Алтай Республика

**Алтай Республика** (, ), **Туулу Алтай** () — Россия Федерацияга кирип турган республика. Россия Федерацияныҥ субъекты, Сибир федерал округка кирип јат.
Кӱнбадыш-Сибир экономикалык районныҥ бӧлӱги болот.
Республиканыҥ тӧс калазы — Горно-Алтайск (алдындагы ады Улалу).

Алтай Республика Азияныҥ тал ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк јанында, тӱндӱкте Алтай кырайла, тӱндӱк-кӱнчыгышта Кемеров областьла, кӱнчыгышта Россияныҥ Хакас ла Тыва Республикаларыла, тӱштӱкте Калка-Монгол ло Кыдат ороондорло кыйулажат, тӱштӱк-кӱнбадышта Казакстанла.

1922 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде *Ойрат автоном область* тӧзӧлгӧн. 1932 јылдаҥ ала Ойрот автоном область, 1948 јылдаҥ ала *Горно-Алтайская автономная область*, 1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде *Горно-Алтайская ССР* деп солынган. 1992 јылдыҥ кочкор айында *Республика Горный Алтай* боло берген, 1992 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 7 кӱнинеҥ ала *Алтай Республика* болот, бӱгӱнге јетире.

## Тӱӱкизи

Алтайда улус (палеолит) *јебренташ чакта*  1,5 млн јыл кайра јаткан. Телекейде јарлу Горно-Алтайсктагы *Улалинский стоянканыҥ* бодоштырылган ӧйи мындый.  Бистиҥ эрадаҥ озо VIII—III чактарда Алтайда скифтер Пазырыкта  јаткан јон, олор *алтайский звериный стиль* сананып тапкан. Регионныҥ тӱӱкизиниҥ гунн-сармат ӧйи  бистиҥ эранаҥ озо III чактыҥ учынаҥ башталат. Бистиҥ эранаҥ озо VI чакта гунндардаҥ таркаган калыктар, алтайлар — тӱрктер Тӧс Азияныҥ ээлери болгон.

Эмдиги алтайлардыҥ јаҥжыккан кеендигинде озодоҥ бери артып калган *алтайский звериный стиль* алтай калыктар  евразий материктеги ӧскӧ јебрен калыктарла тудуш болгонын керелейт. 

Алтай — телекейде эмдиги ӧйдиҥ бастыра тӱрк калыктарыныҥ тӧрӧли, 552 јылда јебрен тӱрктер бойыныҥ тергеезин, **Тӱрк каандыкты** тӧзӧгӧн (Тюркский каганат). Мында, тӱрктердиҥ тергеезинде, бастыра тӱрк калыктар ортодо тӱрк бичик-билик ле тӱрк тил таркаган, бӱгӱнги кӱнде ол «орхоно-енисейская руническая письменность»  деп адалат. Мынаҥ улам эмдиги ӧйдиҥ билим терминологиязында *тилдердиҥ алтай билези* («алтайская семья» языков) деп оҥдомол бар (мында 3 јаан бӧлӱк: јопон-корей, тунгус-маньчжур, тӱрк-монгол), мынайда телекейлик билимде билим ууламјы табылган — алтаистика.

Алтай геополитикалык јериле Евразияныҥ чике ортозы болот, ээчий болгон тӱӱкилик эпохаларда башка-башка этностор ло культураларды бириктирген.
Узак ӧйгӧ *Алтай калмык* тергеениҥ (Джунгар каандыктыҥ () тӧс јери болгон. Баштапкы орус кӧчкӱндер алтайларды *ак калмыктар* дежетен. Тӱштӱк алтайлар (алтай-кижи, телеуттар ла телеҥиттер) 1756 јылга јетире джунгарларда болгон, кийнинде, Джунгар каандык јайрадыларда, олор бойыныҥ кӱӱниле Арасей тергееге кожулган. Олорго кӧрӧ тӱндӱк алтайлар (кумандылар, тубалар, чалкандулар) Арасейге бир канча озо кирген. Јаан тергееге кожулып, Алтайдыҥ эл-јоны корулу боло берген, кыдат јеиниҥ цинский черӱлеринеҥ аргаданган.

## Алтай Республиканыҥ тӧзӧлгӧни

* 1922 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрат автоном область (тӧс јери — Улалу јурт) тӧзӧлип, Алтай кырайга кирген.
* 1932 јылда тулаан айдыҥ 2 кӱнинде Ойрат АО *Ойротская автономная область* деп ӧскӧртӧ адалган (тӧс јери — Ойрот-Тура кала).
* 1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде *Горно-Алтайская автономная область* деп ӧскӧртӧ адалган, тӧс калазы дезе Горно-Алтайск деп адалган.
* 1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде суверенитет јарлалып, Автономная Советская Социалистическая Республика (АССР) тӧзӧлгӧн.
* 1991 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Соведи Конституцияга тӱзедӱ (поправка) кийдирген, *Автономная Советская Социалистическая Республика* ойто  *Горно-Алтайская Советская Социалистическая Республика* (Горно-Алтайская ССР) болуп, РСФСР-га кирген.
* 1992 јылда кочкор айдыҥ 8 кӱнинде Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстӱги Соведи оны  *Республика Горный Алтай* деп ӧскӧртӧ адаган.
* 1992 јылда кӱӱк айдыҥ 7 кӱнинде  Горно-Алтайский ССР-дыҥ Ӱстӱги Соведи регионды ӧскӧртӧ эмдиги адыла адаган *Алтай Республика* (). Је бу кубулталар РФ-ныҥ Конституциязына кирбеген болгон.
* 1993 јылда јаҥар айдыҥ 12 кӱнинде *«Алтай Республика»* («*Республика Алтай*») деген јаҥы ады Россия Федерацияныҥ Конституциязында  (Конституция РФ) бичилген.

Республика бойы конституциялу, ол 1997 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧлгӧн, онойдо ок тергеелик символдор — мааны ла кебедел.

Алтай Республиканыҥ тергеелик тилдери: алтай ла орус.
Казак тилле куучындап тургандардыҥ чук јаткан јерлеринде казак тилди официал сфераларда тузаланат.

### Алтайда баштапкы јурттар
Оҥдой аймакта Карагол-Оозында *многослойный палеолит стоянкада* археологиялык ла палеонтологиялык материалдар *«второй половиной среднего плейстоцена (282—133 тыс. л. н.»* деп ӧйдӧ болгонын керелейт. Кара-Боомдо *промышленность, индустрия* вариант *верхнего плейстоцена (120—50 тыс. л. н.)* деп ӧйгӧ келижет, а Карагол-Оозы индустрия — *верхнему палеолиту* (50—40 муҥ јыл кайра).

«Кара-Боомдо» *многослойная стоянка Урсул* 77—33 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ деп чотолот. Позднепалеолитический јердиҥ каттарында (ДеревянкоА.П. айтканыла) эдимдер: *многочисленные ретушированные пластины с выемками*, *разнообразные скребки и резцы* база бу ӧйдиҥ. Оройпалеолитический јердиҥ каттары («радиоуглеродными методами датирования») 40—30 муҥ јылдар кайра деп јартайт. Кичӱ-Јламанныҥ куй тажы сууныҥ сол јарадында, јурттаҥ 12 километр ыраагында, 38,5 муҥ јыл кайра улус јуртаган јер болгон (калибровка јокко: 33,3 муҥ јыл). «Тыткескен-8» деп стоянка ӱстӱги палеолиттиҥ ӧйине келижет. «Улалинка» деп алтыгыпалеолитический стоянкада тапкан артефакттарды, Окладников ло Деревянко тудунар-кабынар эдимдер деп шиҥдеген, је ол ондый эмес, ол геофакттар, кижи этпеген немелер деп кӧрӱм бар.

### Тӱштӱк Сибирде баштапкы тергеелер
VIII чак ј. э. озо — II чактарда ј. э. озо Алтайда (Индоарийские миграции) скифтер-пазырык улузы јуртаган, алтай аҥ-кушту стиль тапкандар. Эмдиги ӧйдӧ тургун улустыҥ кеендигинде јебреннеҥ арткан бу стильдиҥ элементтери бары алтай калыктар бастыра јебрен евразий материкте калыктарла колбулу болгонын керелейт.

Баштапкы каандык-тергее Тӱштӱк Сибирде IV чак ј. э.озо — III чак ј. э.озо табылган. Јебрен кыдат бичиктерде мында јаткан улусты олор динлиндер деп адап турган (), тергеени дезе — Динлин-го (丁零国) деп бичиген. Динлиндер Байкалдыҥ кӱнбадыш јарадында тургандар.

201 јыл ј. э. озо Динлин-го тергее хуннуныҥ черӱлериле оодо согулган ( *сюнну*) јебрен кӧчкин калык, 220 јыл ј. э. озо, II век ј. э. јетире Кыдат тергеенеҥ тӱндӱктей чӧлдӧрдӧ јаткан. Олордоҥ коруланып кыдаттар *Улу кыдат стенезин* туткан. Хуннулар улай ла кыдат империяла Хань (династия) јуулажып турган, кӧчкин калыктар бирге бириккен. Хуннулар Европага једип, угрларла колышкан, јаҥы калык бӱткен, Европа оны *гунны* деп адаган. Монгол билимчилер хуннуларды протомонгол дежет.
Динлин-го тергеени хуннулар јеҥген кийнинде Хакас-Минусинский котловинага тӱрк тилдӱ Энесай кыргыстары јуулган.
VI чакта ј. э. *прототюрктер* Орто Азияныҥ јерине јайылган.
Гунно-сармат ӧй регионныҥ тӱӱкизи III чак ј. э. озо башталган.
VI—VII чактарда кыргыстар тайгада калыктарла кожо јакалай тергее болгон, башчызы — Эльтебер.
Алдындагы хуннулардыҥ јери монгол тилдӱ калыкка Сяньбиге кӧчкӧн.
IV—VI чактарда эмдиги Алтай Республиканыҥ јери монгол тилдӱ Жужан каандык болгон (330—555).
Орто Азияныҥ ээлери болуп VI чакта гунндардыҥ, алтайлардыҥ јебрен ӧбӧкӧлӧри болгон — *«тюркюты»*, олор Улу тӱрк каандык боло берген.
IX чакта чӧлдиҥ јуучыл империязы бажында каанду, тартыжуларда болгон.
840 јылда бу тергее Уйгурский каандыкты јоголткон (745—847), Тывага јетире бийлеген, је Хакас јери Кыргыс каандыктыҥ тӧс јери болгон. Уйгурларды истежип, кыргыстар Иртыш ла Амурга јеткен, Кӱнчыгыш Туркестанныҥ оазистерине барган.
Кыргыстар тергеениҥ башкарузын јуучыл ла администрациялык башчыларла јеткилдеген. Олор династиялар болуп, Кыдаттыҥ ла ӧскӧ дӧ коштой каандарла тӧрӧӧн болуп колбу тудатан.
Кату тартыжуда тӱрк, уйгур, кыргыс каандыктар багынбаска XIII чакка јетире тартыжып, алдынаҥ бойы болорын учун Саян-Алтайды айланган.
Кыргыстар эки јара бӧлинген: 1) Ӱстӱги ле Орто Енесай; 2) Алтай ла Эрчиш. Кийнинде Тянь-Шаньныҥ ла Енесайдыҥ кыргыстары ыраашкан.
Наймандар Монгол јериниҥ кӱчтӱ деген кӧчкӱн калыктарыныҥ бирӱзи болгон. Олордыҥ јери (Аристов Николай Александрович) Аристовтыҥ шиҥдегениле , Тамир-Гол суунаҥ ала Орхон ло Иртышка јетире болгон. Наймандардыҥ тергеези керейлердиҥ јеринеҥ кӱнбадыштай болгон, эмдиги кӱнбадыш Монголия, Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јаны ла кӱнчыгыш Казахстан.
1206 јылдарда эмдиги Алтай Республика Улу Монгол империяга кирген.
XIV чакта — Монгол империя башка тергеелер болуп бӧлӱнген. 1758 јылга јетире Алтай Республиканыҥ јери Тӱндӱк Юань ла Джунгар каандыкта болгон.

### Алтай — тӱрк тилдердиҥ тӧрӧли
Алтай тӱрк тилдердиҥ билезиниҥ јебрен тӧрӧли деп кезик билимчилер чотойт, је лингвист билимчилер тӱрк тилдердиҥ классификациязын эдерде, бир шӱӱлтеге келгелек.
Мынаҥ улам, языкознание деп билимде *«Алтайская семья языков»* деп термин табылган (бери, бу билим теория аайынча тӱрк тилдер, монгол тилдер, тунгусо-маньчжурский тилдер кирип јат. Кезикте јопон-рюкюский тилдер ле корей тилдер кирет деп тыҥ таркабаган шӱӱлте бар). Јарт эместер бар учун, телекейлик билимде алтаистика деп ууламјы табылган.
Алтайдыҥ геополитикалык јери Евразияныҥ ортозында болордо, башка-башка тӱӱкилик эпохаларда јӱзӱн-јӱӱр этностор ло культуралар бириккен јер болгон.

### Орус период
Алтай Республика Россия тергеезине киргениниҥ 200 јылдыгына учурлаган кереес мемориал бичик
Алтай узак ӧйгӧ Джунгар каандыкка кирген. Алтайга келген баштапкы орустар алтайларды ак калмыктар дежетен. Джунгарлардыҥ каандыгында алтайлар, телеҥиттер ле телеуттар 1756 јылга јетире болгон, оноҥ Джунгар каандык јоголордо, Арасей империяга бойыныҥ кӱӱниле келип кирген. Алтайларга кӧрӧ тӱндӱк калыктар: кумандылар, тубалар, челкандулар Арасейге бир канча озо кожулган.
1824 јылда телеуттар јаткан Улалу јуртка баштапкы орус кӧчкӱндер келип јуртай берген. Мында Алтайский духовный миссия иштеп баштаган. 1831 јылда Улалуда миссионерлер ле священнослужительдер јуулыжатан стан болгон. јада тура бого Јаш-Туранаҥ којойымдар кӧчӱп келген. Улалу бир ле канча ӧйгӧ јаанап ӧскӧн, ол тушта ол Јаш-Тура уездтиҥ Том-Тура губернияныҥ калазы болгон.

### Совет ӧй
1918 јылдыҥ кочкор айында Улалуда *совет крестьянских и солдатских депутатов* тудулган. Советтиҥ баштапкы башкараачызы И. И. Некоряков болгон. 1918 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 14-чи кӱнинде Улалуны капитан Сатунинниҥ аквардейский отряды колго алган. 1918 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде Каракорум уезд тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда. Совет јаҥ 1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 18-чи кӱнинде ойто орныккан, Ф. И. Усольцевтиҥ партизан отряды јуртта турган.

Граждан јууныҥ кийнинде Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. ВЦИК-тиҥ 1922 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-чи кунинде чыккан декреди аайынча јаҥы областьтыҥ администрациялык тӧс јери Улалу јурт боло берген. Алты јыл ӧткӧн кийнинде ВЦИК-тиҥ XIII-чи Президиумыныҥ јӧби аайынча (протокол № 45) 1928 јылда кочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде Улалуга каланыҥ статузы берилген.

1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинде Алтай губернияда Ойрат автоном область (тӧс јери — Улалу) тӧзӧлгӧн . 1932 јылда тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде Ойрат АО ойто Ойрот автоном область болуп солунган (тӧс јери — Ойрот-Тура кала), 11948 јылда чаган айдыҥ 7-чи кӱнинде Горно-Алтай автоном область болуп ойто ло солунган. 1967 јылда область Ленинниҥ ордениле (1967), Эл-јондор ортодо Најылыктыҥ ордениле кайралдаткан (1972).

### Эмдиги ӧй (1990 јылдаҥ ала)
Горно-Алтайский автоном областьтыҥ статузы 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25 кӱнинде сувуренитет алып, статузы АССР болуп солунган.
1991 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Соведи российский конституцияга тӱзедӱ эткен, Горно-Алтайский автоном областьты РСФСР-да Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика. Бу тӱзедӱ РСФСР-дыҥ албаты депутуттарыныҥ съездинде кӧрӱлген.

1992 јылдыҥ кочкор айыныҥ 8-чи кӱнинде Горно-Алтайский ССР-дыҥ ӱстӱги Соведи јаҥы ат «Республика Горный Алтай» эдип јӧп чыгарган.

1992 јылда кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде года Съезд народных депутатов Российский Федерацияныҥ депутаттарыныҥ Съезди Республика Горный Алтай керегинде РСФСР-дыҥ Конституциязана тӱзедӱ кийдирген. Тӱзедӱ 1992 јылда кӱӱк айдыҥ 16-чы кӱнинде "Российский газетте бичилип, кӱч алган.

1992 јылда Республика Алтайдыҥ Ӱстӱги Соведи Республика Горный Алтайдыҥ адын Республика Алтай деп солыыр деп јӧп чыгарган. Ол туштагы РФ-ныҥ Конституциязында бу бичилбеген болгон, республиканыҥ јаҥы ады јӱк РФ-ныҥ Конституциязында 1993 јылда бичилген.

Эмдиги ӧйдӧ республика бойы конституциялу, (1997 јылда јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде алынган), Тергеелик символдорлу — мааны ла кебедел. Республикада тергеелик тилдер: алтай ла орус. Казак тил чук јаткан казактардыҥ окылу тили болот.

## Физико-географиялык темдектери
### Географиязы

Туулу Алтай (Алтай Республика) Азияныҥ тал ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде турат. Туулу Алтай Сибирдиҥ тайгазыныҥ, казак чӧлдӧрдиҥ, калкалардыҥ куру-чӧлдӧриниҥ бириккен јерде, «российский Тибет» канча-канча тергеелердиҥ тушташканында, башка культуралык айалгалар ла ар-бӱткенниҥ сыраҥай башка бӧлӱктеринде турат деп айдарга јараар.

Алтай Республиканыҥ гран-кыйулары: тыш кыйузы Казакстанла (505 км), тӱштӱк-кӱнчыгышта Монгол тергееле (290 км), тӱштӱк-кӱнбадышта — Кыдатла (55 км), онойдо ок Росияныҥ региондорыла ич кыйулар — Тыва ла Хакас тергеелерле, тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Алтай кырай, тӱндӱк-кӱнчыгышта — Кемеров область. Республиканыҥ јери тӱндӱктеҥ тӱштӱк кыйуга јетире — 360 км, кӱнчыгыштаҥ кунбадыш кыйуга јетире − 380 км. 
Алтай Республиканыҥ текши јери 92,9 тыс.кв.км болуп јат.

### Рельеф

Республикада кӧп јаны кырлу рельеф. Туулу Алтай Россияныҥ кырларлу региондорыныҥ бирӱзи. Бийик ле јаан сын-тайгалардыҥ ортозында суулардыҥ кызык ла тереҥ коолдоры, элбек ле јаан чӧл-јалаҥдар. Алтай Республиканыҥ рельефыныҥ аҥылузы сындары тӱндӱк-кӱнбадыш ла широтный эдип турганында. Республиканыҥ орографический схемазында
3 јаан сындарлу цепь, олор јаан сууларла бӧлинген — Тӱндӱк, Орто ло Тӱштӱк цепь. Тӱштӱк-кӱнчыгышта Туулу Алтай Ӱкек плоскогорье јанынаҥ бийик сындарла оломо кептӱ курчаткан , Чуйдыҥ чӧлиле, Чулышманский нагорьеле, Табын-Богдо-Ола деп сынла (4049 м), Сайлюгем деп сынла (3580 м), Чихачев деп сынла (4245 м), Шапшальский деп сынла (3260 м).
Эҥ бийик туу — Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер () — 4506 м, Сибирде эҥ бийик точка боуп јат.

**Ӱкек** — Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јанында плоскогорье, Казахстан, Кыдат Республика, Монгол тергее ле Россия јеринде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2200—2500 метрге бийик сӱреен јаан *реликт* тӱс јер (плато) ӱсти *холмисто-западинный ла грядово-западинный* плоскогорье, айландыра 500—600 метрге сын-тайгалар бийиктейт.

Айландыра туулардыҥ эҥ бийиги Куйтэн-Уул деп кыр, алдында ады монголдоп Найрамдал болгон, 4374,0 м. Бу Куйтэн-Уул туу Ӱч-Сӱмердиҥ (Белуха) кийнинде бийигиле Алтайдыҥ кырларыныҥ экинчизи болуп јат.

Ӱкектиҥ морфологиялык бӱдӱми плоскогорье эмезе нагорьеге келижет (географ А. Н. Рудойдаҥ айтканыла). Ӱкектиҥ јерин окылу эмес литературада «плато» де бичилет.

### Гидрологиязы

Туулу Алтайдыҥ база бир байлыгы ол суулар. Мында гидрографияда 20 муҥ суу, узуны јаба 60 муҥ км-деҥ кӧп, 7 муҥ кӧлдиҥ текши ӱсти (площади) 700 км². Јаан ла деген суулары Кадын ла Ӧӧн база бир ады Бий, (), олор биригип Оп суу башталат, Сибирдиҥ эҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи. Эҥ јаан кӧл — Алтын Кӧл (Тӧлӧстӧрдиҥ кӧли, Телецкое озеро), ӱсти − 230,8 км², эҥ тереҥ јери − 325 м. Чыҥдыйы бийик ару суу сӱрекей кӧп, јаҥыс Алтын Кӧлдиҥ ару суузы 40 км³.  
Јердиҥ алдындагы суулардыҥ кеми 22 000 муҥ.куб.м сутказында, эмдиги кӱнде тузаланып турган сууныҥ кеми 44 муҥ.куб.м сутказында. Алтай Республиканыҥ јеринде минералду тоҥбок суулар, эм аржандар бар.
Алтайдыҥ мӧҥкӱ тошторы 1035, јериниҥ текши кеми 748 км², бу керектӱ сууныҥ јаан кӧмзӧзи. Алтайда чотко кирген мӧҥкӱ тоштордыҥ кеми 57 км³ једет, бу 52 км³ суу кире бар. Бастыра јаба алза, мӧҥкӱлерде сууныҥ запасы аккан сууныҥ ортојылдык кеминеҥ (43 км³ бир јылга) кӧп. Эҥ ле јаан мӧҥкӱлер: Талдураныҥ јаан мӧҥкӱзи () — 35 км², Менсу деп мӧҥкӱ тош () — 21 км², Софийский деп мӧҥкӱ тош () — 17 км², Јаан Маашей () — 16 км².

### Климады
Текши республикада орто-континентал климат, је тӱштӱк аймактарда климат кезем-континентал, кыска ла изӱ јай (кичӱ изӱ — куран айлар), узун (кӱчӱрген — тулаан айлар) ла соок, кезик јерде ӧткӱре соок кыш. 
Ортојылдык температура +1 °С..-6,7 °С. Ӧзӧктӧрдӧ кейдиҥ ортојылдык температуразы 0..+5 °C (эҥ ле јылу кей Чамал јуртта), бу Сибирде эҥ бийик температура болуп јат. Чаган айда температураныҥ диапазоны −9,2..-31°С  болот, јаан изӱ айда температураныҥ диапазоны +11..+19 °С. Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 100 ала 1000 мм јетире.
Кош-Агаш ла Улаган аймактарды *Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине* тӱҥейлеген. Бу эки аймакта кыш эрте келип, сӱреен тыҥ сооктор, улай салкындар, кыска јайда тӱн ле тӱштиҥ температуралары сутканыҥ туркунына кезем солунып турат. Чаган айда тыҥ ла деген соок +50..+60 °C  јуук тӱжет.

### Ӧзӱмдери

Республиканыҥ јери узак ӧйлӧргӧ кезем башкаланган ландшафттарыла мында ӧзӱмдердиҥ јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдерлӱ болгонына салтарын јетирген. Республиканыҥ ӧзӱм ресурсында 2136 артык *высший сосудистый ӧзӱмдер*, ол тоодо 124 эндемик ле реликттер, 1622 бӱдӱм лишайниктер ле 700 бӱдӱм *шляпочный мешкелер*, кӧп ӧзӱм-эндемиктер јаҥыс ла Алтайдыҥ кырларында туштайт. Јерлик 40 бӱдӱм тату ла кӧп витаминдӱ, бактерицидный салтарлу јиилектӱ агаштар, кӧп сабазы — эм. 100 бӱдӱм эм ӧлӧҥ, фармацевтика тузаланат. Кӧп эндемик ӧзӱмдер ле реликттер  Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигинде» ле Россия Федерацияныҥ Кызыл бичигинде.
Алтай Республикада эм ӧлҥдӧрди јаба алза, валовый запасы јарым миллион тонна болор, тузаланып турганы — јӱстер муҥдар тоолу тонналар.

Алтай Республиканыҥ јеринде Россия Федерацияныҥ Государстволык агаш реестр аайынча (Государственный лесной реестр)
2021 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде  бастыра агаш фондтыҥ јерлериниҥ текши јери 5044,8 муҥ га (Сибир федерал округтыҥ агаш массивиниҥ текши јериниҥ 1,35 % ), агаштыҥ текши (запасы) кӧмзӧзи () 700,02 млн кбм. 
Кезилер ӧйи јеткен ле ӧйи ӧткӧн агаштардыҥ запасы — 331,14 млн км³. Бу ӧйдӧ агаш јыгатан јерлердиҥ кеми () — 3418,4 тыс. км³ (ийне бӱрлӱ агаштардыҥ јери 1,79 % Сибир федерал округта). Агаштардыҥ кӧп сабазы ийне бӱрлӱ — мӧш (сосна сибирская, кедр), тыт (лиственница), јойгон (сибирская пихта) ло чиби (ель сибирская), карагай (сосна обыкновенная), онойдо ок јымжак бӱдӱмдӱ — кайыҥ (береза), аспак (осина), тал (ивовые).
.

### Аҥ-куштары

Алтай Республиканыҥ аҥы-кужы, јӱрген јериниҥ (среда обитания) башк-башка болгонынаҥ улам, кӧп јӱзӱн бӱдӱмдӱ болуп јат.

93 бӱдӱм — аҥдар (млекопитающийлер), 312 бӱдӱм куштар (олордыҥ 250 бӱдӱми-кеткин), 33 бӱдӱм балык, 7 бӱдӱм јылан-бака, 4 бӱдӱм *земноводныйлар* ла јаан группа беспозвоночный тындулар. Олордыҥ Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине 135 бӱдӱм тындузы кирген, ол тоодо 20 бӱдӱм млекопитающийлер (11 бӱдӱми рукокрылый отрядтаҥ , 5 бӱдӱм азулу аҥдар (хищные) ла 4 бӱдӱм парнокопытныйлар, 77 бӱдӱм куш, 1 бӱдӱм пресмыкающий, 4 бӱдӱм балык, 29 бӱдӱм курт-коҥыс, 2 бӱдӱм кольчатый курт (червь), бир бӱдӱмнеҥ хордовый ла земноводный. Ол тоодо Россия Федерацияныҥ Кызыл бичигине 5 бӱдӱм млекопитающий, 39 бӱдӱм куш, 4 бӱдӱм балык кирген.
Алтайдыҥ тындулары тайга-ташта јайым јӱрет: булан, кӱреҥ айу, јеекен, тооргы, марал, тушканчик, тарбаган, элик, шӱлӱзин, борсык, горностай, кӧрӱк, чырбык, киш, тӱлкӱ, камак, ӧркӧ, маны, ирбис, кочкор (аргали) и другие.

Кӱнбадыш Сибирде эҥ артык аҥдык јерлер Алтайда, аҥдаарга јараар 33 аҥ ла 34 куш. Ас тоолу аҥдар «Кызыл бичикте».

Алтай Республикада куштар (Орнитологическая фауна) 49 *билеге* (семейство) кирет, ондо 312 бӱдӱм куш, олордыҥ 250 бӱдӱми региондо уйа базат. Алтай Республикда 67 бӱдӱм куштар Кызыл бичикке кирет.

Калганчы јылдарда Кызыл бичикке кирген куштардыҥ тооз араайынаҥ кӧптӧй: куу (лебедь-кликун), кара чилен (чёрный аист), кара тас (чёрный гриф), мохноногий курганник, белоголового сипа.

Каргаалардыҥ, мӱркӱттиҥ ле ылаачынныҥ тоозы астабайт. Ржанкообразныйлардыҥ отряды, голубеобразныйлардыҥ, кукушкообразныйлардыҥ, ракшеобразныйлар, воробьиныйлардын тоозы база астабайт. Балобан ла кречеттиҥ тоозы ас, олорды туйказынаҥ тудуп Россияныҥ кыйуларын кечире јарабас саду ӧткӱредилер. Кӧп саба Кызыл бичиктеги куштардыҥ чике тоозы јок. Сууда јӱрер куштардыҥ кеткин ле уйа базар бӱдӱмдери: сугуш (кряква), ӧртӧк (шилохвость), боро сугуш (серая утка), чирок-трескунок ло чирок-свистунок, широконоска, красноголовый нырок, хохлатая чернеть, огарь, гоголь, лысуха, крохаль, боро кас. Тетеревиный куштардыҥ (кӱртӱк глухарь, сымдаа рябчик, белая куропатка ла тундряная куропатка) тоозы кӧп, олор Алтайдыҥ јеринде текши таркаган. Ол тоодо кӱртӱктер кӧптӧйт, алдында удобрение ле ядохимикаттарды јастыра тузаланганынаҥ улам олордыҥ тоозы кезем астаган болгон.

Бӧднӧлӧр лӧ ржанкообразный отрядтыҥ бӱдӱмдери база кӧп (вальдшнеп, дупель ле о.ӧ.).

Республиканыҥ јеринде 4 бӱдӱм земноводныйлар јӱрет, бирӱзи *жаба Певцова* Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Арткан бӱдӱмдери: *Обыкновенная жаба*, Остромордая лягушка ла озёрная лягушка. Калганчызын 1970 јылда экелген, ол акклиматизацияны јакшы ӧткӧн. Эмдиги ӧйдӧ земноводныйлардыҥ популяциязына буудак јок.

Регионныҥ јеринде 7 бӱдӱм пресмыкающийся бар. Олордыҥ тоозына 2 бӱдӱм келескен кирет — прыткая ящерица ла живородящая ящерица ла 5 бӱдӱм јылан — гадюка обыкновенная ла восточная степная гадюка (Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген), щитомордник, узорчатый полоз, уж. Одорлор ло ӧлӧҥ чабар јерлер астаганыла колбой олордыҥ популяциязына эмдиги ӧйдӧ буудак јок. 

Кӧп тоолу беспозвоночный тындулардыҥ  группазы (30 муҥнаҥ артык бӱдӱмдӱ) јетире шиҥделбеген, олордыҥ 22 бӱдӱми Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Эмдиге јетире 218 тӱштиҥ кӧбӧлӧктӧри (Чешуекрылые бабочки) ле 2000-наҥ артык тӱнниҥ кӧбӧлӧктӧриниҥ бӱдӱми шиҥделген, онойдо ок 
1000-наҥ артык бӱдӱм коҥыс (жесткокрылые жуки) ла 300-ке јуук  бӱдӱм жужелица шиҥделген.

### Минерал ресурстар
Алтай Республиканыҥ  Минерал ресурстары табылган тузалу казынтылардыҥ кӧби ле башка-башка болгоны, разведданныйлар аайынча сӱреен кӧп. Је бӱгӱнги кӱнде регионныҥ минерально-сырьевой потенциалы тузаланышка кирбейт. Эмдиги ӧйдӧ алтын казары ла молибдено-вольфрамовый месторожденииелерди, декоративный таш ла строительный материалдарды кеми јаан эмес эдип таап тузаланары кӧрӱлет.

Бир канча јерде алтын рудалу јаан узелдерди разведка тапкан, геологический запас болуп јӱстер тоолу тонна рудалу ла ондор тоолу тонна россыпной алтын база табылган. Ас туштаар металлдардыҥ комплекстериниҥ уникал запастары  (тантал, литий, рубидий, цезий, висмут) табылган. (кобальттыҥ , вольфрам ла  молибден, висмут, куулы, мӧҥӱн, алтын, ртутьтыҥ) бир канча месторождениези темдектелген. Чаган-Узунда ртутьту, Ороктойское месторождениеде разведка ӧдӱп, эксплуатацияга кирерге белен ле Коскольский мрамор (кемиле ондор млн.м³, декоративность јанынаҥ уникал бӱдӱмдӱ), Холзунский темир руда (запастары миллиард тонна кире бар), Пыжинский ташкӧмӱр ле Талдыдюргунский бороташкӧмӱр база.

Куу сууда (Лебедский) волластонитовый (чыҥдыйыла уникал сырье) месторождение шиҥделип јат, Подделикский (бийик чыҥдыйлу медицинский гипс), башка-башка минерал пигменттӱ, минерал ла эм-тус суу, эм-балкаш база шиҥделет. Јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱм строй материалдар, ювелирно-поделочный, декоративный ла коллекционный таштардыҥ залежтери табылган.

### Ӧйдиҥ поясы
2011 јылда *Ӧйди тоолойтон Јасак* () *часовая зона* деп оҥдомол кийдирилген, бу оҥдомол аайынча Россия Федерацияныҥ јеринде *јаҥыс аай ӧй* чотолгон. 2014 јылда јасак аайынча он бир часовой зона тургузылган, 1-чинеҥ ала 11-чиге јетире, онойдо ок региондордыҥ тизӱзи тургузылган, кажызы ла ӧйдиҥ (часовой) зоназы болуп турган.

Алтай Республика МСК+4 деп часовой зонага кирет. Телекейлик ӧйлӧ башкаланганы (Смещение применяемого времени относительно) UTC +7:00.
Јайгы ӧйгӧ кӧчӧри јок.

## Региондо ар-бӱткенниҥ јеткерленгени

Кӱнбадыш Сибирде **[[Землетрясение|јерсилкиништер]]** каа-јаа ла тыҥ эмес болот. Је јердиҥ кыртыжы мында да кыймыктайт. Алтай Республикага ол кыймыктаныш  Тянь-Шань ла Прибайкальедеҥ келип јат, ондо јерсилкиништер тыҥ, оноҥ улам ла болот.

Кӱнбадыш Сибирде јерсилкиништер керегинде эҥ ле озо болгон табыш 1734 јылга келижет. 1761 јылдыҥ кӱзи ле 1771 јылдыҥ кыжында јердиҥ силкингени Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнбадыш келтейиниҥ бир канча јон јадар јерлеринде иле билдирген. 1785 јылдыҥ јазында Семипалатинск ле Барнаулдыҥ ортозында јерлерде тудуштай ла јер силкинген.

1822 јылдыҥ јазында јерсилкиниш Салаирский кряжта (Алтай кырайда) темдектелген.
Сильное землетрясение отмечено в Тыҥ јерсилкиниш Барнаулда 1829 јылдыҥ кӱчӱрген айдыҥ 9 кӱнинде болгон. Ол тушта Оптыҥ јараттары јарылган ().
1857 јылда Алтайда бир ле уунда эки јерсилкиниш болгон. Бирӱзи озогы Бийский округта, экинчизи —  Змеиногорскта.
200 јылдыҥ туркунына эҥ ле тыҥ јерсилкиниш Алтайда 1898 јылда болгон. Бастырага јуук таш туралар јарылган, је бирӱзи де јемирилбеген. Тыҥ эмес ойто катаптаҥ силкиништер 1903 јылга јетире болгон.
Кӱнбадыш Сибирде бастыра 250 јерсилкиниш темдектелген. Олордыҥ 22-зи XVIII чакка келижет, 89-зы — ӧткӧн јӱсјылдыкка ла артканы — бичтиҥ чакка келижет. Барнаулда 11 јерсилкиниш, Бийскте — 9 јерсилкиниш.

2003 јылда сыгын айдыҥ 27 кӱнинде јербойыныҥ ӧйиле 18 саат 33 минутта 10 балл тыҥ јерсилкиниш () болгон, Алтай Республикада Кош-Агаш аймактыҥ Белтир јуртынаҥ ыраак јок јерде јерсилкиништиҥ эпицентры болгон. Јер силкинерде, ол ӧйдӧ чыккан энергияныҥ кӱчи *50 мегатонна бомбаныҥ* энергия кӱчиле тӱҥей болгон

Бу болгон сейсмический јерсилкиништиҥ учы-кыйузы болуп сӱреен јаан (гигантский оползень) кӧчкӧ келген, Белтир јурттаҥ кӱнбадыштай 7 км јерде, Талдура сууныҥ оҥ јарадында. Бу кӧчкӧниҥ тууразы (јалбагы) 1 км кире бар. Кӧчкӧниҥ калыҥы 15 м, текши кеми (объем) —  20 млн. м³ шыку.

Јерсилкиништиҥ бир кайкамчылу немези кайылган кумак ла балкаш јайылган да тебилип те чыккан «вулканчиктер»  бастыра Чуйдыҥ чӧлиниҥ јеринде кайда ла туштайт. 

Мынаҥ башка, јерсилкиниш тушта чыккан сӱреен јаан јылу энергия (јерсилкиништиҥ эпицентрына јуук) јердиҥ алдында *мӧҥкӱ тош јердиҥ* (вечной мерзлоты) тош линзалардыҥ бир канчазын кайылтып, јердиҥ алдында сууларды кыймыктаткан. Оноҥ улам Белтир јурттыҥ јанында бийиги 2 м сууныҥ фонтандары адылган, бир канча балкашту кӧлдӧр табылган, олордыҥ текши јери 6,5 муҥ квадратный метр. Бир ондый кӧл Бельтирде стадиондо чыккан.

**Јерсилкиниш** болгон јерде кӧп јерде кӧчкӧ, јемирилиш болуп, јерде јаан јарыктар ачылган. Алтай Республикада 1889 улус јадар тура ӱрелген, ондо 7 000 кижи јаткан болгон, онойдо ок 25 школ, 16 эмчилик, 7 котельный ӱрелген. Практически полностью был разрушен поселок Белтир јурт бӱдӱнге јуук бызылган. Окылу јетирӱ аайынча улустаҥ коромјы јок.

Чуйдыҥ трагыныҥ јолы, инженерный сооружениелери јаан коромјы чыгымду болгон.

Јерсилкиниш учун Чуй суунаҥ ала Маашей суу аккан ӧзӧктӧ јол јок болуп бызылган, эмди ондо јӱк ле чичкечек орык јол бар.

Калганчы јӱсјылдыкта эҥ ле тыҥ чыгым экелген јаан *Суу кӧпчигени* (чайык, наводнение) 2014 јылда кӱӱк айдыҥ 30 кӱнинде болгон.
Бир канча кӱн болгон ургун јааштардаҥ улам суулар кӧпчиген. Бу ургундар мӧҥкӱ тоштордыҥ кайылып баштаган ӧйине келижип, Алтайдыҥ суулары тыҥыда кӧпчип, кӱӱк айдыҥ 30 кӱнинде јарадынаҥ ажынып чыккан. Јаҥыс јаан Чуй, Кадын суулар эмес, онойдо ок, кааҥ јайларда соолып калатан, оок то суулар аҥканынаҥ ашкан. Регионедо *јеткерлӱ айалга* (чрезвычайная ситуация) јарлалган. Бастыра аймактарда (јаҥыс Кош-Агаш аймак эмес) ондор тоолу јон јадар јерлер сууга алдырткан.

Јетирӱлерде 15 муҥга шыку туралар сууга алдырган, 33 муҥ кижи суунаҥ чучураган. Суу кӧпчигенинеҥ улам текши чыгым 6,5 миллиард салкойдоҥ ажа конгон, оныҥ тал ортого јуугы (2,7 миллиард) социал объекттерди орныктырарына барган, коммунальный инфраструктураны, кӱрлер ле јолдорды. Јаан суу («Большая вода») 504 километр кӧӧлик јолдорды алып ийген, тал ортого јуугы бызылган  — 223 километр, 235 кӱр ӱрелген, онойдо ок коммунал ээлемниҥ 10 объекти ле 49 соцобъект ӱрелген.

Эки ле ай кийнинеҥ 2014 јылда јаан изӱ айдыҥ 28 кӱнинде региондо тыҥ мӧндӱр. Теҥеринеҥ алаканча мӧндӱр тӱжӱп, јабынтыларды, кӧзнӧктӧрди ойо согуп, јӱстер мӱҥдар тоолу машиналарды ойо согуп, агаштарды сындырып, суу кӧпчиштеҥ јаҥы ла оҥдолгон огородторды јалбайта соккон.

2012 јылдыҥ јаан изӱ айында база бир јаан суу кӧпчиш болгон, оныҥ салтары болуп, плотинаны быза соголо, Маашей кӧл сооло аккан. Кӧлдиҥ узуны 1,5 км кире болгон, 0,4 километр јетпес. Бир канча кӱн улай сӱреен тыҥ ургун јаҥмырлар болгон. Бастыра јанынаҥ таш кӧчкӧлӧнгӧн. Чуй сууныҥ коолы солунган. Суу кӱрлерди оодып апарган. Ар-бӱткендик буунты (*Моренный вал*) бызылган, Маашей кӧл јоголгон.

**Тыҥ јорткондор** (**Смерчтер**) Туулу Алтайда болгоны удагалак. Байла, телекейдиҥ бу јеринде  климаттыҥ солынганыла колбулу болор. Кем де мында јӱсјылдыктыҥ туркунына болгон *Јаан јоткондор* кӧрбӧгӧн дӧ ол керегинде бичибеген де. 
* 2007 ле 2008 јылдарда смерчтер баштапкы катап Чопош јурттыҥ јанында болгон.
* 2009 јылда јаан изӱ айдыҥ 15 кӱнинде, 10 минуттыҥ туркунына Туулу Алтайда *Јаан јоткон* «Бирюзовая Катунь» деген турбазаныҥ јанында агаштардыҥ баштарын ӱзе согуп, кезик агаштарды аҥтарган. Бу салкынла кожо тыҥ мӧндӱр келген (10 см кире).
* 2016 јылда јаан изӱ айдыҥ 26 кӱнинде Майма аймактыҥ ӱстиле *Јаан јоткон* ӧткӧн, ойто ло «Бирюзовая Катунь» деген турбазаныҥ јанында тыҥыткан, је кӱчи 2009 јылдыйына кӧрӧ, эмеш уйан. Јыгылган агаштар база болгон.

**Метеориттер** — азый да, эмдиги де ӧйдӧ Алтайдыҥ јерине метеориттер тӱжет.Улай тӱжер јерлери (метеоритная трасса) Алтай кырайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш кыйузында, Казахстанла кыйу, билимчилердиҥ айдыжыла табылган метеориттердиҥ оодыктарыныҥ јайылганын шиҥдезе, мында узак ӧйгӧ  *метеоритный тыҥ јаҥмырлар* болгон. Экинчи *метеоритный трасса* Бийский аймакла ӧдӱп јат.
20 млн јыл кайра бистиҥ *Вселенныйдыҥ*космический телкеминде болгон керектерди шиҥдеп алза, озодо Алтай кырайда  «метеоритный бомбардировкалар» кӧп болгоны јарт. Байла, что  Алтай Республика ла Алтай кырай эмдиги ӧйдиҥ ле јебрен ископаемый метеориттерлӱ јер болуп јат.

Курайдагы темир ле Јаш-Тураныҥ кӧмӱрлӱ метеориттерин билимчилер бистиҥ Солнечный системазыныҥ метеориттерине келижет деп айдат, Масальский темир метеорит (2009 ј. 400—500 кг), айса болзо, ыраак космостоҥ келген болор.

Јылдыҥ ла планеталар ортодо телкемнеҥ  муҥдар тоолу метеориттер, кеми тоозын ошкош кичинек ле јааны канча-канча тонна кире бар, Јерге келип тӱжет. Олордыҥ кезигин ле билимде шиҥдейдилер. Кажы ла табылган метеорит  билимге сӱреен баалу табынты болот. Метеоритти табала, билим Академияга табыштырган улуска  акча тӧлӧлӧт. Кажы ла метеорит тӱшкенин кӧргӧн, эмезе тапкан кижи бу адреске баштанзын: 117313, г. Москва, Комитет по метеоритам АН РФ.

## Туристско-рекреационный аргалар

*Туулу Алтай* дегени  республиканыҥ тӱӱкилик брендовый ады болот, бу эҥ ле озо рекреационный потенциалду экологиялык ару јер:

1) **Туулу Алтай **— Сибирде эҥ бийик кырларлу јер. Кӧп тайга-сындардыҥ бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 3000-4000 метрге бийик, олордыҥ баштары јыл ичинде тошту турат (Тӱштӱк-Чуйдыҥ, Кадын бажы сын, Тӱндӱк-Чуйдыҥ сыны о.ӧ.), олорло туризм ле альпинизмниҥ спортчылары јилбиркейт. Алтайдыҥ бийик деген туузы —  Кадын бажыныҥ кӱнчыгыш келтейинде Ӱч-Сӱмер (4506 метр). Туулу Алтайда кырлар ортодо тереҥ ӧзӧктӧр бар, (Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ чӧли]], Курайдыҥ чӧли, Канныҥ чӧли, Абайдыҥ чӧли, Оймонныҥ чӧли) ле тӧҥдӧрлӱ плоскогорьелер (Чолышманда нагорье, плоскогорье Ӱкек, Улаганда плоскогорье), бийиги 1500—2300 метр. Алтай анчада бойыныҥ куй таштарыла бай, олор 500-теҥ кӧп — (Музейная, Кӧк-Таш, Кульдюкская, Туткушская (Тут-Куш), Талдинская карстовая арка, Таркольская, Каракокшинская, Денисова ло о.ӧ.);

2) *суу ресурстар* јаан, 7 муҥга шыку кӧлдӧр, олордыҥ ортозында Россияда ээҥ тереҥ кӧлдӧрдиҥ бирӱзи — Алтын Кӧл (). Алтайдыҥ суулары кырлардаҥ тӱшкен, чакпынду учун мында кӧп сабада суу-спортчылар ла суу-туристтер јӱредилер. Туулу Алтайда сӱреен кӧп учар суулар бар, олордыҥ јаан дегендери: Чульчинский, Текелӱ.Јарлу учарлар: Корбу, Камышлинский ле о.ӧ.;

3) республиканыҥ јеринде ЮНЕСКО темдектеген Телекейлик учурлу  ар-бӱткендик энчиниҥ объекттери «Золотые горы Алтая», олорго Туулу Алтайдагы беш уникал јер (Алтын-Кӧл, Ӱч-Сӱмер, Алтайский государственный природный биосферный заповедник, Катунский государственный природный биосферный заповедник, плато Ӱкек);

4) *Ар-бӱткендик корулу јерлер*  республиканыҥ 25 процент јеринде јадат. Регион ороондо корулу јерлериле баштапкы јерде. Республиканыҥ *Ар-бӱткендик корулу јерлерлӱ* фондына 2 тергеелик ар-бӱткендик биосферный корулу јер — Алтайский деп корулу јер и Катунский деп корулу јер; «Сайлюгемский» национал парк; 4 ар-бӱткендик  парк — «Ӱч-Сӱмер», «Ӱкек», «Ӱч Эҥмек» («Аргут» деп кластерлӱ), «Ак-Чолушпа ар-бӱткендик парк»; Сумультинский ар-бӱткендик биологический заказник ле Шавлинский биологический заказник; Сибирский баш ботанический садтыҥ Горно-Алтайский филиалы; республикан учурлу 43 ар-бӱткендик кереес;

5) Ташта јурамалдарды, *петроглифтерди* шиҥдеери Алтайда эки јӱс јылдаҥ артык уулалат, је бӱгӱнги кӱнде кандый да шиҥжӱчи республикада бар петроглифтердиҥ чике тоозын айдып болбос. Алтай ичинде 200 кире јерде тата јурамалдар бар: кезик јерде кӧп, темдектезе, Јылаҥаш деп суныҥ ӧзӧгинде, кезик јерде тоолу ла.  Јылаҥаш суу аккан ӧзӧктӧ кӧп сабада ташта јуҥмалар јуралган, каа-јаада марал, аҥ, антропоморфный фигуралар – мешке башту улус, ок-јаалу улус ла о.ӧ. Јылаҥаштагы петроглифтерди археологтор гунно-сарматский ӧйдӧ *бистиҥ эранаҥ озо*- II – V чактарга Темир Чакка келиштирет, шиҥжӱчилер јӱк ле мында 30000 артык таш јуруктар деп бодоштырат. Озодоҥ бери мында солынталар болбогон, ол ло кырлар, ол ло мал-аш ла малчылардыҥ кышкы турлулары. Калбак-Ташта, Турочакский писаницада; Байлу Сетерлӱде тата јурамалдар;

6) туристтердиҥ амыралтазына керектӱ 380-неҥ артык объекттер (гостиницалар, отельдер, мотельдер, хостел ле о.ӧ.) бар, ол тллдо 4 санаторно-курортный учреждение, јурт јерде 440-теҥ артык «јажыл» туралар. Бир ле уунда кӧп улус токтоор јерлердиҥ тоозы 17 муҥ. единица, ол тоодо јыл айландыра токтоор јерлер — 9 муҥ единица.

## Администрациялык јерлерин бӧлӱгени

Алтай Республика мындый администрациялык јерлӱ тӧзӧлмӧлӧрдӧҥ турат:
* каланыҥ округы — 1 (Горно-Алтайск кала);
* муниципал аймак — 10;
* јурт јеезелер — 91;
* јурттар ла посёлктор — 246 (эмдиги ӧйдӧ).

} !!Јуртјеезелер !!Јурттар !! ОКАТО-ныҥ коды !! Эл-јон,кижи !! Текши јери,мӱҥ км² !! Эл-јонныҥныктазы,кижи/км² !! Администрациялык тӧс јери
|- bgcolor=#F3DF67
| COLSPAN="12" | **Кала**
|-
| 1 ||  || ||Улалу ||Горно-Алтайск || || ||84401 || ||0,96 || 684,2
|- bgcolor=#F3DF67
| COLSPAN="12" | **Муниципал аймактар**
|-
| 1 ||  || ||Кан-Оозы аймак ||Усть-Канский район||11 ||24|| 84235 ||  || 6,3 || 2,3 || Кан-Оозы
|-
| 2 ||  ||  || Кӧксу-Оозы аймак||Усть-Коксинский район ||9||42||84240 || ||12,9 ||1,3 || Кӧсу-Оозы
|-
| 3 ||  || || Кош-Агаш аймак||Кош-Агачский район||12||16||84210 || || 20,0 ||0,9 ||Кош-Агаш
|-
| 4 || || ||Майма аймак ||Майминский район ||6 ||25||84215 || ||1,4 ||20,6 || Майма
|-
| 5 || || ||Оҥдой аймак ||Онгудайский район||10||30||84220 || ||11,7 || 1,3 ||Оҥдой
|-
| 6 || || ||Турачак аймак ||Турочакский район||9||32|| 84225 || ||11,0 || 1,1 ||Турачак
|-
| 7 || || ||Улаган аймак ||Улаганский район||7||13||84230 || || 18,4 || 0,6 || Улаган
|-
| 8 || || || Чамал аймак ||Чемальский район||7||21||84243 || ||3,0 ||3,2 || Чамал
|-
| 9 || || || Чоо аймак ||Чойский район||7||21||84245 || ||4,5 ||1,9 || Чоо
|-
| 10 || || ||Шабалин аймак ||Шебалинский район ||13||24||84250 || ||3,9 ||3,5 || Шабалин
|}

## Эл-јон

### Тоозы
Росстаттыҥ бергениле Алтай Республикада эл-јонныҥ тоозы 210 924 кижи (2021). јонныҥ ныктазы — 2,27 кижи/км² (2021). Калада эл-јон — 30,56 % (2020).

### Јонныҥ угы-тӧзи

; 1926—2010 јылдарда јонныҥ угы-тӧзи 

; Јонныҥ угы-тӧзи аймактар сайын (2010).

### Алтайда конфессиялар
Алтай Республикада 2022 јылда 60 кудайлык организация регистрация ӧткӧн:
* 29 православный кудайлык организация, олор Орус православный серикпениҥ Горноалтайский Епархиязына кирип јат (2013 јылда тӧзӧлгӧн);
* 9 мусульман кудайлык организация (Алтай Республиканыҥ мусульмандарыныҥ Духовный управлениезиниҥ юрисдикциязында);
* 6 буддист кудайлык организация;
* 2 старообрядческий; 
* 13 ӧскӧ кудайлык организация (пятидесятниктер, јетинчи кӱнниҥ адвентисттери, пресвитериандар).                    .
ХХ чактыҥ учында кезик алтайлардыҥ ортодо јаҥжыккан кудай јаҥ, ол тоодо бурханизм, Тибетский буддизм ле Религиозный синкретизм бӱдӱм орныгып баштаган.
##### Мӱргӱӱр јерлер
Алтай Республиканыҥ бу јурттарда Алтайын кӧдӱрип мӱргӱйтен **тагылдар** бар. 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 19-чы кӱни.

# Карагол, Оҥдой аймак;
# Кулады, Оҥдой аймак;
# Боочы, Оҥдой аймак;
# Бичиктӱ-Боом, Оҥдой аймак;
# Шибее, Оҥдой аймак;
# Кеҥи, Оҥдой аймак;
# Кор Кобы, Оҥдой аймак;
# Јоло, Оҥдой аймак;
# Кайырлык, Оҥдой аймак;
# Јаан Јаламан, Оҥдой аймак;
# Кӱпчеген, Оҥдой аймак;
# Шашыкман, Оҥдой аймак;
# Оҥдой, Оҥдой аймак;
# Јабаган Бажы, Кан-Оозы аймак;
# Беш -Ӧзӧк, Шабалин аймак;
# Шыргайты, Шабалин аймак;
# Кырлык, Кан-Оозы аймак;
# Алтыгы Талду, Оҥдой аймак;
# Акјул, Шабалин аймак;
# Бешпелтир, Чамал аймак;
# Чаган-Узун, Кош-Агаш аймак;
# Сугаш, Коксу-Оозу аймак;
# Мӧндӱр-Соккон, Кан-Оозы аймак;
# Кайсын, Кан-Оозы аймак;
# Jабаган, Кан-Оозы аймак;
# Куйус, Чамал аймак.


## Эмчилик
Алтай Республикада 01.01.2022 јылда 30 организация иштейт, олордыҥ 26-зы медицинский организация ла 4-зи ӧскӧ организациялар (КУ РА «Управление по обеспечению деятельности Министерства здравоохранения Республики Алтай и подведомственных ему учреждений», АУЗ РА «Центр лечебного и профилактического питания», БПОУ РА «Медицинский колледж»}), федеральная 1 (ФГБУ Туберкулезный санаторий «Чемал» МЗ РФ).

Јурт јерде медицинский болушты, 13 медицинский организация јетирет (включая медицинские организации, расположенные в сельской местности: 
* ФГБУ Туберкулезный санаторий «Чемал» МЗ РФ;  
* БУЗ РА «Аймактыҥ больницы» — 10;  
* БУЗ РА «Акташта больница» — 1;  
* КУЗ РА «Специализированный дом ребенка для детей с поражением ЦНС с нарушением психики». 

Аймактыҥ эмчиликтеринде структурно-обособленный подразделениелер: 
* участковый больницалар (УБ) — 7; 
* амбулаториялар, ол тоодо врачебный (ВА) — 16; 
* фельдшерско-акушерский пункт — 136; 
* фельдшерско-акушерский пункт передвижной — 1; 
* фельдшерский пункт — 5.

31.12.2021 јылга јетире Алтай Республикада медицинский организацияларда 829 врач ла 2466 орто медицинский ишчилер болгон. Врачтар 37,5 бир муҥ кижиге, орто медицинский ишчилер — 111,6. 2021 јылда врачтардыҥ тоозы 26 кижиге астаган (3,0 %), орто медицинский ишчилер 47 кижиге (1,9 %). Јурт јерлерде 366 врач ла 1324 орто медицинский ишчилер иштейт.

## Билим ле ӱредӱлик
Алтай Республиканыҥ ӱредӱлигиниҥ системазына кирип јат:
* 1 бийик ӱредӱлӱ заведение Горно-Алтайсктагы государстволык университет (ФГБОУ ВО «Горно-Алтайский государственный университет»), Ӱредӱликтиҥ ишчилериниҥ профессионал квалификациязын бийиктедер институт (*институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования*;
* 8 профессионал образовательный организация, орто звеноныҥ специалисттерин белетейт;
* 167 школго јеткелек балдарга образовательный организация;
* 178 текши ӱредӱлӱ школ;
* 2 специал (коррекционный) образовательный организация;
* 42 дополнительный образованиениҥ организациязы, олордоҥ: спортивный школ — 11, јайаандыгыныҥ тӧс јери — 9, балдардыҥ јайаандыгыныҥ туралары — 2, јиит туристтердиҥ станциялары — 2, балдардыҥ кеендигиниҥ школы — 12, художественный школдор — 1; кӱӱлик школдор — 3; таҥынаҥ организациялар — 2.

Билим сферада учреждениелер:
* Горно-Алтайский научно-исследовательский институт сельского хозяйства;
* Научно-исследовательский институт алтаистики им. С. С. Суразакова;
* Горно-Алтайский ботанический сад — филиал «Центрального Сибирского ботанического сада»;
* Телецкий филиал Института систематики и экологии животных СО РАН;
* Горно-Алтайское Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Института водных и экологических проблем СО РАН.

## Экологиязы
Автономное  Алтай Республикада алдынаҥ «Алтайский региональный институт экологии» деп  учреждение бойыныҥ экологиялык порталында размещает текущую информацию и ежегодные доклады ар-бӱткенде айалга керегинде јарлайт.

**В 2021 году**:
* Атмосфераныҥ кейинеҥ алынган пробалардыҥ гигиеналык нормаларга келишпези табылбаган;
* Алтай Республикада ичер суу кӧп сабада јердиҥ алдынаҥ чыккан суулардаҥ јеткилделет. Санитарно-эпидемиологический некелтелер аайынча паразитологический кӧргӱзӱлер табылбаган. Сууныҥ стандарт эмес болгоныныҥ тӧс шылтагы суда бар кайылар тустар (растворимые соли кальция, жесткости), нитраттардыҥ концентрациязы, аммиактыҥ, сууныҥ боромтыгы
,гигиеналык нормативтердеҥ кӧп болгонында;
* Балдардыҥ учреждениелери ле площадкаларында селитебной зонада јердиҥ кыртыжыныҥ, санитарно-химический ле паразитологический кӧргӱзӱлери санитарно-гигиенический некелтелер аайынча кеми ӧйинде;
* Санэпид јарамыкту айалганы туристтерле иштееринде јеткилдеери бийик кеминде эмес болгоны производстволык контрольды башкараачылар этпей турганында, онойдо кату коммунал чачылмаларды (твердых коммунальных отходов) јуубай турганында;
* Алтай Республикада јербойыныҥ сӱт ле эт продукция химический киртигени аайынча јеткери ас. Пробаларда јарабас 
санитарно-химический, физико-химический кӧргӱзӱлер јок;
* Радиациялык айалга Алтай Республикада ар-бӱткендик родон јайылганы учун чала чочыдылу. В условиях хронического воздействия повышенного уровня Улай ла ар-бӱткендик радиация јайылып турган айалгада Алтай Республиканыҥ 84,97 % эл-јоны јуртайт.
* Калганчы јылдарда *шалја энцефалитле* оорыгандардыҥ тоозы астайт. 2021 јылда оорыгандардыҥ тоозы 2020 јылга кӧрӧ 1,5 катапка ас.
* Ракетно-космический иштиҥ техногенный салтары темдектелбеген. Улай ла ракета-носительдиҥ ӱзӱктери тӱжӱп турган эл-јон јаткан јерлердиҥ суузыныҥ, тобрактыҥ, кардыҥ пробаларын алып шиҥдеерде, уур металлдар ла радионуклеидтердиҥ гигиеналык нормативтериниҥ кеми ӧйинеҥ ӧтпӧгӧн.
* Алтай Республиканыҥ экологиялык айалгазыныҥ аҥылузы ар-бӱткендик йодтыҥ једикпези (дефицит йода), ол аайынча йоддефицитный профилактикалык иш республиканыҥ јоны ортодо ӧткӱрилет.

## Коммуникациялар

Алтай Республиканыҥ географикалык аҥылузы эки ле бӱдӱм транспортту болгонында: кӧӧлик (бастыра бӱдӱм тартылганыныҥ 90 %-теҥ артык) ле авиационный (пассажир ле почта тартары).
Алтай Республикада бастыра кӧӧлик јолдоры бир федерал ла артканы јербойыныҥ кӧӧлик јолдоры болуп јат. Кӧӧлик јолдордыҥ узуны — 3,2 муҥ км артык, 541 км — тӧс автомагистраль, федерал кӧӧлик јол Р256 (М-52) «Чуйдыҥ трагы» (техникалык категориязы — II ле III), бу јол азиат AH4 маршруттыҥ (Новосибирск — Јаш-Тура — Јрантай (Монгол) — Урумчи — Исламабад — Карачи) ӱзӱги болуп јат. Текши узуны 960 км, кӧп деген јол — 540 км Алтай Республиканыҥ јериле ӧдӧт. 2008 јылда Горно-Алтайск — Турачак — Таштагол деп јол јазалган, узуны 180 км, бу јолло Алтай Республика ла Кемеровский областьтыҥ ортозында транспорт јӱрет.
Кырлу рельеф учун, јолдо кӧп кӱрлер (130 кӱр 1000 км јолго келижет) чала кӱч айалга болот.

2011 јылда Горно-Алтайскта аэропорттыҥ реконструкциязы бӱткен. Аэропортты јаҥырта јазап турарда, эмдиги ӧйдиҥ јап-јаҥы радионавигационный, светосигнальный комплекстерин ле  метеооборудование тургускан. Аэропортто јаҥы *система обслуживания* ла *контроль пассажиров* тургузылган, багажты ширтеери, *сервисный инфраструктуразы* јаҥыртылган. Аэровокзалдыҥ јаҥы туразын тудар, международный авиалиниялардыҥ пассажирлерине келиштире јазааары ӱлекерде бар .

Республиканыҥ јеринде бир канча коммерческий вертолётный площадка бар: Урлу-Аспакта,  Оҥдойдо, «Алтайское подворье» деп комплекстиҥ јеринде ле о.ӧ.

Алтай Республикада физико-географиялык айалганаҥ улам темирјол јок. Јуук ла деген темирјол станция Алтай кырайда, Јаш-Турада (Горно-Алтайсктаҥ 100 км).

## Экономиказы
Алтай  Республикада экономиканыҥ тӧс отрасли Јурт ээлем болуп јат. Јурт ээлем производстводо — мал-аш азыраары: уйлар, кой, эчки, сарлык. Чуйдыҥ чӧлинде тӧӧлӧр айзырайдылар. Мӱӱстер алар марал ӧскӱрет. Јаҥжыккан ууламјы — јылкы мал ӧскӱрери. Республиканыҥ јоны адаруны озодоҥ бери тудат. Промышленный предприятиелер кӧп сабада Горно-Алтайскта.
2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде јурт јерде јаткан јонныҥ тоозы 156.450 кижи, Алтай Республиканыҥ 71 % улузы.

Республикада  агаш промышленность, агашјазаары промышленность, лёгкий промышленность, курсак промышленность ло текстиль промышленность деп отрасльдар бар. Горнодобывающий ле цветной металлургияныҥ предприятиелери бар.

Калганчы ӧйдӧ мында туризм ӧзӱм алынат. Алтайдыҥ јери ар-бӱткени јараш ла кайкамчылу, байлык тӱӱкилик энчилӱ болгоны туристтерди јилбиркедет.

2020 јылда јурт ээлемниҥ продукциязы 10,2 млрд салковой (-4,1 %).

Алтай Республиканыҥ  экономиказыныҥ тӧзӧлгӧзи мал-аш азыраары, алтай марал ӧскӱрери, аҥныҥ мӱӱзинеҥ эткен продукция, агаш белетеери, агаш эдимдер, адару тудары, эм-том ӧлӧҥдӧр јууп белетеери.Республика Алтай. Паспорт региона, онойдо ок туризм, малга азырал белетеери, сад ӧскӱрери ле о.ӧ. Ишјалдыҥ орто кеми Республика Алтайда 2020 году јылда 34.947 салковой болгон.

2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде соок тумчукту малдыҥ тоозы бастыра ээлемдерде 206,5 муҥ тын (-7,8 %), ол тоодо уйлар — 110,3 муҥ тын; кой ло эчки — 448,8 муҥ тын (-18,6 %), чочко — 4,5 муҥ тын (+0,6 %).
2021 јылдыҥ чаган айыныҥ бажында таҥынаҥ ээлемдерде 40,5 % кой ло эчки, 49,4 % — соок тумчукту мал, 96,7 % — чочколор (бир јыл кайра 34,8 %, 47,9 % ле 96,6 %).

2020 јылда јурт ээлемдерде бир уйдаҥ 3707 кг (-3,2 %)сӱт алган (2019 јылда дезе бир уйдаҥ алган сӱттиҥ кеми Россия ичинде 4640 кг, олордыҥ сельхозорганизациядаҥ 6286 кг, КФХ 3791 кг, ЛПХ 3471 кг). 2020 јылда этке табыштырган малдыҥ тоозы 3,6 % кӧптӧгӧн, сӱт — 0,7 % астаган

### Газопровод «Сила Сибири-2» (алдында «Алтай»)

ОАО «Газпром» Сибирдиҥ газ-месторождениелеринеҥ Республиканыҥ јериле Ӱкекти кечире магистральный газопроводты Кыдатка јетире тартарга ӱлекерлер тургузат. Республиканыҥ экономиказына јаан јӧмӧлтӧ налогтордой болор, улуска иштеер јерлер, је кезик экологтордыҥ айдыжыла, газопровод Ӱкектиҥ аҥылу экосистемазын ӱреер аргалу, бу јерди ЮНЕСКО Телекейлик энчи деп јӧптӧгӧн.

### Энергетика
2019 јылда Алтай Республиканыҥ  јеринде 8 кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанциялар текши кӱчи 120 МВт, онойдо ок 2 кичӱ Гидроэлектростанция кӱчи 1,3 МВт, 10 јаан эмес дизель-электростанция иштеген. 2018 јылда олор 51 Киловатт-час|кВт·ч электроэнергия берген. Республика Алтай Россия ичинде кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанцияларлу бир ле регион.

## Культуразы

Алтай Республиканыҥ культуралык политиказы — Алтайда јаткан калыктардыҥ культуралык энчизин корулап ӧскӱрери. 
* Горно-Алтайскта А. В. Анохинниҥ адыла адалган национал музей иштейт, мында тӧс фондтыҥ экспонаттарыныҥ тоозы 60 муҥнаҥ ажа берген, палеонтологияныҥ, археологияныҥ (јебреннеҥ келген агаш, киис, тере, таш эдимдер, рунический бичиктер, јебрен тӱрк ӧйдиҥ  «Туйактуныҥ мӧҥӱн кӧмзӧзи»), этнографиялык (культовый атрибутика, айылдыҥ тудунар-кабынар эдимдери) бар.
Олордыҥ ортозында јуруктардыҥ, декоративно-прикладной искусствоныҥ (Г.И. Чорос-Гуркинниҥ, Н.И.Чевалковтыҥ, эмдиги ӧйдиҥ јурукчылары ла скульпторлорыныҥ) уникал коллекциялары бар. XVII – XX чактыҥ старопечатный ла рукописный бичиктери, Туулу Алтайдыҥ XIX – XX чактарда тӱӱкизиниҥ документтери, фотојуруктары, ас туштаар аҥ-куш ла ӧзӱмдердиҥ јазалдары, минералогиялык коллекциязы бар.
* П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Республика Алтайдыҥ национал театры. За 32 года работы творческий коллектив «Национального драматического театра имени П.В. Кучияк» осуществил более 180 постановок по пьесам русской и зарубежной классики, современной русской и национальной драматургии. (1971 јылдыҥ куран айдыҥ 17 кӱнинде ачылган), к
* АУ РА «Государственный национальный театр танца и песни «Алтам»
* АУ РА «Государственная филармония»Артисты, энтузиасты своего любимого дела служения искусству, готовят концертные программы для зрителей разных поколений.алада культураныҥ туразы, мында эрчимдӱ ижин башка-башка јайаандык ӧмӧликтер ӧткӱрет: «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декаданс», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз».
* Республика Алтайда М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган национал библиотеказы, (БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай им. М.В. Чевалкова») иштейт, 1999 јылдаҥ ала бу библиотека Алтай Республиканыҥ јаан учурлу культуралык энчизи болуп јат. 
* Балдардыҥ республикан библиотеказы (БУ РА «Республиканская детская библиотека») Бичиктериниҥ фондында 84 000 муҥ единиц хранения бар. Калада беш библиотека иштейт (ӱчӱзи каланыҥ ла экӱзи республикан).

Алтай Республикада ла оноҥ ыраак јерлерде јарлу, элбеде ӧткӱрилер культуралык учурлу, бастыра аймактарды бириктирер мероприятиелер, национал байрам  «Эл-Ойын» ла «Родники Алтая» деп *Межрегиональный фестиваль русского народного творчества*, бой-бойын солыжып, эки јылда бир катап ӧткӱрилет. База јаан байрамдар Калыктар ортодо ӧдӧр Кайчылардыҥ Курултайы, Чагаа-Байрам, Масленица, Наурыз, олор 2013 јылдаҥ ала республикан байрам деп статус алган.

## СМИ
Алтай Республикада јаантайын кепке базылып чыгар эки республикан газет («Алтайдыҥ чолмоны»  ла «Звезда Алтая») чыгат, Алтай Республиканыҥ Башкарузы ла Государственный Собрание — Эл Курултай  учредители болуп јат, онойдо ок аймактардыҥ 10 газеди («Сельская новь» — Шабалин аймак, «Чемальский вестник» — Чамал аймак, «Ажуда» — Оҥдой аймак, «Чуйские зори» — Кош-Агаш аймак, «Кан-Чарас» — Кан-Оозы аймак, «Улаганнын Солундары» — Улаган аймак, «Уймонские вести» — Кӧсу-Оозы аймак, «Истоки плюс» — Тачак аймак, «Вестник Горно-Алтайска» — Горно-Алтайск кала, «Сельчанка» — Майма аймак, «Чойские вести» — Чоо аймак).

Телевидение ле радиовещание. Бӱгӱн ФГУП ВГТРК ГТРК «Горный Алтай» — это телевизионное вещание на  «Россия 1» каналда телеберилтелерин ӧткӱрет, «Радио России» каналда радиоберилтелер, онойдо ок радио «Маяк. Горно-Алтайск».

ГТРК «Горный Алтай» телевидениениҥ информационный программаларыныҥ службазы формирует тегин кӱндерде алтай ла орус тилдерле 9 выпуск эдет; суббот кӱнде алтайлап, орустап бир берилтенеҥ, оноҥ «Вести — Эл Алтай События недели» деп бириктирген-итоговый выпускы воскресен кӱнде.

### Банктар
2017 јылдыҥ бажында СМИ Алтай Республиканы Россияда эҥ ле кӧп кредиттерлӱ регион леп јарлаган: эл-јонныҥ 99 % јабылбаган кредиттерлӱ болгон, бу ороондо эҥ ле јаан тоо (бир ле јылга 90 %-теҥ 99 %-ка једе берген). Бу ла ӧйдӧ кажы ла кижиниҥ банкка орто тӧлӱзи 106 муҥ салковой богон, низким показателем по Россия ичинде бу јабыс кӧргӱзӱ

## Туризм

Туризм Алтай Республиканыҥ экономиказында база бир иштиҥ бӱдӱми. Јылдыҥ ла Алтайга 1 млнноҥ артык туристтер келет. Экологический туризм, культурно-познавательный јорыкташ, кӧӧликтӱ экскурсияларга јӱрери, атту,јойу, суула јорыктаары. Альпинизм, аҥдаш, балыкташ, куй таштарды шиҥдеш, археологиялык, ар-бӱткенниҥ ле тӱӱкиниҥ кереестерин кӧрӧри амыраш болот..
Республикада ар-бӱткенниҥ кереестери кӧп. Алтын-Кӧлдиҥ јарадында улус амыраар кӧп тоолу пансионаттар, турбазалар ла кемпингтер бар.

Мында балыктаар, јойу, атту, суула катерлӱ, автобусту экскурсиялар ӧткӱрилет. Чамал аймакта Караколдыҥ кӧлдӧри корулу јер болот. Јети кӧлдиҥ кажызыныҥ ла суузы башка ӧҥдӱ, химический составы база башка.

Шабланыҥ кӧлдӧрине (Шабла сууныҥ бажында атту, јойу туристтер барып, Тӱндӱк-Чуйдыҥ сын-тайгаларын кӧрӧт.

Кӧксу-Оозы аймактыҥ јеринде Ӱч-Сӱмер туу (гора Белуха) (4506 м), Сибирдиҥ эҥ ле бийик туузы.

Региондо 30-таҥ артык гостиница ла 14 туристтерге керектӱ предприятиелер бар.

2011 јылда Улалу кала «Чистый город-2011» деп Текшироссиялык конкурста алтын медаль алган, 2012 јылда международный экологтордыҥ Global Brando Award деп сыйын алала, оноҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ Текшироссиялык «Самый чистый город России» деп конкурсында баштапкы јер алган.

## Алтай Республиканыҥ јарлу улузы
* Гуркин, Григорий Иванович (1870—1937) — алтай јурукчы, И. И. Шишкинниҥ ӱренчиги, Кара-Корумныҥ башчызы, 1917—1919 јылдарда Алтайда тергеелик тӧзӧлмӧ.
* Мери, Арнольд Константинович (1919—2009) — эстон тергеелик общественно-политический ишчи, Советский Союзтыҥ герои. 1956—1960 јылдарда политэкономияныҥ ӱредӱчизи болуп Горно-Алтайский государственный университетте иштеген.
* Ярузельский, Войцех Витольд (1923—2014) — Полшаныҥ баштапкы президенти, генерал. 1940—1943 јылдарда Турачакта ссылкада болгон.
* Лапшин, Михаил Иванович (1934—2006) — Россияныҥ аграрный партиязын тӧзӧгӧн, Государственный Думаныҥ депутады (1993—95 јылдардыҥ ла 1998—2002 јылдардыҥ). 2002—2006 јылдарда — Республики Алтайдыҥ башкараачызы, Республика Алтайдыҥ Башкарузыныҥ председатели болгон.
* Суразакова, Н.Н. (15.03.1925–13.09.1998) — билимчи, ӱредӱчи, Москвада историко-филологический факультет (ИФФ, 1942-1946), РСФСР-дыҥ Академиязыныҥ национал школдорло  педагогикалык билимдериниҥ НИИ-зиниҥ аспирантуразын божоткон, 42 јыл Горно-Алтайский пединститутта алтай тилдиҥ кафедразында иштеген, профессор деп ат адалган (1990), «Отличник Народного просвещения», «За трудовое отличие»ле «Знак Почета» деп ордендерле кайралдаткан

## Алтай Республика нумизматикада

2006 јылда *Центральный банк Российской Федерации* Алтай Республикага учурлай кереес монета-акча чыгарган.

## Башкараачылары
Алтай республиканыҥ башкараачылары:
* Чаптынов, Валерий Иванович — 1994 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-чи кӱнинеҥ ала — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнине јетире,
* Волков, Владилен Владимирович — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинеҥ ала — 13 января 1998 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнине јетире,
* Зубакин, Семён Иванович — 13 января 1998 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнинеҥ ала — 2002 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнине јетире,
* Лапшин, Михаил Иванович — 2002 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала — 19 января 2006 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнине јетире,
* Бердников, Александр Васильевич — 2006 јылдыҥ чаган айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала — 20 марта 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнине јетире,
* Хорохордин, Олег Леонидович — 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала — бӱгӱнге јетире.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Кату ярык.jpg|«Ак Чолушпа» деп ар-бӱткендик парк- кластер Чолышман: Улаган аймак, Алтай
Gorno-Altaysk View 101 0680.jpg|Горно-Алтайск
Сочные жарки.jpg|Јаркынду кӱнкајылар
Осенняя бирюза на Гейзерном озере.jpg |Орчылаҥныҥ кӱскӱзи (гейзер) кӧл, Улаган аймак
Mars1 Kyzyl-Chin 101 0185.jpg|Кызыл-Шыҥ ӧзӧк (Алтай Марс)
RR5514-0038R 10 рублей биметалл 2006 Российская Федерация Республика Алтай реверс.png |Монета  — Республика Алтай деп Россия Банктыҥ темир акчазы. 10 салкой, реверс.
Кулада 04.jpg |Кулады јурт


## Ајарулар
;Комментарии

;Источники

## Литература
* История Алтая : в 3-х т. Т. 1 : Древнейшая эпоха, древность и средневековье / под общ. ред. А.А. Тишкина. – Барнаул : Изд-во Алт. ун-та ; Белгород : Константа, 2019. – 392 с.: ил. -  (Т. 1).

* История Алтая : в 3 т. / АлтГУ, АКУНБ. - Барнаул : Изд-во АлтГУ ; Белгород : Константа. - . - Т. 2 : Алтай в конце XVII – начале ХХ в. / под общ. ред. В. А. Скубневского. - 2019. - 300 с. : ил. -  (Т. 2).

* История Алтая : в 3 т. / АлтГУ, АКУНБ. - Барнаул : Изд-во АлтГУ ; Белгород : Константа. - . - Т. 3 : Алтай в новейшую эпоху (ХХ – начало ХХI в.) / под общ. ред. Е. В. Демчик. - 2019. - 484 с. : ил. -  (Т. 3).

## Тайантылар
* Конституция Республики Алтай
* Алтай Республиканыҥ окылу сайт
* Государственное Собрание Эл Курултай Республики Алтай (Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы) окылу сайт
* История Алтая. Т. 1. Древнейшая эпоха, древность и средневековье
* История Алтая. Т. 2. Алтай в конце XVII – начале ХХ в.
* История Алтая. Т. 3. Алтай в новейшую эпоху (ХХ – начало ХХI в.)