open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
የኢንዱስትሪ አብዮት

**የኢንዱስትሪ አብዮት** ማለት በተለይ ከ1750 እና 1820 ዓም ያህል መካከል የተከሠተው ለውጦች ዘመን ነው። በነዚህ አመታት ለውጦቹም የአዲስ ፈጠራዎችና ቴክኖሎጂዎች ፈጣን መስፋፋት ነበሩ። ከታላቅ ብሪታንያ ጀምሮ ተስፋፋ።

* የእጅ ሥራ ዘዴዎች በፋብሪካዎች ተተኩ።  
* ብዙ የብረት ክፍሎች የነበሯቸው ውስብስብ መኪናነቶች ተበዙ።
* የእንፋሎት ባቡርና የእንፋሎት ሃይል ተበዙ።
* ጥንተ ንጥር ይጠቀም ነበር። 
* የጋዝ ብርሃን፣ ሲሚንቶ ተደረጁ።

እነዚህ ለውጦች የሕዝቦች ኑሮ ዘዴና ምቾት  ከበፊት ዘመናት ይልቅ በጣም አሻሸሉ፣ የሕዝቦችም ቁጥር እንዲበዛ አስቻሉ። 

መደብ:ታሪክ
መደብ:ፈጠራዎች
በቋል

360px|thumb|በቋል ወይም ጨረባ
**በቋል** ወይም **ጨረባ** (Hirundinidae) በአለም ዙሪያ የሚገኝ ሰፊ የአዕዋፍ አስተኔ ነው። 19 ወገኖችና 83 ዝርዮች አሉበት።

 

መደብ:አዕዋፍ
የመቶ ዓመታት ጦርነት

390px|thumb|የጦርነቶች ታሪክ (እ.ኤ.አ.)፤ ለፈረንሳይ ግዛት ተካሄዱ።
**የመቶ ዓመታት ጦርነት** የተባለው እንዲያውም ሦስት ቅጥልጥል ጦርነቶች ሲሆኑ ከ1329 እና 1445 ዓም. መካከል ከእንግላንድ ነገሥታትና ከፈረንሳይ ነገሥታት ሥራዊቶች መካከል ተዋጉ።  በሦስቱም ጦርነቶች መካከል ሁለት ሰላማዊ ፋታ ዘመኖች ነበሩ።

* 1ኛው - ከ1329 እስከ 1353 ዓም ድረስ
* 2ኛው - ከ1361 እስከ 1381 ዓም ድረስ
* 3ኛው - ከ1407 እስከ 1445 ዓም ድረስ 

መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:እንግሊዝ
መደብ:ፈረንሣይ
መደብ:ጦርነት
ኦሪት ዘኊልቊ

**ኦሪት ዘኊልቊ** በመጽሐፍ ቅዱስ ብሉይ ኪዳንና በኦሪት አራተኛው መጽሐፍ ነው። ሙሴ እብራውያንን ከሲና ልሳነ ምድር እስከ ከነዓን ጠረፍ ድረስ ሲመራቸው ይተርካል። በዚህ ውስጥ ያሉት ሕግጋት ወይም ትአዛዛት በሕገ ሙሴ ውስጥ ይቆጠራሉ። 

መደብ:መጽሐፍ ቅዱስ
የሲና ልሳነ ምድር

400px|thumb|left|የሲና ልሳነ ምድር ከጠፈር ታይቶ
**የሲና ልሳነ ምድር** በግብጽ የሚገኝ ሲሆን የእስያ አሕጉር ክፍል ይቆጠራል።  ከአፍሪካና ከእስያ መካከል የሚሆን የመሬት ድልድይ ነው፣ እንዲሁም ከሜዲቴራኔያን ባህርና ከቀይ ባህር መካከል ነው። እነዚህም ባህሮች በስዌዝ ቦይ ይቀጣጠላሉ። 
450px|thumb|የሲና ልሳነ ምድር ከምሥራቁ ታስይቶ
የጥንታዊ ግብጽ ፈርዖኖች ከ1ኛው ስርወ መንግሥት ጀምሮ ወደ ሲና ለማዕድን በተለይም ለበሉር ለማግኘት ጉዞዎች ያካሂዱ ነበር። በልሳነ ምድሩም የሚገኘው ደብረ ሲና በመጽሐፈ ሄኖክ ይጠቀሳል፣ እንዲሁም በኦሪት መሠረት ሙሴ ሕገ ሙሴን የተሰጠበት ቅዱስ ቦታ ነው።  

## 

Sinai-Katharinenkloster-48-Nordansicht-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-1234-Kameltour-Touristen-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-1260-Akazie der Ziegenmaedchen-Kamele-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-1278-Felsformationen-Touristin-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-1330-feiner Sand-Sandsteinformation-2009-gje.jpg
Sinai-Kameltour-1468-Oase-2009-gje.jpg
Sinai-Trekking-130-Abdullahs Kinder auf dem Kamel-2009-gje.jpg
Sinai-Trekking-218-Mauern-Felsen-2009-gje.jpg
Sinai-Trekking-254-Beduinengarten-2009-gje.jpg
Sinai-Trekking-266-Touristin im Titanengeroell-2009-gje.jpg


መደብ:ግብፅ
መደብ:እስያ
ኦሪት ዘጸአት

**ኦሪት ፡ ዘጸአት** የመጽሐፍ ቅዱስ ብሉይ ኪዳንና የኦሪት ሁለተኛው መጽሐፍ ነው። ስለ ሙሴ ልደት፣ እብራውያን ከጌሤም ወደ ሲና ልሳነ ምድር በተአምራት እንዳመራቸውና አስርቱ ቃላትን ሕገ ሙሴንም እንደ ሰጣቸው ይገልጻል። 

መደብ:መጽሐፍ ቅዱስ
ኡምብሪያ

thumb|300px|ኡምብሪያ በጣልያን

**ኡምብሪያ**  የጣልያን ክፍላገር ነው። ዋና ከተማው ፔሩጃ ነው።

መደብ:የጣልያን ክፍላገራት
ስሜን ዋልታ

thumb
**ስሜን ዋልታ** ማለት የመሬት እንዝርት የምትዞርበት ከሁሉም ስሜን የሆነው ያው ነጥብ ነው። በአርክቲክ ውቅያኖስ መሃል ይገኛል።

ለዚህም ቅርብ የሆነው መግነጢሳዊ ስሜን ዋልታ ሌላ ነጥብ ነው።  ይህ ጠድከል ምንጊዜም የሚያጠቆም፣ ቀስ በቀስ ተዘዋዋሪ የሆነ ሥፍራ ነው። 

በተጨማሪ ሦስተኛ ምድረ መግነጢሳዊ ስሜን ዋልታ ደግሞ አለ።

መደብ:መልክዐ ምድር
X

thumbnail|220px

**X** / **x** በላቲን አልፋቤት ሀያ አራተኛው ፊደል ነው። 

የ«X» መነሻ ከቅድመ-ሴማዊ ጽሕፈት እንደ ሆነ ቢታስብም እስካሁን አልተገኘም። ለዚህም ምናልባት ተመሳሳይ የግብጽ ሀይሮግሊፍ ነበር። አንዳንድ ሊቃውንት የ"ዓምድ" ("ጀድ") ስዕል እንደ ነበር ይገምታል። 

ቅርጹ ከዚያ በፊንቄ (ከነዓን) ሰዎች ተለማ፣ ለድምጹም /ስ/ አገለገለ።

በግሪክኛ ግን ከ«ሺን» የደረሰው «ሲግማ» ለ/ስ/ ስላገለገለ፣ ከሳሜክ የደረሰው ቅርጽ «Ξ» በምስራቃዊ ግሪክ አልፋቤት ለድምጹ /ክስ/ ይወከል ጀመር። ሌላ አዲስ ቅርጽ «Χ» በምሥራቅ ግሪክ አልፋቤት ለ/ኽ/ ወከለ፤ በምዕራባዊ ግሪክ አልፋቤት ግን ይህ ቅርጽ ለ/ክስ/ ተጠቀመ።  

በኤትሩስክኛ አልፋቤት እንዲሁም በላቲን አልፋቤት የ«X» ቅርጽ እንደ /ክስ/ ሆኖ ቆየ።  በእንግሊዝኛም ደግሞ አብዛኛው ጊዜ /ክስ/ ያመልክታል። በአንዳንድ ሌሎች ቋንቋዎች ግን ልዩ ልዩ ድምጾች ሊወክል ይችላል።

በግዕዝ አቡጊዳ ደግሞ «ሰ» («ሳት») የሚለው ፊደል ከሴማዊው «ሳሜክ» ስለ መጣ፣ የላቲን 'X' ዘመድ ሊባል ይችላል።

መደብ:የላቲን አልፋቤት
አትሬዩስ

390px|thumb|ጡወስቴስና አትሬዩስ፣ 1400 ዓም ግድም ተሳለ።
**አትሬዩስ** በጥንታዊ ግሪክ አፈ ታሪክ ዘንድ የሙከናይ ከተማ-አገር ንጉሥ ነበረ። 

ልክ መቼ ይገዛ እንደ ነበር ያልተወሰነ ነው፤ የሙከናይ ሥልጣኔ በግሪክ አገር ምናልባት ከ1600-1100 ዓክልበ. ያህል እንደ ቆየ  ይታሥባል። ይህ ከትሮያ ጦርነት በፊት በሆነው ጨለማ ዘመን ነበር። 

በትውፊቱ መሠረት አትሬዩስና ወንድሙ ጡወስቴስ ለንጉሥነቱ እጩዎች ነበሩ።  በመጀመርያ የከተማ ሕዝብ ጡወስቴስን ይምረጡ ነበር።

ያንጊዜ በተአምር ፀሐይ በቀን ወደ ኋለ ተመልሶ ወደ ምሥራቁ አድማስ እንደ ተጓዘ ታያቸው።

ከዚህ ክሥተት የተነሣ የከተማ ሕዝብ ሀሣባቸውን ቀይረው ንጉሥነቱን ለአትሬዩስ ሰጡት።

በኬጥያውያን መንግሥት መዝገቦች ደግሞ አንድ «አታርሲያ» የተባለው የአሒያውያን (ግሪኮች) ንጉሥ ተገኘ።  ይህም «አታርሲያ» የአትሬዩስ ስም በኬጥኛ እንደ ሆነ በአንዳንድ መምህሮች ይታሥባል። 

መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
አሥራ አንድ

**አሥራ አንድ** በተራ አቆጣጠር ከአሥር የሚከተለው ቁጥር ነው።

ምልክቱ ከግዕዝ እንደ ተወረሰ **፲፩** ነው፣ ይህም ከአሥር እና አንድ ምልክቶች ነው።

በብዙ ልሳናት የሚገኘው ምልክት **11** ከሕንዳዊ ቁጥር ምልክቶች 1 (አንድ) ነው።  ከዚያ አስቀድሞ በሮማውያን ቁጥር ምልክቶች የ«አሥራ አንድ» ምልክት «**XI**» ነበር።

መደብ:ቁጥር
የሞንጎላውያን መንግሥት

380px|thumb|የሞንጎላውያን መንግሥት ፈጣን መስፋፋት 1189-1286 ዓም
**የሞንጎላውያን መንግሥት** ከ1198 እስከ 1286 ዓም. ድረስ የተባበረ መንግሥት ነበረ። 

በ1198 ዓም መጀመርያው ንጉሥ ቺንግስ ካን የሞንጎላውያን ብሔሮች በሞንጎልያ በአንድ መንግሥት አዋሃዳቸው። በዚህም ዘመን ያህል በቻይና የእጅ መድፍ እየተደረጀ ነበር። ሞንጎላውያን ይህን ቴክኖሎጂ አገኝተው በዚያው ምክንያት ሥራዊታቸው ባሩድ ባልታወቀባቸው አገራት ወርረው እንዳልተሸነፉ ይሆናል። መንግሥታቸው በፍጥነት ከአውሮፓ እስከ ቬትናም ድረስ ይስፋፋ ቻለ። 

ችንግስ የአረመኔነት ተከታይ ቢሆንም፣ በሞንጎላውያን በኩል ሃይማኖቶች ሁሉ - በተለይም ክርስትና፣ ቡዲስም፣ እስልምና - ይገኙ ነበርና ይከብሩ ነበር።  ዳሩ ግን ሞንጎሎች ለእስላም ወይም ለአይሁድ የራሳቸውን በግ እንዲያርዱ ወይም የራሳቸውን ምግብ አልፈቀዱላቸውም ነበር፤ ሰው ሁሉ እንደ ሞንጎላውያን እንዲመገቡ አስገደዳቸው።   ይህም እንስሳው የሚታርደው በጉሮሮ በመቋረጥ ሳይሆን በአረመኔ መንገድ ልቡ በሕይወት ሳለ በእጅ መጨመቅ ነበር። ቺንግስ ደግሞ የዳዊስም አለቃ ጪው ቹጂ ለመንግሥቱ ሁሉ ሃይማኖታዊ አለቃ እንዲሆን አንዴ ሾመው። ችንግስ እራሱ ግን የአረመኔ ጣኦት ተንግሪ ተከታይ ሆኖ ቀረ። የሞንጎላውያን ሕገ መንግሥት ወይም «ያሣ» በምስጢር የተደበቀው ሰነድ ስለ ሆነ፣ አሁን በከፊል ብቻ ይታወቃል።

ከ1286 ዓም. በኋላ፣ መንግሥቱ በመጨረሻነት በአራት መንግሥታት ተከፋፍሎ ነበር፦

* ወርቃማ መዓት - በስሜን- ምዕራብ፣ በ1251 ዓም ተገነጠለ
* ኢልኻናት - በደቡብ- ምዕራብ (ፋርስ)፤ በ1251 ዓም ተገነጠለ
* ጫጋታይ ግዛት - በመካከላቸው፣ በ1258 ዓም ተገነጠለ
* ይዋን ሥርወ መንግሥት - በቻይና፣ 1271 ዓም ተመሠረተ።

ከነዚህም መሃል፣ መጀመርያ ሦስቱ መንግሥታት በኋላ እስላማዊ ሆኑ፣ አራተኛውም (የይዋን ሥርወ መንግሥት በቻይና) ቡዲስት ሆነ።

መደብ:ታሪካዊ አገሮች
መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:ሞንጎሊያ
የምረታ ጥበት

390px|thumb|left|የምረታ ጥበት
በምረታ ሂደት ውስጥ፣ **የምረታ ጥበት** (እንግሊዝኛ፦ bottleneck) ማለት በሂደቶቹ ሰንሰለት ውስጥ፣ አንዱ ሂደት የተወሰነ ችሎታ ስላለው፣ የመላው ሰንሰለት ችሎታ የሚወሰንበት ጭንቅንቅ ነው። 

የምረታ ጥበት ውጤቶች እንዲህ ናቸው፤ የሂደቱ መዘግየት፣ ያልተፈጸመው ቁሳቁስ ጥርቅም፣ የደንበኞቹ ግፊት፣ የሠራተኞችም ተስፋ (ሞራል) መዋረድ ሊሆኑ ይችላሉ።

ምሳሌ፦

በአንዱ ለሥላሣ መጠጥ ፋብሪካ ውስጥ፣ መጀመርያው ማሽን ጠርሙዝን በብዛት ቶሎ ይፈጥራል። ሁለተኛው ማሽን ፈሳሹን ቶሎ ይጨምራል። ሦስተኛው ማሽን መልጠፊያውን በጠርሙዞች ላይ የሚጨምረው ግን እጅግ ብዙ ጊዜ ይፈጃል። አራተኛውም ቆርኪን የሚጨምረው ፈጣን ይሆን ነበር፣ ነገር ግን ለሦስተኛው ማሽን በመልጠፊያ ለተዘጋጀው ጠርሙዝ  መቆየት አለበት። በዚህ ሂደት ሰንሰለት ውስጥ፣ ሦስተኛው ማሽን እንግዲህ የምረታ ጥበት ነው። 

የምረታ ጥበቶች ከተፈጥሮ ወይም ከተለያዩ ምክንያቶች ሊደርሱ ወይም ሊፈቱ ይችላሉ።

መደብ:ማህበራዊ ግብይት
ማህበራዊ ሚዲያ

የማህበራዊ ሚዲያ አጠቃቀም በዝርዝር (Social Media Usage in Detail)
ማህበራዊ ሚዲያ በዘመናችን እጅግ አስፈላጊ ከሆኑ የመገናኛ እና የመረጃ ምንጮች አንዱ ሆኗል። በኢትዮጵያም ቢሆን የማህበራዊ ሚዲያ ተጠቃሚዎች ቁጥር እየጨመረ ሲሆን በተለያዩ መንገዶች ጥቅም ላይ እየዋለ ይገኛል።
በጥር 2025 መጀመሪያ ላይ በኢትዮጵያ የ8.30 ሚሊዮን የማህበራዊ ሚዲያ ተጠቃሚዎች መለያዎች የነበሩ ሲሆን ይህም ከጠቅላላው ህዝብ 6.2 በመቶ ጋር እኩል ነው። ከእነዚህ ተጠቃሚዎች ውስጥ 67.7 በመቶ ወንዶች ሲሆኑ 32.3 በመቶ ሴቶች ናቸው።
የማህበራዊ ሚዲያ አጠቃቀም ዘርፎች (Areas of Social Media Usage):
 * ግንኙነት እና ኡመርአሊማህበራዊ ትስስር (Communication and Social Connection):
   * ሰዎች ከጓደኞቻቸው፣ ከቤተሰቦቻቸው እና ከሚያውቋቸው ጋር በቀላሉ ለመገናኘት ይጠቀሙበታል።
   * ርቀት ቢኖርም እንኳ የድምጽ እና የቪዲዮ ጥሪዎችን በማድረግ የቅርብ ግንኙነትን ለመጠበቅ ይረዳል።
   * አዳዲስ ጓደኞችን እና ተመሳሳይ ፍላጎት ያላቸውን ሰዎች ለማግኘት እንደ መድረክ ያገለግላል።
 * መረጃ እና ዜና (Information and News):
   * ወቅታዊ ዜናዎችን እና መረጃዎችን በፍጥነት ለማግኘት ይጠቅማል።
   * ከተለያዩ ምንጮች መረጃዎችን በማግኘት ሰፋ ያለ ግንዛቤ ለመያዝ ይረዳል።
   * የተለያዩ አስተያየቶችን እና ትንታኔዎችን ለመከታተል ያስችላል።
 * ትምህርት እና ዕውቀት (Education and Knowledge):
   * የትምህርት ይዘቶችን እና መረጃዎችን ለመለዋወጥ ይጠቅማል።
   * በተለያዩ ርዕሰ ጉዳዮች ላይ ዕውቀትን ለማስፋት ይረዳል።
   * የመስመር ላይ ትምህርቶችን እና ሴሚናሮችን ለመከታተል ያስችላል።
 * ንግድ እና ማስታወቂያ (Business and Advertising):
   * ንግዶች ምርቶቻቸውን እና አገልግሎቶቻቸውን ለማስተዋወቅ ይጠቀሙበታል።
   * ከደንበኞች ጋር በቀጥታ ለመገናኘት እና ግብረ መልስ ለመሰብሰብ ያግዛል።
   * አዳዲስ ገበያዎችን ለመድረስ እና ሽያጭን ለማሳደግ ጠቃሚ መሳሪያ ነው።
 * መዝናኛ (Entertainment):
   * ቪዲዮዎችን፣ ሙዚቃዎችን እና ሌሎች የመዝናኛ ይዘቶችን ለመመልከት እና ለማጋራት ያገለግላል።
   * ከጓደኞች ጋር አስቂኝ እና አዝናኝ ይዘቶችን በመለዋወጥ ጊዜን ለማሳለፍ ይረዳል።
 * ማህበራዊ ንቅናቄ እና ለውጥ (Social Movements and Change):
   * ሰዎችን ለተለያዩ ማህበራዊ ጉዳዮች ለማንቃት እና ለማሰባሰብ ይጠቅማል።
   * የተቃውሞ እና የድጋፍ እንቅስቃሴዎችን ለማስተባበር ያግዛል።
   * የህዝብን ድምጽ ለማሰማት እና ለውጥ ለማምጣት ኃይለኛ መሳሪያ ነው።
የማህበራዊ ሚዲያ ጥቅሞች (Advantages of Social Media):
 * ፈጣን እና ቀላል ግንኙነት
 * ሰፊ የመረጃ ተደራሽነት
 * የንግድ እና የኢኮኖሚ እድገት ዕድሎች
 * የማህበራዊ ተሳትፎ እና የለውጥ መፍጠር
 * የተለያዩ የትርፍ ጊዜ ማሳለፊያዎችን ማግኘት
የማህበራዊ ሚዲያ ጉዳቶች (Disadvantages of Social Media):
 * የሐሰት መረጃ እና ወሬዎች መስፋፋት
 * የሳይበር ጉልበተኝነት እና የመስመር ላይ ትንኮሳ
 * የግላዊነት ጥሰት ስጋቶች
 * ሱስ እና ከመጠን በላይ ጊዜ ማሳለፍ
 * የአእምሮ ጤና ላይ አሉታዊ ተጽዕኖዎች (ጭንቀት፣ ድብርት፣ ወዘተ)
በአጠቃላይ ማህበራዊ ሚዲያ በዘመናዊው ህይወት ውስጥ ትልቅ ሚና የሚጫወት ቢሆንም በአግባቡ እና በጥንቃቄ መጠቀም አስፈላጊ ነው። ጥቅሞቹን ለመጨመር እና ጉዳቶቹን ለመቀነስ ግንዛቤን ማሳደግ እና ኃላፊነት የሚሰማው አጠቃቀምን መከተል ያስፈልጋል።
ኳንግ ቢን ክፍላገር

350px|thumb|ኳንግ ቢን በቬትናም
**ኳንግ ቢን ክፍላገር** (ቬትናምኛ፦ Quảng Bình) በቬትናም የሚገኝ ክፍላገር ነው። 

መደብ:ቬትናም
ወር

**ወር** በጊዜ አቆጣጠር በአመት ውስጥ አንድ ክፍፍል ነው። 

በአማካኝ አንድ ወር ፴ ቀን ይሆናል። በኢትዮጵያ አቆጣጠር ከአስራ ሁለት ወራት እያንዳንዱ ፴ ቀኖች ይዞ የተረፉት አምስት ወይም ስድስት ቀናት በ13ኛው ወር ጳጉሜ ይከተታሉ። በጎርጎርያን ካሌንዳር አስራ ሁለት ወሮች እያሉ በእርዝማኔያቸው የሚለያዩ ናቸው። 

በአንዳንድ ሌላ ባህል መቆጠሪያ የወር እርዝማኔ በጨረቃ ወቅት (ሃያ ዘጠኝ ቀን ብቻ) ይከተላል፣ ለምሳሌ የአይሁድ አቆጣጠር ወይም የእስላም አቆጣጠር እንዲህ ናቸው። ይህ «ጨረቃዊ አቆጣጠር» ሲባል፣ ጨረቃን ቸል የሚለው መጀመርያው አይነት «ፀሃያዊ አቆጣጠር» ይባላል። 

መደብ:ወራት
ቪሷ

**ቪስዬይ** (ጀርመንኛ፦ Vissoie ) የስዊዘርላንድ መንደር ነው።

መደብ:የስዊዘርላንድ ከተሞች
ሳምንት

**ሳምንት** ማለት ሰባት ቅጥልጥል ቀኖች ነው።  በአንድ አመት ውስጥ 52 ሳምንታት ልክ 364 ቀኖች ሲሆኑ አንድ ትርፍ ቀን (ወይም በስግር አመት ሁለት ትርፍ ቀኖች) አሉ፤ ስለዚህ የሳምንቱ ቀን ስም በየአመቱ ከወሩ ቀን ቁጥር ይለያል።

የሳምንት ቀን ስሞች በአማርኛ ፦

* እሑድ
* ሰኞ
* ማክሰኞ
* ሮብ
* ሐሙስ 
* ዓርብ
* ቅዳሜ

መደብ:የዘመን ቁጥር
ቢራ

**ቢራ** በአለም ዙሪያ እንደሚገኝ ማናቸውም እንደ ጠላ የሚመስል የመጠት አይነት ነው።

ከጥንት ጀምሮ ቢራ ከእህል ባብዛኛውም ከገብስ ይቦካል፤ በዘመናዊ ፈረንጅ ቢራ ውስጥ በጌሾ ተክል (Rhamnus prinoides) ፈንታ ሌላ እፅ በተለይ ፈረንጅ ጌሾ (Humulus lupulus) ይጨመራል። 

መደብ:ቢራ
ክንንብ ዘር

**ክንንብ ዘር** (Magnoliophyta ወይም Angiospermae ወይም **አባቢ ተክል**) ከአትክልት ስፍን ውስጥ አንድ ታላቅ የአትክልት ክፍለስፍን ነው። እነዚህ አበባ እና ፍራፍሬ የሚሰጡት አትክልት ሁሉ ናቸው።

በዘመናዊ ሥነ ሕይወት ጥናት ዘንድ የክፍለስፍኑ ስምንት ዋና መደባት እነዚህ ናቸው፦

* አምቦሬላ ዛፍ - አንድ ዝርያ ብቻ በኑቨል ካሌዶኒ ተገኝቷል።
* የቡሻይ መደብ 80 ዝርዮች
* የኮከብ እንስላል መደብ 100 ዝርዮች
* የማግኖሊያ መደብ - 9000 ዝርዮች፤ ቁንዶ በርበሬ፣ ቀረፋ፣ ሰናመኪ፣ አቡካዶ፣ ግሽጣ፣ አምበሾክ ወዘተ.
* የሁቱ መደብ - በገሞጂዎች ብቻ የሚገኙ 77 ዝርዮች
* አንድክክ - 70,000 ዝርዮች፤ እህል፣ ሣር፣ ሸንኮራ ኣገዳ፣ ዘምባባ፣ ሸምበቆ፣ ሙዝ፣ ዝንጅብል፣ እርድ፣ ኮረሪማ፣ ሰሪቲ፣ ሽንኩርት ወዘተ.
* የውሃ ቀንድ ቅጠል - ጨው አልባ ውሃ የሚኖሩ 6 ዝርዮች
* ሁለት ክክ 170,000 ዝርዮች፤ እንዳሁላ፣ ወይን፣ አኻያ፣ ግራር፣ ጽጌ ረዳ፣ እንጆሬ፣ ፖም፣ ኮክ፣ አልመንድ፣ በለስ፣ እጸ ፋርስ፣ ዱባ፣ ሃብሃብ፣ ኪያር፣ ሮማን፣ ቅርንፉድ፣ ባህር ዛፍ፣ ብርቱካን፣ ማንጎ፣ ጐመን፣ ፓፓያ፣ ሽፈራው፣ ካካዎ፣ ባሚያ፣ ጥጥ፣ ሊሻሊሾ፣ የአውጥ ወገን፣ ቡና፣ ወይራ፣ ጠንበለል፣ ሰሊጥ፣ በሶብላ ወዘተ.

መደብ:አትክልት
የውሃ ድብ

300px|thumb|የውሃ ድብ
**የውሃ ድብ** በውሃ ውስጥ የሚኖር የደቂቅ ዘአካል ክፍለስፍን (Tardigrada) ነው። 

የውሃ ድብ መጀመርያ በማይክሮስኮፕ አማካኝነት በ1765 ዓም ተገኘ። አሁን ከአንድ ሺህ በላይ ዝርያዎች ታውቀዋል።

ቅርጹ እና አካሄዱ በተለይ እንደ ድብ ስለመሰለ ስለዚህ ስሙ «የውሃ ድብ» ተብሏል። የውሃ ድብ ስምንት ትንንሽ እጆች አሉት። እንስሳው ከአንድ ሚሊሜትር በላይ አይረዝሙም። የአትክልት ህዋስ ይበላል፤ አንዳንድም ዝርያ የእንስሳ ህዋስ (የሌላ ደቂቅ ዘአካል) ይበላል።

የውሃ ድብ በብዙ ቦታ በሳርንስት፣ በጨው አልባ ውሃ፣ በውቅያኖስም፣ ወይም በሂማላያ ተራሮች ጫፍ ቢሆንም ተገኝተዋል። ውሃ በያለበት ሁሉ ይኖራሉ።

የውሃ ድብ በማናቸውም ሁኔታ ያህል ሊኖር ይችላል። ያለ ውሃ፣ የውሃ ድብ ሰውነት ይደርቃል እንጂ ለብዙ አመት አይሞትም፣ በውሃ እንደ ተመለሠ እንደገና ሕያው ይሆናል። እጅግ ከፍተኛ ሙቀት ወይም ብርድ ውስጥ ሊኖር ይችላል።  እንኳን በጠፈር ጉዞ ተልኮ በጠፈር ሊኖር ይችላል።
300px|thumb|left|ውሃ ድብ

መደብ:እንስሳት
አምደስጌ

[350px|thumb|[ድርብ ጦር የተባሉት አሶች አምደ ስጌ ብቻ አላቸው እንጂ ደንደስ የላቸውም።]]

**አምደስጌ** (Chordata) በሥነ ሕይወት ጥናት ውስጥ ባለ አከርካሪ የሆነ እንስሳ ሁሉ - ዓሳ፣ አምፊናል፣ ተሳቢ እንስሳ፣ አዕዋፍና ጡት አጥቢ - ያጠቀለለው የእንስሳ ክፍለስፍን ነው።

ከባለ አከርካሪ ጭምር፣ አንዳንድ ሙሉ አከርካሪ የሌላቸው የባሕር እንስሳት ደግሞ በአምደስጌ ውስጥ ናቸው። ለምሳሌ የባሕር ፍንጣቂ የተባለው እንስሳ ደንደስ ባይኖረውም ሰረሰር ወይም አምደ ስጌ አለው። 

መደብ:እንስሳት
ዩኒቨርስቲ ኦፍ ኬምብሪጅ

**ዩኒቨርሲቲ ኦፍ ኬምብሪጅ** በኬምብሪጅ፣ ኢንግላንድ የሚገኝ ሲሆን በእንግሊዝኛ ተናጋሪው ዓለም ውስጥ ለረጅም ጊዜ ከቆዩት ዩኒቨርስቲዎች ፪ኛው ነው (ከ1201 ዓ.ም.) ። ኬምብሪጅ ዩንቨርስቲ የተለያዩ የትምህርት ኮርሶችን በመስጠት ብዙ ሺህ የሚሆኑ ተማሪዎቸን አስመርቋል።

መደብ:ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:እንግሊዝ
የበትረሳረንሰት ክፍለስፍን

[340px|thumb|[የአረንቋ በትረሳርንሰት]]
**የበትረሳረንሰት ክፍለስፍን** (Lycopodiophyta ወይም Lycophyta) ከአትክልት ስፍን ውስጥ አንድ የአትክልት ክፍለስፍን ነው። 

እንደ ሳርንስት በመምሰል፣ ዱኬ ወለድ ዕጽዋት ናቸው እንጂ ዘር የላቸውም። ነገር ግን እንደ ሳርንስት ሳይሆኑ፣ ሸንዳማ ዕጽ ናቸው።  እንደ ሌሎቹ ሸንዳማ ዕጽዋት ሁሉ ሳይሆኑ፣ ነጠላ ሸንዳ ብቻ አላቸው።

አሁን በዚህ ክፍለስፍን 1,290 ሕያው ዝርዮች ይኖራሉ።
በዘመናዊ ሥነ ሕይወት ጥናት ዘንድ የክፍለስፍኑ ሶስት መደባት እነዚህ ናቸው፦

* የበትረሳርንሰት መደብ (Lycopodiopsida) - በትረሳርንሰትና አስታ ሳርንስት
* የላባ ተክል መደብ (Isoetopsida) - ላባ ተክል፣ ዛላ ሳርንስት፣ እና በቅድመ-ታሪክ የጠፋው ታላላቁ ቅርፊት ዛፍ
* እባብ-አሳ-ሳር ቅጠል (Zosterophyllopsida) - በቅድመ-ታሪክ የጠፋ መደብ 

300px|thumb|left|በቅድመ-ታሪክ የጠፋው የቅርፊት ዛፍ ልጥ ቅሪት። የቅርፊት ዛፍ እስከ 30m ድረስ ሊቆም ቻለ።

መደብ:አትክልት
ቢቺ ኸድ

300px|thumb|ቢቺ ኸድ
**ቢቺ ኸድ** (እንግሊዝኛ፦ Beachy Head) በሱሰክስ፣ እንግላንድ የሚገኝ ታላቅ የጠመኔ ገደል ነው። ከባሕር በላይ (የእንግሊዝ ወሽመጥ) 165 ሜትር ነው።

መኖኩሴውና የታሪክ ጽሐፊው ክቡሩ ቤዳ (Venerable Bede) እንዳመለከተ፣ የኢንግላንድ መጨረሻው አረመኔ ንጉሥ ኤሰልዋልኽና ሕዝቡ በተጠመቁበት ወቅት ያህል (670 ዓም) በእንግላንድ የነበረው የአረመኔዎች ቅሬታ ልጆች ሳይተዉ ከዚህ አካባቢ እራሳቸውን አጠፉ። 

መደብ:እንግሊዝ
ድቡልቡል ትል

250px|thumb|«ባለጸጋ አዲስ ዘንጌ ትል» ብዙ የተመራመረ የድቡልቡል ትል ዝርያ
**ድቡልቡል ትል** Nematoda የትም ቦታ የሚገኝ ጥቃቅን ትል ወይም ወስፋት ያሉበት የእንስሳት ክፍለስፍን ነው።

ድቡልቡል ትል በግለሰብ ቁጥርም ሆነ በዝርዮች ቁጥር (ምናልባት ፩ ሚሊዮን ዝርዮች)  በፍጹም የሚበዛው ክፍለስፍን ነው። ከምድር ሕያዋን ሁሉ አብዛኞቹ ድቡልቡል ትል ናቸው።  አብዛኞቹ ድቡልቡል ትል ደቂቅ ዘአካል ነው፤ አንዳንድ ዝርያ ግን በሰዎች እስከሚታይ ድረስ ትልቅ ይሆናል። አንዳንድም ዝርያ ችግር ሊፈጠር ሲችል «ወስፋት» ይባላል። 

እጅግ ደቂቅ ዘአካል የሆኑት አይነቶች የትም ቦታ ይገኛሉ ሲባል ይህም በላይኛ አፈር፣ በውቅያኖስ፣ ወይም በሌላ ሕይወት ውስጥ አሉ ማለት ነው። በ1906 ዓም ሳይንቲስቱ ኔሰን ካብ እንዳለ፣ 

:::«ባጭሩ፣ በአለም ውስጥ ያለው ቁስ ሁሉ፣ ከድቡልቡል ትል በቀር፣ ወደ ሌላ አለም ቢጠረግ ኖሮ፣ አለማችን ደብዛዛ ሆኖ ሊታወቅ የሚችል ገና ቀርቶ ይሆን ነበር። እኛም፣ ሥጋ የሌለን መናፍስት ሁነን፣ ከዚያ ልንመርምረው ብንችል ኖሮ፣ ተራሮቹ፣ ኮረብቶቹ፣ ሸለቆቹ፣ ወንዞቹ፣ ሐይቆቹና ባሕሮቹ በድቡልቡል ትል ሰፈፍ ተወክለው እናገኛቸው ነበር። የመንደሮች ሥፍራ ሊፈታ ይችል ነበር፣ ለያንዳንዱ ሰዎች ስብስብ፣ በተመሳሳይ መጠን የድቡልቡል ትል ስብስብ ይኖር ነበርና። ዛፎች፣ መንገዳችንንና ጎዳናችንን ወክለው፣ በቅርጽ ተርታዎች ገና ይቆሙ ነበር። የተለያዩት አትክልትና እንስሶች ሥፍራ ገና ሊፈታ ይችል ነበር። በቂ ዕውቀትም ለኛ ቢኖረን ኖሮ፣ የቀድሞ ድቡልቡል ትል ተውሳኮቻቸውን በመመርመር ዝርዮቹም ስንኳ ብዙ ጊዜ ሊታወቁ ይቻል ነበር።»
:::ክሪኮኔማቲዴ የመሬት ትል ዝርያ ነው።

መደብ:እንስሳት
ደመነፍስ

**ደመነፍስ** ወይም **ውርስሜት** ለማናቸውም ሕያው ፍጡር ከተፈጥሮ ከልደት እንጂ ከትምህርት ወይም ልምምድ የማይመጣው የሥራ አስተዋይነት ነው። 

ለምሳሌ፦ 

የካንጋሮ (ወይም የማናቸውም ኪሴ እንስሳ) ግልገል ሲወለድ፣ እንደ ጥቃቅን ቀይ ስለግ ወይም ሺል ይመስላል እንጂ ካንጋሮን ምንም አይመስልም። ሆኖም፣ ካንጋሮ በጣም ሃይለኛ ደመነፍስ ስላለው፣ እንደ ተወለደ ወዲያው ያለ ምንም ልምምድ ከማሕፀን ወደ እናቱ ኪስ የጡት ጫፍ ወዳለበት ይጓዛል። የካንጋሮ እናት ጡት ደግሞ እንደ ልጆቹ እድሜ ልዩ ልዩ አይነት ወተት ያዘጋጃል፣ ታናሹም እስከሚታድግ ድረስ አዲስ ሺል በማሕፀን ከተፈጥሮ ይቆያል። በዚህ ካንጋሮች መርሃግብር ውስጥ የግልገሉ ደመነፍስ ምንጊዜም ወሳኝ ነው። ይህ ጥበብ ከየት እንደ መጣ ሳይንስ በግልጽ ባይነግረንም እንኳን ስያሜዎቹ «ደመ ነፍስ» ወይም «ውርስሜት» አንዳመለከቱ ከወላጅ የተወረሰ መንፈስ ወይም ስሜት እንደ ሆነ ይገመታል። 

በተመሳሳይ ምሳሌ፣ የባሕር ኤሊ ግልገል በወደብ ላይ ከእንቁላል ወጥቶ ምንም ነገር ሳያውቅ በቀጥታ ወደ ባሕር ይጓዛል።  

ክሥተቱ በሕፃንነት ብቻ ሳይሆን ከዚያ በኋላ የሚታይ ደመነፍስ አለ።   ለምሳሌ ንቦች ምንም ትምህርት ወይም ልምምድ ሳይማሩ የመብልን አቅጣጫ ና ርቀት የሚያጠቆመውን ጭፈራ ዝም ብለው ያውቃሉ።   የካንጋሮ ወይንም የአጋዘን ወንድ ታድጎ ከሌላው ወንድ ጋር ቡጢ ሲያደርግ ደግሞ እንዲህ ነው። 

የሰው ልጅ ነፃ ፈቃድ መጠን ከእንስሳ ይልቅ እጅግ ስለሚበልጥ፣ የደመነፍሳችን መጠን እንዲህ ከነርሱ ያንሳል፣ ደመነፍሳችንንም በነጻ ፈቃዳችን ማገልበጥ እንችላለን።  

ለደመ ነፍስ (እንግሊዝኛ፦ instinct /እንስቲንክት/) የተዛመደ ሃሣብ ደመነፍሳዊ ስጦታ (intuition /ኢንቱዊሽን/) ይባላል። ልዩነቱም «ደመነፍሳዊ ስጦታ» ወይም *ኢንቱዊሽን* ከተፈጥሮ የምናገኘውን አስተዋይነት፣ ጥበብ፣ ዕውቀት ወይም መረጃ ያጠቁማል።  «ደመነፍስ» ወይም *ኢንስቲንክት* ግን የምናውቀውን ሥራ እራሱን ያጠቁማል። 

መደብ:አዕምሮ
የጥንት ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት

በጥንታዊ ቻይና ከአፈታሪካዊ ዘመን ነገሥታት ጀምሮ (ምናልባት 2350 ዓክልበ.) በቤተመንግሥታቸው ቸንግ ጁ የተባለ ተቋም እንደ መሠረቱ ይባላል፤ ይህም በልዩ ልዩ ዋና ከተሞችና በልዩ ልዩ ስሞች እስከ 229 ዓክልበ. ድረስ ቆየ። ያስተማሩት ጥናቶች ቀስትን ማስፍንጠር፣ ሠረገላን መንዳት፣ ሙዚቃ፣ ጽሕፈት፣ ሥነ ቁጥር፣ ሥነ ፈለክ ጠቀለሉ። 

እንዲሁም በአውሮፓ አፈ ታሪክ የኬልቲካ (የአሁን ፈረንሳይ) ነገሥታት ከ2200 ዓክልበ. ግድም ከፍተኛ ተቋማት ለድሩዊዶች እንደ ነበሯቸው ተጽፏል። ለነዚህ ግን ምንም ማስረጃ ቅርስ አልተገኘም።  በተጨማሪ ከጥንታዊ ግብጽ ዘመን (3000 ዓክልበ. ያህል) ጀምሮና በብዙ ጥንታዊ አገራት፣ በቤተ መንግሥታቸው ወይም በቤተ መቅደሳቸው ዙሪያ የመጻሕፍት ቤትና ጽሕፈትን ወዘተ. የተማሩ መምህሮች ነበሩዋቸው። ለምሳሌ፣ የአይሁድና መጻሕፍት በንጉሥ ሰሎሞን ቤተ መጻሕፍት ውስጥ በኢየሩሳሌም ቤተ መቅደስ አጠገብ ተገኙ።   

ከ1200 ዓም አስቀድሞ የተመሠረቱት ዋና ታዋቂ ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት እነዚህ ናቸው፦ 

* ታክሲላ - በአሁኑ ፓኪስታን፤ ምናልባት ከ600 ዓክልበ. እስከ 460 ዓም ያህል ቆየ። (የቡዲስም ተቋም)
* የፕላቶ አካዳሚ - በአቴና፣ ግሪክ አገር በፕላቶ ተመሠረተ። ከ395 እስከ 94 ዓክልበ. እና እንደገና ከ402-521 ዓም ቆየ።
* ፔሪፓቶስ - በአቴና፣ ግሪክ በአሪስጣጣሊስ ተመሠረተ። ከ343 እስከ 94 ዓክልበ. ቆየ።
* ሙሴዎን - በእስክንድርያ ግብጽ፤ ከ300 ዓክልበ. ግድም እስከ 264 ዓም ቆየ።
* ፑርሽፐጊሪ ቪሃረ - በኦዲሻ፣ ሕንድ፤ 250 ዓክልበ.-1200 ዓም ግድም። (~1,450 ዓመት፣ ቡዲስት ገዳም)
* አኑራደፑረ መሃቪሃረ - በስሪ ላንካ፣ 244 ዓክልበ.-አሁን ቆየ (2,254 ዓመት፣ ቡዲስት ገዳም)
* አበየጊሪ ቪሃረ - ስሪ ላንካ፣ 80 ዓክልበ. - 1157 ዓም. (1,237 ዓመት፣ ቡዲስት ገዳም) 
* ታይሥዌ - ቻይና በተለያዩት ዋና ከተሞች፤ 6 ዓክልበ. - 573 ዓም፣ ስሙ ጐዝርጅየን ሆነ 573-1897 ዓም (1,903 ዓመት ቆመ፣ ኮንግ-ፉጸ ተቋም)
* የእስክንድርያ ማስተማርያ ቤት - ግብጽ፣ 54-383 ዓም (ክርስትና ተቋም)
* ቪጃየፑሪ - በሕንድ 90-340 ዓም ግድም (ቡዲስት ገዳም)
* የአንጾኪያ ማስተማርያ ቤት 170-460 ዓም ግድም (ክርስትና ተቋም)
* ናንጂንግ ዩኒቨርሲቲ - ቻይና 250 ዓም-አሁን (እንደ «ናንጂንግ ታይሥዌ» ኮንግ-ፉጸ ተቋም ተመሠረተ፣ 1,760 ዓመት)
* ጄተቨነራመየ - ስሪ ላንካ፣ 270-1157 ዓም (ቡዲስት ገዳም)
* የኒሲቢስ ትምህርት ቤት - አሁን ቱርክ፣ 342-824 ዓም (ኔስቶራዊ ክርስትና ተቋም) (356-480 ዓም የኤደሣ ትምህርት ቤት ነበር።)
* ታይሃክ - ኮርያ፣ 364 ዓም - አሁን፤ በልዩ ልዩ ስሞች፣ አሁን ሱንግክዩንኳን ዩኒቨርሲቲ ይባላል ( 1,635 ዓመት)። 
* ፓንዲዳክቴሪዮን - በቁስጥንጥንያ፣ 417-1445 ዓም (1,028 ዓመት) ቆየ። (ክርስትና ተቋም) 
* ናለንዳ -በቢሓር፣ ሕንድ፤ 440-1200 ዓም ግድም። (ቡዲስት ገዳም)
* ኦዳንታፑሪ - በቢሓር፣ ሕንድ፤ 540-1030 ዓም ግድም።  (ቡዲስት ገዳም) 
* ጎንደሻፑር አካዳሚ - ፋርስ፣ 550-900 ዓም ግድም (ኔስቶራዊ ክርስትና ተቋም)
* ቫላቢ - ጉጃራት፣ ሕንድ፣ 600-1200 ዓም ግድም። (ቡዲስት ተቋም) 
* ሻረዳ ፒጥ - በአሁኑ ፓኪስታን፣ 600-1330 ዓም ግድም። (የሂንዱኢዝም ተቋም)
* ዳይጋኩርዮ - ጃፓን - 663-1169 ዓም ቆየ። (ኮንግ-ፉጸ ተቋም)
* ሶማፑራ - በአሁኑ ባንግላዴሽ  800-1170 ዓም ግድም። (ቡዲስት ገዳም)
* ቪክረመሺላ - ሕንድ፣ 800-1200 ዓም ግድም (ቡዲስት ገዳም)
* ቤተ ጥበብ - ባግዳድ፣ 824-1250 ዓም (እስልምና ተቋም)
* አል-ቃራዊዪን ዩኒቨርስቲ - ሞሮኮ፣ 851-አሁን (እስልምና ተቋም፣ 1,159 ዓመት) 
* የፕረስላቭ ስነ-ጽሑፍ ትምህርት ቤት - ቡልጋሪያ፣ 878-964 ዓም (የክርስትና ተቋም)
* አሺካጋ ጋኮ - ጃፓን፣ 900-1860 ዓም ግድም (ኮንግ-ፉጸ ተቋም፣ 960 ዓመት)
* ነጭ አጋዘን ዋሻ - ቻይና፣ 929-1600 ዓም ግድም (ኮንግ-ፉጸ ተቋም)
* አል-አዣር ዩኒቨርስቲ - ግብጽ፣ 964 ዓም-አሁን (እስልምና ተቋም፣ 1,057 ዓመት)
* ዩዌሉ አካዳሚ - ቻይና፣ 968-1895 ዓም (ኮንግ-ፉጸ ተቋም 927 ዓመት)
* ሳንኮሬ ማድራሣ - ቲምቡክቱ፣ ማሊ፣ 981-1585 ዓም (እስልምና ተቋም) 
* ቤተ ዕውቀት - ግብጽ፣ 991-1163 ዓም (የእስልምና ተቋም)
* የባግዳድ ኒዛሚያ - ባግዳድ፣ ኢራቅ፣ 1057-1250 ዓም (የእስልምና ተቋም)
* ኰክ ቲ ግየም - ቬትናም፣ 1068-1771 ዓም (ኮንግ-ፉጸ ተቋም)
* የቦሎኛ ዩኒቨርሲቲ - ጣልያን፣ 1080 ዓም-አሁን (የዓለም መጀመርያ «ዘመናዊ» ዩኒቨርስቲ በመሆኑ ይኮራል። 930 ዓመት)
* ዩኒቨርስቲ ኦፍ ኦክስፎርድ - እንግላንድ፣ 1088-አሁን 922 ዓመት
* ጃገዳላ - በአሁኑ ባንግላዴሽ፣ 1100-1200 ዓም ግድም። (ቡዲስት ገዳም) 
* ዶንግሊን አካዳሚ - ቻይና፣ 1103-1618 ዓም (ኮንግ-ፉጸ ተቋም)
* የሳላማንካ ዩኒቨርሲቲ - ስፔን፣ 1126-አሁን  
 
*
ታክሲላ

**ታክሲላ**  በአሁኑ ፓኪስታን የነበረ የጥንት ከተማ ነው።

ስሙ በሳንስክሪት **ተክርሸ-ሺላ** «የተቆረጠ ድንጋይ» ነበረ፣ በፓሊኛ **ተከሺላ** ሆነ።  ይህም በኋላ በግሪክኛ «ታክሲላ» ሆነ።

ከተማው በ1000 ዓክልበ. ያህል እንደ ተመሠረተ ይታስባል። የንግድ ማዕከልና የገንዳረ መንግሥት ዋና ከተማ ሆነ። ከተማው በሂንዱኢዝም፣ ቡዲስምና ጃይኒስም አፈ ታሪክ ይገኛል። 

### የትምህርት ቤት ተቋም

የታክሲላ ከፍተኛ ትምህርት ተቋም ልክ መቼ እንደ ተመሠረተ አይታውቅም፣ ግን ከጎታማ ቡዳ ዘመን (500 አክልበ. ግድም) በኋላ የቡዲስም ትምህርት ተቋም እንደ ሆነ ይመስላል። ይህም ተቋም ስንኳ ከፕላቶ አካዳሚ በፊት በመሆኑ ምናልባት የዓለሙ መጀመርያ ከፍተኛ ትምህርት ተቋም ሊባል ይችላል። 

በተቋሙ ውስጥ ከተማሩት ጥናቶች መካከል፦ ቬዳዎቹ፣ ቀስትን ማስፈንጠር፣ የጦር ሠልፍ፣ ማደን፣ የዝሆን ወግ፣ ሕግና ሕክምና ነበሩ። ተማሪ በአስራ ስድስት አመት እድሜ ይጀመር ነበር፣ ከመላው ሕንድ አገር ተጓዝተው ይደርሱ ነበር። ለተማሮች ገንዘብን አላስከፈሉም፣ ድሆች የሆኑትም በምሽቱ፣ ባለሀብቶችም በቀን ይማሩ ነበር።  ትምህርቱ አስተማሪው እስከሚጨርስ ድረስ ቀጠለ፣ እንጂ እንደ ዘመናዊ ዩኒቨርስቲ ስርዓት ፋከልቲ አዳራሽ ወይም ዶርሚቶሪዎች ወይም የተወሰነ ጊዜ ወይም ዲግሪ አልነበረም።  የማንም መንግሥት አስተዳደር አልነበረውም፤ ከሀብታም ዜጎች ግን የልግሥና ድጋፍ ይቀበሉ ነበር።

በታክሲላ ተቋም ታዋቂ ከሆኑት ተማሮች መካከል፦

* ቸረከ  800-500 ዓክልበ. ?- የአዩርቬዳ (የሕንድ ባሕላዊ ሕክምና) ደራሲ  
* ጂቨከ 500 ዓክልበ. ግድም - የማጋዳ ንጉሥ የቢምቢሳራ ሐኪም፣ በጎታማ ቡዳ ዘመን
* ፓሰናዲ 500 ዓክልበ. ግድም - የኮሳላ ገዥና የጎታማ ቡዳ ተከታይ
* ፓኒኒ 350 ዓክልበ. ግድም ? - የሳንስክሪት ስዋሰው ደራሲ
* ቻነክየ (ካውጢልያ) 320 ዓክልበ. ግድም - የሕንድ ፈላስፋ፣ የምጣኔ ሀብት ደራሲ

## ታሪክ

ከተማው በፋርስ ንጉሥ ፩ ዳርዮስ በ524 ዓክልበ. ተያዘ፣ የፋርስም ነገሥታት ለመቶ ዓመት ያህል ይገዙት ነበር። 

በ334 ዓክልበ. ታላቁ እስክንድር ከተማውን ከንጉሡ አምቢ ያዘ። ግሪኮች ከተማው ሀብታምና በጥሩ አስተዳደር እንዳገኙት ጻፉ። 

ከዚህ ትንሽ በኋላ የማውርያ መንግሥት (ሕንድ) ንጉሥ ቻንድራጉፕታ ያዘው። አማካሪው ቻነክየ ወይም ካውጢልያ ዝነኛ መጽሐፉን *[[አርጠሻስትረ]]* («የምጣኔ ሀብት ዕውቀት») የጻፈው በታክሲላ እንደ ነበር ይባላል። የቻንዳራጉፕታ ልጅ አሾካ በተለይ ቦታውን የቡዲስም ጥናት ማዕከል አደረገው። 

200px|thumb|left|የታክሲላ መሐለቅ 170 ዓክልበ. ግድም
በ180 ዓክልበ. የግሪኮች ባክትርያ መንግሥት ታክሲላን ያዙ። ከዚያም በ98 ዓክልበ ሳካዎች ያዙት። የገንዘብ (መሐለቅ) መሥሪያ ቤት በታክሲላ ነበራቸው።

በ28 ዓክልበ. ግድም የጳርቴ ሰዎች ወርረው ያዙት። የኢየሱስ ሐዋርያ የሆነው ቅዱስ ቶማስ በ38 ዓም ወደ ታክሲላ እንደ ደረሰ ይታመናል። ከዚያ በኋላ ወደ ሕንድ ሄዶ ወንጌልን እዚያም ሰበከ። የግሪክ ፈላስፋ አፖሎንዮስ ዘቱዋና ደግሞ በዚያው ወቅት ታክሲላን እንደ ጎበኘ ይባላል። 

ከ68 ዓም በፊት ታክሲላ በኩሻን መንግሥት ተያዘ። ከ370 ዓም በኋላ የጉፕታ መንግሥት (ሕንድ) ያዘው። በዚህ ዘመን የሐር፣ ሰንደል፣ ፈረስ፣ ጥጥ፣ ብር፣ ሉል (ዕንቁ)ና ቅመም ንግድ ማዕከል ነበረ። የቻይና ተጓዥ ፋሥየን ታክሲላን በ400 ዓም ግድም ጎበኘ።

በ440 ዓም ኪዳራውያን (የሁኖች ወገን) ወርረው ጥቃት በታክሲላ ላይ ጣሉ። ከዚያ በኋላ በዙሪያው ጦርነት ይበዛ ነበር። በመጨረሻ በ460 ዓም ግድም ሄፕታላውያን ወይም «ነጭ ሁኖች» ቦታውን ትምህርት ቤቱንም አጠፉ። 

የቻይና ተጓዥ ሥወንዛንግ ዙሪያውን በ630 ዓም በጎበኘው ጊዜ ከጥቂት መኖክሶች በቀር ፍርስራሽ ብቻ አገኘ። 

ፍርስራሹ እንደገና በ1855 ዓም በሥነ ቅርስ ሊቆች ተገኘ። 

መደብ:ፓኪስታን
መደብ:የእስያ ታሪክ
መደብ:የቀድሞ ከተሞች
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ቡዲስም
ዐሌና ፓፓሪዙ

**ዐሌና ፓፓሪዙ** (ግሪክኛ፦ **Έλενα Παπαρίζου**) (1982 እ.ኤ.አ.፣ ቦራስ፣ ስዊድን) የግሪክ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* Protereotita (2004)
* My Number One (2005)
* Iparhi Logos (2006)
* The Game of Love (2006)
* Vrisko To Logo Na Zo (2008)
* Giro Apo T' Oneiro (2010)
* Ti Ora Tha Vgoume? (2013)
* One Life (2014)
* TBA (2017)
መደብ:ዘፋኞች
ጀፍሪ ራሽ

ጀፍሪ ራሽ|thumbnail|350px|right
**ጀፍሪ ራሽ**  (እንግሊዝኛ፦ **Geoffrey Roy Rush**፣ 1951፣ አውስትራልያ) የአውስትራልያ ተዋናይ ነው።
## ፊልሞች
* ኤልሳበጥ (1998)
* ሙኒክ (2005)

መደብ:ተዋናዮች
መደብ:አውስትራልያ
ሰው ስለ ኣምላኩ ምን ያህል ያውቃል? እውነተኛ ፈጣሪውስ ማ ነው?

የሰውን ልጅ ወደ መኖር ያመጣው ኣንድ ትልቅ ሃይል ኣለ ። ይሄን ሃይል ለመረዳት በዙ መላምቶች ምርምሮች ተደርገዋል ታዲያ
የፕላቶ አካዳሚ

[600px|thumb|«የአቴና ትምህርት ቤት» በ[ራፋኤሎ በ1502 ዓም እንደ ተሳለ።]]

**የፕላቶ አካዳሚ**  (ግሪክኛ፦ አካዴሚያ፣ ሄካዴሚያ) በአቴና፣ ግሪክ አገር በፕላቶ የተመሠረተ ጥንታዊ የከፍተኛ ትምህርት ቤት ተቋም ነበር። ከ395 እስከ 94 ዓክልበ. እና እንደገና ከ402-521 ዓም ቆየ።

ቦታው በአቴና ከተማ በቅዱስ የወይራ ደን አጠገብ ነበረ። ግሪካዊ ፈላስፎች በፕላቶ መኖሪያ ይሰብስቡ ጀመር። እንደ ዘመናዊ ትምህርት ቤት አስተማሪና ተማሮች ተለይተው ሳይሆን፣ ከፍተኛ እና ታቸኛ አባላት ነበሩ። ሴቶች አባላትም ነበሩ። ትምህርቱ በጥያቄና መልስ ይካሄድ ነበር።  

በተቋሙ ውስጥ ከተማሩት ጥናቶች መካከል በተለይ ፍልስፍና፣ ሥነ ቁጥር፣ ሥነ ፈለክ ነበሩ። በመግቢያ ላይ «ከጂዎሜትሪ ተመራማሪዎች በቀር ማንም አይግባ» የሚል መፈክር እንደ ተለጠፈ ተብሏል። 

አሪስጣጣሊስ ከ375 እስከ 355 ዓክልበ. በዚያ አባል ነበረ፣ ከዚያ የራሱን ትምህርት ቤት ፔሪፓቶስን በሊሲየም ጀመረ። ፕላቶ በ355 አክልበ. አረፈና እስከ 274 ዓክልበ. ድረስ የነበሩት አስተዳዳሪዎች ከፕላቶ ፍልስፍና በላይ ምንም ይፋዊ ርዕዮተ አለም አላስተማሩም።

በ274 ዓክልበ. አርቄሲላዎስ ዋና አስተዳዳሪ ሆነና ተቋሙ ያስተማረው ርዕዮተ አለም «ትምህርታዊ ተጠራጣሪነት» ሆነ።  በዚህ ፍልስፍና ዘንድ፣ ፍፁም እውነትን ማወቅ አይቻልም።

በ94 ዓክልበ. የሮሜ መንግሥት አለቃ ሱላ ከተማውን በሠራዊት ይዞ ተቋሙንና የወይራ ደኑን አጠፋ።

አዲስ የፕላቶ አካዳሚ በ402 ዓ.ም. ተመሰረተ። ርዕዮተ አለሙ የፕሎቲኖስ (197-262 ዓም የኖረ) ትምህርት አሁን «አዲስ ፕላቶኒስት» የተባለው ፍልስፍና ነበር። ይህ የፕሎቲኖስ ፍልስፍና ዘዴ ወደፊት ለማንኛውም ሃይማኖት ፈላስፎች መሠረታዊ ሆነ፤ ማለትም ለአረመኔነት (ቅሬታ)፣ ለኖስቲሲስም፣ ለክርስትናም፣ ለእስልምናም ሁሉ፣ «አዲስ ፕላቶኒስም» የፍልስፍና ትምህርት መሠረት ሆነ። ነገር ግን ትምህርት ቤቱ እራሱ የአረመኔነት ቅሬታ ስለ ነበር፣ የቢዛንታይን ንጉሰ ነገሥት ዩስጢኒያኖስ በ521 ዓም. ተቋሙ እንዲዘጋ አዘዙ።

መደብ:ግሪክ
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ፍልስፍና
ካሊኦፒ

**ካሊኦፒ** (መቄዶንኛ፦ **Калиопи Букле**) (1966 እ.ኤ.አ.፣ የመቄዶንያ ሬፑብሊክ) የየመቄዶንያ ሬፑብሊክ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* Калиопи (1986)
* Роџени (1987)
* Обои ме (1999)
* Ако денот ми е ноќ (2001)
* Најмила (2002)
* Не ми го земај времето (2003)
* Ме, Исадора (2005)
* The Best Of (2007)
* Желим ти реци (2008)
* Oblivion (2009)
* Порака (2010)
መደብ:ዘፋኞች
ፔሪፓቶስ

600px|thumb|«የአሪስጣጣሊስ ትምህርት ቤት» በ1880 ዓም ገደማ እንደ ተሳለ።

**ፔሪፓቶስ**   በአቴና፣ ግሪክ አገር በአሪስጣጣሊስ የተመሠረተ ጥንታዊ የከፍተኛ ትምህርት ቤት ተቋም ነበር። ከ343 እስከ 94 ዓክልበ. ድረስ ቆየ።

መገናኛ ቦታው በአረመኔ ጣኦት በአፖሎ ቤተ መቅደስ (ሊሲየም) ነበረ።  አሪስጣጣሊስ ከ375 እስከ 355 ዓክልበ. በፕላቶ አካዳሚ አባል ነበረ፣ ከዚያ የራሱን ትምህርት ቤት በሊሲየም ጀመረ።

እንደ ዘመናዊ ትምህርት ቤት አስተማሪና ተማሮች ተለይተው ሳይሆን፣ እንደ አካዳሚ ግን ከፍተኛ እና ታቸኛ አባላት ነበሩ። ትምህርቱ በጥያቄና መልስ ይካሄድ ነበር።  በተቋሙ ውስጥ ከተማሩት ጥናቶች መካከል በተለይ ፍልስፍና፣ የተፈጥሮ ሕግጋት ጥናትና ሌላ የታወቀ ሳይንስ ዕውቀት ነበሩ። 

አሪስጣጣሊስ በ330 አክልበ. አረፈና እስከ 296 ዓክልበ. ድረስ የነበሩት አስተዳዳሪዎች ከአሪስጣጣሊስ ፍልስፍና በላይ ምንም ይፋዊ ርዕዮተ አለም አላስተማሩም። ይህም ማናቸውንም ፍልስፍና ወይም ዕውቀት ለመሰብሰብ ነበረ። 

በ296-277 ዓክልበ. የተቋሙ ሦስተኛ መሪ የሆነው ስትራቶ ዘላምፕሳኮስ ያስተማረው ርዕዮተ አለም የአምላክ ሚና የሚክድ ሲሆን ይህ ትምህርት የከሃዲነት መንስኤ ሆነ።

በ94 ዓክልበ. የሮሜ መንግሥት አለቃ ሱላ ከተማውን በሠራዊት ይዞ ተቋሙን አጠፋ። የአሪስጣጣሊስ ፍልስፍና ወገን ከዚህ በኋላ አነስተኛ ቢሆንም ለጊዜ ተለይቶ ቀረ፣ ከፕሎቲኖስ (197-262 ዓም የኖረ ፈላስፋ) በኋላ ግን  «አዲስ ፕላቶኒስት» የተባለው ፍልስፍና ተነሥቶ በርቶ የአሪስጣጣሊስ ፍልስፍና በእርሱ ውስጥ ተጨመረ። የአሪስጣጣሊስ ትምህርቶችና ጽሑፎች በተለይ በእስልምና ፍልስፍና ውስጥ ተጽእኖ ነበራቸው፣  በአውሮፓ ክርስትና አለም ግን እስከ 1200 ዓም ድረስ ተረስተው ነበር። 

መደብ:ግሪክ
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ፍልስፍና
ሙሴዎን

500px|thumb|የእስክንድርያ መጻሕፍት ቤት

**ሙሴዎን**   በእስክንድርያ፣ ግብጽ በግሪኮች ፈርዖን ፩ በጥሊሞስ የተመሠረተ ጥንታዊ የከፍተኛ ትምህርት ቤት ተቋም ነበር። ምናልባት ከ300 ዓክልበ. ግድም እስከ 264 ዓም. ድረስ ቆየ።

ዝነኛው የእስክንድርያ መጻሕፍት ቤት በዚህ ውስጥ ተገኘ። መጻሕፍት በማንኛውም ቋንቋ ከግሪክ አገር፣ ይሁዳ፣ መስጴጦምያ፣ ፋርስ፣ ሕንድ ወዘተ. ተከማችተው ተተረጎሙ።  

በተቋሙ ውስጥ ከተማሩት ጥናቶች መካከል በተለይ ሙዚቃ፣ ቅኔ፣ ፍልስፍና፣ ሥነ አካል፣ ሥነ ፈለክና ሌላ የሳይንስ ዕውቀት ነበሩ። 

ምናልባት አንድ ሺህ ተማሮች ሲኖሩበት የተማሮችና የአስተማሮች ውጪ ሁሉ በፈርዖን መንግሥት ተደገፈ። መኖሪያ፣ መብልና አልገልጋይ ቢሆንም በነጻ ተቀበሉ። ይህ ኩሁሉ ጎበዝ ለሆኑት ተማሮች ነበረ።   

በሙሴዎን ተቋም ታዋቂ ከሆኑት ተማሮች መካከል፦

* አርኪሜዴስ - ሒሳብ ተመራማሪና 'የምህንድስና አባት'
* አሪስታርኮስ ዘሳሞስ - መጀመርያ ማዕከለ ፀሐይ አስተያየት አቀረበ
* ካሊማቆስ - የታወቅ ባለቅኔ፣ ሃያስና መምህር
* ኤራሲስትራቶስ - ሐኪምና ከሄሮፊሎስ ጋር የእስክንድርያ ሕክምና አካዳሚ መሥራች
* ኤራቶስጤኔስ - ምድር ሉል እንደ ነበረች፣ ስፋቷን በትክክል አሰላ
* ዩክሊድ - 'የጂዎሜትሪ አባት' ይባላል።
* ሄሮፊሎስ - ታዋቂ ሐኪም፣ የሳይንሳዊ ዘዴ መስራች
* ሂፓርቆስ - የትሪጎኖሜትሪ መስራች
* ፓፖስ ዘእስክንድርያ - የሂሳብ ተመራማሪ
* ሄሮን ዘእስክንድርያ - 'የመካኒካ አባት'

በሮሜ መንግሥት ዘመን፣ ተቋሙ በቄሣሮች ድጋፍ እስከ 264 ዓም ይቀጥል ነበር።  በዚህ ዘመን በመላው ሮሜ መንግሥት ውስጥ ሌላ ከፍተኛ ትምህርት ቤት አልነበራቸውም። በአብዛኛው በሮማውያን ዘንድ ትምህርት የተገኘው ከግል መምህር ነበርና። ሙሴዎን በቄሣሩ አውሬሊያን ትዕዛዝ በ264 ዓም እንደ ተቃጠለ ይመስላል። 

የ«ሙሴዎን» ስም ከግሪክ አፈ ታሪክ ሲሆን ከኢትዮጵያ የወጡትን ዘጠኝ «ሙሳዮች» (ሴት ዘፋኞች) ለማክበር ተሰየመ። በዘመናዊ ልሳናት ደግሞ «ሙዚየም» (በተ-መዘክር) ከዚህ ተቋም ስም ደረሰ። 

መደብ:የግብፅ ታሪክ
መደብ:የአፍሪካ ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
ዳ ናንግ

300px|thumb|ዳ ናንግ በቬትናም

**ዳ ናንግ** (ቬትናምኛ፦ Đà Nẵng) የቬትናም ሦስተኛ ትልቅ ከተማ ነው። የሕዝብ ቁጥር (2008 ዓም) 1,346,876 ሰዎች ነበር። 

መደብ:የቬትናም ከተሞች
ቅዝቃዛው ጦርነት

**«ቅዝቃዛው ጦርነት»** ከሁለተኛ ዓለማዊ ጦርነት በኋላ በተለይ ከአሜሪካና ሶቪዬት ሕብረት መካከል የነበረው መቀያየም ይገልጻል።   ከ1945 እስከ 1991 ዓም ድረስ ያለው ዘመን ነው።

እነዚህ ሁለት ኃይለኛ አገራት መቸም «የሞቀ ጦርነት» ስላልነበራቸው ዘመኑ «ቅዝቃዛው ጦርነት» በመባል ታውቋል። እንዲያም ሁለቱ የኑክሌር መሣሪያ ሃያላት በመሆናቸው ጦርነቱ «የሞቀ» ከሆነ እንደ ሆነ «እርግጠኛ እርስ በርስ መጥፋት» ይሆን ነበር።  የተረፈው አለም ወይም ከአንድ ወይም ከሌላው ወገን ወዳጅ ስለ ሆነ የአለም መጥፋት ማለት ነበር። ሁለቱ አገራት ግን በዛቻ፣ በሰላይ፣ በሴራ፣ በወኪል ጦርነት ይታገሉ ነበር። በተለይ አሜሪካ በቬትናም ጦርነት፣ በኋላም የሶቭየት ኅብረት በአፍጋኒስታን ጦርነት ተዋጉ።  የቅዝቃዛው ጦርነት ዘመን በሶቭየት ኅብረት ውድቀት በ1982 ዓም ያህል ጨረሰ።

## በተጨማሪም ተመልከት
* ታላቅ ሽብር
## አገናኞች
የሒሳብ ውበት

ሒሳብ እጂግ በጣም ዉበት ያለው የጥናትና የምርምር መስክ ነው። ዉበቱን ከሚገልጡት ነገሮችም ጥቂቶቹ እዉነትን ለማረጋገጥ የሚያስችለው ስነአመክኖአዊ የማስረጃ አቀራረብ ባህሪውና የእዉነታወቹም መሰረቶች ምክንያታዊ መሆናቸው ነው። በሳይንስ የምርምር መስክ እውነት ከሁሉም የበለጠ ዉበት ያለው ነገር ነዉ፤ ለዚህም ሂሳብ ዋናዉን ሚና ይጫወታል።
አርጎብኛ ፈተና

አል-ጀበርት የአርጎብኛ ቋንቋ ማበልፀጊያ ት/ቤት
ሳምንታዊ ፈተና
# EXAM-2
ስም_____ID No(መለያ ቁጥር)_______
-----------------------------------
ሀቅ/ክስት(T/F) …3ነቁጣ(ማርክ)
----------------
(1)-ጀዉ ማለት ስጋ ሲሆን አሻቦ ማለት ጨዉ ነዉ
(2)-ወርፋ ማለት መርፌ ማለት ነዉ
(3)-ካዉና ሀርቡአኒ የወራት ስም ናቸዉ
ምርጫ…………(4 ነቁጣ)
------------------
(1)- ‹‹አሁን ከጡዋቱ አራት ሰአት ተኩል ነዉ››
የሚለዉን ቃል በአርጎብኛ----ይባላል
(A) አሁን ከጥዋሁ አርቢት ሰአት ተኩል ኔ
(B) ትማይ ከጥዋሁ አርቢት ሰዐ ተኩል ኔ
(C) አሀኝ ከጥዋሁ አርቢት ሰአት ከቀመድ ኔ
(D) አሀኝ ከጥዋሁ አርቢት ሰዐ ከቀመድ ኔ
(2)-‹‹በፍቅሩ ክንፍ አለች››ለማለት‹አሸቀትሌ›
ካለ ‹‹በፍቅሯ ክንፍ አለ›› ለማለት-----ይላል
(A) አሸቁ
(B) ማዐሸቅ
(C) አሸቀሊያ
(D) ኢሽቅ
(3)- ‹‹የዛሬዉ ልዩ ነዉ›› ለማለት---እንላለን
(A) የሁማዉ ልዩ ኔ
(B) የሁማዉ ኻስ ኔ
(C) የሁማዉ ኻስ ነዉ
(D) የሁማዉ ልዩ ነዉ
(4)-በአንድ አካባቢ የሚኖሩ ማህበረሰቦች በየግላቸዉ
ይሰሩት የነበን ረጅም ቀናትን ሊወስድ የሚችል ስራን
በህብረት በመተባበር በየተራ የሁሉንም የአካባቢዉን ሰዉ
ስራ በመስራት የስራን ጫና የሚያቃልሉበት የአርጎባ የስራ
ባህል ምን ይባላል፡፡
(A) እቁጭ
(B) ጊሱ
(C) ወንፈል
(D) ሀምድካ
አርጎብኛዉን ከአማርኛዉ ጋር አዛምድ 1
(መጋድ ምኝ)…(2.5 ነቁጣ)
-----------------------------
1)ዘር----------(A)ስኬት
2)ዛህ-------- -(B) ዘር
3)ሽማን--------(C) ቅርስ
4)ነስል---------(D) ነጭ
5)ተድቢር-------(E) ወንዝ
አርጎብኛን በአርጎብኛ አዛምድ 2 ...2.5 ነቁጣ
---------------------------------
1)ሶብይ--- ----(A) ዐርሽ
2)ስሪና---- ----(B) ወና
3)ስፍር--------(C) ዳኢማ
4)ኣቅርኣት ቤት--(D) ይናንኩም
5)ኢናንኩም-- --(E) አሽር ቤድ
የሚከተሉትን ጥያቄዎች ቅደም ተከተላቸዉን
አስተካክላቹህ ፃፉ
---------------------------------
(1)-ካዉ፤ሀርጋድ፤ኸሚስ…(1 ነቁጣ)
(2)-ኒቅሊማች ቀዉም ዉስጭ የአርጎባ ይኖረሉ በአርቢት
…….(2 ነቁጣ)
አማርኛዉን አረፍተ ነገር ወደ አርጎብኛ ቀይር
---------------------------------
(1)-ድይኖም አፍኖን ለመወንቂድ በወገር/በድማ
እንሀቴለና…..(2 ነቁጣ)
# ተረቱን_ጀውቡ (መልሱ)
----------
(1)እሜዋ ጥቁር ልጋቸሟ ዛህ ዛህ..(1 ነቁጣ)
ወና ሀረሁን ሙሊ( ክፍት ቦታዉን ሙላ)
----------------------------
(1)-በድሮዉ ዘመን ይፋት ዉስጥ በኢልማቸዉ እጅግ
የሚታወቁት የአብርዬዉ ሸይኽ ወደ አብርዬ ከመዛወራቸዉ
በፊት ቆራሬ ነበር የሚኖሩት፡፡በአካባቢዉ ማህበረሰብ
ዘንድ(ቆራሬ) ከአርጎብኛ ዉጪ የሆነ ቋንቋ እየተለመደ
መጣ፡፡እርሱም አማርኛ ነበር፡፡በወጣቶች ዘንድም
አርጎብኛን ከአማርኛ እያቀላቀሉ ማዉራት እየተለመደ
መጣ፡፡አንድ ቀን ሸኹ አዉስማቸዉ ‹‹እናቷን መሀሮዉን
ሀዊኝ›› ማለት ሲገባት ‹‹እሜ ወንፊቱን ሀዊኝ›› ስትላት
ይሰማሉ(መሀሮ ማለት እርጎብያኛ ሲሆን የአማርኛ አቻዉ
ደግሞ ወንፊት ነዉ)፡፡በዚያ ዘመን የአማርኛ ቋንቋ በሀገሪቱ
(በቆራሬ) ልክ የአማራ(የክርስቲያን) ቋንቋ ተደርጎ ነበር
የሚቆጠረዉ፡፡በዚህ ምክንያት የአብርዬዉ ሸይኽ ‹‹ሁማ
ቀዉለሙን ነግ ፊዕለሙን›› ብለዉ በመስጋት ሀገራቸዉን
ቆራሬን ለቀዉ ትንሽ ወደ ምትርቀዉ አብርዬ ከነ
ቤተሰቦቻቸዉ እንደ ተሰደዱ ይነገራል፡፡ # ጥያቄ ፡-
የአብርዬዉ ሸይኽ ሀገራቸዉን ጥለዉ የተሰደዱትበትን
‹‹ሁማ ቀዉለሙን ነግ ፊዕለሙን›› የሚለዉ ንግግራቸዉ
የአማርኛ ትርጉሙ ምንድን ነዉ----------
ቦነስ…… ( 5 ነቁጣ)
---------------
1)-አፈንዲ ሙተቂ አዳል ስመ-ገናናዉ ሱለጣኔት በሚል
በቅርቡ ባሳተመዉ መፅሀፉ ላይ ስለ ኢፋት ሱልጣኔት
ታሪክ እያስነበበን ሳለ ገፅ 96 እንዲህ
ይለናል”…..በወላስማ አልጋ ላይ ደግሞ አሕመድ(
# ሐርብ_አርዓድ ) የሚባለዉን ልጅ አስቀመጠዉ፡፡73”
በማለት ያወጋናል፡፡አፈንዲ #ሐርብ_አርዓድ የሚለዉ ቃል
ጥንታዊ የአርጎብኛ ቃል እንደሆነ ይገልፃል፡፡የዚህ ቃል
ፍቺዉ ምንድን ነዉ---- 2 ነቁጣ
(2)- ‹‹ባለጌ›› ብዬ በአርጎብኛ ብሰድባቹህ ምን ብዬ
ነዉ የሰደብኳቹህ--------2 ነቁጣ
እይ አህመድ አደም(አል-ጀበርቲ) እንበርኩ
ወሰላሙዐለይኩም ወራህመቱላሂ ወበረካቱህ
(ለቦነሱ ጥያቄ 2 መልስ ከፈለጋቹህ -አፈንዲ ሙተቂ
አዳል ስመ-ገናናዉ ሱለጣኔትና የኢማም አህመድ(ግራኝ)
ዘመቻዎች -----ገፅ 147-158 ባለዉ ላይ ታኙታላቹህ)
ግን ጥያቄዉ ቀላል ስለ ሆነ መፅሀፉ አያስፈልጋቹህም
ዐሌና ካርሌዩሻ

**ዐሌና ካርሌዩሻ** (ሰርብኛ፦ **Јелена Карлеуша**) (1978 እ.ኤ.አ.፣ በልግራድ፣ ሰርቢያ) የሰርቢያ ዘፋኝ ነች።
## አልበሞች
* Огледалце (1995)
* Жените се момци (1996)
* Вештице, виле (1997)
* Јелена (1998)
* Гили, гили (1999)
* За своје године (2001)
* Само за твоје очи (2002)
* Магија (2005)
* JK Revolution (2008)
* The Diamond Collection (2009)
* Дива (2012)
## ማጣቀሻወች
www.karleusa.com 

መደብ:ዘፋኞች
መደብ:ሰርቢያ
አበየጊሪ ቪሃረ

345px|thumb|ቤተ መቅደሱ (አሁን እንደ ታደሰ)
**አበየጊሪ ቪሃረ** በአኑራደፑረ፣ ስሪ ላንካ የሚገኝ ጥንታዊ የቡዲስም ትልቅ ገዳምና ቤተ መቅደስ ነበር።  በ80 ዓክልበ. በንጉስ ቨለገምባ (ቨጠጋሚኒ አበየ) ተመሠረተ። እስከ 1157 ዓም ድረስ ቆመ።

የ«ቪሃረ» ትርጉም ከፓሊኛ «ገዳም» ሲሆን ከቡዲስት ገዳም በላይ ለቡዲስም ኅብረተሠብ ተከታዮች እንደ ከፍተኛ ትምህርት ቤት አገልግሎ ነበር። ከእርሱ በፊት ትልቁ የጤራቫዳ ቡዲስም ተቋም አኑራደፑረ መሃቪሃረ ከ244 ዓክልበ. ጀምሮ ይኖር ነበር፤ በ80 ዓክልበ. ግን 300 መኖክሶች ከመሃቪሃረ ተገንጥለው ወደ አዲሱ አበየጊረ ተዛውረው አዲስ የቡዲስም ወገን ጀመሩ።  የአበየጊሪ ጤራቫዳ ወገን ግን ከመሃያነ ቡዲስም ወገን ትምህርቶች ጋራ ተቀላቀለ። 

የአኑራደፑረ መንግሥት ነገሥታት አደልዎን ለአበየጊሪ ወገን ያሳዩ ነበር። እንዲሁም በ270 ዓም ግድም የነበረው ንጉሥ መሃሴነ መሃቪሃረውን አጥፍቶ አዲስ ሦስተኛ ተቋም ጄተቨና በአኑራደፑረ ከተማ መሠረተ። ከዚህ ትንሽ በኋላ ግን ያው ንጉሥ ዳግመኛ መሃቪሃረውን አሠራ። ሦስተኛው ተቋም ጄተቨና ደግሞ ከ270 እስከ 1157 ዓም ድረስ ቆመ።

የቻይና ተጓዥ ፋሥየን ተቋሙን በ398 ዓም በጎበኘው ጊዜ 5,000  ተማሮች መኖኩሶች (ቢኩዎች) እንደ ተገኙ ጻፈ። በዚያውም ወቅት፣ ከአለም ዋና ዩኒቨርስቲዎች አንድ ነበረ።  

በ1157 ዓም የአበየጊሪና የጄተቨና ተቋማት ሃራ ጤቆች ተብለው ያው ቪሃረ በንጉሥ ፩ ፐራክረመባሁ ትዕዛዝ ተዘጋና ሌሎቹ ሁለት ተቋማት ወደ መሃቪሃረ  ተጨመሩ። ከ1157 ዓም ጀምሮ ጤራቫዳ ብቻ ተደገፈ።

ተቋሙ ያስተማረው በተለይ ለቡዲስም ተከታዮች የሚገቡት ጽሁፎችና ኑሮ ዘዴዎች በተመለከተ ነበር። 

በ2008 ዓም ፍርስራሹ በሙሉ ታድሶ ተገለጸ።

መደብ:ስሪ ላንካ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ቡዲስም
አኑራደፑረ መሃቪሃረ

345px|thumb|ቤተ መቅደሱ
**አኑራደፑረ መሃቪሃረ** በአኑራደፑረ፣ ስሪ ላንካ የሚገኝ ጥንታዊ የቡዲስም ትልቅ ገዳምና ቤተ መቅደስ ነው።  በ244 ዓክልበ. በንጉስ ደቫናምፒያ ቲሣ ተመሠረተ። 

የ«መሃ ቪሃረ» ትርጉም ከፓሊኛ «ታላቅ ገዳም» ሲሆን ከቡዲስት ገዳም በላይ ለቡዲስም ኅብረተሠብ ተከታዮች እንደ ከፍተኛ ትምህርት ቤት አገልግሏል። ከ244 ዓክልበ. እስካሁን ወይም 2,254 ዓመታት ያህል፣ ይህ አኑራደፑረ መሃቪሃረ ለጤራቫዳ ቡዲስም ዓለም የጤራቫዳ እምነትና ርዕዮተ አለም ጠባቂዎች ሆነዋል። ስለዚህ ዛሬ ከሚገኙት ከዓለም ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት እርሱ ከሁሉ ጥንታዊው የሆነው ሊባል ይችላል።

ከ80 ዓክልበ. እስከ 1157 ዓም. ድረስ፣ ሌላ ተወዳዳሪ መሃ-ቪሃረ «አበየጊሪ ቪሃረ» በዚያው ከተማ ይገኝ ነበር። እርሱ ያስተማረው ጤራቫዳ እምነት ግን ከሌላው ቡዲስም ወገን ከመሃያነ ቡዲስም ወገን ትምህርቶች ጋር የተቀላቀለ ነበር፤ ስለዚህ በ1157 ዓም ሃራ ጤቆች ተብለው ያው ቪሃረ በንጉሥ ፩ ፐራክረመባሁ ትዕዛዝ ተዘጋ። 

እንዲሁም በ270 ዓም ግድም የነበረው ንጉሥ መሃሴነ የመሃያነን ወገን ስለ ደገፈ፣ መሃቪሃረውን አጥፍቶ አዲስ ሦስተኛ ተቋም ጄተቨና በአኑራደፑረ ከተማ መሠረተ። ከዚህ ትንሽ በኋላ ያው ንጉሥ ዳግመኛ መሃቪሃረውን አሠራ። ሦስተኛው ተቋም ጄተቨና ደግሞ ከ270 እስከ 1157 ዓም ድረስ ቆመ። 

የቻይና ተጓዥ ፋሥየን ተቋሙን በ398 ዓም በጎበኘው ጊዜ 3,000  ተማሮች መኖኩሶች (ቢኩዎች) እንደ ተገኙ ጻፈ። በዚያውም ወቅት፣ ከአለም ዋና ዩኒቨርስቲዎች አንድ ነበረ። ሆኖም ፋሥየን በዚያው አመት ተወዳዳሪው አበየጊረ 5,000 ቢኩዎች እንደ ነበሩት መሠከረ፣ ከ1157 ዓም በፊት ነገሥታቱ ለአበየጊረ አድልዎን ያሳዩ ነበርና። ከ1157 ዓም ጀምሮ ግን ጤራቫዳ ብቻ ተደገፈና ሌሎቹ ሁለት ተቋማት ወደ መሃቪሃረ  ተጨመሩ።  

ተቋሙ የሚያስተምረው በተለይ ለጤራቫዳ እምነት ተከታዮች የሚገቡት ጽሁፎችና ኑሮ ዘዴዎች በተመለከተ ነው። 

መደብ:ስሪ ላንካ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ቡዲስም
ፑርሽፐጊሪ ቪሃረ

350px|thumb|ላሊትጊሪ ፍርስራሽ
**ፑርሽፐጊሪ ቪሃረ** በአሁኑ ኦዲሻ፣ ሕንድ ምናልባት ከ250 ዓክልበ. እስከ 1200 ዓም ግድም ድረስ የቆየ ቪሃረ ወይም የቡዲስም ገዳም፣ መቅደስና ከፍተኛ ትምህርት ተቋም ነበር።  ዛሬ የሚታወቀው በተለይ ከሥነ ቅርስ ፍርስራሽ ነው። 

የ«ፑርሽፐ-ጊሪ» ትርጉም ከሳንስክሪት «ፑርሽፐ» (አበባ) እና «ጊሪ» (ተራራ፣ ኮረብታ) ወይም «አበባማ ኮረብታ» ነው። በፑርሽፐጊሪ አጠገብ ባሉት ኮረብቶች ደግሞ ሦስት ሌሎች የተዛመዱ የጥንት ንዑስ ቪሃራዎች ፍርስራሶች በውስጡ አሉ፣ እነርሱም ላሊትጊሪ፣ ኡደየጊሪ፣ ረትናጊሪ ናቸው።

ከሥነ ቅርስ የተነሣ ቪሃረው መጀመርያው የመሠረተው ንጉሥ አሾካ (277-240 ዓክልበ.) እንደ ነበር ይታስባል። ለሕንድ የቡዲስም ጥናት ማእከል እስከ 1200 ዓም ያህል እንደ ቆየ ከቅርሶቹ ይመስላል፤ ልክ መቼ ወይም በማን ዕጅ እንደ ጠፋ ግን አይታወቅም።

በታሪካዊ መዝገቦች ዘንድ ስለ ፑርሽፐጊሪ  የሚጠቅሱ ሰነዶች ጥቂትና እርግጠኛ ያልሆኑ ናቸው። በተለይ በ630 ዓም ግድም የጎበኘው የቻይና ተጓዥ ሧንዛንግ አንድ «ፑሴጶቂሊ» የተባለ ተቋም እዚያ መኖሩን ጠቀሰ።

መደብ:ሕንድ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ቡዲስም
መደብ:ሥነ ቅርስ
ታይሥዌ

400px|thumb|በልዎያንግ ታይሥዌ በ175 ዓም ግድም «ቃላቱ እንዳይቀየሩ» በድንጋይ የተቀረጹ የኮንግ-ፉጸ ጽሑፎች
**ታይሥዌ** (ቻይንኛ፦ 太學 «ከፍተኛ ትምህርት») ወይም «የቻይና ቤተመንግሥት ዩኒቨርሲቲ» በቻይና በ6 ዓክልበ. በንጉሥ ፒንግ ሃን የተመሠረተ የጥንት ከፍተኛ ትምህርት ተቋም ነበረ።

ከዚህም በፊት የቤተ-መንግሥታዊ ከፍተኛ ትምህርት ተቋም በቻይና ይታወቅ እንደ ነበር ይመስላል።  በአፈ ታሪክ ትውፊታዊው ንጉሥ ሹን በ2050 ዓክልበ. ገደማ ሻንግ ሥያንግ የተባለውን ተቋም እንደ መሠረተ ተዘግቧል። እንዲሁም በሥያ ሥርወ መንግሥት (2000-1600 ዓክልበ. ግድም) ከፍተኛው ተቋም «ዶንግ ሹ» እንደ ተባለ ተጽፏል። በሻንግ ሥርወ መንግሥት (1600-1054 ዓክልበ.) ደግሞ ከፍተኛው ተቋም «ዮው ሥዌ» ይባል ነበር። በሚከተለውም ዦው ሥርወ መንግሥት (1054-229 ዓክልበ.) በዋና ከተማቸው ውስጥ አምስት ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ነበሩዋቸው፣ ከነዚህም አንዱ «ታይሥዌ» ወይም «ፒ ዮንግ» ተባለ። 

የሃን ሥርወ መንግሥት ንጉሥ ፒንግ በዋና ከተማው በቻንግአን በ6 ዓክልበ. ከመሠረተው በኋላ፣ የቻይና ቤተ መንግሥት ከነዩኒቨርሲቲው በ17 ዓም ከዚያ ወደ ልዎያንግ ተዛወረ፣ እስከ 182 ዓም ድረስ እዚያ ቆየ። ከዚያም ዋና ከተማው፣ ቤተ መንግስትና ተቋሙ ብዙ ጊዜ ከቻንግ-አንና ከልዎያንግ መካከል ይፈራረቁ ነበር።

ተቋሙ ያስተማረው በተለይ የኮንግ-ፉጸ ትምህርትና የቻይና ሥነ ጽሑፍ ነበር፤ ከአገሩ ትምህርት ቤቶች ሁሉ ከፍተኛው ነበርና ይህም በተለይ ለመንግሥት ሠራተኞች ነበር።

ከጥንት ጀምሮ ተማሮች ያጠኑት «የኮንግ-ፉጸ ስድስቱ ሙያዎች» እንዲህ ነበሩ። 1) የኮንግፉጸ ሥርአተ ቅዳሴ፣ 2) የቻይና ባህላዊ ሙዚቃ፣ 3) ቀስትን ማስፈንጠር፣ 4) ሰረገላ መንዳት፣ 5) የቁም ጽሕፈት፣ 6) ሥነ ቁጥር ነበሩ። 

በ2ኛው ክፍለ ዘመን 30,000 ሰዎች በተቋሙ ውስጥ ነበሩበት። 

በ573 ዓም፣ የታይሥዌ ስያሜ «ጐዝርጅየን» («የአገር ልጅ ተቋም») ሆነ፤ በዚያውም ስም እስከ 1897 ዓም ድረስ በቻይና ልዩ ልዩ ዋና ከተሞች ቆመ። ከዚያ በኋላ የቤጂንግ ጐዝርጅየን (1395 ዓም ተሠርቶ) ወደ ዘመናዊው «ቤጂንግ ዩኒቨርሲቲ ተቀየረ፣ እስካሁንም ይገኛል።  እንዲሁም በናንጂንግ የነበረው «ናንጂንግ አካዳሚ»  ቀድሞ እንደ «ናንጂንግ ታይሥዌ» በ250 ዓም ተመሠርቶ፣ በ1894 ዓም ዘመናዊ ሆነ፣ አሁንም ናንጂንግ ዩኒቨርሲቲ ይባላል። 

መደብ:የቻይና ታሪክ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
የአርጎባ ፈተና

(61) ድማህ_______ጭንቅላት
(62) ጭገር_______ፀጉር
(63) ዬን/ኤን______አይን
(64) እዝን________ጀሮ
(65) አፍ_________አፍ
(66) አፍንጫ_____አፍንጫ
(67) ሀንገድ______አንገት
(68) እንጅ_______እጅ
(69) እንግር______እግር
(70) ጭፍር(ጭ-ትጠ)___ጥፍር
(71) ጣድ_______ጣት
(72) ከርስ_______ ሆድ
(73) ሀንቀሀ_____ጉበድ
(74) ሀንፈሀ______ጨጉዋራ
(75) ለህም______ስጋ
ሸህ ጦልሀ ጀእፈር

«እንደ ጦልሃ ጃዕፈር ማን ይወለዳል?»

በ19ኛው ክ/ዘመን ኢስላም በኢትዮጵያ ከፈራቸው
ጀግኖች መካከል ሼክ ጦልሃ ቀዳሚ ብርቅዬ ሙጃሂድ
ነበሩ። ሼኹ ሙጃሂድብቻ ሳይሆኑ የዲን መምህር፣ ገጣሚ
፣ ፀሀፊና ዓሊም ጭምር ናቸው። ለጭቆና እጅ የማይሰጡ
፣ ስብዕናቸው ማራኪ፣ አስተሳሰባቸው ምጡቅ የዘመናቸው
ዛሂድ ነበሩ።

ጦልሀ ጃእፈር የተወለዱት በ1853 እ.ኤ.አ. አሬራ ፍራ
በሚባል ቦታ በአርጎባ ይፋት ነበር።
በ1835/6 የሞቱት
አያታቸው አባ አሲያ ዩሱፍ ቃንቄ ታዋቂ ዓሊምና ፀሀፊ
ነበሩ። የጦልሃ አባት ሐጂ ጃዕፈር ወሎ ደዌ ውስጥ
ስርጤ በተባለች መንደር እንደተወለዱ ይነገራል።
ቆራጡ ልጅ ጦልሃ ዒልምን ፍለጋ በወሎና በሌሎችም
ቦታዎች በመዘዋወር ከተለያዩ መሻኢኾች እውቀትን
ቀስመዋል። የቁርአን ተፍሲርን በጨኖው ሐጂ በሽር አረፍ ልቤ በምትባል ቦታ ተምረዋል። ሸኽ ዒሳ ከተሰኙ ዓሊም
ላይ ደቡብ ወሎ-አንቻሮ በዴሳ በተባለች ቦታ የአረብኛ
ቋንቋ ሰርፍ ተምረዋል። ተውሂድ ከእናታቸው የተማሩ
ሲሆን የፊቅህ ትምርታቸውን ከሐጂ ወራቅ፣ ከሐጂ ቡሽራና
ከሌሎችም ዝነኛ የቃሉ ፈቂሆች ብዙ ኢልም ቀርተዋል።
በተለይም ከሐጂ ቡሽራ ጋር ጠንካራ ግንኙነት ነበራቸው።

ሸኽ ጦልሃ ኢስላምን በሚገባ ከተማሩ በኋላ በዳእዋና
በማስተማር ተሰማሩ። ኢስላምን ህዝቡ በሚገባው ቋንቋ
ከማስተማር ጎን ለጎን የተለያዩ ፅሁፎችንም ያዘጋጁ ነበር።
በአማርኛ ከፃፏቸው መፃህፍት መካከል ተውሂድና
ፊቅህ፣ ሂዳየቱ ሱብያን፣ ቱህፈቱል ኢኽዋን፣ የተሰኙት
ኪታቦቻቸው በስፋት ይታወቃሉ። ከዚህም በተጨማሪ
የነቢዩ ሙሀመድን (ሰ.አ.ወ) የህይወት ታሪክ ሲየር
ረሱሉላህ በሚል በ4 ጥራዝ (volume) አዘጋጅተዋል።
ለመጀመርያ ጊዜም የቁርአን ትርጉምን በአማርኛ ቋንቋ
አዘጋጅተዋል። ሸኽ ቡሽረል ከሪም እንዳሉት ሸኽ ጦህሃ
በአጠቃላይ 314 ኪታቦችን ፅፈዋል። ከነዚህም ውስጥ
ከሽፉል ጉማ፣ ቸርነትህ፣ አስሀበል ፉቱህ፣ ሰብልዓ መሳኒ፣ [ወዕዝ]፣ [ጅሀድ፣ ሱብንሀ አላህ፣ አል ዓሊዩል ኸቢር፣ በርሱ ተባረክ፣ አስማኡል ሑስና እና አስማኡ ረሱል
የተሰኙት በተለያዩ ጥናቶች ሊታወቁ ችለዋል።

ሸኽ ጦልሃ ማቅራት ሲጀምሩ በእጃቸው ኪታብ እያግጋጁ
ለተማሪዎች ያድሉ ነበር። ሲሞቱ በእጅ የፃፏቸው ኪታቦች
በሰባት ታላላቅ ሳጥኖች ሙሉ ነበሩ። በ1951 የሼኹ
"ተውሂድና ፊቂህ" የተሰኘ መፅሀፍ በይሰድ ኢብራሂም
ታርሞ ለህትመት በቅቷል። ይህም ለመጀመርያ ጊዜ
የታተመ ኢስላማዊ የአማርኛ መፅሀፍ ያደርገዋል። ሸኽ
ጦልሃ በወጣትነታቸው ተውሂድን በማስተማር ህዝቡን
ከባዕድ አምልኮና ከሺርክ ለመጠበቅ ከፍተኛ ጥረት
አድርገዋል። ከግጥሞቻቸው መካከል ሺርክን የሚኮንኑ
ወደ ተውሂድ የሚጣሩ በርካታ ስንኞች ይገኛሉ።
ለምሳሌ ያክል፥፦

በሰላሳ ገዝቶ ቀብድ ተማረድ፣

ደስ ያሰኝ ነበር ለብዙ ዘመድ፣

ለዒሳም ቢታረድ ለኛም ሙሀመድ፣

መበከቱ አይቀርም ሳይሆን ለዋሂድ (ለአላህ)።

ሼኽ ጦልሃ ዘካን ሰብስበው ለደሀው ያከፋፍሉ ነበር፣
የነብዩን ሱና አጥብቀው ይከተላሉ። አለባበሳቸው በሱናው
መሰረት ነው። ሱሪያቸው ከቁርጭምጭሚታቸው
አይወርድም። ሱሪውን ያስረዘመ ሰው ሲያዩም "እግርህ
ይቆረጥ" ይሉ ነበር። የሚለብሱትም በደረሶች የተሰሩ
ልብሶችን ነው። ቀለም የበዛበትና ስዕል ያለው ልብስ
በፍፁም አይለብሱም (ነጭ ልብስ ያዘወትራሉ)።
ልጆቻቸውም በሚድሩበት ጊዜም ሆነ በሌላ ሰርግ ላይ
ሸሪዐን የሚቃረን ነገር (የሴትና ወንድ መደባለቅን የመሰለ)
እንዳይፈፀም ይጠነቀቁ ነበር።
ክፍል ሁለት 

መደብ:የኢትዮጵያ ጸሓፊዎች
መደብ:እስልምና
ናጋርጁነኮርንደ

550px|thumb|ናጋርጁነኮርንደ ፍርስራሽ
**ናጋርጁነኮርንደ** በአሁኑ አንድረ ፕረደሽ፣ ሕንድ ምናልባት ከ90 እስከ 340 ዓም ግድም ድረስ የቆየ ቪሃረ ወይም የቡዲስም ገዳም፣ መቅደስና ከፍተኛ ትምህርት ተቋም ነበር።  ዛሬ የሚታወቀው በተለይ ከሥነ ቅርስ ፍርስራሽ ነው። 

የስሙ ትርጉም የናጋርጁነ ኮረብታ (ቴሉጉኛ፦ ኮርንደ) ነው። ናጋርጁነ የመሃያነ ቡዲስም ወገን ዋና ፈላስፋ ነበር። እርሱም በልማድ መሠረት በዚያው ቦታ ምናልባት እስከ 240 ዓም ገደማ ይኖርና ፍልስፍናውን ያስተምር ነበር። ይህ በስነ ቅርስ ገና አልተረጋገጠም።

አሁን ከስነ ቅርስ እንደሚታወቅ፣ የቦታው ስም በዚያን ጊዜ «**ቪጃየፑሪ**» ተባለ፤ «ናጋርጁነኮርንደ» የሚለውም ስም በኋላ ከመካከለኛው ዘመን ተሰጠው።  

ተቋሙ በሳተቫሀነ ሥርወ መንግሥት እንደ ተሠራ ይታስባል። ከሳተቫሀነ ንጉሥ ጋውታሚፑትራ ሳታካርኒ ስድስተኛው አመተ መንግሥት (90-100 ዓም ግድም) የሆነ ጽሁፍ ተገኝቷል።  ከሳተቨሀነዎች ቀጥሎ በነገሠው አንድረ ኢክሽቫኩ ሥርወ መንግሥት ዘመን (217-317 ዓም ያህል)፣ ቪጃየፑሪ ዋና ከተማቸው ሆነ። ይሁንና እነዚህ ነገሥታት ሁሉ በእኩልነት የቡዲስምና የሂንዱኢዝም ደጋፊዎች ነበሩ እንጂ ሁላቸው የቡዲስም አባላት አልሆኑም።  በቦታውም የሂንዱ ህንጾች ደግሞ ተከሉ። 

በ3ኛው ክፍለ ዘመን ዓም ብዙ ገዳሞች የተገኙበት ዝነኛ ተቋም ሆነ። ተማሮች ከመላው ሕንድ ወይም ከስሪ ላንካ ወይም ከቻይና ይደርሱ ነበር።  

ከአንድረ ኢክሽቫኩዎች በኋላ፣ ተቋሙ በካዳምባ ሥርወ መንግሥት ንጉስ መዩረሸርመ እጅ 340 ዓም ግድም እንደ ጠፋ ይታስባል።  በ1500 ዓም አካባቢ ሥፍራው «ናጋርጁነኮርንደ» ተብሎ እንደ አምባ ተጠቀመ። 

መደብ:ሕንድ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ቡዲስም
መደብ:ሥነ ቅርስ
ናንጂንግ ዩኒቨርሲቲ

400px|thumb|አዳራሽ
**ናንጂንግ ዩኒቨርሲቲ** (ቻይንኛ፦ 南京大学 /ናንጂንግ ዳሥዌ/) በናንጂንግ፣ ቻይና የሚገኝ ጥንታዊ ከፍተኛ ትምህርት ተቋም ነው። 

መጀመርያው በ250 ዓም **ናንጂንግ ታይሥዌ** ተብሎ እንደ ኮንግ-ፉጸ ተቋም ተመሠረተ፣ ስለዚህ ለ1,760 ዓመት ክፍት ሆኗል። ይህ ከ571 ዓም በኋላ ናንጂንግ ዋና ከተማ በሆነባቸው ጊዜዎች **ናንጂንግ [[ጐዝርጅየን]]** ሆነ። ዋና ከተማ ባልሆነባቸው ጊዜዎች ደግሞ **ናንጂንግ [[ሹዩዋን]]** (ናንጂንግ አካዳሚ) ይባል ነበር። 

በ1894 ዓም ናንጂንግ ሹዩዋን «ዘመናዊ» ትምህርት ቤት (በጃፓናዊ አራያ) ተደረገ። ከዚያ ጀምሮ የሚከተሉት ስያሜዎች ነበሩት፦ **ሳንጅየንግ ልምዳዊ ኮሌጅ** (1894 ዓም)፣ **ልየንግጅየን ልምዳዊ ኮሌጅ** (1898 ዓም)፣ **ናንጁንግ ከፍተኛ ልምዳዊ ትምህርት ቤት** (1907 ዓም)፤ **ብሔራዊ ደቡብ-ምሥራቃዊ ዩኒቨርሲቲ** (1913 ዓም)፣ **ብሔራዊ ናንጂንግ ቹንግሻን ዩኒቨርሲቲ** (1919 ዓም)፣ **ጅየንግሱ ዩኒቨርሲቲ**፣ **ብሔራዊ መካከለኛ ዩኒቨርሲቲ** (1920 ዓም)፣ **ብሔራዊ ናንጂንግ ዩኒቨርሲቲ**  (1941 ዓም)፣ በመጨረሻም **ናንጂንግ ዩኒቨርሲቲ** (1942 ዓም)።

መጀመርያው ተቋም «የኮን-ፉጸ ስድስቱ ሞያዎች» አስተማረ። 1) የኮንግፉጸ ሥርአተ ቅዳሴ፣ 2) የቻይና ባህላዊ ሙዚቃ፣ 3) ቀስትን ማስፈንጠር፣ 4) ሰረገላ መንዳት፣ 5) የቁም ጽሕፈት፣ 6) ሥነ ቁጥር ነበሩ።

በ462 ዓም ጥናቶቹም፦ 1) ሥነ ጽሑፍ፣ 2) ታሪክ፣ 3) የኮንግ-ፉጸ ትምህርት፣ ፬) የዳዊስም ትምህርት፣ ፭) የዪንግ-ያንግ ጥናት (የተፈጥሮ ጥናት) ነበሩ።

በዚያ ዘመን ታዋቂ ከሆኑት ተማሮችና መምህሮች መካከል፦

* ጌ ሆንግ (275-335 ዓም) - የዳዊስምና የአልኬሚ ጸሐፊ
* ዋንግ ሺጂ (295-353 ዓም) - የቁም ጽሕፈት ሊቅ
* ንጉሥ ጋው ዘደቡብ ጪ (419-474 ዓም) - የደቡብ ጪ መስራች ሆነ
* ዙ ቾንግዢ (421-492 ዓም) - የሂሣብ ተመራማሪ
* ዦንግ ሮንግ (460-510 ዓም) - የሥነ ግጥም ደራሲ 

በ1373 ዓም 10,000 ተማሮች ነበሩ። ጥናቶቹም፦ የኮንግ-ፉጸ ስነ ጽሑፍ፣ ታሪክ፣ ሥነ-ጽሑፍ፣ ሥነ ቁጥር፣ ሕግ፣ የቁም ጽሕፈት፣ ፈረሰኝነት፣ ቀስትን ማስፈንጠር፣ ወዘተርፈ.  ነበሩ። ተቋሙ በ1400 ዓም ዮንግሌ መዝገበ ዕውቀት አሳተመ። 

* ዉ ቸንግኤን (1492-1574 ዓም) - ባለቅኔ
* ዠንግ ቸንጎንግ (1616-1654 ዓም) የታይዋን ወራሪ 

በዚሁ ዘመን ተማሮች ነበሩ።

በ1913 ዓም የነበሩት ክፍሎች፦ ሥነ ጥበብ፣ ትምህርት፣ ግብርና፣ ምህንድስናና ንግድ ነበሩ። ዛሬም በጣም ብዙ ዘርፎች ሲኖሩ ከአገሩ ፪ኛው ዋና ዩኒቨርሲቲ ነው። በኬሚስትሪ ዘርፍ ደግሞ በክቡርነት ከአለም ፫ኛ ነው። 14,000 ያህል ተማሮች አሉበት።

መደብ:ቻይና
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
የሙፍቲ ዳውድ የህይወት ታሪክ

አል-ጀበርት የአርጎብኛ ቋንቋ ማበልፀጊያ ትምህርት ቤት/
Al Jebert Argobban languege School
ሙፍቲ ዳውድ
ሀበሾችን’ና ኢማም አል-ሻፊዒይን ያስተሳሰረ
# የአርጎባ_ዓሊም
▂▂▂▂▂{ውዱ ታሪካችንን ያንብቡት}▂▂▂▂▂
ታሪካችን በታላላቅ ኢስላማዊ ስብእናዎች ያሸበረቀ፤
በጠካራዎቹ ሙእሚኖች አስደናቂ ገድል የተሞላ ነዉ፡፡
ከነዚህ ልብን ከሚነኩ’ና ስለ ማንነታችን ቆም ብለን
እንድናስብ ከሚጋብዙን ነገር ግን በእጅጉ ከተረሱ
ታኮቻችን ዉስጥ አንዱን አነሆ!!
ከ300 ኪታብ በላይ በእጃቸዉ የፃፉ የአርጎባ
ዓሊም፤ለዚህም ገና የመን ዘቢድ ትምህርት ላይ እያሉ
የሐበሻ ሙፍቲ ሸምሰል ሀበሻ ባሕሩ ራሕመቲ ኢማሙ
አዕዞም ፊል ሀቂቀት ተብሎ የተመሰከረላቸዉን ታዋቂዉ
ዓሊምና ምሁር የሐጂ ሙፍቲ ዳዉድን የሂይወት ታሪክ
እንዲህ ልንተርከዉ ነዉ አብራችሁኝ ሁኑ፡፡ወቢላሂ
ተዉፊቅ!!!
#ክፍል_አንድ
ስማቸዉ ሙፍቲ # ዳዉድ_ቢን_አቡበክር አል-ጀበርቲ
ይባላል፡፡ሙፍቲ ዳዉድ የተወለዱት በአሁኑ አከላለል
በአማራ ብሔራዊ ክልላዊ መንግስት በኦሮሞ ብሔረሰብ
ዞን ደዋ ጨፋ ወረዳ ከዞኗ ርዕሰ መዲና ከሚሴ ከተማ 37
ኪሎ ሜትር ርቀት ላይ በምትገኘዉ ልዩ ቦታዋ ገዶ
በምትባል መንደር ሲሆን የተወለዱትም እንደ ሒጅራ
አቆጣጠር በ1134 ወይም እንደ ኢትዮጵያዊያን አቆጣጠር
በ1735 ዓመተ ልደት ነበር፡፡
ገዶ ከሙፍቲ ዳዉድ በተጨማሪ እንደ ሐጂ ከቢር
አሕመድ አልሙቅሪዕ የመሳሰሉትን ታላላቅ ዑለሞችንም
አፍርታለች፡፡
ሙፍቲ ዳዉድ በየመናዊያን ተማሪዎቻቸዉ'ና ደረሶቻቸዉ
ዘንድ ሶስት የተለያዩ መጠሪያ ስም የነበራቸዉ ሲሆን
እነሱም፡-
ሙፍቲ ዳዉድ
ሙፍተል ሀበሽ(የሀበሻዉ ሙፍቲ)
ሙፍተል ዓናም (ፈትዋው ሰዎችን የሚጠቅም ሙፍቲ)
በመባል ይታወቃሉ፡፡
በትዉልድ ሀገራቸዉ ላይ የተለያዩ መሰረታዊ የሚባሉትን
ኢስላማዊ እዉቀቶች በመማር የልጅነት ጊዚያቸዉን
አሳለፉ፡፡ ሆኖም ግን በዘመኑ የነበረዉ የትምህርት
አሰጣጥ የሙፍቲን ጣሪያ የነካ የዒልም ፍላጎት የሚያረካ
አልነበረም ፡፡ስለሆነም ሙፍቲ የእዉቀት ጥማቸዉን
ሊያስታግስላቸዉ ወደሚችል የትምህርት ተቋም ለመሄድ
ወሰኑ፡፡እሱም የመን ሀገር የሚገኘዉና በጊዜዉ አለማችን
ላይ አለ የሚባል እዉቅና ገናና የነበረዉ ዘቢድ ኢስላማዊ
ዩኒቨርሲቲ ነበር፡፡
በዘቢድ ሸለቆ ስም የተሰየመችዉ ዘቢድ ከተማ በባህላዊ
የቤቶች አአሰራር ፤ በጠባብ መንገዶቿና በጡብ ባጌጡ
ህንፃዎቿም ትታወቃለች ፡፡ከ13ኛዉ እስከ 15ኛዉ ክፍለ
ዘመን ድረስ የየመን ዋና ከተማ በመሆንም አገልግላለች፡፡
ከዚህ በተጨማሪ የዘቢድ ከተማ እጅግ በጣም ብዙ
ከፍተኛ የሆነ የመስጂድ ማእከላት የነበሯት ሲሆን
ቁጥራቸዉም 86 ይደርስ ነበር፡፡በከተማዋ ምእራባዊ
አቅጣጫ የተገነባዉ’ና የመጀመሪያዉ መስጂድ ተብሎ
የተመዘገበዉ አል-ኣሻ’ዒር መስጂድ ደግሞ ግዙፉና
ለከተማዋም ድምቀትን ፈጥሮላት የኖረ መስጂድ ነዉ፡፡
አል-አሻ’ዒር መስጂድ የተገነባዉ የነቢዩ ሙሀመድ ﷺ
ሱሀባ በነበሩት አቡ ሙሳ አሻ’ዓሪ(ረ ዐ) ሲሆን
የተገነባዉም እ.እ.አ በ628 AD ነበር፡፡አል-አሻ’ዒር
መስጂድ በኢስላም ታሪክ ዉስጥ ከተገነቡት መስጂዶች
ዉስጥ አምስተኛዉ መስጂድ ተደርጎ ተመዝግቧል::
ከተማዋ ግዙፉንና ዝነኛዉን የዘቢድ ዩኒቨርሲቲን አቅፋ
በመያዟና የተለያዩ ኢሰላማዊ ትምህርቶችም በስፋት
ይጎርፍባት ስለነበር ከተማዋን ዐረቦች’ና የአለም
ሙስሊሞች ዋና ማእከላቸዉ(መናገሻቸዉ) አድርገዋት
ነበር። ስለ ዘቢድ Encyclopaedia Britannica እንዲህ
ሲል አስፍሮታል፡፡’’Zabid was the capital of
Yemen from the 13th to 15th century and a
centre of the Arab and Muslim world due in
the large part to its famed University of Zabid
and being a centre of Islamic education.’’
እናም ሙፍቲ ዳዉድ ይህንን ታላቅ ማእከል ገና በለጋ
እድሚያቸዉ ተቀላቀሉት፡፡ በዩኒቨርሲቲዉ ዉስጥም ለአስራ
ስድስት አመታት ያክል ትምህርታቸዉን ሲከታተሉ ከቆዩ
ቡኃላ እዚያዉ ዘቢድ ዉስጥ ለሁለት አመትና ከዛ በላይ
በሌክቸርነት (በአስተማሪነት) ሙያ አግልግለዋል፡፡
ሙፍቲ ዳዉድ የሙፍቲነት ማእረግን የተጎናፀፉት እዚያዉ
ዘቢድ ዉስጥ ሲሆን በሀበሻ ምድር ላይ
# የመጀመሪያዉ_ሙፍቲ ለመሆንም በቅተዋል፡፡
ኢትዮጵያዊዉ የመጀመሪያ ፈትዋ ሰጪ በመሆን
ከሸይኾቻቸዉ ኢጃዛ(ፍቃድ) የተሰጣቸዉና በይ’ዓህ የገቡ
ናቸዉ፡፡(ራህመቱላሒ ዓለይህ!!!)
ሙፍቲ ዳዉድ የሙፍቲነትን ማእረግ ያገኙባቸዉን ታላላቅ
ታሪኮችና የእዉቀት ማእዶች አሏቸዉ፡፡ከታሪኮቻቸዉ ዉስጥ
አንዱን ላጫዉታቹህ፡-
የመን ዉስጥ አንድ አሳዳሪ(ጌታ) እና ሰራተኛዋ……… ...
ግን ለምን ነገ አንቀጥለዉም?? ቀጣዩ ክፍል እጅግ
መሳጭ ሰለሆነ በናፍቆት ይጠብቁን!
▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂ || ይቀጥላል...||
የሮበርት ሙጋቤ ቀልዶች

1:- አፍሪካ ውስጥ በስነ-ስርዓት የሚከበረው
ማስጠንቀቂያ "battery low !"የሚለው
ብቻ ነው።
•
2:- ሴቶች በሙሉ የኤድስ መድሃኒት እስኪገኝ
ድረስ የግብረ ስጋ ግንኙነት (Sex)
አንፈጽምም ብለው ቢያምጹ ኖሮ፡ ወንዶች
በ30 ቀናት ውስጥ መድሃኒቱን ባገኙት ነበር።
•
3:- ናይጄርያን የመሰሉ ብዙ ቋንቋዎች
የሚናገር ህዝብ ያላቸው አገሮች፡ ዱዳ
(መስማት የተሳነው) ፕሬዝደንት ነው
የሚያስፈልጋቸው።
•
4:- አዳምና ሄዋን ቻይናዊያን ቢሆኑ ኖሮ፡
እስካሁን ድረስ ገነት ውስጥ በኖርን ነበር።
ምክንያቱም የእጸ በለስ ፍሬውን ትተው
እባቡን በበሉት ነበር።
•
5:- ከአንድ ሰው በላይ የምታፈቅር ከሆነ፡
ውስጥህ ያለው ልብ ሳይሆን'memory
card' ነው፡
•
6:- አንዳንድ ጊዜ ወደ ኋላ መለስ ብለህ
ስትመለከት ከእናትህ በላይ ለሴት ልጅ ገንዘብ
የምታጠፋ ከሆነ ያኔ እጀ-ሰብ እውነት መሆኑ
ይገባሃል።
•
7:- አንዳንድ ሴቶችን ስትመለከት ጂም
የሚሰሩ ይመስላሉ። ግን የጂምናዝየምን በር
እንኳ አይተውት አያውቁም። ሆኖም ግን
ከአንዱ ወንድ ወደ ሌላው ወንድ ለመሮጥ
ሲሉ ቅርጻቸውን ይጠብቃሉ።
•
8:- ትዳር እያለህ ከተማሪ ሴቶች ጋር
መውጣት ደስ የሚልህ ከሆነ ለሚስትህ
የተማሪ ዩኒፎርም ግዛላት፡፡
•
9:- ሰይጣን ራሱ gay አልነበረም፡
ምክንያቱም እራቁቱን ከነበረው አዳም
እራቁቷን የነበረችውን ሄዋንን ስለመረጠ፡፡
•
10:- አስቀያሚ ከሆንክ አስቀያሚ ነህ ስለ
ውስጣዊ ውበት አትናገር ምክንያቱም X-ray
እያየን አይደለም የምንሄደው፡፡
•
11:- አምላክ ምርጥ ተመራማሪ ነው፡፡
ምክንያቱም ከወንድ ልጅ የጎድን አጥንት
ወስዶ ድምጽ ማጉያ (loud speaker)
ፈጠረ፡፡
•
12:- ዓለም አፍሪካን በድላታለች…
ከአውሮፓ አንድ ነጭ ወደ አፍሪካ ከመጣ
የውጪ ዜጋ ጎብኚ ይባላል። ከአፍሪካ አንድ
አፍሪካዊ ወደ አውሮፓ ከሄደ ግን ህገ ወጥ
ስደተኛ ይባላል፡፡
•
13 በግሩፕ ነጮች ወደ አፍሪካ ከመጡ
ቱሪስት ይባላሉ፡፡ በብዛት አፍሪካዊያን ወደ
አውሮፓ ከሄዱ ደግሞ ረፍዩጂስ (ስደተኞች)
ይባለሉ።
•
14 ነጮች አፍሪካ ውስጥ መጥተው
የአፍሪካዊያን አሰሪ ይሆናሉ፡፡ አፍሪካዊያን
አውሮፓ ሄደውም የነጮች ሰራተኛ ነው
የሚሆኑት……
•
•
መደብ:ቀልድ
ሻንግ ሥያንግ

**ሻንግ ሥያንግ** (ቻይንኛ፦  上庠) በቻይና አፈ ታሪክ ዘንድ በጥንት በቤተ መንግሥት ከተማ የተገኘ ከፍተኛ ትምህርት ተቋም ነበረ።

እንኳን ከ«ሻንግሥያንግ» አስቀድሞ፣ በቅድመኞቹ አፈ ታሪካዊ ነገስታት ዘመኖች ከ2350 ዓክልበ. ጀምሮ «ቸንግ ጁ» የተባለ ትምህርት ተቋም በቤተ መንግሥት እንደ ነበር ተጽፏል። 

ንጉሥ ያው ወይም ንጉሥ ሹን ምናልባት 2060 ዓክልበ. ግድም «ሻንግ ሥያንግ» (ላይኛ ወይም ከፍተኛ አቅርቦት) ለመኳንንት ጡረተኞች አቆመ፣ እንደዚህም «ሥያ ሥያንግ» (下庠 ታችኛ አቅርቦት) ለተራ ሕዝብ ሽማግሎች አቆመ። የመኳንንት ልጆች ለምክር ወይም ለትምህርት ወደ «ሻንግ ሥያንግ» መምህሮች ይሄዱ ነበር፣ የተራ ሕዝብም ልጆች ወደ «ሥያ ሥያንግ» ሄዱ።  ንጉሥ ሹን ደግሞ ልዩ የሙዚቃ ክፍል መጀመርያ እንደ መሠረተ ይጻፋል። 

እንዲሁም በሥያ ሥርወ መንግሥት (2000-1600 ዓክልበ. ግድም) ከፍተኛው ተቋም «ዶንግ ሹ» እንደ ተባለ ተጽፏል። በሻንግ ሥርወ መንግሥት (1600-1054 ዓክልበ.) ደግሞ ከፍተኛው ተቋም «ዮው ሥዌ» ይባል ነበር። 

በሚከተለውም ዦው ሥርወ መንግሥት (1054-229 ዓክልበ.) በዋና ከተማቸው ውስጥ አምስት ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ነበሩዋቸው፦ 1) ሻንግ ሥያንግ፣ 2) ዶንግ ሹ፣ 3) ቸንግ ጁ፣ 4) ጉ ዞንግ (የሙዚቃ ተቋም)፣ 5) ፒ ዮንግ ወይም ታይሥዌ (ማዕከለኛው ከፍተኛ ተቋም) ነበሩ።  

በዚሁ ዘመን ተቋማት የ«ስድስቱ ሞያዎች» አስተማሩ፦ ሊ (禮 ሥርአተ ቅዳሴ)፣ ይዌ (樂 ሙዚቃ)፣ ሼ (射 ቀስትን ማስፈንጠር)፣ ዩ (禦 ሠረገላ መንዳት)፣ ሹ (書 ሥነ ጽሑፍ ወይም ጽሕፈት)፣ ሹ (數 ሥነ ቁጥር) ነበሩ።

የጪን ሥርወ መንግሥት (229-214 ዓክልበ.) መሥራች ጪን ሽኋንግ ከመምህራን ብዙዎቹን ገደለ፣ ከመጻሕፍትም ብዙዎቹን አቃጠለ ይባል ነበር። በመሆኑም ለ220 ዓመት ያህል የከፍተኛ ትምህርት ተቋም እንዳልተመሠረተ ይመስላል።  

በሃን ሥርወ መንግሥት ዘመን ንጉሥ ፒንግ ሃን አዲስ ቤተ መንግሥታዊ ተቋም በ6 ዓክልበ. መሠረተ (ታይሥዌን ይዩ)።

መደብ:የቻይና ታሪክ
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
የጥንት ቤተ መጻሕፍት ዝርዝር

በጥንት ከነበሩት በተለይም ከሥነ ቅርስ ከታወቁት ቤተ መጻሕፍትና የጽሑፍ ክምችቶች መካከል፦ 

* 2380-400 ዓክልበ.? - የኒፑር መቅደስ ቤተ መጻሕፍት (ሱመር) 
* 2127-2074 ዓክልበ. - የኤብላ ጽላቶች (ሶርያ) 
* 2100-1300 ዓክልበ. ግ. - የኑዚ ኩነይፎርም ጽላቶች (አሦር)
* 2066-1628 አክልበ. ግ. - የካነሽ ጽላቶች (ሐቲ) 
* 1850-350 ዓክልበ..? - የኤለፋንቲን ብራናዎች (ግብፅ)
* 1725-1673 አክልበ. ግ. - የማሪ ጽላቶች (ሶርያ)
* 1720-1680 አክልበ. ግ. - የተል ለይላን ጽላቶች (ሶርያ) 
* 1650-1190 ዓክልበ. ግ. - የሐቱሳሽ ኩኔይፎርም ጽላቶች (ኬጥኛ)
* 1500-1100 ዓክልበ. ግ. - የደይር ኤል መዲና ጽሑፎች (ግብጽ)
* 1400-1200 ዓክልበ. ግ. - የኡጋሪት ጽላቶች (ሶርያ) 
* 1370-1340 ዓክልበ. ግ. - የአማርና ደብዳቤዎች (ግብጽ)
* 1050-313 ዓክልበ. ግ. - የጺንኋ ቀርቀሃ ቊራጮች (ቻይና) 
* 919-618 ዓክልበ. ግ. - የሡልጣንቴፔ ጽሑፎች (አሁን ቱርክ) 
* 700-300 ዓክልበ.? - የአስናፈር ቤተ መጻሕፍት - ነነዌ 
* 400 ዓክልበ.-630 ዓም ግ. - የኦክሱሩንቆስ ብራናዎች (ግብጽ)
* 350 ዓክልበ.-71 ዓም ? - የብራናዎች አዳራሽ - ፖምፐይ፣ ጣልያን 
* 308-286 ዓክልበ. ግ. - ጐድየን ቀርቀሃ ቊራጮች (ቻይና) 
* 300 ዓክልበ.-261 ዓም - የእስክንድርያ ቤተ መጻሕፍት  (ግብጽ)
* 265 ዓክልበ. ግ. - የዜኖን ዘካውኖስ ብራናዎች (አሁን ቱርክ) 
* 250 ዓክልበ.-383 ዓም - የእስክንድያ ሴራፒዮን (ግብጽ)
* 254-194 ዓክልበ. - የዣንግጅያሻን ሃን ቀርቀሃ ጽሑፎች (ቻይና)
* 245 ዓክልበ.-383 ዓም - የኤድፉ መቅደስ (ግብጽ)
* 240-230 ዓክልበ. ግ. - የፋንግማታን ቀርቀሃ ቊራጭፕች (ቻይና)
* 229 ዓክልበ.-355 ዓም - የአንጾኪያ ቤተ መጻሕፍት (ሶርያ)
* 229-214 ዓክልበ.ግ. - ሽዌሁዲ ጪን ቀርቀሃ ቊራጮች፣ ሊዬ ጪን ቀርቀሃ ቊራጮች (ቻይና)
* 210 ዓክልበ.-270 ዓም ግ. - ዞውማሎው ቀርቀሃ ቊራጮች (ቻይና) 
* 205 ዓክልበ.-200 ዓም ግ. - የጴርጋሞን ቤተ መጻሕፍት (አሁን ቱርክ)
* 200-173 ዓክልበ. ግ. - ሿንጉድዊ ቀርቀሃ ቊራጮች (ቻይና)
* 176 ዓክልበ. ግ. - የማዋንግድዊ ሐር ጽሑፎች (ቻይና) 
* 142-126 ዓክልበ. - ዪንጭዌሻን ቀርቀሃ ቊራጮች (ቻይና)
* 142 ዓክልበ.-62 ዓም - የቁምራን ብራናዎች (ይሁዳ)
* 40-700 ዓም ? - የገንዳረ ቡዲስት ጽሑፎች (ፓኪስታን) 
* 47 ዓክልበ.-80 ዓም ? - አትሪዩም ሊበራታቲስ (ሮሜ) 
* 90-260 ዓም - የፓንታይኖስ ቤተ መጻሕፍት (አቴና፣ ግሪክ)
* 100 ዓም ግ. - የኮስ ቤተ መጻሕፍት፣ የሩድ ቤተ መጻሕፍት (የግሪክ ደሴቶች)
* 100-360 ዓም ግ. - የናግ ሐማዲ ቤተ መጻሕፍት (ኖስቲሲስም) 
* 110-254 ዓም - የቄልሶስ ቤተ መጻሕፍት - እፌሶን 
* 110-445 ዓም ግ. - የኡልፒያ መጻሕፍት ቤት (ሮማ) 
* 230-630 ዓም ግ. - የቄሣርያ ቤተ መጻሕፍት - ፍልስጥኤም (ክርስቲያን)
* 250 ዓም ግድም - የጣሙጋዲ ቤተ መጻሕፍት - የአሁን አልጄሪያ (ሮማዊ)
* 350-1445 ዓም - የቁስጥንጥንያ ንጉሣዊ ቤተ መጻሕፍት (ቢዛንታይን)
*ከ300-አሁን ድረስ ያለው -የጣና ቂርቆስ ገዳም ቤተ መጻሕፍት (ጎጃም-ኢትዮጵያ)
(

መደብ:ታሪክ
መደብ:ትምህርት
መደብ:ሥነ ጽሁፍ
የቻይና ታላቅ ግድግዳ

500px|thumb|የቻይና ታላቅ ግድግዳ በዘመናት ላይ
**የቻይና ታላቅ ግድግዳ** በቻይና ስሜን ጠረፎች ላይ ከጥንት ጀምሮ የተሠሩት የግድግዶች ጣቢያ ነው። 

ከ800 ዓክልበ. ጀምሮ የቻይና መሪዎች የስሜኑን ነገዶች ለመከልከል ግድግዶች ያሠሩ ነበር። እንደ ሥዮንግ-ኑ የመሠሉት ስሜናዊ ብሔሮች በየጊዜው በሠረገላዎች ቻይናን የወረሩ ሕዝቦች ነበሩ፤ ይህም ግድግዳ መሰናከል ኢንዲሆንባቸው ታሰበ።

በዘመናት ላይ ብዙ ሥርወ መንግሥታት ተጨማሪ ግድግዶች፣ የዘበኛ ግምቦችም፣ ተሠሩ ወይም ታደሱ ወይም ተሻሸሉ። በ4 ወይም 5 ሺህ ማይል ላይ ይዘረጋሉ። ይህም እስከ 1636 ዓም ማንቹዎች እስከ ተሻገሩት ድረስ ተቀጠለ። 

350px|thumb|left|የቻይና ታላቅ ግድግዳ

መደብ:የቻይና ታሪክ
መደብ:ሥነ ህንጻ
ታላቅ ፈረንጅ አጋዘን

450px|thumb|ታላቅ የፈረንጅ አጋዘን የሚገኝባቸው አገራት
400px|thumb|left|ታላቅ የፈረንጅ አጋዘን
**ታላቅ ፈረንጅ አጋዘን** (Alces alces) በጣም ትልቅ የፈረንጅ አጋዘን ከሁሉም ትልቅ የሆነው ዝርያ ነው።  

እነዚህ እንስሳት በስሜን አሜሪካና በአውርስያ ይገኛሉ። የፈረንጅ አጋዘን በጣም ትልቅ ኃያል ቀንድ አለው፣ ይህም የተሠራው እንደ ጥርስ ነው እንጂ እንደ ቶራ ቀንዶች ከኬራቲን አይሠራም። 

መደብ:አጥቢ እንስሳት
የእስክንድርያ ማስተማርያ ቤት

**የእስክንድርያ ማስተማርያ ቤት** በእስክንድርያ፣ ግብጽ በጥንት (54-373 ዓም ያህል) የተገኘ የክርስትና ሥነ መለኮት ትምህርት ተቋም ነበረ።

ተቋሙን የመሠረተው የኢየሱስ ሐዋርያ እና መጀመርያው የእስክንድርያ ጳጳስ፣ ቅዱስ ማርቆስ ወንጌላዊ በ54 ዓም እንደ ሆነ ተጽፏል። የተቋሙ መጀመርያው መሪ በኋላ የእስክንድያ ፮ኛው ጳጳስ የሆነው ዩስቱስ እንደ ተሾመ ይታመናል። 

ተቋሙ ያስተማረው ከሥነ መለኮት፣ መጽሐፍ ቅዱስና ክርስትናን ጭምር፣ የግሪክኛና የሮማይስጥ ስነ ጽሁፍ፣ ሥነ ጥበብ፣ ስነ አመክንዮ፣ ሥነ ቁጥርና ስነ-ተፈጥሮ ጥናቶች ነበሩ።  ለዕውሮችም ማስተማርያ አገልግሎት አቀረቡ። 

በፓንታይኖስ መሪነት (173-182 ዓም) ተቋሙ ስለ ትምህርቱ ዝነኛ ሆነ። ፓንታይኖስ በክርስትና ከመጠመቁ በፊት፣ የግሪኮች «ስቶዊሲሲም» ፍልስፍና ተከታይ ሆኖ ነበር። ፓንታይኖስ የግሪክ ፍልስፍና ከክርስትና ርዕዮተ አለም ጋር እንዳዋሐደ ይታስባል። 

300px|thumb|ቅሌምንጦስ ዘእስክንድርያ
ቅሌምንጦስ ዘእስክንድርያ ከ182-194 ዓም በተቋሙ መሪነት ተከተለው። ብዙ አረመኔዎች በዚያን ጊዜ ለትምህርት ስለመጡ ከፍልስፍና መሠረት ጀምሮ የክርስትናን ትምህርት ያሳውቃቸው ነበር። በ194 ዓም የሮሜ መንግሥት ቄሣር በክርስቲያኖች ላይ ስላዘረጋው ማሳደድ፣ ቅሌምንጦስ ለጊዜው ከእስክንድርያ ሸሸ። እሱም የጻፋቻው ትልቅ መጻሕፍት ተርፈውልናል። 

የቅሌምንጦስ ተከታይ ኦሪገኔስ በመከራ ጊዜ ቢሆንም ተቋሙን በ195 ዓም ዳግመኛ አቆመ። ኦሪገኔስ ደግሞ ብሉይ ኪዳን በስድስት ትይዩ ዕብራይስጥና ግሪክኛ ትርጉሞች (*[[ሄክሳፕላ]]*) ያሳተመው እና ብዙ አንድምታ የጻፈው ዝነኛ መምህር ነው። 

በ373 ዓም በተካሄደው በቁስጥንጥንያ ጉባኤ፣ የጵጵሳት ቅድምንትነት ለሮሜ ፓፓ፣ ከርሱም ቀጥሎ ለአንጾኪያ ጳጳስ እንዲሰጥ የሚል ብያኔ ወረደ።  ስለሆነም፣ የእስክንድርያ ጳጳስ የቀድሞ ቅድምትነቱን በማጣቱ ፣ በእስክንድርያ ከተማ ውስጥ ትልቅ ሁከት ደረሰ።  በዚያም ጊዜ በተደረገው ጉዳት የማስተማርያ ተቋሙ ጠፋ። 

በ1885 ዓም በካይሮ የተመሠረተው የቅብጢ ስነ መለኮት መንፈሳዊ ተቋም ከጥንታዊው ተቋም ግንኙነት እንዳለው ይግባኝ ባይ ነው። 

## ሌሎች ታዋቂ ተማሮች / አስተማሮች
200px|thumb|የተቋሙ መጨረሻው መሪ ዲዲሞስ ዕውሩ
* ኦማኒዮስ - ፪ኛው የተቋሙ መሪና ፯ኛው እስክንድርያ ጳጳስ
* ማርቅያኖስ - ፫ኛው መሪና ፰ኛው ጳጳስ
* ዩሊአኑስ - ፲፩ኛው ጳጳስ
* አቴናጎራስ ዘአቴና - ለቄሳር ስለ ክርስትና አቤቱታ የጻፈው ነው።
* ሔራክላስ - ፯ኛው መሪና ፲፫ኛው ጳጳስ
* እስክንድሮስ ዘኢየሩሳሌም - የኢየሩሳሌም ቆሞስ
* ዲዮናሲዮስ - ፰ኛው መሪና ፲፬ኛው ጳጳስ
* ጤዎግኖስቶስ ዘእስክንድርያ - ፱ኛው መሪና የአንድምታ ጸሃፊ
* ፒየሪዮስ - ፲ኛው መሪና የአንድምታ ጸሐፊ
* አኪላስ - ፲፩ኛው መሪና ፲፰ኛው ጳጳስ
* ጴጥሮስ ተፍጻሜ ሰማዕት - ፲፪ኛው መሪና ፲፯ኛው ጳጳስ
* እለእስክንድሮስ 1ኛ - ፲፱ኛው ጳጳስ
* አትናቴዎስ ሐዋርያዊ - ፳ኛው ጳጳስ እና ጸሐፊ
* ጢሞቴዎስ 1ኛ - ፳፪ኛው ጳጳስ
* ቄርሎስ ዓምደ ሃይማኖት - ፳፬ኛው ጳጳስ እና ጸሐፊ
* ዲዮስቆሮስ 1ኛ - ፳፭ኛው ጳጳስ
* ግሬጎርዮስ ዘናዚያንዞስ - የቁስጥንጥንያ ጳጳስ
* ዲዲሞስ ዕውሩ - ፲፭ኛው መሪ እና ጸሐፊ

መደብ:የአፍሪካ ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:የጥንት ዩኒቨርሲቲዎች
መደብ:ክርስትና
መደብ:የግብፅ ታሪክ
ባርነት

**ባርነት** በጠባብ ትርጉሙ «ሰዎችን እንደ ሌላ ሰው ንብረት የሚገዙበት፣ የሚሸጡበት፣ የሚለዋወጡበት ወይም የሚያዙበት ሁናቴ» ማለት ነው።  ይህም ደግሞ «የንብረት ባርነት» ሲባል፣ ዛሬ በአሁኑ ሰዓት ሰዎች እንደ ንብረት መቆጠሩ በማናቸውም አገር ሁሉ ሕገወጥ ሆኖአል። በሰፊው ትርጉም ሰው ያለፈቃዱ ወይም ያለደመወዝ ሥራ ወይም አገልግሎት ለመፈጽም ቢገደድ፣ ይህ በተግባር ባርነት ሊባል ይችላል።    

ከዝርዮቹ ሁሉ የሰው ልጅ ብቻ የሌሎቹን ዝርዮች (እንስሳ ወይም አትክልት) ለመግዛትና ለማስለምድ እንደ ተዘጋጀ ይመስላል። መጽሐፍ ቅዱስም ይህን ነጥብ በቀዳሚው ምዕራፍ ያውጣል።  ሆኖም በሰው ልጅ ውስጥ የአለመተባበር ጸባይ ችግር ስላለ፣ በታሪክ ላይ ብዙ ጊዜ እርስ በርስ መገዛዛት የመረጡ ብዙ ሆነዋል።  ስለዚህ በየአህጉሩ ከቅድመ-ታሪክ ጀምሮ ባርነት ይስፋፋ ነበር።  በጥንታዊው ዘመን በጥንታዊ ግብጽ (3000 ዓክልበ. ግድም) ባርዮች እንደ ነበሩ ታውቋል።  ከዚያም በኋላ ኤላምና ኪሽ የተባሉት ጥንታዊ አገራት እርስ በርስ ጦርነት ሲጀምሩ (2384 ዓክልበ.)፣ ከተማረኩት ሰዎች ቁጥር የባርነት መሠረት በዓለም ላይ ዳግመኛ ቆመ። 

ከዚያውም ዘመን  ወዲህ፣ በብዙ አገራት ባርነት ሕጋዊ ቢሆንም፣ በሌሎች አገራት ተከለክሏል። በድሮ ዘመን በብዙ አገራት ሕገ መንግሥት ዘንድ የባርነት ልማድ በሕጋዊነት ይጠበቅ ነበር። በ600 ዓክልበ. ግን በግሪክ አገር የአቴና አለቃ ሶሎን ባወጣው ሕገ መንግሥት መሠረት፣ የእዳ ባርነት ተከለከለና ባርዮች የነበሩት የአቴና ዜጎች ነጻነታቸውን አገኙ።  የባርዮች ሁኔታን የሚቀምሩት ሕግጋት ወይም ልማዶች በጊዜ ላይና ከአገር ወደ አገር ይለያዩ ነበር።
[300px|thumb|left|[ኦቶማን ቱርኮች በጦርነት ብዙ አውሮጳውያንን ያማርኩ ነበር። ]]
በተለይ እስልምና ከተነሣ በኋላ ብዙ ባርዮች እንደ ተማረኩ ተብሏል። የአውሮፓም መንግሥታት በአሜሪካዎች ውስጥ ቅኝ አገራት ከተከሉ በኋላ፣ እነርሱም በተለይ ከአፍሪካ የተማረኩትን ጥቁር ባርዮች ይግዙ ነበር። በ1764 ዓም ግን ባርያ መያዝ በኢንግላንድ ሕገወጥ እንደሚሆን ተበየነ። ከዚህም በኋላ በብዙ አውሮፓዊ አገራት እንዲሁም በዩናይትድ ስቴትስ ስሜን ክፍላገራት ባርነት ሕገ ወጥ ይደረግ ጀመር። ወደ ደቡብ የተረፉት ባርዮች ግን ነፃነታቸውን ያገኙ ከአሜሪካዊ ብሔራዊ ጦርነት ቀጥሎ ብቻ ሆነ። በ1858 ዓም የአሜሪካ ሕገ መንግሥት ፲፫ኛው ለውጥ ባርነትን በአሜሪካ ለዘለቄታ ከለከለ።

በአፍሪካ እንዲሁም በኢትዮጵያ የባርነት ልማድ ከዚህ በኋላ ተቀጠለ። ንጉሠ ነገሥት ቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ በጻፉት ታሪክ *[[ሕይወቴና የኢትዮጵያ እርምጃ]]* ውስጥ ባርነትን ለመከልከል ስለተደረጉ ጥረቶች በሰፊው ገልጸዋል።  አንድ ምዕራፍ በሙሉ፣ ምዕራፍ ፲፬  «ባሮች ነጻ እንዲወጡ ስለማድረጋችንና የነፃነታቸውም ነገር በያመቱ እየተሻሸለ ስለ መሔዱ» አቅርበዋል። እሳቸው እንደ ገለጹት፣ የጣልያን መንግስት ወኪሎች ስለ ኢትዮጵያ መክሰሻ ለማድረግ የባርነት ሁናቴ በማጋነን እያወሩ ነበር።  ይሁንና «በፍጥረት ጌታና ባርያ ተብሎ የተለየ ነገር አለመኖሩ በሰው ልብ የታወቀ ስለ ሆነ»፣ ከ1845 ዓም ጀምሮ የነገሡት ነገስታት ዓፄ ቴዎድሮስ፣ ዓፄ ዮሐንስ ፬ኛና ዓፄ ዳግማዊ ምኒልክ ሁላቸው የባርነት ንግድ ሕገ ወጥ የሚያድርጉ አዋጆች ቢሰጡም፣ እነዚህ አዋጆች ባብዛኛው በባላባቶች ዘንድ ቸል ተብለው ነበርና ተግባራዊ አልሆኑም። አጼ ኃይለ ሥላሴ በበኩላቸው ባርዮች ነጻ እንዲወጡ ብዙ አዋጆች ሲያውጡ፣ ለማራኪዎቹም የሙት ቅጣት እስኪያገኙ ድረስ አወጁ። ፋሺስቶች ግን እንዳሉ የባርነት መኖሩን ዋና መክሰሻ አደረጉት። እስካሁንም ድረስ የእንግሊዝኛ ውክፔድያ በፕሮፓጋንዳ እንደሚተርክ፣  የኢትዮጵያ ባርዮች ነጻ የወጡ በጣልያኖች ትዕዛዝና ሥልጣኔ ብቻ ነበረ፣ ከዚህም በላይ ሰብአዊ ንግድ (ባርነት) ዛሬ በኢትዮጵያ እንዳለ ይላል እንግሊዝኛው ውክፔድያ። ባርነትና ሰብአዊ ንግድ በውነት ግን በኢትዮጵያ ወይም የትም አገር በዘመናችን በሕግ ክልክል ነው።. ኢትዮጵያውያንም ብዙ አልባኒያውያንን እና አንዳንድ የሮማንያን "ሰዎች" በባርነት ገዝተው ነበር በዚህ በጣም ይኮሩ ነበር።

መደብ:ታሪክ
መደብ:ባሕል
የአዘርባይጃን ሰንደቅ ዓላማ

**የአዘርባይጃን ሰንደቅ ዓላማ**– (አዘርኛ:*Azərbaycan bayrağı*)

## ይዩ
* አዘርባይጃን
* የአለም ባንዲራዎች
* ሰንደቅ ዓላማ

መደብ:ሰንደቅዓላማ
መደብ:አዘርባይጃን