open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези

**Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Коргон јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезези Кан-Оозы аймактыҥ тӱштӱк келтейинде јадат, текши јери 1500 га, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1172 метрге бийик. Казахстан Республикала кыйулажат (*приграничная зона*). Јурт јеезениҥ јери Тӧгӧрик ле Теректӱниҥ сындарыныҥ алдында јадат, Темир ле Тогай деген кырлар јеезенеҥ ыраак јок. Мӧндӱр-Сокконныҥ суузы Чарыштыҥ суузына кирет.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1172 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 811 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* балдардыҥ туразы — 1;
* эмчилик — 1;
* јурттыҥ библиотеказы — 1;
* алтай тӱӱки ле культураныҥ музейи;
* јурттыҥ клубы — 1;
* стадион — 1;
* почта — 1;
* агаш јарар јер — 1
* магазин — 3.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Моты-Оозыныҥ јурт јеезези

**Моты-Оозыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Моты-Оозы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Моты-Оозыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Кан-Оозы аймактыҥ тӱндӱк јанында, текши јери 27800 га. Јеезениҥ јери Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ, Наралканыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Мотыныҥ суузыныҥ, Тектен ле Келейдиҥ суузыныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 953 метрге бийик.
Јурт јеезеде айры јолдор, боочылар бар: Келейдиҥ, Јалаҥыйдыҥ, Јалаҥый-Бажыныҥ боочылары. Јеезениҥ јериле Кан-Оозы — Солонешный деп Алтай кырайла бириктирип турган регионал учурлу кӧӧлик јол ӧдӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 876—982 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 970 кижи болгон, олордыҥ алтайлар,орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 2;
* Балдардыҥ туразы — 1;
* Эмчилик — 3;
* Јурттыҥ библиотеказы — 2;
* Алтай тӱӱки ле культураныҥ музейи;
* Јурттыҥ клубы — 3;
* Стадион — 2;
* Почта — 1;
* Агаш јарар јер — 2;
* Крестьян-фермер ээлем — 40
* Магазин — 6.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези

**Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чаргы-Оозы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезезиниҥ јери Алтай кырайдыҥ Солонешный аймагы барып јаткан јолды јакалай барат. Јурттыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Тураты деп јурт, тӱштӱк-кӱнчыгыш јанындӧӧн Кара-Коол ло Моты-Оозыныҥ јери. Ануйдыҥ сындарынаҥ аккан суулар Јаш-Тура келтейиндӧӧн агып барат. Јеезениҥ јеринде кырларда куй таштар бар, мында атка чыккан «Денисовы пещеры». Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 711—895 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1215 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациялык тӧс јери — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* Баштамы школ — 2;
* Јурттыҥ клубы — 3;
* Библиотека — 1;
* Эмчилик — 3;
* Магазин — 5;
* Агаш јарар эдим — 2.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Экинурдыҥ јурт јеезези

**Экинурдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Экинур јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Экинурдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, тӱндӱк јанында Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ, Наралканыҥ сын тайгалары, Эмегенниҥ, Быргастыныҥ, Ӧбӧгӧнниҥ суулары Канныҥ суузына киргенинде турат. Тӱштӱк јанында Канныҥ сазы кӧлдиҥ јаныла, Кан-Оозы јуртка јетире чӧйилет. Кӱнчыгыш келтейинде байлу кыр Алтын-Туу Јабаган јаар турат. Тӱндӱктей эки боочы бирӱзи Келейдиҥ, бу јолло Солонешный аймакка једер арга бар, экинчизи Јалаҥый-Бажыныҥ боочызы, оноҥ ары Јалаҥайга, Чаргы-Оозына, Моты-Оозына, Келейге айланып келер арга бар. Ӱч ӧзӧк Быргасты, Эмеген ле Ӧбӧгӧн чӧйилип, бир јерге баштары биригет. Ачык, чӧл-јалаҥ јер, элбек кыраларлу, одор-јалаҥдарлу, јаан састу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1082 метрге бийик. Экинур јурттыҥ рельефы чӧл јерге тӱҥей.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1634 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* балдардыҥ туразы — 1;
* эмчилик — 1;
* культураныҥ байзыҥы — 1;
* музей — 1;
* библиотека — 1;
* магазин — 5;
* пилорама — 1.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Амырдыҥ јурт јеезези

**Амырдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јери — Амыр јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Амырдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, аймактыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Теректи, Сайлугем, Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ сындарыныҥ эдегинде, Абайдыҥ чӧл-јалаҥында, Кӧк-Сууныҥ бажында 38-чи километринде, Кадын сууныҥ коолында турат. Јурт јеезеге Улужай, Јӱс-Тыт, Кызыл-Јар деп јурттар кирет. Кӧк-Суу кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар агала, оноҥ ары бу суу Кадынга кирип јат. Јердиҥ алдында суулар, кардыҥ ла јаҥмырдыҥ суулары, тош кайылган суулар ончозы Кадын суузын толтырат. Бу сууныҥ тереҥи 1-1,5 метр болзо, оныҥ тууразы 3 метрдеҥ 6 метрге јетире. Јараттары кайыр. Јурттаҥ ырак јокто Каҥза деп кыр бар. Јаҥмырдыҥ алдында кырбаштай булут кыймыраар, оноҥ јазым јокко јут келер. Айландыра кырлары Тудукту, Акташ, Кӱркӱрек. Јуук јаткан деремнелер: Абай, Јӱс Тыт, Кызыл-Јар, Улужай, Талду, Кадынныҥ тереҥи 2-4 метр, јалбагы 8 метрдеҥ 50 метрге једет, јараттары база кайыр. Кадын суу јаскыда кандык айдыҥ ортозы киреде кӧпчизе, кӱӱк айда тыҥыда кӧдӱрилет.
Јурт јеезениҥ турган јери тӱс, јалаҥ јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1076—1270 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1780 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* баштамы школ — 2
* спортклуб — 1;
* балдардыҥ туразы — 1;
* культураныҥ байзыҥы — 2;
* библиотека — 2;
* краевед музей — 1;
* эмчилик — 2;
* магазин — 3.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Катандуныҥ јурт јеезези

**Катандуныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јери — Катанду јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Катандуныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер, Сайлугем, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту сын тайгаларга курчаткан, Катандуныҥ чӧл јалаҥында , Кадын сууга Кичӱ ле Јаан Катанду, Тӱҥӱрдиҥ, Кујурлуныҥ суулары кожылган јерде турат. Јурт јеезеге ӱч јурт кирет Кујурлу, Тӱҥӱр, Катанду дезе тӧс јери. Бу Кӧксу-Оозы аймактыҥ эҥ ле тӱштӱк јурт јеезези болуп јат, мында Сибирдиҥ, Алтайдыҥ эҥ бийик кыры Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 4506 метрге бийик.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 955—853 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1773 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 2;
* балдардыҥ туразы — 2;
* эмчилик — 3;
* јурттыҥ библиотеказы — 2;
* алтай тӱӱки ле культураныҥ музейи;
* јурттыҥ клубы — 2;
* стадион — 2;
* почта — 1;
* агаш јарар јер — 2;
* Крестьян-фермер ээлем — 5.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези

**Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јери — Кӧксу-Оозы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Ыйыктуныҥ сындарыныҥ эдегинде, Оймонныҥ чӧл јалаҥында, Кӧк-Суу Кадынга киргенинде турат. Казахстанныҥ гран кыйуларынаҥ тыҥ ла ырак эмес јерде.Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 974—1169 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5109 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* орто ӱредӱлӱ школ — 2;
* толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 2;
* баштамы школ — 5;
* сургалдыҥ туразы — 2;
* ДЮСШ;
* культура байзыҥы — 5;
* аймактыҥ библиотеказы;
* аймактыҥ эмчилиги;
* тӱрген болуш јетирер эмчилик;
* музей — 4;
* стадион — 6;
* магазин — 25;
* конор тура —10;
* турбаза — 20;
* АЗС — 5;
* кӧӧликтер јазаар јер СТО —4;
* «Оймонныҥ солундары» деп газеттиҥ редакциязы.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Myortvoye lake in Ust-Koksinsky District.jpg|Алтыгы Мыйтуныҥ кӧлинеҥ 1 км јуук јерде  


## Ајарулар

## Тайантылар
* Генеральный план Усть-Коксинского сельского поселения Усть-Коксинского района Республики Алтай
Корбо-Талдыҥ јурт јеезези

**Корбо-Талдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Корбо-Тал јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы аайынча (10-Р3 темдектӱ) Корбо-Талдыҥ јурт јеезезине статус ла гран — кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Корбо-Талдыҥ јурт јеезези Кӧксу-Оозы аймактыҥ ортозында турат, Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ, Ыйыктуныҥ, Сайлугемниҥ сын тайгаларына курчаткан, Казахстанныҥ гран кыйузына јуук јерде, Кадынныҥ јарадында турат. Јеезеге ӱч јурт кирет: Теректӱ, Кеме-Кечӱ, Корбо-Тал тӧс јери, текши јериниҥ кеми 38,00 кв.км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 933—1061 метрге бийик.
Айландыра кырлар мӧҥкӱ тошторлу, каскак ла бийик. Кадын суу Ӱч-Сӱмердиҥ мӧҥкӱлеринеҥ башталат.

 
## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1060 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 2;
* баштамы школ — 1;
* культура байзыҥы — 2;
* библиотека 1;
* эмчилик 1;
* стадион — 2;
* магазин — 4;
* конор тура — 3;
* турбаза — 4;
* АЗС — 1.



## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Сооруныҥ јурт јеезези

**Сооруныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јери — Соору јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Сооруныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде турат, текши јери 1925,00 га, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажыныҥ тайгалардыҥ колтыгында, Кадынга кожылган Сооруныҥ, Кайтанактыҥ, Саксабайдыҥ сууларыныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 999—1070 метрге бийик. Јурт јеезеге беш јурт кирет.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1727 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 2;
* толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 1;
* баштамы школ — 2;
* культура байзыҥы — 4;
* библиотека 2;
* эмчилик 5;
* стадион — 4;
* магазин — 6;
* конор тура — 3;
* турбаза — 4;
* АЗС — 1;



## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Коргонныҥ јурт јеезези

**Коргонныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Коргон јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Коргонныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Коргонныҥ јурт јеезези Кан-Оозы аймактыҥ тӱштӱк јанында, аймактыҥ тӧс јерине јетире ..км, Республиктиҥ тӧс калазына Улалуга јетире ..км. Јурт јеезеде 2 јурт. Јеринде Чарышка Марал суу кирет, Коргонныҥ ла Шуҥмарыныҥ суулары агат. Чарас ичи чала капчал, кызык јерлӱ, кырлары талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 806 метр кире болот. Тӱс, ак јалаҥ јери ас. Јымжак агаш мында јакшы ӧзӧт: аспак, кайыҥ, јодро, каргана, беле, јайгыда ӧлӧҥ-чӧп тӧ бийик койу чыгат. Јӱзӱн тайалар, јыраалар ла эм ӧлӧҥдӧр кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 630—700 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 752 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* баштамы школ — 1;
* библиотека — 1;
* јурттыҥ клубы — 2;
* серикпе — 1;
* эмчилик — 2;
* почта — 1;
* магазин — 3;
* пекарня — 1;
* турбаза — 3;
* стадион — 2.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Артыбаштыҥ јурт јеезези

**Артыбаштыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Артыбаш јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Артыбаштыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Артыбаштыҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Алтын Кӧлдиҥ оҥ јарадында турат, Аба-Јыштыҥ ортозында.
Јанында Кӧкуйа, Јыланду, деп туулар. Јыланду кырдыҥ ӱстинеҥ кӧрзӧ, кӧлдиҥ кӱскӱзи јап-јарт кӧрӱнет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—589 метрге бийик. Алтын Кӧлдиҥ јарадында турган учун јурт јеезениҥ јеринде аҥылу микроклимат. Эҥ ле јылу кыш Јайлуда болот, кӧлдиҥ јанында улай ла *фёновый* салкын согот, Ыйык-Агаш ла Артыбаштыҥ ортозында кӱр бар, кӱр кӧл лӧ чыгара агып јаткан Бийдиҥ (Ӧӧн суу база бир ады) суузын бӧлип јат.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2145 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Артыбаштыҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 2;
* балдардыҥ туразы — 3;
* культураныҥ байзыҥы — 4;
* библиотека — 3;
* стадион — 3 ;
* Ыйык-Агаштыҥ эмчилиги;
* Тӱрген болуш јетирер эмчилик;
* Аптека — 5;
* Ашкана — 5;
* Конор тура — 4;
* Почта — 1;
* Кӧӧликтер јепсеер јер — 3;
* Туристтерле иштеер база — 6;
* Магазин — 20;
* турбаза — 20;
* причал — 3;
* Саду ӧткӱрер рынок.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Kater teletskoe lake.JPG|Алтын Кӧл. Артыбашта катер
Файл:Смотровая площадка Тилан Ту.jpg|Артыбаш, Јылантууда ајыктанар тепсеҥ
Файл:Вид с серебряднного источника - panoramio.jpg|Мӧҥӱндӱ сууныҥ јанынаҥ кӧрзӧ_-_panoramio


## Ајарулар

## Тайантылар
Бийдиҥ јурт јеезези

**Бийдиҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Бий јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Бийдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Бийдиҥ јурт јеезези Турачак аймактыҥ кӱнбадыш келтейинде турат. Иолго ло Чаптыганныҥ сындарыныҥ учында турат, Аба-Јыштыҥ ортозында кара агашту јерде, јол јанынаҥ кӱч айалгада јеезе, кыштыҥ ӧйинде јол јок. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 497—588 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 812 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 балдардыҥ туразы;
* 1 библиотека;
* 2 јурттыҥ клубы;
* 2 эмчилик;
* 2 магазин;
* 1 пилорама.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Салазанныҥ јурт јеезези

**Салазанныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Салазан јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Салазанныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-јыштыҥ ортозында турат. Јурт јеезеге ӱч јурт кирет: Дайбово, Ала-Кайыҥ, Салазан тӧс јер. Айландыра кырлары кара агашла туй бӱркелген.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 277—313 метрге бийик. Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы -14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 958 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Салазанныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 2 баштамы школ;
* 3 магазин;
* 3 јурттыҥ клубы;
* 1 почта;
* 2 агаш јарар јер.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Кебезенниҥ јурт јеезези

**Кебезенниҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Кебезен јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кебезенниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ оҥ јарадында турат. Айландыра Ужубе-Јелбеген, Ӱч-Сӱӱри, Кивер, Солу, Сары-Чоҥмо, Пеже, Јаан Аталык деп туулар курчайт. Кебезенниҥ суузы Ӧӧн сууга кирет. Ӧӧн сууныҥ ол јанында јурттыҥ бир бӧлӱги. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—500 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

Заречье ле Промартель деп јурттар јоголгон.

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1311 кижи болгон, олордыҥ орустар, тубалар, кумандылар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Кебезенниҥ јурт јеезениҥ администрациязы;
* 2 орто ӱредӱлӱ школ;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 3 библиотека;
* 3стадион;
* 5 культураныҥ байзыҥы;
* 2 почта;
* 5 эмчилик;
* 1 серкпе;
* 2 АЗС;
* 3 пилорама;
* 7 магазин;
* 3 ашкана.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Талдуныҥ јурт јеезези

**Талдуныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында јурт јеезе. Администрациялык тӧс јери — Талду јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Талдуныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Талдуныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ, Теректиниҥ сындарыныҥ эдегинде, Талду сууныҥ јарадында турат. Јурт јеезеге ӱч јурт кирет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1140—1168 метрге бийик. Айландыра сын тайгалары мӧҥкӱ тошло бӱркелген. Талдуныҥ јурт јеезези Кан-Оозы аймактыҥ јериле кыйулажат. Сугаш ла Кырлык јурттардыҥ ортозында боочы бар.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1417 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 2;
* баштамы школ — 1;
* балдардыҥ туразы — 2;
* культураныҥ байзыҥы — 2;
* эмчилик — 2;
* стадион — 2;
* почта — 2;
* Сугаштыҥ агашээлеми;
* ашкана;
* конор тура;
* магазин — 14;
* СПК «Абайский»;
* ООО «Абай»;
* крестьян-фермер ээлем — 28.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези

**Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Кӧзӱл јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезиниҥ јери Кан-Оозы аймактыҥ кӱнбадыш јанына келижет, текши јери аймактыҥ тӧс јерине јетире 10 км, республиканыҥ тӧс јерине јетире 231 км, Јаш-Турада эҥ ле јуук темирјол станцияга јетире 343 км. Чарыш ла Кӧзӱл суулар агат.
Јеезениҥ тӧс јери Кӧзӱл (текши јери 124,4 га), јурттаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыштай Кайсын (текши јери 89,17 га) јурт јадат, тӱндӱк јанында — Кара-Суу (текши јери 58,8 га) јурт, ого једерге Кан-Оозы кечире барар керек.
Ӧскӧ јурт јеезелерле кыйулары: тӱндӱк-кӱнчыгышта Экинурдыҥ ј.ј., тӱштӱк-кӱнчыгышта Мӧндӱр-Сокконныҥ ј.ј., тӱштӱк-кӱнбадышта Алтай кырайдыҥ јери, кӱнбадышта Айты-коолдыҥ ла Чаргы-Оозыныҥ ј.ј. Кыш мында 170—180 кӱн турат, кӱчӱрген айдаҥ тулаан айга јетире карлу, шуурганду сооктор болот. Јердиҥ кыртыжы 140 см једет. Салкын кӧп сабада тӱштӱк-кӱнбадыштаҥ келет, тӱргени 2 −6 км/час, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 432 мм. Агаштар текши јердиҥ 68 % болот, сас — 27 %.Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 951—1088 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 942 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* толо эмес ӱредӱлӱ школ — 1;
* баштамы школ — 1;
* балдардыҥ туразы — 2;
* библиотека — 2;
* эмчилик — 3;
* магазин — 5;
* почта — 1.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези

**Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Курмач-Байгол јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Курмач-Байголдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Байголдыҥ (Кууныҥ кош суузы) оҥ јарадында турат. Јеезеге ӱч јурт кирет Ийт-Кӱч, Суранаш, Курмач-Байгол тӧс јери. Тӱштӱк јанында Тегри-Чоккон деп тайганыҥ сыны. Кӱнчыгыш јанында Байгол суу, кӱнбадыш јанында Опуночак деп суу агат. Айландыра Урчын, Чоҥмо, Спырна, Пеже, Кӧчимер, Тобыр, Ӱлден деп кырлар курчайт. Кара тудуш тайга јер, ортозында састарлу.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 370—450 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 256 кижи болгон, олордыҥ чалкандулар, тубалар, кумандылар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Курмач-Байголдыҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* 1 толо эмес текши ӱредӱлӱ школ;
* 2 баштамы школ;
* 3 библиотека;
* 3 стадион;
* 3 эмчилик;
* 3 јурттыҥ клубы;
* 1 почта;
* 3 пилорама.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Турачактыҥ јурт јеезези

**Турачактыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Турачак јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Турачактыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Турачактыҥ јурт јеезези Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ јарадында турат. Јеезеге беш јурт кирет. Айландыра Бийдиҥ-Јалы, Ӱжӱбе-Јелбеген, Тилаштар, Ӱч-Сӱӱри деген кырлар курчайт. Тайгазында ӧзӱп јаткан агаштары-јымжак агаш-кайыҥ, карагай, чиби, аспак, јойгон. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 300—360 метрге бийик. Климады орто-континентал. Кышкыда бу аймакта јаан кар тӱжет, сооктор 25-30 градустаҥ тӧмӧн тӱшпейт, јай тыҥ изӱ эмес, кей серӱӱн ле чыкту.
Јайдыҥ ӧйинде јердиҥ ажы — мешкелер, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, јиилектер, кузук јакшы бӱдет. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5–2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5738 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* 2 орто ӱредӱлӱ школ;
* 4 балдардыҥ туразы;
* 1 кӱӱлик санат(музыкальная школа);
* 2 аймактыҥ эмчилиги;
* 3 јурттыҥ эмчилиги
* 4 библиотека;
* 2 краевед музей;
* 4 стадион;
* 2 почта;
* 2 кӧӧликтер јазаар јер;
* 3 АЗС;
* 5 пилорама;
* 21 магазин;
* 8 конор тура;
*  30 турбаза.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Акташтыҥ јурт јеезези

**Акташтыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Акташ јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Акташтыҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Акташтыҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Курайдыҥ сындарыныҥ тӱштӱк јанында, Кыскашту-Ойык, Кубатуру, Кара-Кайа, Кабакту-Тайга деген кырларга курчаткан, Акташ сууныҥ јарадында турат. Јуртта 24 ором: Космонавттардыҥ, Чуйдыҥ, Юбилейный, Депутатский, Пушкинниҥ, Зяблицкийдиҥ, Кузнецовтыҥ, Ленинниҥ, Фрунзениҥ, Иштиҥ, С.Моховтыҥ, Ленинниҥ, Кырында, Карла Маркстыҥ ла о.ӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1350 метрге бийик. Климады кезем-континентал . Јакалай тӱндӱк ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3356 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 1 кӱӱлик сургал;
* 1 библиотека;
* 1 культура байзыҥы;
* эмчилик;
* стадион;
* 5 магазин;
* 2 пекарня;
* 4 конор тура;
* 10 турбаза;
* 2 АЗС;
* 1 СТО;
* 3 пилорама.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:RedGate 0281.jpg |Улаганский тракт, Красные ворота


## Ајарулар

## Тайантылар
Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези

**Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Балыкту Јул јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Балыкту Јулдыҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Улаганныҥ тайгаларыныҥ ортозында, Тужар ла Кызыл-Таштыҥ сууларыныҥ јанында, Улаганнаҥ 15 км тӱндӱктей, Кату-Јарыктыҥ боочызы јаар јолдо турат. Јеезеге эки јурт кирет, тӧс јер Балыкту Јул. Оромдоры (23): Курганду кош ором, Кызыл-Таш деп кош ором, Пазырыкск деп кош ором, Тужар деп кош ором, Бак-балык ла о.ӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1407—1433 метрге бийик. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1795 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 2 эмчилик;
* 2 библиотека;
* 1 АЗС;
* 2 стадион;
* 2 культураныҥ байзыҥы;
* 1 музей;
* 1 почта;
* 3 магазин;
* 4 турбаза.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Balyktuyul 013 6393.jpg|Балыкту Јул јурт
File:Пазырыкские курганы 04.jpg|Пазырыктыҥ кургандары
File:Pazyryk barrows.jpg | Пазырыктыҥ курганы
File:Пазырыкский курган.jpg|Пазырыктыҥ кургандары
File:Пазырыкские курганы 01.jpg|Пазырыктыҥ курганы
File:Пазырыкские курганы 02.jpg|Пазырыктыҥ кургандары
File:Река Башкаус.jpg| Башкуш суу


## Ајарулар

## Тайантылар
Улаганныҥ јурт јеезези

**Улаганныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Улаган јурт «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Акташтыҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Улаганныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Башкуш суу ла Јаан Улаган деп суулардыҥ бириккунинде, Улаганныҥ трагыныҥ 51-чи км., Акташ јанынаҥ Улаганныҥ боочызын ашса ла ырак јокто турат. Јуртта 64 ором: Јараттай, И.Ортонуловтыҥ, В.Шукшинниҥ, Кӱреелей, Кокышевтиҥ, Јеҥӱниҥ 70 јылдыгыныҥ, Алтай, С.П.Кончубаевтиҥ, Сибирдиҥ, Чӧбӧлкӧптиҥ кош оромы ла о.ӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1231 метрге бийик.
Климады кезем-континентал. Кыш сӱреен соок, кату болот. Кезик јылдарда чаган айда эҥ ле тыҥ соок -50 де, -60 да градуска тӱжӱп турар, је ойто Чолушман ӧзӧктӧ ондый сооктор јок, кыш јымжак. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми -1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура -58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы -3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2609 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустарла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Улаган аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 кӱӱлик сургал (муз.школа);
* 1 аймактыҥ библиотеказы;
* 1 музей;
* 1 балдардыҥ туразы;
* 1 аймактыҥ эмчилиги;
* 1 спортшкол;
* 1 стадион;
* 1 культураныҥ байзыҥы;
* 1 почта;
* 4 ашкана;
* 5 конор тура;
* 1 СТО;
* 2 АЗС;
* 5 магазин.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Chulyshman River Valley 101 0312.jpg| Природный парк «Ак Чолушпа»
File:Road sign Ulagan.jpg | Улаган
File:Улаган.jpg | Улаган
File:Ust-Ulagan 2016-07-29 1.jpg | Улаган
File:Ust-Ulagan 2016-07-29 2.jpg | Улаган
File:Ust-Ulagan.jpg| Улаган


## Ајарулар

## Тайантылар
Чолушпаныҥ јурт јеезези

**Чолушпаныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Балыкчы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чолушпаныҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде турат, Ак-Чолушпа ӧзӧктӧ, Башкуш сууныҥ сол јарадында, Алтын Кӧлдӧҥ ырак јок јерде турат. Јеезеге тӧрт јурт кирет: Беле, Кӧк-Паш, Кӧӧ, Балыкчы тӧс јер. Чолушманныҥ суузы Кӧлдиҥ тӱштӱк учына келип кирет, кӧлгӧ кирген суулардыҥ эҥ ле јааны. Эбире сӱреен кайыр, кӧп учар-сууларлу, каскак кырлар, ортозында чик јок јабыстай јерде, ыжык ла јылу ӧзӧктӧ, Улаган келтейинде јурттарга кӧрӧ канча катап јымжак. Мында јулукту агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет.
Балыкчы јурттаҥ ырак јокто кӧлдиҥ јарадында Јайлу деп јуртта Алтай ичиниҥ эҥ јылу кыжы болот, кыш туркунына температура 10-ноҥ тӧмӧн тӱшпейт. Чолушман ичи база јылу јер. Улаганныҥ јолында Кату-Јарык деп боочы бар. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 459—822 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1144 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар, телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 4 библиотека;
* 4 культура байзыҥы;
* 2 стадион;
* 1 почта;
* 6 магазин;
* 3 пекарня;
* 10 турбаза.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Чибиттиҥ јурт јеезези

**Чибиттиҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чибит јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чибиттиҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Чибиттиҥ суузыныҥ јарадында, Курайдыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Кабакту-Тайга, Кыскашту-Ойык, Эже-Туру деп јаан туулардыҥ јанында, Чуйдыҥ трагында турат. Ырак јокто Кайыҥ-Суу деп Чибиттиҥ аржаны бар. Јуртта 12 ором: Јолдыҥ, Кокышевтиҥ, Кырында, Јииттердиҥ, Јараттай, Меесте, Садтыҥ, Чибиттиҥ, Чорос-Гуркинниҥ, Чуйская, Олјондо, Эже-Туру. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1174 метрге бийик.
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми— 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 652 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 балдардыҥ туразы;
* 1 эмчилик;
* 1 стадион;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* 4 магазин;
* 5 конор тура;
* 3 ашкана;
* 10 турбаза;
* 1 пилорама. 


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Chibitka River near Krasnye Vorota.jpg | Улаган аймакта «Кызыл каалганыҥ» јанында Чибиттиҥ суузы
File:Чибит. Памятник героям ВОВ.jpg| Чибит. Јууныҥ геройлорына кереес
File:Мажой.jpg | Чуй ӧзӧк.  Мажойдыҥ каскадына јол
File:Chuya River near Chibit.jpg | Чибит. Чуйдыҥ суузы
File:Пазырыкские курганы 04.jpg|Пазырыктыҥ кургандары


## Ајарулар

## Тайантылар
Бешпелтирдиҥ јурт јеезези

**Бешпелтирдиҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Бешпелтир јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Бешпелтирдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Калбажак ла Элюнча суулар биригип, Ӱзнезиниҥ суузы башталганында турат. Беш ӧзӧктиҥ бириккенинде, јайым ачык јерде туруп јат, алдында ырак јокто Ӱйтӱшкен лн Ӧлӧҥдӱ деп јурттар болгон. Јуртты айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 576 метрге бийик.
Каскак кайыр кырлар ортозында ӧзӧктӧрин, актарын, јалаҥдарын ыжыктап, соок салкындарды кийдирбейт, оыҥ учун мында јылу, јымжак кыштар ла серӱӱн, чыкту јайлар болот, агаштар ла ӧлӧҥ-чӧпкӧ јарамыкту айалга турат. Климады орто-континентал.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 546 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ админстрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 балдардыҥ туразы;
* 1 эмчилик;
* 1 культураныҥ байзыҥы;
* 1 библиотека;
* 1 стадион;
* 1 почта;
* АЗС;
* СТО.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Chemalsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (45).jpg| Чамал аймак
Файл:Chemalsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (46).jpg| Чамал аймак
Файл:Chemalsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (48).jpg| Чамал аймак


## Ајарулар

## Тайантылар
Куйустыҥ јурт јеезези

**Куйустыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Куйус јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Бешпелтирдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Тулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Кадын сууныҥ коолында, Куйустыҥ суузы ла Алтыгы-Куйустыҥ суузыныҥ бириккенинде турат. Јеезеге ӱч јурт кирет: Эјеган, Ороктой, Куйус тӧс јер. Бу Чамал аймактыҥ эҥ ле тӱштӱктей турган јурттары. Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары курчайт, Кадын орто агынында, Кырлар каскак ла кайыр. Кыш карлу, је тыҥ сооктор болбойт, ортојылдык температура +4,1 °С, тыҥ ла деген соок чаган айда −20 градустаҥ тӱшпейт. Јай база сыраҥай ла тыҥ изӱлер јок, јаан изӱ айда ортоайлык температура +20 °С. Кей чыкту ла серӱӱн, јайгыда чымыл, томонок, бӧкӧнӧк ас болот. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 557—726 метрге бийик. Климады орто-континентал.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 720 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 2 орто ӱредӱлӱ школ;
* 3 балдардыҥ туразы;
* 3 библиотека;
* 3 эмчилик;
* 3 культураныҥ байзыҥы;
* 3 стадион;
* 1 почта;
* 8 магазин;
* 10 турбаза.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Katun River below Oroktoy Bridge.jpg|Кадын. Ороктойдо кӱрдиҥ алты јаны 
File:Цветёт маральник - panoramio.jpg|Марал чечектейт
File:Сплавщики у Ороктойского моста.jpg|Сууда маргыжар спортчылар Ороктойдо кӱрдиҥ јанында
File:Цветы на ощерах.jpg|Чамал аймак


## Ајарулар

## Тайантылар
Оностыҥ јурт јеезези

**Оностыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Онос јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Оностыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Кадын ла Онос суулардыҥ бириккенинде турат. Јеезеге ӱч јурт кирет. Айландыра Иолго сынныҥ тайгалары курчайт. Кадынныҥ орто агынында кызык ла јайым эмес јерлер.
Кыска, тыҥ изӱлер јок јай (кичӱ изӱ ай - куран ай), ортоайлык температура +10 ала +30 градуска јетире, кыш узун ла соок (кӱчӱрген ай - тулаан ай), ортоайлык температура - 6 ала - 20 јетире. Салкындардыҥ тӱргени ортојылдык кемиле 1,4 м/сек. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде -40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 422—847 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 718 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 3 баштамы школ;
* 3 балдардыҥ туразы;
* 2 библиотека;
* 3 јурттыҥ клубы;
* 3 эмчилик;
* 1 почта;
* 3 магазин.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Katun River below Oroktoy Bridge.jpg|Кадын. Ороктойдыҥ кӱриниҥ алты јаны
File:Цветёт маральник - panoramio.jpg|Марал чечектейт


## Ајарулар

## Тайантылар
Ӱзнезиниҥ јурт јеезези

**Ӱзнезиниҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Ӱзнези јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чамал јурттаҥ тӱндӱктей, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Чуйдыҥ трагынаҥ 20 км ыракта турат. Јеезеге беш јурт кирет. 
Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ мында кыштар чик јок јылу, салкындары ас, тыҥ ла сыркынду эмес. Јай кыска да болзо јеткилинче изӱ. Маала да ажы, јердиҥ де ажы јакшы бӱдӱп быжат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 385—637 метрге бийик. Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде -40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 668 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 2 орто ӱредӱлӱ школ;
* 2 толо эмес текши ӱредӱлӱ школ;
* 4 балдардыҥ туразы;
* 5 эмчилик;
* 5 культура байзыҥы;
* 5 библиотека;
* 3 стадион;
* 1 почта;
* 7 магазин; 
* 11 турбаза; 
* 3 конор тура; 
* СТО;
* АЗС.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Чамалдыҥ јурт јеезези

**Чамалдыҥ јурт јеезези** () — Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чамал јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чамалдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Бешпек тууныҥ эдегинде, Кадын (оҥ јарады) ла Чамал сууныҥ бириккенинде турат. Айландыра сӱрекей кайыр, каскак кырлар, Иолгоныҥ сындары, эҥ бийик кыр Крестовая (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1336 метрге бийик), экинчи бийик кыр Верблюд (929 м). 
Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу,изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—547 метрге бийик. Климады орто-континентал. Ортојылдык температура — +4,4 градус, кейдиҥ чыгы — 66,6%, салкынныҥ тӱргени — 1,4 метр/секундка. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3656 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 кӱӱлик сургал (муз.шк.);
* 2 балдардыҥ туразы;
* 1 аймактыҥ эмчилиги;
* 1 чемет орулу улуска санаторий;
* 3 культураныҥ байзыҥы;
* 1 аймактыҥ библиотеказы;
* 1 краевед музей;
* 3 стадион;
* 1 почта;
* 10 магазин; 
* 10 ашкана;    
* 6 конор тура;    
* туристтерле иштеер јер "Алтай айыл", А.К.Бардинниҥ;
* 2 СТО ;
* 3 АЗС.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Чемал.JPG |Чамал
Файл:Yelanda.jpg|Јыланду
Файл:Chemalsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (63).jpg|Толгойок (Поселок Гидростроителей)
Файл:Uogan.jpg|Уажан
File:ГЭС в Чемале.jpg|ГЭС
File:Остров Патмос.JPG|Патмос деп ортолык
File:Каменная икона.jpg|Ташта кудайдыҥ сӱри. Патмосто икона


## Ајарулар

## Тайантылар
Паспауулдыҥ јурт јеезези

**Паспауулдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Паспауул јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Паспауулдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Чоо аймактыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында јадат.
Текши јери 53000 гектар.
Чооныҥ јурт јеезезиле,  Ыныргыныҥ ла Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезиле кыйулажат, онойдо ок Красногорский аймакла (Алтай кырай)|Красногорским районом]] Алтайского края ла Алтай Республиканыҥ Майма аймагыла кыйулу.
Јербойында кӧӧлик јолдорыныҥ узуны — 2,5 км.
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Албаган,Бактыган, Урчын деп сындардыҥ эдегинде, Кичӱ-Ыжы деп суу Паспагылдаҥ суузыла бириккенинде турат. Јеезеге 6 јурт кирет. Јурттыҥ јананда одор болотон јалаҥдар, кыра да, маала да салгадый јер, агаш бӱркеген јалаҥдар, састу да јерлер бар. Аралда, аркада, кырда јӱзӱн агаш мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, терек, тал, аспак, беле ле о.ӧ. ӧзӧт. 
Јанында тайгалары аҥдык айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен ле туйгактузы — булан, аҥ, элик, тооргы.

Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 280—600 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1681 кижи болгон, олордыҥ орустар, тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* Н. У. Улагашевтиҥ кереес музеи, РеспубликаАлтайдыҥ Националмузеиниҥ филиалы;
* 2 орто ӱредӱлӱ школ;
* 6 эмчилик;
* 6 культураныҥ байзыҥы;
* 3 библиотека;
* 5 стадион;
* 7 магазин;
* 4 пилорама;
* 3 пекарня;
* 3 ашкана;
* 5 турбаза.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи



## Ајарулар

## Тайантылар