Кӧксу-Оозы аймак

**Кӧксу-Оозы аймак** ()  Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 
Администрациялык тӧс јери — Кӧксу-Оозы јурт.

## Физико-географиялык темдектери
### Географиязы
Кӧксу-Оозы аймак Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде јадат, јери кырлу-чӧлдӱ зонага келижет. Текши јериниҥ кеми: 12 958 км². Аймактыҥ јеринде 439 кӧл. Эҥ ле јаан дегени: Таймен кӧл, Мый-Тууныҥ кӧли, Кујурлуныҥ кӧли (узуны 2—5 км, тереҥи 30—50 м). Кадын-Бажыныҥ сын-тайгазында 391 мӧҥкӱ-тош, текши кеми 245 км².

### Рельеф
### Гидрология
Кӧксу-Оозы аймактыҥ суулары. 

### Климады
Аймактыҥ климады орто-континенталга келижет. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -1,4 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде 34 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -56 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы -1 °С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 09.06/20.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 71, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  461 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 13,5.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ јеринде 56 бӱдӱм млекопитающийлер, 161 бӱдӱм куштар, 3 бӱдӱм келескен-јылан, 8 бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Кӧксу-Оозы аймакта 700-ке јуук бӱдӱм *сосудистый* дейтен ӧзӱмдер бар.

### Јери ле јолдоры
## Экологиязы
Алтайда экологияныҥ регионал институды( ) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо Кадын-Бажында, Ийнегенде, Шаблада () болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандар

## Тӱӱкизи
1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16-чы кӱнинде эмдиги Кӧксу-Оозы аймактыҥ јеринде *Уймонский аймак* тӧзӧлгӧн, тӧс јери Катанду јуртта болгон. 1933 јылдыҥ кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде аймактыҥ ады Кӧксу-Оозы аймак () деп солунган, тӧс јери Кӧксу-Оозы јуртка кӧчӱрилген. 1963 јылда аймакты јоголтоло, оныҥ јерин Кан-Оозы аймакка кошкон, бир јылдаҥ, 1964 јылда Кӧксу-Оозы аймак ойто орныккан.

## Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
(Минэкономразвития России) мындый болор:
* 2024 јылда — 15,83 муҥ. кижи.
* 2035 јылда — 14,6 муҥ. кижи.

## Ук-калыктары
Аймакта алтайлар, орустар ла о.ӧ. укту улус јуртайт.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр
### Јурт јеезелер
Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.

Численность населения Усть - Канского  района по состоянию на 01.01.21 составляет 14758 человек.

### Јурт јеезелерге кирет

## Инфраструктуразы

* Кӧксу-Оозы аймактыҥ администрациязы — 1;
* Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 25;
* Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 10;
* Баштамы школ — 5;
* Балдардыҥ туразы — 28;
* Кӱӱлик сургал — 3;
* Музей — 6;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Јурттыҥ библиотеказы — 25;
* Культураныҥ байзыҥы — 10;
* Јурттыҥ клубы — 21;
* Спортшкол — 3;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 38;
* Магазин — 35;
* Почта — 20;
* Агаш јарар эдим — 10;
* Кӧӧликтер јазаар јер — 3;
* АЗС — 5.


## Экономиказы

Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурт-ээлемдеринде аш салары, адару тудары, эм ӧлӧҥдӧр јууры, марал ӧскӱрери, јылкы мал азырап, оныҥ угын јарандырары, эчки ле кой ӧскӱрери, одын белетеери, агашла иштеери улулып јат.
Аймакта јурт-ээлем јакшы ӧзӱм алынган. Салган аштыҥ тӱжӱми, саап алган сӱттиҥ кемиле, сарју ла сырдыҥ кемиле, аҥныҥ мӱӱзин садарыла (консервированный бӱдӱмдӱ 13 тонна)  јылдыҥ ла республик ичинде баштапкы јерде болот.
Ого коштой аймакта амырап јӱрген улусла иштеери, аҥдап амыраары керегинде сурактар, альпинизм амыраш јанынаҥ сурактарды јӧптӧӧр иштер ӧдӧт.

## Ӱредӱлик
## Кыйулу јер
Кӧксу-Оозы аймактыҥ јери Казахстан Республиканыҥ тергеелик кыйузыныҥ јанында, кезик јери дезе пограничный зонага кирип јат. Мында пограничниктер ӧскӧ тергеениҥ јорыкчыларыныҥ загранпаспортторын, кош тартар кӧӧликтердиҥ бичиктерин ајарып кӧрӧт.
Россия Федерацияда ФСБ-ныҥ № 282 темдектӱ, 2006 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 16-чы кӱнинде чыккан јӧби аайынча «*О пределах пограничной зоны на территории Республики Алтай*», Кӧксу-Оозы аймакта погранзона јурт јеезелердиҥ јеринде болор: Карагайдыҥ, Амырдыҥ, Кӧксу-Оозыныҥ, Огнёвканыҥ, Катандуныҥ, Талдуныҥ, Ӱстӱги-Оймонныҥ. Айдарда Корбо-Талдыҥ ла Чендектиҥ јурт јеезезиниҥ јериле јорыкчылар *пропуск* јок јӱрер аргалу.

## Мӱргӱӱр јер
* Христиан серкпелер — 7;
* Ыйык-Туу байлу ();
* Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер (), байлу;
* Јурттарда тагылдар — 5.

## Кереестер
### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 15;

### Археологиялык
* Кујурлу сууныҥ оҥ јарадында ташта јурамалдар, ();
* Кезер таш, Кадынды тӧмӧн, Тӱҥӱрдеҥ 20 км јанында;
* Јаржактардыҥ эмдиге иштеп турган серкпелери (XVIII-чи чактыҥ) бар: Оймонныҥ чӧлинде Мый Туу, Ӱстӱги-Оймон, Как-Арка, деген јурттарда (старообрядческая церковь пророка Илии, Русская Православная Старообрядческая церковь,РПСЦ]]).

### Ар-бӱткендик
* Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер туу (4506), Сибирде эҥ ле бийик кыр, Казакстанныҥ кыйузында;
* «Ар-бӱткендик парк Ӱч-Сӱмер» («Природный парк "Белуха"»);
* Мый-Тууныҥ кӧлдӧри, Кадын сын-тайганыҥ кӱнбадыш келтейинде, бу бир бӧлӱк кӧлдӧрди Мый Тууныҥ суузы бириктирип јат;
* Ар-бӱткендик биосферный корулу јер «Катунский» (заповедник);
* Кызыл-Туу, сындарла тудушталбай, алдынаҥ башка турат, вулканнаҥ улам бӱткен кыр, айландыра бир канча кӧлдӧр, тыҥ бийик эмес те болзо, мында кайылбас тоштордоҥ Бирик суу башталып агат;
* Оймонныҥ чӧли (узуны 35 км, тууразы 15 км).

## Јарлу улузы
* Савдин, Салдыбай (1917 јылдыҥ чаган айыныҥ 11 кӱнинде чыккан) — алтай кайчы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, Кӧксу-Оозы аймакта Ак-Кем ӧзӧктӧ чыккан, кӧп тоолу кай чрчӧктӧр, соојындар, тӱӱкилик куучындар билетен
* Чичаков А. А. Алексей Чичаков, јӱс сӧӧктӱ (13.08.1981) —  музыкант-мультиинструменталист, кайлап јат, этнографический материалды эмдиги ӧйдиҥ аранжировказына кийдирет. «Белуха Джем» деп ӧмӧликтиҥ јааны ла тӧзӧӧчизи, кӱӱ чӱмдеп, ӱлгерлер бичийт. Кӧксу-Оозында школды 1998 јылда божодып, Ползуновтыҥ адыла адалган АлтГТУ-ныҥ гуманитар факультединде ӱренген,  2005 јылда Алтайской ГАКИ-ни божоткон, бӱгӱнге јетире Кӧксу-Оозында Культураныҥ туразында иштейт.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар