Казаков, Темирей Токурович

**Темирей Токурович Казаков** (1923—1946) — Рабоче-крестьянский Кызыл Черӱниҥ сержанты, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, Советский Союзтыҥ Геройы (1945).

## Биографиязы
Темирей Казаков алдындагы Ойрот автоном областьтыҥ Кан-Оозы аймагыныҥ Мӧндӱр-Соккон јуртында крестьян кижиниҥ билезинде 1923 јылда чыккан. Јаш тужында Кара-Суу јуртта јӱрген. Кан-Оозында школдо 7 классты божодоло, колхозто тискинчи болуп иштеген, угы-тӧзи: куманды.

1942 јылда тулаан айда Казаковты Рабоче-крестьянский Кызыл Черӱге алган. Бу ла јылда кӱӱк айда Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ фронтында јуулажып башталган.  
Харьков областьтыҥ јеринде коруланар тартыжуда 38-чи армияныҥ тоозында турушкан (Волчанск аймак — Балаклея), Донбассты корулаган.
1942 јылда куран айда полкты Сталинградта фронтко таштаган, ондо ол 64-чи армияда,  Сталинград учун канду јууларда турушкан, оноҥ 1942 јылда кӱчӱрген айдыҥ 19 кӱнинде — контртабаруда (операция «Уран») турушкан. 1942 јылда јаҥар айдыҥ 8 кӱнинде Т. Т. Казаков шыркалаткан; госпитальда эмденеле, бойыныҥ полкына ойто бурылган.

Оноҥ ары, јуу божоор алдында, ол 507-чи истребительно-противотанковый полкто, 5-чи ударный армияда јуулашкан.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Тӱштӱк фронтында (1943 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинеҥ ала — 4-чи Украинский фронтто), Ростовский операцияда (1943 јылда чаган айдыҥ 1-чи кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 18 кӱнине јетире јетире), Миусский операцияда (1943 јылда јаан изӱ айдыҥ 17 кӱнинеҥ ала куран айдыҥ 2 кӱнине јетире), Донбасста операция (1943 јылда куран айдыҥ 13 кӱнинеҥ ала сыгын айдыҥ 22 кӱнине јетире), Мелитопольский операция (1943 јылда сыгын айдыҥ 26 кӱнинеҥ ала кӱчӱрген айдыҥ 5 кӱнине јетире) ичкерлеер операцияларда турушкан.

3-чи Украинский фронтто Никопольско-Криворожский ичкерлеер операцияда (1944 јылда чаган айдыҥ 30 кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 29 кӱнине јетире) турушкан, Березнеговато-Снигирёвский операцияда (1944 јылда тулаан айдыҥ 6 кӱнинеҥ ала 18 кӱнине јетире), Одесский ичкерлеер операцияда (1944 јылда тулаан айдыҥ 26 кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 14 кӱнине јетире ), Ясско-Кишинёвский стратегический (1944 јылда куран айдыҥ 20 — 29 кӱндеринде) ичкерлеер операцияларда, ол тоодо Молдавияныҥ тӧс калазы Кишиневты јайымдаарында турушкан, оныҥ учун оныҥ полкына *Кишиневский* деп кӱндӱлӱ ат адалган.

1944 јылда ол коммунист партияга кирген (ВКП(б)). 
1944 јылдыҥ кӱчӱрген айынаҥ ала года 507-чи истребительно-противотанковый полкто 1-чи Белорусский фронтто јуулашкан.
1945 јылда чаган айда младший сержант Темирей Казаков 507-чи отдельный истребительно-противотанковый артиллерийский полкто 5-чи ударный армияда 1-гчи Белорусский фронтто орудиениҥ наводчиги болуп јуулашкан.

Варшавско-Познанский ичкерлеер операцияда туружып, јалтанбазын кӧргӱскен (1945 јылда чаган айдыҥ 14 кӱнинеҥ ала кочкор айдыҥ 3 кӱнине јетире) —  Висло-Одерской стратегическйй операцияныҥ бӧлӱги, Берлинский стратегический ичкерлеер операцияда (1945 јылда кандык айдыҥ 16 кӱнинеҥ ала кӱӱк айдыҥ 8 кӱнине јетире) турушкан, Берлинди колго аларында турушкан.

Јуу токтоордо, Казаков сержант званиелӱ демобилизацияга барган. Јанып келеле Темирей Токурович Горно-Алтайскта *областной оборонный обществодо* председатель болуп иштеген. Горно-Алтайскта јуртаган, 1946 јылда кӱӱк айдыҥ 9 кӱнинде кенейте божогон
.

## Нерелӱ кереги
1945 јылда чаган айда 507-чи армейский истребительный противотанковый артиллерийский полктыҥ алдына ӧштӱниҥ тылында, Польша ла Германияныҥ јеринде стратегический пункттар ла транспортный узелдерди колго алары јанынаҥ јакылта болгон.

Чаган айдыҥ 30 кӱнинде Фрейдерберг каланыҥ алдында (эмди — Стшельце-Краеньске) ӧштӱлер совет черӱге тыҥ удурлашкан. Младший сержант Казаков наводчик болгон орудиениҥ командиры божоордо, Темирей божогон командирди солып, ӧштӱни озолойло, олорго тыл јанынаҥ тыј табару эткен. Ӧштӱниҥ тылына кирип, кенейте тыҥ удура адыш ачарда, оныҥ шылтузында, совет черӱ калага кенейте табарып, ого кирер арга берген. Бу согушта оныҥ орудиези штурмовой орудие (самоходный пушка) ле 70-ге шыку гитлеровский солдат ла офицерди јоголткон

Оноҥ полк ӧштӱнеҥ Ландсбергти (эмди — Гожув-Велькопольски) јуулап алган. Ойто ло Темирей Токурович сӱмеленип, ӧштӱниҥ тылылына кире берген, ондо ол тыҥ адыш баштап, тӧрт пулеметный точка ла ӧштӱлердиҥ ротазын јоголткон.

Бу калада бу болгон керектердеҥ канча катап озо — 1761 јылда — баштапкы катап улу орус военачальник Александр Васильевич Суворовтыҥ јуучыл јайалтазы ачылган, *јетијылдык јуу* тушта (Семилетняя война) ол јаан эмес «летучий отрядты» баштап, кенейте, прусский черӱ сакыбаган јанынаҥ табарып, бу кичинек каланы колго алгандар.

Ландсберг каланы алган кийнинеҥ  507-чи полк, Кызыл черӱниҥ база бир «летучий отряды», чаган айдыҥ 31 кӱнинде эртен тура сӱрекей тӱрген Одер сууны кечип чыгала, Кинитц каланы колго алган. Тургун улус ла мында болгон гарнизон мындый болорын торт сакыбаган. Бу керектердеҥ озо, эки ле кӱн кайра радиоло Йозеф Геббельс орустарды Рейхтиҥ кыйуларынаҥ кайра таштаганыс деп куучындаган. Немецтер ого чынга ла бӱткен, је мында Германия ӧйдиҥ кату айалгазыла тушташканы јарт болгон.

Ол ӧйлӧр керегинде маршал Георгий Жуков «Воспоминания и размышления» деп бичигиниҥ, «Висланаҥ Одерге јетире» деп бажалыгында мынайда айткан:

«Появление советских войск в 70 километрах от Берлина было ошеломляющей неожиданностью для немцев. В момент, когда отряд ворвался в город Кинитц, на его улицах спокойно разгуливали немецкие солдаты, в ресторане было полно офицеров. Поезд по линии Кинитц — Берлин курсировал по графику, нормально действовала связь. На захваченном плацдарме… организовали прочную оборону. Бойцы и командиры понимали, что немцы приложат максимум усилий, чтобы отбросить отряд обратно за Одер. Утром 2 февраля противник нанес мощный артиллерийско-минометный удар по боевым порядкам отряда. Вскоре после этого появилась вражеская авиация. Район плацдарма содрогался от взрывов бомб, снарядов и мин. Огненный смерч бушевал около часа. А затем гитлеровцы при поддержке танков с трех сторон атаковали отряд. Противник, несмотря на большие потери, упорно лез вперед. Его танкам даже удалось прорваться в район огневых позиций нашей артиллерии и подавить часть батарей. Создалась критическая обстановка. Танки врага угрожали выйти в тыл отряда, и тогда едва ли можно было удержаться на захваченном рубеже».

Је керектиҥ аайын Темирей Токурович Казаков ошкош геройлор сыныктырган. Качан бастыра расчёт стройдоҥ чыгарда, бастыразы ӧлтӱрткен, Казаков јаҥыскан адышкан. «В период до 4 февраля до подхода пехоты отбил 12 контратак пехоты и танков противника. Тов. Казаков, оставшись один у орудия, уничтожил четыре танка, самоходное орудие и до роты пехоты противника» — говорится в наградном листе.

## Кайралдары
СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ 1945 јылда тулаан айдыҥ 24 кӱнинде чыккан Указыла (Верховного Совета СССР) младший сержант Темирей Казаковко бийик нере ат адалган — Советский Союзтыҥ геройы, Ленинниҥ ордени (ордена Ленина) № 44527 ле Алтын Чолмон медаль (медали «Золотая Звезда») № 6703 берилген.

Онойдо ок бир канча медальдарла кайралдаткан, ол тоодо «За отвагу» (24.08.1944) и «За оборону Сталинграда».

## Эземи
* Эзем ле Мактыҥ јылында, Совет албаты Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥгениниҥ 75-чи јылдыгына учурлалган байрамы болордо, Кан-Оозы јуртта  Ч. К. Кыдрашевтиҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школдыҥ јанында Советский Союзтыҥ Геройына, Кан-Оозыныҥ јетијылдык школын божоткон Казаков Темирей Токуровичке обелиск тургузылган.
* Геройдыҥ адыла Кара-Суу ла Мӧндӱр-Соккон јурттарда оромдор адалган.

## Литература
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь в двух томах. — М.: Воениздат, 1987-1988. — Т. 1 /Абаев — Любичев/ Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — 911 с, с портр. — Тираж 100 000 экз.; Т. 2. Любов — Ящук/Пред. ред. коллегии И. И. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — 863 с, с портр. — Тираж 100 000 экз., Рег. № в РКП 87-95382.
* 

## Тайантылар

* Горный Алтай (историко-архивный путеводитель) Казаков Темирей Токурович
* Память народа::Подлинные документы о Второй Мировой войне
* 100-летие Героя Советского Союза Темирея Казакова тв канал сибирь-24

  ()
 ()
 ()