open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
አርኖልድ ሽዋርጸኔገር

300px|thumb|ሿርጸኔገር በ2007 ዓም

**አርኖልድ ሽዋርጸኔገር** (በ1939 ሀምሌ 23 ተወለዱ)፣ ኦስትሪያ፡አሜሪካዊ የአክሽን ፊልም ተዋናይ እና የቀድሞ ፖለቲከኛ ናቸው። ከ1995 እስከ 2003 የአሜሪካ አንዷ ግዛት የሆነችው የካሊፎርኒያ መሪ ነበሩ። 

መደብ:የኦስትሪያ ሰዎች
መደብ:የአሜሪካ መሪዎች
መደብ:የአሜሪካ የፊልም ተዋናዮች
አርሰር ኮነን ዶይል

300px|thumb|አርሰር ኮነን ዶይል በ1906 ዓም
**አርሰር ኮነን ዶይል** (እንግሊዝኛ፦ Arthur Conan Doyle 1851-1922 ዓም) የስኮትላንድ ልብ ወለድ ጸሐፊ ነበረ። በተለይ ስለ አንድ ወንጀል መርማሪ «ሸርሎክ ሆልምዝ» ይታወሳል። 

መደብ:የእንግሊዝ ጸሓፊዎች
መደብ:የስኮትላንድ ሰዎች
Y

thumbnail|220px

**Y** / **y** በላቲን አልፋቤት 25ኛው ፊደል ነው። 

የY መነሻ እንደ ሌሎቹ F፣ U፣ V እና W ሁሉ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት «ዋው» ደረሰ።

በፊንቄ ጽሕፈት የ«ዋው» ድምጽ እንደ ተናባቢ («ው») ሲሆን፣ በጥንታዊ ግሪክ አልፋቤት ግን ይህ ምልክት የአናባቢ ድምጽ «ኡ»፣ በኋላም «ኢው» (Υ, υ ወይም «ኢውፕሲሎን») ለማመልከት ተጠቀመ። 

በኤትሩስክኛ ደግሞ ይህ «Y» ለአነባቢው «ኡ» ይወክል ነበር። በሮማይስጥ ቅርጹ ከ400 ዓም ያህል በኋላ እንደ «V» ተቀየረ፣ ይህም አንድላይ ተነባቢውን «ው» ወይም አናባቢውን «ኡ» አመለከተ። 

በኋላ የግሪክኛ ቃላት በሮማይስጥ ፊደል ለመጻፍ፣ /ኢው/ የሚል አናባቢ ጉድለት ለመሞላት የሮሜ ቄሣር ክላውዴዎስ አዲሱን ፊደል **Ⱶ** ፈጠረ፤ ከክላውዴዎስ ዘመን በኋለ ግን (46 ዓም) የ**Ⱶ** ጥቅም ተተወ። በ85 ዓም አካባቢ አዲሱ ፊደል «Y» በቀጥታ ከግሪክ ለ፪ኛ ጊዜ ተበደረ። 

በሚከተሉ ዘመናት የ«Y» ድምጽ ባብዛኛው ከ/ኢው/ ወደ /ኢ/ ተቀለለ። በዘመናዊ እንግሊዝኛ አጠራር ይህ ደግሞ ስለ ታላቅ የአናባቢ መፈራረቅ «Y» እንደ /አይ/ ሊያሰማ ይችላል፤ ለምሳሌ፦ my /ማይ/ (የኔ) ። በተጨማሪ እንደ ተናባቢው /ይ/ ይጠቅማል፤ ይህ የነባሩ የመካከለኛ እንግሊዝኛ ፊደል «**[[ȝ]]**» (/ይ/፣ /ኅ/ ወይም /ግ/) በመተካት ነው። 

መደብ:የላቲን አልፋቤት
ክሎድ ሞኔ

300px|thumb|ክሎድ ሞኔ በ1891 ዓም
**ክሎድ ሞኔ** (ፈረንሳይኛ፦ Claude Monet 1833-1919 ዓም) የፈረንሳይ ሰዓሊ ነበሩ።

መደብ:ፈረንሳዊ ሠዓሊ
ጆርጅ በርነርድ ሾ

300px|thumb|በርነርድ ሾ በ1906 ዓም
**ጆርጅ በርነርድ ሾ** (እንግሊዝኛ፦ George Bernard Shaw 1848-1943 ዓም) የአየርላንድና የዩናይትድ ኪንግደም ቴያትር ደራሲና ጸሐፊ ነበረ። 

መደብ:የእንግሊዝ ጸሓፊዎች
መደብ:የአየርላንድ ሰዎች
ኦርሃን ፓሙክ

300px|thumb|ኦርሃን ፓሙክ 2001 ዓም
**ኦርሃን ፓሙክ** (ቱርክኛ፦ Orhan Pamuk 1944 ዓም - ) የቱርክ ልብ ወለድ ጸሐፊ ነው። 

መደብ:ጸሓፊዎች
መደብ:ቱርክ
ኬበክ ከተማ

300px|thumbnail
thumb|ሰንደቅ
**ኬበክ ከተማ** (ፈረንሳይኛ፦ Ville de Québec) የኬበክ ክፍላገር ካናዳ መቀመጫ ከተማ ነው። በ1600 ዓ.ም. ተመሠረተ። የሕዝቡ ቁጥር 531,902 አካባቢ ነው። 

መደብ:የካናዳ ከተሞች
ሱክሬ

**ሱክሬ** በይፋ የቦሊቪያ ዋና ከተማ ነው።

በ1890 ዓ.ም. የቦሊቪያ መንግሥት መቀመጫ በተግባር ከሱክሬ ወደ ላፓዝ ተዛወረ። ይሁንና በሕጋዊ ረገድ (በስም ብቻ) ሱክሬ እስከ ዛሬ ድረስ ዋና ከተማነቱን ይዟል።   ላይኛ ችሎቱ ግን እስካሁን በሱክሬ ይገኛል። 

መደብ:ቦሊቪያ
መደብ:ዋና ከተሞች
የካተሪንቡርግ

**የካተሪንቡርግ** (ሩስኛ፦ Екатеринбу́рг /ይክትይርይንቡርክ/) የሩስያ ከተማ ነው።

ከ1917 እስከ 1983 ዓም ድረስ ስሙ **ስቨርድሎቭስክ** ነበር። ከዚያም በፊትና በኋላ «የካተሪንቡርግ» በመባል ታውቀዋል።

መደብ:የሩስያ ከተሞች
ዛራጎዛ

**ዛራጎዛ** (እስፓንኛ፦ Zaragoza) የእስፓንያ ከተማ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
አኽን

250px|thumbnail
**አኽን** (ጀርመንኛ፦ Aachen) የጀርመን ኖርድራይን-ቬስትፋለን ክፍላገር የሚገኝ ከተማ ነው።  የሕዝቡ ቁጥር  245,885 ያህል ነው።

መደብ:የጀርመን ከተሞች
አልማቲ

**አልማቲ** የካዛክስታን ትልቁ ከተማ ነው። 1,703,481 ኗሪዎች አሉት።  

ከ1913 ዓም በፊት ስሙ **ቨርኒይ** ሲሆን በዚያን አመት ወደ **አልማ-አታ** ተቀየረ። በ1985 ዓም ይህ እንዳሁንም «አልማቲ» ሆነ።  በ1989 አም የካዛክስታን ዋና ከተማ ከዚህ ወደ አስታና ተዛወረ። 

መደብ:ካዛክስታን
መደብ:የእስያ ከተሞች
አንቶኒ ጋውዲ

300px|thumb|ጋውዲ በ1870 ዓም
**አንቶኒ ጋውዲ** (ካታላንኛ፦ Antoni Gaudi 1844-1918 ዓም) የእስፓንያ ስነ ህንጻ ምሁር ነበሩ።

መደብ:የእስፓንያ ሰዎች
መደብ:የስነ ህንጻ ምሁራን
አድሪያቲክ ባሕር

300px|thumbnail|አድሪያቲክ ባሕር

**አድሪያቲክ ባሕር** በአውሮጳ ውስጥ ከጣልያንና ከባልካኖች መካከል የሚገኝ ባህር ነው።

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:አውሮፓ
ኒዥኒ ኖቭጎሮድ

**ኒዥኒ ኖቭጎሮድ** (ሩስኛ፦ Ни́жний Но́вгород /ኒዥንይ ኖቭገረት/) የሩስያ ከተማ ነው።

ከ1924 እስከ 1982 ዓም ድረስ ስሙ **ጎርኪ** ነበር። ከዚያም በፊትና በኋላ «ኒዥኒ ኖቭጎሮድ» በመባል ታውቀዋል። ይህም በሩስኛ «ታችኛ አዲስ ከተማ» ማለት ነው።

መደብ:የሩስያ ከተሞች
ሱለይማን እጹብ ድንቅ

300px|thumb|ሱለይማን እጹብ ድንቅ
**ሱለይማን እጹብ ድንቅ** (1487-1558 ዓም) ከ1513 እስከ 1558 ዓም የኦቶማን መንግሥት ሡልጣን (ንጉሥ) ነበረ።

መደብ:ቱርክ
መደብ:መሪዎች
መደብ:የእስያ ታሪክ
የፋርስ ባህረስላጤ

300px|thumbnail|የፋርስ ወሽመጥ

**የፋርስ ባህረሥላጤ** በእስያ ውስጥ ከፋርስና ከአረቢያ መካከል የሚገኝ ባህር ነው።

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:እስያ
የአረቢያ ባሕር

300px|thumbnail|የአረቢያ ባሕር

**የአረቢያ ባሕር** የተባለው በሕንድ ውቅያኖስ ስሜን ከአረቢያና ከሕንድ መካከል የሚገኝ ባህር ነው።

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:እስያ
የእንግሊዝ ወሽመጥ

300px|thumbnail|የእንግሊዝ ወሽመጥ

**የእንግሊዝ ወሽመጥ** በአውሮፓ ውስጥ ከፈረንሳይና ከእንግሊዝ መካከል የሚገኝ ወሽመጥ ነው።

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:አውሮፓ
የሜክሲኮ ባሕር ሥላጤ

300px|thumbnail|የሜክሲኮ ባሕር ሥላጤ

**የሜክሲኮ ባሕር ሥላጤ** የተባለው በካሪቢያን ባሕር ምዕራብ ከአሜሪካና ከሜክሲኮ መካከል የሚገኝ ባህር ነው።

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:ስሜን አሜሪካ
የአዞቭ ባሕር

300px|thumbnail|የአዞቭ ባሕር በ#13 ይመለከታል።

**የአዞቭ ባሕር** በአውሮፓ ውስጥ ከጥቁር ባሕር ስሜን የሚገኝ ባሕር ነው።

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:አውሮፓ
ጅቡቲ (ከተማ)

300px|thumb|ጅቡቲ ከተማ
**ጅቡቲ ከተማ** የጅቡቲ ዋና ከተማ ነው። በ1880 ዓም በፈረንሳይ ሰዎች ተመሠረተ። ከዚህ በኋላ ፈረንሳዮች ጅቡቲን በ1888 መሰረቱ፤ ቀደም ሲል ሰው አልባ በሆነ የባህር ዳርቻ።

ጅቡቲ ወደ 600,000 የሚጠጉ ነዋሪዎቿ ያሏት ሲሆን ይህም ከአገሪቱ 54% ህዝብ ይሸፍናል። ሰፈራው የተመሰረተው በ1888 በፈረንሳዮች ሲሆን ከገዥው የሶማሌ እና የአፋር ሱልጣኖች በተከራየው መሬት ነው። በቀጣዮቹ ጊዜያት የፈረንሳይ ሶማሌላንድ ዋና ከተማ እና ተከታዩ የአፋሮች እና የኢሳዎች የፈረንሳይ ግዛት ሆና አገልግላለች።

## ታሪክ
እ.ኤ.አ. በ 1896 ሊዮንስ ላጋርድ የፈረንሳይ ሱማሌ የባህር ዳርቻ የመጀመሪያ አስተዳዳሪ ሆነ ፣ ይህም በክልሉ ውስጥ ላሉ የፈረንሳይ ጥገኞች አዲስ ስም ነው። በ 20 ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ጅቡቲ 10,000 ነዋሪዎች ነበሯት እና እንደ ዋና የክልል ወደብ ይቆጠር ነበር. ዋናው ሥራው ወደ ኢንዶቺና ወይም ማዳጋስካር የሚጓዙ የፈረንሳይ መርከቦች አቅርቦት ነው. በአመት 150,000 ቶን ጭነት ብቻ ነው የሚስተናገደው። በተጨማሪም የባቡር መስመሩ እስካሁን ሙሉ በሙሉ ጥቅም ላይ አልዋለም። ሰኔ 27 ቀን 1977 ጅቡቲ ነፃነቷን ስታስታውቅ የጅቡቲ ህዝብ ከ110,000 በላይ ነበር፣ ከተማዋ የጅቡቲ ሪፐብሊክ የአስተዳደር እና የንግድ ዋና ከተማ ሆና አገልግላለች።

መደብ:ዋና ከተሞች
መደብ:የአፍሪካ ከተሞች
ካስቲያና ሌዮን

400px|thumbnail|የካስቲያና ሌዮን ሥፍራ በእስፓንያ
**ካስቲያና ሌዮን** (እስፓንኛ፦ Castilla y León /ካስቲያ ኢ ሌዮን/) የእስፓንያ ክፍላገር ነው። ይፋዊ ዋና ከተማ ባይኖረውም በተግባር መቀመጫው ቫላዶሊድ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ክፍላገራት
ደሞይን

300px|thumbnail
**ደሞይን** (እንግሊዝኛ፦ Des Moines) የአዮዋ ክፍላገር አሜሪካ ከተማ ነው። በ1844 ዓ.ም. ተመሠረተ። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
W

thumbnail|220px

**W** / **w** በላቲን አልፋቤት 23ኛው ፊደል ነው። 

የW መነሻ ከጎረቤቱ ከ «V» ነበር። ስለዚህ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት «ዋው» ከደረሱት 5 ፊደላት (F, U, V, W, Y) አንድ ነው።

በሮማይስጥ ፊደሉ «V» ወይንም /ኡ/ ወይንም /ው/ ሊወከል ይችል ነበር። ከ600 ዓም በኋላ በጀርመናዊ ቋንቋዎች ውስጥ ድምጹን /ው/ ለመጻፍ፣ ይደረብ ነበር እንደዚህ፦ VV። በየጥቂቱ ከ1550 በፊት ይህ የራሱ ፊደል «W» ተቆጠረ። ሆኖም በጣልኛ አይገኝም፣ በእስፓንኛ ወይም በፈረንሳይኛም አልፎ አልፎ በባዕድ ቃላት ይታያል፤ «W» የሚጠቀመው ግን በእንግሊዝኛ (ለ /ው/) እና ጀርመንኛ (ለ /ቭ/) ነው።

መደብ:የላቲን አልፋቤት
አንድ

**አንድ** በተራ አቆጣጠር መጀመርያው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ትወረሰ **፩** ነው፣ ይህም ከግሪክ አልፋቤት መጀመርያው ፊደል አልፋ (በትንሹ «**α**») እንደ ተወሰደ ይታመናል። ኣንዳንድ ደራስያን ኣኃዞቹን ግሪኮች ቀዱ እንጂ ኢትዮጵያውያን ከግሪክ ኣልቀዱም ይላሉ።  https://archive.today/20121205071902/http://www.ethiopic.com/calendar/ethiopic.htm

250px|thumb|left|ከሕንዳዊ ላሳናት 1 ምልክቶች ወደ ዘመናዊ «1» የደረሱ ለውጦች።
በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **1** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች ተደረጀ።   እነዚህ ምልክቶች በአውሮፓ ከ968 እና 1550 ዓም መካከል እየተደረጁ ተቀባይነት አገኙ።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«አንድ» ምልክት ፊደሉ «**I**» ነበር።

መደብ:ቁጥር
ሁለት

**ሁለት** በተራ አቆጣጠር ከአንድ የሚከተለው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ትወረሰ **፪** ነው፣ ይህም ከግሪክ አልፋቤት ፪ኛው ፊደል ቤታ (በትንሹ «**β**») እንደ ተወሰደ ይታመናል።

250px|thumb|left|ከሕንዳዊ ላሳናት 2 ምልክቶች ወደ ዘመናዊ «2» የደረሱ ለውጦች።
በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **2** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች ተደረጀ።   እነዚህ ምልክቶች በአውሮፓ ከ968 እና 1550 ዓም መካከል እየተደረጁ ተቀባይነት አገኙ።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«ሁለት» ምልክት «**II**» (ወይም «**ij**») ነበር።

መደብ:ቁጥር
ሦስት

**ሦስት** በተራ አቆጣጠር ከሁለት የሚከተለው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ተወረሰ **፫** ነው፣ ይህም ከግሪክ አልፋቤት ፫ኛው ፊደል ጋማ (በትልቁ «**Γ**») እንደ ተወሰደ ይታመናል።

250px|thumb|left|ከሕንዳዊ ላሳናት 3 ምልክቶች ወደ ዘመናዊ «3» የደረሱ ለውጦች።
በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **3** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች ተደረጀ።   እነዚህ ምልክቶች በአውሮፓ ከ968 እና 1550 ዓም መካከል እየተደረጁ ተቀባይነት አገኙ።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«ሦስት» ምልክት «**III**» (ወይም «**iij**») ነበር።

መደብ:ቁጥር
አራት

**አራት** በተራ አቆጣጠር ከሦስት የሚከተለው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ተወረሰ **፬** ነው፣ ይህም ከግሪክ አልፋቤት ፬ኛው ፊደል ደልታ (በትልቁ «**Δ**») እንደ ተወሰደ ይታመናል።

250px|thumb|left|ከሕንዳዊ ላሳናት 4 ምልክቶች ወደ ዘመናዊ «4» የደረሱ ለውጦች።
በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **4** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች ተደረጀ።   እነዚህ ምልክቶች በአውሮፓ ከ968 እና 1550 ዓም መካከል እየተደረጁ ተቀባይነት አገኙ።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«አራት» ምልክት «**IV**» (ወይም «**iv**») ነበር።

መደብ:ቁጥር
ሰባት

**ሰባት** በተራ አቆጣጠር ከስድስት የሚከተለው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ተወረሰ **፯** ነው፣ ይህም ከግሪክ አልፋቤት ፊደል ዜታ (በትንሹ «**ζ**») እንደ ተወሰደ ይታመናል።

250px|thumb|left|ከሕንዳዊ ላሳናት 7 ምልክቶች ወደ ዘመናዊ «7» የደረሱ ለውጦች።
በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **7** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች ተደረጀ።   እነዚህ ምልክቶች በአውሮፓ ከ968 እና 1550 ዓም መካከል እየተደረጁ ተቀባይነት አገኙ።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«ሰባት» ምልክት «**VII**» (ወይም **vij**) ነበር።

መደብ:ቁጥር
ሂማቸል ፕረዴሽ

400px|thumb|ሂማቸል ፕረዴሽ በሕንድ

**ሂማቸል ፕረዴሽ** በስሜን የምትገኝ የሕንድ ክፍላገር ናት። 

መደብ:የሕንድ ክፍላገራት
አሥር

**አሥር** በተራ አቆጣጠር ከዘጠኝ የሚከተለው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ተወረሰ **፲** ነው፣ ይህም ከግሪክ አልፋቤት ፊደል ኢዮታ («**Ι፣ ι**») እንደ ተወሰደ ይታመናል።

በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **10** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች 1 አንድ እና 0 ዜሮ ተደረጀ።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«አሥር» ምልክት «**X**» ነበር።

መደብ:ቁጥር
ሃሪስበርግ፣ ፔንስልቬኒያ

300px|thumbnail
**ሃሪስበርግ** (እንግሊዝኛ፦ Harrisburg) የፔንስልቬኒያ ክፍላገር አሜሪካ ከተማ ነው። በ1711 ዓ.ም. በእንግሊዝ ሰዎች ተሰፈረ። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
እንስብሩክ

250px|thumbnail
**እንስብሩክ** (ጀርመንኛ፦ Innsbruck) በኦስትሪያ የሚገኝ ከተማ ነው።  የሕዝቡ ቁጥር  130,894 ያህል ነው።

መደብ:የኦስትሪያ ከተሞች
የዱር ድመት

**የዱር ድመት** (**ጃጉዋር**) በደቡብ አሜሪካ እስከ መካከለኛ አሜሪካ ውስጥ የሚገኝ የግሥላ ወገን አባል ዝርያ ነው።

መደብ:ታላላቅ ድመቶች
ማላጋ

**ማላጋ** (እስፓንኛ፦ Málaga) የእስፓንያ ከተማ ነው።

መደብ:የእስፓንያ ከተሞች
መላይኛ

**መላይኛ** (Bahasa Melayu /ባሃሳ መላዩ/) በተለይ በማሌዥያ የሚነገርና የአገሩ ይፋዊ ቋንቋ ነው። 

መደብ:ማሌዢያ
መደብ:አውስትሮኔዚያን ቋንቋዎች
ማይክሮኔዥያ

600px|thumb
**ማይክሮኔዥያ** በኦሺያኒያ የሚገኝ የደሴቶች አውራጃ ነው።

መደብ:መልክዐ ምድር
ዳኛዋቲ

300px|thumb|ረክሃይን ግዛት በዘመናዊ ሚየንማ
**ዳኛዋቲ** (በርምኛ፦: ဓညဝတီ ፣ ፓሊኛ፦ /ዸኘቨቲ/) በጥንታዊ አራካን (አሁን ረክሃይን ክፍላገር ሚየንማ) እና በአፈ ታሪክ የነበረ የከተማ፣ የ፫ ሥርወ መንግሥታትና የሀገር ስም ነበረ።

ለነዚሁ ፫ ቅድመ ታሪካዊ ሥርወ መንግሥታት አንዳችም ቅርስ እስካሁን ባለመገኘቱ፣ ከትውፊትና አፈ ታሪክ ብቻ ይታወቃሉ። 

በአራካን ታሪክ፣ እስከ 1420 ዓም እስከ ምራውክ-ኡ መንግሥት ምንም እርግጠኛ አቆጣጠር ወይም መዝገብ የለም።

የእንግላንድ ጸሐፊ አርሰር ፈይር በ1825 ዓም በጻፈው *[[የበርማ ታሪክ]]* አቆጣጠር፣ የልማዳዊ ነገሥታት ዝርዝር ለነዚህ ፫ ዳኛዋቲ ሥርወ መንግሥታት ከ2674 ዓክልበ. ጀምሮ እስከሚከተለው እስከ ዌሻሊ መንግሥት እስከ 780 ዓም ድረስ ቆየ። በእርሱ አከፋፈል ዜና መዋዕሉ እንዲህ ያመልክታል፦ 

* መጀመርያው ዳኛዋቲ መንግሥት፣ 2674-833 ዓክልበ.። ከመሥራቹ ማራ ዩ (2674-2612 ዓክልበ. የገዛ ተብሎ) ይጀመራል።
* ሁለተኛው ዳኛዋቲ መንግሥት፣ 833 ዓክልበ.-138 ዓም
* ሦስተኛው ዳኛዋቲ መንግሥት፣ 138-780 ዓም። 

በአራካን አፈ ታሪክ፣ በዚህ ፫ኛው መንግሥት መጀመርያ ጎታማ ቡዳ እራሱ አገሩን እንደ ጎበኘ ይባላል። በእንግሊዝ ጸሐፊው ፈይር ሐሣብ ግን ከጎታማ ዘመን በኋላ የቡዲስም እምነት ወደ አገሩ የገባበት ወቅት ይሆናል እንጂ በማለት በ፪ኛው ክፍለ ዘመን አደረገው።

ዘመናዊ የአራካን (ረክሐይን) ጥናት መምህሮች የአርሰር ፈይር አቆጣጠሮች በፍጹም እንደ ተሳቱ ጽፈዋል። በነርሱ አቆጣጠር፦

*መጀመርያው ዳኛዋቲ - 3325-1515 ዓክልበ.
*ሁለተኛው ዳኛዋቲ - 1515-588 ዓክልበ.
*ሦስተኛው ዳኛዋቲ 588 ዓክልበ - 320 ዓም.

በዚህ አስተሳሰብ ጎታማ ቡዳ በውነት በ፫ኛው ዳኛዋቲ መጀመርያ አገሩን ጎበኘ። ፫ኛ ዳኛዋቲ ከ588 ዓክልበ. እስከ ዌሻሊ መንግሥት እስከ 320 ዓም እንደ ቆየ አንዳንድ ማስረጃዎች አቅርበዋል።

በአፈታሪኩ መሠረት፣ የ፩ኛ ሥርወ መንግስት መስራች ማራ ዩ ከሕንድ አገር አርያኖች ዙሪያ ከቫራነሲ ከተማ መንግሥት ፈለሰ። ሆኖም አርያኖቹ ይህን ከተማ ቫራነሲን የሠፈሩት በዛሬው ታሪክ ሊቃውንት ግመት ከ1500 ዓክልበ. (ርግ ቬዳ) በፊት አይሆንም። ስለዚህ፣ ማራ ዩ ወይም በ2674 ዓክልበ. ወይም በ3325 ዓክልበ. ያደረገው ነገሥታት ዝርዝር መጋነን ሳይሆን አይቀርም። 



መደብ:ምየንማ
መደብ:አፈ ታሪክ
መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:የቀድሞ ከተሞች
መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:ቡዲስም
ኣጃ

300px|thumb|ኣጃ እህል

**ኣጃ** (Secale cereale) በዓለምና በኢትዮጵያ የሚገኝ የእህል አይነት ነው።

ገረማ ወይም «ተራ አጃ» (Avena sativa) ሌላ ዝርያ ነው።

መደብ:አትክልት
ራጀስጣን

400px|thumb|ራጀስጣን በሕንድ

**ራጀስጣን** በምዕራብ የምትገኝ የሕንድ ክፍላገር ናት።

መደብ:የሕንድ ክፍላገራት
የቾላ ሥርወ መንግሥት

300px|thumb|ቾላዎች ያሠሩ አንድ ቤተ መቅደስ
**የቾላ ሥርወ መንግሥት** በደቡባዊ ሕንድ አገርና በኋላም በስሪ ላንካ ቢያንስ ከ300 ዓክልበ ጀምሮ እስከ 1271 ዓም የቆየ የታሚል ብሔር መንግሥት ነበረ። በሥነ ሕንጻ፣ በሥነ ጽሑፍ፣ በመርከብ ኃይልም ለሥልጣኔ አንጋፋዎች ሆኑ።

ከታሪካዊ መዝገቦች እስከምናውቅ ድረስ ቢያንስ ከ300 ዓክልበ. ጀምሮ ተገኙ ሲባል፣ እንደ ልማዳዊ ታሪካቸው በጥንታዊ ታሚልኛ ሥነ ጽሑፍ ከዚያ በፊት ብዙ አፈ ታሪካዊ ነገሥታት ይጠቀሳሉ።  ነገር ግን ለነዚህ ቅድመ-ታሪካዊ ነገሥታት፣ ማንኛውም ቅድመ-ተከተል ወይም ዘመናት መረዳት ያስቸግራል። በአንድ ግመት፣ መጀመርያው ቾላ ንጉሥ «ኤሪ ኦሊያን ቫኤንድሂ» የነገሠው ከ3028 ዓክልበ. ጀምሮ ቢሆን፣ ይህ ቁጥር ግን አጠያያቂ ነው። አንዱ አፈ ታሪካዊ የቾላ ንጉሥ ካንታማን በአጋስትያ (ከርግ ቬዳ ደራሲዎች አንዱ) ዘመን እንደ ኖረ ሲባል፣ ይህ ምናልባት 1200 ዓክልበ. አካባቢ ያደርገዋል፤ አጋስትያም ደግሞ በታሚሎች ትውፊት መሠረት ታሚሎቹን ከስሜን ወደ ደቡብ ሕንድ የመራቸው ቅዱስ ቄስ ነበረ። 

በታሪካዊ ዘመን ደግሞ ለረጅም ዘመን ስለ ታወቁ ብዙ ሥነ ጥበብና ኪነት ትተዋል።  

መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:ሕንድ
መደብ:ስሪ ላንካ
መደብ:የህንዱ እምነት
ኩንታል

**ኩንታል** ማለት አሁን በተለምዶ የአንድ መቶ ኪሎግራም ክብደት መለኪያ ነው። በተለይ የእህል ምርት መለኪያ ነው።

የስሙ «ኩንታል» ታሪክ በተዘዋዋሪ መንገድ መጥቷል። 

*ሮማይስጥ፦ centenarius /ኬንቴናሪዩስ/ «የመቶ»
*የቢዛንታይን ግሪክኛ፦ κεντηνάριον /ከንቴናሪዮን/ 
*አረብኛ፦ قنطار /ቂንጣር/
* እንደገና ከአረብኛ ወደ ኋለኛ ሮማይስጥ፦ quintale /ኲንታሌ/ 
* ጥንታዊ ፈረንሳይኛ፣ እንግሊዝኛ፦  quintal /ኲንታል/ 
* አማርኛ፦ ኩንታል 

በአብዛኞቹ አገራት ዛሬ «ኩንታል» ለመቶ ኪሎ ክብደት ይጠቀማል፣ ለምሳሌ ኢትዮጵያ፣ ሕንድ፣ አልባኒያ፣ ፈረንሳይ፣ እስፓንያ፣ ዩክራይን፣ ቸኪያ፣ ኢንዶኔዥያ።

የፖርቱጋል ኩንታል ግን እንዲሁም የዶሚኒካን ሪፐብሊክ ኩንታል 58 ኪሎ ያህል ነው። 

ብዙ ሌሎች አገራት ከሮማይስጥ centenarius በሌላ መንገድ የመጣ ቃል centner /ሰንትነር/ ይጠቅማሉ። በፖልኛ፣ ስዊድኛ፣ በኦስትሪያ፣ ስዊስ አገር እና በቀድሞ ሶቭየት ኅብረት አገራት፣ ይህ ቃል (ጸንትነር / ሰንትነር) ለመቶ ኪሎ ይጠቀማል። በእስፓንያ centena /ሴንቴና/ በድሮው ትርጉሙ መቶ ፓውንድ ወይም 46 ኪሎ ማለት ነው፤ በጀርመን አገር Zentner /ጸንትነር/ ለ50 ኪሎ መደበኛ ሆኖአል፤ የመቶ ኪሎ መለኪያ በጀርመን አገር አሁን Doppelzentner /ዶፐልጸንትነር/ ይባላል። 

መደብ:መለኪያ
ብዝማርክ፣ ስሜን ዳኮታ

300px|thumbnail
**ብዝማርክ** (እንግሊዝኛ፦ Bismarck) የስሜን ዳኮታ ክፍላገር አሜሪካ ከተማ ነው። በ1864 ዓ.ም. አካባቢ ተመሠረተ። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ጉድ ታይምዝ (የሺክ ዘፈን)

«**ጉድ ታይምዝ**» (Good Times) ከ1979 እ.ኤ.አ. (1971 ዓም) የሆነ የሺክ ነጠላ ዘፈን ነው። ከሦስተኛ አልበማቸው *[[ሪስኬ]]* ነው፤ በብዙ አገራት በዚያው አመት እስከ #1 ሥፍራ ድረስ ፈለቀ። ዘፈኑ #1 በሆነበት ወቅት፣ ከጥር 1966 ዓም ጀምሮ የተሠራጨው እጅግ ታዋቂ ቴሌቪዝን ትርዒት «ጉድ ታይምዝ» እንዳጋጣሚ ጨረሰ።

ዘፈኑ ዓለም ዙሪያ ተወደደና በሂፕ-ሆፕ ሙዚቃ ከዘፈኖች ሁሉ የተቀመሰው ዜማ ሆኗል።  

ከዚህም ከጥቂት አመታት በሗላ ደግሞ ከቅድመኞቹ ራፕ ሙዚቃ ዘፈኖች አንዱ የሹገር ሂል ጋንግ ዘፈን «ራፐርዝ ዲላይት» የተባለው ውድ ዘፈን ከዚሁ ዜማ ከተለቀቁት ዋናው ነው።

***[https://www.youtube.com/watch?v=Nei5d-NHSVo ሺክ በሮሜ 1979 እ.ኤ.አ. - ለጣልያን ቴሌቪዥን ሲያጨፍሩት]**

መደብ:ዘፈኖች
መደብ:የአሜሪካ ሙዚቃ
ኤላጋባሉስ

300px|thumb|ኤላጋባሉስ፣ የሶርያ በረቅ ያለበት ሠረጋላ በመሐለቅ ተቀርጾ
**ኤላጋባሉስ** (195 - 214 ዓም) ከ210 እስከ 214 ዓም ድረስ የሮሜ መንግሥት ቄሣር (አውግስጦስ) ነበር። በገሐድ ቡሽቲ የነበረ ቄሣር ሲሆን ከእርሱ በኋላ ከ214 እስከ 2001 ዓም ድረስ በገሐድ ቡሽቲ የሆነ መሪ አልተገኘም። 

በ209 ዓም የቆየው ቄሣር ካራካላ ተገደለ፣ አለቃው ማክሪኑስ ቄሣር ሆነ። የካራካላ አክስት ዩሊያ ማይሳ ግን ወደ ሶርያ ተስድዳ ይህን መንፈቅለ መንግሥት እጅግ ተቃውማ የልጅዋን ልጅ ኤላጋባሉስ ቄሣር እንዲሆን አመጽ አስነሣች። ብዙ ሥራዊቶች ከማክሪኑስ ወደ ኤላጋባሉስ ስለ ዞሩ የማክሪኑስ ስራዊት በ210 ዓም ተሸነፈና ያንጊዜ ኤላጋባሉስ እድሜው 14 ዓመታት ሲሆን የሮሜ መንግሥት ቄሣር ሆነ።

በኤላጋባሉስ እምነት፣ እርሱ የፀሐይ ጣኦት ቄስና ትስብዕት ነበረ። ከሰማይ የተወረወረ አንድ ጥቁር በረቅ ከሶርያ ወደ ሮም አምጥቶ በሠረገላ ላይ እንደ ፀሐይ አምላክ አድርጎት በመንገዶች ይሠልፍ ነበር። 

በታሪክ ጸሐፍት ዘንድ ኤላጋባሉስ ቡሽቲ ሸርሙጣ ስለ ሆነ፣ የቤተ መንግሥቱን ግቢ እንደ ወንድ ሸርሙጣ ቤት አደረገው፣ ቄሣሩ እራሱ ተቀምጦ ለደንበኞች ይጮህ ነበር። በእርሱ አጸያፊ አግባብ ግን፣ አምላክ ስለ ሆነ እርሱ ከነዚህ «ደንበኞች» ክፍያውንም ሊቀበል ተገባ መሰለው። ከዚህ በላይ ለኤላጋባሉስ የሴት እቃ የሚሰጥ ሀኪም ቢኖር ኤላጋባሉስ ብዙ ሀብት ያቀርበው ነበር ተባለ።  

ስለዚህ እና ስለ ብዙ ተመሳሳይ ወሬዎች የሕዝብና በተለይ የሥራዊት ስሜት ከተማኝነት ይዞር ጀመር። ይህን አይታ የኤላጋባሉስ አያት ዩሊያ ማይሳ ሌላ የልጇን ልጅ ሰቬሩስ አሌክሳንደር መርጣ እርሱ የኤላጋባሉስ ወራሽ እንዲሆን አደረገች። ኤላጋባሉስ ይህን ስላልወደደ ሰቬሩስ እንዲታሥር አደረገ፣ ታሞ ሊሞት ነው ሲል አባበለ። ከዚያ ሁከት በሮሜ ወታደሮች ተነሣ፤ ሰቬሩስ እንዲታይ ጠየቁ። ኤላጋባሉስ ሰቬሩስን አሳያቸው። ሥራዊቱ ለሰቬሩስ ሆታ አነሡ፣ ለኤላጋባሉስ ግን ቸል አሉ። ኤላጋባሉስ ተናድዶ ሆታ ያነሡት ግለሠቦች እንዲገደሉ አዘዘ። ወዲያው ሥራዊቱ በጦር ጥቃት በቄሣሩ ላይ ጣሉና ቢሸሽም አገኝተውት ገደሉት። 18 ዓመታት ነበሩት።  ሰቬሩስም አዲሱ ቄሣር ሆነ።

ከዚህ በኋላ እስከ 2001 ዓም ድረስ በገሃድ ቡሽቲ የሆነ መሪ ባይኖርም፣ ሰዶማዊነታቸው በሰፊ የታወቀባቸው እንጂ በገሐድ ያላወሩት መሪዎች ኑረዋል፤ ለምሳሌ የቡልጋሪያ ንጉሥ ከ1901-1911 ዓም ፩ ፈርዲናንድ፣ የፕሩሲያ ንጉሥ ከ1732-1778 ዓም ፪ ፍሬደሪክ፣ የኢንግላንድ ንጉሥ ከ1299-1319 ዓም ፪ ኤድዋርድ ጥቂት ናቸው። 

መደብ:የሮሜ ሰዎች
ኤ ናይት ቱ ሪመምበር (የሻላማር ዘፈን)

«**ኤ ናይት ቱ ሪመምበር**» (A Night To Remember) ከ1982 እ.ኤ.አ. (1974 ዓም) የሆነ የሻላማር ነጠላ ዘፈን ነው። ከስድስተኛ አልበማቸው *[[ፍሬንድዝ (ሻላማር አልበም)|ፍሬንድዝ]]* ነው። በዚያው አመት በአሜሪካ እስከ #44 ሥፍራ፣ በእንግሊዝም እስከ #5 ድረስ ፈለቀ። ዘፈኑም በኋላ በቀረጹት ሌሎች ቡድኖች፣ ሂፕ-ሆፕ ቅመሾችና በፊልሞች፣ ማስታወቂያዎች ተጨማሪ ዕውቀና አግኝቷል።  

*1982 እ.ኤ.አ. - ሻላማር

መደብ:ዘፈኖች
መደብ:የአሜሪካ ሙዚቃ
ሰይቭ ዘ ኦቨርታይም (ፎር ሚ)

«**ሰይቭ ዘ ኦቨርታይም (ፎር ሚ)**» (Save the Overtime (For Me)) ከ1983 እ.ኤ.አ. (1975 ዓም) የሆነ የግላዲስ ናይት ኤንድ ዘ ፒፕስ ነጠላ ዘፈን ነው። ከአልበማቸው *ቪዠንስ* ነው። በዚያው አመት በአሜሪካ እስከ #66 ሥፍራ፣ በአር ኤንድ ቢ ዝርዝር እስከ #1 ድረስ ፈለቀ። 

*1983 እ.ኤ.አ. ቪዴኦው

መደብ:ዘፈኖች
መደብ:የአሜሪካ ሙዚቃ
አል ናይት ሎንግ (አል ናይት)

«**አል ናይት ሎንግ (አል ናይት)**» (All Night Long (All Night)) ከ1983 እ.ኤ.አ. (1975 ዓም) የሆነ የላዮነል ሪቺ ነጠላ ዘፈን ነው። ከሁለተኛ (ለብቻው ያለ ዘ ኮሞዶርዝ ቡድኑ) አልበሙ *[[ካንት ስሎ ዳውን]]* ነው፤ በብዙ አገራት በዚያው አመት እስከ #1 ሥፍራ ድረስ ፈለቀ። ዓለም ዙሪያ ተወደደና በሌሎችም ተቀርጿል።  በዐረብኛም አገራት አሁንም ይወደዳል። 

በ2013 እ.ኤ.አ. (2006 ዓም) በታተመ ቃለ መጠይቅ፣ ላዮነል ስለ ዘፈኑ የሚከተሉትን አዲስ መረጃዎች ገልጿል።

#በመጀመርያ ለዚህ ዜማ አርእስት አነበረውም። አርእስቱን ያገኘው እንዳጋጣሚ አንድ ጃማይካዊ ሃኪም የሆነ ጓደኛው «አል ናይት ሎንግ» ሲል ያንጊዜ ዝም ብሎ አወቀው።
#የ«አፍሪከኛ» ቃላቶች እንቶ ፈንቶ (ለማዝናናት) ናቸው እንጂ በውነት ቋንቋ አይደለም። የውነተኛ ቋንቋ ፈልጎ ነበር፣ ግን የሚስማማ አፍሪካዊ አረፍተ ነገሮች ለማግኘት ጊዜ አልነበረውም። ስለዚህ ከልቡ ፈጠረው። 
#በቻይና ሕዝባዊ ሪፐብሊክ ብዙ አሜሪካዊ ሙዚቃ ባይፈቅድም ይህና ሌሎች የላዮነል ሪቺ ዘፈኖች ተፈቅደዋልና እንግሊዝኛን ለማስለምድ በትምህርት ቤት እንኳ ተጠቅመዋል። 
#ዘፈኑ ሲወጣ የ«ኤምቲቪ» ጣቢያ ገና አዲስ ነበር። ብዙ የጥቁር ዛፋኞች ሙዚቃ አናጫወትም ብለው ነበር። ሆኖም በተመልካቾቻቸው ምርጫ #1 ስለ ሆነ ሀሣባቸውን ቀየሩ።
#በቅርብ ያልፉት የኦፔራ ሙዚቃ አንጋፋ ዘማሪ ሉቻኖ ፓቫሮቲ ከሁሉ የሚወዱት ዘፈን ብለውታል።

***[https://www.youtube.com/watch?v=nqAvFx3NxUM ላዮነል ሪቺ 1983 እ.ኤ.አ. - ቪዴኦው]**

መደብ:ዘፈኖች
መደብ:የአሜሪካ ሙዚቃ
ኢትዮጵያውያን በውጪ አገር

ይህ ገጽ በተለያዩ ውጪ አገሮች የነበሩ ኢትዮጵያውያንና አሁንም ያሉ ኢትዮጵያውያንን ቁጥርና ሁኔታ ለመመዝገብ የተፈጠረ ገጽ ነው።
የገጹ ዓላማ አዲስና ነባር ኢትዮጵያውያንን በአካባቢያቸው ያሉ ኢትዮጵያውያንን ተሞክሮ እንዲያውቁና ከዛም ልምድ እንዲቀስሙ እንዲረዳ ሲሆን የማኅበራዊ ህይወታቸውንም ለመገንባት ይረዳ ይሆናል ከሚል ተስፋ ነው።
ስለዚህ በካባቢዎ ያለውን የኢትዮጵያውያን ቁጥር የሚኖሩበትን አካባቢ በመመዝገብ መተባበር ትልቅ ጥቅም አለው።

## የተባበሩት አረብ ኢመሬት
https://en.wikipedia.org/wiki/Expatriates_in_the_United_Arab_Emirates#cite_note-101
ማስተር ብላስተር (ጃምን)

«**ማስተር ብላስተር (ጃምን)»**» (Master Blaster (Jammin')) ከ1980 እ.ኤ.አ. (1973 ዓም) የሆነ የስቲቪ ወንደር ነጠላ ዘፈን ነው። ከ19ኛው አልበሙ *[[ሆተር ዛን ጁላይ]]* ነው፤ በብዙ አገራት በዚያው አመት እስከ #1 ሥፍራ ድረስ ፈለቀ። ዓለም ዙሪያ ተወደደና በሌሎችም ተቀርጿል።  ዘፈኑ ቃላቱም በከፊል ለጓደኛው ለሬጌ ሙዚቃ ሱፐርስታር ለቦብ ማርሊ ክብር ነው።

***[https://www.youtube.com/watch?v=PZmX0UV0974 ስቲቪ ወንደር 1980 እ.ኤ.አ.]**

መደብ:ዘፈኖች
መደብ:የአሜሪካ ሙዚቃ
መደብ:ሬጌ
ዓሣ ማርባት

[400px|thumb|የዓሣ ማርባት እርሻ ኩሬዎች በ[ሃይናን ደሴት፣ ቻይና]]
**ዓሣ ማርባት** ማለት ዓሣን በጅምላ ማርባት ነው። 

መደብ:ግብርና
ሃሊፋክስ

thumb|ሃሊፋክስ

**ሃሊፋክስ** (Halifax) የካናዳ ክፍላገር ኖቫ ስኮሻ ዋና ከተማ ነው።

የሃሊፋክስ ስም ከጥንታዊ እንግሊዝኛ ሲሆን ትርጉሙ «ቅዱስ ጽጉር» ነው። በሚግማቅኛ ቦታው **ጅቡክዱክ** «ትልቅ ወደብ» ተብሏል።

መደብ:የካናዳ ከተሞች
አልሙኽታርቢን ዩኒቨርሲቲ

**አልሙኽታርቢን ዩኒቨርሲት** (ዓረብኛ: جامعة المغتربين) ካርቱም፣ ሱዳን ውስጥ የሚገኝ የግል ዩኒቨርሲቲ ነው። የሱዳኑ የውጭ አገር ዜጎች ናቸው።
## ኮሌጆች
* ሕክምና
* መሀንዲስነት
* ቋንቋዎች
* አስተዳደራዊ ሳይንሶች
## ውጫዊ አገናኞች
* ኦፊሴላዊ ድር ጣቢያ   
## ማጣቀሻ

መደብ:የአፍሪካ ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ሱዳን
ሚሺጋንና ስማይሊ

**ሚሺጋንና ስማይሊ** የጃማይካ ሬጌ ሙዚቃ ሁለትዮሽ ዘፋኞች ቡድን ናቸው። ሁለቱ «ፓፓ ሚሺጋን» እና «ጄኔራል ስማይሊ» ይባላሉ። በ1972 ዓም «ጭፈራ-አዳራሽ» (ዳንስሃል) ሬጌ ስልት ዘመናዊ ሲሆን ዕውቀና አገኙ። 

ከ1972 (1980 እ.ኤ.አ.) ጀምሮ ብዙ ሬጌ አልበሞች ወይም ነጠላ ዘፈኖች ቀርጸዋል። 

*«ዋን ሎቭ ጃምዶውን» - ሚሺጋንና ስማይሊ በ1982 እ.ኤ.አ. ሰንስፕላሽ ትዕይንት ጃማይካ

መደብ:ሬጌ
መደብ:ዘፋኞች
ጻላጊኛ

370px|thumb|ጻላጊኛ ፊደል ካርታ

**ጻላጊኛ** (ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ /ጻላጊ ጋዎኒሂስዲ/) በጻላጊ ብሔር የሚነገር በተለይ በአሜሪካ ኖርዝ ካሮላይና እና ኦክላሆማ ክፍላገራት የሚሰማ ቋንቋ ነው።  የኢሮኳዊ ቋንቋዎች ቤትሠብ አባል ነው። 

በራሱ ጻላጊኛ ፊደል ይጻፋል። ይህ ፊደል ሰኰያ በተባለ የጻላጊ ሊቅ በ1817 ዓም. ግድም ተፈጠረ።

በጻላጊኛ የምላስ ውልብልቢት በታችኛ ጥርስ ግርጌ ይቀመጣል እንጂ እንደ አማርኛ በላይኛ ጥርስ አይደለም።

«ትላ፣ ትሌ፣ ትሊ፣ ትሎ፣ ትሉ፣ ትለን» የሚሉ ፊደላት ደግሞ እንደ «ህላ፣ ህሌ...»፣ «ቅላ፣ ቅሌ...»፣ «ጥላ፣ ጥሌ» ወዘተ. ያሰማሉ።

«ጻ፣ ጼ...» ወዘተ. ደግሞ እንደ «ጃ፣ ጄ...»፣ «ቻ፣ ቼ...» ያሰማሉ።   ምሳሌ፦ ᏣᎳᎩ  /ጻላጊ/፣ /ጃላጊ/፣ /ቻላጊ/...። 

«ህ»፣ «ዕ»፣ «እ» የሚሉ ድምጾች ብዙ ጊዜ በጽሕፈት ባይጻፉም በአጠራር በሰፊ ይጨመራሉ። 

## ምሳሌ

## ደግሞ ይዩ
* በዊኪ-መዝገበ-ቃላት ላይ

መደብ:ቋንቋዎች
መደብ:የስሜን አሜሪካ ኗሪ ብሔሮች
ቁልቋል

300px|thumb|ቁልቋል

**ቁልቋል** (Euphorbia abyssinica) የተክል አይነት ነው።

የአሸዋ ቁልቋል የሚባል ወይም ብዙ ጊዜ ዝም ብሎ «ቁልቋል» ግን ሌላ አይነት ዝርያ ነው።

በአንዳንድ ቦታ ባሕላዊ መድኃኒት፣ የቁልቋል ላፒስ ለኪንታሮት ወይም ለቁስል መቀባቱ ይታወቃል። እንዲሁም በአንዳንድ ቦታ ላፒሱ ለወፍ በሽታ ወይም ከጤፍ ጋር ተጋግሮ ለአባለዘር በሽታ፣ ወይም ለከብቶች ውሻ በሽታ ለማከም ይበላል።

መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
የእንቦጭ አረም

300px|thumb|የእንቦጭ አረም

**የእንቦጭ አረም** (*Eichhornia crassipes*) በጣም አስቸጋሪ የሆነ፣ በውሃ ላይ የሚበቅል ወራሪ አረም ነው።

በጣም ቶሎ ሊስፋፋ ይችላል። ይህ ማለት በየ፪ ሳምንት ውስጥ መጠኑ ሊደረብ ይችላል። ኩሬ ወይም ሃይቅ ሲሸፈን፣ ጸሓይን ወይም ሌሎችን አትክልት፣ አሦችን ይክለክላል፤ ለትንኝ እና ለብዙ ተላላፊ በሽቶች መኖሪያ ይሆናል።  ከሌሎቹ በሽቶች በላይ አረሙ እከክ መፍጠር ይችላል።

በመጀመርያ ለደቡብ አሜሪካ ኗሪ ነበር። ዛሬ ግን ወደ ኒው ዚላንድ፣ ፓፑዋ ኒው ጊኒ፣ ካምቦዲያ፣ ሉዊዚያና ክፍላገር አሜሪካ፣ ኬረለ ክፍላገር ሕንድ፣ እና በቪክቶሪያ ሀይቅ አፍሪካ፣ ኢትዮጵያ፣ ማላዊና ግብጽ ወርሮ ትልቅ ችግር ሆኗል። 

በእፃዊ ተዋልዶ በፍጥነት ማባዛት ስለሚችል፣ ትንንሽ ክፍሎች ቢሆኑም በውሃው ውስጥ ቢቀሩ፣ ዳግመኛ ውረት ሊሆን ይችላል።

በአንዳንድ አገር ውስጥ፣ እንቦጭን የሚበሉ የነቀዝ ዝርያዎች እና የብል፣ የፌንጣ ዝርያ እንዲበሉት አስገብተዋል።

ጉማሬ የእንቦጭ አረም እንዲበላ በማሠብ፣ በ1902 ዓም ጉማሬዎችን ወደ ሉዊዚያና ለማስገባት የሚል ሀሣብ በአሜሪካ ምክር ቤት ቀረበ፣ ሆኖም እንደ ሕግ መቸም አልተቀበለም።

## ጥቅሞች

አረሙ በበዛ ጊዜ አስቸጋሪ ሲሆን፣ አንዳንድ ጥቅሞ አለው።

*በሕንድ አገር፣ ከውሃው አውጥተውት፣ ከደረቀ በኋላ ለማገዶ ይጠቀማል፤ አመዶችም አፈርን ለማዳበር ይጠቅማሉ። 
*የአረሙ ባህርይ ውሃውን ከብዙ በካዮች ይጠራል። ስለዚህ የቆሻሻ ውሃን (በተለይ በወተት ርቢ ቤት) ለማከም ሆን ብሎ ታርሷል። 
*በታይዋንና በጃቫ ደሴት ኢንዶኔዥያ፣ ተበስሎ እንደ ምግብ ይበላል።
*በከዳህ፣ ማሌዥያ፣ የአበባው ውጥ የፈረስን ቆዳ ለማከም ይጠቀማል። 
*በቪክቶሪያ ሐይቅ ዙሪያ፣ ገመድ፣ የእጅ ቦርሳ፣ ሌሎችም እቃ ይሠራበታል።
*አንዲት ናይጄሪያዊት ባለድርጅት አቸንዮ ኢዳቻባ ከተክሉ የእጅ ሥራዎች በመሥራት ትርፍን ለማትረፍ ቻለች - «ከገዳይ አረም ወደሚያተርፍ ንግድ ቀየርኩ» - ቪዴኦ (ድረ ገጽ ቢዘገይ በዩቱብ ይዩት እዚህ) 

መደብ:አትክልት
መደብ:የኢትዮጵያ እጽዋት
መደብ:ጣና
ታቦት

**ታቦት** ማለት *አደረ* ከሚለው የግእዝ ቃል የወጣ ነው። ታቦት ማደርነቱ ለፀላት ኪዳኑ ማደርና የእግዚአብሔርም መግለጫ ነው። ስለዚህ ያሉትን መፀሀፍ ቅዱሳዊ ጥቅሶች እንያ እግዚብሔር ሙሴን ወደ እኔ ወደተራራው ውጣ በዚያም ሁን እነርሱን ታስተምር ዘንድ እኔ የፃፍኩትን ህግና ትእዛዝ የዲንጋይም ፀላት እሰጥሀለሁ አለው።

መደብ:አይሁድ
መደብ:ክርስትና
ቻሊስ

**ቻሊስ** (እንግሊዝኛ፦ Chalice፣ «ጽዋ» ወይም በጃማይካ «ማጨሻ ፒፓ» ማለት ነው) የጃማይካ ሬጌ ሙዚቃ ቡድን ናቸው።  በ1972 ዓም ተመሠርተው ለትይዕንት ይታወቃሉ። 

ከ1972 (1980 እ.ኤ.አ.) ጀምሮ ብዙ ሬጌ አልበሞች ወይም ነጠላ ዘፈኖች ቀርጸዋል። እስከ 1988 ዓም (1996 እ.ኤ.አ.) ቆዩ፣ እና እንደገና ከ1998 ዓም (2006 እ.ኤ.አ.) ጀምሮ አብረው ቆይተዋል። 

*«አይም ትራየን» - ቻሊስ በ1982 እ.ኤ.አ. ሰንስፕላሽ ትዕይንት ጃማይካ

መደብ:ሬጌ
መደብ:ዘፋኞች
ፖዝነኝ

thumb|250px|ፖዝነኝ
**ፖዝነኝ** (ፖሎንኛ፡- Poznań) በፖሎኝ የሚገኝ ከተማ ነው። 551,627 ሰዎች ይኖሩበታል። 

መደብ:የፖላንድ ከተሞች
ስፕሪንግፊልድ፣ ኢሊኖይ

300px|thumbnail
**ስፕሪንግፊልድ** (እንግሊዝኛ፦ Springfield) የኢሊኖይ አሜሪካ ከተማ ነው። በ1810 ዓ.ም. አካባቢ «**ካልሁን**» ተብሎ ተመሠረተ። በ1824 ዓም ስሙ ወደ «ስፕሪንግፊልድ» ተቀየረ።

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ባተን ሩዥ

300px|thumbnail
**ባተን ሩዥ** (እንግሊዝኛ፦ Baton Rouge) የሉዊዚያና አሜሪካ ከተማ ነው። 

ባተን ሩዥ ወይም በፈረንሳይኛ አጠረር /ባቶን ሩዥ/ ማለት «ቀይ በትር» ነው። ፈረንሳዮች መጀመርያ በደረሱበት ጊዜ (1691 ዓም)፣ ቀይ እንጨት ምሰሶዎች በምድር ተሳክተው አገኙ፣ ይህም የሁለት ብሔሮች የሁማ እና የባዩጉላ ብሔሮች ደንበር ለማመልከት ነበርና። በኋላ በ1713 ዓም ምሽግ በዚህ ሠፈር መሠረቱ።   

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ባሕል

**ባሕል**  ማለት የአንድ ኅብረተሰብ አኗኗር ነው።  

እንደ የሰው ልጅ ጥናት  «ባህል» የኅብረተሠቡ ቋንቋ፣ ሥነ ጥበብ፣ ሥነ ጽሑፍ፣ ሙዚቃ፣ ጭፈራ፣ ሃይማኖት፣ ቴክኖሎጂ፣ አበሳሰል፣ አለባበስ፣ ስነ ሕንጻ፣ ሕግ፣ አስተያየት፣ ፍልስፍና፣ አፈ ታሪክ እና ብዙ ሌሎች ረገዶች ያጠቅልላል። 

የባሕል ጥናት ደግሞ «ሥነ ኅብረተሰብ» ወይም «ሥነ ማኅበረሰብ» ሌላ ስሙም «ሶሲዮሎጂ» ነው። 

መደብ:ባሕል
መደብ:ሥነ ኅብረተሰብ
የቁራ ሻይ

300px|thumb|የቁራ ሻይ

**የቁራ ሻይ** (Gaultheria procumbens፤ እንግሊዝኛ፦ Teaberry, Wintergreen, Checkerberry) በምሥራቅ ካናዳና በአሜሪካ አገራት በብዛት የሚበቅል የዱር ተክል ነው። 

ተክሉ ደግሞ በእንግሊዝኛ «የተራራ ሻይ»፣ «የምድር ሻይ» ወይም «የካናዳ ሻይ» ተብሏል። በጥንታዊ ኗሪዎች አልጎንኲያን ቋንቋዎች ለምሳሌ ሚግማቅኛ ተክሉ /ካቃጁ'ማናቅሲ/ «የቁራ ቅጠል» ተብሏል። 

ተክሉ ለምድር ቅርብ ይጠብቃል፤ አንዳንዴም ትንንሽ ቀይ ፍሬዎችን ያፈራል። ፍሬዎቹ አይጎዱም፣ በተለይ በሽኮኮና ሌሎች እንስሳት ይበላሉ። ተክሉ ምንጊዜም በበረድ ወይም በሙቀት ወቅት ሁሌ-ለም አረንጓዴ ነው፣ 'Wintergreen' መባሉ ስለዚህ ነው።  

ቅጠሎቹ እንደ ሻይ ቅጠል እንዲጠቀሙ፣ በፍልውሃ ተጨምረው ለሦስት ቀን ይቆዩ። ይህ ሻይ ከጥንት ጀምሮ እስከ ዛሬ በባሕላዊ መድኃኒት ይገኛል፣ ለደም ግፊት፣ ልብ ድካም፣ ወዘተ. ለማከም ወይም ለመከልከል ይጠጣል። 

ይህ ዘዴ በቅጠሎቹ ያለውን ንጥረ ነገር ያስወጣል። ይህ ንጥረ ነገር Methyl salicylate ሲባል እንደ ሠው ሠራሽ አስፒሪን ተመሳሳይ ነው። እንዲሁም ንጥረ ነገሩ ለሳይንስ የታወቀው አስፒሪንም በላብራቶሪ የተፈጠረው በተለይ ከዚሁ ተክል ዕውቅና ወጣ። 

መደብ:የመድኃኒት እጽዋት
መደብ:ስሜን አሜሪካ
ኢቢኤስ

**ኢቢኤስ** (ኢ.ቢ.ኤስ.፣ EBS፤ Ethiopian Broadcasting Service ወይም EBSTV) በስልቨር ስፕሪንግ፣ ሜሪላንድ በአሜሪካ አገር በ2000 ዓም የተመሠረተ የሜዲያ ድርጅት ነው። የሚያዝናኑ ቴሌቪዥን ትርዒቶች ለኢትዮጵያውያን በአለም ዙሪያ በዲያስፖራም ሆነ በአገርቤት ያቀርባል።

እስቱዲዮዎች (የመሣያ ክፍል) በሜሪላንድና በአዲስ አበባም አሏቸው። ተወዳጅነትና ዝና ካገኙት አማርኛ ትርዒቶቻቸው መካከል፦

*ቴክ ቶክ ዊስ ሰሎሞን - «የመረጃ ኅብረተሠብ» በተያዘ (አስተናጋጅ፦ ሰሎሞን ካሣ)
* ኢትዮጵያን እንወቅ - ግሩም ሥፍራዎች ሀገር ቤት (ዮዲት ሽፈራው)
*የቤተሠብ ጨዋታ - እንደ ድሮው አሜሪካዊ ጨዋታ-ትርዒት «ፋሚሊ ፊውድ»፣ በአማርኛ (እሸቱ መለሰ)
*እንቆቅልሽ - ስለ ባሕል ወግ የጠያየቀ ጨዋታ-ትርዒት (አበበ ፈለቀ)
*ትዝታችን - በኢትዮጵያ ያለፈውን ክፍለ ዘመን ትዝታና ታሪክ ያቀርባል (ዮናስ ከበደ) 
*ሰይፉ በኢቢኤስ - የውይይት ትርዒት (ሰይፉ ፋንታሁን)

ብዙ ሌሎችም የዜና፣ ድራማ፣ እስፖርት፣ ሙዚቃ፣ አበሳሰል፣ ማዝናናት ትርዒቶች ይገኙበታል።

## የውጭ ማያያዣ
* የኢቢኤስ ዋና ድረ ገጽ 

መደብ:የኢትዮጵያ ድርጅቶች
መደብ:ቴሌቪዥን
መደብ:ሜሪላንድ
ፓዖሎ ጄንቲሎኒ

**ፓዖሎ ጄንቲሎኒ** የጣልያን ጠቅላይ ሚኒስትር ነው።

መደብ:የአውሮፓ መሪዎች
መደብ:የጣልያን ሰዎች
ራም ናጥ ኮቪንድ

**ራም ኛፍ ኮቪንድ** የህንድ ፕሬዝዳንት ነው።

መደብ:ሕንድ
መደብ:መሪዎች
አብዱላ ኦርፖቭ

**አብዱላ ኦርፖቭ** አሁን የኡዝቤኪስታን ጠቅላይ ሚኒስትር ነው።

መደብ:መሪዎች
መደብ:ኡዝቤኪስታን
መርዝ ሐረግ

300px|thumb|መርዝ ሐረግ

**መርዝ ሐረግ** (Toxicodendron radicans፤ እንግሊዝኛ፦ Poison Ivy) በምሥራቅ ካናዳና በአሜሪካ አገራት፣ እንዲሁም በጃፓን፣ ምሥራቅ ቻይናና ሩስያ በፓሲፊክ ውቅያኖስ አጠገብ፣ በብዛት የሚበቅል የዱር ዕጅግ አስቸጋሪ አረም ነው። 

ይህ ዝርያ ምንም ጥቅም የለውም። ቅጠሎቹ በመርዛም ዘይት ተሸፍነዋል፣ ይህም ዘይት በአብዛኛው ሰዎች ቆዳ ላይ ሃይለኛ እከክና ሽፍታ ያደርጋል። 

የሚታወቀው በሦስት ቅጠሊቶቹ አብረው በራሳቸው አገዳ ላይ ነው። እሾሕ የለውም። በመፀው ወራት ቅጠሎቹ ቀይ ይሆናሉ። 

ልጆች በተለይ የአረሙን መታወቂያ ባለማወቃቸው ወደ ዱር ሔደው ሲመለሱ በሽፍታ ይሸፈናሉ። 

ሽፍታው በጥቂት ሰአት ውስጥ በሳሙናና በውሃ ካልታጠበ፣ ፈሳሽ ቁስል ሊሆን ይችላል። የቁስሉ ፈሳሽ ግን እከኩን አያስፋፋም። ብዙ ደቂቃ ሳያልፍ በደንብ ቢታጠብ ቁስል አይሆንም። ያም ሆነ ይህ ቁስሉ በጣም መጥፎ ቢሆንም በሁለት ሳምንት ያህል ይድናል።
 
መደብ:አትክልት
መደብ:ስሜን አሜሪካ
መደብ:ዕከክ
ዛፍ

**ዛፍ** በሥነ ሕይወት ዘላቂነት ያለው (ብዙ ከረም)፣ ረጅም ግንድ ያለው፣ ቅርንጫፍና ቅጠል ያለው የእንጨት ተክል ነው። 

*ሁሌ ለም ዛፎች

*ቅጠለ ረገፍ ዛፎች

መደብ:አትክልት
ትሬንቲኖ-ደቡብ ቲሮል

thumb|300px|ትሬንቲኖ-ደቡብ ቲሮል በጣልያን

**ትሬንቲኖ-ደቡብ ቲሮል** (ጣልኛ፦ Trentino-Alto Adige /ትሬንቲኖ-አልቶ አዲጄ/) የጣልያን ክፍላገር ነው። ዋና ከተማው ትረንቶ ነው።

መደብ:የጣልያን ክፍላገራት
እምአዕላፍ

ከአዕላፍ (ወሰን የሌለው፣ ማብቂያ የለሽ፣) (Infinity) የተመረጠ የሚል ትርጓሜ ሰምቻለሁ።

*እልፍ - በትክክል «አሥር ሺህ» ማለት ነው። 
*አዕላፍ - የ እልፍ ብዙ ቁጥር ነው፣ ወይም ለ«መቶ ሺህ» ሊያመልክት ይችላል።

እነዚህ ቃላት ደግሞ ማናቸውም ያልተወሰነ ትልቅ ቁጥር ሊያመልከት ይችላሉ። 

መደብ:ቁጥር
የዊሠ

**የዊሠ** (ጥንታዊ እንግሊዝኛ፦ Gewisse) ከአንግሎ-ሳክሶን ሕዝቦች ሴያሕስ (ሳክሶን) ብሔር አንድ ነገድ ነበሩ። ከ677 ዓም በኋላ ስማቸው ወደ «ምዕራብ ሴያሕስ» (ወስት-ሴያሕስ ወይም ወሠክስ) መንግሥት ተቀየረ። 

በ*[[አንግሎ-ሳክሶን ዜና መዋዕል]]* ዘንድ፣ «ዪዊስ» ከተባለ ቅድማያት ተሰየሙ። በጀርመንኛ «gewiss» /ገቪስ/ ማለት እስካሁን «እርግጥኛ» ሲሆን፣ «የዊሠ» ማለት ምናልባት «እርግጠኛ፣ ታማኝ»  እንደ ሆነ ይታስባል። በሌላ አስተሳሰብ የ«የዊሠ» ስም ከጎረቤታቸው ነገድ «ኊቸ» ስም ጋር ተመሳሳይነት ስላለው ከዚያ ጋር መዛመዱ ይሆናል ይባላል። 

በዜና መዋዕሉ ዘንድ መኮነናቸው ቸርድች መጀመርያ በ፭ መርከቦች በብሪታኒያ ጠረፍ ላይ በ487 ዓም ወረረ። ከ511 ዓም ጀምሮ ይህ ቸርድች የንጉሥነት ማዕረግ ወሰደ። በኋላ በንጉሣቸው ኪውነግልስ ሥር በ628 ዓም፣ የዊሠ ክርስትናን ተቀበሉ።

ከተከታዮቹ መሃል ማዕረጋቸው እስከ 677 ዓም «የየዊሠ ንጉሥ» ተባለ፣ ከንጉሥ ካድዋላ (677-681 ዓም) ጀምሮ ግን ይህ «የወስት-ሴያሕስ ንጉሥ» ሆነ።    

መደብ:እንግሊዝ
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:ብሔሮች
ኡተር ፕረዴሽ

400px|thumb|ኡተር ፕረደሽ በሕንድ

**ኡተር ፕረደሽ** በስሜን የምትገኝ የሕንድ ክልል ናት።

መደብ:የሕንድ ክፍላገራት
ሥነ ጥበብ

**ሥነ ጥበብ** ብዙ አይነት የሰው ልጅ ድርጊቶችን ያጠቅልላል። እንዲታዩ ወይም እንዲሰሙ እንዲወደዱም በሙያ የሚፈጸሙ ድርጊቶች ማለት ነው።

የሥነ ጥበብ ዋና አይነቶች፦ 

*ኪነ ጥበብ
**ስዕል
**ሐውልት
**ስነ ህንፃ
*ኪነት
**ጭፈራ
**ሙዚቃ
**ቴያትር
**ፊልም
*ሥነ ጽሑፍ

መደብ:ስነ ጥበብ
**ግጥም
**ድርሰት
**መነባንብ
ሻጎየ (ሐረር)

**ሸጎዬ** በሃረር አካባቢ የሚጨፈር ባህላዊ ጭፈራ ነው።

መደብ:ኪነት
መደብ:ሐረር
ኡራሊክ ቋንቋዎች ቤተሠብ

upright=2|thumb
**ኡራሊክ ቋንቋዎች ቤተሠብ** ከአውሮፓና ከእስያ የሚገኝ ታላቅ የቋንቋዎች ቤተሠብ ነው።

*ፊኖ-ኡግሪክ ቋንቋዎች
**ፊኒክ ቋንቋዎች
***ፊንኛ
***ካሬልኛ
***ቨፕስኛ
***ኢንግሪያኛ
***ኤስቶንኛ፣ ቮሮኛ
***ቮትኛ
***ሊቮንኛ *
**ሳሚክ ቋንቋዎች
***ስሜን ሳሚኛ
***ደቡብ ሳሚኛ
***ኪልዲን ሳሚኛ
***ስኮልት ሳሚኛ
**ፐርሚክ ቋንቋዎች
***ኡድሙርትኛ
***ኮሚኛ
**ሞርድቪኒክ ቋንቋዎች
***ኤርዝያኛ
***ሞክሸኛ
**ማሪኛ
**ኡግሪክ ቋንቋዎች
***ሀንጋርኛ
***ማንሲኛ
***ሓንቲኛ
*ሳሞዬዲክ ቋንቋዎች
**ጘነሳኛ
**ኤነጽኛ
**የጫካ ኔነጽኛ
**የሜዳ ኔነጽኛ
**ሰልኩፕኛ

*
የአውርስያ እንድርማሚት

350px|thumb|የአውርስያ እንድርማሚት
**የአውርስያ እንድርማሚት** ወይም **ተራ እንድርማሚት** (*Upupa epops*) በአውርስያና በአፍሪካ የሚገኝ አዕዋፍ (እንድርማሚት) አይነት ነው።
300px|thumb|left|የአውርስያ እንድርማሚት መኖርያዎች - ብርቱካን፣ ሰማያዊና ጨለማ-አረንጓዴ

መደብ:አዕዋፍ
የፈረንጅ ሱፍ

300px|thumb|የፈረንጅ ሱፍ
**የፈረንጅ ሱፍ** (Helianthus annuus) የአትክልት ዝርያ ነው። 

ለምግብነት በተለይ ስለ ዘሩ እና ስለ ዘሩ ዘይት በአንዳንድ አገር እንደ ሰብለ ገበያ ይታረሳል።

መደብ:አትክልት
አልበከርኪ

300px|thumbnail
**አልበከርኪ** (እንግሊዝኛ፦ Albuquerque) የኒው ሜክሲኮ አሜሪካ ከተማ ነው። በ1698 ዓ.ም. በስፓኒሾች «'አልቡርኬርኬ» ተብሎ ተመሠረተ። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ካውካሶስ

300px|thumb
**ካውካሶስ** ከጥቁር ባሕርና ከካስፒያን ባሕር መካከል፣ የካውካሶስ ተራሮች የሚገኙበት አውራጃ ነው። በአውሮፓና በእስያ መካከል ይካፈላል። 

*አርሜኒያ
*አዘርባይጃን
*ጅዮርጅያ
*ሩስያ (ክፍል)

በከፊል ዕውቅና ያላቸው፦

*አብካዝያ
*ደቡብ ኦሤትያ
*አርጻኽ

መደብ:አውሮፓ
መደብ:እስያ
ፖሊኔዥያ

400px|thumb
**ፖሊኔዥያ** በኦሺያኒያ የሚገኝ የደሴቶች አውራጃ ነው።

መደብ:መልክዐ ምድር
ምዕራብ አፍሪካ

400px|thumb|

**ምዕራብ አፍሪካ** በአፍሪካ ምዕራብ ያለው አውራጃ ነው።  በተመድ ትርጒም፣ 18 አገራት ይጥቅልላል እነርሱም ቤኒን፣ ቡርኪና  ፋሶ፣ ካቦ ቬርዴ፣ ጋምቢያ፣ ጋና፣ ጊኔ፣ ጊኔ-ቢሳው፣ ኮት ዲቯር፣ ላይቤሪያ፣ ማሊ፣ ሞሪታኒያ፣ ኒጄር፣ ናይጄሪያ፣ ሴይንት ህሊና ደሴት፣ ሴኔጋል፣ ሴየራ ሌዎን፣ ሳን ቶሜ እና ፕሪንሲፔ እና ቶጎ ናቸው።

*
ኦስሮኤኔ

300px|thumb|ኦስሮኤኔ በ39 ዓክልበ.
**ኦስሮኤኔ** (ግሪክኛ፦ Ὀσροηνή ፣ አረማይክ «የኡርኻይ መንግሥት») ከ140 ዓክልበ. ጀምሮ እስከ 234 ዓም በስሜን መስጴጦምያ የተገኘ ነፃ አገር ግዛት ነበር። ከዚያ በኋላ እስከ 600 ዓም የሮሜ መንግሥት (የቢዛንታይን መንግሥት) አውራጃ ሆነ። ዋና ከተማው ኤደሣ (አሁን ሳንሊዩርፋ፣ ቱርክ አገር) ነበረ። በ600 ዓም የፋርስ መንግሥት ያዘው።

የሰሌውቅያ መንግሥት እየወደቀ የኦስሮኤኔ መንግሥት በ140 ዓክልበ. ግድም የመሠረተው ሥርወ መንግስት ነባታያውያን ከተባለው አረባዊ ነገድ ነበር። 

በአንዳንድ ታሪክ ዘንድ፣ ንጉሡ 5ኛው አብጋር በ24 ዓም  ለኢየሱስ ክርስቶስ በደብዳቤ ይነጋገሩ ነበር። ኢየሱስም «በእጅ ያልተሠራ መልክ» እንደ ላከላቸው ተብሏል (የጄኖቫ ቅዱስ መልክ ይዩ)። ይህ 5ኛው አብጋር ክርስትናን ተቀብሎ  ኦስሮኤኔ ያንጊዜ መጀመርያው ክርስቲያን አገር እንደ ሆነ በአፈ ታሪክ ተብሏል። በሌሎች ምንጮች ዘንድ ግን 9ኛው አብጋር በ192 ዓም ክርስትናን የመንግሥት ሃይማኖት መጀመርያ ያደረጉ ነበሩ። 

በ108 ዓም የሮሜ መንግሥት አገሩን በጦር ያዘና እስከ 113 ዓም ድረስ «ደንበኛ ግዛት» አደረጉት።  በ206 ዓም እንደገና ወደ ሮሜ መንግሥት ተጨመረ፣ የኦስሮኤኔ ነገሥታትም ከዚያ እስከ 234 ዓም ድረስ በስም ብቻ ቀሩ። 
## በተጨማሪም ተመልከት
* አምላክ የለሽነት
* ታላቅ ሽብር
* ናዚዝም
## አገናኞች
ሲሉራውያን

300px|thumb|ኬልቲክ ነገዶች በዌልስ ከሮማውያን በፊት
**ሲሉራውያን** በደቡባዊ ዌልስ ቢያንስ ከ30 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ የተገኘ የብሪቶናውያን (ኬልቲክ) ነገድ ነበሩ።

የሮማ ታሪክ ጸሐፊ ታኪቱስ በ90 ዓም እንደ ጻፈው፣ ሲሉራውያን ጥቁር ጥቅል ጽጉር ስላላቸው ትውልዳቸው ከእስጳንያ እንደ ደረሰ መሰለው። ወደ ስሜኑ በካሌዶኒያ (ስኮትላንድ) የነበሩ ኬልቶች ግን ስለ ቀይ ጽጉራቸው ይታወቁ ነበር። 

ሮማውያን ከ35 ዓም ጀምሮ ታላቅ ብሪታንያን ደሴት ከደቡብ ወረሩ፤ ብዙ ብሔሮችም ተሸንፈው ወደ ሮሜ መንግሥት አስተዳደር ተጨመሩ።  ሲሉራውያን ግን በትጋት ታግለው እስከ 66 ዓም ተከላከሏቸው። 

ከዚያ በኋላ ዌልስ ደግሞ ለሮሜ አስተዳደር ተጨመረች፣ ሆኖም የሲሉራያን ንጉሦች እስከ 172 ዓም ድረስ እንደ ሮሜ ደንበኛ-ንጉሦችና የብሪቶናውያን ከፍተኛ ነገሥታት እንደ ተቆጠሩ ይታስባል።  በትውፊት ዘንድ እንደ ታወቀው፣ መጨረሻው ንጉሣቸው ሉኪዮስ (146-172 ዓም?) በ170 ዓም ግድም ለሮሜ ፓፓ ለኤሌውጤሪዩስ ጽፈው በክርስትና እንዲጠመቁ ለመኑዋቸው።  ሰባኪዎችም ከሮሜ ተላኩና ከዚህ ሰዓት ያሕል (170 ዓም) ጀምሮ ብሪቶናውያን ክርስትናን እንደ ተቀበሉ ይመስላል።  በአንድ ቤተክርስቲያን በለንደን (ቅዱስ ጴጥሮስ በኮርንሂል) ውስጥ በተቀረጸ ጽሑፍ፣ ሕንጻው በንጉሥ ሉኪዮስ በ171 ዓም እንደ ተመሠረተ ይላል።

የሉኪዮስ ታሪክ በጽሕፈት መጀመርያው የተገኘው ከ6ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ ሲሆን፣ ብዙ የዛሬው መምኅሮች ልማዱ እንደ ተሳተ ያምናሉ። ሆኖም ክርስትና ወደ ታላቅ ብሪታኒያ በሰፊው የገባው በ2ኛው ክፍለ ዘመን በውነት እንደ ነበር በሥነ ቅርስ ይስማማል።   የሉኪዮስ ሕልውናና ጥምቀት ታሪክ ትክክል ከሆነ፣ ሲሉራውያንና ብሪቶናውያን ከኦስሮኤኔ (በስሜን መስጴጦምያ) ጋር ለመጀመርያው ክርስቲያን መንግሥት ቅድምትነት ይግባኝ ማለት አላቸው። 

መደብ:ብሔሮች
መደብ:ዩናይትድ ኪንግደም
መደብ:የአውሮፓ ታሪካዊ አገሮች
ሱማትራ

400px|thumb
**ሱማትራ** በኢንዶኔዥያ የሚገኝ ታላቅ ደሴት ነው።

መደብ:ኢንዶኔዥያ
ኒው ጊኒ

300px|thumb
**ኒው ጊኒ** በኦሺያኒያ የተገኘ ታላቅ ደሴት ነው።  አሁን በኢንዶኔዥያና በፓፑዋ ኒው ጊኒ ይካፈላል።

ደሴቱ የሸንኮራ ኣገዳ እንዲሁም የሙዝ መነሻ እንደ ሆነ ይታመናል። ከዚህም በላይ በአትክልትም ሆነ በእንስሳት በኩል ብዙ ብርቅዬ ዝርዮች አሉ።

መደብ:መልክዐ ምድር
ቾንግጪንግ

thumb|ቾንግጪንግ በቻይና ውስጥ
thumb|ቾንግጪንግ

**ቾንግጪንግ** (ቻይንኛ፦ 重庆) የቻይና ነጻ መዲናነት ወይም ከተማ ነው።  ይህ ማለት በክፍላገር ውስጥ አይቆጠርም፣ በቀጥታ እንደ ራሱ ክፍላገር ይገዛል። እንዲያውም በመዲናነቱ ውስጥ አንዳንድ ከተሞች አሉ። 

መደብ:የቻይና ከተሞች
ላያል አቡድ

thumb
**ለያል አቡድ** ([ليال عبود]; እ.ኤ.አ. ግንቦት 15, 1982) የሊባኖስ የፖፕ ሙዚቃ አቀንቃኝ, የህዝብ ሙዚቃ አጫዋች, የድምፅ ግጥም ገጣሚ, የሙዚቃ ዝግጅቶች ደጋፊ, ሞዴል ሞዴል, የሙስሊም ሰብአዊነት እና የንግድ ሥራ ባለቤት ናት።

## ዋቢ

መደብ:ሊባኖስ
መደብ:ዘፋኞች
ጉድ ታይምዝ (የቴሌቪዥን ትርዒት)

300px|thumb|የኤቫንስ ቤትሠብ በ1966 ዓም
**ጉድ ታይምዝ** (Good Times) ከጥር ወር 1966 ዓም ጀምሮ እስከ 1971 ዓም ድረስ በአሜሪካ የተሰራጨ ቴሌቪዥን ትርዒት ነበር። 

በአሜሪካ በጣም ታዋቂና የተወደደ ሲሆን በተለይ በ፪ኛው ምዕራፍ፣ እስከ ፯ኛው ቦታ ደረጃ ድረስ ያዘ። በጠቅላላ እስከ 1971 ዓ.ም.  (1979 እ.ኤ.አ.) ድረስ፣ 6 ምዕራፎች ነበሩት።

*ጉድ ታይምዝ* የሌላው ትርዒት የ*[[ማውድ]]* ተቀጥያ («ስፒን-ኦፍ») ሲሆን ያውም በፈንታው የለላ ትርዒት የ*[[ኦል ኢን ዘ ፋሚሊ]]* ተቀጥያ ነበር።

በአስቂኝ ትርኢት ተዋናዮቹ ስለ አንድ ድሃ ጥቁር ቤተሠብ አኗኗር በሺካጎ አሳዩ። እነዚህም ዓመታት ጎፈሬ (ወይም «አፍሮ») የተባለው ጸጉር አሠራር እጅግ ቄንጠኛ ሲሆን ነበርና የዘመኑ ሞድ በትርዒቱ በሙሉ ይንፀባረቃል።    ዛሬም በዩቱብ ሊገኙ ይቻላል።

መደብ:ተከታታይ ፊልሞች
መደብ:የቴሌቪዥን ትርዒት
መደብ:የአሜሪካ ፊልሞች
ዳገስታን

thumb|500px|right
**ዳገስታን** በሩሲያ ውስጥ የሚገኝ ክፍላገር («ሪፐብሊክ») ነው።

መደብ:የሩስያ ክፍላገራት
ቲቲካካ ሐይቅ

300px|thumbnail|ቲቲካካ ሐይቅና ተፈሳሽ

**ቲቲካካ ሀይቅ** በቦሊቪያና በፔሩ ጠረፍ የሚገኝ ታላቅ ሐይቅ ነው።

መደብ:ሐይቅ
መደብ:ቦሊቪያ
መደብ:ፔሩ
ዳር ኤስ ሳላም

**ዳር ኤስ ሳላም** የታንዛኒያ ከተማ ነው።
300px|thumb|

ከ1858 በፊት ስሙ «ምዚዚማ» ተብሎ ነበር።

በ1965 ዓ.ም. ልዩ ምርጫ መሠረት፣ የታንዛኒያ መንግሥት መቀመጫ ከዳር ኤስ ሳላም ወደ ዶዶማ እንዲዛወር ታቅዶ ነበር።  ሆኖም ቤተ መንግሥቱ በኦፊሴል መዛወሩ እስከ 1988 ዓ.ም. ድረስ ቆየ። ዛሬ ቢሆንም ብዙ መንግሥት መሥሪያ ቤቶች በዳር ኤስ ሳላም ነው የተገኙ።

መደብ:የአፍሪካ ከተሞች
መደብ:ታንዛኒያ
አደይ አበባ

***አደይ አበባ*** በኢትዮጵያ የሚገኝ የአበባ ተክል ነው።  ኢትዮጵያ ውስጥ አደይ አበባ የዝናብ ወቅት ማብቃቱን እና የፀደይ ወቅት መጀመሩን ያመለክታል። እንዲሁም የዓመቱን መጨረሻ እና የአዲሱን መጀመሪያ ያመለክታል. ለኢትዮጵያ አዲስ አመት ( እንቁጣጣሽ ) ወጣት ልጃገረዶች አበባየሆሽ (አበባየሁሽ) የተሰኘውን የባህል አዲስ አመት ዘፈን በመዘመር ለአዲሱ አመት የዕድል እና የበረከት ምልክት እንዲሆን ለወላጆቻቸው እና ወዳጅ ዘመዶቻቸው አደይ አበባን ሰጥተዋል።

## ምልክት
አደይ አበባ የዝናብ ወቅት መገባደዱን እና የበጋውን መጀመሩን የሚያመላክት እንዲሁም አሮጌው አመት አልፎ አዲስ አመት መተካቱን የሚያበስር ነው። ከነሐሴ ወር መጨረሻ ጀምሮ እስከ መስከረም ማብቂያ ድረስ ብቻ ያብባል። አደይ አበባ 8 ቢጫ አበቦች ያላት ትንሽ አበባ ነች። 

## ዋቢዎች
"Ethiopian New Year, Enkutatash, Adey Abeba Flower". www.pleasureethiopia.com. 2022-09-12. Retrieved 2023-10-06.
ኮኮስ (ኪሊንግ) ደሴቶች

500px|thumb|የኮኮስ (ኪሊንግ) ደሴቶች ሥፍራ
**ኮኮስ (ኪሊንግ) ደሴቶች** (እንግሊዝኛ፦ Cocos (Keeling) Islands) በሕንድ ውቅያኖስ የሚገኝ የአውስትራሊያ ደሴቶች ግዛት ነው። 

ቦታው መጀመርያ የተገኘው በእንግሊዞች በ1601 ዓም ሲሆን እስከ 1818 ዓም ድረስ ማንም ሰው ያልኖረበት ነበር። አሁን 600 ሰዎች ይኖሩበታል፣ ከነዚህ 85% ከማሌዥያዊ ዘር እና 80% የእስላም ተከታዮች ናቸው።

መደብ:አውስትራልያ
ሥነ ኑባሬ

**ሥነ ኑባሬ** ማለት ስለ "ህላዌ" የሚያጠና የጥናት ዘርፍ ናቸው፤ በሥነ-ኑባሬ ሁለት ነጥቦች አሉ፤ አንዱ አካል ማለትም "ማንነት" ሲሆን ሁለተኛው ህላዌ ማለትም "ምንነት" ነው፤ አካል የህላዌ መገለጫ ሲሆን ህላዌ የአካል መሰረት ነው። ሌላው በሥነ-ኑባሬ ጥናት ውስጥ ሦስት አማራጮች አሉ፤ አንዱ "ነው" ሁለተኛው "አይደለም" ሦስተኛው "የእርሱ ነው" ናቸው፤ ለምሳሌ የፈጣሪ ንግግር ፈጣሪም አይደለም፣ ፍጡርም አይደለም፤ ግን የፈጣሪ ባህርይ ነው፤ ልክ የእኔ ንግግር እኔ ሳልሆን ከእኔም ውጪ ሳይሆን የእኔ ባህርይ ነው። 

ይሁንና በአንዳንድ ፈላስፋዎች ዘንድ የኑባሬ ትርጉም ከላይ ከተሰጠው የጠበበ ሆኖ ይገኛል።  ኑባሬ ማለት  የክስተቶች ተሸካሚ  ሆኖ ነገር ግን ክስተቶችን አይጠቀልልም።  ለምሳሌ  አንድ ሎሚ፣ ቀለሙ፣ ድብሉቡልነቱ፣ ሽታው፣  ወዘተ... የሎሚው ክስተት ሲሆኑ፣ ነገር ግን እነዚህም ባሕርዮች ሁሉ  ተሸክሞ የሚገኘው ፣ መኖሩ ወይንም ኑባሬው ይባላል። ስለዚህ ኑባሬው የሎሚው ዲበ አካላዊ ባሕርዮት ሆኖ ይገለጻል ማለት ነው።

መደብ:ሥነ ኑባሬ
ኩረሳው

**ኩርሶ** (ሆላንድኛ:Curaçao) በካሪቢያን ባህር በቬኔዝዌላ አጠገብ የሚገኝ የኔዘርላንድስ ደሴት ግዛት ነው።

መደብ:ሆላንድ
መደብ:ደቡብ አሜሪካ
ሳይቤሪያ

thumb|180px|right
**ሳይቤሪያ** በሩሲያ ውስጥ በእስያ የሚገኝ ሰፊ አውራጃ ነው።

መደብ:ሩስያ
መደብ:እስያ
ቡርጎኝ (የቀድሞ ክፍላገር)

thumb|300px|ቡርጎኝ ከ2008 ዓም በፊት

**ቡርጎኝ** (ፈረንሳይኛ፦ *Bourgogne*) እስከ 2008 ዓም ድረስ አስተዳደራዊ ክልል በፈረንሣይ አገር ነበር።

መደብ:ፈረንሣይ
ምክትል ፕሬዝዳንት

**ምክትል ፕሬዝዳንት** የአንድ ሪፐብሊክ የበላይ ባለስልጣን ነው።  ምክትል ፕሬዝዳንት ፕሬዝዳንት ዝቅተኛ ማዕረግ ናት።

መደብ:የፖለቲካ ጥናት
የካሬሊያ ሪፐብሊክ

thumb|500px|right
**የካሬሊያ ሪፐብሊክ** በሩሲያ ውስጥ የሚገኝ ክፍላገር («ሪፐብሊክ») ነው።

መደብ:የሩስያ ክፍላገራት
ካሊኒንግራድ ኦብላስት

thumb|500px|right
**ካሊኒንግራድ** በሩሲያ ውስጥ የሚገኝ ክፍላገር («ኦብላስት») ነው።

መደብ:የሩስያ ክፍላገራት
ታታርስታን

thumb|500px|right
**ታታርስታን** በሩሲያ ውስጥ የሚገኝ ክፍላገር («ሪፐብሊክ») ነው።

## ደግሞ ይዩ
* ታታርኛ ቋንቋ
* ታርታሮች ብሔር

መደብ:የሩስያ ክፍላገራት
ሄኖክ የሺጥላ

**ሄኖክ የሺጥላ** የፌስቡክ የኢትዮጵያ የፖለቲካ ተንታኝና ጸሀፊ ነዉ።

መደብ:የኢትዮጵያ ሰዎች
ሥነ ዲበ አካል

ሜታፊዚክስ (Metaphysics)

ሜታፊዚክስ የፍልስፍና ዘርፍ ሲሆን፣ ስለ እውነታ (Reality) መሠረታዊ ባህርይ የሚያጠና ነው። ይህም የህልውናን ምንጭ፣ የቁስንና የአእምሮን ግንኙነት፣ የሁነትን መንስኤና ውጤት፣ እንዲሁም ስለ ጊዜና ቦታ ጥልቅ ጥያቄዎችን ይመረምራል። ሜታፊዚክስ "ከፊዚክስ ባሻገር" የሚል ትርጉም ያለው ሲሆን፣ በአይን የማይታዩ ነገር ግን ለዓለም መኖር መሠረት የሆኑ ነገሮችን ይተነትናል።

የታሪክ አመጣጥ

"ሜታፊዚክስ" የሚለው ቃል የመጣው ከግሪክ ቋንቋ meta (ባሻገር) እና physika (ፊዚክስ/ተፈጥሮ) ከሚሉ ቃላት ነው። ጥንታዊው የግሪክ ፈላስፋ አሪስጣጣሊስ ይህንን የጥናት ዘርፍ "የመጀመሪያው ፍልስፍና" ብሎ ጠርቶታል። ምክንያቱም ሌሎች የጥናት ዘርፎች (እንደ ባዮሎጂ ወይም ፊዚክስ) የአንድን የተወሰነ ነገር ባህርይ ሲያጠኑ፣ ሜታፊዚክስ ግን ስለ ማንኛውም ነገር "መኖር" (Existence) በጥቅሉ ያጠናል።

ዋና ዋና የጥናት ዘርፎች

ሜታፊዚክስ በውስጡ በርካታ ንዑሳን ክፍሎች አሉት። ዋና ዋናዎቹ የሚከተሉት ናቸው፦

1. ኦንቶሎጂ (Ontology - የህልውና ጥናት)

ኦንቶሎጂ "መኖር ምንድን ነው?" የሚለውን ጥያቄ ይመልሳል። በአጽናፈ ዓለም ውስጥ ምን ምን ነገሮች አሉ? ረቂቅ ነገሮች (እንደ ቁጥርና ሃሳብ) እና ግዙፍ ነገሮች (እንደ ድንጋይና ዛፍ) ያላቸው ልዩነት ምንድን ነው? የሚሉትን ነጥቦች ይመረምራል።

2. ኮስሞሎጂ (Cosmology - የዓለም አመጣጥ ጥናት)

ስለ ዓለም አጠቃላይ መዋቅር፣ አመጣጥና መጨረሻ የሚያጠና ነው። ዓለም እንዴት ተገኘች? መጨረሻዋስ ምን ይሆን? የሚሉትን ጥያቄዎች በምክንያታዊነት ይተነትናል።

3. የአዕምሮና የቁስ ግንኙነት (Mind-Body Problem)

ሰውነትና አእምሮ (ወይም ነፍስ) ያላቸው ግንኙነት ምንድን ነው? አእምሯችን ከጭንቅላታችን (Brain) ጋር ያለው አንድነት ወይስ ልዩነት? የሚለው በዚህ ዘርፍ ይጠናል።

ቁልፍ ጥያቄዎች

ሜታፊዚክስ ለሚከተሉት ጥያቄዎች ምላሽ ለመስጠት ይሞክራል፦

* እውነታ ምንድን ነው? የምናየው ዓለም እውነተኛ ነው ወይስ በምናባችን የተፈጠረ?

* ነጻ ፈቃድ (Free Will): ሰው የራሱን ውሳኔ የመወሰን ሙሉ ነጻነት አለው ወይስ ሁሉም ነገር አስቀድሞ የተወሰነ (Determinism) ነው?

* ማንነት (Identity): አንድ ነገር በጊዜ ሂደት ቢለዋወጥም ያው የቀድሞው ነገር ነው ሊባል የሚችለው እንዴት ነው?

* አምላክ: ከቁሳዊው ዓለም ውጭ ያለ ፈጣሪ መኖር በምክንያት ሊረጋገጥ ይችላል?

የሜታፊዚክስ አስፈላጊነት

ምንም እንኳን ሜታፊዚክስ ረቂቅ ቢመስልም፣ ለሰው ልጅ እውቀት ሁሉ መሠረት ነው። ሳይንስ ሙከራዎችን ከማድረጉ በፊት "ዓለም በምክንያትና በውጤት ትመራለች" የሚል የሜታፊዚክስ እምነት ሊኖረው ይገባል። እንዲሁም ስለ ግብረገብነት (Ethics) ስናወራ፣ ስለ ሰው ልጅ ነጻነትና ማንነት ያለን የሜታፊዚክስ ግንዛቤ ወሳኝ ሚና ይጫወታል።

ተዛማጅ ርዕሶች

* ፍልስፍና

* አሪስጣጣሊስ

* ኤፒስቲሞሎጂ (የእውቀት ጥናት)

* ሎጂክ

መደብ: ሥነ ዲበ አካል
ዋለስ እና ግሮሚት

**ዋለስ እና ግሮሚት** (በእንግሊዝኛ: Wallace and Gromit )

መደብ:የቴሌቪዥን ትርዒት
መደብ:ዩናይትድ ኪንግደም
አርድማን

**አርድማን** (በእንግሊዝኛ: Aardman) የእንግላንድ የአኒሜሽን ስቱዲዮ ነው።

መደብ:ድርጅቶች
መደብ:ፊልሞች
መደብ:ቴሌቪዥን
መሪ ሐሳብ

**መሪ ሐሳብ** ወይንም **መርህ** መሰረታዊ ዕውነት  ወይንም ረቂቅ ማለት ሲሆን ለአንድ  የእምነት፣ የአመክንዮ፣ ወይም ጸባይ ሥርዓት እንደ መነሻ የሚጠቅም ማለት ነው።

መደብ:ሥነ ኑባሬ
ግራጽ

**ግራጽ** (ጀርመንኛ፦ **Graz**) የኦስትሪያ ከተማ ነው።

መደብ:የኦስትሪያ ከተሞች
ስጋበል

:*ለዕፅዋት፣ [[ስጋ በል ዕፅዋት]]ን ይዩ።*
300px|thumb|

**ስጋበል** በዘመናዊ ሥነ ሕይወት የጡት አጥቢ ክፍለመደብ ነው።

ከስጋበል ክፍለመደብ ውጭ ብዙ ሌሎች እንስሶች ደግሞ ስጋን ቢበሉም፣ እነዚህ ግን በተለይ ስጋን ለመብላት እንደ ተዘጋጁ ስለሚመስሉ ስለዚያው ነው «ስጋበል» የተባለ። 

በክፍለመደቡ ውስጥ ዋና አስተኔዎች፦ 

* የአፍሪካ ዘምባባ ጥርኝ - አንድ ዝርያ
* የእስያ ሊንሳንግ - አንድ ወገን፣ ሁለት ዝርዮች
* የድመት አስተኔ - 15 ወገኖች፣ 41 ዝርዮች
* የጥርኝ አስተኔ - ጥርኝ፣ ሸለምጥማጥ ወዘተ. 15 ወገኖች፣ 34 ዝርዮች  
* ዥብ - ሦስት ወገኖች፣ አራት ዝርያዎች
* የማዳጋስካር ፋሮ አስተኔ - 7 ወገኖች፣ 10 ዝርዮች
* ፋሮ - 14 ወገኖች፣ 33 ዝርዮች
* የውሻ አስተኔ 12 ወገኖች፣ 35 ዝርዮች
* ድብ - 5 ወገኖች፣ 8 ዝርያዎች 
* ሞረስ - አንድ ዝርያ 
* ባለ ጆሮ ባሕር አንበሣ - 7 ወገኖች፣ 15 ዝርዮች
* ጆሮ የለሽ ባሕር አንበሣ - 13 ወገኖች 18 ዝርዮች
* ቀይ ፓንዳ - አንድ ዝርያ፣ እስያ ብቻ
* የምጥማጥ አስተኔ - ከሸለምጥምጥ ሌላ፣ በአሜሪካዎችና በደቡብ-ምሥራቅ እስያ ብቻ የሚገኝ፣ 4 ወገኖች፣ 12 ዝርዮች
* የፋደት አስተኔ - 22 ወገኖች 57 ዝርዮች
* የራኩን አስተኔ - አሜሪካዎች ኗሪ፣ 6 ወገኖች፣ 14 ዝርያዎች

መደብ:አጥቢ እንስሳት
የፋደት አስተኔ

400px|thumb|1 አቆስጣ፣ 2 ጥቁር ሙጭልጭላ፣ 3 አጭር ጅራት ፋደት፣ 4 ቤሮ፣ 5 ሙጭልጭላ፣ 6 ፋደት፣ 7 ለማዳ ቤሮ 8 የፈር
**የፋደት አስተኔ** (Mustellidae) በስጋበል ክፍለመደብ ውስጥ የጡት አጥቢ እንስሳ አስተኔ ነው።  22 ወገኖች አሉት፦

* መጣጤዎች - 5 ወገኖች
** ኣራጅ
* ኣቆስጣዎች - 7 ወገኖች
** የአውርስያ አቆስጣ
* ፋደት - 6 ወገኖች (ትንሽ ፋደት፣ ቤሮ፣ የፈር...)
* የሙጭልጭላ ወገን - 8 ዝርያዎች
* የግሪሶን ወገን - 2 ዝርያዎች (ደቡብ አሜሪካ)
* ታይራ (ደቡብ አሜሪካ)
* ድብ-ፋደት (አርክቲክ) 

መደብ:አጥቢ እንስሳት
ቄኔዝ

**ቄኔዝ** (ዕብራይስጥ፦ קְנָז  /ቅናዝ/) በብሉይ ኪዳን መሠረት የካሌብ ታናሽ ወንድምና የእስራኤል መስፍን ጎቶንያል አባት ነበር። (መጽሐፈ ኢያሱ 15:17፣ መጽሐፈ መሳፍንት 1:13፣ ፩ መጽሐፈ ዜና መዋዕል 4:13።) ከዚህ በላይ በመጽሐፍ ቅዱስ ስለዚያው ቄኔዝ ሌላ መረጃ አይሰጠም።  

አንድ ሌላ ጥንታዊ የአይሁዶች ታሪክ ከ62 ዓም አስቀድሞ የተጻፈው «የመጽሐፍ ቅዱስ ጥንታዊነት» (ሮማይስጥ፦ Liber Antiquitatum Biblicarum)  ይባላል።  በዚህ ታሪክ ዘንድ፣ የእስራኤላውያን መሪ ኢያሱ ወልደ ነዌ ካረፈ በኋላ፣ ይህ ቄኔዝ የካሌብ ልጅ ሲሆን ለመጀመርያው መስፍን በጡሚም ተመረጠ፤ ለ57 ዓመታት እስራኤላውያንን መራቸው። ስለ ቄኔዝ አገዛዝ ታሪክ አንዳንድ ምዕራፍ ይጽፋል። 

ከዚህ በኋላ ሌላ ሰው ዜቡል ተሾመባቸው፣ ዜቡልም ለ25 ዓመት መራቸው። ከዚህም በኋላ እስራኤላውያን በእግዚአብሔር ፊት እንደገና ክፉ ሆኑና በሓጾር ንጉሥ ኢያቢስ ስር ለ20 ዓመታት ተገዙ።  ስለዚህ፣ ይህ ሰነድ በመጽሐፈ መሳፍንት የተጠቀሱትን የኲሰርሰቴም (8 አመታት)፣ የጎቶንያል (40 ዓመታት)፣ የዔግሎም (18 ዓመታት)፣ እና የናዖድ (80 ዓመታት) ዘመናትን ይዘልላል። 

በአንድ የዮሴፉስ ቅጂ ደግሞ ለጎቶንያል ስም በፈንታው «ቄኔዝ» አለው። አንድ ሌላ ሰነድ «የነቢያት ሕይወቶች» (ወይም «ሐሣዊ አጲፋኖስ») እንዳለው፣ ነቢዩ ዮናስ የተቀበረው «በቄኔዝ ዋሻ ውስጥ ሲሆን እሱም በግርግሩ ወቅት የአንዱ ነገድ መስፍን ነበረ።»   

በመጽሐፈ መሳፍንት የኲሰርሰቴም ዘመን ኢያሱ ካረፈ በኋላ ባልተወሰነ ጊዜ ሆነ። ስለዚህ ስለ ቄኔዝና ዜቡል ዘመኖች ያለው ትዝታ ትክክል ከሆነ፣ እነዚህ 82 ዓመታት ከኢያሱ በኋላ እና ከኲሰርሰቴም በፊት (1587-1505 ዓክልበ.) መሰካት ነበረባቸው።

«*የመጽሐፍ ቅዱስ ጥንታዊነት*» እንደሚለው የቄኔዝ ወንድም ስም የካሌብ ልጅ «ሴናሚያስ» ይባላል። እንዳጋጣሚ በሌሎች ሰነዶች በሶርያ ያምኻድ ከ1587-1575 ዓክልበ. ግድም የገዛው እርካብቱም ከ«ሃቢሩ» አለቃ ከ«ሸሙመ» ጋር ስምምነት አደረገ። በአንዳንድ መምህር ዘንድ ይህ ዕብራውያን በዚያው ወቅት በከነዓን ሃይለኛ እንደ ሆኑ ያሳያል።

መደብ:የብሉይ ኪዳን ሰዎች
መደብ:እስራኤል
የባቢሎን ነገሥታት ዝርዝር

**የባቢሎን ነገሥታት ዝርዝር** ከመዝገቦች ታውቋል። 



*
መደብ:የነገሥታት ዝርዝሮች
የውሻ ወገን

**የውሻ ወገን** (Canis) ከውሻ በቀር ሌሎች ዝርያዎች አሉት።

እነዚህ ዝርዮች ሁሉ 78 ሐብለ በራሂ ጥንዶች (39 x 2) ስላሉዋቸው፣ እርስ በርስ ሊከለሱ ይቻላል። 

* ተኲላ C. lupus
** ውሻ (ለማዳ) C. lupus familiaris
* የአሜሪካ ተኲላ C. latris (ስሜን አሜሪካ ብቻ)
* ወርቃማ ተኲላ C. anthus (አፍሪካ ብቻ) (ከ2015 እ.ኤ.አ. በፊት የC. aureus አይነት ታሠበ)
* ወርቃማ ቀበሮ C. aureus (እስያ ብቻ)
* ቀይ ተኩላ (ወይም «ቀይ ቀበሮ») C. simensis (ኢትዮጵያ ብቻ)
* የዪ C. adustus (አፍሪካ ብቻ) 
* ጥቁር ጀርባ ቀበሮ C. mesomelas (አፍሪካ ብቻ)

መደብ:አጥቢ እንስሳት
መደብ:የዱር አራዊት
የውሻ አስተኔ

**የውሻ አስተኔ** (Canidae) በስጋበል ክፍለመደብ ውስጥ ሲሆን፣ ያሉበት አጥቢ እንስሶች ሁሉ ውሻ፣ ተኩላ፣ ቀበሮ ወይም የዪ ይባላሉ።  

በዘመናዊ ሥነ ሕይወት ረገድ፣ 36 ዝርያዎች በ12 ልዩ ልዩ ወገኖች ይከፈላሉ። 

* የውሻ ወገን - ውሻ፣ ተኩላ፣ የዪ (7 ዝርዮች)
* ቀበሮ (5 ወገኖች፣ 23 ዝርዮች) 

ነጠላ ዝርዮች፦
* የአፍሪካ ኣውሬ ውሻ 
* የእስያ አውሬ ውሻ ወይም «ዶል»
* አጭር ጆሮ ውሻ (ደቡብ አሜሪካ)
* ባለጋማ ተኩላ (ደቡብ አሜሪካ)
* የጫካ ውሻ (ደቡብ አሜሪካ)
* የራኩን ውሻ (ምሥራቅ እስያ) 

መደብ:አጥቢ እንስሳት
መደብ:የዱር አራዊት
ሲማ ጭየን

300px|thumb|ሲማ ጭየን
**ሲማ ጭየን** (ቻይንኛ፦ 司馬遷) ከ153 እስከ 94 ዓክልበ. ድረስ የቻይና ታሪክ ጸሐፊ ነበረ።

በተለይ በ100 ዓክልበ. ግድም ስላሳተመው «የታላቁ ታሪክ ጸሐፊ መዝገቦች» ወይም «*ሽጂ*» ይታወቃል።  በዚህ መጽሐፍ የቻይና ታሪክ ከኋንግ ዲ (2389 ዓክልበ. ግድም) ጀምሮ እስከ ራሱ ዘመን ድረስ ይጽፋል።  

መደብ:የቻይና ሰዎች
መደብ:የቻይና ታሪክ
ዲልማ ሩሰፍ

300px|thumb|ዲልማ ሩሰፍ በ2003 ዓም
**ዲልማ ሩሰፍ** (ፖርቱጊዝኛ፦ Dilma Roussef) ከጥር 2003 እስከ ነሐሴ 2008 ዓም ድረስ የብራዚል ፕሬዚዳንት ነበረች።

በ2008 ዓም በሙስና ሳቢያ ከማዕረጓ ተሻረች። 

መደብ:ብራዚል
መደብ:መሪዎች
የቦስፖሮስ ወሽመጥ

300px|thumbnail|የቦስፖሮስ ወሽመጥ (ቀይ)

**የቦስፖሮስ ወሽመጥ** በአውሮፓና በእስያ መካከል በቱርክ አገር ውስጥ የሚገኝ ወሽመጥ ነው።

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:ቱርክ
ኤሪክ ፌግሊን

**ኤሪክ ፌግሊን** (ጀርመንኛ፦ Eric Voegelin 1893-1977 ዓም) የጀርመን ፖለቲካዊ ፈላስፋ ነበር።

መደብ:የጀርመን ሰዎች
መደብ:ፈላስፋዎች
አጊሲውምባ

350px|thumb|አጊሲውምባ በዛሬው ደቡብ ቻድ በቻድ ሐይቅ ጎን ተገኘ።
**አጊሲውምባ** (ሮማይስጥ፦ Agisymba) በሮማዊው ታሪክ ጸሐፊ ቶለሚ ዘንድ በ1ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ም. በዛሬው ደቡብ ቻድ አካባቢ የተገኘ ጥንታዊ አገር ነበር።

ቶለሚ (150 ዓም ግድም) እንደ ጻፈ፣ በ42 ዓም ሮማዊው አለቃ ፍላኩስ ሴፕቲሚዩስ እስከ ቻድ ሐይቅና ከዚያ ማዶ ደረሰ፣ አገሩም አጊሲውምባ ተባለ። አውራሪስና ጉማሬ በሐይቁ ዙሪያ የሞላበት አገር እንደ ነበረ ገለጸ። ከዚያ በ82 ዓም ሌላ ሮማዊ ተጓዥ ጁሊዩስ ማቴርኑስ በሁለተኛው ጉዞ እስከ አጊሲውምባ ድረስ ሄዶ አንድ አውራሪስ ይዞ እንደ ተመለሰ ተጽፏል። ከ75 እስከ 84 ዓም ድረስ የአጊሲውምባ ሕዝብ ለጋራማንቴስ ንጉሥ ተገዥ እንደ ነበር ጨመረ፤ ጋራማንቴስም በአሁኑ ደቡብ ሊብያ የተገኘ ብሔር ነበር።   

መደብ:ቻድ
መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:የአፍሪካ ታሪክ
ኦሪት

**ኦሪት** ማለት በተለይ የብሉይ ኪዳን መጀመርያ ፭ መጻሕፍት ወይም የሙሴ መጻሕፍት ማለት ነው፣ ወይም በእብራይስጥ «ቶራህ» የተባለው ክፍል። ኤነዚህም ፭ መጻሕፍት፦

* ኦሪት ዘፍጥረት
* ኦሪት ዘጸአት
* ኦሪት ዘሌዋውያን
* ኦሪት ዘኊልቊ
* ኦሪት ዘዳግም

«የኦሪት ሕግ» ማለት በነዚህ መጻሕፍት ውስጥ የተጻፈው አስርቱ ቃላትና ሕገ ሙሴ ነው።

በዘመናዊ አማርኛ «ኦሪት» ለዕብራይስጥ «ጦራህ» ወይም ለግሪክኛ «ፔንታቲውክ» ይወክላል፣ ልዩ ልዩ ትርጓሜዎች ኦሪተ ሳምራውያን፣ ኦሪተ አይሁድ፣ ኦሪተ ሊቃውንት ተብለዋል።  

በግዕዝ ግን ተጨማሪ ሦስት መጻሕፍት በ«ኦሪት» ይቆጠራሉ፦ 

* መጽሐፈ ኢያሱ (ኦሪት ዘኢየሱስ)
* መጽሐፈ መሳፍንት (ኦሪት ዘመሳፍንት)
* መጽሐፈ ሩት (ኦሪት ዘሩት)

«ኦሪት» ደግሞ ጥንታዊ ዘመን ወይም በተለይ እነዚህ መጻሕፍት የሚተርኩት ዘመን (ከ1000 ዓክልበ. በፊት) ማለት ነው፤ ከማየ አይኅ አስቀድሞ የነበረውም ክፉ ዘመን ያጠቅልላል። «ኦሪታውያን» ማለት ደግሞ በጥፋት ውሃ የሰመጠው ክፉ ነገድ ሊሆን ይችላል፣ የዚህም አጠራር ከግብጽ ጣኦት ሔሩ ጋር እንደ ተዛመደ ይመስላል። 

መደብ:መጽሐፍ ቅዱስ
ዶን ኪሖቴ

**ዶን ኪሖቴ** (እስፓንኛ፦ *Don Quixote*) በሚጌል ዴ ሴርቫንቴስ በ1597-1607 ዓም በእስፓንኛ የታተመ ዝነኛ ልብ ወለድ ጽሑፍ ነው።

መደብ:ሥነ ጽሁፍ
የፊጂ ሰንደቅ ዓላማ

## ይዩ
* ፊጂ
* የአለም ባንዲራዎች
* ሰንደቅ ዓላማ

መደብ:ሰንደቅዓላማ
መደብ:ፊጂ
የቬኔዝዌላ ሰንደቅ ዓላማ

## ይዩ
* ቬኔዝዌላ
* የአለም ባንዲራዎች
* ሰንደቅ ዓላማ

መደብ:ሰንደቅዓላማ
መደብ:ቬኔዝዌላ
የናርመር መኳያ ሠሌዳ

550px|thumb|የናርመር መኳያ ሠሌዳ ሁለት ጎኖች - ፊትና ጀርባ
**የናርመር መኳያ ሠሌዳ** ከጥንታዊ ግብጽ መጀመርያ ፈርዖን ወይም አምባ ገነን ከናርመር ዘመን (3100 ዓክልበ. ግድም) የታወቀ ጥንታዊ ኩል መኳያ ቅርስ ነው።

የኩል መኳያ ሠሌዳ በጥንታዊ ግብጽ መጀመርያ ኩልን (ለዓይን ቆብ ኮስሞቲክ) ለማዘጋጀት የጠቀመ እቃ ነበር። የኩል መኳያ ሠሌዶች የሚታወቁ በተለይ ከናርመር ዘመንና ከናርመር ጥቂት አስቀድሞ በሆነው ዘመን ብቻ ነው («ቅድመ-ሥርወ መንግስት»፣ በንጉሥ ጊንጥ ዘመን ያህል ነው) ። ከናርመር ዘመን ቀጥሎ ግን የኩል መኳያ በግብጽ በብዛት አልተሠራም ነበር።   

ቅርሱ በ1890 ዓም በነቀን ከተማ ተገኘ። እድሜው ከ፭ ሺህ አመታት በላይ ቢሆንም ሁኔታው በጣም ደህና ነው። የተቀረጸውም ከድቃቅ አሸዋ ድንጋይ ነው።

በዚህ ታዋቂ ናሙና ላይ፣ በያንዳንዱ ጎን ላይ በላይኛ ጫፍ የናርመር ስም በሃይሮግሊፍ ጽሑፍ ናር-መር ከሁለት በሬ ራሶቹ መካከል ይታያል።  

## ፊተኛው ገጽ
በፊተኛው ጎን ንጉሥ ናርመር የግብጽ ነጭ ዘውድ ተጭኖ የላይኛ ግብጽ ወይም ደቡባዊ ግብጽ ንጉሥነት ምልክት ነው።  ንጉሡ አንድን እስረኛ በመሮና በዱላ ሊገድል ነው። እስረኛው በጉልበቶቹ ላይ ቢሆንም ቁመቱ ከንጉሡ በአንድ ራስ በሙሉ ይቀነሳል፣ የጭንቅላቱም ቅርጽ ዘመናዊ ያልሆነው አይነት ነው። ከንጉሥ በስተጀርባ ሌላ አጭር ሰው የንጉሡ ነጠላ ጫማና ጀበና ተሸካሚ ይመስላል። በርሱም አጠገብ የአበባ ምልክት አለ። ከእስረኛው በላይ ጭልፊት ቄጠማ ላይ ማልሠልጠኑ ማለት አረመኔ ጣኦቱ ሔሩ በታችኛ ግብጽ ላይ ማሸነፉ ለማሳየት ነው። ከሁሉ በታች ሁለት የሚሸሹ አጫጭር ሰዎች ያሳያል።

## ኋለኛው ገጽ
በጀርባው ላይ የኩል ማዘጋጃ ሳህን በሁለት ዘንዶ-ነብር አንገቶች ይሠራል። በገመዶችም ይመራሉ። ከዚህም በላይ ንጉሡ የግብጽ ቀይ ዘውድ ተጭኖ የታችኛ ግብጽ ወይም ሰሜናዊ ግብጽ የንጉሥነት ምልክት ነው። የነጠላና ጀበና ተሸካሚ እንደገና ከኋላው ይታያል፣ የአበባም ምልክት እንደገና በራሱ አጠገብ አለ። 

በሠልፉ ከንጉሡ ቀኝ ረጅም ጽጉር ያለው አጭር ሰው የጽሑፍ እቃ ይዞ፣ በአጠገቡ «ጨቲ» ወይም ጸሐፈ ትዕዛዝ ይላል። እሱም ብቻ ጺም የሌለው ነው። ይህም ለመጀመርያው ጊዜ የግብጽኛ ተናባቢ ድምጽ ምልክቶች የታዩበት ናሙና ነው። ከነርሱም በፊት አራት ሌሎች አጫጭር ሰዎች ዓላማዎች ይዘው በዓላማዎቻቸው ላይ የጊንጥ፣ «የሴት (ወገን) እንስሳ» (አዋልደጌሣ ወይም ቀበሮ)፣ እና ሁለት ጭላቶች አሉ። ይህም የዓላማዎች ትርዒት እንደ የናርመር ዱላ፣ የጊንጥ ዱላ፣ የመንደሮቹ መኳያ ሰሌዳ ይስማማል። 

ከዚህም ሠልፍ ወደ ቀኙ፣ አሥር ራሶቻቸውን ያጡ ሠዎች ይተኛሉ። ከሁሉም በታች አንድ በሬ ሰውንና ከተማን እያጠቃ ነው።

## የውጭ መያያዣ
* The Narmer Catalog (Narmer Palette) 
* The Narmer Palette Bibliography 

መደብ:ጥንታዊ ግብፅ
መደብ:ሥነ ቅርስ
የቀድሞና የወደፊቱ ንጉሥ

***የቀድሞና የወደፊቱ ንጉሥ*** (እንግሊዝኛ፦ *The Once and Future King*) በእንግሊዛዊው ደራሲ ቴረንስ ዋይት በ1950 ዓ.ም. የታተመ ልብ ወለድ መጽሐፍ ነው።  (መጀመርያው ክፍል «በአለቱ ውስጥ ሰይፉ» በ1930 ዓ.ም. ታተመ።)

ልብ ወለዱ ስለ አፈ ታሪካዊው የብሪቶናውያን ንጉስ አርሰር ነው። አርሰር በውነት ታሪካዊ ንጉሥ እንደ ሆነ እጅግ አጠያያቂ ቢሆንም፣ በዘመናት ላይ አያሌው ትውፊቶችና አፈታሪኮች ስለርሱ ተበዙ። (ዕውነተኛ ሰው ከሆነ ንጉሥ ሳይሆን ምናልባት በ500 ዓም ግድም በተፈጸመው በባዶን ውግያ የብሪቶኖች አለቃ ሊሆን ይቻላል።) በአንዱ ትውፊት ዘንድ ንጉሥ አርሰር በሮማይስጥ «Rex quondam rex denique» (የቀድሞና የወደፊት ንጉሥ) የሚል ጥቅስ የተጻፈለት በመሆኑ፣ የዚህ መጽሐፍ አርዕስት ከዚያ ተወሰደ። ይኸኛው መጽሐፍ ደራሲ ግን የአርሰር ታሪክ ሆን ብሎ ከሌሎች ዘመኖች ጋር እያቀላቀለ ስለ ቀኑም ፖለቲካ (በተለይም ስለ 2ኛው አለማዊ ጦርነት) ብዙ ትችቶች በማሳኩ አስቂኝና አዝናኝ ዝነኛ ጽሑፍ አቅርቧል። 

*ድርሰቱ በሙሉ 

መደብ:ሥነ ጽሁፍ
ጆን ብራውን

300px|thumb|ጆን ብራውን 1851 ዓም
**ጆን ብራውን** (እንግሊዝኛ፦ John Brown 1792-1852 ዓም) ዝነኛ የባርነት ማጥፋት እንቅስቃሴ (ጸረ-ባርነት) መሪ ነበሩ።

በመጨረሻ አክራሪ ሆነና እንደ ተዋጊ በጦር ኃይል ባርዮችን ነጻ ለማስወጣት ይሞክር ነበር። በመጨረሻውም ጥቃት ግን ተያዘና በሙት ብቃ ተሰቀለ።  ከዚህ ቀጥሎ ብዙ ጊዜ ሳያልፍ ሀገሪቱ በሙሉ በአሜሪካ ብሔራዊ ጦርነት ውስጥ ትይዝ ጀመር። 

መደብ:የአሜሪካ ሰዎች
መደብ:የአሜሪካ ታሪክ
ደትሊኮን

**ደትሊኮን** (ጀርመንኛ፦ Dättlikon ) የስዊዘርላንድ መንደር ነው።

መደብ:የስዊዘርላንድ ከተሞች
አንድ ሺህ አንድ ሌሊቶች

**አንድ ሺህ አንድ ሌሊቶች** (አረብኛ፦ أَلْف لَيْلَة وَلَيْلَة‎‎  /አልፍ ለይለ ዋ-ለይለ/፣ «ሺህ ሌሊትና ሌሊት») በአረብኛ የታወቀ ዝነኛ ጥንታዊ ልብ ወለድ አፈ ታሪኮች፣ አድባሬ ተረቶችና ትውፊቶች ክምችት ነው። 

ጽሑፉ በመዋቅሩ በአረብኛ ከ800 ዓም ግድም መኖሩ ታውቋል።  ከዚያ አስቀድሞ ታሪኩ በመካከለኛ ፋርስኛ እንደ ተገኘ ይታመናል፤ ይህ ትርጉም ግን አልተረፈልንም። ያው ፋርስኛ ጽሑፍ ደግሞ በሳንስክሪት ክምችቶች በተለይም በ*[[ፓንቻታንትራ]]* («አምስቱ ድርሰቶች») እና በቡዲስም ጽሑፍ *[[የጃታካ ተረቶች]]* ላይ እንደ ተመሠረተ ይታመናል። (*የጃታካ ተረቶች* እስካሁን በጤራቫዳ ቡዲስም ዘንድ እንደ ቀኖናዊ እምነት ጽሑፍ ይቆጠራሉ።)   

ስለዚህ የ*አንድ ሺህ አንድ ሌሊቶች* ጽንሰ ሀሣቦች ምናልባት በሕንድ አገር ከ6ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ. ጀምሮ ሊታይ ይቻላል። በጊዜ ላይ፣ ከትርጉም እስከ ትርጉም፣ ከቅጂ ወደ ቅጂ፣ ከዘመን እስከ ዘመን፣ አዳዲስ አፈ ታሪኮች ይጨመሩበት ነበር፤ በመጨረሻም ወደ አውሮፓዊ ልሳናት ሲተረጎም ሌሎችም ታሪኮች ተጨመሩበትና በዓለም ዙሪያ የተወደደ አዝናኝ ሥነ ጽሑፍ ሆነ። 

መደብ:ሥነ ጽሁፍ‎
ታይታኒክ

:*ለፊልሙ፣ [[ታይታኒክ (ፊልም)]] ይዩ።*

**ታይታኒክ** (እንግሊዝኛ፦ RMS Titanic) የዩናይትድ ኪንግደም ታላቅ መርከብ ነበረች። በ1904 ዓም ከኢንግላንድ ወደ ኒው ዮርክ ከተማ ስትሄድ ግጭት ከበረዶ አለት ጋር ደርሶባት ተሰመጠች። 

መደብ:ዩናይትድ ኪንግደም
መደብ:ታሪክ
ናስ ዘመን

**ናስ ዘመን** ወይም **የነሐስ ዘመን** በ«ሦስቱ ዘመናት» አስተሳሰብ ከድንጋይ ዘመንና ከብረት ዘመን መካከል የነበረው ዘመን ነው። በአጠቃላይ እንደ ተለመደ ከ3125 እስከ 1200 ዓክልበ. ያህል ያመልክታል። በዚህ ዘመን አብዛኞቹ መሣርያዎችና እቃዎች የተሠሩ ከናስ (መዳብና የቆርቆሮ አብረው በአቃላጭ ተቀላቅለው) ነበር። 

የናስ ጥቅም በጥንታዊ ግብጽ ከ3125 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ ይታወቅ ነበር። ሆኖም በሰርቢያ (አውሮፓ) የተገኙ የናስ ቅርሶች ከ7000 ዓክልበ. እንደ ሆኑ በአንዳንድ ሥነ ቅርስ ሊቆች ተብለዋል፤ ይህ አቈጣጠር ተከራካሪ ነው።  

የብረት ቀለጣ ምናልባት ከ1880 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ በሐቲ አገር ይታወቅ ነበር (ካሩም ይዩ)። ዳሩ ግን የብረት መሣርዮች በጅምላ ተሥረው የነሐስ እቃዎች የተኩ ከ1200 ዓክልበ. በፊት አልሆነም። ከ1200 ዓክልበ. በኋላ «የብረት ዘመን» ሊባል ይችላል።  የብረት ጥቅም ደግሞ በአውሮፓ፣ በእስያና በአፍሪካ በሙሉ ከ400 ዓክልበ. በፊት ተስፋፋ። የናስ ቀለጣም በደቡብ አሜሪካ ይታወቅ ነበር፤ ከ800 ዓም ያህል በኋላ እስከ መካከለኛ አሜሪካ ድረስ ተስፋፋ፤ ከሜክሲኮ ስሜን ግን አውሮፓውያን ሳይገቡ ቀለጣ ከቶ አልተገኘም። 

መደብ:ታሪክ
መደብ:ሥነ ቅርስ
ናጋሳኪ

thumbnail
**ናጋሳኪ** （በጃፓንኛ: 長崎市) የጃፓን ከተማ ነው። 

መደብ:የጃፓን ከተሞች
ኑናቩት

450px|thumbnail|የኑናቩት ሥፍራ በካናዳ

**ኑናቩት** (Nunavut) በካናዳ የሚገኝ ግዛት ነው።   በ1991 ዓም ተመሠረተ።  ዋና ከተማው ኢቃሉዊት ነው።

መደብ:የካናዳ ክፍላገራት
የተራራ አንበሣ

**የተራራ አንበሣ** (**ኩገር** ወይም **ፑማ**) በአሜሪካዎች ብቻ የሚገኝ የፑማ ወገን አባል ዝርያ ነው።

መደብ:ታላላቅ ድመቶች
ካንጋሮ

350px|thumb|ወንድ ካንጋሮች ብዙ ጊዜ ቡጢ ያደርጋሉ።
**ካንጋሮች** በአንድ ሃገር ብቻ ነው የሚገኙት፤ እሱም ምድረ አውስትራሊያ ናት። ለሃገሪቱም እንደ ምልክት እና ብሄራዊ ገፅታ (አርማ) ተደርገው ይታያሉ። 

የካንጋሮዎች መንጋ «ሞብ» ይባላል፤ መንጋውም 10 እና ከአስር በላይ ቁጥር ያላቸውን ካንጋሮች ይይዛል። 

ትልቅ ወንድ ካንጋሮ 2 ሜትር ሲረዝም 90 ኪ.ግ ይመዝናል።

ሴቱም ከወንዱ በተቀራረበ መልኩ ትመዝናለች ትከብዳለች።
 
የካንጋሮችን ፆታ የሚለየው ሴቱ ደረቷ ላይ ባለው ከረጢት መሰል ነገር እና በመራቢያ አካሎቻቸው ነው። 

ካንጋሮዎች በሚወለዱ ጊዜ ቁመታቸው 1 ኢንች፣ ክብደታቸውም 1 ግራም ብቻ ነው። ልክ እንደተወለዱም ያለማንም እርዳት (አጋዥ) በደመነፍስ በመንሸራተት እናታቸው ደረት ላይ ወዳለው ከረጢት ይገባሉ። 

ከዛም ለ7 ወር በእናታቸው ሆደ ከረጢት ዉስጥ ቆይተው አድገው ይወጣሉ።

ካንጋሮዎች በፍጥነት በሚሮጡበት ጊዜ ከ60-70 km ይጓዛሉ። 

ካንጋሮዎች ሚዛናቸውን የሚጠብቁት በጭራቸው ነው።

የካንጋሮ ስጋ በዉስጡ 2% ዝቅተኛ  ቅባት የያዘ በመሆኑ እና በዉስጡ ጠቃሚ  ንጥረ ነገሮችን በመያዙ ለጤና ጠቃሚ ነው። 

አዉስትራሊያም ለተለያዩ የአለም ሃገራት የካንጋሮ ስጋን በመላክ ከፍተኛ የሆነ የገቢ ምንጭ ሆኖታል።

## ስም

«ካንጋሮ» የሚለው ቃል በእንግሊዝኛ (Kangaroo /ካንጋሩ/) በኩል፣ የተወሰደው ከአውስትራልያ ኗሪ ቋንቋ ጉጉ ይምጥርኛ ቃል «ካንጉሩ /ጋንጉሩ»  ነበር። ይህም ማለት «ምሥራቅ  ግራጫ ካንጋሮ» ነው። (ለሌሎቹ ዝርዮች ግን በጉጉ ይምጥርኛ ልዩ ልዩ ስሞች አሉ።)

## ዝርዮች
አራት ካንጋሮ ዝርዮች በአውስትራልያ አሉ፦

* ቀይ ካንጋሮ
* ምሥራቅ ግራጫ ካንጋሮ
* ምዕራብ ግራጫ ካንጋሮ
* ድኩሌ ካንጋሮ

እንዲሁም በአውስትራልያና በኒው ጊኒ ላይ ከካንጋሮ አነስተኛ የሆኑት በርካታ ሌሎች ተመሳሳይ እንስሶች አሉ፣ እነዚህ ዋላቢ፣ ዋላሩ፣ እና የዛፍ ካንጋሮ ናቸው። በተጨማሪ የተዘመደው አይጥ ካንጋሮ በአውስትራልያ አለ። ከዚህም ሌላ በስሜን አሜሪካ በዘራይጥ ክፍለመደብ ውስጥ ካንጋሮ አይጥ የተባለ ፍጡር አለ።

መደብ:አውስትራልያ
መደብ:አጥቢ እንስሳት
ድንጋይ ዘመን

**ድንጋይ ዘመን** በ«ሦስቱ ዘመናት» አስተሳሰብ ከናስ ዘመን አስቀድሞ የነበረው ዘመን ነው። በአጠቃላይ እንደ ተለመደ ከ3125 ዓክልበ. ያህል በፊት ያመልክታል። በዚህ ዘመን አብዛኞቹ መሣርያዎችና እቃዎች የተሠሩ ከድንጋይ ነበር። 

የናስ ጥቅም በጥንታዊ ግብጽ ከ3125 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ ይታወቅ ነበር። ይህም ደግሞ በአለም ላይ የጽሑፍ መጀመርያ ወቅት ስለነበር፣ የታሪክ መጀመርያ ደግሞ ይባላል። እንግዲህ የ«ድንጋይ ዘመን» እና የ«ቅድመ-ታሪክ» ትርጉም አንድላይ ሊሆን ይችላል። 

የዚህ አከፋፈል ዋጋ አጠያያቂ ነው። በብዙ ቦታዎች የናስና የብረት ዕውቀት የገቡት በአንድ ጊዜ ነበረ። ለምሳሌ በስሜን አሜሪካ በኩል፣ አውሮፓውያን 1500 ዓም ያህል ሳይገቡ ኗሪዎቹ የብረታብረት ቀለጣ እንደነበራቸው አይታስብም፤ ከተደቀደቀ መዳብ፣ ወርቅና ብር በቀር ብዙ የብረታብረት እቃዎች አላወቁም ነበር።  የመዳብና የነሐስ ቀለጣ ግን በደቡብ አሜሪካ ይታወቅ ነበር፣ ከ800 ዓም ግድም ጀምሮ በመካከለኛ አሜሪካ ደግሞ ይታወቅ ነበር።

መደብ:ታሪክ
መደብ:ሥነ ቅርስ
ሰን-ድዬ-ዴ-ቮዥ

**ሰን-ድዬ-ዴ-ቮዥ** (ፈረንሳይኛ፦ Saint-Dié-des-Vosges) የፈረንሳይ ከተማ ነው።

መደብ:የፈረንሣይ ከተሞች
ሰን-ፕዬርና ሚክሎን

400px|thumb
**ሰን-ፕዬርና ሚክሎን** (ፈረንሳይኛ፦ Saint Pierre et Miquelon) በካናዳ አጠገብ የፈረንሳይ ትንንሽ ደሴቶች ናቸው።  6,080 ኗሪዎች አሉባቸው።

መደብ:ፈረንሣይ
መደብ:ስሜን አሜሪካ
መካከለኛ ዘመን

**መካከለኛው ዘመን** በተለይ በአውሮፓ ታሪክ እንደሚወሰን ከ468 እስከ 1445 ዓም ድረስ ያህል ያለው ጊዜ ነው።

ይህም ከ468 ዓም ወይም ከሮሜ (ምዕራብ መንግሥት) ውድቀት ለኦዶዋከር ጀምሮ ማለት ነው። መጨረሻውም ቁስጥንጥንያ ለኦቶማን ቱርኮች እስከ ወደቀበት ዓመት እስከ 1445 ዓም ድረስ ይቆጠራል። 

በዚህ ዘመን አብዛኛዎች አለም ሉል ሳይሆን ለጥ ያለ እንደ ነበረች ያምኑ ነበር።

መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:ታሪክ
የብረት ዘመን

**የብረት ዘመን**  በ«ሦስቱ ዘመናት» አስተሳሰብ ከናስ ዘመን ቀጥሎ የነበረው ዘመን ነው። በአጠቃላይ እንደ ተለመደ ከ1200 ዓክልበ. ያህል ጀምሮ ያለው ዘመን ያመልክታል። በዚህ ዘመን አብዛኞቹ መሣርያዎችና እቃዎች የተሠሩ ከብረት (በአቃላጭ ተቀላቅለው) ነበር። 

የብረት ዶቃዎች  በጥንታዊ ግብጽ (ጥንታዊ መንግሥት 3000 ዓክልበ ያህል) ተገኝተዋል፤ እነዚህ ከተፈጥሮ በረቅ ብረት ተደቀደቁ እንጂ አቃላጮቻቸው ለብረት ቀለጣ  በቂ ሙቀት አያሞቁም ነበር። የናስ ቀለጣ ግን (መዳብና ቆርቆሮ) ያውቁ ነበር። 

የብረት ቀለጣ ምናልባት ከ1880 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ በሐቲ አገር ይታወቅ ነበር (ካሩም ይዩ)። ዳሩ ግን የብረት መሣርዮች በጅምላ ተሥረው የነሐስ እቃዎች የተኩ ከ1200 ዓክልበ. በፊት አልሆነም። ከ1200 ዓክልበ. በኋላ «የብረት ዘመን» ሊባል ይችላል።  የብረት ጥቅም ደግሞ በአውሮፓ፣ በእስያና በአፍሪካ በሙሉ ከ400 ዓክልበ. በፊት ተስፋፋ። ዓረብ ብረት የሚባሉት ጠንካራ ብረት ውሁድ አይነቶች ከ300 ዓክልበ. ግድም ጀምሮ ከሕንድ አገር ታውቀዋል። ይህም ዓረብ ብረት በ1 ዓም ግድም በታንዛኒያ ይሠራ ጀመር፤ በአውሮጳ ግን ዓረብ ብረት ከ900 ዓም ያህል በፊት አልተሠራም።   

የ«ሦስቱ ዘመናት» አስተሳሰብ በመጀመርያ በጥንት በተደረጀው ወቅት፣ «አሁን በብረት ዘመን ውስጥ ነን» የሚል አስተሳሰብ ነበር። ስለዚህ የብረት ዘመን ልክ መቼ እንደ ተጨረሰ አልተወሰነምና ልዩ ልዩ ሀሣቦች አሉ።

* 1 ዓም ጨረሰ፣
* 1000 ዓም ጨረሰ፣
* እስከ የኢንዱስትሪ አብዮት (አዲስ ቴክኖሎጂ፣ 1750 ዓም. ግድም) ድረስ ቆየ፣ ወይም
* መቸም አልጨረሰም፣ እቃዎች እስካሁን በብረት እየተሠሩ ነውና። 

መደብ:ታሪክ
የሃን ሥርወ መንግሥት

375px|thumb|የሃን ሥርወ መንግሥት ግዛት በ108 ዓክልበ. ግድም
**የሃን ሥርወ መንግሥት** በቻይና ታሪክ ከ214 ዓመተ ዓለም እስከ 212 ዓ.ም ድረስ የቆየ ሥርወ መንግሥት ነበር። 

 

መደብ:የቻይና ታሪክ
መደብ:የቻይና ነገሥታት
የሚንግ ሥርወ መንግሥት

375px|thumb|የሚንግ ግዛት እድገት ከ1360 እስከ 1379 ዓም ድረስ
**የሚንግ ሥርወ መንግሥት** በቻይና ታሪክ ከ1360 እስከ 1636 ዓም ድረስ የቆየ ሥርወ መንግሥት ነበረ። 

 

መደብ:የቻይና ታሪክ
መደብ:የቻይና ነገሥታት
የጪንግ ሥርወ መንግሥት

375px|thumb|የጪንግ ግዛት 1700 ዓም ግድም
**የጪንግ ሥርወ መንግሥት** በቻይና ታሪክ ከ1636 እስከ 1904 ዓም ድረስ የቆየ ሥርወ መንግሥት ነበረ። 

ይህ ሥርወ መንግሥት የማንቹ ብሔር ግዛት ነበረና የመላው ቻይና ህዝብ ጽጉራቸውን በጉንጉን እንዲያድርጉ አስገደዱ። ይህም እስከ 1904 ዓም እስከ ሢንኃይ አብዮት ድረስ ቆየ።  

 

መደብ:የቻይና ታሪክ
መደብ:የቻይና ነገሥታት
ቴሉጉኛ

thumb|upright=1.25|ድራቪዲያን ቋንቋዎች ከነቴሉጉኛ የሚነገሩበት ዙርያ

**ቴሉጉኛ** (**తెలుగు** /ቴሉጉ/) በደቡብ ሕንድ የሚነገር ቋንቋ ነው። የድራቪዲያን ቋንቋዎች ቤተሠብ አባል ነው። 74 ሚሊዮን ተናጋሪዎች ሲኖሩት ከሕንድ አገር 23 ይፋዊ ቋንቋዎች አንዱ ነው። 

*

መደብ:ቋንቋዎች
መደብ:ሕንድ
2010ሮቹ

**2010ዎቹ** ዓመተ ምኅረት ከ2010 ዓም ጀምሮ እስከ 2019 ዓም ድረስ ያሉት ዓመታት ናቸው። 

መደብ:አሥርታት
የጃፓን ባሕር

300px|thumbnail|የአረቢያ ባሕር

**የጃፓን ባሕር** የተባለው  ከጃፓን፣ ኮርያና ሩስያ (ሳይቤሪያ) መካከል የሚገኝ ባህር ነው።

በአለም ዙሪያ ከኮርያ በስተቀር «የጃፓን ባሕር» ይባላል።  በደቡብ ኮሪያ፣ «የምሥራቅ ባሕር» ይባላል። በስሜን ኮሪያ፣ «የኮሪያ ምሥራቅ ባሕር» ይባላል። 

መደብ:የውሃ አካል
መደብ:እስያ
የጂብራልታር ወሽመጥ

400px|thumb|የጂብራልታር ወሽመጥ ከጠፈር ታይቶ
**የጂብራልታር ወሽመጥ** ከአትላንቲክ ውቅያኖስና ከሜዲቴራኔያን ባህር መካከል የሆነ ወሽመጥ ነው።  በአንድ በኩል አውሮፓ፣ እስፓንያና ጂብራልታር አሉ።  በሌላው አንፃር ሞሮኮና ሴውታ አሉ።

መደብ:የውሃ አካል
የብርሃናት ክፍለ ዘመን

**የብርሃናት ክፍለ ዘመን** (ፈረንሳይኛ፦ le Siècle des Lumières /ለ ሲዬክል ዴ ሉምዬር/፣ ጀርመንኛ፦ Aufklärung /አውፍክላሩንግ/ «ማብራራት»፣ እንግሊዝኛ፦ Enlightenment /እንላይተንመንት/ «ማብራራት») በተለይ በ18ኛው ክፍለ ዘመን የተከሠተው፣ ከ17ኛው ክፍለ ዘመን «ሳይንሳዊ አብዮት» የተከተለ የዘመናዊ ፍልስፍና እንቅስቃሴ  ነበረ። «የፍልስፍና ክፍለ ዘመን» ወይም «የምክንያት ዘመን» ተብሏል። 

እንቅስቃሴው የተጀመረው በፈረንሳይ ሲሆን፣ በተለምዶ ከ1707 እስከ 1781 ዓም ድረስ እንደ ቆየ ይቆጥሩታል።  ከፈረንሳይ የ«ማብራራት» ሀሣቦች በተለይ ወደ እስፓንያ፣ ጀርመን፣ ፖላንድ፣ ሩስያ፣ ግሪክ፣ ስኮትላንድና አሜሪካ ተስፋፉ። በሌሎች አገራት ግን ለምሳሌ በእንግላንድ ወይም በጣልያን፣ «ማብራራቱ» አነስተኛ ሚና አጫወተ። 

በዚህ ወቅት ዘመናዊ ከነበሩት ሃሣቦች መሃል፦ 

*ምክኑያዊነት
*የሳይንስ ፍልስፍና
*ጥቅማዊነት  
*ለሴ ፈር
*ዴሞክራሲ
*እኩላዊነት 
*ብሔራዊ መብቶች
*ሃይማኖታዊ መታገሥ

እንዲሁም በዚህ ወቅት የምጣኔ ሀብት፣ የሕገ መንግሥት፣ የአርነት፣ የትምህርት ፍልስፍናዎች እየተደረጁ ነበር።  መደበኛ የክርክር ማህበር ሥርዓትና ቡና ቤት (ቡና የሚጠጣበት ሰዎችም የሚወያዩበት) ዘመናዊ ሆኑ።  እንዲሁም የንጉሥ ወይም የፓፓ ሥልጣናት ተጽእኖ ይቀነስና ሕዝባዊነት፣ ተጠራጣሪነት ይበዛ ነበር።   

መደብ:ፍልስፍና
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ