open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тӧс бӱк

__NOTOC__

{| style="margin-top:10px; background:none;"
| style="width:65%; border:1px solid #a7d7f9; vertical-align:top; color:#000; padding: 0px 10px 10px 0px; -moz-border-radius: 10px; -webkit-border-radius: 10px; border-radius:10px;" |
Јылгайак байрам

**Јылгайак** — јыл тӱгенип, кар кайылып, Кӱн узап, јас келгениниҥ ырысту сакылталу ла ижемјилӱ байрамы.

Јасла кожо јалаҥдардыҥ кӧги јажарзын, јӱзӱн-јӱӱр чечектери јайылзын, кырада салган аш (арыш) јаранып ӧссин, куштар ыраак талалардаҥ јанзын деген сакылта ла ижемји байрам. Тулаан айда ӧткӱрилет. јылгайак байрам Тос Азиянын коп албатылары откурет.
Јалаҥый-Бажы

**Јалаҥый-Бажы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Јалаҥыйдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јалаҥый-Бажы .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш јанында, Тӱӱкейдиҥ сындарыныҥ алдында, Ануй ла Куйукур деп суулардыҥ бириккенинде, эки боочыныҥ ортозында (Јалаҥыйдыҥ ла Экинурдыҥ) турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска јай болот. Кышкы ортоайлык температура −19..-20 °С болзо, чаган айдыҥ тыҥ соогы кайда да −30..-40 °С тӱжер аргалу. Јайдыҥ ортоайлык јылузы +15,2 °С кире бар. Чык-јуттыҥ кеми 450—500 мм, салкынныҥ тӱргени 4,2 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырларын тыт ла мӧш бӱркеген. Ӧзӧк ичинде јабыстай, суујакалай аралдарда кайыҥ, чиби, тал ла башка-башка јыралар ӧзӧт. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 119,21 га. Јалаҥый-Бажыныҥ узуны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 635 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар — 1 км 641 м. Јурт 2 оромду: Олјондо, Ануйдыҥ. Ануй деген оромдо агаш кӱр бар, узуны 100 м, Ануй сууны кечире.Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,44 км. Јалаҥай-Бажы јурт регионал учурлу «Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы — Экинур» деп (идентификационный темдеги 84К-123, узуны 47,462 км) јолдо турат.

Јалаҥый-Бажына једетен тӧрт јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Экинур — Келейдиҥ боочызы — Јалаҥай — Јалаҥый-Бажы; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Боочы — Јалаҥый-Бажы; Улалу — Чаргы — Барагаш — Јалаҥый-Бажы; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Јалаҥай — Јалаҥый-Бажы.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 447 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон

## Инфраструктуразы

* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* магазин.


## Экономиказы
Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Байлу кыр Тӱӱкей;
* Аржан суу ;
* Јалаҥыйдыҥ боочызы, байлу (1440).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»
Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези

**Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе.
Администрациялык тӧс јер — Јаҥы-Аул. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, 6ерлик кастар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас, кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1823—1864 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1500 кижи болгон, олордыҥ казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ админстрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* Мечет;
* Краевед музей — 1;
* Јурттыҥ клубы — 1;
* Эмчилик — 1;
* Библиотека — 1;
* Стадион — 1;
* Магазин — 3;
* Турбаза — 2.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
Јолоныҥ јурт јеезези

**Јолоныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јер — Јоло.
«Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Јолоныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јолоныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде турат. Јайлулар Маргулуныҥ, Тӧгӧриктиҥ, Кайырлык бажыныҥ тайгаларында. Јерлери Кайырлыктыҥ, Јолоныҥ, Кор Кобыныҥ, Семисарттыҥ, Тоотойдыҥ, Толубайдыҥ сууларыныҥ коолында јадат. Јурт јеезениҥ јери 3 670 000 кв.км. (367 га)
Јолоноҥ, аймактыҥ тӧс јуртына, Оҥдойго јетире 56 км.
Алтай Республиканыҥ тӧс калазы Улалунаҥ ала Јолого јетире 220 км.
Јурт јеезениҥ јеринде Кайырлыктыҥ (16 км), Јолоныҥ (), Кор Кобыныҥ (-) суулары ла Урсулдыҥ суузы (7 км) агат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000—1122 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1414 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ (160 ӱренчик);
* 2 баштамы школ;
* 2 јурттыҥ клубы;
* 1 культураныҥ байзыҥы;
* 1 почта;
* 2 фельдшерско-акушерский пункт;
* 15 таҥынаҥ аргачылардыҥ магазиндери;
* «Кабайлу межелик» деп комплекс;
* аттар јарыжар јер ().


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи



## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Ажуда

**«Ажуда»** — Оҥдой аймактыҥ газеди, 1991 јылдаҥ ала чыгып турган. Алтай ла орус тилле бичилет.

## Тӱӱки
Оҥдой аймактыҥ газеди «Ажуда» («Ажу» — боочы), јаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде, 1991 јылда Оҥдой аймактыҥ РК КПСС ла райсовет ла јаба тӧзӧлгӧн. Бу ӧй јаан телекейлик учурлу — СССРдыҥ чачылганы ла јаҥы тӧзӧлгӧн Арасей деп ороонныҥ ӧйи. Бу јаан учурлу ӧйдӧ, аймактыҥ ичинде, бойынныҥ солундар бичийтен газедин тӧзӧр деп санаанып шӱӱди.

Ол ӧйлӧрдӧ газеттиҥ јаандары аймактыҥ Администрациязы ла Албатыныҥ депутаттардыҥ ӧмӧзи (Совет народных депутатов) болуп турган. 1993 јылда орток (общий) газеттиҥ тиражы 3000 муҥнаҥ артык болгон, газет бир неделеде эки кадап чыгып турган. Бир јылдыҥ газетти кычыратан базы 9 акча 36 копейка болгон. Редакцияныҥ ичинде бу ӧйдӧ 14 кижи иштеген.

Баштапкы газеттиҥ редакторы Виталий Челканович Мамыев болгон. Газеттиҥ адын бу кижи эрмектеген.

Баштапкы газеттиҥ номери јаҥар айдыҥ 15-чи кӱнинде, 1991 јылда чыккан, бу номерде баштапкы статьялары мындый болгон: «Рыноктыҥ ажулары алдында», «Ачык јарык куучын», «Профсоюзтыҥ јӱрӱминен», «Снимите с глаз пелену», «Новое в работе профсоюзов», бу статьялардыҥ тӧс санаазы башка калыктардыҥ бирлик јуртаганы керегинде бичилген.

## Тайантылар
* Окылу сайт
Ак-Сас

**Ак-Сас** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Карагайдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ак , сас .

Ак-Сас .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарына курчаткан, Кӧк-Сууныҥ јарадында турат.
Казахстанныҥ гран-кыйуларына јуук јерде. Айландыра кырлардыҥ ортозында элкем-телкем јалаҥдар, кыралар, јайым одорлор. Јуугында јурттар Улужай, Карагай. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1101 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска, кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱни −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы «Кызыл Бичикте». шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Кырларда, аркаларда, аралдарда јӱзӱн башка агаштар ӧзӧт: чаалдар, кайыҥдар, чибилер, аспактар, јодро, јойгон, тал. Айландыра кырларыныҥ агажы ас, кӧпјандай чиби, тыт, кайыҥ, тал ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ.
Ак-Састыҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет.

### Јери ле јолдоры
Јурт 8 оромдӱ: Чибилӱ, Јажыл, Первомайский, Кӱнет, Агашту, Јараттай, Јалаҥду, Тӧс.
Суузар — Ак-Сас деп регионал учурлу јолдо турат (идентификационный темдеги 84К-97).

## Тӱӱкизи
Јурт 1862 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 377 кижиниҥ 29 % орустар ла 67 % алтайлар болгон.

## Инфраструктуразы

* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* стадион;
* пилорама;
* магазин.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јаан производстволык ээлем мында јок. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* памятник Петцке Г. Г..

### Археологиялык
* Мӧҥкӱсалгыш (1554);
* Јебрен корум (1556).

### Ар-бӱткендик
* Ыйыкту кыр. Байлу (1506);
* Тоҥмок суу (.).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
Акјулдыҥ јурт јеезези

**Акјулдыҥ јурт јеезези** (Актельское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Акјул јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Акјулдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Себи-Бажы сынныҥ кӱнбадыш келтейинде,тӱштӱк-кӱнчыгыш 
јанында Кадрин ле сымылтыныҥ тайгалары курчайт, јурт Акјул сууныҥ јараттарында экијандай турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 820 метрге бийик.
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы -19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы -35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35°С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Аймактыҥ текши јери 172,50 км².

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 447 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Јурт јеезеге кирет

## Инфраструктуразы

* Акјулдыҥ јурт јеезезиниҥ админстрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 баштамы школ
* 2 стадион;
* 4 магазин;
* 2 эмчилик;
* 2 библиотека;
* 2 агашкезим.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Администрация МО «Шебалинский район»
Ала-Кайыҥ

**Ала-Кайыҥ** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Салазанныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ала-Кайыҥ — ала дегени чоокыр, кайыҥ ол агаш, .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Ала-Кайыҥ јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозындатурат.
Айландыра тайгалары: Урчын, Аначак,Сары-Чоҥмо, Сапырна, Пеже, Тала, Тобр. Јаан суулары — Ӧӧн (Бий), Куу. Јурттыҥ тӱндӱк јанынаҥ Курлет суу ла тӱштӱк јанынаҥ Алемчир суу агып, Бийге кирет.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 313 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јараттай, Карагайлу.
Регионал учурлу кӧӧлик јол, темдеги 84К-11, «Јаш-Тура — Турачак — Јар-Айыл» деп јолло автобус јӱрет.

## Тӱӱкизи
Јурт 1910 јылда тӧзӧлгӧн. Јаан агашпромхозтордыҥ ижиле колбулу.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 194 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* библиотека;
* эмчилик;
* магазин;
* почта.

## Экономиказы
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер, пилорама.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
Ада-тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга тургузылган кереес (1298).

### Ар-бӱткендик
* Тоҥбок суу. Байлу (..);
* Ӧӧн суу. Байлу (..);
* Кивер туу. Байлу (..).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Алтай Республиканыҥ эл-јоны

**Алтай Республиканыҥ** эл-јоныныҥ тоозы.
Россияныҥ Госкомстадыныҥ бергениле Алтай Республиканыҥ эл-јоныныҥ тоозы  кижи (2021).

Эл-јонныҥ ныктаазы (плотность населения) — 2.37 кижи/кв.км. Каланыҥ эл-јоныныҥ тоозы — 59 720 кижи (28,65 %).

## Эл-јонныҥ тоозы

Эл-јонныҥ кӧптӧгӧни (1000 кижиге, (улустыҥ астаганы (-) темдек)

## Ук-калыктары

 

## Кудай јаҥы
2012 јылда болгон «Среда» деп шиҥжӱлӱ иштер аайынча:
* 28 % улус «Мен православиеде, РПЦ»-деген;
* 25 % улус «Кудайга бӱдӱп јадым, је кандый да кудай јаҥга баштанбайдым»-деген;
* 14 % улус «Кудайга бӱтпейдим»- деген;
* 13 % улус «Ада-ӧбӧколӧримниҥ јаҥын јаҥдап, Алтай-Кудайга мӱргӱп јадым»-деген, бу Арасей ичинде 2-чи јер;
* 6 % улус «Мен исламга бӱдедим, је „суннит“ те, „шийит“ те эмезим»- деген;
* 3 % « Мен христианин, је кандый да конфессияга кирбей јадым» — деген;
* 1,6 % улус «Кӱнчыгыш кудайларга бӱдип турум (индуизм, кришнаизм)» — деп айткан;
* Арткандары 1%-теҥ ас.

## Јердиҥ ӱлекери
Ӱлекер (темдекке јапасса эл-јонныҥ тоозы кӧрӱнер):

## Ајарулар
Алтай калык

**Алтай калык** (*алтай эл-јон*) — тӱрк укту калык, тӱӱкилик ады телеҥет(телеҥ). Кӧп сабазы Алтай Республикада јуртайт. Текши тоозы 80800 кижи (Россия) (74 238, тоозын-тоолош 2002) (79 773, тоозын-тоолош 2010). Бир кезик, муҥга јууктай кижи Моҥол элиниҥ кооштой јерлеринде јуртайт (Моҥол Алтай) ла Кыдат (округы Алтай), кайда ас-тоолу јон деп моҥолордыҥ тоозына кооштолот.

## Этникалык ла этнографиалык ӧмӧликтери

### Сӧӧктӧргӧ бӧлӱнгени
Алтайлар сӧӧктӧргӧ бӧлинет.
Јаан алтай сӧӧктӧр:
* Тӧлӧс/Тӧӧлӧс
* Кыпчак
* Майман
* Тодош
* Кӧбӧк
* Иркит
* Мундус
* сойоҥ
* коболы
* ӧлӱк
* чапты
* очы
* чагандык
* ӱлӱп
* оргончы
* ара

### Генетика
Генетика.

## Кудай јаҥы
86 % «Алтай јаҥ», «Теҥери јаҥ» (Алтай јаҥ, Теҥери јаҥ), 14 % православие, баптизм, тибетский буддизм.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Altais.jpg|
Файл:SB - Altay shaman with drum.jpg|
Файл:SB - Altai man in national suit on horse.jpg|
Файл:SB - Altay woman with horse.jpg|
Файл:Altaian horseman.jpg|
Файл:Altaian woman Pazyryk.jpg
Файл:Ail11.jpg|
Файл:Altai Ail - traditional dwelling.jpg|
Файл:Чакы.jpg|
Файл:南西伯利亚阿尔泰人萨满铃鼓.jpg|
Файл:Oboo-Tash 013 4074.jpg|


## Ајарулар

## Бичиктер
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Тайантылар
Алтайдыҥ Чолмоны

**Алтайдыҥ чолмоны** — () Россияда Алтай Республиканыҥ алтай тилле кепке базылып турган республикан учурлу газеди. Бу газеттиҥ тӧзӧӧчилери: Алтай Республиканыҥ Башкарузы; Государственный јууны; Эл-Курултай; «Алтайдыҥ чолмоны» газеттиҥ редакциязы деп АУ.

«Алтайдыҥ чолмоны» газетте Туулу Алтайдыҥ ичиеде политикалык, экономикалык, социальный јӱрӱм ле культура керегинде бичимелдер чыгат. Онойдо ок тӱӱки, алтай тил ле литература, алтай чӱм-јаҥдар ла башшка башка јетирӱлер кепке базылат. Эмдиги ӧйдӧ «Алтайдыҥ чолмоны» неделеде эки катап (вторник ле пятницада), 8-16 полосалу, А3 форматла чыгат. Электрон бӱдӱмдӱ база таркадылат.

## Тӱӱкизи
«Алтайдыҥ чолмоны» газеттиҥ тӱӱкизи 1922 јылдаҥ башталат. Газет озо ло баштап «Кызыл солун табыш» () деп адалган. 1923 јылдаҥ ала «Ойрот јери» () болгон. 1925 јылдаҥ ала «Кызыл Ойрот»/«Kyzyl Oirot» () деп адалган болгон. 1948 јылдаҥ ала газеттиҥ ады «Алтайдыҥ чолмоны» () болуп арткан. 1960-чы јылдарда неделеде 5 катап чыгып, тиражы 5 муҥнаҥ артык болуп кепке базылатан болгон.

«Алтайдыҥ чолмоны» газет 1972 јылда орус тилдӱ «Звезда Алтая» деп газетле кожо «Знак Почета» орденле кайралдаткан.

«Алтайдыҥ чолмоны» газетте Туулу Алтайдыҥ јарлу улустары кӧп иштеген, ол тоодо К. Ч. Тӧлӧсов.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Алтайдыҥ чолмоны»
* Архив газеты «Алтайдыҥ Чолмоны» за 1948—1950 годы на сайте Национальной библиотеки Республики Алтай 
* Подшивки газеты «Кызыл Ойрот/Kьzьl Ojrot» за 1925—1934 годы на сайте Национальной библиотеки Республики Алтай.
Алтай тилле чыгып турган газеттердиҥ ле журналдардыҥ списогы

## Газеттер
* Чуйские зори
* Алтайдын Чолмоны
* Ажуда
* Сельская новь
* Сельчанка
* Вестник горно-Алтайска
* Чарас
* Улаганныҥ солундары
* Улалу (газета)
* Чамалдыҥ солундары

## Журналдар
* Солоҥы

## Анайда ок кӧригер
* :ru:Средства_массовой_информации_России#Печатные СМИ по языкам
Алтай сӧӧктӧр

**Алтай калыктыҥ сӧӧктӧри** () — јебреннеҥ бери тӱрк калыктар сӧӧктӧргӧ бӧлӱнген. Эмдиги ӧйдӧ алтайларда бар сӧӧктӧр. 1897 јылдыҥ* тоологоныла алтайларда 68 сӧӧк чотолгон. Улузыныҥ тоозы кӧп сӧӧктӧр — тӧӧлӧсс, кыпчак, майман, тодош, иркит, мундус.

## Алтай Республиканыҥ аймактарындада
Кан-Оозы аймакта эҥ кӧп сӧӧк: кыпчак, очы, кӧбӧк,
Кӧксу-Оозы аймакта — майман, тодош, байлагас
Кош-Агаш аймакта — кӧбӧк, кыпчак, саал, оргончы,
Майма аймакта — чагандык, јӱс, ӱлӱп,
Оҥдой аймакта — тӧӧлӧс, майман, тодош
Турачак аймакта — кубанды, тас, кызыокӧс, ок-тары, комдош/комнош,
Улаган аймакта — оргончы, алмат, кӧбӧк, саал, јабак, јетитас, меркит, 
Чамал аймакта — мундус, чорос, чагандык, ӧлӱк, тоҥжан, 
Чоо аймакта — јӱс, комдош, сойоҥ, байлагас, мундус, кергил,
Шабалин аймакта — кергил, тодош, иркит, бурут, могол, майман.

## Тӱрк калыктарда бар сӧӧктӧр

### Алтайлар
Алтайлардыҥ сӧӧктӧри: аара, алмат, байлагас, богусхан, дёрбет (тербёт) еёлюк (елик), иркит (ыркыт), кыпчак (копчак), кергил, кӧбӧк, кооболу, кӧӧжӧ, каал, мундус, меркит (меркут), модор, могол (монгол), мерет, найман (майман), пурут (прут, брут) соен, сагал (саал, чор-сагал), суузар, тодош, тӧӧлӧс, тоҥжан (тонжуан, тонгжон), —таҥды, тумат (томат), тогул (тогус), утты-сар (теть-сары, палан), чапты, чагандык, юдюб (юлюп), юсь, јарык (ябыр), оӧчу (очы), кан, чорос, котты.

### Телеҥиттер
Телеҥиттердиҥ сӧӧктӧри — алмат, иркит (ыркыт), кыпчак (копчак), кергил, кӧбӧк, мундус, меркит (меркут), могол (монгол), оргончы, ойрот, сойоҥ, сагал (саал, чор-чагал), тӧӧлӧс, тонжан (тонжуан, тогжон), титас (тетытас, тетыдас), ябаг.

### Чалкандулар
Кызыл-кӧс, ок-тары,

### Тубалар
Тубалардыҥ (јыш-кижи) сӧӧктӧри — байлагас, кергил, комдош (кӧмнӧш, кондош), кӱзен (кюзень), мундус, педебыш (чедыбыш), сойоҥ, еайгылар (салгылар), таҥды, тогул (торгул, тогус), тентерек, тибер, тастар, утты-сар (јетисары, палан), шоор (чӧр, сары-чер), јӱс, юуты (тыуты) юртас (тюртас), јарык (ябыр), ялан, чагат (чыгал), санмай, тиргеш, йобур, тон.

### Кумандылар
Кумандылардыҥ(ку-кижи) сӧӧктӧри — тас, тоён, чобот, юты, кубанды (куманда), со, тон-кубанда, якши, чалман, чабраш.

### Тубалар
Кыргызтардыҥ сӧӧктӧри — кыдат јеринеҥ кӧчӱп, алтайлардыҥ ортозында («алтай-кижи») јӱргендер — иркит (ыркыт), кӧбӧк, кочугет, могол (монгол), сойоҥ, јабак, карасал.

### Телеуттар
Телеуттардыҥ сӧӧктӧри — торо, очу, миркит (иркит, ыркыт), ак-тумат, кара-тумат, чорос, кыпчак сарт, найман (майман), тӧӧлӧс (теӧлёс), торгул, мундус, кочкор-мундус, тотош (тодош), пурут (прут, брут), чалман.
* Кузнецкий уездте јаткан телеуттар, ач-каштим деп укту улусла колый јаткан, олордыҥ сӧӧктӧри — йюрты, тёрт-ас, чыҥгыс, ан.

### Шоорлор
Шорлордыҥ сӧӧктӧри — кызай (кызыл-кая), таяш, кый, кара-шор, сарыг-шор, карга, чедебыс, конгы, койы, челей, себе, тартктын, уста, кобый, аба, таган, кереш, бар-соят, шалкал, беш-бояк.
Шорлор ло телеуттар колый јадып турарда (тӱндӱк Кузнецкий Алатауда, Том суунаҥ кӱнбадыштай) сӧӧктӧри — ач-кештим, торгул, комнош, камлар, ачин и шю.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Алтыгы-Кубее

**Алтыгы-Кубее** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Сооруныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Алтыгы-Кубее .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмер, Теректи, Ыйыкту, Тӧгӧрик деген сындарга курчаткан, Алтыгы-Кӱбее сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1066 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска, кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱни −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, олор чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.

Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.

### Ӧзӱмдери
Арка-туузы агаштарла бӱркелген. Кӧп сабада тыт ла мӧш агаш ӧзӧт, кайыҥ, аспак, чиби, јодро, толоно агаш база бар.Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра.
Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (*высокогорная тундра*) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл (*золотой корень, родиола розовая*)кӧп јайылган..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Агашту, Скосаревтиҥ, Кадынныҥ, Јайым, Јаҥы кош ором, Јалаҥду кош ором.
Кӧксу-Оозы — Алтыгы-Кубее деп регионал јолдыҥ учы 84К-111.

## Тӱӱкизи
Јурт 1865 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 288 кижиниҥ 92 % орустар болгон.

## Инфраструктуразы

* баштамы школ;
* эмчилик;
* библиотека;
* стадион;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* пилорама.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал ла аҥ, соок тумчукту, оок мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Боочы Ыйыктуу (1506);
* Ӱч-Сӱмер (1505);
* Аржан суу Ыйыкту боомдо (1509).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези

**Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези** ()— Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык  тӧс јер — Алтыгы Талду. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Короты, Божулан,
Алтыгы Талду сууларды јакалай турат. Бу суулар Урсулга кирет. Текши јери 1 137 000 m² (113,7 га). Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 950 метрге бийик. Климады орто-континентал. 

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 541 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* библиотека;
* стадион;
* магазин;
* пилорама.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Алтын

**Алтын** — темир. Бастыра телекейде алтын баалу темир. Ороондо окылу тузаланып турган акча ороонныҥ окылу государствозыныҥ банкында јууп салган алтынла јеткилделет.
Арбайты

Арбайты () јурт Россияда Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Јекјийектиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Арбайты (Арбай-Туу) .

Арбай , туу .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Арбайты сууныҥ јарадында турат. Айландыра сын тайгалар:
Јал-Мӧҥкӱ. Себи-Бажы, Сарлык, Бештиҥ бажы, Чаргы бажы. Ырак јокто Себиниҥ боочызы бар.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 973 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35 °С,-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15 °С +16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

### Аҥ-куштары
Апшыйактыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (), алаҥуш, комургай (), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (), чай чечек (), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ().

### Јери ле јолдоры
Јуртта сегис ором: Кырлу, Јииттердиҥ, Меесте, Аҥ ӧскиреечилердиҥ, Советский, Тӧс, Кырлу кош ором, Аҥ ӧскӱрер кош ором.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. 70-80 јылдарда, Совет ӧйинде бу јуртта Алтайга јарлу чоокыр аҥ азырайтан ээлем иштеген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 86 кижи болгон, олордыҥ 65 % орустар, 34 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Јекјийекте.

## Экономиказы
Јуртта аҥ азыраар јаан ээлем бар. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ, јылкы, соок тумчукту ла оок мал азырайт.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Бӧрӱ

**Бӧрӱ** (, ), **боро бӧрӱ**, **тегин бӧрӱ** — сӱтле азыранатан омурт-калу барынтычы аҥ. Ийттиҥ билезине кирет (. Койот (*Canis latrans*), шакал (*Canis aureus*) ла база бир канча бӱдӱм тындуларла кожо бӧрӱлердиҥ угына кирет (). Ого коштой ДНК-ны шиҥдеерде (), бӧрӱ ийттеҥ таркаганы јарталат, (). Бӧрӱ — эмдиги ӧйдиҥ јаан деген тындузы болуп јат: сыны (куйрук јокко) 160 см болор аргалу, куйругыныҥ узуны — 52 см јетире, арказыныҥ бийиги — 90 см јетире; тирӱ бескези 90—110 кг болор аргалу.

## Этимологиязы
*Волк* деп орус сöс  
Файл:Wiki-Canis lupus (tr).png|мини|200px|Бӧрӱлер ареалы


### Јӱрер јерлери

## Јӱрӱми ле курсагы
### Кижиге јеткерлӱзи

## Социал кылык-јаҥы ла кӧптӧӧри
### Сыбырышкын
### Кӧптӧӧри (Размножение)

## Ээлемде каршузы

## Экосистемада учуры

## Культурада бӧрӱниҥ сӱри
### Бӧрӱ алтай соојындарда
### Геральдикада бӧрӱ

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Canis lupus laying.jpg|мини|200px|Бӧрӱ
Polarwolf004.jpg|мини|200px|Бӧрӱ
Mexican Wolf 2 yfb-edit 1.jpg|мини|200px|Бӧрӱ


## Ајарулар

## Тайантылар
* Позвоночные животные России: Волк
Байгол

**Байгол** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Турачактыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Байгол 

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында Байгол сууныҥ бажында турат.
Ӱч-Сӱӱри, Уйа, Аккан-Чуй, Урчын, Спырна деп кырлар айландыра курчайт.
Байголдыҥ суузы Ӧӧн сууга кирет. Байлу туузы Чоҥмо. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 341 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.

Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Кебезенге једеле, оноҥ ары јойу, эмезе атту барар.

Јурт 3 оромду: Суулу, тӧс, Кайыҥду.

## Тӱӱкизи
Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 33 кижи болгон, олордыҥ 85 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (чалкандулар, кумандылар ла тубалар јуртайт).

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* эмчилик;
* магазин;
* јурттыҥ клубы.

## Экономиказы
Агашла иштер. Пилорама. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (1293).

### Археологиялык
* Јебрен рудник(..).

### Ар-бӱткендик
* Эм-Суу, байлу карасуу (1278);
* Ӱч-Сӱӱри, байлу кыр (1273).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Башкортостан Республика

**Башкортостан Республика** () — Россия Федерацияга кирип турган республика. Россия Федерацияныҥ субъекты. Тӧс калазы — Уфа. 1919 јылда тӧзӧлгӧн. 

## Эл-јон

## Ајарулар

## Тайантылар
Бел-Ажуныҥ јурт јеезези

**Бел-Ажуныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе.
Администрациялык тӧс јер — Бел-Ажу. Јурт јеезе 2005 јылда тӧзӧлгӧн.
«Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Бел-Ажуныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас, кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1600—1937 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1396 кижи болгон, олордыҥ телеҥиттер, казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ админстрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* Баштамы школ — 1;
* Кӱӱлик сургал ;
* Краевед музей;
* Јурттыҥ клубы — 2;
* Эмчилик — 2;
* Библиотека — 2;
* Спортшкол — 1;
* Стадион — 2;
* Магазин — 2;
* Турбаза — 1.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Мост в Беляшах.jpg|Мост в Беляшах
File:Тихое утро в Беляшах.jpg|Тихое утро в Беляшах
File:Сентябрьское утро на Джазаторе.jpg|Сентябрьское утро на Джазаторе


## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
Беле

**Беле** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Чолушпаныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Беле .
Тувин тилле кырдыҥ эдеги ().

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Алтын Кӧлдӧҥ ырак јок јерде, Ак-Чолушпа туулардыҥ ортозында, Барчык сууныҥ јарадында, Алтайский государственный заповедниктиҥ јеринде турат. Јолы кату, каскак кайыр кырларлу, камык учар-сууларлу, кызык јерде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 822 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Алтын Кӧл кышкыда тоҥбойт, Кӧп сабада мында айас, кургак, јылу болот, кар ас, тӱрген кайылат. Аламаларлу садтар, јаҥыс ла мында грецкий орех тӱжӱм берет.

Салкындар: тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ — 40 %, кӱнчыгыштаҥ — 17 %, тӱндӱк-кӱнбадыштаҥ — 19 %, штиль — 26 %.

### Аҥ-куштары
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.

### Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын-Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта бир ором: Садту.

Кӧӧликтер јӱрер јол јок. Јаҥыс ла суула једер арга бар (кеме, катер).

## Тӱӱкизи
Јурт … јылда тӧзӧлгӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде, оноҥ 1948 јылга јетире заповедниктиҥ ишчилери јурттыҥ јанында арба сееп, јуунадатан болгон.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 31 кижи болгон, олордыҥ 77 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* Бастыра инфраструктуралык обьекттер Чолушпаныҥ јурт јеезезинде;
* метеостанция;
* кӧлдиҥ () станциязы;
* Алтайский государственный заповедниктиҥ кордоны.
 

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
* Кезер таш (1587).

### Ар-бӱткендик
* Тузакту деп аржан суу (1640);
* Байлу Алтын-Туу ();
* Учар суулар : Кӱркӱрек, Чолчы (1644).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи




## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Бердников, Александр Васильевич

**Александр Васильевич Бердников** — (1953 jылда, кандык айдыҥ 8 кÿнинде чыккан, Горно-Алтайск калада, Горно-Алтайская АО, Алтайский край, РСФСР, СССР) — Россияда тергеелик ле политикалык ишчи.
Алтай Республикада *Ичбойында керектердиҥ министры* 1993 jылдыҥ тулаан айдыҥ 1 кÿнинеҥ ала 2002 jылдыҥ ÿлÿрген айдыҥ 14 кÿнине jетире. Алтай Республиканыҥ Башкараачызы 2006 jылдыҥ чаган айдыҥ 20 кÿнинеҥ ала 2019 jылдыҥ тулаан айдыҥ 20 кÿнине jетире ( чаган айдыҥ 18 кÿни — сыгын йдыҥ 30 кÿни 2014 jыл). Милицияныҥ генерал-майоры (Специальные звания органов внутренних дел Российской Федерации).

## Биографиязы
Горно-Алтайскта  jылда кандык айдыҥ 8 кÿнинде чыккан. Адазы эрте божоп калган, Александр jети jаштаҥ ала эр кижиниҥ ижин бÿдÿрер учурлу болгон.

### Билези
Айыл-jуртту, эки уулду и внука.

### Ӱредÿзи
Горно-Алтайскта  № 4 ле № 6 темдектÿ школдордо ÿренген.

 jылда ол Барнаулда СССР-дыҥ МВД-зыныҥ башкараачыларыныҥ орто спецшколын божоткон.

1986 jылда Барнаулда Алтайский государственный университетти «Правоведение» деп специальность аайынча божоткон.

### Черÿде
— jылдарда — Сахалинде Совет черÿде срочный службада болгон. СССР-дыҥ КГБ-зыныҥ Погран черÿзинде турган. Службазы божоор алдында ол младший лейтенанттардыҥ  курсында ÿренген. Демобилизацияныҥ кийнинеҥ Горно-Алтайскка старшина деп званиелÿ jанган.

### Ижи
#### Производстводо
Школды божодоло ол мебельный фабрикада иштеген.

Черÿниҥ кийнинеҥ ол ойто ло производстводо иштеген.

— jылдарда Горно-Алтайскта мебельный фабрикада станочник болгон. Был назначен  Комсомольско-молодёжный бригаданыҥ бригадиры болуп jöптöлгöн, Ленинградта Кировтыҥ адыла адалган лесотехнический академияга ÿренерге направление алган. 20 ле jаштуда коммунистический партияга кирген,  jылда милицияда ишке кирген.
#### МВД-да ижи
#### Алтай Республикада Ичбойында керектердиҥ Министры
#### Алтай кырай ла Алтай Республика аайынча баш федерал инспектор
#### Алтай Республиканыҥ Башкараачызы
## Кайралдары
* Орден Дружбы (1 июня 2013 года) — *за достигнутые трудовые успехи, многолетнюю добросовестную работу и активную общественную деятельность*
* Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством» II степени (2003 год)
* Медаль «За безупречную службу» I степени
* Медаль «За безупречную службу» II степени
* Медаль «За безупречную службу» III степени
* Медаль «За содействие внутренним войскам»
* Медаль «290 лет прокуратуре России»
* Орден святого благоверного князя Даниила Московского
## Jуруктардыҥ кöмзöзи

## Ајарулар

* Глава Республики Алтай
* Личный блог Александра Бердникова
* Бердников А. В. на Энциклопедии
* Кто есть кто в Республике Алтай. Горно-Алтайск, 1997. С. 48-49.

## Тайантылар

* БЕ́РДНИКОВ Александр Васильевич
Билӱлӱниҥ јурт јеезези

**Билӱлӱниҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Майма аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер — Билӱлӱ. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Билӱлӱниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезезиниҥ јерлери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Чаптыган ла Бабырганныҥ сындарыныҥ эдегинде, Алтай кырайдыҥ гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген: аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал.. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар: чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм.

Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700—750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/сек болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени −30..−38 °C , јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30..+35 °C. Кыска јай ла узун кыш.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 314—642 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1400 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ —2;
* Балдардыҥ туразы — 3;
* Культура байзыҥы — 3;
* Библиотека — 2;
* Стадион — 3;
* Почта — 2;
* Магазин — 4;
* Конор тура — 5;
* Турбаза — 5.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Официальный сайт Майминского района
Гусевка

**Гусевка** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кас, кастарлу деп сӧс, .

## Физико-географиялык темдектери

## Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Урчын ла Сугулдыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде,
Ыжы сууны экијараттай, аймактыҥ тӧс јери, Чоо јуртла биригип калган.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 277 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сыгырган, тарбаган.
Туйгактулары: марал, булан, элик, аҥ, олордыҤ ортодо ак-кийик ле тооргы Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон деп балыктар јӱрет.

### Ӧзӱмдери
Кырлары койу кара агашла бӱркелген мӧш, јойгон, чиби,.
Тайга, кырлары кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, јойгонло кожо јымжак агаштардаҥ кайыҥ, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана бар.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тӱжӱм берет, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак таркаган.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Јеҥӱниҥ 40 јылдыгы, Јажыл, Тӧс.
«Улалу — Чоо — Артыбаш» деп (Телецкий тракт) јолдо турат.

## Тӱӱкизи
Јурт 1881 јылда тӧзӧлгӧн.
Революциядаҥ озо эмдиги Чоо аймактыҥ јеринде Комдошский, Южский (Јӱс сӧӧк), Керегешский ле Кузенский волостьтордыҥ јери болгон, мында озодоҥ бери тубалар јуртаган.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 288 кижи болгон, олордыҥ 98 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* библиотека;
* магазин.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемду. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
* Орой палеолит. Јебрен јурт (1334).

### Ар-буткендик
* Аккайа байлу туу (1308);
* Тоҥбок суу (1317).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Ийинниҥ јурт јеезези

**Ийинниҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Бу админстрациялык муниципалитет Оҥдой аймакта эҥ ле јаан (7 јурт).
Администрациялык тӧс јери — Ийин јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ийинниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Ийинниҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ ортозында турат. Јанында тайгалары Кадрин, Сымырты, Јал-Мӧҥкӱ.
Текши јери 5 320 000 м² (532 га), мында јаан суулардаҥ Кадын (30 км), Чуй (52 км),
јаан эместери — Ийнеген, Јодро, Кичӱ Јаламан деп суулар агат.
7 јурттыҥ 6-зы Чуйдыҥ трагында (јолдыҥ узуны — 315 км) турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 295—915 метрге бийик.
Климады јымжак, Ийинниҥ јурт јеезезинде јулукту агаштар ӧзӧр садтар бар, маала ажы јакшы ӧзӧт.
Аймактыҥ тӧс јери Оҥдойго јетире 70 км, Улалуга јетире 280 км, Јаш-Турада темирјолго јетире 380 км.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1985 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Ийинниҥ јурт јеезезиниҥ админстрацизы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* баштамы школ — 5;
* балдардыҥ туразы (д/с) — 5;
* культура байзыҥы — 1;
* јурттыҥ клубы — 4;
* библиотека — 2;
* эмчилик — 1;
* тӱрген болуш эмчилик — 1;
* фельшерско-акушер бӧлӱк — 4;
* музей — 2;
* ашкана — 6;
* туристтерле иштеер јер — 6;
* стадион — 5;
* магазин — 10;
* почта — 3.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»