Јаан Јаламан

**Јаан Јаламан** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кӱпчегенниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јаан Јаламан: јаан ; јалама .
 
Алама . Јал .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тал ортозында, Теректиниҥ сыныныҥ тӱндӱк — кӱнчыгыш јанында, Кадынга Јаламанныҥ суузы киргенинде турат. Кырлары сӱрекей кайыр, каскак, јолдоры кату, Кыдынныҥ јанында кызык јерде турат. Эбире Теректиниҥ, Јал Мӧҥкӱниҥ, Чуйдыҥ сындары, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, Ӱлегемниҥ, Јайлугуштыҥ, Ийинниҥ суулары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 905 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар куштар јӱрет. Тооргы астаган учун.

Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.

### Ӧзӱмдери
Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 оромду: Јараттай, Меесте, Тӧс.
Чике-Таман боочыныҥ ӱстине јетире 42 км. Јууктагы јурттар: Кыҥыраар (Кичӱ Јаламан), Ийин.

## Тӱӱкизи
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн. Мында јаткан улус јебреннеҥ бери мал азырап, кыра салатан, озогы субактар оны керелейт.
Совет јаҥнаҥ озо алтайла кобы-јик сайын ӧзӧктиҥ ичиле чачыҥы јаткан.
1922 јылдыҥ кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде Јаламанныҥ мӧҥкӱлери ажыра Теректиниҥ сындарын Иван Долгих ажып, Катандуда Александр Кайгородовтыҥ отрядын јоголткон.

1925 јылда јуртээлем артель «Кызыл-Мечин» тӧзӧлгӧн, кийнинде ол колхоз-миллионер боло берген.
1929 јылда јаҥы школ тудулган.

1934 јылда областьтыҥ Советтериниҥ VIII-чи съездинде колхоз «Кызыл-Мечин» мал азыраарыныҥ ӱстӱги бажы деп темдектелген. Колхоз бийик једимдерлӱ болгон. Јыгалаш Бабаева ла Тарал Ептеева Оҥдой аймактыҥ талдама койчылары болгон.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 246 кижиниҥ 100 % алтайлар болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* орто ӱредӱлӱ школ;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* стадион;
* библиотека;
* почта.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык
* Мӧҥкӱсалгыш (780,1168,1233,1241);
* Ташта јурамалдар (1233);
* Јебрен тӱрк бичиктер (781).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Темир кыр. Байлу (825);
* Аржан суу (890)Јаан Јаламан јурттыҥ кӱнбадыш јанында 25 км ыраакта, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2010 метрге бийикте Аржан суу бар (). Ол республикан учурлу обьект;

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»