Чичке-Чаргы

**Чичке-Чаргы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чичке-Чаргы 

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чаргы сууны экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Чаргы-Бажыныҥ, Себи-Бажыныҥ, Бештиҥ тайгалары эбире курчайт. Јурт эки боочыныҥ ортозында турат. Јуугында деремнелер Јаан Чаргы, Арбайты, Јекјийек. Себиниҥ боочызы тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 937 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды —4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы —54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9.

### Аҥ-куштары
Чичке Чаргыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Олјондо, Ӱредӱчилердиҥ, Тӧс, Школдыҥ.

«Јекјийек — Арбайты — Јаан Чаргы» деп регионал учурлу јол, темдеги — 84К-121.

## Тӱӱкизи
Јурт 1886 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чичке-Чаргы јуртта 1926 јылда 452 кижи , 216 эр улус, 236 ӱй кижи јаткан. 91 ээлем. Мӱргӱӱлдиҥ туразы ла школ, алтай духовный миссияныҥ акчазына тудулган. Ӱредӱчи болуп Иосиф Танышев иштеген.

Јуртта сарју эдер завод болгон. 1920 јылда Чичке-Чаргыныҥ сельский Соведи иштеп баштаган. Ого мындый јурттар кирген: Интегеш, Коркобы, Куйактанар. 1930 јылда сельхозартельдер «Завет Ленина» Интегеште ле «Кызыл партизан» Куйактанарда иштеген. 1957 јылда Шебалинде оленесовхозтыҥ фермазы боло берген.

Колхозто јууныҥ ӧйинде 780 ат, 3 муҥга јуук кой болгон. Эмдиги ӧйдӧ јуртта 304 кижи, 103 таҥынаҥ ээлем, школдо 44 ӱренчик, 17 ӱредӱчи.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 295 кижи болгон, олордыҥ 93 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* библиотека;
* магазин;
* почта.

## Экономиказы
Таҥынаҥ јурт ээлемдер. Крестьян-фермер ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго (289).

### Археологиялык
* мӧҥкӱсалгыш. Булукту (197).

### Ар-бӱткендик
* Кара суу (..);
* Чичке-Чаргыныҥ боочызы (306).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Администрация МО «Шебалинский район»