ፕላቶ

**ፕላቶ** በጣም ዋና የጥንት ግሪክ ፈላስፋ ነበር፣ የኖረበትም ዘመን ከክርስቶስ ልደት በፊት 427ዓ.ዓ. እስከ 348 ዓ.ዓ. ነበር። የሶቅራጠስ ተማሪና የአሪስጣጣሊስ አስተማሪ ነበር። ፕላቶ ብዙ የፍልስፍና ሃሳቦችን በመጻፍ ይታወቃል። እንዲያውም አልፍሬድ ዋይትሄድ የተሰኘው ዘመናዊ የእንግሊዝ ፈላስፋ ሲናገር "ከፕላቶ በኋላ የተጻፉ ፍልስፍናወች በሙሉ በፕላቶ ስራ ላይ የተነሱ አስተያየቶች" ናቸው በማለት የፕላቶን የሃሳብ ስፋትና ጥልቀት አስምሮበታል። 

የፕላቶ መጽሐፎች የሁለት ሰው ውይይት ቅርጽ ነበራቸው። ሰወች እርስ በርስ ስለ ሃሳቦች እያወሩ፣ አልፎ አልፎም እየተቃወሙ፣ በሚያሳይ ሁኔታ ይቀርቡ ነበር። ስለሆነም የፕላቶን መጻህፍት ለማንበብ ደስ ይላሉ። 

አብዛኛው የፕላቶ መጽሐፍ ዋና ተናጋሪ ሶቅራጠስ ሲሆን፣ ይህ ተዋናይ ሌሎችን ሰወች ሲጠይቅ፣ ከሚያምኑት ነገር አምክንዮ የሌለውን ክፍል ለማግኘት ሲሞክርና ሰዎቹ በተራቸው በዚህ ምክንያት ሲበሳጩ ያስነብባል። ያሁን ዘመን ተመራማሪወች የፕላቶው ሶቅራጠስ ንግግሮች እውነት የሶቅራጠስ ንግግሮች ይሁን ወይንም ፕላቶ የፈጠረው ገጸ ባህርይ፣ ለመወሰን አዳጋች መሆኑን ይገልጻሉ።

ከፕላቶ መጻሕፍት ውስት ሪፐብሊክ የተሰኘው በዋናነት ተጠቃሽ ነው። በዚህ ስራው ሶቅራጠስ ለሰው ልጅ የተስተካከለ አገር ብሎ ያሰበውን ምናባዊ አለም ገልጿል። በዚያውም ታዋቂውን የሶቅራጠስ ዘዴ ተብሎ የሚታወቀን የምርምር ስልት አስተዋውቋል። ከዚህ በተረፈ [ህጎች| የተሰኘውን መጽሃፍ ይሄው ፈላስፋ ደርሷል። 

==ህይወቱ==

አሪስቶክለስ የኣሪስተን ልጅ" ተብሎ የተወለደውና የተሰየመው በኤቴንስ ወይም በኤጂና ነው። የትውልድ ዘመኑ በትክክል አይታወቅም፤ ነገር ግን ምናልባት በ427 ቅ.ል. የተወለደ ይመስላል። ፕላቶ በሚል ስም የታወቀ ሲሆን፣ ትርጉሙም "ሰፊ ትከሻ ያለው" ማለት ነው። ይህ ስያሜ የተሰጠው በግንባሩ ስፋት እና በሰውነቱ ግዝፈት ምክንያት ነው። ፕላቶ በግሪክ ማህበረሰብ ውስጥ ሚና ከነበረው ጥንታዊ እና ክቡር ከሆነው የአሪስቶክራሲ ቤተሰብ የተገኘ ነው። አባቱ አሪስተን ሲሆን የኮድረስ ዝርያ ሲሆን እናቱ ፔሪክቲዮኒ ትባላለች። ያሳደገው የእንጀራ አባቱ ፒሪላምፐስ የሶሎን ዝርያ ነው። ፕላቶ በፔሪክለስ ዘመን—የሶቅራጠስ የሳይንስና የፊዲያስ የጥበብ ዘመን—የግሪክ ባህል በከፍተኛ ደረጃ ላይ በነበረበት፣ በኤቴንስ ምርጥ ጊዜያት ውስጥ ኖሯል።
በታሪክ ጸሐፊው ዲዮጀንስ ላየርቲየስ (200 ዓ.ም) መሠረት፣ የፕላቶ አባት በኩል ያለው የዘር ሐረግ ከኤቴንስ ነገሥታት አንዱ ከሆነው ኮድረስ ሲሆን፣ በእናቱ በኩል ደግሞ ከሜሴኒያ ነገሥታት ይመዘዛል። የፕላቶ እናት ስሟ ፔሪክቲዮኒ (Περικτιόνη) ስትሆን ከህግ አውጪውና ገጣሚው ግሪካዊው አሪስቶክራት ሶሎን ዝርያ ናት። ፔሪክቲዮኒ የግሪካዊው ክሪቲያስ (Κριτίας) እህትና የካርሚደስ (Χαρμίδης) ልጅ ስትሆን፣ ሁለቱም በፔሎፖኔዥያ ጦርነት (403-404 ቅ.ል.) ማብቂያ ላይ የኤቴንስ ውድቀትን ተከትለው ከመጡት "ሰላሳው አምባገነኖች" ወይም ኦሊጋርኮች መካከል ታዋቂ ነበሩ። የፕላቶ ወላጆች አሪስተን እና ፔሪክቲዮኒ ከፕላቶ በተጨማሪ ሶስት ሌሎች ልጆች ነበሯቸው፤ እነሱም ታላቁ አዴይመንተስ፣ ሌላኛው ግላውኮን እና እህቱ ፖቶኒ—ከፕላቶ ሞት በኋላ አካዳሚውን የመራው የፈላስፋው ስፒውሲፐስ እናት ናት። ፕላቶ በ"ሪፐብሊክ" መጽሐፉ ላይ እንደገለጸው አዴይመንተስ እና ግላውኮን ከእሱ በእድሜ ይበልጣሉ።
ፕላቶ በቀጥታ በፖለቲካ ሕይወት ውስጥ አልተሳተፈም፤ ነገር ግን ሀሳቦቹን በማንኛውም መንገድ ለመተግበር ሞክሯል። "ፈላስፎች ነገሥታት እንዲሆኑ" በመጠየቅ መላውን የፖለቲካ ሥርዓት እንዲለወጥ ጥሪ አቅርቧል። ፖለቲካ በፈላስፋ እጅ ሲሆን ዓለምን ሙሉ በሙሉ ወደ መልካምነት ሀሳብ እንደሚለውጥ ሙሉ በሙሉ ያምን ነበር። ነገር ግን ይህ አልሆነም። ሲሞን፣ ፔሪክለስ፣ ቴሚስቶክለስ እና ሚልቲያደስ አቴናውያንን የተሻሉ ሰዎች አላደረጓቸውም። የእነርሱ ሚና የኤቴንስን ድንበር ማስፋት ብቻ ነበር። በራሳቸውም በአቴናውያን ዘንድ ያለውን ክፋትና ኢፍትሐዊነት አውቀዋል። ይህም ማለት በመልካምነትና በፍትሕ መንፈስ እነሱን በማነጽ አልተሳካላቸውም ወይም ይህን ማድረግ አልፈለጉም ማለት ነው። ፕላቶ በ**"ጎርጂያስ"** ላይ እንዲህ ሲል ጽፏል፡

<u>እኔ ብቻዬን ነኝ ባልልም እንኳ፣ ከጥቂት አቴናውያን ጋር እውነተኛ የፖለቲካ ሥራ የምሠራ ይመስለኛል።
—ፕላቶ</u>

ፕላቶ በጉዞው ወቅት ወደ ሲራኩስ ተጉዞ ከገዢው ዳዮኒሲየስ ታላቁ አማች ጋር ወዳጅነት መስርቶ ነበር፤ አማቹም ስሙ ዲዮን ይባል ነበር። ነገር ግን ገዢው የፖለቲካውን መነቃቃት በመፍራት ፕላቶን አባረረው። በ367 ቅ.ል. ዳዮኒሲየስ ሲሞት፣ ዲዮን ፕላቶን አዲሱን ገዢ ዳዮኒሲየስ ታናሹን እንዲያስተምርና እንዲመራው ላከበት። የፕላቶ ተጽዕኖ በገዢው ላይ ለአጭር ጊዜ ቆየ፤ ምናልባትም ወደ ጂኦሜትሪ ጥናት እንዲያተኩር መርቶት ሊሆን ይችላል—ይህም ለትክክለኛው ገዢ መሠረታዊ ሳይንስ ተደርጎ ይታሰብ ስለነበር ነው። ከአጭር ጊዜ በኋላ ዲዮን ስልጣን ለመያዝ በማሴር ተከሶ ከስልጣን ተወገደ። በዚያን ጊዜ ፕላቶ ወደ ኤቴንስ ተመለሰ። በ361 ቅ.ል. ፕላቶ በዳዮኒሲየስ እና በዲዮን መካከል እርቅ ለማውረድ ለሶስተኛ ጊዜ ወደ ሲሲሊ ተጓዘ፤ ነገር ግን ሙከራዎቹ ሳይሳኩ ቀርተው በከፍተኛ ችግር ባመለጠበት የእርስ በርስ ጦርነት ውስጥ ራሱን አገኘ። በዚህም የፖለቲካ ጉዞው በውድቀትና በብስጭት ተጠናቀቀ።
ከዚህ ውስን የፖለቲካ እንቅስቃሴ በስተቀር፣ ፕላቶ የመጨረሻዎቹን አርባ ዓመታት ከህይወቱ በኤቴንስ ለዕውቀትና ለማስተማር በመስጠት አሳለፈ። አላገባም፤ በትምህርት ቤቱ በተማሪዎቹ ተከብቦ ኖሯል። የተደላደለ ኑሮ ይኖር ነበር፤ [ዲዮጀንስ ዘሲኖፕ በቤቱ ውስጥ ባለው የቅንጦት ዕቃዎች ብዛት ወቅሶታል። ሀሳቦቹን ያለማቋረጥ ያዳብር ነበር፤ ከመሞቱ ጥቂት ቀደም ብሎ ከጥቂት ዓመታት በፊት በጻፈው " ህዝባዊ መንግሥት" በተሰኘው ሥራው የመጀመሪያ ክፍል ላይ አንዳንድ ማሻሻያዎችን አድርጓል።
thumb|alt=ፕላቶ እና አርስቶትል|ፕላቶ እና አርስቶትል

## ትምህርቱ

ፕላቶ በአካልና በአእምሮ በማነጽ ላይ ትኩረት በሰጠው የተማረ ቤተሰብ ውስጥ አደገ። ሉሲየስ አፑሌዩስ እንደገለጸው፣ ፈላስፋው ስፒውሲፐስ የፕላቶን ብልህነትና ፈጣን አስተሳሰብ አድንቋል። ፕላቶ ከልጅነቱ ጀምሮ ትምህርት የቀሰመው በልዩ መምህር እጅ ሲሆን፣ እሱም "ፕላቶ" የሚለውን ስም ያወጣለት ነው። ትክክለኛ ስሙ አሪስቶክለስ ነበር። በኦሎምፒክ ውድድሮች ብዙ ድሎችን አስመዝግቧል። ዲዮጀንስ ላየርቲየስ ፕላቶ በኢስሚየን ጨዋታዎች ላይ እንደታገለ ገልጿል። ግጥም፣ ሙዚቃ፣ ሥዕል፣ ጂምናስቲክ እና ሰዋስው ተምሯል። ለሂሳብ ሳይንስ ከፍተኛ ፍላጎት አሳይቷል፤ ከዚያም በሄራክሊተስ ተከታዮች አማካኝነት ፍልስፍናን ማጥናት ጀመረ። ምንም እንኳን ፈጠራዎቹ በሌላ የእውቀት መስክ ላይ ቢታዩም ሁልጊዜም አርቲስት ነበር።

በሀያ ዓመቱ ከሶቅራጠስ ጋር ተዋውቆ በእሱ ተደንቆ ለስምንት ዓመታት ከእሱ ጋር ቆየ። እነዚህ ዓመታት በተለይ በሎጂክና በሥነ-ምግባር እውቀቱን በማጎልበት በህይወቱ ላይ ወሳኝ ተጽዕኖ አሳድረዋል። ከዚህ በተጨማሪ ፕላቶ በዘመኑ የነበሩትን እንደ አሪስቲፐስ፣ አንቲስቴንስ እና ኤውክሊድስ ያሉትን ሁሉንም አስተሳሰቦች ያውቅ ነበር። ከዚያም የሶቅራጠስ መገደልና መርዝ መጠጣቱ ወደ ሜጋራ እንዲሄድ ካደረጉት ዋና ዋና ምክንያቶች መካከል ነበሩ። እዚያም ኤውክሊድስን ጎበኘና ለሶስት ዓመታት ከእሱ ጋር ቆየ። ከዚያም ወደ ግብፅ ተጉዞ የሀውልቶቿን ታላቅነት ተመልክቶ ከሄሊዮፖሊስ ካህናት ጋር ተገናኘ። በእውቀታቸው በተለይም በሥነ-ፈለክ ጥናታቸው ተደነቀ። ከግብፅ ወደ ቂሬንያ ተጉዞ ከታዋቂው የሂሳብ ሊቅ ቴዎዶረስ ጋር ተገናኘ። የፕላቶ ጉዞዎች ለአስራ ሁለት ዓመታት የቀጠሉ ሲሆን፣ ከዚያ በኋላ ሙሉ በሙሉ የበሰለ ሰው ሆኖ ተመለሰ። በኤቴንስና በስፓርታ መካከል ጦርነት ሲቀሰቀስ ወደ ኤቴንስ ተመልሶ እዚያው ተቀመጠ። በአካዴሞስ ትምህርት ቤት መስርቶ ለጽሑፍና ለማስተማር ራሱን ሰጠ።

## የመጨረሻ ህይወቱ እና ሞቱ

ፕላቶ ወደ ጣሊያን፣ ሲሲሊ፣ ግብፅና ቂሬንያ ተጉዟል። ፕላቶ በአርባ ዓመቱ ጣሊያንንና ሲሲሊን እንደጎበኘና በዚያ ባለው የህይወት ስሜታዊነት እንደተጸየፈ ተናግሯል። ፕላቶ በአርባ ዓመቱ ወደ ኤቴንስ ተመልሶ በምዕራቡ ሥልጣኔ ውስጥ ከሚታወቁት ቀደምት የተደራጁ ትምህርት ቤቶች አንዱን አካዳሚ  በሚል ስም እንደመሰረተ ይነገራል። ትምህርት ቤቱ የተመሰረተው ከኤቴንስ ጀግኖች በአንዱ በሆነው በአካዴሞስ ስም በተሰየመ መሬት ላይ ነበር። በጥንታዊ ግሪክ ዘመን ትምህርት ቤቱ በምስራቃዊ የፕሌን ዛፎችና በወይራ እርሻዎች ያጌጠ ነበር።

አካዳሚው ከኤቴንስ ወሰን ውጭ 6 ስታዲያ (ከ1 ኪሎ ሜትር እስከ ግማሽ ማይል) የሚገመት ትልቅ ቦታ ነበር። አንድ ዘገባ እንደሚያመለክተው የአካዳሚው ስም የመጣው ከታሪካዊው ጀግና ከአካዴሞስ ነው። ሌላ ታሪክ ደግሞ ስሙ የመጣው ከመሬቱ የቀድሞ ባለቤት ነው ከሚባልና አካዴሞስ ተብሎ ከሚጠራ አንድ አቴናዊ ዜጋ ነው ይላል። ሌላ ዘገባ ደግሞ ስሙ የመጣው ከካስተርና ከፖሉክስ ጦር አባል ከሆነና ኤኬዴሞስ ተብሎ ከሚጠራ አንድ አርኬዲያን ነው ይላል። አካዳሚው በ84 ቅ.ል. በሉሲየስ ኮርኔሊየስ ሱላ እስኪፈርስ ድረስ ሥራውን ሲያከናውን ቆይቷል። በአካዳሚው ውስጥ ብዙ ጠቢባን የተማሩ ሲሆን ከእነዚህም ውስጥ በጣም ታዋቂው አርስቶትል ነው።
በመጨረሻዎቹ የህይወቱ ጊዜያት ፕላቶ ከሲራኩስ ከተማ ፖለቲካ ጋር ተሳትፏል። እንደ ዲዮጀንስ ላየርቲየስ ገለጻ፣ ፕላቶ መጀመሪያ ሲራኩስን የጎበኘው በዳዮኒሲየስ ቀዳማዊ የሲራኩስ ገዢ ስር በነበረችበት ጊዜ ነው። በዚህ የመጀመሪያ ጉዞ ወቅት የዳዮኒሲየስ አማች የሆነው ዲዮን የሲራኩሱ የፕላቶ ተማሪ ሆነ፤ ነገር ግን አምባገነኑ ራሱ በፕላቶ ላይ ተለወጠ። ፕላቶ ሊገደል ተቃርቦ ነበር፤ ነገር ግን ለባርነት ተሸጠ። በኋላም የቂሬንያ ፈላስፋ የሆነው አኒኬሪስ የፕላቶን ነፃነት በሃያ ሚና (የገንዘብ ሳንቲም) ገዝቶ ወደ ቤቱ ላከው። በፕላቶ ሰባተኛ ደብዳቤ መሠረት፣ ከዳዮኒሲየስ ሞት በኋላ ዲዮን ፕላቶን ወደ ሲራኩስ ተመልሶ ዳዮኒሲየስ ዳግማዊን እንዲያስተምርና የፈላስፋ ንጉሥ እንዲሆን እንዲመራው ጠየቀው። ዳዮኒሲየስ ዳግማዊ የፕላቶን ትምህርቶች የሚቀበል ይመስል ነበር፤ ነገር ግን በዲዮን ላይ ጥርጣሬ አደረበት። ዳዮኒሲየስ ዲዮንን አባረረና ፕላቶን ያለፍላጎቱ አስቀረው። በመጨረሻም ፕላቶ ሲራኩስን ለቆ ወጣ። ዲዮን በኋላ ላይ ዳዮኒሲየስን ለመጣል ተመልሶ ሲራኩስን ለአጭር ጊዜ ገዛ፤ ከዚያም በፕላቶ ተማሪ በሆነው በካሊፐስ ስልጣኑን ተነጠቀ።
እንደ ሴኔካ ገለጻ፣ ፕላቶ በተወለደበት ቀን በ81 ዓመቱ ሞተ። የሱዳ ኢንሳይክሎፒዲያ 82 ዓመት እንደኖረ ይጠቁማል፤ ኒያንቴስ ደግሞ በ84 ዓመቱ እንደሞተ ይናገራል። የተለያዩ ምንጮች ስለሞቱ የተለያዩ ዘገባዎችን አቅርበዋል። በተበላሸ የእጅ ጽሑፍ ላይ የተመሠረተ አንድ ታሪክ፣ ፕላቶ በአልጋው ላይ እንደሞተ ይጠቁማል፤ አንዲት ወጣት ትሬሲያዊት ሴት ልጅ ዋሽንት ትጫወትለት ነበር። ሌላ ዘገባ ደግሞ ፕላቶ በሠርግ ግብዣ ላይ ተገኝቶ እንደሞተ ይገልጻል። ይህ ዘገባ የተመሠረተው ዲዮጀንስ ላየርቲየስ ከ3ኛው መቶ ክፍለ ዘመን እስክንድርያዊ ከነበረው ከሄርሚፐስ በወሰደው ዘገባ ውስጥ ባቀረበው ማጣቀሻ ላይ ነው። እንደ ተርቱሊያን ገለጻ፣ ፕላቶ በእንቅልፍ ልቡ ሞተ።
ፕላቶ በኢፊስቲያዳ ንብረት ነበረው፤ ነገር ግን ይህንን ቦታ በኋላ ላይ አዴይመንተስ ለሚባል ወጣት ትቶታል፤ እሱም ምናልባት ታናሽ ዘመዱ ሊሆን ይችላል፤ ምክንያቱም ፕላቶ በዚህ ስም ታላቅ ወንድም ወይም አጎት ነበረው።
thumb|alt=የፕላቶ ህዝባዊ መንግሥት|የፕላቶ ህዝባዊ መንግሥት

## ሥራዎቹ

በፕላቶ ሥራዎች ላይ የውይይት ባህሪይ ጎልቶ ይታያል፤ ይህም የሶፊስቶችና የሶቅራጠስ እንቅስቃሴ በበዛበት ዘመን የተለመደ የአጻጻፍ ስልት ነበር። ፕላቶ ሁሉም ሥራዎቹ የደረሱን የመጀመሪያው የግሪክ ፈላስፋ ነው። ሥራዎቹን ሁሉ ያሳተመው ትራሲለስ ነው፤ ነገር ግን የፕላቶን ስም የያዙና ወደ እኛ የደረሱ መጻሕፍት ሁሉ በትክክል የእሱ ስለመሆናቸው በእርግጠኝነት መናገር አንችልም። የታሪክ ትችት እንደሚያሳየው፣ የተተረጎሙ ውይይቶች ለፕላቶ ተሰጥተው የነበረ ቢሆንም የእሱ እንዳልሆኑ ተረጋግጧል። ስለዚህ እዚህ ላይ የፍልስፍና ታሪክ ጸሐፊዎች የእሱ መሆናቸውን ያረጋገጡትን ሥራዎች ብቻ በመጥቀስ እንወሰናለን። እነዚህን ሥራዎች ከመመደብ አንጻር፣ ሊቃውንቱ የውይይቶቹን አጻጻፍ ስልትና ይዘት ካጠኑ በኋላ በጸሐፊው የሕይወት ዘመን ደረጃዎች መሠረት በጊዜ ቅደም ተከተል አስቀምጠዋቸዋል—በወጣትነት ዘመን የተጻፉ ሥራዎች (የመጀመሪያዎቹ ውይይቶች)፣ አካዳሚውን ከመሰረተ በኋላ የተጻፉ (የመካከለኛ ጊዜ ውይይቶች) እና በሽምግልና ዘመኑ የተጻፉ (የመጨረሻዎቹ ውይይቶች) ተብለው ይመደባሉ።
አብዛኞቹ የሥራዎቹ ርዕሶች የተወሰዱት በውይይቱ ውስጥ ካሉት ተናጋሪዎች ስም ነው። ፕላቶ ለፅንሰ-ሀሳቦቹ መሠረት የሆነውን "የሀሳቦች ንድፈ-ሀሳብ በተመለከተ የተለየ ሥራ አልጻፈም፤ ነገር ግን ሁሉም ሥራዎቹ ይህንን ንድፈ-ሀሳብ ያብራሩ ነበር።
ፕላቶ ለመንፈሳውያን ምስጢራዊ ሥራዎችንም እንደጻፈ የሚገልጹ አፈ-ታሪካዊ ሀሳቦች ብቅ ብለዋል። በአካዳሚው ውስጥ የነበሩት ትምህርቶቹ ከሥራዎቹ የተለዩ እንደነበሩ በእርግጠኝነት ይታወቃል (እንደ አርስቶትል አባባል)።
ብዙዎች የፕላቶን ሥራዎች በዓይነታቸው ልዩ እንደሆኑ አድርገው ይቆጥሯቸዋል፤ ምክንያቱም እነሱ ውይይቶች ናቸው። ይህ የሆነው በሶቅራጠስ የአጻጻፍ ስልት ተጽዕኖ እና ፕላቶ ከጽሑፍ የላቀ አድርጎ ይቆጥረው የነበረውን ንግግር ወደ ጽሑፍ ለማቅረብ ካለው ፍላጎት የተነሳ ነው (ይህም በሥራው "ፋልስፍና" ላይ በግልጽ ይታያል)። ፕላቶ አሳቢ ብቻ ሳይሆን በጣም ጥሩ ጸሐፊም ስለነበር፣ ውይይቶቹ ጥበባዊ ዋጋ አላቸው። አንባቢን የመሳብና ሰዎችንና ሁኔታዎችን በብቃት የመግለጽ ከፍተኛ ችሎታ ነበረው። እንዲሁም የፕላቶ ሥራዎች አንዱ ገጽታ በውይይቶቹ ውስጥ ተናጋሪዎቹ የዘመኑ ሳይንቲስቶች፣ ፖለቲከኞችና ምሁራን መሆናቸው ነው። እሱ በውይይቶቹ ውስጥ አንድም ቃል አልተናገረም (ከዚህም የተነሳ የእሱን አመለካከቶች ለመለየት አስቸጋሪ ነው)። የፕላቶ ውይይቶች በዕለት ተዕለት ንግግር ህያውነት የሚታወቁ ሲሆን፣ ከደረቅ የሳይንሳዊ መጻሕፍት አጻጻፍ ስልት የራቁ ናቸው። በእነሱ ውስጥ ከባድ ንግግሮችን፣ ስላቅንና ቀልድን መለየት አስቸጋሪ ነው።
thumb|alt=የፕላቶ ዋሻ ምሳሌ|የፕላቶ ዋሻ ምሳሌ

### ፍልስፍናው

ፕላቶ ሃሳባዊ ፍልስፍናን መስርቷል፤ ፍልስፍናንም አእምሮን እንደ መሣሪያ በመጠቀም ወደ እውነት መድረስን የመጨረሻ ግቡ አድርጎ ሁለንተናዊ እውቀትን ለማግኘት የሚደረግ የማያቋርጥ ጥረት ነው ሲል ገልጾታል።
ፕላቶ ከጊዜ በኋላ የውይይት ዘዴ በመባል የሚታወቀውን መንገድ ፈጥሯል። ይህ ዘዴ እውነተኛ የፍልስፍና ድራማ ሲሆን፣ ሀሳቦቹን በሶቅራጠስ አንደበት ገልጾበታል። ፕላቶ ከሶቅራጠስ ጋር እስከምን ድረስ ተዋህዶ እንደነበር ስናይ፣ ምንም ዓይነት የጽሑፍ ሥራ ካልተወልን መምህሩ እና ወደ አርባ የሚጠጉ መጻሕፍትን ካወረሰን ደቀ መዝሙሩ መካከል ያለውን የዓላማ ልዩነት መለየት እጅግ አስቸጋሪ ሆኗል። ከእነዚህ መጻሕፍት መካከል ሃያ ሰባቱ ውይይቶች ትክክለኛነታቸው የተረጋገጠ ሲሆን፣ የቀሩት ግን የእሱ ስለመሆናቸው አጠራጣሪ ናቸው ወይም ሙሉ በሙሉ በስሙ የተፈጠሩ ናቸው። "ሶቅራታዊ" ተብለው በሚጠሩት የመጀመሪያዎቹ ውይይቶች ውስጥ፣ የሶቅራጠስ ምስል ሃሳባዊ በሆነ መልኩ በጉልህ ይታያል። በተጨማሪም፣ በእነዚህ ሥራዎች አማካኝነት ለፍልስፍናው መሠረት የሆነው የአምሳሎች  ወይም የሃሳቦች ንድፈ-ሀሳብ በግልጽ ተቀምጧል።
የፕላቶ ሜታፊዚክስ በሁለት ዓለማት መካከል ይለያል፦

*  የመጀመሪያው ዓለም ወይም የሚዳሰሰው ዓለም፦ ይህ የብዝሃነት፣ የመፈራረስና የጥፋት ዓለም ነው። ይህ ዓለም በሕላዌና በኢ-ሕላዌ መካከል የሚገኝ ሲሆን፣ የማታለያዎች ምንጭ ተደርጎ ይቆጠራል (የዋሻው ምሳሌ ትርጉም)። ምክንያቱም እውነታው ከሌላ የተወረሰ ነው፤ የሕልውናው መርህ የሚገኘው በእውነተኛው የአምሳሎች ዓለም ውስጥ ብቻ ነው። እነዚህ አምሳሎች የሚዳሰሱ ነገሮች በተዛባ መልኩ የሚገለጹባቸው ፍጹም ሞዴሎች ናቸው። ነገሮች ህልውና የሚያገኙት በመኮረጅና  በመሳተፍ ብቻ ነው፤ ህልውናቸውም ዴሚየርጅ የተባለ መለኮታዊ የእጅ ባለሙያ በራሷ ዘላለማዊና ያልተፈጠረች በሆነችው ቁስ ላይ ቅርፅ በመስጠት ባከናወነው ሂደት ውጤት ነው ("ጢማዮስ" ላይ እንደተገለጸው)።

ይህ የሚዳሰሰው ዓለም ከሜታፊዚካዊ ሃሳቦች (እንደ ክብ፣ ሶስት ማዕዘን) እና "ግምታዊ ካልሆኑ" ሃሳቦች (እንደ ጥንቃቄ፣ ፍትህ፣ ውበት፣ ወዘተ...) የተዋቀረ ነው። እነዚህ ሃሳቦች እርስ በእርሳቸው የተዋሃደ ሥርዓት ይፈጥራሉ፤ ምክንያቱም አወቃቀሩ ስነ-ህንጻዊ እና በቅደም ተከተል የተያያዘ ነው። ይህ የሆነው "የበጎነት አምሳል" በተባለው የበላይና አንድ አድራጊ መርህ ምክንያት ነው፤ ይኸውም "የፍጡራን ምንጭና የሌሎች አምሳሎች ህልውና" ነው።
ነገር ግን እንዴት ወደ አምሳሎች ዓለም ዘልቀን በመግባት እውቀት ላይ መድረስ እንችላለን? ፕላቶ በ"ፌድሮስ" መጽሐፉ ላይ፣ የሰው ልጅ ነፍስ ከሥጋ ጋር በመዋሃድ ከላይኛው ዓለም ከኖረች በኋላ ወደሚዳሰሰው ዓለም የወደቀችበትን ሂደት ያብራራል። ነገር ግን ይህች ነፍስ፣ ያንን የሚዳሰሰውን ነገር በመንካት ወደ ራሷ ጥልቀት ውስጥ በመግባት፣ እንደተረሳ ትዝታ፣ ቀደም ባለው ህይወቷ የተመለከተችውን ግልጽ የሆነውን ማንነት ታገኛለች። ይህ የማስታወስ ንድፈ-ሀሳብ ሲሆን፣ በዋናነት በ"ሜኖ" መጽሐፉ ላይ ተገልጿል። ይህም የሆነው አንድ ወጣት ባሪያን በመጠየቅና ሶቅራጠስ "ያገኘው" ምልከታ አማካኝነት ነው፤ በዚያች ባሪያ ነፍስ ውስጥ ይህ ባሪያ በህይወቱ ያልተማረውን የጂኦሜትሪ መርህ አግኝቷል።
የውይይትና የክርክር ጥበብ ወይም የንግግር-ጥበብ ነፍስ ከብዝሃነትና ከለውጥ ዓለም ወደ ሃሳቦች ተጨባጭ ዓለም ከፍ እንድትል የሚያስችላት ነው። ምክንያቱም በዚህ ወደ መነሻዎች በሚያመራው የንግግር -ጥበብ አማካኝነት፣ አእምሮ ከቅዠቶችና ከእምነቶች እንዲሁም ትክክለኛውን ከስህተት ከመቀላቀል ከተፈጠረው የጋራ እውቀት ከሆነው አመለካከት ተነስቶ እውቀት ይገነዘባል። እዚህ ላይ የፒታጎራውያን ሳይንስ የሆነውና ከቁጥሮችና ከቅርጾች ጋር የተያያዘው ሒሳብ፣ የመሰናዶ ጥናት ብቻ ይሆናል። ምክንያቱም ይህንን ሒሳብ "ለእውቀት እንጂ ለንግድ ሥራዎች" ስንማረው፣ በእርሱ አማካኝነት "ነፍስን [...] ለማሰላሰልና ለእውነት" መክፈት እንችላለን። ምክንያቱም የንግግር-ጥበብ ከፍታ የሚገኘው ከፍተኛው የእውቀት ደረጃ ግልጽ የሆኑ ነገሮችን የምንገነዘብበት ገላጭ እውቀት ነው።
ስለዚህ、 በሁለት ዓለማት ውስጥ የሚኖር ሰው、 ከሥጋ (ቁስ) ነፃ መውጣት አለበት፤ ይህም የማስታወስ ንድፈ-ሀሳብ እንደሚያመለክተውና በ"ፌዶን" ማስረጃዎች ለማረጋገጥ እንደሚሞክረው、 ዘላለማዊ ተፈጥሮ ባላት ነፍስ ፍላጎቶች መሰረት ለመኖር ነው። ወደ እውነተኛ ደስታ የምትመራው คุณธรรม (Virtue)、 በዋናነት የምትገኘው ስሜት ለልብ、 ልብ ደግሞ ለአእምሮ ጥበብ በመገዛት ከሚመነጨው የስነ-ልቦና ስምምነት ነው። ስለዚህ、 በሕዝብ ደረጃ、 የመንግሥት ዓላማ ሁሉም ዜጎቿ ወደ คሥነ ምግባርን እንዲያመሩ በተገነባች ከተማ ላይ መስተዳድርን መምራት ይሆናል።
የፕላቶ የጋራ-ሃብት አስተሳሰብ ከቶማስ ሞር እና ከካምፓኔላ ዩቶፒያዎችጀምሮ እስከ ዘመናዊው ኅብረተሰባዊነት ንድፈ-ሀሳቦች ድረስ ብዙ ማህበራዊና ፍልስፍናዊ ንድፈ-ሀሳቦችን አነሳስቷል። በአጠቃላይ የፕላቶ አስተሳሰብ በምዕራቡ ዓለም አስተሳሰብ ላይ ጥልቅ ተጽዕኖ አሳድሯል፤ ይህም በሥነ-መለኮት (ሙስሊም፣ አይሁድ ወይም ክርስቲያን) መስክም ሆነ ይህ አስተሳሰብ የመጀመሪያው ሞዴል በሆነበት ዓለማዊ ፍልስፍና መስክ ላይ ነው።

## የአስተሳሰቡ ገጽታዎች

በፒታጎረስ ተጽዕኖ ስር በፕላቶ አስተሳሰብ ከሚታወቀው የአመክንዩ-ሒሳባዊ ዝንባሌ ጎን ለጎን፣ በሶቅራጠስ ተጽዕኖ ስር በመንፈሳዊ ህይወት ከፍተኛ ደረጃዎች ላይ ወደ ምስጢራዊነት ያዘነበለ አቅጣጫ እናገኛለን።

* ከአንድ በኩል፣ ፕላቶ በአምሳሎች ዓለም መኖርን ለማረጋገጥ በተጠቀመበት ስልታዊ የክርክር ዘዴው ውስጥ፣ በእውቀት መስክ አመክንዩ በሙሉ ትክክለኛነት ተጠቅሟል። እንዲሁም የሒሳብ ማስረጃን ከፒታጎራውያን በመውሰድ የእነሱን ግምታዊ ዘዴ ተግባራዊ አድርጓል፤ ፈላስፋ ሒሳብን ማጥናት እንዳለበትም አጥብቆ ያምን ነበር። በዚህም ምክንያት በአካዳሚው በር ላይ "ሒሳብ የማያውቅ ወደዚህ አይግባ" ብሎ ጽፏል፤ ይህም ሒሳብ በእሱ አስተምህሮት ውስጥ ያለውን ከፍተኛ ጠቀሜታ የሚያሳይ ትልቅ ማስረጃ ነው።

* በሌላ በኩል፣ ከኦርፊክ እምነትና ከፒታጎራውያን ትምህርቶች የተቀበለውን ጥልቅ ምስጢራዊ አዝማሚያ በዚህ ሎጂካዊ-ሒሳባዊ አስተምህሮት ላይ ጨምሯል። ይህ ጥልቅ መንፈሳዊ ዝንባሌ በፕላቶ ዘንድ ከጊዜ በኋላ በመጡት ምስጢራዊያን ላይ፣ ክርስቲያኖችም ሆኑ ሙስሊሞች፣ ከፍተኛ ተጽዕኖ አሳድሯል።

ፕላቶ ከስሜታዊ ልምድ ወሰን በላይ የሆነውን ይህንን ከፍ ያለ ህልውና በቃላት የመግለጽን አስቸጋሪነት ተገንዝቦ ነበር። በዚህም ምክንያት የዚህን አእምሯዊ ዓለም እውነታና ሃሳባዊ ገጽታዎች ለማስረዳት ወደ ተረትና ወደ ምናባዊ ምስሎች ተጠግቷል።

በፕላቶናዊ ልምድ ላይ ግልጽ ተጽዕኖ ያሳደረ አንድ ጠቃሚ ነገር ነበር። ፕላቶ ለእውቀትና ለፍጹም አምሳሎች የነበረው ከፍተኛ ጥማት ወደ ማሰላሰል፣ ብቸኝነት፣ ብሕትውና  እና ነፍስ በሥጋ ላይ እንድትሰለጥን ቢገፋውም፣ በፖለቲካ ውስጥ የመሳተፍና በአስተዳደር ጉዳዮች ላይ አስተዋጽኦ የማድረግ ዝንባሌን በነፍሱ ውስጥ ባሳደረው የአሪስቶክራሲያዊ አካባቢ ውስጥ አድጓል። ከዚህም ጋር፣ የፕላቶ አስተሳሰብ ከዚህ ባለሁለት አቅጣጫ ወደ ንድፈ-ሀሳብና ወደ ተግባር፣ በሌላ አነጋገር ወደ ፍልስፍናዊ ማሰላሰልና ወደ ፖለቲካዊ ሥራ ከመሄድ መላቀቅ አልቻለም። የፍልስፍናዊ ማሰላሰሉ ዓላማ ነፍስን በማዳንና ጥበብን በመተግበር ማጥራት ከነበረ፣ የፖለቲካ ሥራው ዓላማ ደግሞ የግሪክን የከተማ-ግዛት ሥርዓቶች በማሻሻል የግሪክን ዜጋ ለማነጽ ተስማሚ ሁኔታዎችን መፍጠር ነበር፤ ይህም በውስጥና በውጭ ሰላምን ያረጋግጥላታል።

## ፖለቲካ

የፕላቶ ውይይቶች በፖለቲካ ላይ ይመክራሉ። የፕላቶ በጣም የታወቁ ትምህርቶች በስራዎቹ ውስጥ ይገኛሉ፦ ህዝባዊ መንግሥት (The Republic)፣ ሕጎች (The Laws) እና የመንግስት ሰው (The Statesman)። ፕላቶ እነዚህን አመለካከቶች በራሱ አንደበት ስላልተናገረና በውይይቶቹ መካከል ስለሚለያዩ፣ የእሱን የግል አመለካከቶች እንደሚወክሉ በእርግጠኝነት መናገር አይቻልም።

ሶቅራጠስ ማህበረሰቦች ከግለሰብ ነፍስ ፍላጎት / መንፈስ / አእምሮ አወቃቀር ጋር የሚዛመድ ባለሶስት-ደረጃ መዋቅር እንዳላቸው ያረጋግጣል። እነዚህ ሶስት አወቃቀሮች የማህበረሰቡን መደቦች ይወክላሉ፦
 
* አምራች (ሰራተኛ)፦ ሰራተኞች፣ አናጺዎች፣ የቧንቧ ሰራተኞች፣ ግንበኞች、 ነጋዴዎች、 ገበሬዎችና ከብት አርቢዎች、 ወዘተ... እነዚህ ከነፍስ "የምግብ ፍላጎት (Appetite)" አወቃቀር ጋር ይዛመዳሉ።

* ጠባቂ (ጦረኞች ወይም ዘበኞች)፦ ጀብደኞች፣ ጠንካሮችና ደፋሮች የሆኑ፤ በጦር ኃይሎች ውስጥ ያሉ ናቸው። እነሱ ከነፍስ "የመንፈስ (Spirit)" አወቃቀር ጋር ይዛመዳሉ።

* ገዢ (ገዢዎች ወይም ፈላስፋ ነገሥታት)፦ ብልሆች、 ምክንያታዊዎች、 ራሳቸውን የሚቆጣጠሩ、 ጥበብን የሚወዱና ለማህበረሰቡ ጥቅም ውሳኔዎችን ለማድረግ ተስማሚ የሆኑ ናቸው። እነዚህ ከነፍስ "ሰበብ" አወቃቀር ጋር ይዛመዳሉ፤ ቁጥራቸውም በጣም ጥቂት ነው።
በዚህ ሞዴል መሠረት、 የኤቴንስ ዲሞክራሲ መርሆዎች (በሶቅራጠስ ዘመን የነበሩት) ውድቅ ይደረጋሉ፤ ምክንያቱም ለመግዛት ተስማሚ የሆኑት ጥቂቶች ናቸው። ሶቅራጠስ በንግግርና በማሳመን ፈንታ አስተዋይነትና ጥበብ መግዛት እንዳለባቸው ያምናል።

ፈላስፎች ገዢዎች እስኪሆኑ ድረስ፣ ወይም ገዢዎችና መሪዎች ፍልስፍናን በእውነትና በአግባቡ እስኪለማመዱ ድረስ፣ እንዲሁም የፖለቲካ ሥልጣንና ፍልስፍና እስኪገናኙ ድረስ—ዛሬ ያሉት አብዛኞቹ ዝንባሌዎች አንዱን ብቻ በመከተል ሌላኛውን ስለሚከለክሉ—ከተሞች ከክፋት አያርፉም፤ የሰው ልጆችም እንዲሁ የሚያርፉ አይመስለኝም።"

ስለ መንግሥታትና ስለ ገዢዎች በሚመለከት、 ሶቅራጠስ የትኛው የተሻለ እንደሆነ ይጠይቃል፦ መጥፎ ዲሞክራሲ ወይስ በጨቋኝ የሚመራ መንግሥት? በክፉ ጨቋኝ መገዛት በዲሞክራሲ ከመገዛት የተሻለ ነው ብሎ ይከራከራል (ምክንያቱም በሁለተኛው ጉዳይ ሁሉም ሕዝብ ለመጥፎ ድርጊቶች ተጠያቂ ይሆናል፤ በአንዱ ሰው ከመፈጸም ይልቅ)።
ስለ መንግሥታትና ስለ ገዢዎች በሚመለከት、 ሶቅራጠስ የትኛው የተሻለ እንደሆነ ይጠይቃል፦ መጥፎ ዲሞክራሲ ወይስ በጨቋኝ የሚመራ መንግሥት? በክፉ ጨቋኝ መገዛት በዲሞክራሲ ከመገዛት የተሻለ ነው ብሎ ይከራከራል (ምክንያቱም በሁለተኛው ጉዳይ ሁሉም ሕዝብ ለመጥፎ ድርጊቶች ተጠያቂ ይሆናል፤ በአንዱ ሰው ከመፈጸም ይልቅ)።
በሶቅራጠስ መሠረት መንግሥት በአጠቃላይ ከአሪስቶክራሲ (የምርጦች አገዛዝ) ወደ ቲሞክራሲ (የክብርተኞች አገዛዝ)、 ከዚያም ወደ ኦሊጋርኪ (የጥቂቶች አገዛዝ)、 ከዚያም ወደ ዲሞክራሲ (የሕዝብ አገዛዝ) እና በመጨረሻም ወደ ጨቋኝነት (የአንድ ጨቋኝ ሰው አገዛዝ) ከሚወርዱ የተለያዩ የነፍስ ዓይነቶች የተዋቀረ ነው። በአሪስቶክራሲ ጽንሰ-ሀሳብ ውስጥ ያለው አገዛዝ (ፖለቲካ) በፕላቶ "ህዝብዊ መንግሥት" ውስጥ ድጋፍ ያገኛል። ይህ ሥርዓት የሚመራው በፈላስፋ ንጉሥ ነው፤ ስለዚህም በጥበብና በምክንያታዊነት ላይ የተመሠረተ ነው።

## ዋቢ መጻህፍት
የ ፕላቶ አሰተዋዖኦ
* ረፕብሊክ 
* ሥነ ውበት
* ፖለቲካ
* ሜታፊዚክስ
* ሥነ ዕውቀት (ኢፒስቲሞሎጅ )
* ሥነ ምግባር

መደብ:ፈላስፋዎች
መደብ:የግሪክ ሰዎች