Абай (Кӧксу-Оозы аймак)

**Абай** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Амырдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Абай .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, Абайдыҥ чӧлинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ эдегинде, Абайдыҥ суузыныҥ јарадында турат. Абайдыҥ суузы Кӧк-Суу (Кадынныҥ кош суузы) кирерде, Кӧк-Суу Кадынга кожулат. Айбайдыҥ суузыныҥ тереҥи 1 −1,5 метр, јалбагы 3 метрдеҥ 6-га једет, јараттары кайыр эмес. Тоштыҥ кардыҥ кайылган суузы ла јаймырлар Абайдыҥ суузын толтырат. Јаскыда кандык айдыҥ ортозы киреде суу кӧдӱрилип баштайт, май айда суу тыҥыда јаанап јат. Абайдыҥ чӧлиниҥ узуны 25 км, тууразы 6 км, агаш ӧспӧйт. Јӱс-Тыт јуртка јетире 15 км. Суузыныҥ сол јарады тӱп-тӱс, аш салар кыраларлу, телкем одорлу, оҥ јарадында, састалган јерде, малга азырал ӧлӧҥ чабылат.
Јердиҥ рельефи тӱс.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1270 метрге бийик.

Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.

Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.

### Климады
Абай јурттыҥ климады орто-континентал, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганыла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайыла аҥыланат.

Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай — ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы — 56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура јаан изӱ айда болот:
15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот.
Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы — 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда (60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1,9 м — 2,3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ, тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.

200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо, салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, марал, элик, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ, сыгырган, эрлен, корӱк ле о.ӧ. Талду — Карагай — Казахстанныҥ граны деп јолдо турат.
Мындый куштар јӱрет: тайаларда; тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы (); бӧднӧ; кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агатардыҥ ортозында.
Мындый аҥдар јӱрет: јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узун куйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду карагайлу аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт.

### Ӧзӱмдери
Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ, тал, беле, каргана, агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра.
Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра () туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мында 700-теҥ артык ӧзӱмдердиҥ 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл () кӧп јайылган.

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 90,6 га. Мынаҥ 36,5 га јерде јон јадар туралар, 2 га јерде эл-јондык зона, 2,7 га јерде коммунал амбарлар ла производстволык тудумдар, 0,5 га јерде јолдор, 3,6 га јерде мал-ашка керектӱ тудумдар. Абай јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 495 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 949 м. Јуртта 4 ором: Јараттай, Партизандардыҥ, Советский, Трактта. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,3 км. Јон јадар тудумдар 5 тыс. м² болзо, улусты јадар јерле јеткилдегени кайда да 12,6 м². Улус јадар јерлер, таҥынаҥ јерлӱ јаҥыс кат агаш туралар (усадьба), јериниҥ кеми 2500-3000 м².

Ӧскӧ јурттарла колбу регионал учурлу јолло ӧдӧт. Јуртка једерге ӱч јол бар. «Кан-Оозы — Коксу-Оозы» деп јолло, «Тӱҥӱр — Абай» деп јолло. Јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат «Туура јол Талду — Тӱҥӱр („Белуха“ деп ар-бӱткен парк)», идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1. 2019 јылда Јеткер јок чыҥдыйы бийик јолдор деп национал проект аайынча Алтай Республика ичинде регионал јолдор јазаар иштер кӧндӱкти.

## Тӱӱкизи
Јурт 1828 јылда тӧзӧлгӧн. Абайдыҥ чӧлинде озодоҥ бери алтайлар јаткан. 1850 јылдаҥ ала бери орус улус кӧчип баштаган.
Кӧчкиндердеҥ Абайга эҥ ле озо Романовтор келген. Олордыҥ кийнинеҥ бого Поносовтор, Арляповтор, Шипулиндер келгендер.
Абайды айландыра заимкалар, хуторлор, кичинек јурттар кӧптӧй берген. Совет ӧйдӧ Абай ла Амыр, коштой турган јурттар бир совхозко кирген.

## Эл-јон

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 436 кижи болгон, олордыҥ 34 % орустар, 64 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы

* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* магазин — 4;
* стадион;
* АЗС;
* пилорама;
* почта.


## Экономиказы
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Јылкы мал ла аҥ азыраары. Туризм. СПК ПКЗ «Амурский», Сырозавод.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Карындаштык мӧҥкӱ, граждан јууныҥ геройлорына (1922 г.).

### Археологиялык
* Јебрен корум (1490,1491);
* Мӧҥкӱсалгыш (1558).

### Ар-бӱткендик
* Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505);
* Тоҥмок суу (..).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
* Абай јурт