Чамал

**Чамал** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чамалдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чамал, чымыл, чымалы ().

«*Шамал»* деген јебрен персид сӧс салкын деп учурлу (), јурттыҥ ады оноҥ келген деп бодоштыру бар

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Бешпек тууныҥ эдегинде, Кадын (оҥ јарады) ла Чамал сууныҥ бириккенинде турат. Айландыра сӱрекей кайыр, каскак кырлар , Иолгоныҥ сындары, эҥ бийик кыр Крестовая (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1336 метрге бийик), экинчи бийик кыр Тӧӧ () (929 м)
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 422 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Ортојылдык температура — +4,4 °C, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 м/с. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Агаш-тажы арбынду, карагай, мӧш агашла кожо аспак, кайыҥ, тал, јойгон ӧзӧт. Јулукту агаштар алама, груша, слива, вишня, беле, чычыргана јакшы ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 72 ором: Аэродромныҥ, Байлык, Виноградту, Ыракта, Дворниковтыҥ, Јиилектӱ, Тегелик, Кресттӱ, Макарий Невскийдиҥ, Новоселовтордыҥ, Партизандардыҥ, Чорос-Гуркинниҥ, Садуныҥ, Теректӱ ле о.ӧ.

Бу јурт Чамалдыҥ трагында турат. «Себи-Оозы — Куйус» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо.

## Тӱӱкизи
Јурт 1842 јылда тӧзӧлгӧн. 1849 јылдаҥ ала мында миссионерский стан иштеген.19-чы чактыҥ учында јурт бальнеологический (аржан сууларла эмденери) курорт боло берген. Бого Том-Тураныҥ шиҥжӱчилдери келип эмденип, амырайтан јер болгон: В. В. Сапожников, Г. Н. Потанин, Я. В. Шишков.

Совет ӧйдӧ, 1930-чы јылдарда бери курортко партия ла башкаруныҥ јаандары, олордыҥ билелери келетен болгон. Е. И. Калининаныҥ баштаҥкайыла (1931—1935 јылдарда ол Чамал јуртта јаткан) мында чемет орулу улуска санаторий, калаш быжырар јер, мылча, кийим јунар јер тудулган.
Совхоз иштеп баштаган.
1995 јылдыҥ кийнинде Чамалда маймандардыҥ ага-јайзаҥы Александр Киндишевич Бардин алтай культураныҥ тӧс јерин ачкан. Оныҥ экспонаттары чӱм-јаҥ, алтайлардыҥ кудайлык кӧрӱми, айыл-јуртта тудунар эдимдери керегинде болгон. Бу алтай айылдар эмдиге ле јетире туристтерле иштейт.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казактар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ калыктар јуртайт.

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3266 кижи болгон, олордыҥ 77 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* кӱӱлик сургал (муз.шк.);
* балдардыҥ туразы;
* аймактыҥ эмчилиги;
* чемет орулу улуска санаторий;
* культураныҥ байзыҥы;
* аймактыҥ библиотеказы;
* краевед музей;
* стадион;
* почта;
* магазин — 10;
* ашкана 10;
* конор тура — 6;
* туристтерле иштеер јер «Алтай айыл», А. К. Бардинниҥ;
* СТО;
* АЗС.


## Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Чамал ГЭС-тиҥ буунтызы (плотиназы), туразы (1933 ј., Курортту ором,1);
* Граждан јууныҥ геройлорыныҥ карындаштык мӧҥкӱзинде кереес (Пчелкинниҥ оромы 64А);
* Патмос ортолык Макарийдиҥ (572);
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлаган кереес (547). (1967 ј., Пчелкинниҥ оромы, 70а);
* Партизандар ла ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи (428).

### Археологиялык
* Јебрен јурт (415,470,471,648,653);
* Кургандар (387,388);
* Ташта јурамалдар (391,392,536,673,674);
* Јебрен мӧҥкӱсалгыштар (381,383—386,390,410—413,463,645,671,672).

### Ар-бӱткендик
* Куй таштар (409);
* Байлу јер (культовый обьект) (414);
* Чамалда ГЭС (675);
* Бешпек байлу туу (389,397).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
* Чорос-Гуркин, Григорий Иванович (1870―1937) ― јарлу јурукчы, этнограф, политик.
* Анохин, Андрей Викторович (28.10.1869 — 31.08.1931) ― кӱӱчӱмдеечи, этнограф, поэт, академик, педагог, алтай профессионал кӱӱниҥ тӧзӧӧчизи, член-корреспондент АН СССР (1923), мифология, кӱӱлик культуре, шаманизм: «Богатырский эпос», «Буддийская храмовая музыка», «Материалы по шаманству у алтайцев», «Бурханизм в Западном Алтае» деп иштердиҥ авторы.
* Карыш Кергилов (11.01.1961) — ӱлгерчи, бичиичи, кайчы, 2015 јылда ӧткӧн јондор ортодо Кайчылардыҥ фестивалиниҥ Гран-при кайралын алган. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, Новоалтайсктыҥ художественный училищезин, Барнаулдыҥ ГПТУ-зын (резчик по дереву), ГАГУ-ны божоткон, эмди Чамалда јуртайт.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Река Катунь, Чемал.jpg|Кадын
File:Чемальская Гэс.JPG|ГЭС-тиҥ буунтызы
File:ГЭС в Чемале.jpg|ГЭС
File:Остров Патмос.JPG|Патмос деп ортолык
File:Вид на Патмос.jpg| Патмос
File:КПП - нижние ворота.jpg|КПП-алтыгы каалга
File:Флаг в Чемале.JPG|Судтыҥ туразы
File:Chemal 01.JPG|Чамал
File:Каменная икона.jpg|Ташта кудайдыҥ сӱри. Патмосто икона
File:Река Катунь, Чемал.jpg| Кадын суу, Чамал
File:Чемал - Russia (20703290055).jpg | Вид на Чамал


## Ајарулар

## Тайантылар
* Официальный сайт Чемальского района