open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ሰኸምካሬ ሶንበፍ

**ሰኸምካሬ ሶንበፍ** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1816 እስከ 1812 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የወንድሙ ሰኸምሬ ኹታዊ 1 ሶበክሆተፕ ተከታይ ነበረ። 

በግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት አስተሳሰብ፣ ይህ ፈርዖን የ4 አመነምሃት ልጅና የ፩ ሶበክሆተፕ ወንድም ነበር። ሌሎች መምህሮች ግን ከተከታዩ ከሰኸምካሬ 5 አመነምሃት ጋር አንድ አድርገውታል። ራይሆልት እንደሚያስረዳው፣ ከሶንበፍ ቀጥሎና ከ፪ኛው ሰኸምካሬ በፊት ነሪካሬ የሚባለው ፈርዖን ለአጭር ዘመን ነገሠ። 

በእርሱ ዘመን የ14ኛው ሥርወ መንግሥት መጀመርያ ፈርዖን ያክቢም ሰኻኤንሬ በአባይ ወንዝ አፍ ዙሪያ ለእርሱ ተገዥ ሆኖ ነገሠ።  

## ዋቢ ምንጭ
* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ጉንጉኑም

**ጉንጉኑም** ከ1844 እስከ 1817 ዓክልበ. ድረስ (ኡልትራ አጭር) የላርሳ መጀመርያ ንጉሥ ነበረ። 

በኋላ በተጻፈው «የላርሳ ነገሥታት ዝርዝር» በተባለው ጽላት ዘንድ፣ ከጉንጉኑም አስቀድሞ የላርሳ ነገስታት ናፕላኑም፣ የምጺዩም፣ ሳሚዩም እና ዛባያ ነበሩ።  ከሥነ ቅርስ ግን እነዚህ ሰዎች በላጋሽ ዙሪያ የገዙት የአሞራውያን አለቆች እንደ ነበሩ ይመስላል፣ እንጂ «ንጉሥ» ለሚለው ማዕረግ አልደፈሩም። ጉንጉኑም የሳሚዩም ልጅና የዛባያ ወንድም እንደ ነበር ከጽሑፎቻቸው ይታወቃል። 

ለዘመኑ ከ፳፰ የዓመት ስሞቹ ሁላቸው በሙሉ ታውቀዋል። ከነርሱም መካከል፦ 
 
:1844 ዓክልበ. ግ. - «ጉንጉኑም ንጉሥ የሆነበት ዓመት»
:1842 ዓክልበ. ግ. - «ባሺሚ የጠፋበት ዓመት»
:1840 ዓክልበ. ግ. - «አንሻን የጠፋበት ዓመት»
:1835 ዓክልበ. ግ. - «ሁለት ታላቅ ምልክታትና የመሽከሚያ ወምበር እንደ ስጦታ ወደ ናና ቤተ መቅደስ (በኡር) ያመጣበት ዓመት»
:1826 ዓክልበ. ግ. - «በአማልክት ትዕዛዝ ማልጊዩም በመሣርያዎች የተሸነፈበት፣ የመንግድ ቤት የያዘበት፣ የተራራ ቦይ ምንጭ የከፈተበት ዓመት»

ጉንጉኑም የላርሳን ነጻነት ከኢሲን መንግሥት አዋጀ። መጀመርያ ፱ የዓመት ስሞቹ ስለ ላርሳ ጣኦት (ኡቱ) ሲጠቀሱ፣ ከ፲ኛው ዓመት(1835 ዓክልበ.) ጀምሮ የኡር ቤተ መቅደስ ይጠቀሳል።  ስለዚህ ጉንጉኑም ዑር ከኢሲን ግዛት የያዘው በዚያ ወቅት ያህል እንደ ነበር ያስረዳል። በ፲፫ኛው ዓመት (1832 ዓክልበ.)፣ የኢሲን ንጉሥ ሊፒት-እሽታር ሴት ልጅ ኤኒንሱንዚ የዑር መቅደስ ጣኦት ሴት ካህን ሆና እንድትሾም አረጋገጠ። ለዚህ ሹመት መመረጧ ደግሞ በሊፒት-እሽታር ዓመት ስም ይዘገባል።  

በ1826 ዓክልበ. ማልጊዩምን ከማሸነፉ በላይ «የመንገድ ቤት» እንደ ያዘና ቦይ እንደ ከፈተ ይዘገባል።  እነዚህ ድርጊቶች ደግሞ በሊፒት-እሽታር ጽላቶች ይጠቀሳሉ። የሊፒት እሽታር ሻለቃ ናና-ኪአጝ በጻፉለት ደብዳቤ ዘንድ፣ ፮ መቶ የጉንጉኑም ወታደሮች «የመንገድ ቤት» ይዘው አዲስ ቦይ ሊከፈቱ ነው ሲል የሊፒት-እሽታርን እርዳታ ይለምናል። በሊፒት-እሽታር መልስ ፪ ሺህ ጦረኞች፣ ፪ ሺህ ቀስተኞች፣ እና ፪ ሺህ ባለ ዶማዎች መላኩን አመለከተ። ሆኖም ጉንጉኑምን ድል እንዳደረጉ አይመስልም። 

ጉንጉኑም በግዛቱ ውስጥ ላርሳን፣ ዑርን፣ ኒፑርንም ጨምሮ «የሱመርና የአካድ ንጉሥ» ለሚለው ማዕረግ ይግባኝ አለ።  ሆኖም የኢሲን ነገሥታት ተወዳዳሪዎች ሆነው ለዚያው ማዕረግ ይግባኝ ይሉ ነበር።

የጉንጉኑም ተከታይ አቢሳሬ ሲሆን እርሱ የጉንጉኑም ልጅ እንደ ሆነ ወይም እንዳልሆነ አይታወቅም።  

## የውጭ መያያዣ
*የጉንጉኑም ዓመት ስሞች
*የላርሳ ንገሥታት  

መደብ:የላርሳ ነገሥታት
ሰኸምካሬ 5 አመነምሃት

**5 አመነምሃት** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1811 እስከ 1808 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የነሪካሬ ተከታይ ነበረ። 

የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት እንደሚያስረዳው፣ *[[የቶሪኖ ቀኖና]]* የተባለው ነገሥታት ዝርዝር «ሰኸምካሬ ...[ሶንበ]ፍ...፣ ...፣ አመነምንሃት ...ሬ» ይላል።  አለዚያ ለዚህ አመነምሃት የተረጋገጠ ቅርስ የለም። 

አንድ ሐውልት ተገኝቶ «ንጉሥ ሰኸምካሬ የንጉሥ አመነምሃት ልጅ» ተጽፎበት ስለ ተገኘ፣ የዚህ ፭ አመነምሃት ሌላ ስም «ሰኸምካሬ» እንደ ነበር ተገመተ። ሆኖም ይህ ምስል የቀዳሚው የሰኸምካሬ ሶንበፍ ሐውልት ይመስላል።  በብዙ መምህሮች አስተሳሰብ  እነዚህ ሁለቱ ሰዎች (ሶንበፍ እና ፭ አመነምሃት) አንድ ፈርዖን ነበሩ።  «የጨለማ ዘመን» በመሆኑ ለዚሁ ወቅት የመዝገቦች ጉድለት አለ።

## ዋቢ ምንጭ
* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ነሪካሬ

**ነሪካሬ** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1812 እስከ 1811 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የሰኸምካሬ ሶንበፍ ተከታይ ነበረ። 

የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት እንደሚያስረዳው፣ ይህ ፈርዖን ከሶንበፍ ቀጥሎና ከሰኸምካሬ 5 አመነምሃት አስቀድሞ ለአንድ ዓመት ያህል ብቻ ነገሠ። «የነሪካሬ ጽላት» ከ፩ኛው ዓመቱ ለቀደሙት መምህሮች ሲታወቅ አሁን የት እንደ ጠፋ አይታወቅም።  

## ዋቢ ምንጭ
* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ያዓሙ ኑብዎሰሬ

**ያዓሙ ኑብዎሰሬ**  ግብጽን በ፪ኛው ጨለማ ዘመን (14ኛው ሥርወ መንግሥት) ምናልባት ከ1811 እስከ 1801 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። 

የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት ከሥነ ቅርስ እንደሚያስረዳው፣ ከያክቢም ሰኻኤንሬ ቀጥሎ ያዓሙ በአባይ ወንዝ አፍ ዙሪያ ለጤቤስ ፈርዖን ተገዥ ሆኖ ነገሠ።  ሕዝቡ ከከነዓን የደረሱ ሴማዊ እረኞችና ነጋዴዎች ነበሩ።   

አያሌ (ከ25 በላይ) የያዓሙ ጢንዚዞች በዚያ ወቅት በዙሪያው እንደ ገዛ ይገልጻሉ። ሆኖም በአንዳንድ ሊቃውንት አስተሳሰብ ዘንድ ያዓሙ ከ200 ዓመታት በኋላ በ16ኛው ሥርወ መንግሥት ውስጥ ነበር የነገሠ። 



መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
አመኒ ቀማው

**አመኒ ቀማው** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1808 እስከ 1806 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የሰኸምካሬ 5 አመነምሃት ተከታይ ነበረ። 

ስሙ ከ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ነገስታት ዝርዝር ጠፍቶ ቢሆንም፣ የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት እንደሚያስረዳው የ፭ አመነምሃት ልጅና ተከታይ ይሆናል። ስያሜው «አመኒ ቀማው» ማለት «የአመኒ ልጅ ቀማው» ይመስለዋል፤ ይህም «አመኒ»  ማለት ፭ አመነምሃት እንደ ነበር  ይመስላል።  የሚታወቀው ሀረሙ በ1949 ዓ.ም. በዳሹር ስለ ተገኘ ነው። 

በራይሆልት አስተሳሰብ፣ የአመኒ ቀማው ተከታይ ሆተፒብሬ ይሆናል። የሆተፒብሬ ሌላ ስም «ቀማው ሲሃርነጅሀሪተፍ»  ሲሆን ማለቱ በራይሆልት ዘንድ «የቀማው ልጅ ሲሃርነጅሀሪተፍ» መሆን አለበት።  

## ዋቢ ምንጭ
* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ሱሙ-አቡም

**ሱሙ-አቡም** ከ1807 እስከ 1793 ዓክልበ. ድረስ (ኡልትራ አጭር) የባቢሎን መጀመርያ ንጉሥ ነበረ። 

በዚህ ወቅት የኢሲንና የላርሳ መንግሥታት ለሱመርና ለአካድ ላዕላይነት ሲወዳደሩ ብዙ ነጻ ከተማ-አገሮች ወደ ስሜን ተነሡ። ከነዚህ መካከል አንዱ ካዛሉ ሲሆን አሞራዊው ሱሙ-አቡም  በ1807 ዓክልበ. ግድም የባቢሎን ነጻነት ከካዛሉ አዋጀ።  ከዚህ በኋላ ከዓመት ስሞቹ ኢሊፕ (የ«ማናና» መንግሥት ከተማ)፣ ኪሽንና ካዛሉን ወደ ግዛቱ መጨምር እንደ ተቻለው ይመስላል። 

ለዘመኑ ከ፲፬ የዓመት ስሞቹ ሁላቸው በሙሉ ታውቀዋል። ከነርሱም መካከል፦ 
 
:1807 ዓክልበ. ግ. - «ሱሙ-አቡም ንጉሥ የሆነበት ዓመት» / «የባቢሎን ታላቅ ግድግዳ የተሠራበት ዓመት»
:1805 ዓክልበ. ግ. - «የኢሊፕ ከተማ ግድግዳ የተያዘበት ዓመት»
:1798 ዓክልበ. ግ. - «የኪሽ ግድግዳ የሠራበት ዓመት»
:1795 ዓክልበ. ግ. - «ሱሙ-አቡም ካዛሉን ያጠፋበት ዓመት»

የሱሙ-አቡም ተከታይ ሱሙላኤል ነበረ። 

## የውጭ መያያዣ
*የሱሙ-አቡም ዓመት ስሞች

መደብ:የባቢሎን ነገሥታት
ሱሙኤል

**ሱሙኤል** ከ1806 እስከ 1776 ዓክልበ. ድረስ (ኡልትራ አጭር) የላርሳ ፫ኛ ንጉሥ ነበረ። የአቢሳሬ ተከታይ ነበር። ስሙ «ሱሙኤል» በአካድኛ «የአምላክ ስም» ማለት ነው። የሱሙኤል አባት ስም አይታወቅም። 

ኡር ደግሞ በግዛቱ ውስጥ ነበረችና የሱሙኤል ማዕረግ በይፋ «የኡር ንጉሥ» ነበር። በዘመኑ መጨረሻ (ከ1780 ጀምሮ) ኒፑር ደግሞ ወደ ላርሳ ስለ ተመለሰ «የሱመርና የአካድ ንጉሥ» የሚለውን ማዕረግ ወሰደ።  

ለዘመኑ ከ፳፱ ወይም ፴ የዓመት ስሞቹ ሁላቸው በሙሉ ታውቀዋል። ከነርሱም መካከል፦ 
 
:1803 ዓክልበ. ግ. - «አኩሱም የጠፋበት፣ የካዛሉም ሥራዊት በመሣርያዎች የተመታበት ዓመት»
:1802 ዓክልበ. ግ. - «የኡሩክ ሥራዊት በመሣርያዎች የተመታበት ዓመት»
:1799 ዓክልበ. ግ. - «በወንዞች አፍ (ወይም በጤግሮስና ኤፍራጥስ ምንጭ፣ «ፒ-ናራታይም») የተገኘውን ከተማ ካይዳ የጠፋበት ዓመት»
:1797 ዓክልበ. ግ. - «ሳቡምና በኤፍራጥስ ዳርቻ ያሉት ትንንሽ መንደሮች የተያዙበት ዓመት» 
:1796 ዓክልበ. ግ. - «የኪሽ ሥራዊት በመሣርያዎች የተመታበት ዓመት»
:1792 ዓክልበ. ግ. - «ንጉሥ ሱሙኤል በመሣርያዎቹ የካዛሉን ሥራዊትና ንጉሡን ያሸነፈበት ዓመት»
:1791 ዓክልበ. ግ. - «ሱሙኤል መንደሩን ናና-ኢሻ የያዘበት ዓመት»
:1777 ዓክልበ ግ.? - «ኡማ የጠፋበት ዓመት»

የሱሙኤል ተከታይ ኑር-አዳድ ነበረ፤ የኑር-አዳድም አባት ስም አይታወቅም። 

## የውጭ መያያዣ
*የሱሙኤል ዓመት ስሞች
*የላርሳ ንገሥታት  

መደብ:የላርሳ ነገሥታት
ቡር-ሲን

**ቡር-ሲን** በሱመር የኢሲን ሥርወ መንግሥት 7ኛው ንጉሥ ነበረ (1806-1785 ዓክልበ. የነገሠ)። የኡር-ኒኑርታ ልጅና ተከታይ ነበረ።

ከኢሲን በላይ በኒፑር ስለ ገዛ «የሱመርና የአካድ ንጉሥ» ተባለ። ቅርሶቹ እንደሚያመልክቱ ምናልባት ከ1788 እስከ 1785 ድረስ ኡርን ከላርሳ ያዘ። እንዲሁም በዚያው ወቅት ቡር-ሲን «የኪሱራ ንጉሥ» ተደረገ። በዘመኑ ሌሎች ተወዳዳሪዎች መንግሥታት ደግሞ በባቢሎን፣ ካዛሉ-ማራድ፣ ኢሊፕ-አኩሱም፣ ኤሽኑና፣ ኡሩክና አሹር ተገኙ።

በ*[[ሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር]]* ላይ ፳፩ ወይም ፳፪ ዓመታት እንደ ነገሠ ሲለን፣ ከዘመኑ ፱ የዓመት ስሞች ብቻ ይታወቃሉ። ከመጀመርያው ፪ ዓመቶቹ በቀር የሌሎቹ ዓመታት (a-g) ቅድም-ተከተላቸው እርግጥኛ አይደለም።

|-

## ዋቢ ምንጮች


መደብ:የኢሲን ነገሥታት
ዩፍኒ

**ዩፍኒ**  ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ለአጭር ጊዜ በ1803 ዓክልበ. ግድም የገዛ ፈርዖን ነበረ። 

ስሙ የሚታወቀው ከ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ብቻ ስለሆነ፣ ሕልውናው ከሥነ ቅርስ ገና አልተረጋገጠም። በግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት አስተሳሰብ ዘንድ፣ ከሆተፒብሬ ቀጥሎና ከ6 አመነምሃት በፊት ነገሠ፤ የሆተፒብሬ አጎት ወይም ወንድም ይመስለዋል።  

## ዋቢ ምንጭ
* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ሆተፒብሬ

**ሆተፒብሬ  ቀማው ሲሃርነጅሀሪተፍ** (ወይም **ሰሀተፒብሬ**) ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1806 እስከ 1803 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የአመኒ ቀማው ተከታይ ነበረ። ሕልውና ከአንዳንድ ቅርስ ተረጋግጧል። ከነዚህ በተለይ የሚጠቀሰው በኤብላ የተገኘ ዱላ ቅርስ ነው፤ ይህ በኤብላ ገዥ ኢመያ መቃብር በመገኘቱ የሆተፒብሬም ስም ስላለበት ከፈርዖኑ ለኢመያ የተሰጠ ስጦታ እንደ ነበር ይገመታል።

የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት እንደሚያስረዳው የአመኒ ቀማው ልጅና ተከታይ ይሆናል። ስያሜው «ቀማው ሲሀርነጅሀሪተፍ» ማለት «የቀማው ልጅ ሲሀርነጅሀሪተፍ» ይመስለዋል።  

በራይሆልት አስተሳሰብ፣ የሆተፒብሬ ተከታይ ዩፍኒ ሲሆን ይህ ምናልባት ወንድሙ ወይም አጎቱ ይሆናል። 

## ዋቢ ምንጭ
* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ላብራዶር

**ላብራዶር ሪትሪቨር** ተብለው የሚታወቁት ውሻዎች **ላብራዶር** እንዲሁም **ላብ** በሚሉትም ስሞች ይጠራሉ። እነኝህ ውሻዎች ሪትሪቨር (የታደኑ እንስሳትን ወደ አዳኙ የሚያመጡ) ከሚባለዉ ዝርያ ውስጥ የሚካተቱ ናቸው። በባህሪያቸው የተለሳለሱ ሲሆኑ ከህጻናት እና ከአዛውንቶች ጋራ በጥሩ ሁነታ ይግባባሉ። ላብራዶሮች ስፖርት ወዳድና ተጫዋች ሲሆኑ በብዙ የውሻ ባለቤቶች ዘንድ ተመራጭ ናቸው። 

በብዙ ሃገሮች የእርዳታ ዉሻን ሚና ይሚጫወቱት እነዚህ ውሻዎች በተለይም አይነ-ስውራንን እና ከኦቲዝም ጋራ የሚኖሩ ሰዎችን እንዲሁም የህግ  አስከባሪ ባለሙያዎችን እንዲያግዙ ማሰልጠን ይቻላል። 

## ገጽታ

ሰውነታቸው ከትላልቆች ተርታ የሚመደበው እነዚህ ውሻዎች በብዛት ክብደታቸው ለወንዶች ከ29-36ኪግ ለሴቶች ድግሞ ከ25-32ኪግ ድረስ ይመዝናል። 

### ቀለም

ለላብራዶሮች ተቀባይ ተብለው የተመዘገቡት ቀለሞች ጥቁር፥ ቢጫ (ከሽሮ እስከ ቀላ ያለ ቀበሮ) እና ቡናማ ግራጫ (ከመካከለኛ እስከ ጥቁር ቡኒ) ናቸው።



መደብ:ለማዳ እንስሶች
ኢንተርኔት በኢትዮጵያ

**[[ኢትዮጵያ]] በ[[ኢንተርኔት]] ስርጭት** አሁን (2010 ዓም) ቢያንስ ለ15.4 % ሕዝብ ይደርሳል።

ካለፉት አመታት ኢንተርኔት በኢትዮጵያ በጣም ተስፋፍቷል  ማለት ነው።

* 2000 ዓም - 0.4 %
* 2006 ዓም - 1.9 %
* 2007 ዓም - 3.7 %
* 2009 ዓም - 15.4 %

መደብ:ኢንተርኔት
መደብ:ኢትዮጵያ
ቴውታኔስ

**ቴውታኔስ** (በጀርመንኛ **Deuto ዶይቶ**) በጀርመን አፈ ታሪክ ዘንድ በጥንት የጀርመን ፲ኛው ንጉሥ ነበረ። ከአባቱ ቫንዳሉስ ቀጥሎ ለ27 ዓመታት (ምናልባት 1882-1855 ዓክልበ. ግድም) ነገሠ። 

አቬንቲኑስ እንደ ጻፈው በእርሱ ምክንያት የብሔሩ ስም ከ«ቱዊስኮኔስ» ወደ «ቴውቶኔስ» ተቀየረ። ቴውቶኔስ የተባለው ነገድ በታሪክ የሮሜ መንግሥትን ወርረው በ109 ዓክልበ. ተሸነፉ። እስካሁን ድረስ ግን የጀርመናዊ ቋንቋዎች ቤትሠብ በሙሉ «ቴውቶኒክ» ሊባል ይችላል። ኢንዲሁም በዘመናዊ ጀርመንኛ ለራሳቸው ያላቸው  ስያሜ «ዶይች»፣ «ዶይችላንድ» ከዚህ መነሻ ነው። (/ዶይች/ 

መደብ:የጀርመን አፈ ታሪክ
ማናማልቴል

**ማናማልቴል** (**ማናባልቴል፣ ማናበልቴኤል፣ ማናባልቲኤል**) የማርቱ (አሞራዊ) ንጉሥ ኪሱራ በሚባል ከተማ-አገር በመስጴጦምያ ሲኖር ምናልባት ከ1836 እስከ 1805 ዓክልበ. አካባቢ ነገሠ። ከሥነ ቅርስ ሰነዶች ጥቂት መረጃ ይታወቃል። 

ማናማልቴል ለዘመናዊ መምህራን መጀመርያ የታወቀው በ1891 ዓ.ም. በታተመ የሥነ ቅርስ መጣጥፍ ነበር። ከባቢሎን መጀመርያ ነጻ ንጉሥ ከሱሙ-አቡም ዘመን አስቀድሞ በዙሪያው ግዛት እንደ ነበረው ታወቀ። ሊቃውንት በፊት ዋና ከተማው ሲፓራ እንደ ነበር ቢመስላቸውም ጽላቶች በየጥቂቱ ሲነበቡ አሁን የኪሱራ ንጉሥ መሆኑ ተረጋገጠ። 

ለእርሱ ፲ ያህል ልዩ የዓመት ስሞች በሰነዶቹ መካከል ተገኝተዋል፤ ቅድም-ተከተላቸው ግን አይታወቀም። ከነዚህ አንዱ ትኩረት የሚስብ «ኡር-ኒኑርታ ያረፈበት ዓመት» (= 1806 ዓክልበ. ግድም) የሚባለው ነው። ሌላ ከተማ-አገር ኢሊፕ-አኩሱም ደግሞ በንጉሥ ሃሊዩም ሥር ሆኖ ይህን ዓመት ስም «ኡር-ኒኑርታ የተገደለበት ዓመት» አለው። 

በዚያ ወቅት የካዛሉ ንጉሥ ሱሙ-ዲታና ዓርፎ ያምጺኤል በተከተለው ጊዜ ሱሙ-አቡም በባቢሎን ነጻነት ከካዛሉ አዋጀ። ሱሙ-አቡም ኢሊፕ በያዘበት ጊዜ (1805 ዓክልበ.) ሃሊዩም በአብዲ-ኤራ፣ ማናማልቴልም በሻራሥዩሩም እንደ ተተኩ ይመስላል።

ከሁለት ዓመታት በኋላ ግን የላርሳ ንጉሥ ሱሙኤል ካዛሉንና አኩሱምን ያዘ። በዚያን ጊዜ በኪሡራ ሻሩሥዩሩም በንጉሥ ኡባያ እንደ ተተካ ይመስላል። ያንጊዜ ደግሞ በኢሊፕ-አኩሱም አብዲ-ኤራ በንጉሥ ማናና እንደ ተተካ ይመስላል። ይህ ንጉሥ ማናና በኢሊፕ-አኩሱም መንግሥት ከ1803 እስከ 1791 ዓክልበ. ግ. ቆየ፤ ሱሙ-አቡምንም ከባቢሎን ወደ ደር እንዳባረረው ይባላል። የዚህም «ማናና» መታወቂያ ከ«ማናማልቴል» ጋር አንድላይ አይሆንም ለማለት አንችልም። የአሁን ሊቃውንት ይህን «ኢሊፕ-አኩሱም መንግሥት» ደግሞ «የማናና መንግሥት» በሚል መጠሪያ ይሉታል። 

በዚህ ወቅት ብዙ ነገሥታት በመስጴጦምያም ሆነ በግብጽ ቶሎ እየሞቱ ነበር። በኩፋሌ በሚገኘው ዜና መዋዕል ይህ ከመምከሮን (ግሪክ፦ ማካማሮን) ዘመን ጋር ልክ ይስማማል፤ በቤሮሶስም አቆጣጠር ይህ ወቅት ከ«ማሜሉስ» (ወይም «ማሚጦስ») ጋር ይስማማል። ነገር ግን እነዚህ ምንጮች ስለ ኹኔታው ብዙ አያብራሩንም።

## የውጭ መያያዣ

*የማናባልቴል ዓመት ስሞች

መደብ:የባቢሎን ነገሥታት
የመርስ ቫይረስ ተስቦ

400px|thumbnail|መርስ ቫይረስ እስካሁን የታየባቸው አገራት
**የመርስ ቫይረስ ተስቦ** (እንግሊዝኛ፦ መርስ MERS = «የመካከለኛው ምሥራቅ ሳንባ በሽታ») ከሚያዝያ 2004 ዓ.ም. ጀምሮ የሚታይ የተላላፊ ቫይረስ ተስቦ ነው። ቫይረሱ የተራ ጉንፋን ዝርያ ሲሆን በተለይ ከትኩሳት ጋር ትንፋሽ የሚወስድ አይነት ነው። 

እስከ ግንቦት 2006 ዓ.ም. ድረስ ቢያንስ 314  ሰዎች ያህል ገድሏል፤ በጠቅላላ ድምር 813 ሰዎች ታምመዋል። መጀመርያው ቫይረሱ በሚያዝያ 2004 የተገኘው በሳዑዲ አረቢያ ነበር። አብዛኞቹ ህመምተኞች (700 በግንቦት 2006) እና አብዛኞቹ እረፍቶች (ቢያንስ 284) በዚያ ሀገር ሆነዋል። 

ይህ ቫይረስ ከሌት ወፍ ወደ ግመል፣ ከግመልም ወደ ሰው ልጅ እንደ ተላለፈ ይታስባል። ባለፈው የካቲት በተገረገው ምርመራ መሠረት፣ በሳዑዲ ውስጥ 74 ከመቶ ግመሎች የቫይረሱን ተሸካሚዎች ናቸው። የሳዑዲ መንግሥት ኗሪዎቹ የግመል ወተት እንዳይጠጡ የሚል ተግሳጽ አስታውቋል።  

ከሳዑዲ በኋላ በጆርዳን (ሚያዝያ 2004)፤ ቃጣር፣ እንግሊዝ ( የካቲት 2005)፤ ፈረንሳይ ፣ ጀርመን፣ ጣልያን፣  ቱኒዚያ (ግንቦት 2005)፤ ኦማን (ጥቅምት 2006)፤ ስፔን (ኅዳር)፤ የተባበሩት የዓረብ ግዛቶች፤ ፊሊፒንስ፣ ግሪክ አገር፣ ማሌዢያ፣ ግብጽ (ሚያዝያ)፤ አሜሪካ (ኢንዲያና፣ ፍሎሪዳ፤ ኢሊኖይ)፣ ኢንዶኔዥያ(?)፣ ሆላንድ፣, ሊባኖስና ኢራን (ግንቦት) ተገኝቷል።

በዓለም ዙሪያ፦ 
*ግንቦት 2005 - 44 ኅመምተኞች፣ 22 እረፍቶች
*ሰኔ 2005 - 60 ኅመምተኞች፤ 38 ዕረፍቶች
***እስከ ግንቦት 2006 ድረስ - 813 ኅመምተኞች፣ ቢያንስ 314 እረፍቶች**

ብዙዎቹ የታመሙት ሰዎች በሳዑዲ ውስጥ ሲሆኑ ከነዚህ 80 ከመቶ ወንዶች ናቸው። ምክንያቱም በሳዑዲ ባሕል አብዛኞች ሴቶች አፋቸው አፍንጫቸው ላይ መሸፈኛ ስላለ ነው። 

ተስቦው በተለይ በሳዑዲ ስላለ የዓለምም ሙስሊሞች ለሃጅ በረመዳን የሚሄዱት ወደ መካ ስለ ሆነ ይህ አሁን ለዓለም ጤነኞች እጅግ አሳሳቢ ሁኔታ ሆኖአል።



መደብ:ሕክምና
መደብ:ሳዑዲ አረቢያ
ኪሱራ

**ኪሱራ** የሱመር ጥንታዊ ከተማ ነበር። ዛሬው ሥፍራው **ተል አቡ ሃታብ** ተብሎ በዘመናዊው አገር ኢራቅ ውስጥ ይገኛል። ይህ ቦታ በሥነ ቅርስ መርማሪዎች ተቆፍሮ ብዙ ጽላቶች ተገኙበት።

በ1850 ዓክልበ. ግድም ንጉሥ ኢቱር-ሻማሽ ከኢሲን መንግሥት ነጻነት ለከተማው ለኪሱራ መሠረተ። እንደ አገሩ ልማድ ለግዛቱ የራሱን የዓመት ስሞች አወጡ። በ1836 ዓክልበ. ግድም ተከታዩ ማናማልቴል ሆነ፤ እሱም የባቢሎን መጀምርያ ንጉሥ ሱሙ-አቡም እስከ ተነሣ ድረስ እስከ 1805 ዓክልበ. ድረስ በኪሱራ ነገሠ። 

በ1776 ዓክልበ. የኢሲን ንጉሥ ኤራ-ኢሚቲ ኪሱራን ያዘ። በ1715 ዓክልበ. ደግሞ የላርሳ ንጉሥ ሪም-ሲን ኪሱራን ወደ ግዛቱ ጨመረው። በ1650 ዓክልበ. የባቢሎን ንጉሥ ሳምሱ-ኢሉና ኪሱራን አጠፋ።  

## የኪሱራ ነገሥታት

*ኢቱር-ሻማሽ 1850-1836 ዓክልበ. ግድም
*ማናማልቴል 1836-1805 ዓክልበ. ግድም
*ሻራሥዩሩም 1805-1803 ዓክልበ. ግድም
*ኡባያ 1803- 1797 ዓክልበ. ግድም
*ዚክሩም 1797-1788 ዓክልበ. ግድም
*ቡር-ሲን (የኢሲን ንጉሥ) 1788-1785 ዓክልበ. ግድም
*ኢቢ-ሻማሽ 1785-1776 ዓክልበ. ግድም

መደብ:የሱመር ከተሞች
ካይፈንግ

**ካይፈንግ** (ቻይንኛ፦ 开封) የቻይና ከተማ ነው። 

መደብ:የቻይና ከተሞች
ሉግዱስ

335px|thumbnail|የኬልቶች ጣኦት «ሉጉስ» በኋላ ዘመን በሦስት መልኮች ይቀረጽ ነበር።
**ሉግዱስ** በፈረንሣይ አፈ ታሪክ  የኬልቶች (በጋሊያ፣ አሁንም ፈረንሳይ አገር) ንጉሥ ነበረ።  የናርቦን ልጅና ተከታይ ይባላል። 

እርሱ የልዮን ከተማ መሥራች እንደ ነበር የሚል ትውፊት አለ። የሮሜ መንግሥት ሰዎች ይህን ከተማ *ሉግዱኑም* ሲሉት መካከለኛው ፈረንሳይ ከዚህ ከተማ ሉግዱነንሲስ ክልል አሉት። በአንዳንድ መጽሐፍ ደሞ ሉግዱስ የለይድን (በሆላንድ) መሥራች ይባላል።

የሉግዱስ ሌላ ስም **ሉዶዊኩስ** ሲሆን ይህ እስካሁን ድረስ የዘመናዊ ስም «ሉዊስ» ወዘተ. መነሻ እንደ ነበር ይባላል።  

205px|thumbnail|left|በፈረንሳይ የተገኘ የ«ሉጉስ» መሥዊያ
በኋላ የኬልቶች ጣኦት ወይም አምላክ ስም **ሉጉስ** ሆነ፤ ይህም በኋላ የሮማውያን ሜርኩሪዩስ እንደ ነበር ተቆጠረ። በዚህም ዘመን በአይርላንድ አፈ ታሪክ በአይርላንድ የነገሠው ሉግ ደግሞ የ«ሉጉስ» ሞክሼ ይቆጠራል።  በአይርላንድ ትውፊት ግን የአይርላንድ ንጉሥ ሉግ ከቱዋጣ ዴ ዳናን እና ከፎሞራውያን ወገኖች ነው።  

ምንጮች ስንት ዓመት እንደ ገዛ በማወራት ይለያያሉ፤ ለ፭፣ ፳፮፣ ፵፮ ወይም ፶ ዓመታት መሆኑ የሚሉ መጻሕፍት ይገኛል። የንጉሥ ሉግዱስ ልጅ ቤሊጊዩስ ተከተለው። 

መደብ:የፈረንሣይ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ልዮን

**ልዮን** (ፈረንሳይኛ፦ Lyon) የፈረንሳይ ከተማ ነው።

መደብ:የፈረንሣይ ከተሞች
ሰንት፣ ፈረንሳይ

**ሰንት** (ፈረንሳይኛ፦ Saintes) የፈረንሳይ ከተማ ነው።

መደብ:የፈረንሣይ ከተሞች
ኦርጦፖሊስ

**ኦርጦፖሊስ** (ግሪክ፦  Ὀρθόπολις)  በሲክዮን ነገሥታት ዝርዝር የአፒያ (በኋላ ሲክዮን) ንጉሥ ነበር። 

ካስቶርን የጠቀሱት ጸሐፊዎች ኦርጦፖሊስ 63 ዓመት እንደ ነገሠ ይላሉ።  ከአባቱ ፕሌምናዮስ በኋላ እና ከተከታዩ ማራጦኒዮስ በፊት ገዛ። 

ጸሐፊው ፓውሳኒዩስ በተረከው ትውፊት፣ የፕሌምናዮስ ሕጻን ልጆች ሁሉ እንዳለቀሱ ወዲያው ሞቱ። በመጨረሻ ግን ዴሜተር (አረመኔ ሴት ጣኦት) ማረችው፣ ልጁን ኦርጦፖሊስ አሳደገችና በሕይወት ኖረ። በፓውሳኒዩስ ጽሑፍ ከኦርጦፖሊስ ቀጥሎ ያለው ቅድም-ተከተል ከሌሎች ምንጮች ይለያያል። እሱ እንደ ጻፈው ማራጦኒዮስ የኦርጦፖሊስ ተከታይ አይባልም፤ ይልቁንም የኦርጦፖሊስ ሴት ልጅ ቅሪውሶርጤ፣ የቅሪውሲርጤም ወንድ ልጅ (በአፖሎ) ኮሮኖስ ይጠቀሳሉ። ይህም ኮሮኖስ በኋላ የነገሡትን ፪ ወንድ ልጆች ኮራክስ እና ላሜዶን እንደ ወለዳቸው ይለናል። 



መደብ:የሲክዮን ነገሥታት
ኪንዳቱ

**ኪንዳቱ** ከ1901 እስከ 1878 ዓክልበ. አካባቢ (ኡልትራ አጭር አቆጣጠር) የኤላም ስሜናዊ ጐረቤት አገር ሲማሽኪ ንጉሥና በኤላም የሲማሽኪ ሥርወ መንግሥት ስድስተኛው ንጉሥ ነበር። 

የርሱን እና የሲማሽኪን ነገሥታት ታን-ሩሁራተር፣ ኢዳዱና ኢማዙ ሕልውና የሚያረጋግጡ ሰነዶች ከዑር-፫ አሉ። መጨረሻ ሁለቱ የኪንዳቱ ልጆች ተባሉ።

በኪንዳቱ ዘመን ሲማሽኪ ለታላቁ የዑር-፫ መንግሥት ተገዥ ነበር። ከኤላም ክፍሎች ለምሳሌ የሱሳን ሸለቆ በቀጥታ ከሱመራውያን ግዛት በታች ቆሙ። በ1879 ዓክልበ. ግን ኪንዳቱ የኤላማውያንና የሲማሽኪን ኃያላት ለማዋሀድ የዑርንም ንጉሥ ኢቢ-ሲን በጭራሽ ለማሸንፍ ቻለ። ኢቢ-ሲን እንደ እስረኛ ወደ አንሻን ተጎትቶ ከታሪኩ ጠፋ። ዑር ተፈረሰ።  

በኪንዳቱና በኢሽቢ-ኤራ አሞራውያን መካከል የነበረው መተባበር በመጀመርያ ምናልባት በጋራ ጠላት በዑር-፫ መንግሥት ላይ ቢሆንም፣ ለእሽቢ-ኤራ ለኢሲን መጀመርያው ሥርወ መንግሥት መሥራች ክብር በኋላ የተጻፈ አንድ መዝሙር  ኪንዳቱን ከመስጴጦምያ እንዳባረረው ይጠቅሳል። የኤላማውያን-ሲማሽኪ አስተዳደር እንግዲህ ለአጭር ጊዜ ነበር።

ልጁ ኢዳዱ እንደ ተከተለው ይሆናል። 



መደብ:የፋርስ ታሪክ
ሴሶስትሪስ

**ሴሶስትሪስ** (ግሪክኛ፦ Σέσωστρις) በታሪክ ጸሐፊዎች ሄሮዶቶስ፣ ዲዮዶሮስ ሲኩሉስ፣ ስትራቦንና ማኔጦን የተጠቀሰ የግብጽ ፈርዖን ነበር። 

ማኔጦን በ2 ሰኑስረት (ወይም *ሰንዎስረት*) እና በተከታዩ በ3 ሰኑስረት ፈንታ ለሁለቱ አንድ ስም ብቻ አለው፤ እሱም «ሴሶስትሪስ» ሲሆን ለ፵፰ ዓመታት እንደ ገዛ ይለናል። ፫ ሰኑስረት ቢያንስ በከነዓን እስከ ሴኬም ድረስ በ1884 ዓክልበ. አካባቢ እንደ ዘመተ ይታወቃል።

## በሄሮዶቶስ
thumb|200px|በሥነ ቅርስ የታወቀው ታሪካዊ ፈርዖን ፫ ሰኑስረት (ኻኻውሬ)  
በሄሮዶቶስ ታሪክ (470 ዓክልበ. ግድም ተጻፈ) ዘንድ፣ ከ«ሞኤሪስ» ቀጥሎ ነገሠ። መጀመርያ በመርከብ ሄዶ በቀይ ባሕር ዳርቻ የኖሩት ሁሉ ተገዥ እንዲሆኑ አደረገ። ከዚያ በኋላ እርሱና ሥራዊቱ እስያን ወርረው ባሸነፉበት ቦታ ሁሉ የጽላት ሐውልት አስቆመ። የአገሩ ኗሪዎች ያለ ምንም ትግል ዕጅ ከሰጡ ግን፣ የሴት ዕቃ የተቀረጸበት ሐውልት ባዚያ ሀገር ያስቆም ነበር ይለናል።  ሄሮዶቶስ እራሱ ይህን ምልክት በ«ፓላይስቲና» (የቀድሞው ከነዓን) እና በኢዮንያ (በአናቶሊያ) እንዳየው ይመስክራል። ከጊዜ በኋላ ወደ አውሮጳ ተሻግሮ የእስኩቴስና የጥራክያ ሰዎች ተገዥ እንዲሆኑ አደረገ ይለናል።

ከዚያ ዞሮ ወደ ፋሲስ ወንዝ በኮልቂስ (የአሁኑ ጂዮርጂያ) ደረሰ።  በዚያ አገር አንዳንድ ከሥራዊቱ እንደ ሠፈረኞች ሆነው እንደ ተዋቸው ይለናል። ይህንን ለማስረዳት፣ የኮልቂስ ኗሪዎች ከሴሶስትሪስ ሥራዊት ተወለድን የሚል ልማድ እንደ ነበራቸው ይጻፋል። የኮልቂስና የግብጽ ተመሳሳይነት በግዝረት እና የተልባ ጨርቅ በመስራታቸው በኩል ያጠቁማል። 

ሴሶስትሪስ ወደ ግብጽ ሊመልስ ሲል ወደ ግብጽ በር ደርሦ ወንድሙ በዚያ ጠብቆት በሽንግላ ሴሶስትሪስንና ከርሱ ጋር የነበሩትን ንግሥቱንና ፮ ልጆቻቸውን ወደ ግብዣ ጠራቸው። ወደ ግብዣው ቤት እንደ ገቡ እሳት በቤቱ ዙሪያ ጨመረ። ሴሶስትሪስና ንግሥቱ ግን ከልጆቻቸው ሁለት እንደ ድልድይ ተጠቀሙና  እነዚህ ሁለት ተቃጥለው ቢሞቱም ሌሎቹ እንዲህ ማምለጥ ቻሉ ይለናል። 

በወንድሙ ላይ ቂሙን ከበቀለ በኋላ ወደ ግብጽ ያመጡት ምርከኞች ሁሉ ግብጽን በመላው በመስኖዎች እንዲቆፍሩ አስገደደ። ከዚህ በላይ በአይቲዮፒያ ላይ እንደ ገዛ ይጽፋል። ልጁ «ፈሮስ» እንደ ተከተለው ይላል።

## በዲዮዶሮስ
በዲዮዶሮስ ታሪክ ዘንድ፣ «**ሰሶውሲስ**» (Σεσόωσις) ተብሎ ገና ወጣት ሆኖ ፈርዖን ሳይሆን አረቢያንና ሊብያን ተገዥ እንዲሆኑ አደረገ።  ወንዶች ሁሉ ሠልፈኞቹ እንዲሆኑ ያስገድ ነበር። ፈርዖን በሆነበት ወቅት ስለ ሴት ልጁ አጢርቲስ ቃል ወይም ንግር ዓለሙን በሙሉ ለማሸነፍ አቀደ። የግብጽ ኖሞችንም ያከፋፈለው እርሱ ነበር ይለናል። ሥራዊቱ 600,000 እግረኞች፣ 24,000 ፈረሰኞችና 27,000 ሠረገሎች ጠቀለለ። 

ይህን ሥራዊት ሰብስቦ መጀምርያ አይቲዮፒያን ድል አድርጎ ወደ ግዛቱ ጨመረው። ግብራቸው ቆጲ፣ ወርቅና የዝሆን ጥርስ ሆነ። ከዚያ 400 መርከቦች ወደ ቀይ ባሕር ልኮ እያንዳንዱን ደሴት ወይም ወደብ እስከ ሕንድ ድረስ ያዙ። ይህ ሲሆን እርሱና ሥራዊቱ እስያን በሙሉ እስከ ጋንጅስ ወንዝና እስከ ዶን ወንዝ ያዘ። ሠፈረኞቹን በኮልቂስ የተዋቸው ጊዜ የዛኔ ነበር ይጽፋል። ከዚያ የኪክላደስ ደሴቶች (ግሪክ አገር) እና ጥራክያን ተገዥ አደረጋቸው። በየአገሩ ሓውልት አቁሞ በትግለኞች አገሮች የወንድ ዕቃ፣ በፈሪዎችም አገሮች የሴት ዕቃ ያለበት ጽላት አስቀረጸ። አሕዛብ ሁሉ ከየቦታው ግብራቸውን ወደ ግብጽ እንዲያምጡ አዝዞ ከ፱ ዓመት ዘመቻ በኋላ ወደ ግብጽ ተመለሰና አገሩን አበለጸገ። ከባቢሎን ያመጡት ምርከኞቹ ግን አምጸው የራሳቸውን ግዛት በአባይ ወንዝ አፍ አቆሙ። ፴፫ ዓመታት ከገዛ በኋላ፣ ዓይነ ብርሃኑ ዕውር ስለ ሆነበት ንጉሡ ራሱን እንደ ገደለው ይለናል። 

መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
የሰበክ-ሁ ጽላት

thumbnail|300px|የሰበክ-ኹ ጽላት
**የሰበክ-ኹ ጽላት** ከጥንታዊ ግብጽ መካከለኛው መንግሥት ከ3 ሰኑስረት ዘመን በ1893 ዓ.ም. የተገኘ ቅርስ ነው አሁን የሚታየው በማንቸስትር ሙዚየም በኢንግላንድ ነው።

ሰበክ-ኹ (ወይንም ኹ-ሰበክ) ከሰኑስረት ሥራዊት አንዱ መኮንን ወይም መቶ አለቃ እንደ ነበር ይገልጻል። ጽሑፉ ከሰበክ-ኹ መቃብር በአቢዶስ ነው የተገኘው። በጽሑፉ ውስጥ በከነዓን እና በኩሽ መንግሥት ላይ ስለ ተሳተፉባቸው ዘመቻዎች ይገልጻል።

## ጥቅሶች

:«ግርማዊነቱ [ኻኻውሬ፣ ፫ ሰኑስረት] የ*ሴተት* ብሄር የመንቱ ሕዝብ ለመገልበጥ ወደ ወንዙ ወረደ። ግርማዊነቱ «ሰክመም» በተባለ ሥፍራ ደረሰ።...  ከዚያስ እኔ ኋላውን ጎን ስጠብቅ፡ ሴኬም፣ ከርኩሱ ምድረ ረጨኑ ጋራ፣ ወደቁ።...  እኔ በላይኛና ታችኛ ግብጽ ንጉሥ በኑብካውሬ (2 አመነምሃት) ፳፯ኛው ዓመት (= 1912 ዓክልበ. ግ.) ተወለድኩ...» 

## የውጭ መያያዣ
* The stela of Sebek-khu, the earliest record of an Egyptian campaign in Asia (1914) 

ሰ
ሰ
ሰ
ኤልቭስ ፕሬስሊ

thumb|285px|Presley (1957)

**ኤልቭስ ፕሬስሊ** (እንግሊዝኛ፦ Elvis Aaron Presley) አሜሪካዊ ዘፋኝ፣ ሙዚቀኛ እና ተዋናይ ነበር። ጃንዩዌሪ 8 ቀን 1935 እ.ኤ.አ. ተወልዶ በኦገስት 16 ቀን 1977 እ.ኤ.አ. ሞተ።

ስለአንጋፋነቱ ኤልቭስ ለወዳዶቹ «የሮክ ኤንድ ሮል ንጉሥ» በመባል ታውቋል። ከዚህም በላይ ወደ ተዋናይነትና የባሕል ምሳሌ ወደ መሆን ገብቶ ነበር። በፌብሩዋሪ 1 ቀን 1976 እ.ኤ.አ. እኩለ ሌሊት ኤልቭስና ጓደኞቹ በኤልቭስ የግል አውሮፕላን ገብተው ከቴነሲ እስከ ኮሎራዶ ድረስ በርረው «የቂል ወርቅ ዳቦ» ገዝተው በልተው ተመለሱ። ይህም «የቂል ወርቅ ዳቦ». አሰራር ኦቾሎኒ-ቅቤ ፣ የወይን መርማላታ እና የአሳማ ሥጋ ጥብስ አንድላይ ተቀላቅሎ በዳቦ ውስጥ ተበስሎ ነው። ይህ ድርጊት ዝነኛ ሆነለት። እንዲሁም ኤልቭስ የኦቾሎኒ በሙዝ ሳንድዊች ወይንም የኦቾሎኒና ሙዝ በአሣማ ጥብስ ሳንድዊች በጣም እንደ ወደደ ዝነኛ ነው።

መደብ:የአሜሪካ ዘፋኞች
የኤፓርቲ ሥርወ መንግሥት

**የኤፓርቲ ሥርወ መንግሥት** (ወይም **የሱካል-ማሕ ሥርወ መንግሥት**) ከ1858 እስከ 1513 ዓክልበ. ግድም ድረስ በኤላም (አሁን ፋርስ) ከሲማሽኪ ሥርወ መንግሥት በኋላ የተነሡት ነገስታት (*[[ሱካል-ማሕ]]*) ናቸው። ስማቸውን ከመጀመርያ ንጉሣቸው (የሲማሽኪም ፱ናው ንጉሥ) ከ2 ኤፓርቲ (ወይም ኤባራት) አገኙ።

## ነገሥታት
(« » « » = እንደ ወትሮ)

## ዋቢ ምንጮች
* *В. В. Эрлихман.* Правители мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. Том 1. Древний Восток и античность. Византия и Закавказье. Россия, СССР, СНГ. Восточная Европа. — Москва, 2002. — http://www.genealogia.ru/ru/lib/catalog/rulers/1.htm 
* *К. В. Рыжов.* Все монархи мира. Древний Восток. — М.: Вече, 2001. — С. 340—341,598-599. — ISBN 5-7838-0829-6. — http://slovari.yandex.ru/dict/monarchsancienteast 
* The Cambridge Ancient History Vol. 2. P.1. Middle East & Aegean Region 1800-1300, Third Edition. - Cambridge Histories Online © Cambridge University Press, 2008. - 823 p. (ISBN 9780521082303 | ISBN 0521082307)

መደብ:የፋርስ ታሪክ
2 ኤፓርቲ

**2 ኤፓርቲ** ከ1858 እስከ 1838 ያሕል የኤላም («አንሻንና ሱስን») ንጉሥ ነበር። የኤፓርቲ ሥርወ መንግሥት መሥራች እንዲሁም የሲማሽኪ ሥርወ መንግሥት ፱ኛ ንጉሥ ይቆጠራል።  ብዙ ሌላ ዝርዝር  ስለዚህ ንጉሥ አይታወቅም፣ ግን አንድ የዓመቱ ስም ብቻ ሲታወቅ እርሱ «(አምላኩ) ኤፓርቲ ንጉሥ የሆነበት ዓመት» ተባለ።  ከዚህ ጊዜ በቀር ግን እላማዊ ንጉሥ እራሱን «አምላክ» ሲል በታሪክ ሰነዶች አይገኝም።

ልጁ 1 ሺልሐሐ የሱስን አገረ ገዥ ተደረገና ከአባቱ ቀጥሎ ወደ ዙፋኑ ተከተለው። ሴት ልጁ ደግሞ ከዚህ በኋላ የሱስን ገዥ ሆነች፤ ስሟም ባይታወቅልንም በኋለኛ ትውልድ እንደ ክቡር ወላጅ እንደ ከበረች ይታወቃል።

መደብ:የፋርስ ታሪክ
ሙላቱ ተሾመ

ዶክተር **ሙላቱ ተሾመ** የኢትዮጵያ ፕሬዚዳንት ናቸው።

ሙላቱ ተሾመ ውርቱ በኦሮሚያ ክልል ምስራቅ ወለጋ አርጆ ወረዳ በ1949 ዓ.ም. የተወለዱ ሲሆን የመጀመሪያ እና የሁለተኛ ደረጃ ትምህርታቸውን በአርጆ እና በአዲስ አበባ ተከታትለዋል።

በ1974 ዓ.ም የመጀመሪያ ዲግሪያቸውን በፖለቲካ ኢኮኖሚ ፍልስፍና እንዲሁም በአለም አቀፍ ግንኙነት ከዚያም በፍልሰፍና የዶክቶሬት ድግሪያቸውን።

ዶክተር ሙላቱ ተሾመ የተለያዩ የምርምር ስራዎችን በተለያዩ መስኮች ያከናወኑ እና በመምህርነትም ያገለገሉ ሲሆን ፥ አማርኛ ፣ ኦሮምኛ ፣ እንግሊዘኛ ፣ ቻይንኛ እንዲሁም ፈረንሳይኛ ቋንቋን መናገር እና መጻፍ ይችላሉ።

ከ1993-1994 ዓ.ም የኢፌዴሪ የግብርና ሚኒስትር ፣ ከጥቅምት 1994 እስከ 1998 ዓ.ም በፌደሬሽን ምክር ቤት አፈ ጉባኤነት እንዲሁም ከ1998 ዓ.ም ጀምሮ በቱርክ የኢፌዴሪ ባለሙሉ ስልጣን አምባሳደር ሆነው አገልግለዋል።

ዶክተር ሙላቱ በትዳር ህይወታቸው የአንድ ወንድ ልጅ አባት ናቸው።

## ማመዛገቢያ
አዲሱ ፕሬዘደንት በብሄራዊ ቤተ መንግስት አቀባበል እየተደረገላቸው 

መደብ:የኢትዮጵያ መሪዎች
ጌሤም

**ጌሤም** (ዕብራይስጥ፦ גֹּשֶׁן  /ጎሼን/፤ ግሪክኛ፦ ጌሤም) በብሉይ ኪዳን መሠረት በታችኛ (ስሜናዊ)  ግብፅ በአባይ ወንዝ አፍ ሠፈር በዮሴፍ ዘመን የዕብራውያን (እስራኤላውያን) መኖርያ ክፍላገር ሆነ። 

ዮሴፍ በኦሪት ዘፍጥረት ፵፭፡፲ የጌሤም ሠፈር ለአባቱ ያዕቆብ ቤተሠብ ሠጠው። ዕብራውያን በዚህ ዘመን በከነዓን ያደሩ ዕረኞች ነበሩ። ታላቁ የ፯ ዓመት ረሃብ በከነዓን በደረሰበት ዘመን የያዕቆብ ልጅ ዮሴፍ በግብጽ የፈርዖን ጥበበኛ ጠቅላይ ሚኒስትር ስለ ሆነ ወደዚያ አገር ፈለሱ።

በ፵፯፡፮ «ፈርዖን» ለዮሴፍ እንዲህ ይላል፦ «የግብፅ ምድር በፊትህ ናት፤ በመልካሙ ምድር አባትህንና ወንድሞችህን አኑራቸው፤ በጌሤም ምድር ይኑሩ፤ ከእነርሱም ውስጥ እውቀት ያላቸውን ሰዎች ታውቅ እንደ ሆነ በእንስሶቼ ላይ አለቆች አድርጋችው።» ከዚህ በኋላ የእስራኤል ነገዶች በጌሤም ዕጅግ በለጠጉ፣ በምድሩም በዙ። 
thumb|300px|የ14ኛው ሥርወ መንግሥት ግዛት
ዮሴፍ ከዓረፈ በኋላ እስራኤላውያን በአገራቸው ዕጅግ ኃይለኛና ሀብታም ባለሥልጣኖች ሆኑ።  ዳሩ ግን መጽሐፈ ኩፋሌ እንደሚገልጸው የዛኔው የግብጻውያን ፈርዖን ከከነዓን ንጉሥ መምከሮን ጋር ጦርነት እየዋጀ ሲገደል፤  እነዚህ ከከነዓን የደረሱት እረኞች በግብጻውያን ዘንድ በጥርጣሬ ይታዩ ጀመር። ስለዚህ በኋላ በነገሠ ፈርዖን ትዕዛዝ ዕብራውያን የግብጻውያን ባርዮች (የሕንጻ ሠራተኞች) ተደረጉ። ሙሴ በተወለደበት ዘመን የነገሠው ፈርዖን በተለይ ጨካኝ እርምጃ በዕብራውያን  ላይ ወሰደ፤ ይህም የዕብራውያን ወንድ ጨቅላ ሲወለድ ወደ አባይ እስከ መጣላቸው ድረስ ሆነ።  ዳሩ ግን ኦሪት ዘጸዓት እንደሚተርክ ሙሴ በእናቱ እርዳታ ይህን አመለጠ፤ አድጎም ሕዝቡን ሁሉ ከግብጽ ባርነት ወደ ከነዓን (በ፵ ዓመት ላይ) መራቸው። 

 
በዕብራይስጡ መጽሐፍ ቅዱስ ዕብራውያን በጌሤም ለ፬ መቶ ዓመታት ቆዩ ሲለን በሌሎች ጥንታዊ ትርጉሞች ግን ፬ መቶ ዓመት በከነዓን (ከካራን ወጥተው) እና በግብጽ የዋሉበት ዘመን አንድላይ ነው። በመጽሐፈ ኩፋሌ ያለው ዜና መዋዕል ዘንድ ከግብጽ ታሪክ ጋር ሲነጻጽር ታላቁ ረሃብ በ2171 ዓመተ ዓለም (1900 ዓመታት ከክርስቶስ ልደት በፊት ዓ.ም.) የደረሰው ነው፤ በሚከተለውም ዓመት ነገዶቹ ወደ ጌሤም ወረዱ። በ2193 ዓ.ዓ. (1878 ዓክልበ.) ያዕቆብ በግብፅ ዓርፎ በከነዓን ተቀበረ። በ2244 ዓ.ዓ. (1827 ዓክልበ.) ዮሴፍ ዓረፈ። ከዚህ ትንሽ በኋላ በታችኛ ግብጽ 14ኛው ሥርወ መንግሥት በመጀመርያ ፈርዖናቸው በያክቢም ሰኻኤንሬ የተነሣበት ዘመን ልክ ይስማማል። እነርሱ በግብጻውያን ፈቃድ በጌሤም አካባቢ የነጋዴዎች ሠፈር እንዳስተዳደሩ ይመስላል። የግብጻውያን ጦርነት ከከነዓን ንጉሥ መምከሮን ጋር በ2263 ዓ.ዓ. (1808 ዓክልበ.)፤ የሙሴም ልደት በ2330 ዓ.ዓ. (1741 ዓክልበ.)፤ ዘጸአት በ2410 ዓ.ዓ. (1661 ዓክልበ.) ደረሰ። 

በዘፍጥረት በአንዳንድ ሥፍራ ጌሤም «ራምሴ» ይባላል።  ስለዚህ ብዙ ሊቃውንት ዘጸዓት በግብጽ ፈርዖን 2 ራምሴስ ዘመን (1287-1221 ዓክልበ.) እንደ ተከሠተ ይገምታሉ።  ሆኖም ከዚህ ዘመን እስከ ዳዊትና ሰሎሞን መንግሥት ድረስ ያለው ጊዜ ለእብራውያን ዘመነ መሳፍንት አይበቃም።

መደብ:ጥንታዊ ግብፅ
መደብ:መጽሐፍ ቅዱስ
መደብ:አይሁድ
ኪቲም

**ኪቲም** (ዕብራይስጥ፦ כִּתִּים) በኦሪት ዘፍጥረት 10 መሠረት ከያዋን ልጆች አንዱ ነበር። እንዲሁም ከእርሱ የተወለደው ብሔርና አገራቸው «*ኪቲም*» ይባላሉ።

## በመጽሐፍ ቅዱስ
**[[ኦሪት ዘኊልቊ]]* ፳፬፡፳፬ ፦ «ከ***ኪቲም*** ዳርቻ መርከቦች ይመጣሉ፣ አሦርንም ያስጨንቃሉ፣ ዔቦርንም ያስጨንቃሉ፤ እርሱም ደግሞ ወደ ጥፋት ይመጣል።» (ይህ ጥቅስ የአረመኔ ነቢይ በለዓም የነበየ ነው።)
**[[ትንቢተ ኢሳይያስ]]* ፳፫፡፩ ፦ «የተርሴስ መርከቦች ሆይ፣ አልቅሱ፤ ፈርሶአልና ቤት የለም፣ መግባትም የለም፤ ከ***ኪቲም*** አገር ጀምሮ ተገልጦላቸዋል።»... ፲፪ ፦ «አንቺ የተበደልሽ የሲዶና ድንግል ልጅ ሆይ፣ ከእንግዲህ ወዲህ ደስ አይበልሽ፤ ተነሥተሽ ወደ ***ኪቲም*** ተሻገሪ፣ በዚያም ደግሞ አታርፊም፡ (እግዚአብሔር) አለ።»  
**[[ትንቢተ ኤርምያስ]]* ፪፡፲ ፦ «ወደ ***ኪቲም*** ደሴቶች እለፉና ተመልከቱ፣ ወደ ቄዳርም ላኩና እጅግ መርምሩ፣ እንደዚህም ያለ ነገር ሆኖ እንደ ሆነ እዩ።»
**[[ትንቢተ ሕዝቅኤል]]* ፳፯፡፮ ፦ «ከባሳን ኮምቦል መቅዘፊያሽን ሠርተዋል፣ በዝሆን ጥርስ ከታሻበ ከ***ኪቲም*** ደሴቶች ዛፍ መቀመጫሽን (የጢሮስ ሠሪዎች) ሠርተዋል።»
**[[ትንቢተ ዳንኤል]]* ፲፩፡፴ ፦ «የ***ኪቲም*** መርከቦች ይመጡበታልና ስለዚህ (የስሜን ንጉሥ) አዝኖ ይመለሳል፣ በቅዱስም ቃል ኪዳን ላይ ይቈጣል፣ ፈቃዱንም ያደርጋል፤ ተመልሶም ቅዱሱን ቃል ኪዳን የተዉትን ሰዎች  ይመለከታል።»  (በግሪኩ ግን በ«የኪቲም መርከቦች» ፋንታ «የሮማውያን መርከቦች» ይላል።)

## መታወቂያዎች

በተለመደው ኪቲም የቆጵሮስ ከተማ ኪቲዮን መንስኤ ነው። ይህም ልማድ ጸሐፊው ፍላቪዩስ ዮሴፉስ (90 ዓ.ም. ግድም) እንደ ዘገበው ነው፦ 

:«***ከጢሞስ*** የከጢማን ደሴት ነበረው፤ አሁን ቆጵሮስ ይባላል፤ ከዚያም ነው ደሴቶች ሁሉና አብዛኞቹ የባሕር ዳርቻዎች በዕብራውያን ***ከጢም*** ይሰየማሉ፤ በቆጵሮስም ሥያሜውን የጠበቀ አንዱ ከተማ አለ፤ የግሪኮችን ቋንቋ በሚጠቀሙት ዘንድ «ኪቲዮስ» ተብሏልና በዚያ አነጋገር ከ«ከጢም» ስም አላመለጠም።»

በምዕራባውያን አብያተ ክርስቲያን ዘንድ በአዋልድ መጻሕፍት መካከል የሚቆጠረው *[[መጽሐፈ መቃቢስ ፩]]* ፩፡፩ (ይህ የኢኦተቤ *[[መጽሐፈ መቃብያን]]* አይደለም) ታላቁ እስክንድር መቄዶናዊው ከ«ኪቲም አገር» እንደ መጣ ይላል። 

በሙት ባሕር ብራና ጥቅሎች በአንዱ ብራና ጥቅል *[[የብርሃን ልጆችና የጨለማ ልጆች ጦርነት]]* ግን የ«ኪቲም» ሰዎች ከ«አሦር» እንደ ሆኑ ይጻፋል። ሊቁ ዪጋይል ያዲን እንደሚያስብ የዚህ ስውር ፍች «የሮሜ ሰዎች» ለማለት ነበር። 

የአይሁድ መጽሐፍ *[[ዮሲፖን]]* (10ኛው ክፍለ ዘመን ዓም.) እንዳለው፣ የ«ኪቲም» ወገን በጣልያ ሰፍሮ የሮማውያን ዘር ሆነ። የኪቲም ሰዎች ከቲቤር ወንዝ ደቡብ እያሉ የቶቤል ሕዝብ ደግሞ ከቲቤር ስሜን ነበሩ ይለናል። የኪቲም ሰዎች የቶቤል ሴት ልጆች በግድ ከወሰዷቸው በኋላ በወገኖቹ መካከል ጦርነት ተነሣ። ሆኖም የኪቲም ሰዎች ክልስ ልጆቻቸውን ለቶቤል ወገን ሲያሳዩ፣ ጦርነቱን ተዉ ስላምም ሆነ ይላል። 

እንዲሁም አኒዩስ በ1490 ዓም. ባሳተመው ታሪክ ውስጥ «ኪቲም» በጥንት የእስፓንያና የጣልያን ንጉሥ አትላስ ኪቲም ፪ኛ ስም ነበር። ይህን «አትላስ» ወይም «ኢታሉስ» የኢጣልያን ሞክሼ  ይለዋል። 

የ19ኛው ክፍለ ዘመን ጀርመን አገር መምህር ማክስ ሚውለር እንደ መሰለው፣ የ«ኪቲም» መታወቂያ በአናቶሊያ ከነበረው ብሔር ከ«ሐቲ» ጋር አንድላይ ነበረ። አብዛኞቹ ሊቃውንት ግን የ«ሐቲ»ን ስም ከከነዓን ልጅ ከኬጢ ጋራ አገናኙት። 

መደብ:የኖህ ልጆች
ብራይንግርበርግ

thumbnail|ብራይንግርበርግ
**ብራይንግርበርግ** በኖርድራይን-ቬስትፋለን ክፋልገር የሚገኝ የጀርመን መንደር ነው። በ1997 ዓ.ም. ሕዝብ ቁጠራ ጊዜ 971 ሰዎች ኖሩበት። 

መደብ:የጀርመን ከተሞች
ዠኔቭ

thumbnail|ዠኔቭ
**ዠኔቭ** የስዊስ ከተማ ነው። የሕዝቡ ቁጥር 194,458 ሰዎች ነው። 

መደብ:የስዊዘርላንድ ከተሞች
ሆኖሉሉ

300px|thumbnail|ሆኖሉሉ
**ሆኖሉሉ** (እንግሊዝኛ፦ Honolulu) የሃዋይኢ አሜሪካ ከተማ ነው።  የሕዝቡ ቁጥር 390,738 አካባቢ ነው። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ፊላዴልፊያ

300px|thumbnail
**ፊላዴልፊያ** (እንግሊዝኛ፦ Philadelphia፤ አመሪካዊ አጠራር /ፍለ'ደልፊየ/) የፔንስልቬኒያ አሜሪካ ከተማ ነው። በ1674 ዓ.ም. ተመሠረተ። የሕዝቡ ቁጥር 1,526,006 አካባቢ ነው። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ቶሮንቶ

300px|thumbnail
thumb|ሰንደቅ

**ቶሮንቶ** (እንግሊዝኛ፦ Toronto፤ ካናዳዊ አጠራር /ት'ራነ/) የኦንታሪዮ ካናዳ ከተማ ነው። በ1785 ዓ.ም. ተመሠረተ። የሕዝቡ ቁጥር 2,615,060 አካባቢ ነው። 

መደብ:የካናዳ ከተሞች
ሰውንግ ጀ-ጊ

**ሰውንግ ጀ-ጊ** (ኮሪይኛ፦ 성재기) የደቡብ ኮሪያ ፋኖ ፋላስፋ ነበር። በሐምሌ 19 ቀን 2005 አ.ም. ዕድሜው ፵፭ ዓመታት ሲሆን ከድልድይ ዘልሎ ራሱን ገደለ።

መደብ:ኮሪያ
መደብ:ፈላስፋዎች
ሲሊጎ

300px|thumbnail
**ሲሊጎ** (ጣልኛ፦ Siligo) የሳርዲኒያ ጣልያን መንደር ነው። የሕዝቡ ቁጥር962 አካባቢ ነው። 

መደብ:የጣልያን ከተሞች
ኤዲንቦሮ

300px|thumbnail
**ኤዲንቦሮ** (እንግሊዝኛ፦ Edinburgh) የስኮትላንድ ከተማ ነው። የሕዝቡ ቁጥር 482,640 አካባቢ ነው። 

መደብ:ስኮትላንድ
መደብ:የአውሮፓ ከተሞች
አትላንታ

300px|thumbnail
**አትላንታ** (እንግሊዝኛ፦ Atlanta) የጆርጂያ አሜሪካ ከተማ ነው። የሕዝቡ ቁጥር 443,775 አካባቢ ነው። 

መደብ:የአሜሪካ ከተሞች
ሞንትሬያል

300px|thumbnail
**ሞንትሬያል** (ፈረንሳይኛ፦ Montréal  Montreal) የኬበክ ካናዳ ከተማ ነው። በ1634 ዓ.ም. ተመሠረተ። የሕዝቡ ቁጥር 1,649,519 አካባቢ ነው። 
thumb|ሰንደቅ
[370px|thumb|left|የአሜሪካ ዳስ በ[ኤክስፖ 67 አሁንም ሞንትሬያል ባዮስፌር የተባለው ሙዚየም ሆኗል።]]

መደብ:የካናዳ ከተሞች
ናፖሊ

**ናፖሊ** (ጣልኛ፦ Napoli) የካምፓኒያ ጣልያን ከተማ ነው። የሕዝቡ ቁጥር 1,061,644 አካባቢ ነው። 

ከክርስቶስ ልደት በፊት በመጀመርያው ሺህ ዓመት በግሪኮች የተመሰረተች፣ ኔፕልስ በዓለም ላይ ካሉት ቀጣይነት ያላቸው ሰዎች ከሚኖሩባቸው የከተማ አካባቢዎች አንዷ ናት። ከክርስቶስ ልደት በፊት በስምንተኛው ክፍለ ዘመን፣ ፓርተኖፔ (ጥንታዊ ግሪክ፡ Παρθενόπη) በመባል የሚታወቅ ቅኝ ግዛት በፒዞፋልኮን ኮረብታ ላይ ተመሠረተ። ከክርስቶስ ልደት በፊት በስድስተኛው ክፍለ ዘመን፣ እንደገና ኒያፖሊስ ተብሎ ተመሠረተ። ከተማዋ የማግና ግሬሺያ አስፈላጊ አካል ነበረች፣ የግሪክ እና የሮማውያን ማህበረሰብ ውህደት ውስጥ ትልቅ ሚና ተጫውታለች፣ እና በሮማውያን ስር ትልቅ የባህል ማዕከል ነበረች። 

ከ 20 ኛው ክፍለ ዘመን መገባደጃ ጀምሮ ኔፕልስ በ "ሴንትሮ ዲሬዝዮናሌ" የንግድ አውራጃ ግንባታ እና የላቀ የመጓጓዣ አውታር በመገንባቱ የታገዘ ከፍተኛ ኢኮኖሚያዊ እድገት ነበረው ፣ ይህም ወደ ሮም እና ሳሌርኖ የሚወስደውን ከፍተኛ ፍጥነት ያለው የባቡር ሐዲድ እና የተስፋፋ የምድር ውስጥ ባቡር ኔትወርክን ያጠቃልላል ። ኔፕልስ በጣሊያን ውስጥ ከሚላን እና ከሮም ቀጥሎ በሶስተኛ ደረጃ ትልቁ የከተማ ኢኮኖሚ ነው። የኔፕልስ ወደብ በአውሮፓ ውስጥ በጣም አስፈላጊ ከሆኑት አንዱ ነው. ከንግድ እንቅስቃሴዎች በተጨማሪ የኔቶ የተባበሩት መንግስታት ጥምር ሃይል አዛዥ ኔፕልስ መኖሪያ ነው።

የኔፕልስ ታሪካዊ ከተማ ማዕከል በአውሮፓ ውስጥ ትልቁ እና በዩኔስኮ የዓለም ቅርስነት ተመዝግቧል። የ Caserta ቤተ መንግስት እና የሮማውያን የፖምፔ እና የሄርኩላነም ፍርስራሾችን ጨምሮ በርካታ ባህላዊ እና ታሪካዊ ጉልህ ስፍራዎች በአቅራቢያ አሉ። ኔፕልስ እንደ ፖሲሊፖ፣ ፍሌግራያን ሜዳዎች፣ ኒሲዳ እና ቬሱቪየስ ባሉ የተፈጥሮ ውበቶቿም ትታወቃለች። የናፖሊታን ምግብ ከፒዛ ጋር ባለው ግንኙነት ይታወቃል፣ እሱም ከከተማው የመነጨው፣ እንዲሁም ሌሎች በርካታ የሀገር ውስጥ ምግቦች። በኔፕልስ አካባቢ ያሉ ምግብ ቤቶች ከየትኛውም የጣሊያን ግዛት ከሚሼሊን መመሪያ ብዙ ኮከቦችን አግኝተዋል። የኔፕልስ ሴንትሮ ዲሬዝዮናሌ እ.ኤ.አ. በ 1994 የተገነባው በጣሊያን ውስጥ የመጀመሪያው ሰማይ ጠቀስ ፎቆች ስብስብ ሆኖ እስከ 2009 ድረስ በጣሊያን ውስጥ ብቸኛው ቡድን ሆኖ ቆይቷል ። በኔፕልስ ውስጥ በጣም ታዋቂው የስፖርት ቡድን የሴሪ አ እግር ኳስ ክለብ ኤስ.ሲ. ናፖሊ, የሁለት ጊዜ የጣሊያን ሻምፒዮና ከከተማው በስተምዕራብ በሚገኘው በስታዲዮ ዲዬጎ አርማንዶ ማራዶና የሚጫወተው በፉዮሪግሮታ ሩብ ውስጥ።

ኔፕልስ በበርካታ ከፍተኛ የትምህርት ተቋማት እና የምርምር ማዕከላት ትታወቃለች። ኔፕልስ በ1224 በፍሬድሪክ II የተመሰረተው በኔፕልስ ፌዴሪኮ II ዩኒቨርሲቲ መልክ በዓለም ላይ እጅግ ጥንታዊው የመንግስት ዩኒቨርሲቲ ነው ተብሎ የሚታሰበውን ያስተናግዳል። ዩኒቨርሲቲው በጣሊያን ውስጥ በጣም ታዋቂ ከሆኑት መካከል አንዱ ነው ፣ ወደ 100,000 የሚጠጉ ተማሪዎች እና በ 2007 ከ 3,000 በላይ ፕሮፌሰሮች. በ 1807 በጆሴፍ ቦናፓርት የተከፈተው የኔፕልስ የእጽዋት አትክልት አስተናጋጅ ነው, በቦርቦን ንጉስ ፈርዲናንድ አራተኛ ስር የተሰሩ እቅዶችን በመጠቀም. የአትክልት ስፍራው 15 ሄክታር ወደ 25,000 የሚጠጉ ከ10,000 በላይ ዝርያዎች ናሙናዎች አሉት።

መደብ:የጣልያን ከተሞች
ሳክራመንቶ

**ሳክራመንቶ** (እንግሊዝኛ፦ Sacramento፣ አጠራሩ /ሳክረ'መኖ/)  በአሜሪካ የካሊፎርኒያ ክፍላገር ዋና ከተማ ነው። 466,488 ሰዎች ይኖሩበታል። 

መደብ:የካሊፎርኒያ ከተሞች
እርካብ

300px|thumbnail|ዘመናዊ እርካብ
**እርካብ** (ወይም **ርካብ**፣ **ረካብ**) ፈረስን የሚጋለብ ሰው እግሩን ያኖረበት፣ ለኮርቻ በጥብጣብ የሚያያዝ ቀለብቶ መዋቅር ነው።  
[200px|thumb|left|ከ150 ዓክልበ. ግድም ከ[ኩሻን መንግሥት (ሕንድ) እርካብ የሚያሳይ ቅርስ]]
ይሄ ፈጠራ ለፈረሰኞች እጅግ ጠቃሚ የመጋለብ ዘዴ አስቻለ። እርካቡ በእስያ በ200 ዓክልበ አካባቢ ከተለማ ጀምሮ ጥቅሙ እየተስፋፋ፣ እርካቦችን የጠቀሟቸው ፈረሰኞችና ሥራዊቶቹ እርካብ በሌላቸው ኃያላት ላይ የሚለታሪ ጥቅም ነበራቸው።  ምክንያቱም የሚጋለበው ሰው ኮርቻ ውስጥ ሲቀመጥ በይበልጥ ወደ ጎን ማዘንበል ስለሚችል፣ እንዲሁም በይበልጥ በጦሩ (ወይም በሰይፉ) ኃይለኛ ምታት ማቅረብ ስለሚቻለው ነው። በተጨማሪ ከፈረሱ ጀርባ መውደቁ ወይም መጣሉ እንዳይደርስበት በመርዳቱ ጥቅም ይሰጠዋል። ስለዚህ በአንዳንድ የታሪክ መምኅር አስተሳሰብ ይሄ ፈጠራ አይነተኛ ወይም አብዮታዊ ሚና አጫውቷል።

## ስም
የቃሉ መንስኤ ከአረብኛ **ሪካብ** ሲሆን ይህ ከጋራ ጥንታዊ የሴማዊ ቋንቋዎች ሥር «ረ ከ በ» («መሳፈር») ነው። ይህም ሥር አሁንም በ«መርከብ» እንዲሁም በ«ሩካቤ» ይታያል። 

## መስፋፋት
280px|thumbnail|መጀመርያ እርካቦች በአውሮፓ፣ ከ550 ዓም. በኋላ እንዲህ ያህል መሰሉ። (ከስዊድን ተገኘ)
የእርካብ መነሻ በሕንድ አገር ይመስላል። በዚያ አገር የፈረሰኞች  ልማድ ባዶ እግር ለመጋለብ ነበር። ምናልባት በ200 አክልበ. አካባቢ አንዳንድ ፈረሰኛ አውራ እግር ጣቱን በቆዳ ቅንዲላ ውስጥ አድርጎ ጥብጣቡ ለኮርቻው ይታሥር ነበር።    ደንበኛ እርካብ በእርግጥ ከሥነ ቅርስ ምስሎች የታወቀው በቻይና  ከ314 ዓ.ም. ነው።  በ470 ዓ.ም. እርካብ በቻይና ውስጥ በሰፊው ይጠቀም ነበር።  ከ550-600 ዓ.ም. ግድም ጀምሮ ከእስያ ወደ አውሮፓ የወረሩት ብሔሮች እንደ አቫሮች የእርካብ ጥቅም ወደ አውሮጳ አስገቡ።   በቅርብ ከዚህ በኋላ የቢዛንታይን መንግሥት ፈረሰኞች ፈጠራውን ከአቫሮች ተምረውት ለሥራዊታቸው አስገቡት። ከቢዛንታይኖችም ዘዴው ለዓረቦች ተላለፈ። ከአቫሮችም የእርካብ እውቀት ለመካከለኛና ምዕራብ አውሮፓ ተስፋፋ። 

አቫሮች ከወረሩ በፊት የአውሮፓ ሥራዊቶች በጥቂት ፈረሰኞች ቢጠቀሙ፣ ወታደሮች በተለይ እግረኞች ነበሩ።  የእርካብ ጥቅም በአውሮፓ ከተስፋፋ በኋላ፣ ሥራዊቶቹ በብዛታቸው ከፈረሰኞች ተሠሩ። በኢንግላንድ ግን እስከ 1058 ዓም. ድረስ አብዛኛው ሥራዊት እግረኞች ሲሆኑ በሄስቲንግስ ውግያ ከኖርማንዲ በደረሱት በፈረሰኞች ሥራዊት ተሸነፉ። 

መደብ:ፈጠራዎች
መደብ:ፈረስ
ዮሐን ቮልፍጋንግ ቮን ግውተ

thumb|230px|right|ዮሐን ቮልፍጋንግ ቮን ግውተ

**ዮሐን ቮልፍጋንግ ቮን ግውተ** (Johann Wolfgang von Goethe፣ ኦገስት 28, 1749 - ማርች 22, 1832 እ.ኤ.አ.) ጀርመናዊ ጻህፊና ፈላስፋ ነበር።

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የጀርመን ሰዎች
መደብ:ጸሓፊዎች
ፍሪድርክ ሺለር

thumb|230px|right|ፍሪድርክ ሺለር

**ፍሪድርክ ሺለር**  (Friedrich Schiller፣ ኖቬምበር 10, 1759 - መይ 9, 1805 እ.ኤ.አ.) ጀርመናዊ ጻህፊና ፈላስፋ ነበር።

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የጀርመን ሰዎች
መደብ:ጸሓፊዎች
የ2014 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ

**የ2014 እ.ኤ.አ. ፊፋ የዓለም ዋንጫ** ፳ኛው የፊፋ የዓለም ዋንጫ ሲሆን ከሰኔ ፭ እስከ ሐምሌ ፮ ቀን ፳፻፪ ዓ.ም. በብራዚል ይካሄዳል። ብራዚል ይህን ውድድር ስታዘጋጅ ይሄ ሁለተኛ ጊዜዋ ነው። ፊፋ የ2014 እ.ኤ.አ. ውድድር በደቡብ አሜሪካ እንደሚካሄድ በ2007 እ.ኤ.አ. ካወጀ በኋላ ብራዚል ያለማንም ተቀናቃኝ አዘጋጅ አገር ሆና ተመርጣለች።

የ፴፩ አገራት ብሔራዊ ቡድኖች ከጁን 2011 እ.ኤ.አ. ጀምሮ የተካሄዱ የማጣሪያ ውድድሮችን በማለፍ ከብራዚል ጋር በመጨረሻው ውድድር ላይ ለመሳተፍ በቅተዋል። በጠቅላላው ፷፬ ጨዋታዎች በ፲፪ ከተማዎች ውስጥ በሚገኙ አዲስ የተገነቡ ወይም የተሻሻሉ ስታዲየሞች ይከናወናሉ። በዓለም ዋንጫ ታሪክ ለመጀመሪያ ጊዜ የጎል ላይን ቴክኖሎጂ በጥቅም ላይ ውሏል።

በ1930 እ.ኤ.አ. ከተካሄደው የመጀመሪያው የዓለም ዋንጫ ጀምሮ ሁሉም የዓለም ዋንጫ ሻምፕዮን አገራት (ብራዚል፣ አርጀንቲና፣ እንግሊዝ፣ ፈረንሣይ፣ ጀርመን፣ ኢጣልያ፣ እስፓንያ እና ኡራጓይ) በዚህ ውድድር ውስጥ ተሳታፊ ናቸው። ከዚህ በፊት በደቡብ አሜሪካ የተዘጋጁትን ዋንጫዎች እንዳለ የወሰዱት የደቡብ አሜሪካ ቡድኖች ናቸው።
## ተሳታፊ አገራት እና ዳኛዎች
### ማጣሪያ
ከጁን 2011 እስከ ኖቬምበር 2013 እ.ኤ.አ. የተካሄዱትን የማጣሪያ ጨዋታዎች ያለፉት አገራት ከውድድሩ በፊት ከያዙት ደረጃ ጋር ተዘርዝረዋል። ከነዚህ ውስጥ ቦስኒያና ሄርጸጎቪና ብቻ ከዚህ በፊት በዓለም ዋንጫ አልተሳተፈችም።

**ኤ.ኤፍ.ሲ.**
*  (62)
*  (43)
*  (46)
*  (57)
**ካፍ**
*  (22)
*  (56)
*  (23)
*  (37)
*  (44)
**ኦ.ኤፍ.ሲ.**
* *የለም*

**ኮንካካፍ**
*  (28)
*  (33)
*  (20)
*  (13)
**ኮንሜቦል**
*  (5)
*  (3) (አስተናጋጅ)
*  (14)
*  (8)
*  (26)
*  (7)

**ዩኤፋ**
*  (11)
*  (21)
*  (18)
*  (10)
*  (17)
*  (2)
*  (12)
*  (9)
*  (15)
*  (4)
*  (19)
*  (1)
*  (6)

thumb|305px|

### የምድብ ድልድል ዕጣ አወጣጥ
፴፪ቱ ተሳታፊ አገራት በአራት በ፬ ቋቶች ተደራጅተዋል። በፊፋ የብቃት ደረጃ ላይ የሚገኙት ምርጥ ፯ ቡድኖች ብራዚል ጨምረው በዘር ቋት (seeded pot) ውስጥ ተመድበዋል። ቀሪዎቹ ቡድኖች በተቻለ መጠን ከተለያዩ ኮንፌዴሬሽኖች እንዲወጣጡ (ማለትም በአንድ ምድብ ውስጥ የሚገኙ አገራት በመልከዓምድር የተራራቁ እንዲሆን) በማድረግ በሌሎቹ ፫ ቋቶች ተመድበዋል። የመደብ ድልድል ሥነ ስርዓቱ ኅዳር ፳፯ ቀን ፳፻፮ ዓ.ም. ብራዚል በሚገኘው ኮስታ ዶ ሳዊፒ ሪዞርት ተካሄዷል።

### ቡድኖች

እንድ 2010 እ.ኤ.አ. ውድድር እያንዳንዱ ቡድን ፳፫ ተጫዋቾች ሲኖሩት ከነዚህም ውስጥ ፫ቱ ግብ ጠባቂ መሆን አለባቸው። እያንዳንዱ ብሔራዊ የእግር ኳስ ማህበር የሚያሰልፋቸውን ፳፫ ተጫዋቾች ውድድሩ ከመጀመሩ ፲ ቀናት በፊት ማሳወቅ ነበረበት።

ቡድኖቹ ከፍተኛ ጉዳት የደረሰበት ተጫዋች ካጋጠማቸው ከመጀመሪያ ግጥሚያቸው 24 ሰዓት በፊት ድረስ መለወጥ ይችላሉ።

### ዳኛዎች
የፊፋ ዳኛዎች ኮሚቴ በጥር ፮ ቀን ፳፻፮ ዓ.ም. ከ፵፫ አገራት የተውጣጡ ፳፭ የዳኛ ሦስትዮሾችን እና ፰ ረዳት ጥንዶችን (አራተኛና አምስተኛ ዳኛዎች) ለውድድሩ ሾሟል።

## የሽልማት ገንዘብ
ፊፋ ለውድድሩ ያቀረበው ጠቅላላ የሽልማት ገንዘብ $576 ሚሊዮን ነው። ይህም ከ2010 እ.ኤ.አ. ውድድር ሽልማት ገንዘብ የ፴፯ ከመቶ ዕድገት አለው። ከዚህ ውስጥ $70 ሚሊዮን የሚሆነው ተጫዋቾቹ ለሚጫወቱበት ክለቦች ተጫዋቾቹ ለሚደርስባቸው ጉዳት መካካሻ እንዲሆን ተሰጥቷል። ከውድድሩ በፊት እያንዳንዱ ቡድን ለዝግጅት ወጪው $1.5 ሚሊዮን የተረከበ ሲሆን ቀሪው ገንዘብ እንደሚመለከተው ተከፋፍሏል፦

* $8 ሚሊዮን - ለያንዳንዱ በምድብ ደረጃ የወደቀ ቡድን (፲፮ ቡድኖች)
* $9 ሚሊዮን - ለያንዳንዱ በየ፲፮ ዙር የወደቀ ቡድን (፰ ቡድኖች)
* $14 ሚሊዮን - ለያንዳንዱ በሩብ ፍፃሜ የወደቀ ቡድን (፬ ቡድኖች)
* $20 ሚሊዮን - በአራተኛ ደረጃ ለጨረሰው ቡድን
* $22 ሚሊዮን - በሶስተኛ ደረጃ ለጨረሰው ቡድን
* $25 ሚሊዮን - በሁለተኛ ደረጃ ለጨረሰው ቡድን
* $35 ሚሊዮን - ለአሸናፊው ቡድን

## ከተማዎችና ስታዲየሞች
በአስራ ሁለት ከተማዎች የሚገኙ አስራ ሁለት ስታዲየሞች ለውድድሩ ተዘጋጅተዋል። ሰባቱ አዲስ የተገነቡ ሲሆን አምስቱ ደግሞ የተሻሻሉ ስታዲየሞች ናቸው።





### መሰልጠኛ ሰፈሮች
እያንዳንዱ ቡድን የራሱ የሆነ የመሰልጠኛና መቆያ ሰፈር አለው። ፊፋ ፹፬ ዕጩ ከተማዎችን ካስታወቀ በኋላ በጥር ፳፫ ቀን ፳፻፮ ዓ.ም. እያንዳንዱ የተሳታፊ ቡድኖች የመረጡትን ከተማ ይፋ አርጓል።

## የምድብ ደረጃ
### ምድብ ኤ

### ምድብ ቢ

### ምድብ ሲ

### ምድብ ዲ

### ምድብ ኢ

### ምድብ ኤፍ

### ምድብ ጂ

### ምድብ ኤች

## ማስታወሻ


## ማመዛገቢያ


መደብ:ፊፋ የዓለም ዋንጫ
ሥነ ውበት

**ሥነ ውበት** (*aesthetics*)  ስለ  ስሜታዊ ግንዛቤ  የሚመረምር የፍልስፍና ዘርፍ ነው።   ያንድን ነገር  ጥቅም፣ ይዞታ፣ ምክንየት ወዘተ...  ከመመርመር ይልቅ፤  የዚያን ነገር ስሜት ቀስቃሽነት የሚያጠና ክፍል ነው።   ከዚህ አኳያ፣ የሥነ ውበት ፈላስፋዎች አጥብቀው የሚያጠይቁት  ሰዎች  ምን መስማት፣ ማየት፣ ማሽተት፣ መንካት እና መቅመስ እንደሚወድዱ  ነው። 

ለስሜት  ተፈላጊ የሆነ ነገር  ውበት አለው ይባላል።  ይሁንና ውበት በራሱ  ከነገሮች የሚፈልቅ ሳይሆን ከሰው ልጅ ኅሊና ውስጣዊ  ሁኔታ የሚመነጭ ነው። የተለያዩ ሰዎች አንድን ነገር  ውብ ወይንም ፉንጋ ብለው ሊረዱ ይችላሉ። ምክንያቱም ውበት ከነገሩ ጋር ያለ ሳይሆን ከታዳሚው አዕምሮ የሚፈልቅ ስለሆነ። 

ውበት ከተፈጥሮ ብቻ ሳይሆን ከሰው ስራም ይመነጫል።   ይህም የሚከናወነው በኪነ ጥበብ  ነው።  «ኪነ-ጥበብን  ለማመንጨት የውበት ድርሻ ምንድን ነው?» «ውበትስ እንዴት ሊፈጠር ይችላል?» የሚሉት ጥያቄዎች በዚህ የፍልስፍና ዘርፍ  ይመረመራሉ።

በመጀመርያ ሥነ ውበት ማለት እግዚአብሔር በ፮ቱ ቀናት ውስጥ የፈጠራቸዉ ውብ የእጆቹ ስራዎቾ ናቸው።
ከነዚህ ውስጥም የእፅዋትን የአበቦችን ሥነ ውበት በምንመለከትበት ጊዜ አስደናቂ ቀለማት፣ አስደናቂ 
የቅርፅ አጨራረሶች፣ ወቅቶችን እየጠበቁ እራሳቸውን ለእይታና መአዛቸውን ለሰው ልጅ ደስታን የሚያጎናፅፉ፣ 
ልዮ የስነ ውበት መድረኮችና መታያዎች፣ ዘመን የማይሽራቸዉ ዘናጮች ሊባሉ ተቻለ። 
በመጽሐፍ ቅዱስ ላይም የእግዚአብሔር ቃል ስለ አበቦች **ስነ ዉበት** ሲናገር «ጠቢቡ ሰለሞን ከእነዚህ አበቦች 
እንደ አንዱ አለበሰም» ተብሎ ተፅፏል ። 

### የወፎች ዉበት

አሁንም ሥነ ውበትን ስንመለከት የወፎች ሥነ ውበት በጣም ያስደንቃል። የወፎች ሥነ ውበት ከአበቦች ሥነ ውበት ጋር ብዙ ተመሣሣይነት አላቸው። ሁለቱም የብዙ የተፈጥሮ ህብረቀለማት ባለቤቶች ናቸው።

የአበቦችን የወፎችን ሥነ ውበት ለመመልከት በዐይነ ህሊናችን ወደ አንድ ሰፊ የአበባ መስክ ከጥዋቱ ፩ ሰአት እስከ ፫ ወይም ከሰአት በኋላ ከ፲ እስከ ፲፪ ባለው ሰአት ብንሂድ በደንብ አይነ ህሊናችን ሊከፈት ይችላል··· አበቦችን ስንመልከት ፡ የተለያየ ቀለማቸውን፣ ቅርፃቸውን ፣ ወፎችን ስንመልከት፤ የተለያየ ቀለማቸውን፣ ቅርፃቸውን ፤ ወፎች አበቦችን እየቀሰሙ በተለያየ ውብ ድምፅ ሲያቀነቅኑ ሲያፏጩ ሲያዜሙ ስናዳምጥ ሲደንሱ ስንመለከት ፤ አበቦች ፀጥታን ተላብሰው በወፎች ሙዚቃ የሚያውደውን ውብ ጠረናቸውን ከግራ ወደቀ፣ በውዝዋዜ እየነሰነሱ ዳንሳቸውን ስንመለከት ፤ የዚህ ሁሉ ጥምር *ሥነ ዉበት* ይባላል።  

መደብ:ሥነ ውበት
ዩሊዩስ ቄሳር

thumb|280px|ዩሊዩስ ቄሳር

**ዩሊዩስ ቄሳር** (ሮማይስጥ፦ Julius Caesar፤ 108-52 ዓክልበ. የኖረ) ከ57 እስከ 52 ዓክልበ. ድረስ የሮሜ መንግሥት አምባገነን ነበር። 

መደብ:የሮሜ ሰዎች
ሞርጌስ

**ሞርጌስ**  በጣልያን አገር አፈ ታሪክ  በጣልያን ሀገር የነገሠ ንጉሥ ነበር።

አኒዩስ ደ ቪተርቦ ባሳተመው ጽሑፍ እንደሚለው፣ ሞርጌስ የአትላስ ኪቲም ልጅና ተከታይ ነበር። በአባቱ ዘመን፣ እህቱ ኤሌክትራ የአልቴዩስ ልጅ-ልጅ ካምቦብላስኮን አግብታ ሁለቱ ወደ አልፕ ተራሮች ከሠፈረኞች ጋር ሄደው ነበር። ሆኖም ሞርጌስ ንጉሥ ከሆነ በኋላ ይህን ካምቦ ብላስኮን አልጋ ወራሹን አደረገው።

መደብ:የጣልያን አፈታሪካዊ ነገሥታት
ሄርኩሌስ አለማኑስ

**ሄርኩሌስ አለማኑስ** (በጀርመንኛ **Alman አልማን**) በጀርመን አፈ ታሪክ ዘንድ በጥንት የጀርመን ፲፩ኛው ንጉሥ ነበረ። ከቴውታኔስ ቀጥሎ ለ64 ዓመታት (ምናልባት 1855-1791 ዓክልበ. ግድም) ነገሠ። 

አቬንቲኑስ እንደ ጻፈው ንጉሥ አልማን ጀግና፣ ታላቅ ጦረኛ ሲሆን የባየርን ሰዎች አባት ነበር። አርማው በጋሻው ላይ የአንበሣ ምልክት ነበር፤ ይህም እስካሁን በባየርን አርማ ሊታይ ይችላል። አምባ በአሁኑ ኑረምበርግ እንደ ሠራ ይለናል። በተጨማሪ እስከ እስያ ድረስ ሄዶ ረጅሙን «ቲጭ» ገደለው። አለማኑስ ደግሞ «አለማኒ» የተባለው ጀርመናዊ ብሔር ሞክሼ ይባላል፤ አሁንም ይህ ስም በአንዳንድ ቋንቋ፣ እንደ ፈረንሳይኛ «አለማኝ»፣ የጀርመን አገር ስያሜ ነው። 

የአልማን ወንድ ልጆች  ኖሪኩስ (ኖራይን)፣ ሁኑስ (ሃውን)፣ ሄልቬቲዩስ (ሄልፎስ)፣ መዶ (ሚድ)፣ ማጣያስ (ማጥ)፣ ታውሩስ (ጦይር)፣ ገሎኑስ (ግላን)፣ ስኪቴስ (ስኪጠር)፣ አቢዩስ (አብ)፣ እና ቦዩስ (ባየር) ናቸው። ከአልማን መሞት በኋላ ለትንሽ ጊዜ ከወንድማማች መካከል ሁከት ነበረ፤ ያንጊዜ በሬምስና ሉክሳምቡርግ የነገሠው ዘመዳቸው ራሙስ ዐርቆ የአልማን ግዛት አከፋፈላቸው ይላል። ከነዚህ ታናሹ ልጅ ቦዩስ ባየርንንና የጀርመን ከፍተኛ ንጉሥነቱን ተቀበለ። 

ኖሪኩስ በኖሪኩም፣ ሄልቬቲዩስም በአሁኑስዊስ ገዛ፤ ሁኑስም ከቪስቱላ ወንዝ ምዕራብ ሳርማትያን ተቀበለና አቬንቲኑስ የሁኖች አባት ያደርገዋል።  ገሎኑስና ስኪቴስ ከሁኑስ ጋር ሄዱ፤ በእስኩቴስ ሠፈሩ፤ (ሆኖም «እስኩቴስ» የሚባለው አገር ከዚህ በፊት  ብዙ ጊዜ ተጠቅሶ ነበር)፤ ገሎኑስ የገሎኒ ነገድ ወለደ። መዶና ማጣያስ የሜዲዮማትሪኬስን ነገድ መሰረቱ፣ በመትዝ ዙሪያ ሠፈሩ። ከአልማንም ዘመን በኋላ ታውሩስና አቢዩስ ከብዙ ሕዝብ ጋር (ኪምብሪ ወይም ኪሜራውያን ተብለው) ከባየርን ወጥተው በኢሉዋርያና በጥቁር ባሕር ላይ ያሉትን አገራት እስከ ቦስፎሮስ ድረስ ገዙ።  የጦይርም ሚስት ሃክስ ደግሞ ታላቅ አለቃና መድኃኒተኛ ነበረች፤ የርሷ ሴቶች ሥራዊት («አማዞኖች») መሬት በትንሹ እስያ እስከ አርሜኒያ ድረስ አሸነፉ ይላል። 

መደብ:የጀርመን አፈ ታሪክ
አባዱላ ገመዳ

የተከበሩ አቶ **አባዱላ ገመዳ** ከ2003-2010 ዓም የኢትዮጵያ የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት አፈ ጉባዔ ናቸው።

መደብ:ኢትዮጵያ
ቤሊጊዩስ

**ቤሊጊዩስ** ወይም **ቤልጊዩስ**  በፈረንሣይ አፈ ታሪክ  የኬልቶች (በጋሊያ፣ አሁንም ፈረንሳይ አገር) ንጉሥ ነበረ።  የሉግዱስ ልጅና ተከታይ ይባላል። 

እርሱ የቤልጅግ አገር (የጥንቱም «ቤልጊካ») ሞክሼ፣ እንዲሁም የኗሪዎቹ («ቤልጋያውያን» የተባለው ብሔር) አባት እንደ ነበር ተጽፏል። እንዲሁም በአሁኑ ፈረንሳይ አገር የሆኑት የቦቬና ባቬ ከተሞች መሥራች ተባለ። 

በአንዱ መጽሐፍ ዘንድ በቤልጅግ ዙሪያ አሸናፊ ነበር። በሌላ መጽሐፍ ግን ሦስተኛው የሉግዱስ ልጅ ሆኖ ከወንድሞቹ ጋር አገሩን አካፍሎ ከሰን ወንዝና ማርን ወንዝ እስከ ራይን ወንዝ ያለውን ክፍላገር ለራሱ ወሰደ።

ከቤሊጊዩስ በኋላ የጣልያን ንጉሥ የዩፒተር ካምቦብላስኮን ልጅ ያሲዩስ ያኒጌና በኬልቲካ ደግሞ ንጉሥ ሆነ። ስለዚህ ዘውዱ ከሄርኩሌስ ሊቢኩስ ልጅ ጋላጤስ ትውልድ ወደ ሄርኩሌስ ሌላ ልጅ ቱስኩስ ዘር አለፈ። 

መደብ:የፈረንሣይ አፈታሪካዊ ነገሥታት
አልብረሕት ዲውረር

thumb|right|አልብረሕት ዲውረር

**አልብረሕት ዲውረር** (ጀርመንኛ፦ Albrecht Dürer፣ መይ 21, 1471 - ኤፕሪል 6, 1528 እ.ኤ.አ.)፣ የጀርመን ዜግነት ያለው ሰዓሊ፣ ቀራጺ፣ የሂሳብ ሰው ነበር።

መደብ:ሠዓሊ
መደብ:የጀርመን ሰዎች
መደብ:ሒሳብ ተመራማሪዎች
ካምቦብላስኮን

**ካምቦብላስኮን**  (**ካምቦ ብላስኮን**) በጣልያን አገር አፈ ታሪክ ዘንድ  በራዜና (ኤትሩርያ)  የነገሠ ንጉሥ ወይም «ዩፒተር» ነበር።

አኒዩስ ደ ቪተርቦ ባሳተመው ጽሑፍ እንደሚለው፣ ካምቦብላስኮን የሞርጌስ ተከታይ ነበር። አባቱ የፊተኛው ንጉሥ አልቴዩስ ልጅ ብላስኮን ሲሆን፣ የሞርጌስ አባት አትላስ ኪቲም በነገሠበት ጊዜ  አትላስ ሴት ልጁን ኤሌክትራ ለልዑል ካምቦብላስኮብ በትዳር ሰጥቶ ነበር። ከዚህ በላይ ከሠፈርኞች ጋራ እጮኞቹን ወደ አልፕ ተራሮች እንዲሠፈሩ ላካቸው።

ሞርጌስ አባቱን ተከትሎ ምናልባት የልዑል ካምቦብላስኮን ድርሻ ትክክል እንዳልሆነ አስቦ ካምቦብላስኮንን አልጋ ወራሹን (*ኮሪቱስ*) አደረገው። ከዚህ ትንሽ በኋላ አልፎ ካምቦብላስኮን  የአያቱን የአልቴዩስን መንግሥት ወረሰ።

ካምቦብላስኮን በበኩሉ በ1828 ዓክልበ. ግድም ልጁን ያሲዩስ ያኒጌና «ኮሪቱስ» (አልጋ ወራሽ አደረገው። ይህም ያሲዩስ በሚከተለው ዓመት (1827 ዓክልበ. ግ.) የኬልቲካ ዙፋን ከዘመዱ ከቤሊጊዩስ ወረሰ። በዚህም ወቅት የተራራ ኗሪዎች (የ«አቦሪጌኔስ» ወገን) ንግሥት ሮማ ልጅ ሮማነሦስ ተከተላት። 

ካምቦብላስኮን የ«ሞንትብላስኮን» (አሁን ሞንተፊያስኮኔ በጣልያን) እንዲሁም የ«ኮሪቱስ» (አሁን ታርኲኒያ) ከተሞች መሥራች ይባላል። የካምቦብላስኮንና የኤሌክትራ ሦስት ልጆች ያሲዩስ፣ ዳርዳኑስና አርሞኒያ ይባላሉ፤ ዳርዳኑስም በመጨረሻ ወንድሙን ያሲዩስን በጦርነት ከገደለው በኋላ ወደ አናቶሊያ ፈልሶ ትሮያን እንደ መሠረተ ይባላል።

መደብ:የጣልያን አፈታሪካዊ ነገሥታት
ሲካኑስ (የሲኮሩስ ልጅ)

**ሲካኑስ** በእስፓንያ አፈ ታሪክ ዘንድ ከአባቱ ሲኮሩስ በኋላ በኢቤሪያ  ላይ  ንጉሥ ነበር። ስሙ ደግሞ **አኑስ** ይባል ነበር። ስሙን ለአናስ ወንዝ (አሁን ጓዲያና ወንዝ እንደ ሰጠ ይጻፋል። በተጨማሪ ሲኪሊያን ወርሮ ስሙን «ሲካኒያ» አለው፤ ከደሴቲቱም ጥንታዊ ብሔሮች መካከል ሲካኒ የተባለው ይገኝ ነበር። ልጁና ተከታዩም ሲከሌውስ ደግሞ የደሴቱን አሁኑ ስም «ሲኪሊያ» እንደ ሰጠው ይጻፋል።

መደብ:የእስፓንያ አፈታሪካዊ ነገሥታት
ያሲዩስ ያኒጌና

**ያሲዩስ ያኒጌና** በአውሮፓ አፈ ታሪክ ዘንድ የኬልቲካ (ፈረንሳይ) እና የጣልያን ንጉሥ ነበር።

አኒዩስ ባሳተመው ጽሑፍ መሠረት፣ የዩፒተር (ወይም «ኮሪቱስ») ካምቦብላስኮንና የኤሌክትራ ልጅ ሲሆን በ1828 ዓክልበ. ግድም የካምቦብላስኮን አልጋ ወራሽ ሆነ፤ በሚከተለውም ዓመት የቤሊጊዩስ መንግሥት በኬልቲካ ወረሰ። ንግሥቱን ኩቤሌ ሲያግባ የካም ሴት ልጅ ኢሲስ ወይም ኢዮ (የኦሲሪስ አፒስ እኅትና ሚስት፣ የሄርኩሌስ ሊቢኩስም እናት) ዕድሜያቸው ብዙ መቶ ዓመት ሆኖ በሠርጉ ነበሩ ይዘገባል። 

ከዚህ በኋላ ያሲዩስ አባቱን በጣልያን ዙፋን ተከተለውና ሁለቱን መንግሥታት በአንድ ጊዜ እንደ ገዛቸው ይመስላል። በ1787 ዓክልበ. ግድም ኢሲስ ወደ አገራቸው ወደ ግብጽ ተመለሱና የያሲዩስ ወንድም ዳርዳኑስ ያንጊዜ ለጣልያን ዙፋን ብሔራዊ ጦርነት አደረገ። አቦሪጌኔስ ከነአለቃቸው ሮማነሦስ በዳርዳኖስ ወገን ሲሆኑ፣ የእስፓንያና ሲኪሊያ ገዥ ሲኪሌውስ ግን የያሲዩስ ጓደኛ ነበር። በመጨረሻ ዳርዳኖስ ወንድሙን ያሲዩስን ገድሎ ከጣልያን ወደ ሳሞትራቄ ደሴት ሸሸ፤ ከዚያም በ1736 ዓክልበ. አካባቢ ዳርዳኑስ ትሮያን በማዮንያ መሠረተ። 

ያሲዩስ በጣልያን በልጁ ኮሪባንቱስ ተከተለ፤ በኬልቲካም በመጨረሻ  ሌላ የሄርኩሌስ ተወላጅ አሎብሮክስ ተነሣና ዘውዱን ተጫነ።

ይህ ግለሠብ **ያሱስ** ወይም **ያሲዮን** የዳርዳኑስ ወንድም ሲሆን በሮሜና በግሪክ አገር አፈ ታሪክ ደግሞ ይገኛል። በዚህ የኤሌክትራና የዚውስ ወይም የኮሪቱስ ልጆች ይባላሉ፤ ሁለቱም በ«ሄስፔሪያ» (ጣልያን) ከአትላስ በኋላ ነገሡ። ከጐርፍ በኋላ ግን ሁለቱ ወደ ሳሞትራቄ ደረሱ፤ በዚያችም ደሴት ላይ  በአረመኔ ሥርዓቶች ተሳተፉ። ያሲዩስ ከዴሜቴር ጋራ ካመነዘረ በኋላ ግን፣ ዜውስ ገደለው ይባላል። ከዚህ በኋላ ዳርዳኑስ የዳርዳኒያን መንግሥት (በኋላ ትሮይ የሆነ) መሠረተ። 

|-

መደብ:የጣልያን አፈታሪካዊ ነገሥታት
መደብ:የፈረንሣይ አፈታሪካዊ ነገሥታት
መደብ:የግሪክ አፈታሪክ
ፍድቀል

280px|thumbnail|ፍድቀል (አንድ አስተያየት)
**ፍድቀል** (*Fidchell*) ሠንጠረዥን የመሰለ የጥንታዊ አይርላንድ ጨዋታ ነበር። ተመሳሳይ ጨዋታ በዌልስ **ጒድብወል** ተባለ።

ፍድቀል የሚታወቀው በተለይ ከሥነ ጽሑፍ ጥቅሶች ሲሆን የጨወታው መልክ ወይም ደንቦች በትክክል እርግጠኛ አይደሉም። ከነዚህ ፍንጮች አሁን ስለ ፍድቀል አጨዋወት በርካታ ልዩ ልዩ አስተሳስቦች አሉ።

ባብዛኞቹ ግመቶች ዘንድ የአንዱ ወገን ንጉሥ በሠንጠረዡ መካከል በመቆም ይጀምራል። ከእርሳቸው መሃል ሌሎች የሚከለከሉ ክፍሎች አሉ። የሌላው ወገን ክፍሎች  በሠንጠረዡ ዳሮች ይጀምራልሉ፣ እነርሱ ንጉሡን ለመክበብ እየሞከሩ ንጉሡ ግን ወደ ማዕዘን በመድረስ ያሸንፋል።

በትውፊቶቹ ዘንድ ይህ ጨወታ በሉግ  (ምናልባት 15ኛው ክፍለ ዘመን ዓክልበ.) ተፈጠረ፤ ታምራዊ የነገሥታት ጨወታ ሲሆን አጨዋወቱ በውግያ ውጤት ላይ ተጽእኖ እንደ ነበረው በትውፊቶቹ ይጻፋል። በአንዱም ትውፊት በራሳቸው በቀጥታ የሚንቀሳቀሱ ክፍሎች የነበሩት ታምራዊ የፍድቀል ሠንጠረዥ ተገኘ። የፍድቀል ትርጉም «የእንጨት ጥበብ» ቢሆን በብዙ ትውፊቶች ክፍሎቹ ከወርቅና ብር እንደ ተሠሩ ይባላል።

በሥነ ቅርስ አንዳንድ የሠንጠረዥ ሠሌዳ ሲገኝ ሊቃውንቱ ግን የትኛው የጨወታ አይነት እንደ ጠቀመው በእርግጥ ሊያውቁ አይችሉም። 

*የፍድቀል ደንቦች (አንድ አስተያየት)
*ፍድቀል፦ አንድ አስተያየት በክብ ሠንጠረዥ ላይ

መደብ:ጨዋታ
መደብ:አየርላንድ
ማራጦኒዮስ

**ማራጦኒዮስ** (ግሪክ፦ Μαραθώνιος)  በሲክዮን ነገሥታት ዝርዝር የአፒያ (በኋላ ሲክዮን) ንጉሥ ነበር። 

ካስቶርን የጠቀሱት ጸሐፊዎች ኦርጦፖሊስ 30 ዓመት እንደ ነገሠ ይላሉ።  ከኦርጦፖሊስ በኋላ እና ከተከታዩ ማራጦስ በፊት ገዛ። በፓውሳኒዩስ ጽሑፍ ግን ከኦርጦፖሊስ ቀጥሎ ያለው ቅድም-ተከተል ከሌሎች ምንጮች ይለያያል። 

በማራጦኒዮስ ዘመን (ጀሮም እንደሚለን በ፬ኛው ዓመት ወይም በ1827 ዓክልበ. ግድም) ከክሮፕስ የአቴና መንግሥት መሠረተ። 



መደብ:የሲክዮን ነገሥታት
ሰዋጅካሬ

**ሰዋጅካሬ** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) በ1796 ዓክልበ. ግድም የገዛ ፈርዖን ነበረ። የሰኸተፒብሬ ተከታይ ነበረ። 

ስሙ ከ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ነገሥታት ዝርዝር ብቻ ይታወቃልና ሕልውናውን የሚያስረዳ ቅርስ ገና አልታወቀም። በዝርዝሩም «ሰዋጅካሬ ለና ለ፲፩ (ወይም ፲፬?) ቀን ነገሠ» ሲል በአቶ ራይሆልት ግመት ከጥቂት ወር በላይ አይሆንም። በርሳቸው ግመት ተከታዩ ነጀሚብሬ ነበር። በዚሁም ወቅት ባጭር ጊዜ ውስጥ አያሌ ፈርዖኖች እንደ ጠፉ ይመስላል።

## ዋቢ ምንጭ
* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ኻአንኽሬ ሶበክሆተፕ

**ኻአንኽሬ ሶበክሆተፕ** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1796 እስከ 1791 ዓክልበ. ግድም የገዛ ፈርዖን ነበረ። የነጀሚብሬ ተከታይ ነበረ። 

ስሙ በ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ነገሥታት ዝርዝር «ሶበክ... ..ሬ» ይታያል፤ አሁን እንደሚታሠብ ሰኸምሬ ኹታዊ 1 ሶበክሆተፕ ከእርሱ በፊት ስለ ነገሠ ይህ ኻአንኽሬ በዘመናዊ ጥናቶች «፪ ሶበክሆተፕ»  ይባላል፤ በፊት ግን እንደ «፩ ሶበክሆተፕ» ተቆጠረ። ሙሉ ስማቸው «ሶበክሆተፕ ኻአንኽሬ» ከአንድ የአቢዶስ ቤተ መቅደስ ዓምድ ይታወቃል።   ተከታዩ ረንሰነብ ነበር። 

## ዋቢ ምንጭ

* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ሱሙላኤል

**ሱሙላኤል** ከ1793 እስከ 1757 ዓክልበ. ድረስ (ኡልትራ አጭር) የባቢሎን ፪ኛ ንጉሥ ነበረ። አባቱን ሱሙ-አቡም ተከተለው።

ለዘመኑ 36 ያህል የዓመት ስሞቹ ታውቀዋል። ከነርሱም መካከል፦ 

:1791 ዓክልበ. ግ. - «አሉምቢዩሙ (የካዛሉ ንጉሥ) በመሣርያዎች የተመታበት ዓመት»
:1781 ዓክልበ. ግ. - «ኪሽ የጠፋበት ዓመት»
:1776 ዓክልበ. ግ. - «ያህዚሬል ከካዛሉ የተባረረበት ዓመት»
:1775 ዓክልበ. ግ. - «የኪሽ ግድግዳ የፈረሰበት ዓመት»
:1774 ዓክልበ. ግ. - «የካዛሉ ግድግዳ የፈረሰበትና ሥራዊቱ በመሣርያዎች የተመታበት ዓመት»
:1769 ዓክልበ. ግ. - «ያህዚሬል በመሣርያዎች የተመታበት ዓመት»

የሱሙላኤል ተከታይ ልጁ ሳቢዩም ነበረ። 

## የውጭ መያያዣ
*የሱሙላኤል ዓመት ስሞች

መደብ:የባቢሎን ነገሥታት
ደመቀ መኮንን

**ደመቀ መኮንን ሀሰን** ኢትዮጵያዊ የፖለቲካ ሰው ናቸው። የኢትዮጵያ ምክትል ጠቅላይ ሚኒስትር ሆነው ያገለግላሉ። አቢይ አህመድ በግንባሩ ላይ እየተካሄደ ያለውን የትግራይ ጦርነት ላይ ለመሳተፍ መወሰኑን ተከትሎ፣ አቶ ደመቀ የኢትዮጵያ ተጠባባቂ ጠቅላይ ሚኒስትርነት እ.ኤ.አ. ህዳር 23 ቀን 2021 ተረክበዋል። 

## ማጣቀሻዎች

መደብ:የኢትዮጵያ መሪዎች
ሽፈራው ሽጉጤ

**ሽፈራው ሽጉጤ ወላሳ** ኢትዮጵያዊ የፖለቲካ ሰው ሲሆኑ በአሁኑ ጊዜ yeminstroch bet halafi  ናቸው።

መደብ:የኢትዮጵያ መሪዎች
ሰመንካሬ ነብኑኒ

**ሰመንካሬ ነብኑኒ** (ወይም **ነብኑን**፣ **ነብነኑ**) ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1800 እስከ 1798 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የ6 አመነምሃት ተከታይ ነበረ። 

ሕልውናው ከአንድ ጽላት ብቻ ተረጋግጧል። ይህም ጽላት በሲና ልሳነ ምድር በኩልና እርሳስ ማዕድን ቦታ ተገኘ። በኋላ ዘመን በተጻፈው በ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ነገሥታት ዝርዝር ላይ ሲጠቀስ የዘመኑ ርዝመት ግን በከፊል ከሰነዱ ጠፍቶ ስለ ሆነ፣ «ነብኑኒ  እና ፳፪ ቀን ገዛ» ብቻ ሊነብ ይቻላል። የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት ለ፪ ዓመታት ብቻ ያሕል እንደ ነገሠ የሚል ግመት አቅርቧል።  በራይሆልት አሳብ ተከታዩ ሰኸተፒብሬ ነበረ። 

## ዋቢ ምንጭ
* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ሰኸተፒብሬ

**ሰወሰኽታዊ ሰኸተፒብሬ** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1798 እስከ 1796 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የሰመንካሬ ነብኑኒ ተከታይ ነበረ። ስሙ «ሰኸተፒብሬ» ትርጉም ከግብጽኛ «የሬን ልብ የሚያረጋጋ» ማለት ነው። 

አንድ ማሕተም ቅርስ የሰኸተፒብሬ ስያሜ በሃይሮግሊፍ እና የጌባል (በፊንቄ) ገዥ ያኪን-ኢሉ ስም በኩነይፎርም ጽሕፈት አንድላይ ያሳያል።

ሕልውናው ደግሞ ከአንድ ጽላት ተረጋግጧል። ይህም ጽላት በሲና ልሳነ ምድር በኩልና እርሳስ ማዕድን ቦታ ተገኘ። በኋላ ዘመን በተጻፈው በ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ነገሥታት ዝርዝር ላይ የሆተፒብሬ ስም ደግሞ «ሰኸተፒብሬ» ስለሚጻፍ፣ አንዳንድ ሊቃውንት ሁለቱን አደናግረዋል። በአቶ ራይሆልት ግመት ተከታዩ ሰዋጅካሬ ነበር።

## ዋቢ ምንጭ

* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
አሙ አሆተፕሬ

**አሙ አሆተፕሬ**  ግብጽን በ፪ኛው ጨለማ ዘመን (14ኛው ሥርወ መንግሥት) ምናልባት ከ1791 እስከ 1786 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። 

የግብጽ ታሪክ ሊቅ ኪም ራይሆልት ከሥነ ቅርስ እንደሚያስረዳው፣ ከቃረህ ኻዎሰሬ ቀጥሎ አሙ አሆተፕሬ በአባይ ወንዝ አፍ ዙሪያ ለጤቤስ ፈርዖኖች ተገዥ ሆኖ ነገሠ።  ሕዝቡ ከከነዓን የደረሱ ሴማዊ እረኞችና ነጋዴዎች ነበሩ።   

አያሌ (60 ያህል) የ«አሙ» ወይም የ«አሆተፕሬ»  ጢንዚዞች በዚያ ወቅት በዙሪያው እንደ ገዛ ይገልጻሉ፤ እነዚህም ስያሜዎች አብረው ባይታዩም ለአንዱ ፈርዖን መሆናቸው ይታስባል። ከነዚህ ቅርሶች ጥቂቶች በከነዓን፣ በአቢዶስ  ወይም በኩሽ መንግሥት (ሰምና) በመገኘታቸው የንግድ ተቀባዮቹን ያመልክታል። ሆኖም በአንዳንድ ሊቃውንት አስተሳሰብ ዘንድ፣ አሆተፕሬ  በኋላ በ16ኛው ሥርወ መንግሥት ውስጥ ነበር የነገሠ። 



መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ረንሰነብ

**ረንሰነብ አመነምሃት** (ወይም **ራኒሶንብ**) ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) በ1791 ዓክልበ. ግድም የገዛ ፈርዖን ነበረ። የኻአንኽሬ ሶበክሆተፕ ተከታይ ነበረ። 

ስሙ በ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ነገሥታት ዝርዝር ሲገኝ ዘመኑ ለ፬ ወር ብቻ እንደ ቆየ ይላል። አንድ ቅርስ ብቻ እሱም «ረንሰነብ አመነምሃት» የሚል ዶቃ ሕልውናውንና ሁለተኛውን ስም አመነምሃት ያሳያል። በአቶ ራይሆልት አሳብ፣ ይህ ማለት የአመነምሃት (፭፣ ፮፣ ፯?) ልጅ እንደ ነበር ያስያል። 

## ዋቢ ምንጭ

* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ሆር አዊብሬ

**ሆር አዊብሬ** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1791 እስከ 1783 ዓክልበ. ግድም የገዛ ፈርዖን ነበረ። የረንሰነብ ተከታይ ነበረ። 

ስሙ በ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ነገሥታት ዝርዝር ሲገኝ ዘመኑ ለና ፯ ቀን እንደ ቆየ ይነብባል። ስንት ዓመታት እንደ ነበር ጠፍቷል። የዚህ ፈርዖን መቃብር በዳሹር በመገኘቱ ብዙ ቅርሶች ይታወቃሉ። ተከታዩ  ሰኸምሬኹታዊ ኻውባው ምናልባት ልጁ ነበር።
 

## ዋቢ ምንጭ

* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ሊፒት-ኤንሊል

**ሊፒት-ኤንሊል** በሱመር የኢሲን ሥርወ መንግሥት 8ኛው ንጉሥ ነበረ (1785-1780 ዓክልበ. የነገሠ)። የቡር-ሲን ልጅና ተከታይ ነበረ።

በ*[[ሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር]]* ላይ 5 ዓመታት እንደ ነገሠ ሲለን፣ የሁላቸው ዓመት ስሞች በሙሉ ይታወቃሉ። ከመጀመርያው ዓመቱ በቀር ግን የሌሎቹ ዓመታት (a-d) ቅድም-ተከተላቸው እርግጥኛ አይደለም። ልጁ ኤራ-ኢሚቲ ተከተለው።

## ዋቢ ምንጮች


መደብ:የኢሲን ነገሥታት
ሰኸምሬኹታዊ ኻውባው

**ሰኸምሬኹታዊ ኻውባው** ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1783 እስከ 1781 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። የሆር አዊብሬ ተከታይ ነበረ። 

ስሙ በ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ነገሥታት ዝርዝር ላይ የለም። ሆኖም ከሥነ ቅርስ ረገድ ፈርዖንነቱ  እርግጥኛ ነው። ስሙ ከቶሪኖ ዝርዝር ጠፍቶ የሆር አዊብሬ ተከታይና ልጅ እንደ ነበር ይታስባል፤ ስሙም ከሆር አዊብሬ ስም አጠገብ በአንዱ ምሰሶ ላይ ስላለ ነው። 

የኻውባው ተከታይ  ጀድኸፐረው ምናልባት ውንድሙ ነበር።
 

## ዋቢ ምንጭ

* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ኤራ-ኢሚቲ

**ኤራ-ኢሚቲ** በሱመር የኢሲን ሥርወ መንግሥት ፱ኛው ንጉሥ ነበረ (1780-1772 ዓክልበ. የነገሠ)። የሊፒት-ኤንሊል ልጅና ተከታይ ነበረ።

በ*[[ሱመራዊ ነገሥታት ዝርዝር]]* ላይ ፰ ዓመታት እንደ ነገሠ ሲለን፣ ፯ ዓመት ስሞች ያህል ይታወቃሉ። 

:1 -  «ኤራ-ኤሚቲ ንጉሥ የሆነበት ዓመት» (1780 ዓክልበ. ግ.)
:a - «ፍትሕ የመሠረተበት ዓመት»
:b - «ኒፑርን ወደሚገባው ሥፍራ የመለሰበት ዓመት»
:c - «ኒፑርን ወደሚገባው ሥፍራ ከመለሰበት ዓመት በኋላ የሆነው ዓመት» 
:d - «ኪሡራን የያዘበት ዓመት» (1776 ዓክልበ. ግ.) 
:e - «የካዛሉ ግድግዳ የጠፋበት ዓመት» 
:f - «የኤራ-ኢሚቲ ከተማ ግድግዳ የሠራበት ዓመት»

በተጨማሪ «*[[የቀድሞ ነገሥታት ዜና መዋዕል]]*» የሚባለው ጽላት ስለ ኤራ-ኢሚቲ እንዲህ ይላል፦ 

:«ንጉሡ ኤራ-ኢሚቲ የአጸድ ጠባቂውን ኤንሊል-ባኒን እንደ (ጊዜያዊ) ምትኩ ሾመው፤ ንጉሣዊ ዘውዱንም በራሱ ላይ አጫነው። ኤራ-ኢሚቲ ትኩስ ሾርባ እየዋጠ እቤተ መንግሥት ሞተ። በዙፋኑ የተቀመጠው ኤንሊል-ባኒ አልተወውም፤ ለንጉሥነቱ ተሾመና።»

## ዋቢ ምንጮች


መደብ:የኢሲን ነገሥታት
ኤሽኑና

**ኤሽኑና** የሱመር ጥንታዊ ከተማ ነበር። ዛሬው ሥፍራው **ተል አስማር** ተብሎ በዘመናዊው አገር ኢራቅ ውስጥ በዲያላ ወንዝ ሸለቆ ይገኛል። ኤሽኑና ከስሜኑ ተራሮች ወደ መስጴጦምያ በደረሰው መንገድ ላይ ስለተቀመጠ የብርቅ ሸቀጦች (ፈረስ፣ ሰንፔር፣ ዕንቁዎች ወዘተ.) ንግድ ማዕከል ሆነና በለጸገ።

የአካድ መንግሥት እየደከመ (በሹዱሩል ዘመን 2001-1986 ዓክልበ. ግ.) ኤሽኑና በአካድ ቅሬታ ግዛት ውስጥ እንደ ቀረ ይታወቃል። ከዚያ የኤላም ንጉሥ ኩቲክ-ኢንሹሺናክ ያዘው። ከዚህ በኋላ ለዑር መንግሥት ተገዥ ሆነ፤ ከዚያ በተራው ለኢሲንና ለላርሳ ተገዛ።  አንዳንድ የኤሽኑና ገዢ ግን እንደ ነጻ ንጉሥ ይገዛ ነበር። 2 ኢፒቅ-አዳድ 1771-1729 ዓክልበ. በተለይ ለኤሽኑና ሰፊ ግዛት አሸነፈ።  በመጨረሻ በ1674 ዓክልበ. ኤሽኑና ለባቢሎን ንጉሥ ሃሙራቢ ወደቀ።

*[[የኤሽኑና ሕግጋት]]* ደግሞ ለሥነ ቅርስ ታውቀዋል፤ የትኛው ንጉሥ እንዳወጣቸው ግን እርግጥኛ አይደለም። 

## የኤሽኑና ነገሥታት

(ኡልትራ አጭር) 

* - ኢቱሪያ - ገዥ (*[[ኤንሲ]]*) ለዑር-፫ መንግሥት 
* 1910-1904 - ሹ-ኢሊያ 
* 1904-1896 - ኑራኹም - ገዥ ለዑር
* 1896-1886 - ኪሪኪሪ - ገዥ 
* 1886-1872 - ቢላላማ - ገዥ ለኢሲን
* - ኢሻር-ራማሹ - ገዥ
* - ኡሹር-አዋሱ - ገዥ 
* - አዙዙ - ገዥ
* - ኡር-ኒንማርኪ - ገዥ
* - ኡር-ኒንጊዚዳ - ገዥ
* 1806-1793 - 1 ኢፒቅ-አዳድ
* 1793-1791 - ሳሪያ - ገዥ
* 1784-1778 - ዋራሣ - ገዥ
* 1791-1784 - በላኩም - ገዥ 
* 1778-1771 - 1 ኢባልፒኤል
* 1771-1729 - 2 ኢፒቅ-አዳድ
* 1729-1719 - ናራም-ሲን
* 1719-1718 - ኢብኒ-ኤራ
* 1718-1716 - ኢቂሽ-ቲሽፓክ
* 1716-1712 - ዳኑም-ታሃዝ
* 1712-1692 - ዳዱሻ
* 1692-1680 - 2 ኢባልፒእል
* 1680-1674 - ሲሊ-ሲን 

580px|thumb|left|የኤሽኑና መንግሥት በ1680 ዓክልበ.


ስዕል:Relief harpist Louvre AO12454.jpg|ሴት በበገና
ስዕል:Woman head Khafaje Louvre AO24790.jpg|የሴት ራስ
ስዕል:Woman head Tell Asmas Louvre AO12434.jpg | የሴት ራስ


መደብ:የሱመር ከተሞች
ኑር-አዳድ

**ኑር-አዳድ** ከ1776 እስከ 1760 ዓክልበ. ድረስ (ኡልትራ አጭር) የላርሳ 4ኛ ንጉሥ ነበረ። የሱሙኤል ተከታይ ነበር። የኑር-አዳድ አባት ስም አይታወቅም። 

ኑር-አዳድ አዲስ ሥርወ መንገሥት በላርሳ መሠረተ። እንደ ቅድመኞቹ ነገሥታት ሳይሆን ራሱን «አሞራዊ አላለም፣ ስሙም አሞርኛ ሳይሆን አካድኛ ነው። የኑር-አዳድ ማዕረግ አርዕስት ደግሞ እንደ ቅድመኞቹ ነገሥታት «የኡር ንጉሥ» ሳይሆን «የላርሳ ንጉሥና የኡር መጋቢ» ተባለ። ኡር ግን በግዛቱ ውስጥ ቀረች፣ ብዙ የሕንጻ አሠራር በዚያችም ከተማ አስቀጠለ። ኒፑር ወደ ላርሳ ጠላት ወደ ኢሲን ተመለሰ። በአንድ ጽሑፍ ዘንድ «ኑር-አዳድ ከብዙዎች ለንጉሥነቱ ተመረጠ» ይገልጻል። 

ለዘመኑ ፲፮ ዓመታት ፲፬ ያህል የዓመት ስሞች ታውቀዋል። ከነርሱም መካከል፦  
 
:1776 ዓክልበ. ግ. - «ኑር-አዳድ ንጉሥ የሆነበት ዓመት»
:1775 ዓክልበ. ግ. - «ኑር-አዳድ ንጉሥ ከሆነበት ዓመት በኋላ የሆነው ዓመት»
:g (ቅድም-ተከተል አይታወቅም) - «ማሽካን-ሻፒር (ከኒፑር ስሜን የነበረ ከተማ) የተያዘበት ዓመት» 

የኑር-አዳድ ተከታይ ልጁ ሲን-ኢዲናም ነበረ። 

## የውጭ መያያዣ
*የኑር-አዳድ ዓመት ስሞች
*የላርሳ ንገሥታት  

መደብ:የላርሳ ነገሥታት
አውግስጦስ

thumb|280px|አውግስጦስ ቄሣር

**አውግስጦስ ቄሣር** (ሮማይስጥ፦ Augustus፤ 71 ዓክልበ. - 6 ዓ.ም. የኖረ) ከ35 ዓክልበ. እስከ 6 ዓ.ም ድረስ የሮሜ መንግሥት ቄሳር ነበር። 

መደብ:የሮሜ ሰዎች
መደብ:የአውሮፓ ታሪክ
ኦቪድ

thumb|ኦቪድ

**ኦቪድ** (ሮማይስጥ፦ Publius Ovidius Naso /ፑብሊዩስ ኦዊዲዩስ ናሶ/) ከ51 ዓክልበ.-8 ዓ.ም የኖረ የጥንቱ ሮሜ ባለቅኔና ደራሲ ነበር።

መደብ:ጸሓፊዎች
መደብ:የሮሜ ሰዎች
ኹታዊሬ ወጋፍ

**ኹታዊሬ ወጋፍ** (ወይም **ኡጋፍ**) ላይኛ ግብጽ  በ2ኛው ጨለማ ዘመን (13ኛው ሥርወ መንግሥት) ከ1776 እስከ 1774 ዓክልበ. ግድም ድረስ የገዛ ፈርዖን ነበረ። ምናልባት የሰጀፋካሬ ተከታይ ነበረ። 

በ*[[ቶሪኖ ቀኖና]]* ነገሥታት ዝርዝር ላይ «ኹታዊሬ» በ፲፫ኛው ሥርወ መንግሥት መጀመርያው ይገኛል። በመምኅር ኪም ራይሆልት አስተሳሰብ፣ ይህ ለ«ኹታዊ» (ሰኸምሬ ኹታዊ 1 ሶበክሆተፕ) በዝርዝሩ ላይ ተሳተ፤ ኹታዊሬም በሶበክሆተፕ ፈንታ በ፲፱ኛው ሥፍራ ከኡሰርካሬ ኸንጀር አስቀድሞ እንደ ገዛ ይመስለዋል። ከሥነ ቅርስ ረገድ ደግሞ ፈርዖንነቱ  እርግጥኛ ነው።  
 

## ዋቢ ምንጭ

* K.S.B. Ryholt: *The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC*, Carsten Niebuhr Institute Publications, vol. 20. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 1997 

መደብ:የሁለተኛው ጨለማ ዘመን ፈርዖኖች
ዌርጊሊዩስ

**ዌርጊሊዩስ** (ሮማይስጥ፦ Publius Vergilius Maro /ፑብሊዩስ ዌርጊሊዩስ ማሮ/) ከ78 ዓክልበ. እስከ 27 ዓክልበ. ድረስ የኖረ የጥንቱ ሮሜ ባለቅኔና ደራሲ ነበር።

መደብ:ጸሓፊዎች
መደብ:የሮሜ ሰዎች