓ/ም - በደቡብ አፍሪካ፣ ‘ኮልብሩክ’ የተባለው የድንጋይ ከሰል ማምረቻ ዋሻ ሲደረመስ ፬መቶ ፴፭ ሰዎች ሞቱ። 

*፲፱፻፶፫ ዓ/ም - ጆን ኤፍ ኬኔዲ የመጀመሪያው የካቶሊክ ሃይማኖት ዕምነት ተከታይ የአሜሪካ ፕሬዚደንት በመሆን የቃለ መሐላ ሥነ-ሥርዓታቸውን አከናወኑ።

*፲፱፻፶፯ ዓ/ም - ዳግማዊት ንግሥት ኤልሳቤጥ ለቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የብሪታንያን የ'ፊልድ ማርሻል' ወታደራዊ ማዕርግ ሰጡ። 
 
*፳፻፩ ዓ/ም - ባራክ ኦባማ የመጀመሪያው የጥቁር ክልስ የአሜሪካ  ፕሬዚደንት በመሆን የቃለ መሐላ ሥነ-ሥርዓታቸውን አከናወኑ።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

*(እንግሊዝኛ) PRO - Italo-Ethiopian War Brigade major report, KAR
 
(እንግሊዝኛ) http://en.wikipedia.org/wiki/January_20

መደብ:ዕለታት
ጥር ፲፬

**ጥር ፲፬** ቀን፣ 
በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፴፬ ኛው ዕለት ሲሆን ፲፱ ኛው የበጋ ቀን ነው።  ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በዘመነ ዮሐንስ ፪፻፴፪ ዕለታት ሲቀሩ፤ በዘመነ ማቴዎስ፤ ማርቆስ እና ሉቃስ ደግሞ ፪፻፴፩ ዕለታት ይቀራሉ።

=ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፰፻፲፮ ዓ/ም በቀድሞዋ 'ጎልድ ኮስት' (አሁን ጋና) የአሻንቲ ብሔረሰብ ሠራዊት የእንግሊዝን ሠራዊት በውጊያ አሸንፈው በአፍሪቃአኅጉር፣ የነጭ ቅኝ ገዥ ሠራዊትን በማሸነፍ የመጀመሪያው ብሔረሰብ ሆኑ።።

*፲፰፻፸፩ ዓ/ም  በዛሬዪቷ ደቡብ አፍሪካ በእንግሊዝ ሠራዊት እና በዙሉ ብሔረሰብ መኻል በተካሄደው የ'ኢሳንድልዋና'(Battle of Isandlwana) ውጊያ ዙሉዎች አሸናፊ ሆኑ።

*፲፱፻፷፪ ዓ/ም  የቦይንግ 'ጃምቦ ጄት' በመባል የሚታወቀው ቢ ፯፻፵፯ (Boeing 747) አየር ዠበብ ለመጀመሪያ ጊዜ ተሳፋሪ መንገደኞችን ጭኖ ከኒው ዮርክ ኬኔዲ ዓየር ጣቢያ ተነስቶ ሎንዶን ሂዝሮው ዓየር ጣቢያ አረፈ።

* ፲፱፻፷፫ ዓ/ም በአገር ውስጥ በረራ ከባህር ዳር ወደ ጎንደር በመብረር ላይ የነበረውን የኢትዮጵያ አየር መንገድ DC-3  አየር ዠበብ በአራት የኤርትራ ነጻነት ግንባር አባላት ተጠልፎ ሊቢያ ውስጥ ቤንጋዚ ከተማ አረፈ።

* ፲፱፻፷፫ ዓ/ም - የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት የመገናኛ ሚንስትር፣ ልጅ እንዳልካቸው መኮንን፤ ኡ ታንትን ተክተው የተባበሩት መንግሥታት ድርጅት ዋና ፀሐፊ ለመሆን በምርጫው እንደሚሣተፉ ጋዜጣዊ መግለጫ በመስጠት እጩነታጨውን ይፋ አደረጉ። 

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

* ፲፰፻፺፫ ዓ/ም በታላቋ ብሪታኒያ እና አየርላንድ ንጉዛት ዙፋን ላይ ለ ስድሳ አራት ዓመታት የነገሡት ንግሥት ቪክቶርያ በተወለዱ በ ፹፪ ዓመታቸው አረፉ።

=ዋቢ ምንጮች=

 
(እንግሊዝኛ) http://en.wikipedia.org/wiki/January_20

መደብ:ዕለታት
የጎባጣ ርዝመት

**የጎባጣ ርዝመት** የምንለው ማናቸውንም ጠማማም ሆነ የተቃና መስመር ርዝመት የምናገኝበትን አጠቃላይ ዘዴን ነው።  ይህ ዘዴ በካልኩለስ የሚገኝ ሲሆን አመጣጡም እንዲህ ነው።

የጎባጣውን ርዝመት በቅርብ ለመገመት፣ ጎባጣውን በብዙ ቦታ ከትፎ በቀጥተኛ መስመር መተካት ግድ ይላል።በኋላ የምናገኘውን ውጤት የተቃረበ ግምት ብቻ ሳይሆን ትክክለኛ ዋጋ እንዲሆን ከፈለግን ጎባጣውን በኅልቁ መሳፍርት ቀጥተኛ መስመሮች መተካት ግድ ይላል።  እንግዲህ ጎባጣውን የሚተኩት እነዚህ መስመሮች በጣም ጥቃቅን ወይም ኢምንት ናቸው።  ስለሆነም እኒህ ኢምንቶችን ደምሮ የተወሰነ ውጤት ለማምጣት የካልኩለስን  ሥነ ጥምር መጠቀም አስፈላጊ ነው።

ለምሳሌ አንድ ፈንክሽን  f(x) ቢሰጠንና  f(x) እና ለውጡ
f'(x)=\frac{dy}{dx}  በ [*a*,&nbsp;*b*] መካከል ምንም ያልተቆራረጡ ቢሆኑ፣  የዚህ ፈንክሽ  በ *x* = *a* እና *x* = *b* መካከል ያለው ርዝመት *s*  እንዲህ ይሰላል። 

እንበልና፣ የጎባጣው ፈንክሽን ኢምንት ክፍል የሆነቸውን  ds እንውሰድ።  እንደ ፓይታጎረስ መላምት  ds^2=dx^2+dy^2, ስለሆነም:
:ds^2=dx^2+dy^2
:\frac{ds^2}{dx^2}=1+\frac{dy^2}{dx^2}
:\frac{ds^2}{dx^2}=1+\left(\frac{dy}{dx}\right)^2
:\frac{ds}{dx}=\sqrt{1+\left(\frac{dy}{dx}\right)^2}
:ds=\sqrt{1+\left(\frac{dy}{dx}\right)^2}dx

ከዚህ እንግዲህ ዋናውን የጎባጣ ርዝመት መለኪያ ቀመር እናገኛለን።

:**<math>s = \int_{a}^{b} \sqrt { 1 + [f'(x)]^2 }\, dx. </math>**

አንድ ጎባጣ በፓራሜትሪክ ቀመር  *x* = *X*(*t*) እና *y* = *Y*(*t*), ከተጻፈ ፣ ከላይ የተጠቀሰውን ቀመር  ተጠቅመን ወይም በቀላልይ የፓይታጎረስን መላምት ተጠቅመን ርዝመቱን እንዲህ እናገኛለን

:s = \lim \sum_a^b \sqrt { \Delta x^2 + \Delta y^2 } = \int_{a}^{b} \sqrt { dx^2 + dy^2 } = \int_{a}^{b} \sqrt { \left(\frac{dx}{dt}\right)^2 + \left(\frac{dy}{dt}\right)^2 }\,dt. 

## ምሳሌ
ለምሳሌ ከጎን ስዕሉ የተሳለው ፈንክሽን ይሰጠን፡

:\begin{cases} y = t^5, \\ x = t^3. \end{cases}

የዚህን ጎባጣ ርዝመት ከ  *t*  = -1  እስከ  "ቲ" = 1  ማስላት ፈለግን። እንግዲህ ከላይ የተቀመጠውን የፓራሜትሪክ መንገድ በመጠቀም እንዲህ እናገኛለን

:\int_{-1}^1 \sqrt{(3t^2)^2 + (5t^4)^2}\,dt = \int_{-1}^1 \sqrt{9t^4 + 25t^8}\,dt.

ይህ ሲሰላ  ርዝመቱ 2.905  ሆኖ ይገኛል ማለት ነው፡፡ 

## ማብቂያ የሌለው የትየለሌ ርዝመት

 
አንድ አንድ ግራፎች የትም ቦታ ቢቆረጡ ቁርጥራጫቸው ምንጊዜም የትየለሌ ርዝመት አለው። ከነዚህ  ውስጥ  የኮች ጎባጣ አንዱ ሲሆን የ *f*(*x*) =&nbsp;*x*&nbsp;sin(1/*x*) ግራፍ ሌላው ነው። ሁለተኛው ግራፍ ምንጊዜም የትየለሌ ርዝመት የሚኖረው ዜሮና ሌላ ነጥብ ላይ ከተቆረጠ ነው።

መደብ:ካልኩለስ
መደብ:ሥነ ጉብጠት
ጥላ ብዜት

**ጥላ ብዜት** በሌላ ስሙ  የ**ዶት ብዜት** ወይም የ**ነጥብ ብዜት**፡  በሂሳብ ጥናት፣ ሁለት እኩል አባል ያላቸውን የቁጥር ድርድሮች በመውሰድ፣  የአንዱን ድርድር በሌላው ድርድር አንድ ባንድ በማባዛትና የኒህን ውጤቶች ድምር የምናገኝበት ስሌት ነው።   ይህ ስሌት በተለይ ለጨረሮች እጅግ ጠቃሚ ነው።

ለምሳሌ ሁለት የቁጥር ድርድሮች  **a** = [*a*1, *a*2, ... , *a**n*] እና  **b** = [*b*1, *b*2, ... , *b**n*] ቢሴጡን፣ የዶት ብዜታቸው እንዲህ ይገኛል፡
:\mathbf{a}\cdot \mathbf{b} = \sum_{i=1}^n a_ib_i = a_1b_1 + a_2b_2 + \cdots + a_nb_n 
Σ  እዚህ ላይ  የመደመሪያ ምልክት ሲሆን  *n* ደግሞ የጨረሩ(ቬክተሩ)  ቅጥ ነው።

ሁለት  ባለ ሁለት ቅጥ የቁጥር ድርድሮች  [a,b] እና [c,d] ቢሰጡ፣ የዶት ብዜታቸው ይሄ ነው፡  ac + bd.
ሁለት ባለ ሦሥት ቅጥ  የቁጥር ድርድሮች  [a,b,c] እና  [d,e,f] ቢሰጡ፡ የዶት ብዜታቸው ad + be + cf.

ይህን በቁጥር ለማየት፣ ለምሳሌ የሚከተሉት ባለ ሦሥት ቅጥ የቁጥር ድርድሮች   [1, 3, −5]  እና [4, −2, −1]  ይሰጡ፡ የዶት ብዜታቸው እንዲህ ይሰላል

:
[1, 3, -5] \cdot [4, -2, -1]
= 1 \times 4 + 3 \times (-2) + (-5) \times (-1)
= 4 - 6 + 5
= 3.


## የጂዖሜትሪ ትርጓሜው

* ቬክተር  **a** ቢሰጠን፣ የራሱ ጥላ ብዜት (ዶት ብዜት) **a** · **a**  የቬክተር  **a** ርዝመት ስኩየር ነው

:{\mathbf{a} \cdot \mathbf{a}}=\left\|\mathbf{a}\right\|^2 = |\mathbf{a}|^2 

::  ||**a**|| (በሌላ አጻጻፍ  |**a**|)  የ **a** ርዝመት ወይም መጠን ነው። 

* ቬክተር  **b** ቢሰጥና ከቬክተር **a** ጥላ ጋር ቢባዛ፣ ከላይ እንዳየነው የቬክተሩን ውስጣዊ ድርድር ቁጥሮች በማብዛትና በመደመር ጥላ ብዜቱን ማግኘት ይቻላል። ሆኖም ከዚህ ዘዴ ጋር እኩል ተነጻጻሪ  የሆነ ሌላ መንገድ አለ እርሱም፡

: \mathbf{a} \cdot \mathbf{b}=\left\|\mathbf{a}\right\| \, \left\|\mathbf{b}\right\| \cos \theta \,

::እዚህ ላይ  ||**a**|| እና  ||**b**||  የሚወክሉት  የ**a** ና  **b** ን ርዝመት ሲሆን  *θ* ደግሞ በሁለቱ ቬክተሮች መካከል ያለውን  ማዕዘን መጠን ነው። 

*  ከላይ የተጠቀሰውን  ቀመር በመጠቀም ከቬክተሮቹ ርዝመትና ጥላ ብዜት ተነስተን በመካከላቸው ያለውን ማዕዘን መጠን ማወቅ ይቻላል

:\theta=\arccos \left( \frac {\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}} {\left\|\mathbf{a}\right\|\left\|\mathbf{b}\right\|}\right)

ለምሳሌ ሁለት ቬክተሮች **a** =  እና  **b** =  ቢሰጡን፣ በሁለቱ ቬክተሮች መካከል ያለውን ማዕዘን ለማወቅ ቢፈለግ እንዲህ ይሰላል
:\theta=\arccos \left( \frac {\mathbf{a}\cdot\mathbf{b}} {\left\|\mathbf{a}\right\|\left\|\mathbf{b}\right\|}\right) = \arccos ( \frac {\cdot\ } {\sqrt {(.)} \sqrt {(.)}})

## የዶት ብዜት ጸባዮች

የዶት ብዜት  ተገልባጭ ነው:
: \mathbf{a} \cdot \mathbf{b} = \mathbf{b} \cdot \mathbf{a}.

የዶት ብዜት  ታዳይ  ነው:
: \mathbf{a} \cdot (\mathbf{b} + \mathbf{c}) = \mathbf{a} \cdot \mathbf{b} + \mathbf{a} \cdot \mathbf{c}. 

የዶት ብዜት   ባይሊኒያር ነው:
: \mathbf{a} \cdot (r\mathbf{b} +  \mathbf{c})
    = r(\mathbf{a} \cdot   \mathbf{b}) +(\mathbf{a} \cdot \mathbf{c}).


የዶት ብዜት በስኬላር ሲባዛ የሚከተለውን ጸባይ ያሳያል:
: (c_1\mathbf{a}) \cdot (c_2\mathbf{b}) = (c_1c_2) (\mathbf{a} \cdot \mathbf{b}) 

ሁለት ዜሮ ያልሆኑ ቬክተሮች  **a** እና **b** እርስ በርስ ቀጤ ነክ   የሚሆኑት የዶት ብዜታቸው   **a** • **b** = 0 ከሆነና ከሆነ ብቻ ነው።

## ዶት ብዜት በ[[ተፈጥሮ ህግጋት ጥናት]]
* በተፈጥሮ ህግጋት ጥናት የጉልበትና የአቀማመጥ ቬክተር ዶት ብዜት ውጤት ነው።
*የማግኔት ፍለክስ የማግኔት መስክና የስፋት ቬክተሮች ዶት ብዜት ነው።

መደብ :ጨረር
ጥር ፲፮

**ጥር ፲፮** ቀን፣ 
በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፴፮ ኛው ዕለት ሲሆን ፳፩ ኛው የበጋ ቀን ነው።  ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በዘመነ ዮሐንስ ፪፻፴ ዕለታት ሲቀሩ፤ በዘመነ ማቴዎስ፤ ማርቆስ እና ሉቃስ ደግሞ ፪፻፳፱ ዕለታት ይቀራሉ።

=ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፱፻፷፬ ዓ/ም በሁለተኛው የዓለም ጦርነት በጃፓን ሠራዊት ውስጥ ተሰልፎ የነበረው **፶ ዓለቃ ሾዪቺ ዮኮይ**  ጦርነቱ ባከተመ በ ሃያ ሰባት ዓመቱ ተደብቆ በኖረበት በጉዋም ጫካ ውስጥ ተገኝቶ ወደአገሩ ሲመለስ «በሕይወቴ ስመለስ ትልቅ እፍረት እየተሰማኝ ነው።» ብሎ ተናገረ። ሾዪቺ ከተመለሰ በኋላ ለሃያ አምስት ዓመታት ኖሯል።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

* ፲፱፻፶፯ ዓ/ም በሁለተኛው የዓለም ጦርነት የናዚዎችንና የፋሺስትን ሥርዓት በመጻረር ዝና ያተረፉት ታላቅ የብሪታኒያ ጠቅላይ ሚኒስትር፤ ወታደር፤ የታሪክ እና የሥነ ጽሑፍ ምሁር እንዲሁም በሥነ ጽሑፍ የኖቤል ሽልማት ተቀባይ የነበሩት ዊንስተን ቸርቺል በተወለዱ በ ዘጠና አንድ ዓመታቸው አረፉ ።

=ዋቢ ምንጮች=
 
*(እንግሊዝኛ) http://en.wikipedia.org/wiki/January_24
*(እንግሊዝኛ) http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/24/newsid_2506000/2506493.stm

መደብ:ዕለታት
የጨረር ጥላ

**ጨረር ጥላ** ማለት ያንድ ጨረር (ቬክተር) \mathbf{a} ጥላ በሌላ ጨረር \mathbf{b} ላይ *ቀጥታ* ሲያርፍ የሚፈጥረውን ጥላ ያመለክታል።  ስለሆነም የጨረር ጥላ በ ነጥብ ብዜት  ይገለጻል።

ጨረር A እና B ቢሰጡን, ጨረር  A ጨረር ጥላ በB ላይ (C)  ከጨረር B ጋር አንድ አይነት አቅጣጫ ሲኖረው መጠኑ እንዲህ ይሰላል : 

: |C| = |A| \cos \theta\,

ከዚህ ተነስተን የነጥብ ብዜት ጸባያትን በመጠም የጨረር ጥላውን እንዲህ እናገኛለን 
: C = \frac {A \cdot B} {|B| } \frac {B}  = \frac {A \cdot B}  {\hat B}, 

እንግዲህ የጨረር ጥላን ዋና ቀመር እንዲህ እናገኛለን 

: C = \frac {A \cdot B} {|B|^2} {B}

## ምሳሌ
ሁለት ጨረሮች A =  እና B =  ቢሰጡ፣ ቬክተር A  በB ላይ የሚያጠላውን የጨረር ጥላ ፈልግ?
#### መፍትሔ
: C = \frac {A \cdot B} {|B|^2} {B} =  \frac{12}{54} =   

መደብ: ጨረር
ቼልሲ

{{የእግር ኳስ ቡድን መረጃ
|የኋላ_ቀለም = #034694
|የፅሁፍ_ቀለም = #ffffff
|ስም = ቼልሲ
|ሙሉ_ስም = ቼልሲ የእግር ኳስ ክለብ
|ሥዕል = Chelsea_FC.svg
|ቅጽል_ስም = ሠማያዊዎቹ
|ምሥረታ = 1905 እ.ኤ.አ.
|ስታዲየም = ስታምፎርድ ብሪጅ
|የመሪዎች_ማዕረግ = ባለቤት  ሊቀ መንበር  አሰልጣኝ
|የመሪዎች_ስም = ቶድ ቦሂሊ
|ሊግ = የእንግሊዝ ፕሪሚየር ሊግ
|ድረ_ገጽ = http://www.chelseafc.com 
| pattern_la1 = _chelsea2425h
| pattern_b1 = _chelsea2425h
| pattern_ra1 = _chelsea2425h
| pattern_sh1 = _chelsea2425h
| pattern_so1 = _chelsea2425h
| leftarm1 = 0040D0
| body1 = 0040D0
| rightarm1 = 0040D0
| shorts1 = 0040D0
| socks1 = FFFFFF
| pattern_la2 = _chelsea2425a
| pattern_b2 = _chelsea2425a
| pattern_ra2 = _chelsea2425a
| pattern_sh2 = _chelsea2425a
| pattern_so2 = 
| leftarm2 = FEEEEE
| body2 = FEEEEE
| rightarm2 = FEEEEE
| shorts2 = FEEEEE
| socks2 = FEEEEE
| pattern_la3 = _chelsea2425t
| pattern_b3 = _chelsea2425t
| pattern_ra3 = _chelsea2425t
| pattern_sh3 = _chelsea2425t
| leftarm3 = 181818
| body3 = 181818
| rightarm3 =
ጥገኛ አምክንዮ

[thumb|right|200px| ጥገኝነት የሚፋለሰው  A እውነት ሆኖ  B ውሸት ሲሆን [ብቻና ብቻ ነው።  ከላይ ባለው ቬን ምስል ይህ የውሸት ክፍል በነጭ  ቀለም ተለይቶ ይታያል።  ጥገኝነት በሂሳብ ትርጓሜው እንዲህ ይሰፍራል A \rightarrow B \Leftrightarrow \neg A \lor B  \Leftrightarrow   \lor ]]

200px|thumb|right| የጥገኝነት አምክንዮን የሚተገብር የማብሪያ ማጥፊያ ትልም
**ጥገኛ አምክንዮ**  በሁለት የአምክንዮ ዋጋወች የሚተገበር ሲሆን፣ ውጤቱ ውሸት የሚሆነው ቀዳሚ አረፍተ ነገሩ  እውነት ሁኖ ተከታይ አረፍተ ነገሩ (ጥገኛ አረፍተ ነገሩ)  ውሸት ሲሆን ብቻና ብቻ ነው። (ቀዳሚና ተከታይ አረፍተ ነገር ምን ማለት እንደሆነ ከታች *ሙሉ ማብራሪያ የሚለውን ክፍል ይመልከቱ* ) ከአምክንዮ አንጻር ጥገኛ አምክንዮ  ከ**አይደለም....ወይም...**   ጋር እኩል ነው።  በሂሳብ አጻጻፍ፣ **p** ቀዳሚ አረፍተ ነገር (አስጠጊ)  ቢሆንና **q** ተከታይ (ጥገኛ)  ቢሆን፣ የጥገኝነት ዝምድናቸው እንዲህ ይጻፋል  **p&nbsp;→&nbsp;q** ፡  ሲነበብ   **p ስለዚህ q**  ነው።  ይህ እንግዲህ ከላይ እንደተጠቀሰው ከ** አይደለም p ወይም q** ጋር ምንም ለውጥ የለውም። ይህን የመጨረሻውን ግኝት 

በምሳሌ እንይ፡
:መሰረት አዲስ አበባ ውስጥ ናት፣ ስለዚህ መሰረት ኢትዮጵያ ውስጥ ናት
ከላይ በጻፍነው ትርጓሜ አንጻር ሲተረጎም
:መሰረት አዲስ አበባ ውስጥ አይደለችም **ወይም** መሰረት ኢትዮጵያ ውስጥ ናት

ከላይ የተጻፉትን አረፍተ ነገሮች አነጻጽረው እኩለነታቸውን ያረጋግጡ
 

## ሙሉ ማብራሪያ
ምሳሌ ፩፡ 
*« ነገ ዝናብ **ከ**ዘነበ፣ ስራ አልመጣም።»
:: ነገ ዝናብ ቢዘንብና ስራ ባልመጣ፣ እውነት ነኝ።
::  ነገ ዝናብ ቢዘንብና ስራ ብመጣ፣ ውሸት ነኝ።
::  ነገ ዝናብ ባይዘንብና ስራ ብመጣ  -- እንዲሁም
::  ነገ ዝናብ ባይዘንብና ስራ ብቀር፣   ዝናብ ሳይዘንብ የማደርገውን ስላልተናገርኩ በሁለቱም አቅጣጫ ውሸታም ነህ የሚለኝ አይኖርም። ዝምታ በአምክንዮ እውነት ስለሆነ፣ ቀዳሚው አረፍተ ነገር ሃሰት እስከሆነ ድረስ፣ እውነት ነኝ።

ምሳሌ ፪፡

* መሰረት አዲስ አበባ ከአለች፣  መሰረት ኢትዮጵያ ውስጥ አለች።
:: መሰረት አዲስ አበባ ውስጥና ኢትዮጵያ ውስጥ ካለች  ከላይ የሰፈረው አረፍተነገር እውነት ነው እንላለን
:: መሰረት አዲስ አበባ ውስጥ ብትሆንና ኢትዮጵያ ውስጥ ባትሆን ውሸት   ነው እንላለን -- ግን ይሄ በተጨባጭ ሊሆን የማይችል ነገር ነው።
:: መሰረት አዲስ አበባ ውስጥ ከሌለች ከላይ የሰፈረው አረፍተ ነገር መሰረት የት እንዳለች  አይነግረንም። ስለዚህ አረፍተነገሩ የማያውቀውን የማይናገር፣ የታይታነት የሌለበት ትሁት አረፍተ ነገር ነው።
:: መሰረት አዲስ አበባ ውስጥ ከሌለች አረፍተ ነገሩ የት ትሁን የት፣ ጨረቃ ላይ ትውጣ ኢትዮጵያ ውስጥ ትኑር፣ ቻይና አገር ትብረር የርሱ ጉዳይ አይደለም። **ስለማያውቀው አይናገርም።**

:እንግዲህ የጥገኛ አምክንዮ ይህን መሰረታዊ እውነታ በመቀበል የሚነሳ የአምክንዮ አይነት ነው።  **መሰረት አዲስ አበባ ውስጥ አለች** የሚለው ክፍል ቀዳሚ አረፍተ ነገር ሲባል መሰረት ኢትዮጵያ ውስጥ አለች የሚለው ተከታይ አረፍተነገር ነው።  እዚህ ላይ፣  ከላይ እንዳስተዋልነው፣ ቀዳሚው አረፍተ ነገር ውሸት ቢሆን እንኳ ሙሉው አረፍተ ነገር ምንጊዜም እውነት እንደሆነ እንረዳለን።  ስለሆነም የጥገኛ አምክንዮ ዋጋ ከነባራዊው አለም እውነታ ተነጥሎ መታየት አለበት።   ጥገኛ አምክንዮ፣ ቀዳሚ አረፍተ ነገሩ  ውሸት ከሆነ፣ አጠቃላይ አረፍተ ነገሩ ምንጊዜም እውነት ነው።

ምሳሌ ፫፡
* መሰረት ሰው ካላይደለች፣  መሰረት ተራራ ናት።

::: እዚህ ላይ መሰረት ሰው ካልሆነች ብቻ ይህ አረፍተ ነገር  ስለ ተከታዩ አረፍተ ነገር ሊመረመር ይችላል። ሆኖም *መሰረት ሰው አይደለችም* የሚለው ውሸት ስለሆነ፣ ስለተከታዩ አረፍተ ነገር የሚናገረው ነገር አይኖርም።  በአምክንዮ  ዝምታ እውነት ነው። ከላይ የተጠቀሰው አረፍተ ነገር ስለማያውቀው ስለማይናገር እውነት ነው ይባላል። ይህ እንግዲህ ከለተ ተለት ንግግር ዘይቤአችን አንጻር  እንግዳ  ይሆናል።

ምሳሌ ፬፡ 
*መሰረት ሴት ናት፣ ስለዚህ ቢራቢሮ ፈረስ ነው።

:::ቀዳሚው አረፍተ ነገር ምንም እንኳ ምንጊዜም እውነት ቢሆን፣ ተከታዩ ውሸት ስለሆነ፣ ይህ ጥገኝነት (አጠቃላይ አረፍተ ነገሩ) ውሸት ነው እንላለን።

*
የ1978 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ

**የ1978 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ** ፲፩ኛው የፊፋ የዓለም ዋንጫ ሲሆን ከግንቦት ፳፬ እስከ ሰኔ ፲፰ ቀን ፲፱፻፸ ዓ.ም. በአርጀንቲና ተካሄዷል። አርጀንቲና ኔዘርላንድን ፫ ለ ፩ በተጨማሪ ሰዓት በመርታት ዋንጫውን አሸንፋለች። የውድድሩ ይፋዊ ኳስ አዲዳስ ታንጎ ነበር።

መደብ:ፊፋ የዓለም ዋንጫ
የ1974 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ

**የ1974 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ** ፲ኛው የፊፋ የዓለም ዋንጫ ሲሆን ከሰኔ ፮ እስከ ሰኔ ፴ ቀን ፲፱፻፷፮ ዓ.ም. በምዕራብ ጀርመን (ምዕራብ በርሊንንም ጨምሮ) ተካሄዷል። ያሁኑ የዓለም ዋንጫ ለመጀመሪያ ጊዜ የተሸለመው በዚህ ውድድር ነው። ምዕራብ ጀርመን ኔዘርላንድስን ፪ ለ ፩ በመርታት ለሁለተኛ ጊዜ ዋንጫውን ወስዳለች።

መደብ:ፊፋ የዓለም ዋንጫ
ስፋት ብዜት

የ**ስፋት ብዜት** በ3 ቅጥ ውስጥ ባሉ ሁለት  ጨረሮች  (ቬክተሮች)  ላይ የሚተገበር የሂሳብ ስሌት ሲሆን ውጤቱም  መጠኑ በሁለቱ  ጨረሮች መካከል ያለው ፓራሎግራም (አራት ማዕዘን) መጠነ ስፋት የሆነና ለሁለቱ ጨረሮችና አቃፊ ጠለላቸው ቀጤነክ የሆነ ጨረር ነው። 

## ትርጓሜ
### የጂዖሜትሪ ትርጓሜ

right|የስፋት ብዜት
የሁለት ጨረሮች  **a** እና **b**  የስፋት ብዜት እንዲህ ይጻፋል ። 

እንግዲህ የስፋት ብዜት በሂሳባዊ ስሌት እንዲህ ይተረጎማል :

:\mathbf{a} \times \mathbf{b} = a b \sin \theta \ \mathbf{n}

*θ*  እዚህ ላይ በሁለቱ ቬክተሮች መካከል የሚገኝ አንስተኛው ማዕዘን ነው ስለሆነም  (0° ≤ *θ* ≤ 180°)፣  *a* እና *b*  የቬክተሮቹ  **a** እና **b** መጠን ናቸው።   **n** ደግሞ መስፈርት ጨረር እንደመሆኑ መጠን ርዝመቱ 1 የሆነ ለሁለቱ ጨረሮችና ለአቃፊ ጠለላቸው ቀጤ ነክ  የሆነ ቬክተር ነው።  አቅጣጫው ደግሞ በቀኝ እጅ ደንብ የሚገኝ ሲሆን፣  የደንቡ አሰራር ከጎን ባለው ስዕል መሰረት ይካሄዳል።  ማለት የቀኝ እጅ ሌባ እጣት ወደ ቬክተር  **a**  አቅጣጫ ሲቀሰር፣ የመሃል ጣት ወደ  **b** እንዲያመለክት ይደረጋል። በዚህ ሁኔታ አውራጣት  የቬክተር   **n** ን አቅጣጫ ያመለክታል ማለት ነው።

### የማትሪክስ ትርጓሜ
የስፋት ብዜት ከላይ ከተጠቀሰው የጂዖሜትሪ ቀመርና ትርጓሜ በተጨማሪ በማትሪክስ  እንዲህ ይሰላል፡
ሁለት ጨረሮች ቢሰጡንና አካላቶቻቸው እንዲህ ቢጻፉ

:**a** = *a*1**i** + *a*2**j** + *a*3**k** = (*a*1, *a*2, *a*3)

እና

:**b** = *b*1**i** + *b*2**j** + *b*3**k** = (*b*1, *b*2, *b*3).

የስፋት ብዜታቸው የሚከተለው የማትሪክስ ድርድር-ዋጋ ይሆናል፡

:\mathbf{a}\times\mathbf{b}= \begin{vmatrix}
\mathbf{i} & \mathbf{j} & \mathbf{k} \\
a_1 & a_2 & a_3 \\
b_1 & b_2 & b_3 \\
\end{vmatrix}.

ከሊኒያር አልጀብራ ትምህርት እንደሚታወቀው ከላይ የተጠቀሰው  ድርድር-ዋጋ እንዲህ ይሰላል
:
\mathbf{a}\times\mathbf{b}= \mathbf{i}a_2b_3 + \mathbf{j}a_3b_1 + \mathbf{k}a_1b_2 - \mathbf{i}a_3b_2 - \mathbf{j}a_1b_3 - \mathbf{k}a_2b_1.


ስለሆነም 

:\mathbf{a}\times\mathbf{b}=
\begin{vmatrix}
a_2 & a_3\\
b_2 & b_3
\end{vmatrix} \mathbf{i} - 
\begin{vmatrix}
a_1 & a_3\\
b_1 & b_3
\end{vmatrix} \mathbf{j}+
\begin{vmatrix}
a_1 & a_2\\
b_1 & b_2
\end{vmatrix} \mathbf{k}


ሙሉ በሙሉ የዚህ ድርድር-ዋጋ ሲተነተን ፡
:**a** &times; **b** = (*a*2*b*3 &minus; *a*3*b*2) **i** + (*a*3*b*1 &minus; *a*1*b*3) **j** + (*a*1*b*2 &minus; *a*2*b*1) **k** = (*a*2*b*3 &minus; *a*3*b*2, *a*3*b*1 &minus; *a*1*b*3, *a*1*b*2 &minus; *a*2*b*1).

## የስፋት ብዜት ጸባዮች

መደብ :ጨረር
ጥር ፲፭

**ጥር ፲፭** ቀን፣ 
በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፴፭ ኛው ዕለት ሲሆን ፳ ኛው የበጋ ቀን ነው።  ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ፣ በዘመነ ዮሐንስ ፪፻፴፩ ዕለታት ሲቀሩ፤ በዘመነ ማቴዎስ፤ ማርቆስ እና ሉቃስ ደግሞ ፪፻፴ ዕለታት ይቀራሉ።

## [[ታሪካዊ ዓመት በዓላት ወይም ማስታወሻዎች|ታሪካዊ ማስታወሻዎች]]

*፲፭፻፵፬ ዓ/ም - በታሪክ ዘገባ በብዛት የሰው ነፍስ የጠፋበት ታላቁ የ'ሻንግዚ' የመሬት እንቅጥቅጥ በቻይና ሲከሰት እስከ ስምንት መቶ ሠላሳ ሺህ ሰዎች እንደሞቱ ይገመታል።

*፲፱፻፵፰ ዓ/ም - በብሪታኒያ የኢትዮጵያ ስምንተኛው አምባሳዶር አቶ አማኑኤል አብርሐም የሹመት ደብዳቤያቸውንና የአቶ አበበ ረታን የሽረት ደብዳቤ ለዳግማዊት ንግሥት ኤልሣቤጥ በባኪንግሃም ቤተ መንግሥት ቀርበው አስረከቡ። 
 
*፲፱፻፶፪ ዓ/ም - የፈረንሳይን ቅኝ አገዛዝ በመቃወም በአልጀርስ ከተማ ትልቅ ረብሻ ተካሄደ።

*፲፱፻፶፯ ዓ/ም - የአዋሽ ፩ኛ እና ፪ኛ ግድቦች የመሠረት ድንጋይ ማስቀመጫ ሥነ ሥርዓት ላይ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ መርቀው መሠረቱን ተከሉ።

*፲፱፻፹፩ ዓ/ም - በቀድሞው  የሶቪዬት ሕብረት ክልል ፤ በአሁኑ ታጂኪስታን ውስጥ የተከሰተ የመሬት እንቅጥቅጥ ፪፸፬ ሰዎች ገደለ።

## ልደት

## ዕለተ ሞት

* ፲፱፻፺፱ ዓ/ም  "ንጉሠ ነገሥቱ - የፈላጭ-ቆራጭ መሪ አወዳደቅ" (The Emperor: Downfall of an Autocrat)በሚል አርዕስት ስለ ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ አወዳደቅ የጻፈው የፖሎኝ ተወላጅ፣ ጋዜጠኛና ደራሲ ሪስዛርድ ካፑቺንስኪ (Ryszard Kapuscinski)አረፈ።

## ዋቢ ምንጮች
 
* http://en.wikipedia.org/wiki/January_23
* P.R.O, FO 371/190144

መደብ:ዕለታት
ጨረር ፈንክሽን

**ጨረር ፈንክሽን** ወይም ጨረር ዋጋው የሆነ ፈንክሽን  የሂሳብ ፈንክሽን ሲሆን ውጤቱ ብዙ-ቅጥ ባለው ኅዋ ውስጥ የሚሰራጭ ጨረር (ቬክተር) ነው።  በአብላጫው ጊዜ የጨረር ፈንክሽን ግቤት  ነጠላ ቁጥር ( ስኬላር) ነው፣ ነገር ግን አልፎ አልፎ ግቤቱ የአቅጣጫ ቁጥር ወይም ህልው ቁጥር ቬክተር ሊሆን ይችላል።

## ሂስባዊ ቀመር
ነጠላ ቁጥር ግቤቱ የሆነና  ውጤቱ  ጨረር የሆነ ፈንክሽን ሲሰጥ ብዙ ጊዜ እንዲህ ይለ ፈንክሽን አንድ  ህልው ቁጥር ፓራሜትር  *t* ን እንደ ግቤት ሲወስድ ይታያል።  በተረፈ *t*  አብላጫውን ጊዜ የሚወክለው ጊዜን ሲሆን ውጤቱ በቬክተር  **r**(*t*) ይወከላል።  ከዚህ አንጻር እኒህ ፈንክሽኖች የአሃድ መስፈርት ቬክተሮችን **i**, **j**, **k**  በመጠቀም እንዲህ ይጻፋሉ
*\mathbf{r}(t)=f(t)\mathbf{i}+g(t)\mathbf{j}  ወይም
*\mathbf{r}(t)=f(t)\mathbf{i}+g(t)\mathbf{j}+h(t)\mathbf{k}

እዚህ ላይ  *f*(*t*), *g*(*t*)  እና  *h*(*t*)  የመሰረተ መዋቅሩ (ኮርድኔቶቹ) ፈንክሽን ሲሰኙ  ግቤታቸው  *t* ነው። ቬክተር  **r**(*t*)  ጅራቱ ከቁጥር ሰንጠረዥ መነሻ (0፣0፣0) ሲያርፍ እራሱ  በፈንክሽኑ ዋጋ ላይ ያርፋል። 

ከላይ የተጠቀሱት የጨረር ፈንክሽኖች በተጨማሪ በሚቀጥለው መልኩ ሊጻፉ ይቻሉ  

*\mathbf{r}(t)=\langle f(t), g(t)\rangle or
*\mathbf{r}(t)=\langle f(t), g(t), h(t)\rangle

## የጨረር ፈንክሽን ለውጥ
የሚቀጥለው የጨረር ፈንክሽን ቢሰጠን 
:\mathbf{r}(t) = f(t)\mathbf{i} + g(t)\mathbf{j} + h(t)\mathbf{k}
ለውጡ እንዲህ ይሰላል
:\frac{d\mathbf{r}(t)}{dt} = f'(t)\mathbf{i} + g'(t)\mathbf{j} + h'(t)\mathbf{k}.
የጨረተር ለውጥን እንዲህ መተርጎም እንችላለን፡  **r**(*t*)  የአንድን እቃ በኅዋ አቀማመጥ ቢወክል፣ ለውጡ እንግዲህ የዚያን እቃ ፍጥነት ይወክላል
:\mathbf{v}(t) = \frac{d\mathbf{r}(t)}{dt} .
በተመሳሳይ ሁኔታ የፍጥነቱ ለውጥ እንግዲህ ፍጥንጥነት ነው ማለት ነው።
:\frac{d\mathbf{v}(t)}{d t}=\mathbf{a}(t).

### ከፊል ለውጥ
የጨረር ፈንክሽን **a**  ከፊል ለውጥ ከስኬላር ተለዋዋጭ  *q* አንጻር እንዲህ ይተረጎማል  

:\frac{\partial\mathbf{a}}{\partial q} = \sum_{i=1}^{3}\frac{\partial a_i}{\partial q}\mathbf{e}_i

እዚህ ላይ  *a**i*   በ**e***i* አቅጣጫ ያለውን  የ**a** ስኬላር ክፍል ይወክላል። ይህ ክፍል የ **a** እና **e***i* አቅጣጫ ኮሳይን  ወይም ነጥብ ብዜት በመባልም ይታወቃል። 
### ተራ ለውጥ

:\frac{d\mathbf{a}}{dt} = \sum_{i=1}^{3}\frac{da_i}{dt}\mathbf{e}_i.

### አጠቃላይ ለውጥ
ጨረር ፈንክሽን **a**  ብዛታቸው  *n* የሆኑ ስኬላርተለዋዋጮች  *q**r* (*r* = 1,...,*n*) ቢሆንና እያንዳንዱ  *q**r* የ አንድ ስኬልራ ብቻ  *t* ፈንክሽን ቢሆን,  የጨረር ፈንክሽኑ **a**  ተራ ለውጥ ከ *t* አንጻር  አጠቃላይ ለውጥ ተብሎ ሲታወቅ እንደሚከተለው ይቀመራል 

:\frac{d\mathbf a}{dt} = \sum_{r=1}^{n}\frac{\partial \mathbf a}{\partial q_r} \frac{dq_r}{dt} + \frac{\partial \mathbf a}{\partial t}.

አንድ አንድ ጊዜ አጠቃላይ ለውጥ በዚህ መልኩ *D*/*Dt* ይጻፋል።  የአጠቃላይ ለውጡ ከከፊል ለውጡ  የሚለየው   *q**r*. በጊዜ ውስጥ ሲለወጥ  በ **a** ላይ የሚያደርሰውን ተጽዕኖም ከግምት ውስጥ ስለሚያስገባ ነው። 
## ማጣቀሻ


## ተጨማሪ ንባቦች
*Vector-valued functions and their properties (from Lake Tahoe Community College)
*Everything2 article
*3 Dimensional vector-valued functions (from East Tennessee State University) 

መደብ:ጨረር
የ1970 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ

**የ1970 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ** ፱ኛው የፊፋ የዓለም ዋንጫ ሲሆን  ከግንቦት ፳፫ እስከ ሰኔ ፲፬ ቀን ፲፱፻፷፪ ዓ.ም. በሜክሲኮ ተካሄዷል። ይህ ውድድር ለመጀመሪያ ጊዜ በሰሜን አሜሪካ የቀረበው የዓለም ዋንጫ ነው። ብራዚል ጣሊያንን ፬ ለ ፩ በመርታት ለ፫ኛ ጊዜ ውድድሩን አሸንፏል። የጁልስ ሪሜት ዋንጫ ለመጨረሻ ጊዜ በዚህ ውድድር የተሸለመ ሲሆን ተሸላሚው የብራዚል ቡድን እስከ መጨረሻው ዋንጫውን እንዲይዝ ተፈቅዶለታል። 

መደብ:ፊፋ የዓለም ዋንጫ
የመዋቅር ትንታኔ

**የመዋቅር ትንታኔ** (*structural analysis*) የአካላዊ ህጎች ስብስብ ሲሆን በሒሳብ ህጎች ጋር በማጣመር ለመዋቅሮች አሰራር መፍትሄ የሚሰጥ የስሌት አይነት ነው። የዚህ የመዋቅር ስሌት ዋናው ግቡ የሚሰሩት መዋቅሮች ለሚገለገሉበት ድልድይ፣ ሕንፃ፣ አየር ማረፊያ አልያም መኪና በቂ ጥንካሬ እንዳለው ማረጋገጥ ነው። ስሌቱ በዋናነት በሜካኒክስ (*mechanics*) እና ዳይናሚክስ (*dynamics*) የትምህርት ዘርፎች ላይ በብዛት ጥቅም ላይ የሚውል ነው። ዋናው ቃላዊ የስሌቱ አካል በመዋቅሩ ላይ በተለያዩ መጠኖች እና አይነቶች በሚተገበሩ ጫናዎች ለሚፈጠሩት እንደ ጉልበት (*forces*)፣ ቅርጸተ ለውጥ (*deformations*) ወይም ጭንቅ (*stresses*) ስሌት ዋጋ መስጠት ነው።

የአወቃቀር ምህንድስና የህንጻዎችን፣ የድልድዮችን፣ የማማዎችን፣ የመንገድ ማቋረጫ ድልድዮችን፣ የዋሻዎችን፣ በባህርና ላይ የሚገነቡ ለነዳጅ ወይም ለዘይት ማውጫ የሚያገለግሉ ሰው ሰራሽ መሬቶችን እና ማማዎችንና እንዲሁም እነኚህን የመሳሰሉ የግንባታ አካላትን በተመለከተ የአወቃቀር ንድፍና (structural design) የአወቃቀር ትንታኔ (structural analysis) ላይ የሚያተኩር የሲቪል ምህንድስና ዘርፍ ነው።

የአወቃቀር ትንታኔ (structural analysis) ጉልበቶች በግንባታ አካላት ላይ የሚያሳድሩትን ተጽእኖ መመዘን ላይ ትኩረት ያደርጋል። የአወቃቀር ምህንድስና በግንባታ አካላት ላይ የሚያርፉ ጉልበቶችን ለምሳሌ የራሱ የግንባታ አካሉ ክብደት፣ በግንባታ አካሉ ላይ የሚያርፉ ሌሎች ቋሚና ተቀሳቃሽ ክብደቶች፣ የንፋስ ግፊት ፣ የሙቀት ለውጥ፣ የውሃ ግፊት፣ የመሬት ጫና፣ የመሬት ርእደት፣ በረዶ እና የመሳሰሉትን የመለየትና፣ በእነኝህ ጉልበቶች አማካኝነት በግንባታ አካላቱ ውስጥ የሚከሰቱ ውስጣዊ ጫናዎችንና ጉልበቶችን (internal stresses and forces) የማስላትና የግንባታ አካላቱ እነኝህን ጉልበቶች ተቋቁመው አገልግሎት እንዲሰጡ መጠናቸውንና የሚሰሩበትን ቁስ መንደፍ ላይ ያተኩራል። የአወቃቀር ምህንድስና ባለሙያው የግንባታ አካላቱ ተጠቃሚዎችን ደህንነትን በሚጠብቅ መልኩ (llimit state of carrying capacity) እንዲሁም ግንባታ አካላቱ ከተሰሩበት አላማ አንጻር የሚጠበቅባቸውን አገልግሎት እንዲሰጡ አድርጎ (limit state of serviceablity) መንደፍ ይጠበቅበታል።

እንደ ንፋስ እና የመሬት ርእደት አይነት ጉልበቶች በቀላሉ ለመተንበይ አስቸጋሪ በመሆናቸው በአወቃቀር ምህንድስና ስር እንደ ንፋስ ምህንድስና እና የመሬት ርእደት ምህንድስናን የመሳሰሉ ንኡስ ዘርፎች እንዲፈጠሩ ምክንያት ሆኖዋል።

በአወቃቀር ምህንድስና ውስጥ የንድፍና የትንታኔ ስራ የግንባታ አካሉ ቋሚ ጉልበቶችን ፣ተለዋዋጭ ጉልበቶችን (እንደ ንፋስና የመሬት ርእደት ያሉ) ወይም ጊዜያዊ ጉልበቶችን (ለምሳሌ በግንባታ ጊዜ ጥቅም ላይ የሚውሉ የግንባታ ማሽኖች ክብደት፣ በግንባታ አካሉ ላይ በተንቀሳቃሽ ነገሮች አማካኝነት ሊከሰቱ የሚችሉ ግጭቶች እና የመሳሰሉት) ለመሸከም የሚያስፈልገውን ጥንካሬና ጠጣርነት መወሰን እንዲሁም የግንባታ አካሉ ሚዛኑን ጠብቆ መቆም መቻሉን ማረጋገጥ ያካትታል። ከዚህም በተጨማሪ የንድፍና ትንታኔ ስራ የግንባታውን ዋጋ መተመን፣ የግንባታውን ተግባራዊነት ማረጋገጥ፣ ግንባታው ውበት የተላበሰ መሆኑን ማረጋገጥ እንዲሁም የሃብት አጠቃቀምና የተፈጥሮ ሚዛንን በጠበቀ መልኩ ግንባታው እንዲከናውን ማስቻልን ያካትታል።

## መዋቅሮች እና ጫናዎች
### የመዋቅሮች ምደባ
አስርዮሽ

## የስሌት መንገድ
## ገደቦች
## መደበኛው መንገድ
## የማጠጋጋት መንገድ
## ይዩ
*ስቲፍነስ መንገድ
*ፍሌክሲቢሊቲ መንገድ

## ማጣቀሻዎች
*Impact - Dynamic Finite Element Program Suite, for dynamic events like crashes, written in Java, GNU license
*A Historical Outline of Matrix Structural Analysis: A Play in Three Acts 
*Probabilistic assessment of structures using Monte Carlo simulation by Jan Hlavacek
*FEM Applications in Structural Analysis. AVI-gallery at CompMechLab site, St.Petersburg State Polytechnical University, Russia 
*Frame3DD open source 3D structural analysis program
*Ocframe open source 2D structural analysis in GNU Octave

መደብ:አወቃቀር ምህንድስና
ስቲፍነስ ዘዴ

**ስቲፍነስ ዘዴ** (*Direct stiffness method*) በየመዋቅር ትንታኔ ውስጥ ውስብስብ ለሆኑ እና በስታቲክስ መፍትሄ ለማይገኝላቸው መዋቅሮች ለኮምፒውተር እንዲመች ተደርጎ የሚቀርብ የቁጥር ድርድር ስሌት ነው። ከ(*finite element*) መንገዶች ውስጥ በከፍተኛ መጠን ጥቅም ላይ እየዋለ ያለው የስሌት ዓይነት ሲሆን ይህን በመጠቀም በመዋቅሩ ላይ የመከወኑ እንደ ጉልበት እና የቦታ ለውጥ ማስላት ይቻላል። 

## ይዩ
*ፍሌክሲቢሊቲ መንገድ

## ማጣቀሻዎች
* Introduction to Finite Element Method. Fall 2001. University of Colorado. 18 Sept. 2005 
* Robinson, John. Structural Matrix Analysis for the Engineer.  New York: John Wiley & Sons, 1966
* Rubinstein, Moshe F. Matrix Computer Analysis of Structures.  New Jersey: Prentice-Hall, 1966
* McGuire, W., Gallagher, R. H., and Ziemian, R. D. Matrix Structural Analysis, 2nd Ed. New York: John Wiley & Sons, 2000.

መደብ:አወቃቀር ምህንድስና
የካቲት ፩

**የካቲት ፩** በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፶፩ ኛው ዕለት ሲሆን፤ የበጋ ወቅት ፴፮ ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፪፻፲፭ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፪፻፲፬ ቀናት ይቀራሉ።

=ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፫፻፹፮ ዓ/ም - በክርስትና ሃይማኖት የተከሰቱትን ተቃራኒ ትምህርቶች በጉባኤ ለመወሰን የቁስጥንጥንያው ንጉሥ ቀዳማዊ ቴዎዶስዮስ ባስተላለፈው ጥሪ መሠርተ ፩፻፶ ሊቃውንት፣ ኤጲስ ቆጶሳት በቁስጥንጥንያ ጉባኤ ተሳትፈው መቅዶንዮስን፤ አፖሊናሪዮስን እና ሌሎችን መናፍቃንን አወገዙ።

*፲፱፻፵፬ ዓ/ም - በታላቋ ብሪታኒያ እና ሰሜን አየርላንድ ንጉዛት ልዕልት ኤልሳቤጥ አባታቸው ንጉሥ ጆርጅ ሳድሳዊ ሲያርፉ ዙፋኑን ተቀብለው ዳግማዊት ንግሥት ኤልሳቤጥ ሆኑ።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

*መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ፣ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት - “የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ” (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)

*አባ ጎርጎርዮስ፣ "የቤተ ክርስቲያን ታሪክ በዓለም መድረክ"፣ ትንሣዔ ዘጉባኤ ማተሚያ ቤት (፲፱፻፸፰ ዓ/ም)

* (እንግሊዝኛ)http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/8/newsid_2536000/2536619.stm

መደብ:ዕለታት
የካቲት ፪

**የካቲት ፪**፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፶፪ ኛው ዕለት ሲሆን፤ የበጋ ወቅት ፴፯ ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፪፻፲፬ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፪፻፲፫ ቀናት ይቀራሉ።

=ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፱፻፴ ዓ/ም - ቡልጋ ጨመሪ ላይ እነ ደጃዝማች ኃብተ ሥላሴ በላይነህ እና ሌሎችም አርበኞችና የፋሺስት ኢጣሊያ ጦር ገጥመው ትልቅ ውጊያ ተደረገ።

*፲፱፻፶፪ ዓ/ም - ‘የቤልጅግ ኮንጎ’ ግዛትን ነፃነት ላይ ያተኮረ ስብሰባ በቤልጅግ ርዕሰ ከተማ በብራሰልስ ተከፈተ።

*፲፱፻፷፩ ዓ/ም - 'ቦይንግ ፯፻፵፮' (Boing 747) የተባለው አየር ዠበብ በዛሬው ዕለት የሙከራ በረራውን አገባደደ።

*፲፱፻፷፫ ዓ/ም - ጨረቃ ላይ ለሦስተኛ እና ለመጨረሻ ጊዜ ሰዎችን ያሳረፈው *አፖሎ ፲፬* መንኮራኩር ጉዞውን አገባዶ ወደምድር ተመለሰ።

*፲፱፻፷፯ ዓ/ም - *ሶዩዝ ፲፮* የተባለችው የሶቪዬት መንኮራኩር የሕዋ ጣቢያ ላይ ለ፳፱ ቀናት ቆይታ ወደምድር ተመለሰች።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

=ዋቢ ምንጮች=

መደብ:ዕለታት
የካቲት ፬

**የካቲት ፬**፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፶፬ ኛው ዕለት ሲሆን፤ የበጋ ወቅት ፴፱ ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፪፻፲፪ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፪፻፲፩ ቀናት ይቀራሉ።

=ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፱፻፱ ዓ/ም - ንግሥት ዘውዲቱ፣ "ግርማዊት ዘውዲቱ፣ ንግሥተ ነገሥት ዘኢትዮጵያ" ተብለው  በመናገሻ ቅዱስ ጊዮርጊስ ቤተ ክርስቲያን በሊቀ ጳጳሱ በአቡነ ማቴዎስ እጅ ቅብዐ መንግስት ተቀብተው የንጉሠ ነገሥቱን ዘውድ ጫኑ።

*፲፱፻፶፭ ዓ/ም - የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት በኢራቅ ወታደራዊ መፈንቅለ መንግሥት ለተተካው የኮሎኔል አብዱል ሳላም አሪፍ መንግሥት ሕጋዊ ዕውቀት መስጠቱን አስታወቀ።

*፲፱፻፷፮ ዓ/ም - በ ደብረ ዘይት፣ ድሬ ዳዋ እና አስመራ የተመደቡ የዓየር ኃይል ባልደረቦች በአብዮት ፍንዳታ ተሳታፊ በመሆን አድማቸውን ጀመሩ።

*፲፱፻፹፪ ዓ/ም - በደቡብ አፍሪቃ የዘረኛ (አፓርታይድ) ሥርዓት ለ፳፯ ዓመታት በእስራት የቆዩት ኔልሰን ማንዴላ ተፈቱ።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

* ፲፱፻፲ ዓ/ም - «ብርሃን ዘ ኢትዮጵያ » በሚል ቅፅል ስም የሚታወቁት የዳግማዊ ምኒልክ ባለቤት፣ እቴጌ ጣይቱ ብጡል አረፉ። ሥርዓተ ቀብራቸውም በእንጦጦ መንበረ ፀሓይ ማርያም ቤተ ክርስቲያን ተፈጸመ። በኋላ ግን አጽማቸው ተነስቶ ንግሥት ነገሥታት ዘውዲቱ ለአባታቸው ዳግማዊ ምኒልክ አጽም ማሣረፊያ በተሠራው የታዕካ ነገሥት በዓታ ቤተ ክርስቲያን ተቀብሯል።

=ዋቢ ምንጮች=

* መርስዔ ኀዘን ወልድ ቂርቆስ፤ “የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ” (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)፣ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት

* (እንግሊዝኛ) P.R.O.፣ FO 371/178551 Annual Review of 1963

* (እንግሊዝኛ) Ibid. ፤ FCO 371/1829 Annual Review of 1974

* (እንግሊዝኛ)http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/11/newsid_2539000/2539947.stm

መደብ:ዕለታት
ጨለማ

thumb|right|250px|ጨለማ ውስጥ ያሉ ቅጠሎች ላይ መጠነኛ ብርሃን አርፎ
**ጨለማ** የብርሃናማ ተቃራኒ ሲሆን ንፅፅራዊ የሚታይ ብርሃን አለመኖርን ያመለክታል። ይህም በቀለም ህዋ ላይ ጥቁር ቀለምን ያስከስታል። ብርሃን በማይኖርበት ጊዜ ለብርሃን ስሜታዊ የሆኑት የዓይን ሴሎች ምላሽ አይሰጡም። የነዚህ ምላሽ አለመስጠት የቀለምን የሞገድ ርዝመት እና ድግግሞሽ ለሚተረጉሙ ሴሎች ስራ መፍታት ይሆናል። 

መደብ:ብርሃን
መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ

right|thumb|200px|ብላታ መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ
**ብላታ መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ** በሸዋ ጠቅላይ ግዛት ጅሩ ቆላ ውስጥ እምባጮ መግደላዊት በሚባል ሥፍራ መጋቢት ፲፯ ቀን በ፲፰፻፺፩ ዓ/ም ተወለዱ።

በቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያ ትምህርታቸውን እስከ ዳዊት ድረስ ካጠናቀቁ በኋላ የዜማ ትምህርት ተከታትለው ጾመ ድጓ እና ድጓን ዘልቀዋል። ቀጥሎም የቅኔ ትምህርታችውን አጠናቀው በ ፲፱፻፭ ዓ/ም በአሥራ አራት ዓመት ዕድሜያቸው በወንበር ፀሐፊነት የመጀመሪያ ሥራቸውን ጀመሩ።

የመጻሕፍተ ሐዲሳትን ትርጓሜ፤ የዮሐንስ አፈወርቅን ትርጓሜ፤ እንዲሁም የመቅድመ ወንጌልን ትርጓሜ ትምህርት ያጠናቀቁት እኝህ ታላቅ ሰው ብርሃንና ሰላም (ጋዜጣ) የተሰኘው ጋዜጣ ሲመሠረት የጋዜጣው ዋና አዘጋጅ በመሆን፣ ቀጥለውም በተፈሪ መኮንን ትምህርት ቤት የግዕዝና የአማርኛ አስተማሪ በመሆን አገልግለዋል። ከፋሺስት ወረራ በኋላ ከ፲፱፻፴፫ ዓ/ም እስከ ፲፱፻፷፫ ዓ/ም ድረስ በተለያዩ የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች በኃላፊነት ሲያገለግሉ ቆይተዋል።

ሥነ ጽሑፍንና ታሪክን በተመለከተ፣ አሥራ ሦስት መጻሕፍትን የደረሱ ሲሆን፣ ሰባት መጻሕፍት ደግሞ ተርጉመው አቅርበዋል። እንዲሁም የተለያዩ ጽሑፎችን አሰባስበው ከማዘጋጀታቸው ባሻገር፣ የቅዱሳት መጻሕፍት ሥራዎችም ከሊቃውንተ ቤተ ክርስቲያን ጋር በትብብር አዘጋጅተዋል።                                                                                                                                                                  ብላታ መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ አንዱ የአማርኛ ቋንቋ አባት ተብለው ቢወደሱ ማጋነን አይሆንም። ይህም የተባለበት ምክንያት የአማርኛ ሰዋሰውን አስመልክቶ ባደረጉት ጥልቅ ምርምሮች እና በተቀናጀ መልክ የተዘጋጁ የአማርኛ ሰዋሰው መማርያ መጸሐፍትን በመጻፋቸው ነው። በተርጓሚነት፣ በአዘጋጓጅነት እና በደራሲነት ባገለገሉበት ጊዜ ከ፴፭ በላይ የሚሆኑ መጽሐፍትን ለህትመት እንዲበቁ አድርገዋል። በእዚህም መሰረት የአማርኛን ቋንቋ ከዘመናዊ እና ከኪነታዊ አነጋገር በማስማማት ላደረጉት የላቀ አገልግሎት ድርጅቱ በ፲፱፻፷፬ ዓ.ም. የአማርኛ ሥነ-ጽሑፍ ሽልማትን ሰጥቷቸዋል። ከእዚህም በተጨማሪ እንደ መምህር፣ ርዕሰ-መምህር ከማገልገላቸውም ባሻገር  በብሪታንያ-ሶማሌላንድ እና በፈረንሳይ-ሶማሌንድ መካከል  የተፈጠረውን የድንበር ግጭት ለመፍታት ለሦስት ዓመታት (ከ፲፱፻፳፬ እስከ ፲፱፻፳፯ ዓ/ም) ያገለገለው ኮሚሽን አባል እና ዋና ፀሐፊ በመሆን አገልግለዋል። የከፍተኛ ፍርድ ቤት ዳኛ፤ የሕግ መወሰኛ ምክር ቤት ምክትል ፕሬዘዳንት እና አማካሪ በመሆንም ለሀገራቸው ሠርተዋል። ከለይ ከተጠቀሱትም ባሻገር የኢትዮጵያን ታሪክ በማጥናትና መጽሐፍ ቅዱስን ወደ አማርኛ በመተርጎም ሥራ ላይ ያላሰለሰ አስተዋጽኦ አድርገዋል። ለዛም ነው ብዙዎቹ ለሃቅና ለእውነት የቆሙ ዘርፈ-ብዙ ፈርቀዳጅ ምሁር የሚሏቸው።

## ከዓቢይ ሥራዎቻቸው
*በ፲፱፻፴፭ ዓ/ም በወቅቱ የአማርኛ ሰዋስው ባለመኖሩ ተማሪዎች ተገቢውን የቋንቋ ትምህርት ለማግኘት ይቸገሩበት የነበረውን ሁኔታ እንዲቀረፍ የጎላ አስተዋጾዖ ያደረገው እና በብርሃንና ሰላም ማተሚያ ቤት የታተመው “ያማርኛ ሰዋስው” የተሰኘው መጽሐፋቸው ነው። ይህ መጽሐፍ ለሁለተኛ እና ለሦስተኛ ጊዜ በ፲፱፻፵፪ እና በ፲፱፻፵፮ ዓ/ም ሎንዶን ላይ የታተመ ሲሆን አራተኛው ዕትም በ፲፱፻፵፰ ዓ/ም በአርስቲስቲክ ማተሚያ ቤት ታትሟል።

ከሌሎቹ ፦
*የኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን የመጀመሪያው ኢትዮጵያዊ ፓትርያርክ ። አዲስ አበባ ፣ ብርሃንና ሰላም ማተሚያ ቤት ፣ ፲፱፻፶፩ ዓ/ም።
*የሐያኛው ክፍለ ዘመን መባቻ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ፣ 1999 ዓ.ም. 
*ትዝታዬ ስለ ራሴ የማስታውሰው፣ አስቴር ነጋ አሳታሚ ድርጅት፣ አ/አ፣ 2002 ዓ.ም.
*የዘመናት ማገናዘቢያ፤ ኒው ዮርክ፣ 2004 ዓ.ም
*የኢትዮጵያና የእንግሊዝ ሶማሊላንድ የወሰን መካለል ታሪክ፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ ፕሬስ፣ 2007 ዓ.ም.

ይጠቀሳሉ።

## ዋቢ ምንጮች
*http://www.nale.gov.et/National%20Bibliography/BIBLIO.%20OF%20ETHIOPIAN%20WRITERS%2 
*መርስዔ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ ድረ ገጽ 
*በዘመናት ማገናዘቢያ መጽሐፍ የተመሠረተ የዘመናት ማገናዘቢያ ሶፍትዌር 
*በዘመናት ማገናዘቢያ መጽሐፍ የተመሠረተ በዓላትና አጽዋማት ማወቂያ ሶፍትዌር 
መደብ:የኢትዮጵያ ጸሓፊዎች
የካቲት ፮

**የካቲት ፮**፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፶፮ ኛው ዕለት ሲሆን፤ የበጋ ወቅት ፵፩ ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፪፻፲ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፪፻፱ ቀናት ይቀራሉ።

=ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፭፻፶፭ ዓ/ም - የ ፲፪ ዓመቱ ልጅ ማር (ጌታ) ሠርፀ ድንግል፣ አባታቸው አጼ ሚናስ ሲሞቱ  በስመ መንግሥት መለክ ሰገድ ተብለው ነገሡ። አጼ ሠርፀ ድንግል የመንግሥት ሥራቸውን የሚሠሩት በእናታቸው በእቴጌ አድማስ ሰገድ ሥሉስ ኃይላ አማካይነት ነበር።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

*፲፭፻፶፭ ዓ/ም ኢትዮጵያን ከአራት ዓመታት በንጉሥነት የመሯት አፄ ሚናስ (ስመ መንግሥት፣ ቀዳማዊ አድማስ ሰገድ) በዕለተ እሑድ አረፉ፡፡ አጼ ሚናስ የአጼ ገላውዴዎስ ወንድምና የአጼ ልብነ ድንግል ልጅ ነበሩ።

*፲፱፻፶፫ ዓ/ም የቀድሞዋ ኮንጎ ሊዮፖልድቪል (የአሁኗ የኮንጎ ሪፑብሊክ) የመጀመሪያው ጠቅላይ ሚኒስትር ፓትሪስ ሉሙምባ መገደላቸው ይፋ ተደረገ።

=ዋቢ ምንጮች=

* መርስዔ ኀዘን ወልድ ቂርቆስ፤ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት “የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ” (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)፣ 

* (እንግሊዝኛ)http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/13/newsid_2541000/2541053.stm

መደብ:ዕለታት
የካቲት ፱

**የካቲት ፱**፣ በኢትዮጵያ ዘመን አቆጣጠር የዓመቱ ፻፶፱ ኛው ዕለት ሲሆን፤ የበጋ ወቅት ፵፬ ኛው ቀን ነው። ከዚህ ዕለት በኋላ እስከ ዓመቱ መጨረሻ ድረስ በዘመነ ሉቃስ ፪፻፯ ዕለታት ሲቀሩ በዘመነ ዮሐንስ፣ ዘመነ ማቴዎስ እና ዘመነ ማርቆስ ደግሞ ፪፻፮ ቀናት ይቀራሉ።

=ዓቢይ ታሪካዊ ማስታወሻዎች=

*፲፱፻፶፩ ዓ/ም - በኩባ ፊዴል ካስትሮ ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው የቃለ መሀላ ሥርዓት ፈጸሙ።

*፲፱፻፶፫ ዓ/ም - በአዲስ አበባ የብሥራተ ወንጌል ራዲዮ ጣቢያን ለመትከል በኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥት እና የሉተራውያን የዓለም ኅብረት መሃል የውል ስምምነት ተፈረመ።

=ልደት=

=ዕለተ ሞት=

*፲፰፻፹፱ ዓ/ም -  ራስ አሉላ እንግዳ(አባ ነጋ) በዚህ ዕለት አረፉ።

=ዋቢ ምንጮች=

* መርስዔ ኀዘን ወልድ ቂርቆስ፤ ዕለታዊ የታሪክ ድርጊት “የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የመጀመሪያው ፓትረያርክ” (፲፱፻፶፩ ዓ/ም)፣ 

*(እንግሊዝኛ) http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/16/newsid_2544000/2544431.stm

*(እንግሊዝኛ) P.R.O., FCO 31/165300

መደብ:ዕለታት
ኡር

thumb|300px|ኡር ከተማ በደቡብ ሱመር

**ኡር** (ሱመርኛ፦ *ኡሪም*፤ አካድኛ፦ *ኡሩ*) በደቡብ ሱመር (የዛሬይቱ ኢራቅ) የነበረ ከተማና መንግሥት ሲሆን በኤፍራጥስ ወንዝ ደቡብ ዳርቻ ላይ ተገኘ። በጥንት ሥፍራው በፋርስ ወሽመጥ ላይ ሲሆን አሁን ግን ባሕሩ የብስ ሆኖ ከወሽመጡ በጣም ይርቃል።

በኩፋሌ 10፡24 መሠረት «የከለዳውያን ዑር» በአርፋክስድ ወገን በኬሴድ ልጅ በዑር ተሠርቶ ነበር፤ ይህም በመጽሐፍ ቅዱስ አብርሃም የተወለደበት ከተማ ነው። የሥነ ቅርስ ሊቅ ሌዮናርድ ዉሊ «የከላውዴዎን ኡር»ና በኤፍራጥስ ላይ የነበረው ዑር ሱመር አንድላይ እንደ ነበሩ የሚያምን ቢሆን፤ በቀድሞው አይሁድና አረብ ልማድ ግን «የከላውዴዎን ኡር» በስሜን መስጴጦምያ እንደ ተገኘ ይላል።

ኡር እጅግ ጥንታዊ መሆኑ ይመዘገባል። *የዱሙዚድ ሕልም* በተባለ ትውፊት፣ የኡሩክ ንጉሥ ዱሙዚድ ከቅንጦቱ በተገለበጠው ጊዜ፣ ያባረሩት አመጸኛ ረሃብተኞች ከኡርና ከሌሎች የሱመር ከተሞች እንደ መጡ ይነግረናል። በኡር ፍርስራሽ ውስጥ፣ የከተማው መጀመርያ ነገሥታት መቃብሮች ተገኝተዋል፤ ከነኚህም ውስጥ የንጉሦች አካላምዱግና መስካላምዱግ፣ የንግሥት ፑአቢም መቃብሮች አሉ። የመስካላምዱግ ልጅ ንጉሥ መስ-አኔ-ፓዳ ኡሩክ፣ ኪሽና ኒፑርን ይዞ የሱመርን ላዕላይነት ለኡር መንግሥት መሰረተ። ይህ የኡር 1ኛው ሥርወ መንግሥት ይባላል። በዚህ ስርወ መንግሥት መጨረሻ፣ ኡር ድል ሆኖ ሥልጣኑ ወደ ኤላም ከተማ ወደ አዋን እንደ ተወሰደ በሱመር ነገሥታት ዝርዝር ላይ ይተረካል። 

በ22ኛ ክፍለ ዘመን ዓክልበ. የኡር 2ኛው ሥርወ መንግሥት ነገስታት ናኒ እና መስኪአጝ-ናና በሱመር ላዕላይነት ገዙ፤ ስለዚህ ሥርወ መንግሥት ግን ብዙ አይዘገብም፤ የአዳብ መንግስት በንጉሥ ሉጋል-አኔ-ሙንዱ ሥር ተከተለው። ከአካድ መንግሥትና ከጉታውያን ግዛት በኋላ በሆነ ዘመን፣ ዝነኛ የሆነ የኡር 3ኛው ሥርወ መንግሥት ተነሣ። መጀመርያው ንጉሡ ኡር-ናሙ የኡር-ናሙ ሕግጋትን (1983 ዓክልበ.) አወጣ። 

በዚህ ታላቅ የኡር መንግሥት መጨረሻ ወቅት አገሩ በረሃብ፣ በአውሎ ንፋስና በጦርነት ተፈተነ። አሞራውያን የተባለው ሕዝብ በብዛት በሱመር ውስጥ ሠፍሮ ነበር። ኢሲን የተባለው ከተማ ከኡር ነጻ ወጥቶ ለራሱ ራስ-ገዥ መንግሥት ሆነ። በመጨረሻ (1879 ዓክልበ.) የኡር ጠላቶች ኤላማውያን ኡርን ዘርፈው አጠፉት፤ ከዚያ በኋላ የኡር ሥልጣን ወድቆ ኢሲን ከተማ የደቡብ መስጴጦምያ ዋና ሥልጣን ሆነ። 

## የኡር ነገሥታት
(ኡልትራ አጭር)

### የኡር 1ኛ መንግሥት

* 2345-2314 ግድም - መስ-አኔ-ፓዳ
* 2314-2310 ግ. - መስኪአጝ-ኑና

### የኡር 2ኛ መንግሥት

* 2188-2182 ግ. - ናኒ
* 2182-2153 ግ. - መስኪአጝ-ናና

### የኡር 3ኛ መንግሥት

* 1984-1964 ዓክልበ. - ኡር-ናሙ
* 1964-1918 ዓክልበ. - ሹልጊ
* 1918-1909 ዓክልበ. - አማር-ሲን
* 1909-1901 ዓክልበ. - ሹ-ሲን
* 1901-1879 ዓክልበ. - ኢቢ-ሲን

መደብ:የሱመር ከተሞች