open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кулагаш (суу)

**Кулагаш** () — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

## Этимологиязы
Кулагаш .

## Физико-географиялык темдектери
Кулагаш суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Аркыттыҥ сол јарадыла 57 км киреде Кулагаш сууныҥ оозы, узуны 19 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ сууныҥ оозы 1206 метрге бийик.
Кулагаш суу эки башту, тоштҥ кайылган суулар биригип, агып тӱшкен.образуется двумя истоками ледникового происхождения. Сол (орографический) бажы (сол Кулагаш) Кадын-Бажы сындардыҥ мӧҥкӱ тожынаҥ, Сол Кулагаш деп боочынаҥ (Кулагаш ла Кӱркӱре ӧзӧктӧрдиҥ ортозында ажу) башталат, Кулагаш ӧзӧкти ле Орто Чаган (Кӧксуныҥ кош суузы) бириктирет. Оҥ јанындазы (орографический) бажы (оҥ Кулагаш) кӱнчыгыштай 6—7 км киреде, ӧскӧ тоштоҥ башталат. Ол тош оҥ Кулагаш ла Кошбулак (Кӧксуныҥ кош суузы) суулардыҥ ортозында јадат. Эки суу биригеле, Кулагаш суу болуп, тӱндӱк-кӱнчыгыш јаар агат.

Кулагаш ичинде јол јок, сууныҥ бажында сол келтейиле эски орык јол туштайт, айулар бу јолло база јӱредилер.  Оҥ јарадыла ат јорткодый јол бар, оозында эски кыштуныҥ јанында башталат ол јол. Бийик кырлар ортодо кызык ӧзӧктӧр таскыл-јалаҥдарлу () јер. Кулагаштыҥ јаан деген кош суузы Сарысу.

Кулагаштыҥ оозынаҥ 5,5 км ӧрӧ, сол јаратта, кижи ӧдӱп болбос, табылганы удабаган, кыймыктанып јадар јеткерлӱ () корум таш бар. Сол јаратла барза, ол јердеҥ ӧрӧ кечер керек. Сууны кечкедий чичке јер бар. Јеткерлӱ эмес кечӱлер јӱк ле сууныҥ бажы јаар бар, суу кирӱ тушта суу јайылган јерде јойу кечкедий.

Кулагаш аккан ӧзӧкти ӧдӱп барарга  эки кӱннеҥ ас эмес ӧй керек.

## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Литературазы
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.
* 

## Тайантылар
Калкин, Алексей Григорьевич

**Алексей Григорьевич Калкин** (кандык айдыҥ 3 кӱни 1925 — куран айдыҥ 18 кӱни 1998, Јабаган) — кайчы. СССР бичиичилеринҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1978), Алтай Республиканыҥ кайчызы (1995), эҥ јарлу кай чӧрчӧги — «Маадай Кара». Сӧӧги — саал.

## Биографиязы
Алексей Калкин кандый айдыҥ 3 кӱнинде 1925 јылда Ойрот автоном областьтыҥ Улаган аймакта Паспарты јуртта чыккан. Јаш туштаҥ ала кӧстӧҥ уйан болгон. Ӱренерге келишпеген, је оныҥ таадазы ла адазы Туулу Алтайда јарлу кайчылар болгон учун, ол оогоштоҥ ло ала калыгыныҥ оос чӱмдемелдеринде ле кай чӧрчӧктӧринде болгон.

1978 јылдарда СССР-дыҥ бичиичилер Биригӱзине алынган, 1995 јылда
Најылыктыҥ ордениле кайралдаткан.

Алексей Григорьевич алтай калыктыҥ чӧрчӧктӧрин кайлаган, анчада ла «Маадай Кара» деп эпос учун «Алтай Республиканыҥ Эл кайчызы» деп нерени алган баштапкы кайчы болуп јат.
Алтай Республиканыҥ Јабаган јуртында куран айдыҥ 18 кӱнинде 1998 јылда јада калган.

## Јайаандык ижи
А. Калкин јаштаҥ ала јарлу кайчыларды О.Чолтуковты, Д.Тобоковты, Т.Токтогуловты угар аргалу болгон. Оны баштап ла јебреннеҥ бери јарлу, сӱрекей ӱнгӱр телеҥит-кайга ӱреткен кижи укту-тӧстӱ кайчы — бойыныҥ адазы болгон 22 ле јаштуда Калкин Туулу Алтайдыҥ эҥ артык кайчызы боло берген, 23 јаштуда Москвада текшиороондык кӧрӱде јарлу боло берген. Ол ло тушта баштапкы катап Калкинниҥ «Маадай-Кара» деген алтай монументал эпосты кайлаганын бичигендер. «Маадай-Кара» — телекейлик учурлу эл-поэтикалык кереес деп чотолот. Орус тилге кӧчӱрилген (поэтический кӧчӱрижи Плитченко Александр Ивановичтиҥ), тувин, монгол ло кыргыс тилдерге кӧчӱрилген.

А. Г. Калкинниҥ репертуарында 30-таҥ артык кай чӧрчӧк, ол феноменал сагышту кижи болгон, кажы ла кай бир муҥнаҥ ала он муҥга јетире строкту болгон, кӧп тоолу чӧрчӧктӧр, соојындар, мифтер, кеп куучындар, куучындар ла кожоҥдор билетен. 1997 јылда «Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока» деп бичиктиҥ 15-чи томында «Очы-Бала» деп эпостыҥ калганчы версиязы кепке салынган, Новосибирск калада 1987 јылда бичилген.

А. Г. Калкин јаҥыс ла озогы эпос билер кайчы эмес, онойдо ок ол эл-ӱлгерчи-импровизатор.

## Кайралдары
* Најылыктыҥ ордени () (1995)
* Алтай Республиканыҥ Эл-кайчызы

## Тизим
* 
* 
*  (в пер.)
* 

## Кереестери
* А. Г. Калкинниҥ адыла адалган краевед музей.
* Јабаган јуртта А. Г. Калкинниҥ адыла адалган ором.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Официальный интернет-портал «Республика Алтай»: Известные люди
* «Наука в Сибири» № 37—38 (2173—2174) 9 октября 1998 г.: Памяти кайчи
* Журнальный зал: Литературный календарь
Кӱркӱрек (суу)

**Кӱркӱрек**  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.  Узуны — 15 км.

## Этимологиязы
Кӱркӱрек .

## Физико-географиялык темдектери
Кӱркӱрек суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Актуру сууныҥ сол јарадыла 6 км јерде Кӱркӱрек сууныҥ оозы. Оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1817,6 м бийик. Кӱркӱрек кырдыҥ мӧҥкӱ тожыныҥ эдегинеҥ башталат. Тӱндӱк-кӱнчыгыш јаар, Ыштукӧл ӧзӧкккӧ јетире агып, ойто тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар ууланат.
Јуугында јон јаткан јурттар јок. Јаан кош суузы — Корымду, карталарда Кӱркӱректиҥ алтыгы агыны Корымду сууныҥ деп бичилген.

## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. Суу-объекттиҥ коды — 13010100312115100005643.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Литературазы
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

## Тайантылар
Кызылкайа (суу)

**Кызылкайа** () — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

## Этимология
Кызылкайа .

## Физико-географиялык темдектери
Кызылкайа суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Талтура тууныҥ келтейинеҥ башталып, Кӧлдӱойык деп кӧлди кечип, кӧп тоолу суулар ла суучактарга кожулып, тӱжӱре агат. Кар кайылар ӧйдӧ сууныҥ ӧҥи бӱрӱҥкий, арткан ӧйдӧ суузы јарык, ару. Орто агынында суу кызык јерле агып јат (), бир канча учарлу. Алтыгы агынында сууны субактап одорлу јерлерди сугарадылар.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Kyz20180625 0698 01.jpg|Кызылкайа сууныҥ ӱстӱги агыны
Kyz20180625 0698 02.jpg|Кызылкайаныҥ алтыгы агыны 


## Ајарулар

## Литературазы
* 

## Тайантылар
Кызылташ (суу)

**Кызылташ** ()  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

## Этимологиязы
(*устар.* Кызыл-Таш) 

## Физико-географиялык темдектери
Кызылташ суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чуй сууныҥ оҥ јарадыла 122 км јерде Кызылташ сууныҥ оозы. Узуны — 24 км. 
Кош суулары:
* 3 км: Тюргунь (пр)
* 7 км: Курайка (пр)
Јуугында јон јаткан јурттар Курай ла Кызылташ.

## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.
## Ајарулар

## Тайантылар
Кызылшыҥ (Чаганузунныҥ кош суузы)

**Кызылшыҥ**  — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

## Этимологиязы
Караайры 
(**Караайры** бажында).

## Физико-географиялык темдектери
Караайры суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чаганузун сууныҥ оҥ јарадыла Караайры сууныҥ оозы. Узуны — 20 км, оозыныҥ ӱсти јанында 16 км јерде ого Агайры суу кожулат. Суу-объекттиҥ системазы: Чаганузун → Чуй → Кадын → Оп → Карский талай. 
. Бу јерде полиметалический рудалар кӧп, оныҥ учун айландыра кырлар чоокыр — кызыл, сары кӱреҥ, јажыл ӧҥдӱ.

Јуугында јон јаткан јурттар Чаган-Узун, ого Чуйдыҥ трагынаҥ ала 7,5 км.

## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Литературазы
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

## Тайантылар
Кызылшыҥ (Чуйдыҥ кош суузы)

Не следует путать с Кызылшыҥ — притоком реки Чаганузун.
У этого топонима есть и другие значения, см. Бугузун.

**Кызылшин** (*устар.* Кызыл-Шин, Кош-Тал, Коштал, в верховье **Бугузун**) — река в России, протекает по Республике Алтай. Устье реки находится в 217 км по правому берегу реки Чуя. Длина реки составляет 79 км, площадь водосборного бассейна — 1560 км².

## Бассейн
* 35 км: Кокоря (пр)
** 5 км: Узунтытыгем (лв)
*** 1 км: Камтытыгем (пр)
* 43 км: Сайлюгем (лв)
* 49 км: Буйлюкем (пр)
* 60 км: Карагай (лв)
** 4 км: Текелю (лв)
** 8 км: Оленджулар (лв)
** Тоштуозек (лв)
* Аккаялу-Озек (лв)
* Кочкорлу (лв)

## Данные водного реестра
По данным государственного водного реестра России относится к Верхнеобскому бассейновому округу, водохозяйственный участок реки — Катунь, речной подбассейн реки — Бия и Катунь. Речной бассейн реки — (Верхняя) Обь до впадения Иртыша.

## Галерея

## Примечания
Сол Богуты (суу)

**Сол Богуты** ( (Левый Богуты, Левая Богуты) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

## Этимологиязы
*Ӧскӧ бичилгени* Четь-Богуты) 

## Физико-географиялык темдектери
Сол Богуты суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Чихачевтыҥ сындарынаҥ кӱнбадыш јанынаҥ башталат оныҥ осевой тууразынаҥ, сууныҥ бассейнында бир канча мӧҥкӱ тоштор бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 3071 м бийиктеады јок кӧлдӧҥ чыгара аккан, Оҥ Богуты суула биригип, Богуты суу башталат, је кезик јерде башка бичилген: Оҥ Богуты Јӱстыттыҥ участогы деп чотолот, кезиктери олордыҥ бириккенин Чуйдыҥ башталганы деп бичийт, кезиги Богуты суу башталат деп јартайт. Сол Богутыныҥ узуны16 км.
Орто агынында *сууныҥ урезыныҥ бийиги* —2727,1 метр. Оозында агынныҥ тӱргени — 1 м/с, јалбагы — 6 метр, тереҥи 
— 0,3 метр, тӱби ташту.
Јуугында јон јаткан јурттар јок.

## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире. Суу-объекттиҥ коды — 13010100312115100005100.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Литературазы
## Тайантылар
Микеланджело

**Микела́нджело Буонарро́ти** (),  толо ады *Микела́нджело ди Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни* (онойдо ок *Микельанджело*); ; (тулаан айдыҥ 6 кӱнинде 1475 јылда, Капрезеде, Флорентий республикада — кочкор айдыҥ 18 кӱнинде 1564 јылда, Римде) — итальян  Возрождениениҥ јурукчызы, XV — XVI чактардыҥ философы, ӱлгерчизи, скульпторы, архитекторы, айлаткыш кӧгӱстӱ кижизи. Возрождение эпоханыҥ ла *јурукта эрте-барокконыҥ* јарлу деген узы. Јайаандык иштери Микеланджело-ус тирӱ ле тушта Возрождение кеендикте *ӱстӱги бажы* деп баалалган.. 

## Биографиязы
Микеланджело 89 јаш јажаган, бӱдӱн эпоха, Бийик Возрождениенеҥ ала  Контрреформацияныҥ башталганына јетире. Бу ӧйгӧ он ӱч римский папалар солынган  — Микеланджело олордыҥ тогузына иш-заказ бӱдӱрген. Оныҥ јӱрӱми ле јайаандык ижи керегинде кӧп документтер арткан — ол ӧйдиҥ улузыныҥ јурукчы керегинде бичигени, Микеланджелоныҥ бойыныҥ самаралары, договорлор, оныҥ бойыныҥ () ла профессионал бичимелдери. Микеланджело онойдо ок кӱнбадышевропей кеендиктиҥ баштапкызы болгон, оныҥ биографиязы тирӱ ле тужында бичилген.
### Эҥ ле јарлу иштери
Эҥ ле јарлу скульптурада иштери — «Давид», «Бахус», «Пьета»,  *Юлий II папаныҥ* гробницазына эткен Моисейдиҥ, Лияныҥ ла Рахильдиҥ статуялары.
Микеланджелоныҥ баштапкы окылу биографы Джорджо Вазари бичиген: «Давид» «бастыра статуялардыҥ магын эмдиги ӧйдиҥ ле античный, греческий ле римский ӧйдийин былаап алган». Эҥ ле монументал иштериниҥ бирӱзи Сикстинский капелланыҥ потологында фрескалар, олор керегинде Гёте бичиген: Сикстинский капелланы кӧрбӧзӧ, бир ле кижи канчаны эдер аргалузын билбзиҥ (). Оныҥ архитектуралык эдимдериниҥ ортозында — Агару Петрдыҥ соборыныҥ куполыныҥ проекты, Лауренциана библиотеканыҥ тепкиштери , Кампидольо деп тепсеҥ ле о.ӧ. Шиҥжӱчилер айтканыла, Микеланджелоныҥ кеендикте ижи *Кижиниҥ эди-каны ла бӱдӱмин* кӧргӱскенинеҥ башталып, оныла божойт.

## Кайралдары
## Литературазы
## Ајарулар

## Тайантылар
* Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса
* The Digital Michelangelo Project
Леонардо да Винчи

**Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи** (; кандык айдыҥ 15 кӱнинде 1452 јылда, Анкиано јуртта, Винчи каланыҥ јанында, Флоренцияга јуук — кӱӱк айдыҥ 2 кӱнинде 1519 јылда, замок Кло-Люседе, Амбуазага јуук, Турень, Франция) — итальян јурукчы, скульптор, архитектор, билимчи (анатом, естествоиспытатель), изобретатель, бичиичи, музыкант, кӱӱчӱмдеечи, Улу Возрождениениҥ кеендигиниҥ эҥ ле јаан једимдӱлериниҥ бирӱзи, «универсал кижиниҥ» јаркынду темдеги ().

## Биографиязы

## Изобретениелери
Сананып тапкан эдимдериниҥ (изобретениелериниҥ) тоозы ла Леонардо да Винчи тапкан деп бодоштырулар:
* Парашют
* Колесцовый замок
* Велосипед
* Танк Леонардо
* Лёгкие переносные мосты для армии
* Прожектор
* Катапульта
* Робот Леонардо
* Экилинзалу телескоп

## Кайралдары

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Leonardo da Vinci parachute 04659a.jpg|Парашют
Design for a Flying Machine.jpg|Учар машинаныҥ ӱлекери
Leonardo-Tank.jpg|Јуучыл машина
Leonardo da Vinci helicopter.jpg|Учар аппарат
Leonardo Amboise Automobile.jpg|Кӧӧлик
DaVinci Crossbow.JPG|Арбалет
Варианты скорострельных орудий рисунок Леонардо да Винчи.jpg|Тӱрген адышту мылтык
Военный барабан.jpg|Јуучыл барабан
Прожектор.jpg|Прожектор
Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|*Витрувианский кижи* — алтын кезинти () кижини јураганы  


## Ајарулар

## Литературазы

## Тайантылар
* LEONARDO da Vinci
Чуваш тил

**Чуваш тил** (чуваш. *чӑваш чӗлхи*) — чуваш калыктыҥ тили. Чувашия Республикада окылу тил деп чотолот.

Текши куучындап тургандардыҥ тоозы 1,3 млн кижи. Чуваш тил алтай тилдердиҥ билезиниҥ тӱрк группазына кирет.

## Литература
* Н. А. Андреев Краткий грамматический очерк чувашского языка.
* J.R. Krueger Chuvash Manual.
* Merja Salo Deverbal reflexive and passive in Chuvash.
* D. Ganenkov, M. Daniel Where Have All The Transitive Predicates Gone? On the ‘hidden transitivity effect’ in Chuvash.

## Ајарулар

## Тайантылар
Эски Чечкаб

**Эски Чечкаб** (, ) — јурт Россияда Татарстан Республиканыҥ Кайбыч аймагында кирет.

## Ајарулар
Мажой (суу)

**Мажо́й** () (**Маше́й**;) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

## Этимологиязы
*Ӧскӧ бичилгени* Маша-Юл.

## Физико-географиялык темдектери
Мажой суу Туулу Алтайда Кош-Агаш аймактыҥ јериле агат. Маашей бажы сын тайгада Машей деп мӧҥкӱ тош бар, оноҥ суу агып баштаган. 2012 јылга јетире Маашей кӧл болгон, је ол кӧл быза теебилип тӧмӧн ага берген. Чуй сууныҥ сол јараттай 94 км киреде Мажойдыҥ оозы. Сууныҥ узуны — 22 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ оозы 1424,9 м. Мажойдыҥ оозында, Чуйда *Мажойский каскад* бар, ондо улай ла спортчылар маргаандар ӧткӱрет «Мажой-ралли».

## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Maashey River - panoramio (1).jpg|2100 м бийикте
Maashey River - panoramio.jpg|Ӧзӧктӧ Можой сууныҥ орто агыны, 1800 м
Устье реки Мажой (Маашей).jpg|Мажой сууныҥ оозы


## Ајарулар

## Литературазы
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

## Тайантылар
Мексиканыҥ песо

**Мексиканыҥ песо** () — Мексиканыҥ акчазы. 100 сентавоныҥ турат.

1000, 500, 200, 100, 50, 20 песо банкноталар бар. 100, 50, 20, 10, 5, 2, 1 песо, 50, 20, 10 и 5 сентаво темир акчалар бар.

## Тайантылар
* Монеты — Мексиканское Песо (старые, новые, юбилейные)
* Мексиканские песо всех серий выпуска
* Галерея банкнот Мексики
Кошев, Анатолий Дмитриевич

**Анатолий (Караҥ) Дмитриевич Кошев** (чаган айдыҥ 2 кӱнинде 1946 ј., Кӧӧ јуртта Улаган аймакта — 2007 јылда божогон, мӧҥкӱзи Улаганда) – Россия бичиичилериниҥ Бирлигиниҥ турчызы, Алтай республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи, ӱлгерчи ле инженер. Сööги — кöбöк.

## Биографиязы
Областьтыҥ орто ӱредӱлӱ национал школында ӱренген, оны тӱгезип, Московский автомобильно-дорожный институтка ӱренип,  «инженер по строительству автомобильных дорог» деп профессия алган. Ӱредӱзи аайынча  ол Республика Комиде иштеген, кӧӧликтер јӱрер магистраль-јолдор јазаган, јаҥы  изобретениелер таап, патеннттердиҥ авторы болгон, ого  ВДНХ-ныҥ Алтын медалин бергендер.

## Јайаандык ижи
Караҥ Кошевтиҥ јайаандык ижи студент тужында башталган. 1967 јылда оныҥ баштапкы иштери «Баштапкы алтам» () деп ӱлгерлик јуунтыда Б. Бедюровтыҥ ла Б. Суркашевтиҥ лирикалык ӱлгерлериле кожо кепке базылган. Кийнинде ӱлгерлерлӱ, куучындарлу, повестьтерлӱ, пьесаларлу бир канча јуунтылары чыккан. Кӧгӱсти ӧдӧр лирикалык чӱмдемелдери кӱӱге салынып, јирмедеҥ артык Алтай ичинде јарлу кожоҥдор боло берген.

## Алтай драматургияда
Кошев К. Д. алтай драматургияныҥ ӧзӱмине ол бойыныҥ кирелтезин эткен. «Санат» деп пьеса бичиген, «Чагана» деп водевиль, бир актту «Агаш аразыныҥ чӧрчӧги» деп комедия (), «Сказание о зернотёрке – Паспак» деп мультипликационный сценарий ле о.ӧ.
Орустап бичиген тӱӱкилик трагедиязы XVII чакта алтай-орус колбулар керегинде болгон, «И взойдёт твоя заря» (экинчи ады-«Послы будущего»). Бу пьеса Горно-Алтайскта, Бийскте драма театрларда тургузылып, јарлу боло берген, кӧрӧӧчилерге тыҥ јараган. Уфа калада тӱрк театрлардыҥ фестиваль-конкурсында бу кӧргӱзини бийик баалап, сый бергендер. 

## Кӧчӱрмелери
Кошев К. Д. алтай тилге мындый бичиктер кӧчӱрген: 
* 1987 — «Витязь в тигровой шкуре» Ш. Руставели;
* 1999 — «Маленькие трагедии» А. Пушкин;
* 1990 — Рубаи О. Хайама; 
* 2002 — «Голос ребенка, которому не дали родиться» Н. Ижендей;
* 2004 – «Слово о полку Игореве»; 
* 2012 — «Узелок на память» Л. Юсупованыҥ ӱлгерлик јуунтызы.

## Литературалык критикада
К. Кошев литературалык критик болуп экпиндӱ иштеген. Оныҥ јайаандык ижинде алтай литератураныҥ курч сурвктарына баштанган литературоведческий статьялары арткан. Кошевтиҥ критикалык ајарулары ла статьялары  «Алтайдыҥ Чолмоны», «Звезда Алтая», «Литературная Россия», «Экономист»,  «Эл Алтай» деп альманахта кепке базылган.

## Кайралдары
* «ВДНХ-ныҥ Алтын медали», 1987 јыл, (изобретениелердиҥ авторы, 50 патент алган).

## Ајарулар

## Тайантылар
Окциденталь

**Окциденталь** (Occidental) — 1922 јылда эдилген калыктар ортодогы болушчы тил.

## Тайантылар
* Occidental: The International Auxiliary Language
Эстония

**Эстония** (, ) — Тӱндӱк Европада тергее. Текши јери 45 339 км², эл-јонныҥ тоозы: 1 330 068 кижи (2021). Тӧс калазы — Таллин, окылу тили — эстон тил (), акчазы — евро. Окылу ады — **Эсто́нская Респу́блика** (), Балтий талайдыҥ кӱнчыгыш јарадында, Финский ле Рижский заливтердиҥ суузына курчаткан. Кӱнчыгышта Россияла кыйулажат (Россий-эстон кыйуныҥ узуны — 324 км), тӱштӱкте — Латвияла (333 км). Тӱндӱкте, Фин заливте, талай-кыйу Финляндияла. Тӱндӱк ле Кӱнбадышта Балтий талай. Онойдо, Эстония јериниҥ кемиле телекейде 129-чы јерде, (29-чы Европада), эл-јоныныҥ тоозыла телекейде 158-чи, (34-чи Европада), бу кӧргӱзӱлерле Балтика ороондор ортодо эҥ ле ас улусту ла јерлӱ.
## Географиязы
## Тӱӱкизи
## Гран-кыйулары
 Финляндия,  Латвия,  Россия

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

Эстонская Республика]
* 
* 
* Карта Эстонии
* 
* ''Estonica'' — энциклопедия об Эстонии
* Эстонская культура
Карский талай

**Ка́рский талай** () — Тӱндӱк Соок Теҥистиҥ јакалай талайы. Тереҥи — 620 метр. Текши јери 893 400 км². Талайга јаан суулардаҥ Оп (суу) ла Энесай (суу) кирет.

## Этимологиязы
Озодо талайдыҥ ады*Нярзомский* (Нарземский) болгон — 1601 јылда Леонтий Шубин (Плехана) деп Архангельский областьтыҥ Пинега деп јердиҥ јорыкчызыныҥ куучынында (Мангазея јаар јорык) мынайда бичилген. Онойдо ок  1630 јылда Палицын Андрей Фёдорович бичиген баштану бичикте () Тӱндӱк талай (  ) деп адалган. Эдвард Уэлстиҥ картазында (Эдварда Уэллса) оны  Татар талай деп бичийт. «Карская» деп атла Байдарацкий губаны адаган болгон, ого кирген Кара деп сууныҥ адыла (река Кара). В.Ю.Визениҥ айтканыла, сууныҥ ады ненец тилде «харе» — тошту деп сӧстӧҥ барган, ). Голландец Н. Витсен талайды *Ледяной*, француз Ж. Кампредон дезе *Ледовитый* деп адайт, ол ненец сӧскӧ келижет.

Баштапкы катап талай «Карский» деп  В. М. Селифонтовтыҥ  картазында 1736 јылда кӧргӱзилген, бу карта Улу Тӱндӱк (Великая Северная экспедиция) экспедицияда Двинско-Обской отрядтыҥ ижиниҥ турулталарыла тургузылган.

## Географиязы

Талай Евразияныҥ тӱндӱк јаказында јадат, мындагы ортолыктар: Вайгач, Новая Земля, Земля Франца-Иосифа, Северная Земля, Гейберга. Талайдыҥ тӱндӱк јанында Земля Визе бар — бу ортолык 1924 јылда (теоретически) ачылган. Онойдо ок талайда острова Арктического института, острова Известий ЦИК деп ортолыктар бар.

### Кайда јадат
### Тӱбиниҥ рельефы
### Гидрологиязы
### Температуразы ла тузы
### Экологиязы
### Аҥ-кужы, ӧзӱмдери
## Тӱӱкизи
### Палеотӱӱкизи
### Талайла јӱрериниҥ башталганы
### Талайла јӱрерин уулалтканы
### Карский экспедициялар
### Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйинде јуу-согуштар
## Ээлемде тузаланыш
### Керептер јӱрер айалга
### Тузалу казынтылар
## Ајарулар

## Тайантылар
Кокто, Жан

**Жан Кокто** (; 5.7.1889, Мезон-Лаффит, Франция — 11.10.1963, Мийи-ла-Форе, Франция) улу француз бичиичи, драматург, јурукчы, кинорежиссёр.

## Биографиязы
Жан Кокто 1889 јылда јаан изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде чыккан.
## Кайралдары
## Ајарулар

## Тайантылар
Чагат-Строев, Павел Александрович

**Чагат-Строев, Павел Александрович** (псевдоним, чын ӧбӧкӧзи — Трепихин) (кочкор айдыҥ 9 кӱни 1887 — тулаан айдыҥ 14 кӱни 1938) — бичиичи ле поэт, алтай совет литератураныҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи болот. Сӧӧги — чагат.

## Биографиязы
Павел Александрович Чагат-Строев кочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде 1887 јылда Мыйтуда јокту крестьян биледе чыккан. 12 јаштуда ӧскӱс болуп арткан. Бир јыл Бийсктагы церковно-приходской школдо ӱренген. Ойрот автоном областьтаҥ ВЦИК-тыҥ турчызы болгон. 1938 јылда репрессияга актуга јабарлаткан. Кийнинде ак чектеп салган.

## Јайаандыгы
Чагат-Строевтиҥ ӱлгерлери ле поэмалары «Кызыл Ойрот» ло «Ойроттыҥ комсомолы» деп газеттерде чыгатан. Ол баштапкы алтай таныктӧстӧрдиҥ авторы, газетте эрчимдӱ иштеген. 1925 јылда оныҥ В. И. Ленин керегинде «Ойгор-Баатыр» деп поэмазы кепке базылган. Бу алтай литературада баштапкы поэма ла, анайда ок, таҥынаҥ кепке базылган алтай бичик болуп јат. Чагат-Строевтиҥ каламына Алтайдагы революционный кыймыгулар керегинде «Кара-Корумдеп» поэма ла оноҥ до ӧскӧ чӱмдемелдер кирет.

## Кайралдары

## Ајарулар

## Тайантылар

* Краткая литературная энциклопедия 
* 
* Комитет по делам архивов Республики Алтай: Календарь юбилейных и памятных дат Республики Алтай на 2012 год. — Горно-Алтайск, 2011 — ISSN 2077-7256
Лингва франка нова

**Лингва франка нова** (*Lingua Franca Nova*, «элэфэн») — 1922 јылда эдилген калыктар ортодогы болушчы тил. Тилниҥ лексика тӧзӧгӧзи — роман тилдер (француз тил, итальян тил, испан тил, португал тил ла каталан тил), грамматика тӧзӧгӧзи — креол тилдер ла пиджинлер. Тил тӧзӧӧчи — Американыҥ психологы Джордж Буре ().

## Ајарулар

## Тайантылар
* elefen.org
Сороноков, Валерий Владимирович

**Валерий Владимирович Сороноков** (17.03.1985 Јабаган) — российский мастер спорта международного класса по самбо, Алтай Республиканыҥ спортчызы, Европаныҥ чемпионы, Россияныҥ чемпионаттарыныҥ призёры ла чемпионы, телекейлик чемпионаттардыҥ призёры, *Кубка мира*, Заслуженный мастер спорта России.

## Биографиязы
Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагыныҥ Јабаган јуртында чыккан. Сӧӧги кӧбӧк.Энези Соронокова Галина Михайловна кыпчак сӧӧктӱ, адазы Сороноков Владимир Иженерович кӧбӧк сӧӧктӱ Јабаганда јуртайдылар. валерий айылду — јуртту, эки балалу.
2014 јылдаҥ ала спорттыҥ узы. Тренерлери: Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ тренеры Мӧҥӱнчи Яйтаков, заслуженный мастер спорта, заслуженный тренер России В.Г. Стенников, , заслуженный тренер России А.Н. Мельников.

## Спортто једимдери
52 кг беске-категорияда тудужып јат.
* Россияныҥ самболо чемпионады, 2008 јыл — 1 јер, алтын;
* Санкт-Петербургта самболо телекейлик чемпионатта — мӧҥӱн медаль(52 кг јетире, 2008);
* Россияныҥ самболо чемпионы, 2010 — 1 јер, алтын;
* Россияныҥ самболо чемпионы, 2011 — 1 јер, алтын;
* Вильнюста самболо телекейлик чемпионатта — 3 јер, кӱлер медаль (2011, 52 кг јетире);
* Россияныҥ самболо чемпионады, 2012 — 3 јер, кӱлер;
* Россияныҥ самболо чемпионады, 2013;
* Россияныҥ самболо чемпионады, 2014;
* Россияныҥ самболо маргааны,2015;
* Касабланкада самболо телекейлик чемпионатта — 3 јер, кӱлер медаль (2015, 52 кг јетире);
* Россияныҥ самболо чемпионады, 2016;
* Казанда самболо Европей чемпионатта — 1 јер, алтын медаль, (2016, 52 кг јетире);
* Россияныҥ самболо чемпионады, 2017;
* Сочиде самболо телекейлик чемпионатта — кӱлер медаль (2017, 52 кг јетире);
* Россияныҥ самболо чемпионады, 2020.

## Кайралдары
* мӧҥӱн медаль — Санкт-Петербургта самболо телекейлик чемпионатта (52 кг јетире, 2008);
* кӱлер медаль — самболо телекейлик чемпионатта (Вильнюс, 2011, 52 кг јетире);
* кӱлер медаль — телекейлик (Касабланка, 2015, 52 кг јетире);
* кӱлер медаль — самболо телекейлик чемпионатта (Сочи, 2017, 52 кг јетире;
* маргаандар — самболо Европей чемпионатта;
* **алтын медаль** — самболо Европей чемпионатта (Казань, 2016, 52 кг јетире);

## Ајарулар

* 
* 

## Тайантылар
Ялатов, Шабычы Сыранович

**Шабычи Сыранович Ялатов** (1929 јылдыҥ чаган айдыҥ 22 кӱнинде Ӱстӱги-Толгойок јуртта — 1993 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 3 кӱнинде, Улалуда), сӧӧги .. — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1942), Россия Федерацияда Горно-Алтай автоном областьта советский ээлемниҥ, тергеелик ле политикалык ишчи.

## Биографиязы
1912 јылда Ӱстӱги-Толгойок ӧзӧктӧ Шабалин аймактыҥ Ӱстӱги-Апшыйакты јуртыныҥ јанында чыккан (эмдиги Алтай Республика). 1935 јылдаҥ ала ВКП(б)-ныҥ турчызы.

1927 јылдаҥ ала — ээлемдик, јондык ла политикалык иштерде. 
1927—1966 јылдарда:
* крестьянин;
* Дальневосточный кырайдыҥ 15-чи Кубанский кавалерийский дивизиязында 73-чи кавалерийский полкто черӱчил болгон;
* 1935—1938 јылдарда Шабалин аймактыҥ Ӱстӱги-Апшыйактыда «Красная Армия» деп колхозыныҥ председатели; 
* 1938—1939 јылдарда Горно-Алтайскта ВЛКСМ-ныҥ обкомыныҥ баштапкы секретари;
* 1939—1941 јылдарда Ленинградский университетте студент;
* 1941—1942 јылдарда 144-чи чана-батальонныҥ политругы, уур шырканаҥ улам комиссовать эдилген;
* 1942—1943 јылдарда Ойрот областьта ВКП(б)-ныҥ комитединиҥ инструкторы;
* 1943 јылдыҥ ӱлӱрген айынаҥ ала — 1944 јылдыҥ кӱчӱрген айына јетире Эликманарда ВКП(б) РК-ныҥ  кадрлар аайынча секретарь;
* 1944 јылдыҥ кӱчӱрген айынаҥ ала Кош-Агаш аймакта исполкомныҥ председатели. 

Оноҥ, 1966 јылдаҥ озо Горно-Алтай автоном областьтыҥ Оҥдой, Кош-Агаш, Кан-Оозы аймактарында партийный ла башкаруда иштерде болгон. Целина кыралаар ӧйлӧрдӧ ол Усть-Кан-Оозы аймакта КПСС-тыҥ  райкомыныҥ баштапкы секретари болуп иштеген. Пенсияга чыгардаҥ озо Калининниҥ адыла адалган колхозтыҥ председатели.

СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ 1-кы созывыныҥ депутадына талдалган. ВКП(б)-ныҥ 18-чи съездиниҥ делегады.

Туулу Алтайда Совет јаҥныҥ турганы керегинде бичиктиҥ авторы:  «За высотою - высота»  (О становлении сов. власти в Горн. Алтае. / Ш. С. Ялатов; [Лит. обраб. Н. С. Модорова]. - Горно-Алтайск : Алт. кн. изд-во : Горно-Алт. отд-ние, 1987. - 102,[2] с. : портр.; 20 см.)

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Кайралдары
* «За отвагу» медаль;
* «За победу над Германией» медаль;
* «Орден Отечественной войны Ι степени»;
* «Орден Ленина».

## Ајарулар
 
* Ялатов 
* https://cyberleninka.ru/article/n/dokumentalnye-kollektsii-velikoy-otechestvennoy-voyny-v-sobranii-natsionalnogo-muzeya-im-a-v-anohina 

## Тайантылар
Саруева, Мария Федоровна

**Мария Фёдоровна Саруева** (1914 јылда куран айдыҥ 28 кӱнинде, Оҥдойдо — 1978 јылда, Ӧлӧтиде) — советский партийный ла государственный ишчи. СССР-дыҥ Верховный Совединиҥ 4-чи созывтыҥ депутады (1954—1958).

## Биографиязы
1914 јылда Оҥдойдо кӧп балдарлу јокту крестьян биледе чыккан. Јети классты божодоло, Ойрот-Туринский зоотехнический техникумда ӱренген, 1933 јылда божоткон.

1933 јылдаҥ ала областьтыҥ школында ӱредӱчи болуп иштеген. 1938 јылдыҥ ӱлӱрген айында эжиле кожо Новосибирскке кӧчӱп барган, ондо Новосибирсктеги облземотделдиҥ конеуправлениезинде зоотехник-паспортист болуп иштеген. Иштеп турган ортозынаҥ,  Новосибирский педагогический институттыҥ эҥирги бӧлӱгинде ӱренген. 1940 јылда ол Туулу Алтайына јанган.
1941 јылдыҥ кандык айынаҥ ала Мария Федоровна Ӧлӧтиниҥ баштамы школында ӱредӱчи болуп, оноҥ бу ла школдо  завуч болуп, Оҥдой аймактыҥ ӱредӱлик бӧлӱгинде инспектор, оноҥ башкараачызы болуп иштеген. 1943 јылдыҥ куран айында (ВКП(б) коммунистке кирген. 1943 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала Оҥдойдыҥ райком партиязыныҥ турчызы, 1944 јылдыҥ чаган айынаҥ ала Ойрот обком партияныҥ турчызы.

1944 јылдыҥ кандык айынаҥ ала года — партийный иште: лектор, * Горно-Алтайский областной комитет партияныҥ пропаганда ла агитацияныҥ бӧлӱгиниҥ јааныныҥ ордынчызы*. 1947 јылдыҥ јаҥар айынаҥ ала — обкомныҥ бюрозыныҥ турчызы, пропаганда аайынча секретарь. Алтай тилге политикалык литератураны кӧчӱрген, Туулу Алтай социалистический јолло ӧзӧри керегинде статьялар бичиген. 1949 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала *ЦК ВКП(б) Высший школында* ӱренген. 1952 јылдыҥ сыгын айынаҥ ала — бюроныҥ турчызы, Улалуда обком партияныҥ пропаганда бӧлӱгинде иштеген.

Областыҥ *Јондык Советтердиҥ депутадына* эки катап талдалган (1947, 1953). Москвада ВДНХ-ныҥ Текшироссиялык выставказында турушкан.

1954 јылдыҥ тулаан айыныҥ 5 кӱнинде кӧстӧлӧлӧ, 1954 јылдыҥ тулаан айыныҥ 14 кӱнинде  СССР-дыҥ Верховный Совединиҥ депутадына талдалган (Оҥдойдыҥ избирательный округынаҥ).

1959 јылдыҥ ӱлӱрген айында јобол учун инвалидностьло пенсияга чыккан. 1978 јылда Ӧлӧтиде божогон.

## Кайрадузы
*  «Знак Почёта» деп орден — эки катап;
*  «За освоение целинных земель» деп медаль;
*  «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» деп медаль.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Литературазы
* Эшматова Г. Б., Депутаты-сибиряки в представительных органах России в 1940—1999 гг. XX в. (на примере Горного Алтая), НИИ алтаистики, Горно-Алтайск, 2019, стр. 62 — 78;
*  95 лет Марии Федоровне Саруевой, Календарь юбилейных и памятных дат, стр. 101—102.

## Тайантылар

* Мама много работала.
Карамаев, Михаил Васильевич

**Михаил Васильевич Карамаев** (1929 јылда тулаан айдыҥ 12 кӱнинде Кумжулу јуртта — 1996 јылдыҥ куран айдыҥ 5 кӱнинде Улалуда), сӧӧги тоҥжаан — Россия Федерацияныҥ Горно-Алтайский автоном областинде советский тергеелик политикалык ишчизи, областьтыҥ исполкомыныҥ башкараачызы (председатель) болгон

## Биографиязы
Туулу Алтайда Шабалин аймактыҥ Кумшулу јуртында (эмди бу јурт јок) 1929 јылда крестьян кижиниҥ билезинде чыккан.
1950 јылдаҥ ала — јондык ла политикалык иште болгон.
1950—1989 јылдарда — Улаганда РК КПСС-тыҥ баштапкы секретари,  Горно-Алтайский облисполкомныҥ председатели, РСФСР-дыҥ X-чы созывыныҥ Ӱстӱги Совединиҥ председателиниҥ ордынчызы, КПСС-тыҥ XXV—XXVII съездтериниҥ ле XIX-чи партийный конференцияныҥ делегады. 1989 јылдыҥ кӱчӱрген айында ӧткӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ сессиязында М.В.Карамаев докладында  Горно-Алтай автоном область Алтай кырайдаҥ чыгары керегинде сурак кӧдӱрген.

Ол РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ 8-чи, 9-чы, 10-чы, 11-чи созывтарыныҥ депутадына талдалган.

Михаил Васильевич 1996 јылда Улалуда божогон.
## Кайралдары

## Литературазы
* В. Майер, 80 лет со дня рождения Михаила Васильевича Карамаева, видного государственного деятеля, руководителя Горно-Алтайской автономной области, Календарь юбилейных и памятных дат, стр. 21 — 23
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар
 

## Тайантылар

* Гордость рода тонжаан
* Карамаев
Оҥ Карагем (суу)

**Оҥ Карагем** () — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

## Этимологиязы
Карагем — .

## Физико-географиялык темдектери
Карагем сууга оҥ јанынаҥ 50 км киреде бу суу кожылат. Бу Оҥ Карагем сууныҥ оозы. Сууныҥ узуны 10 км. 
Јуук деген јон јаткан јерлер ... јурт.

## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Литературазы
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

## Тайантылар
UTC+3:00

**Телекейлик координированный ӧй** — айдылган тергеелерде ле јерлерде тузаланган ӧйдиҥ поязы:

## Јыл туркунына
*  Россия:
:* **Москваныҥ ӧйи** (Россияда Москваныҥ ӧйине тӱҥей ӧйлӱ региондор):

::* **Тӱндӱк-Кӱнчыгыш федерал округ**
:::*  Карелия
:::*  Коми Республика
:::*  Архангельский область (Новая Земля деп архипелаг кожо)
:::**  Ненецкий автоном округ
:::*  Вологодский область
:::*  Ленинградский область
:::*  Мурманский область
:::*  Новгородский область
:::*  Псковский область
:::*  Санкт-Петербург
::* **Тӧс федерал округ**
:::*  Москва
:::*  Белгородский область
:::*  Брянский область
:::*  Владимирский область
:::*  Воронежский область
:::*  Ивановский область
:::*  Калужский область
:::*  Костромской область
:::*  Курский область
:::*  Липецкий область
:::*  Московский область
:::*  Орловский область
:::*  Рязанский область
:::*  Смоленский область
:::*  Тамбовский область
:::*  Тверской область
:::*  Тульский область
:::*  Ярославский область
::* **Приволжский федерал округ:**
:::*  Кировский область
:::*  Нижегородский область
:::*  Марий Эл
:::*  Татарстан
:::*  Чувашия
:::*  Мордовия
:::*  Пензенский область
::* **Тӱштӱк федерал округ**
:::*  Адыгея
:::*  Волгоградский область
:::*  Калмыкия
:::*  Краснодарский кырай
:::*  Крымда
:::*  Ростовский область
:::*  Севастополь 
::* **Тӱндӱк-Кавказ федерал округ** 
:::*  Дагестан
:::*  Ингушетия
:::*  Кабардино-Балкария
:::*  Карачаево-Черкесия
:::*  Тӱндӱк Осетия
:::*  Ставропольский кырай
:::*  Чечен Республика



*  Белоруссия
* * [[Абхазия]] (ороондордыҥ тоозына кезектей ле кийдирилген ороон)*
* * [[Тӱштӱк Осетия]] (ороондордыҥ тоозына кезектей ле кийдирилген ороон)*
* * [[Донецкая Народная Республика]] (ороондордыҥ тоозына кезектей ле кийдирилген ороон)*
* * [[Луганская Народная Республика]] (ороондордыҥ тоозына кезектей ле кийдирилген ороон)*
*  Ирак
*  Кувейт
*  Бахрейн
*  Катар
*  Саудовская Аравия
*  Турция
* * (ороондордыҥ тоозына кезектей ле кийдирилген ороон)*
*  Йемен
*  Иордания
*  Эритрея
*  Джибути
*  Эфиопия
*  Сомали
*  Уганда
*  Кения
*  Танзания
*  Коморы
*  Майотта ( Франция)
*  ( Франция):
:* Острова Эпарсе
*  Мадагаскар


## Тӱндӱк полушариеде јайгы ӧй

*  Финляндия
*  Аландский ортолыктар ( Финляндия)
*  Эстония
*  Латвия
*  Литва
*  Приднестровский Молдавский Республика (ороондордыҥ тоозына кийдирилбеген ороон)''
*  Румыния
*  Болгария
*  Греция
*  Кипр
*  Сирия
*  Ливан
*  Израиль
*  Палестинский автономия
*  Украина (јыл туркунына ајару јок (неконтролируемый) јерлерде)
*  Молдова


## Ајарулар

* Города в UTC+3

## Тайантылар
* Часовые пояса
UTC+7:00

**[[UTC]]+7** — часовой пояс для ряда стран Юго-Восточной и частично Северной Азии.

## Круглый год
* (Сибирь) — МСК+4 (красноярское время):
**  Алтайский кырай (весь)
**  Красноярский кырай (весь)
**  Кемеровский область (вся)
**  Новосибирский область (вся)
**  Томский область (вся)
**  Алтай Республика (вся)
**  Хакасия (вся)
**  Тыва (вся)
*  Вьетнам
*  Индонезия (западная часть):
** Ява (вся)
*** Джакарта
*** Джокьякарта
*** Бантен
*** Восточная Ява
*** Западная Ява
*** Центральная Ява
** Суматра (вся)
*** Ачех
*** Банка-Белитунг
*** Бенкулу
*** Джамби
*** Лампунг
*** Риау
*** Острова Риау
*** Западная Суматра
*** Северная Суматра
*** Южная Суматра
** Калимантан (западная и юго-западная части):
*** Западный Калимантан
*** Центральный Калимантан
*  Камбоджа
*  Лаос
*  Монголия (западная (алтайская) часть)
** Увс
** Ховд
** Баян-Улгий
*  Таиланд

## Тайантылар

## Ссылки
* Города в UTC+7
МСК+4:00

**МСК+4, [[московское время]] плюс 4 часа** — время 6-й часовой зоны России, соответствует UTC+7. Используется также неофициальное название «красноярское время».

Это время применяют Республика Алтай, Республика Тува, Республика Хакасия, Алтайский край, Красноярский край, Кемеровская область, Новосибирская область и Томская область.

## История
На территории России время, опережающее на 4 часа московское время, стало применяться с 1919—1924 годов, когда в стране вводилась международная система часовых поясов.

К 1960-м годам время МСК+4 стало применяться в западных районах Алтайского края, Новосибирской и Томской областей, где до этого применялось время МСК+3.

### Время МСК+4 относительно UTC
Начиная с указанной даты:
* 02.05.1924 — UTC+6;
* 21.06.1930 — UTC+7;
* 01.04.1981 — UTC+8 (летнее), UTC+7 («зимнее»);
* 31.03.1991 — UTC+7 (летнее), UTC+6 («зимнее»);
* 19.01.1992 — UTC+7;
* 29.03.1992 — UTC+8 (летнее), UTC+7 («зимнее»);
* 27.03.2011 — UTC+8 (летнее);
* 31.08.2011 — UTC+8;
* 26.10.2014 по настоящее время — UTC+7.

### Время МСК+4 в регионах
По состоянию на данный год или начиная с указанной точной даты — для краткости указан административный центр региона (по административно-территориальному делению на 2015 год):
* 1962 — Абакан, Барнаул, Горно-Алтайск, Кемерово, Красноярск (Красноярский край, исключая восточные районы), Кызыл, Новосибирск, Томск.
* 1973 — Абакан, Барнаул, Горно-Алтайск, Кемерово, Красноярск, Кызыл, Новосибирск, Томск.
* 01.10.1981 — Абакан, Барнаул, Горно-Алтайск, Кемерово, Красноярск (Красноярский край, исключая территорию Эвенкийского автономного округа и Хатангского района Таймырского (Долгано-Ненецкого) автономного округа. (На указанных территориях не переводились часы на «зимнее» время 1 октября 1981 года), Кызыл, Новосибирск, Томск.
* 01.04.1982 — Абакан, Барнаул, Горно-Алтайск, Кемерово, Красноярск, Кызыл, Новосибирск, Томск.
* 23.05.1993 — Абакан, Барнаул, Горно-Алтайск, Кемерово, Красноярск, Кызыл, Томск.
* 28.05.1995 — Абакан, Кемерово, Красноярск, Кызыл, Томск.
* 01.05.2002 — Абакан, Кемерово, Красноярск, Кызыл.
* 28.03.2010 — Абакан, Красноярск, Кызыл.
* 26.10.2014 — Абакан, Кемерово, Красноярск, Кызыл.
* 27.03.2016 — Абакан, Барнаул, Горно-Алтайск, Кемерово, Красноярск, Кызыл.
* 29.05.2016 — Абакан, Барнаул, Горно-Алтайск, Кемерово, Красноярск, Кызыл, Томск.
* 24.07.2016 по настоящее время — Абакан, Барнаул, Горно-Алтайск, Кемерово, Красноярск, Кызыл, Новосибирск, Томск.

## Часовая зона МСК+4
*  Алтай Республика
*  Тува Республика
*  Хакасия Республика
*  Алтай кырай
*  Красноярский кырай
*  Кемеровский область
*  Новосибирский область
*  Томский область

## Тайантылар
Кыдрашев, Чёт Кыдрашевич

**Чёт Кыдрашевич Кыдрашев** — советский государственный ла политикалык ишчи,  Горно-Алтайский областной исполнительный комитеттиҥ председатели.

## Биографиязы
1914 јылда Том-Тура губернияныҥ Јаш-Тура уездтиҥ Кан-Оозы аймагыныҥ Кара-Суу јуртында чыккан (эмди — Кан-Оозы аймак Алтай Республика). 1939 јылдаҥ ала ВКП(б) турчызы.

1936—1938 јылдарда РККАС-та службада болгон. 1938 јылдаҥ ала общественный ла политикалык иште. 1938—1971 јылдарда комсомольский иште, Ойрот автоном областьтыҥ Областной Совединиҥ Исполнительный комитединиҥ председатели болгон, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ ВКП(б)-ныҥ комитединиҥ 1-кы секретари болгон, Алтайский кырайдыҥ Совединиҥ Исполнительный комитединиҥ председателиниҥ болушчызы, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ
Областной Совединиҥ Исполнительный комитединиҥ председатели, 1-кы заместители, оноҥ председатели.
СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ 2-чи созывыныҥ депутады болгон, РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ 6-чы, 7-чи созывыныҥ депутадына талдалган.

Ч.Е.Кыдрашев 1997 јылда јада калган.

## Кайралдары

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

* Кыдрашев
* Кыдрашев
* ГААО
## Тайантылар
Урматов, Кара Тодошевич

**Кара Тодошевич Урматов** (1930 јылда тулаан айдыҥ 20 кӱнинде, Кырлык јуртта — 1996 јылда  ӱлӱрген айдыҥ 2 кӱнинде) — «Кырлыкский» совхозтыҥ койчызы (Кан-Оозы аймак, Горно-Алтайский автоном область).  Социалистический Иштиҥ Геройы (1990).

## Биографиязы
1946 јылдаҥ ала кузнец болуп иштеген, оноҥ Кан-Оозы аймактыҥ XVIII партсъездтиҥ адыла адалган колхозыныҥ коневодческий фермазыныҥ бригадиры болуп иштеген. 1958 јылда «Кырлыкский» совхозтыҥ (Кан-Оозы аймакты) койчызы болгон. Јылдыҥ ла иште бийик кӧргӱзӱлерлӱ, орто тооло јыл туркунына 100 койдоҥ 115 кураан алатан. Бир койдоҥ 2,7 — 28, килограмм тӱк кайчылап алатан. 9-чы ла 10-чы пятилеткалардыҥ туркунына 7892 кураан алып, 18557 килограмм тӱк кайчылап алган. 20 јылдыҥ туркунына Кара Урматов государствого 15 муҥ кураан, 37 муҥ центнер тӱк табыштырган.

Москвада Текшисоюзный выставкада ВДНХ-да турушкан, ондо ол мӧҥӱн медаль алган.

СССР-дыҥ Президенты Михаила Сергеевич Горбачёвтыҥ Указыла № 613 *«О присвоении звания Героя Социалистического Труда*  деп кӱндӱлӱ нерени П. С. Кутьков  ло К. Т. Урматовко  берер»  (1990 јыл куран айдыҥ 23 кӱнинде)'', () Герой Социалистического Труда деп нере берилгениле кожо Ленинниҥ орденин ле «Серп и Молот» деп алтын медаль берген.

КПСС-тыҥ XXVIII съездиниҥ делегады болгон, Горно-Алтайский автоном областьтыҥ обкомыныҥ турчызыла ла КПСС-тыҥ Кан-Оозында райкомыныҥ турчызы болгон.

1996 јылда К.Т. Урматов  јада калган.

## Кайралдары
*  
* 
*  
*   
 
## Ајарулар

## Тайантылар

* Урматов Кара Тодошевич, «Путь длиною в 100 лет» — Герои Социалистического Труда
*  К. Т. Урматов — Герой Социалистического труда
Интерлингва

**Интерлингва ** (Occidental) — 1951 јылда эдилген калыктар ортодогы болушчы тил.

## Тайантылар
* Union Mundial pro Interlingua
Алтын Кӧлдиҥ Ураҥкай

**[[Алтын Кӧл]]диҥ [[Ураҥкай]]** (ойрот моҥол.  *Алтан Нуурын Урааҥхай*; кыдат. 阿勒坦淖爾烏梁海 *А&#x0304;-лэ&#x0300;-та&#x030C;н На&#x0300;ў-ы&#x030C;р Ўу&#x0304;-лйа&#x0301;ҥ-ха&#x030C;й*; ) — телеҥиттиҥ оток. Тӧс калазы — Курай, окылу тили — телеҥит тил.
Ураҥкай

**Ураҥкайлар** (; саха дыл - *урааҥхай*; эвенк дыл - *ураӈкай [ура̄ӈкай]*). Эвенкил дылда *ураӈкай* деп сөс "кижи" деп очулдуртунар.
*Алтын Кӧлдиҥ Ураҥкай — телеҥиттиҥ оток.
*Алтайдыҥ Ураҥкай — ойрот моҥолдыҥ оток.
*Таҥды Ураҥкай — тубаныҥ оток (Таҥды-Туба).
Моҥол каандык

**Моҥол каандык** (1206-1271, 1388-1634, , калка. *Их Монгол улс*) — Азияныҥ орооны. Тӧс калазы — Каракорум, окылу тили — Моҥол тил.

*Улу Ӱан каандык (Дай Ӧӧн Улу Моҥол каандык, 1271-1388)
Улу Ӱан каандык

**''Дай Ӧӧн'' (''Ӱан'') улу моҥол каандык** (1271 - 1388, , ) — Азияныҥ орооны. Тӧс калазы — Бэйјиҥ, окылу тили — кыдат тил, моҥол тил.
Кошуун

**Кошуун** (, таҥды-туба. *кожуун*) — ӧвӧр моҥолдыҥ/таҥды-тубаныҥ администрациялык тӧзӧлмӧз.
Оҥныут кошуун

**Оҥныут кошуун** () — ӧвӧр моҥолдыҥ кошуун.
## Этимологиязы
Оҥныут —  (калка моҥолдоп *онгон*, Ойрот моҥолдоп *[[:ru:wikt:оңһн|оҥғон]]*) — *худай*;  — *-лар*.
 — *худайлар*.
*→Оҥдой
Улу Чиҥ каандык

**''Дайчиҥ'' (Улу ''Чиҥ'') каандык** (1636 - 1912, , манју тил  *Дайчиҥ гурун*) — Азияныҥ орооны. Тӧс калазы — Бэйјиҥ, окылу тили — кыдат тил, манју тил.

Айсин кандык — :ru:Поздняя Цзинь
Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы

**Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы** () — Россия Федерацияныҥ субъектиниҥ символы болуп кӧп калыктарлу Алтай Республиканыҥ культуразын ла јаҥжыгуларын бирлик эдип корулаарыныҥ темдеги. «2001 јылда сыгын айдыҥ 11 кӱнинде «Алтай Республиканыҥ Мак кожоҥы керегинде» деп Конституциялык јасак јӧптӧлгӧн.

## Сӧстӧри
Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы (слушать)

Орустап, алтайлап ӱч тӧртјолдыктаҥ турган мак кожоҥ.

## Тӱӱкизи

Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы 10 јылдыҥ туркунына бичилген.

Алтай Республиканыҥ тергеелик Мак кожоҥы керегинде Конституциялык Јасагы () 2001 јылда сыгын айдыҥ 11 кӱнинде јӧптӧлгӧн. Эки тилле бичилген Мак  кожоҥ — республиканыҥ калыктарыныҥ духовный бирлигин ле јебрен культураны улалтарын керелейт. Мак кожоҥдо улу Россияга, Алтайга сӱӱш, Јакшылыкка, Јарыкка кычыру.

2003 јылда нормативно-правовой акттарды јазаары јанынаҥ, тергеелик  символдордыҥ статусын чикелеери, тузаланары јанынаҥ, Алтай Республиканыҥ Конституциязына ла федерал законодательствого келиштире Алтай Республиканыҥ (24.04.2003) № 11-6 темдектӱ «Алтай Республиканыҥ маанызы керегинде», оноҥ (24.04.2003)  № 11- 8 темдектӱ Алтай Республиканыҥ кебедели керегинде («О гербе Республики Алтай») јасактары јӧптӧлгӧн. Ого коштой Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Јӧби (11.03.1997) аайынча «Алтай Республиканыҥ Мак кожоҥныҥ сӧстӧри, ордендердиҥ ле тӧжине тагынатан темдектердиҥ эскизтери аайынча конкурс ӧткӱрери керегинде» деп комиссия тӧзӧлгӧн (комиссияныҥ башкараачызы Д. И. Табаев), онойдо ок (8.05.1998) «Алтай Республиканыҥ Мак кожоҥын талдаар конкурс ӧткӱрери керегинде» деп јӧп чыккан (комиссияныҥ башкараачызы И. И. Белеков).

Мак кожоҥныҥ сӧстӧрин А. Адаров, Н. Шодоев, П.Самык, В. Куницын, Н.Баскаков, Эзендей Тоюшев, Виктор Кривцов бичигендер, кӱӱлерин дезе А.Тозыяков ло А.Трифонов чӱмдеген болгон. Јирменеҥ артык ӱлгерлик тексттер кӧрӱлген. Эл Курултайыныҥ 14-чи сессиязында республиканыҥ депутаттары Мак кожоҥныҥ сӧстӧриниҥ алты вариантын угуп, комиссияныҥ ижин улалтар деп јӧпкӧ келген. Оноҥ ары комиссияныҥ башкараачызы И. И. Белеков Москвадагы композитор В. Г. Пешнякла (Барнаул калада чыккан кижи), ӱлгерчи В. О. Адаровло ишти улалтар деп шӱӱлтеге келген. Јаҥы  Мак кожоҥды профессионал хор ло Карагыс Ялбакова (Россияныҥ нерелӱ артисти) кожоҥдогон. В. Сорокин бу мак кожоҥды орус тилге кӧчӱрген.

## Литература
* Государственные символы Республики Алтай (флаг, герб, гимн). — Горно-Алтайск, 2002. — 19 с.
* Государственная символика Республики Алтай. История создания в архивных документах : сборник архивных документов / Комитет по делам архивов РА ; составитель А. Б. Даутова. — Барнаул, 2014. — 160 с.
* Екеева, Н. «Ты солнцем создан, Алтай!» / Н. Екеева // Алтай — сокровище культуры. — Москва, 2004. — С. 14-15.

## Ајарулар

* Официальный сайт Правительства Республики Алтай
* Конституция Республики Алтай (Основной Закон) (принята 7 июня 1997 г.)
* Государственная символика Республики Алтай. История создания в архивных документах. Сборник архивных документов.- Барнаул, 2014. — 160 с.
* Государственное Собрание Эл Курултай Республики Алтай (Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы) окылу сайт

## Тайантылар

 ()
Проект:1000 эҥ учурлу статьялар/Таблица

*  Мында јок (эмезе, јаҥыртуныҥ јастыразы) = 0.
* 0 Кыскалары Ортолоры Узундары.

Статьялардыҥ кеми сӱр-темдектерле берилген, оны статьяныҥ кеми байтла кӧргӱскениле булгабас керек. Кириллический алфавиттерле берилген статьялардыҥ кемин байтла кӧрзӧ, сӱр-темдектерлӱ кеминеҥ бӱдӱн-јарым катап кӧп болот.
1900 (учурлар)

**1900**  — может означать:

* 1900 јыл — невисокосный год григорианского календаря.
* «Новеченто» («XX столетие») — итальянская художественная группа.
* Двадцатый век (фильм, 1934) (Twentieth Century) — фильм Говарда Хоукса.
* Двадцатый век (фильм, 1976) (Novecento, другое название — «1900») — фильм Бернардо Бертолуччи.