open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тӧлӧсӧв, Кӱӱгей Чырбыкчинович

**Кӱӱгей Чырбыкчинович Тӧлӧсӧв** (кичӱ изӱ айдыҥ 4 кӱни , Каспа) — сыгын айдыҥ 28 кӱни ) — алтай бичиичи. Сӧӧги — тӧӧлӧс.

## Биографиязы
Кӱӱгей Чырбыкчинович Тӧлӧсӧв  јылда кичӱ изӱ айдыҥ 4-чи кӱнинде Шабалин аймакта Каспа јуртта чыккан. Адазы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда јеҥ јастанган, тогус јаштуда энези јада калган. Јаан јашту Калбаҥ Чинатов деп кайчы кижиниҥ, таай адазыныҥ јанына јӱрӱп, ада јаштаҥ ла ала јӱрӱмниҥ учурын, ар-бӱткениҥ айалгаларын сӱреен јакшы оҥдоп ло билип алган.

## Јайаандык ижи
Кӱӱгей Чырбыкчинович алтай бичиичилер ортодо сӱреен јилбилӱ бичиштӱ кижи, оныҥ поэзиялык сӧзи — ӱлгер кептӱ проза. Ол ажыра ар-бӱткен кижиниҥ сӱр-кеберин тартынып, ойноп-каткырып, сӱӱнип-кӱӱјип, комыдап -сыктап, онтоп-оорып турар. Кӱӱгей Тӧлӧсӧв — ол алтай калыктыҥ јаткан телекейин, јӱрӱмин «микроскоп ажыра кӧрӱп, лаптап ла табылу ширтеп», бойына карудаҥ кару ла јуук тӧрӧл тилиле сӧс-јуруктар јураган сӱрекей ус бичиичи. Оныҥ «Кадын јаскыда» деген романын кычыраачылар тыҥ баалайт. Кӱӱгей Чырбыкчинович јирмеге јуук бичиктиҥ авторы. Оныҥ «Алтайдыҥ јаазы» деп бичигиндеги куучындары француз тилге кӧчӱрилген."Кӱӱгей Тӧлӧсӧв јаҥыс ла уур јӱрӱмниҥ, шыраныҥ ла комудалдыҥ, кунуктыҥ ла бӱдӱнбестиҥ бичиичизи эмес, ол канча кокыр-каткылу, сӱӱнчилӱ ле јаркынду куучындарды база бичиген. Кижи болгон кийнинде тартыш, иштен, јӱрӱмди јакшы јӱр деп кычырат" — мындый сӧстӧрлӧ бистиҥ јарлу бичиичи Јыбаш Каинчин Кӱӱгей Тӧлӧсӧвтыҥ чӱмделгези керегинде айдып салган.

## Тизим

## Кайралдары

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Литература
* «Алтай литература, 5-чи класстыҥ ӱредӱ бичик-хрестоматиязы», *М. А. Демчинова, З. С. Казагачева,* 166 бӱк.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Шабалинниҥ библиотеказы — Телесов Кӱӱгей Чырбыкчинович
Тӱҥӱр (учурлар)

**Тӱҥӱр**:
* Тӱҥӱр, кӱӱлик инструмент.
* Тӱҥӱр, јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагыне кирет.
* Тӱҥӱр, Россияныҥ Алтай Республиканда суу.
Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези

**Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези** () – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе.
Администрациялык тӧс јер – Тӧбӧлӧр. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас…кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1791 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1379 кижи болгон, олордыҥ телеҥиттер, казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ админстрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ;
* Баштамы школ;
* Кӱӱлик сургал;
* Краевед музей;
* Јурттыҥ клубы;
* Эмчилик;
* Библиотека;
* Спортшкол;
* Стадион;
* Магазин;
* Турбаза.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
Тӧгӧрик

**Тӧгӧрик** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Тӧгӧрик .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ тайгаларыныҥ эдегинде, Кӧк-Сууныҥ јарадында турат. Јуртта 10 ором: Кайыҥду, Јолду, Агашту, Јииттердиҥ, Јараттай, Суулу, Тӧс, Школдыҥ оромы, Чибилӱ кош ором, Меесте кош ором. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1008 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30°,-40°, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30°,+35° болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми : 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот: чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Айландыра тайгазы агашла бӱркелген, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, тыт агаш ӧзӧт. Ак јалаҥдары кыралу, јайым телкем одорлу. Јакшы јылда мында кырада, маалада ла јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет. Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

### Јери ле јолдоры
Талду — Тӱҥӱр деп јолдо турат, 84К-134 темдектӱ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда, кӧчкин јаржактар келгениле тӧзӧлгӧни колбулу.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 320 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар, ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы

* Орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы «Веснянка»;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* стадион;
* магазин;
* пилорама;
* турбаза.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505);
* Аржан суу (1509);
* Байлу боочы Ыйыкту (1507).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
Уажан

**Уажан** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чамалдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Уажан .

Уажан .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чамал сууныҥ јарадында, Бешпек деп тууныҥ эдегинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 547 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Аймакта ай-кӱн кыска јайлу, узун, је тыҥ сооктор јок кышту, кары-јуды кеминде, калапту салкындар јок. Мааланыҥ да, јердиҥ де ажы јакшы тӱжӱмдӱ ӧзӱп ле јадар јер.
Ортојылдык температура — +4,4 градус, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 метр\секундка. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Каскак, кайыр кырлары мӧш, кайыҥ, чиби, карагай, јойгон, эргиш, беле агаштарла бӱркелген. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.

Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Олјондо, Тӧс.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Аскат јурт Чамал аймакка кирген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 68 кижи болгон, олордыҥ 72 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Чамалдыҥ јурт јеезезинде.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (557).

### Археологиялык
* Јебрен корум (636).

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу Бешпек (397);
* Аржан суу (460).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Барантаева М. А. (20.09.1927) — Россия ӱредӱликтиҥ нерелӱ ишчизи, баштамы школго бичиктердиҥ, ӱлекерлердиҥ авторы;

## Ајарулар

## Тайантылар
Улалушка

**Улалушка** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Улалу сууныҥ јарадында учун, мынайда адалган.

## Физико-географиялык темдектери
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Улалу сууныҥ јарадында, Горно-Алтайск кала ла аймактыҥ тӧс јурты Кызыл-Ӧзӧктиҥ ортозында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 433 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Кала ла Кызыл-Ӧзӧктиҥ ортозы кӧп кӧӧликтер, улустар јӱрӱжер јер. Ондый да болзо коштой кырларда, аралда куштар ла оок айычактар бар: јоонмойын, кӱжӱл, койон, агас, ӧркӧ, сууда јӱрер кумдус, куштар: саҥыскан, каргаа, кӧктӧш, кызылтӧш, боробыйак, јелечи, јалбагай, кӱӱле ле о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке,јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: тӧс ором. Јурт Горно-Алтайск ла Кызыл-Ӧзӧктиҥ ортозында.

## Тӱӱкизи
Јурт 2000 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 15 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кызыл-Ӧзӧктӧ.

## Экономиказы
Јаан ээлемдер јуртта јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Адару тӱдары. Маала салары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Карындаштык мӧҥкӱ.

### Ар-бӱткендик
* Бабырган туу (39);
* Кызыл-Ӧзӧктӧ Аржан суу(48) .
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Урсул (Кадынныҥ кош суузы)

**Урсу́л** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ суузы. Јоло ло Кайырлыктыҥ суулары биригип, Урсул суу башталат. Оҥдой аймактын јериле агып, Кадын сууга сол јанынаҥ кирет.

## Этимологиязы

## Физико-географиялык темдектери
Урсул Јоло ло Кайырлыктын суулары биригип, Оҥдой аймактыҥ јериле агып, Кадын сууга сол јанынаҥ кирет. Сууныҥ узуны 119 км, суу јуур площади — 3710 км². Теректӱниҥ сындарынаҥ агып тӱшкен суулардаҥ башталат. Јаҥмырдыҥ, кардыҥ сууларыла толот. Урсул башталганынаҥ ала Оҥдойго јетире 32 км. Тузаланган сууныҥ кеми —
16,8 м³/с.
Урсулдыҥ ӱстӱги агынында јаан эмес суулар кожулат. Туйакты, Карагол, Ӧлӧти ичиле сууныҥ агыны токыналу. Урсулдыҥ алтыгы агыны каскак кырлардыҥ ортозыла агат, чакпынду, тӱрген учун, мында спортивный сплавла маргаандар ӧдӧт. Урсул — Кадын деп маршрут (4 категория сложности) Туулу Алтайда јарлу.

## Археологиялык кереестер
Муҥ јылдардын туркунына Урсулды јараттай кӧп укту албаты јуртаган. Олордын кийнинен кӧп тоолу корумдар арткан. Бу корумдардаҥ јебрен мӧнкӱлер ле јӱзӱн-јӱӱр эдимдер (таш маскалар, сӧӧктӧҥ эткен кӱректер, айак-казан, каҥзалар) табылган. Ого коштой јарангыштар (сӧӧктӧҥ эткен јӱстӱк, кӱлердеҥ эткен кӧп јарангыштар, карчагала сарлыктын сӧӧгинеҥ эдилген јарангыш-амулеттер) табылган. Табылган, кижиниҥ арткан-калган сӧӧктӧринеҥ кӧргӧндӧ, јебрен улус бийик сынду, талааркак оборлу, јалбак маҥдайлу, коҥжок тумчукту болгылаган. Урсулла кош суулары јараттай ширтелген кӧп корумдар каракольский культурага келижет.

Урсулды јараттай кӧп јебрен субактардын орды арткан.

Урсулдын бажында, Оҥдой аймакта јебрен јурт Кара-Бом баар
.
Карагол суунын учында база јебрен, таш чактын эрте ӧйиниҥ јурты бар Усть-Каракол, ол орто плейцетонныҥ экинчи јарымыла темдектелет (282—133 тыс. л. н.), Кара-бом — ӱстӱги плейцетонныҥ баштапкы јарымына келижет (120-50 тыс.л.н.)
.

## Кош суулары

* Кара (оҥ)
* 17 км: Кичинек Ӱлегем (оҥ)
* Ијегем (сол)
* 24 км: Ӧлӧтӱ
* Куркыйра (сол)
* Карышкан (оҥ)
* 30 км: Талду (сол)
* Онкудайка (оҥ)
* 39 км: Шибилик (оҥ)
* 40 км: Шашыкман (сол)
* 45 км: Короты (сол)
* 50 км: Каракол (оҥ)
* 59 км: Туйакты (сол)
* 64 км: Шибилик (оҥ)
* 65 км: Талду (сол)
* 74 км: Кеҥи (сол)
* Алтыгы Айры (оҥ)
* Ӱстӱги Айры (оҥ)
* 86 км: Кайырлык (оҥ)
* 89 км: Тобоотой (сол)
* Јонкулак (сол)
* Јанјула (сол)
* 105 км: Таркатту (оҥ)
* Бӧрӧзӧк (сол)
* 114 км: Угар
* Токой (оҥ)
* Кичинек Аркем (оҥ)


## Урсул тергеелик суу реестрда
Тергеелик суу реестердин бергениле Урсул ӱстӱги Обьтыҥ бассейновый округына кирет, суула колбоолу јуртээлемдик иштер ӧткӱрер суу участогы Кадын, Урсулдыҥ суу подбассейини Бия ла Кадын суулар. Суу бассейини ӱстӱги Оп, Эрчиш сууга кожылганына јетире.а.

## Јуруктыҥ кӧмзӧзи

Файл:Онгудай. Река Урсул..jpg|Оҥдой. Урсул суу
File:Река Урсул.jpg | Урсул суу


## Ајарулар

## Тайантылар
Усть-Бава

**Усть-Бава** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Тоҥ-Тоштыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Усть-Бава .

## Физико-географиялык темдектери

### География
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 363 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2—3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш () кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол-тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.

Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Порошино деп кобы, Јараттай.

## Тӱӱкизи
Јурт 1997 јылда јаҥынаҥ ӧҥжиген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 21 кижи болгон, олордыҥ 76 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

## Экономиказы
Мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Финляндия

**Финляндия** (, , ) — Европада тергее. Площадь 338 145 км², эл-јонныҥ тоозы: 5 539 146 кижи (2020). Тӧс калазы — Хельсинки.

## Тайантылар
Филиал (Майма аймак)

**Филиал** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Билӱлӱниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Майма сууныҥ коолында турат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген, мӧш, аспак, чиби, тыт, кайыҥ, терек, тал ла јойгон агаш ӧзӧт.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 324—417 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 20 ором: Алтай, Тайганыҥ, Јиилектӱ, Субакчылардыҥ, Кӱнет, Кызыл-кӧк, Коммунарлардыҥ, Најылыктыҥ, Олјонныҥ, Јажыл ла о.ӧ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5 кижи болгон, олордыҥ 80 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
Бостыра инфрастуктуралык обьекттер Билӱлӱде.

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала салары. Адару тудары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск.

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган туу (46);
* Боочы Талаҥзап (43,44);
* Тоҥбок суу Туткуштыҥ (62).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Хатха-Йога-Прадипика

**Хатха-Йога-Прадипика** — Свами Сватмараманыҥ XV чакныҥ Хатха-Йога темазына бир бичик. Свами Сватмарама — Шиваит автор.
Чендек

**Чендек** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Чендектиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чендек .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, јаан сындардыҥ колтыгында, Оймонныҥ чӧлинде, Чендек сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1096 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Туйук ичпек јерде учун, айы-кӱни чала јымжак биддирер. Јайгыда +25 °C, кышкыда −35..-38 °C болот.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар.
Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Тайга тажы агашла бӱркелген.
Мӧш, чиби, терек, кайыҥ, аспак ла тыт агаш ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 27 ором.

## Тӱӱкизи
Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн. Тургун алтайлардыҥ јерине кӧчкин староверлер ле «общество каменщиков» деп улустар келгилеген. Е. Шумило Катандуныҥ ла Оймонныҥ чӧлинде улус мал кабырып, јерле иштеп, аш салганын бичиген.

Совет јаҥ келерде, Чендек Катандуныҥ волостьине кирген. 1931 јылга јетире тегин ле турада школ болгон.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1014 кижи болгон, олордыҥ 87 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* баодардыҥ туразы «Мараленок»;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* библиотека;
* этнографиялык музей;
* стадион;
* почта;
* турбаза;
* магазин.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал, аҥ азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Граждан ла Улу јууда турушкандарга обелиск (1968 ј., кереес јоголгон)
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1537). (1963 ј.,ул. Тӧс ором,17, јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ јеринде.)

### Археологиялык
* Јебрен субактардыҥ изи (..);
* Јебрен корум(1568,1569,1570);
* Мӧҥкӱсалгыш (1567);
* Кытат кӱскӱ. Анохинниҥ музейинде (..).

### Ар-бӱткендик
* Чендектиҥ кӧли. Капчалда аржан суу (..);
* Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505);
* Аржан суу (1509).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Горный Алтай (4).jpg|Оймон ичи чӧл
Село в долине.jpg|300px|Чендек Оймонныҥ чӧлинде


## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
Чибилӱ

**Чибилӱ** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Чибилӱниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чибилӱ .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Кабак-Тайганыҥ сындарыныҥ эдегинде, Башкуш сууныҥ јарадында турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1231 метрге бийик (по селу Улаган, находящемуся рядом).

### Климады
Узун ла соок кыш, кыска јай, Чолышман ӧзӧккӧ кӧрӧ чик јок соок. Јаҥыс аймактыҥ ичинде мындый башка климат болгоны кайкамчылу, талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги башка-башка кырлар, јабыс ӧзӧктӧ аламалу садтар ла кату сыркынду салкынду кырбаштай тепсеҥдер, кӧп учар суулар ла боочылар, эҥ бийиги Кату-Јарык болор.

Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,6, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер — 3,2 м/с. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

### Аҥ-куштары
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.

### Ӧзӱмдери
Айландыра тайгаларды кӧбинде тыт ла мӧш агаш бӱркейт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 7 ором: Олјондо, Кубарјыныҥ, Јараттай, Меесте, Улаганныҥ, Тӧс, Јаҥы.

## Тӱӱкизи
Јурт 1770 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 642 кижи болгон, олордыҥ 95 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* библиотека;
* јурттыҥ клубы;
* магазин.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Агашла иштер. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1681) (1967 г., Центральный ором, 31).

### Археологиялык
* Ташта јурамалдар (1720,).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Боочы Чибилӱ ле Кара-Кујурдыҥ ортозында (1699);
* Байлу Кабак-Тайга (1610);
* Аржан суу (1625).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Чевалков, Михаил Васильевич

**Михаил Васильевич Чевалков** (1817—1901) — баштапкы алтай бичиичи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи-миссионер, баштапкы алтай букварьдыҥ тургузаачыларыныҥ бирӱзи (1868), алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи.

## Биографиязы
19-чы чактыҥ 30-чы јылдарында деп абыс Туулу Алтайга келип, миссионер школ ачкан. М. В. Чевалков бу школдо ӱредӱ алып, кийнинде тилмешчи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи болуп иштеген.

## Јайаандык ижи
Алтай Литератураныҥ тӧзӧлгӧн бажында Михаил Васильевич Чевалковтыҥ ады туруп јат ле оноҥ до ӧскӧ билимчилер алтай албатыныҥ јадын-јӱрӱмин, чӱм-јаҥдарын шиҥдеп ле јууп, алтай литературага ӧзӧр јол бергилеген болзо, М. В. Чевалков алтайлар бичик-биликке ӱренерине ле литератураныҥ ӧзӧрине јаан иш ӧткӱрген. Ол баштапкы алтай букварьды (1868), «Алтай тилдиҥ грамматиказын» (1869) тургузарында эрчимдӱ турушкан. В. В. Радловло:«Я твёрдо могу сказать, что ни у одного тюркского народа не чувствуешь себя так хорошо, как у алтайцев.
Честность и прямота свойственны им в такой степени, как ни одному из соседних народов. Ни одна юрта не запирается, скот пасётся без пастуха и всякого надзора, и при всём том воровство у алтайцев - нечто неслыханное. Честность алтайцев бросается в глаза, тем более что соседствующие с ними тюркские племена, честностью своей похвастаться не могут.» —В.В. Радлов "Из Сибири. Страницы дневника 1860-1870 гг." кожо албатыныҥ оос чӱмделгезин јууп, орус тилге кӧчӱрген.
И. А. Крыловтыҥ басняларын алтай тилге кӧчӱрип тура, бойы да ондый ок уткаа ла ӱредӱ кеберлӱ кӧп ӱлгерлер бичиген. Оныҥ эҥ баштапкы бичиги 1872 јылда Казань калада кепке базылган.

## Кереес
* М.В.Чевалковтыҥ адыла адалган эл библиотека

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Литература

## Тайантылар

* Чевалков Михаил Васильевич
* энциклопедиязы : Чевалков Михаил Васильевич
Чочкина, Мая Петровна

**Чочкина Мая Петровна** (1962 — 19.01.2023, Улалу) — таскадаачы, филология билимдердиҥ кандидады (1995), доцент, Горно-Алтайский государственный университеттиҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ баш ӱредӱчизи (2002—2023). Горно-Алтайский педагогический институттыҥ тӱӱки-филологиялык факультедин божоткон (1985)

## Биографиязы
Чочкина Майя Петровна — филологиялык билимдердиҥ кандидады, доцент, алтай филология ла востоковедениениҥ кафедразыныҥ јааны Горно-Алтайски государственный университеттиҥ.

## Ижи
Кӧп тоолу бичиктер ле методикалык пособиелердиҥ авторы
* Алтай элдиҥ оос кееркедим чӱмдемели (авторлоры М. А. Демчинова, Т. М. Садалова, К. Е. Укачина, Майя Петровна Чочкина, Елизавета Еркиновна Ямаева) УЧЕБНОЕ ПОСОБИЕ. 2022 јыл.
* Балдардыҥ алтай литературазы. Алтайская детская литература. Литературоведение. УЧЕБНОЕ ПОСОБИЕ. 2017
* Алтай кай чорчок ло јебрен турк литература (Алтайский героический эпос и древнетюркская литература). Литературоведение. УЧЕБНОЕ ПОСОБИЕ. 1266
* Алтайский детский фольклор. Литературоведение. КУРС ЛЕКЦИЙ. 2014
* Алтайский речевой этикет. Авторлоры Сурна Борисовна Сарбашева, Майя Петровна Чочкина. УЧЕБНОЕ ПОСОБИЕ. 2012
* Поэтиканын сурактары. Литературоведение. УЧЕБНОЕ ПОСОБИЕ. 2014
* Балдардын алтай литературазы. Литературоведение. УЧЕБНОЕ ПОСОБИЕ. 2014
* Балдарды кееркедим телекейле таныштырары: ӱренер бичик. (Литературное развитие дошкольников.) Литературоведение. 2014
* Фольклорды ӱредер методиканын сурактары: ӱренер бичик. (Методика преподавания фольклора). Педагогика. Психология. 2014
* Алтай элдин оос кееркедим чумделгези. Устное народное творчество (алтайское). Авторлоры М. А. Демчинова, Т. М. Садалова, К. Е. Укачина, Майя Петровна Чочкина, Елизавета Еркиновна Ямаева. Литературоведение. КУРС ЛЕКЦИЙ. 2014
* Алтай элдин оос кееркедим чумделгези. Устное народное творчество (алтайское). Авторлоры М. А. Демчинова, Т. М. Садалова, К. Е. Укачина, Майя Петровна Чочкина, Елизавета Еркиновна Ямаева. Литературоведение. КУРС ЛЕКЦИЙ..2011

## Кайралдары

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Чуй-Оозы

**Чуй-Оозы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Чуй-Оозы — Чуйдыҥ .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Бу јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Чуйдыҥ суузы ла Кадынныҥ бириккенинде 2 км јуукта турат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766 метрге бийик (јанында Ийин јурттыҥ кемине кӧрӧ).

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын (), боро ылаачын (), мечиртке (), ылаачын ().

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јурт «Чуйдыҥ трагы» Р-256 деп федерал кӧӧлик јолдыҥ јанында турат. Јакалай јолдор.

## Тӱӱкизи
Јурт 2010 јылда тӧзӧлип, 2013 јылда «Чуй-Оозы» деп окылу атту боло берген.

## Эл-јон

## Инфраструктуразы
* Музей;
* Ашкана;
* Туристтерле иштеер дер;
* Конор тура.

## Экономиказы
Туризм. Мал азыраары. Таҥынаҥ ээлем.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык
* Јебрен корумдар (1023, 1090);
* Чуй-Оозынаҥ ыраак јок «Калбак-Таш» комплекс.

### Ар-бӱткендик
* Кадрин туу;
* Аржан суу (893);
* Кадын ла Чуйдыҥ бириккени.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Место слияния рек Чуя и Катунь.jpg|Чуй ла Кадынныҥ бириккенинде
File:Само слияние Чуи и Катуни.jpg|Кадын ла Чуйдыҥ бириккени
File:Слияние Чуи с Катунью.jpg | Чуй ла Кадын
File:Чуйский тракт рядом со слиянием Чуи и Катуни.jpg |Чуйдыҥ трагы рядом Чуй ла Кадын бириккенинде
File:Katun ChuyaConfluence 101 0118.jpg|Природно-хозяйственный парк «Чуй-Оозы»
Файл:Чуя-Озы.jpg|Чуя-Озы


## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Шашыкманныҥ јурт јеезези

**Шашыкманныҥ јурт јеезези** () – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.

Администрациялык тӧс јер — Шашыкман јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Шашыкманныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде Кайыҥчы, Шибилик, Шашыкман, Урсул деп суулардыҥ коолында турат. 
Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында Теректиниҥ сындары, тӱндӱк-кӱнбадыш јанында Себи-Бажыныҥ тайгалары. Јурт јеезениҥ јери 1924 га.
Климады орто-континентал.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 938—1017 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 832 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Шашыкманныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 бпддардыҥ туразы;
* 1 библиотека;
* 1 стадион;
* 1 эмчилик;
* пекарня Кургуловтыҥ;
* почта;
* 2 ашкана;
* 5 магазин;
* 2 конор тура;
* 6 турбаза;
* АЗС.


## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Ыжы

**Ыжы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ыжы .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Байдуба, Урчын, Сугул сындардыҥ эдегинде, Кадын сууныҥ сол коштончызы (приток) Ыжы сууга Кутерьба ла Итук деп эки суу киргенинде турат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 332 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сарас, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, тооргы, булан, элик, аҥ, ак-кийик дезе Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.

Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл.

### Јери ле јолдоры
Оромдоры (1): Петровский.

## Тӱӱкизи
Јурт 1911 јылда тӧзӧлгӧн. 913 јылда ӧс калык админстрациялык реформа ӧткӱрерде, Ыжы јурт Успенский волостько кирген. Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толоон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын Кӧлди јараттай.

1920 јылда куран айдыҥ 4-чи кӱнинде јаҥы тӧзӧлгӧн Ыжыныҥ јуртсоведи Успенский волостько кирген. 21.07.1953 јылда Ыжыныҥ јуртсоведин јоголтоло, бу јуртты Чооныҥ јуртсоведине кийдирген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 24 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Чооныҥ јурт јеезезинде.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
* Орой палеолит. Јебрен јурт (1335).

### Ар-бӱткендик
* Бактаган туу (1312);
* Тырга суу. Боочы Сарафан (1332);
* Тоҥбок суу (1317).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Ылгаксы

**Ылгаксы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ылгаксы .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, јаан тайгалардыҥ колтыгында, Кӧк-Сууныҥ јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ
1022 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Элбек јайым јалаҥдары одорлу, кыралары ашту. Маала ажы, јердиҥ ажы јакшы бӱдер јер. Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырларын агаш бӱркеген. Тыт, мӧш, кайыҥ, терек, аспак, чиби, беле, јодро агаштар ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Тоҥмок суулу.

## Тӱӱкизи
1860 јылдарда Арасейдеҥ кудай јаҥында расколдоҥ улам качкан, онойдо ок јаҥнаҥ качкан, јакшы јӱрӱм бедиреген, черӱнеҥ кыйышкан, каторганаҥ качкандар Сибирде, Алтайда келип токтогылап, јурттар, заимкалар, хуторлор тӧзӧгилеген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 14 кижи болгон, олордыҥ 50 % орустар, 50 % алтайлар болгон.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кӧксу-Оозында.

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, уй, оок мал азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505);
* Аржан суу (1509);
* Ыйыктуныҥ боочызы, байлу (1507).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
Ыныныҥ јурт јеезези

**Ыныныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Майма аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер — Ыны. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ыныныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезезиниҥ јерлери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууныҥ јарадында, Чуйдыҥ трагында, Алтай кырайдыҥ гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген: аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро.. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар: чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм.
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700—750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/сек болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени −30..−38 °C, јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн −30..−35 °C. Кыска јай ла узун кыш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 360—891 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 631 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* баштамы школ — 1;
* балдардыҥ туразы — 1;
* культура байзыҥы — 1, јурттыҥ клубы — 3;
* библиотека — 1;
* спортзал — 2;
* почта — 2;
* магазин — 6;
* калаш быжырар јер — 2;
* конор тура — 4;
* турбаза — 5.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Официальный сайт Майминского района
Яманова, Айсулу Васильевна

**Яманова Айсулу** (**Сыдыкова Августа Васильевна**) (1963) — ӱлгерчи.

## Биографиязы
Яманова Айсулу Васильевна тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде Оҥдой аймакта Шибее јуртта чыккан. Маймадагы СПТУны божоткон. 2014 јылда ГАГУныҥ алтаистика ла тюркология факультедин заочно божодып јат.

## Јайаандык ижи
Баштапкы јуунтызы «Кӧпӧгӧш ортолык» 2015 јылда кепке базылат.
Ӱлгерлери «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте, «Ажуда» газетте кӧп катап кепке базылып чыккан. Балдардыҥ «Солоҥы» деп журналда чӧрчӧги чыккан. 2006 јылда чыккан «Алтай Улгерлик» 19-21 ч. ч. деп антология да база чыккан.
«Листок» газетте № 31, 03.08. 2016 јылда чыккан «Јӱрӱмниҥ јолы-Дорога жизни» деп јетирӱ аналитикалык бӱктиҥ 4 стр. А. Јанчыковтыҥ «Ӱлгерчиниҥ байлыгы оныҥ кӧксинде» деп статья чыккан.

Тургуза ӧйдӧ Айсулу Яманова Оҥдой аймакта Кеҥи јуртта јадып јат.

## Кайралдары

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар

* Айсулу Яманова «Кӧпӧгӧш ортолык»
* Информант: Айсулу Яманованаҥ алынган интервью.
Казахстан

**Казахстан** () — Азияда тергее. Площадь 2 724 902 км², эл-јонныҥ тоозы: 25 000 000 кижи (2022). Тӧс калазы — Астана, окылу тили — казах тил, акчазы — тенге.

Казахстанда **казахтар** (73,01 %), орустар (18,42 %), узбектер (3,29 %), уйгурлар (1,48 %), украиндер (1,36 %), татарлар (1,06 %) ла ӧскӧ кижилер јӱрет.

## Ајарулар

## Тайантылар
Казахтар кош-агаштыҥ

**Казахтар кош-агаштыҥ** — Алтайыста јадып турган казахтар. Тӧрӧли Казахстан.
Тайанты

**Тайанты** (орус. *ссылка*) — тексттеҥ алган ӱзӱк эмезе тузаланган источникти темдектеп кӧргӱскени.
Ӱстӱги Кара-Куш

**Ӱстӱги Кара-Куш** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Майманыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ӱстӱги , кара , куш .

Ӱстӱги Кара-Куш .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, арка-тууныҥ ортозында турат. Айландыра кырлары јабызак, тыҥ бийик эмес. Мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, тыт, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јабыс, аралду јерлерде тегерик састар бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 284 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымда. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Алтай јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы (), айу-сырга (), бастый (), буланат (), быркырууш () ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: 2-чи Бешјылдыктыҥ оромы, Олјондо, Јииттердиҥ, Кырлу, Юбилейдиҥ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 498 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы

* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* стадион;
* магазин;
* почта;
* СТО;
* АЗС.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары, маала отургызары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес.

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган байлу туу (46);
* Боочы Јайлу (120);
* Аржан суу (56,57).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар