Кӧзӱл

**Кӧзӱл** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кӧзӱл .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарыштыҥ суузына Мӧндӱр-Сокконныҥ суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 968 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кайда да 5-6 ай, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −19..-20,5 °С кире болуып јат, тыҥыда соок кӱндерде −35..-40 °С једет. Јай серӱӱн ле кыска болот, 3 ле ай. Јаан изӱ айда +25..+30 °С болот, ортоайлык изӱниҥ кеми +15 °С кире. Јут-чыктыҥ кеми 452—500 мм бар, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,6 м/с болор.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт-чет агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш кӧп ӧзӧт.

«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 124,4 га. Кӧзӱл јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 905 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2 км 313 м. Јуртта 6 ором: М.Ялбаковтыҥ, Т.Казаковтыҥ, В. Д. Папитовтыҥ (колхозтыҥ председателиниҥ адыла), Модоровтыҥ, Јииттердиҥ, Ак-Сала ӧзӧктӧ ором. Кӧзӱлдиҥ јурт ичинде јолдорыныҥ узуны 17,807 км.

Кӧзӱлге једерге ӱч јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Кан-Оозы — Кӧзӱл; Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Кан-Оозы — Кӧзӱл; Алтай крайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Келейдиҥ боочызы — Кан-Оозы — Кӧзӱл. «Кан-Оозы — Коргон» деп јолдыҥ 4-чи километринде (идентификационный темдеги 84К-109, узуны 63,055 км) оҥ јаныдӧӧн регионал учурлу јол башталат «Кӧзӱлге айрылчык јол» (идентификационный темдеги 84К-59, узуны 2,2 км), јолдыҥ ӱсти сай-кумак.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 534 кижи болгон, 100 % алтайлар, ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ сады;
* интернат;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин.


## Экономиказы
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1970, Т.Казаковтыҥ оромы,16А).

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу;
* Тоҥмок суу.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Матин А. В. (1956—2000) — журналист, ӱлгерчи, ӱредӱчи, альпинист.
* Папитов Е. В. (1962 јылда кӱӱк айдыҥ 29 кӱнинде) — артист, Россияныҥ театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи. Кеендиктиҥ Красноярскта институдыныҥ актеский факультедин божодоло (1988), П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Национал драма театрда ижин баштаган. «Блистающая звезда» деп кӧрӱниҥ лауреады (2008,2011), Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ премиязыныҥ канча катап лауреады (2014, 2019), культураныҥ министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан, јайаандык ижинде 70-неҥ артык роль.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»