open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези

**Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Кара-Кӧкши јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Бийдиҥ суузы ла Кара-Кӧкшӧ суу бириккенинде турат. Бактыган, Байгыр, Аккайа, Сугул деп сындардыҥ эдегинде, койу кара јышта камык агаш ӧзӧт кайыҥ, јойгон, аспак, чиби, мӧш. Јакшы јылда тайганыҥ ажы јакшы бӱдет кузук, калба, орляк, јӱзӱн-башка јиилектер, мешкелер, эм ӧлӧҥдӧр. Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы да байлык айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, койон, албаа, тийиҥ... куштары чай, кӱртӱк, торлоо, бӧднӧ лӧ о.ӧ. Сууда, кӧлдӧрдӧ балык кезем астаган чортон, чараган, јылмай, бел. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—600 метрге бийик.
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
Паспауулдыҥ јурт јеезезиле, Ыныргыныҥ јурт јеезезиле и Ӱйменниҥ јурт јеезезиле кыйулажат, онойдо ок Чамал аймак ла Майма аймактыҥ јерлериле кыйулажып јат.
 
## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1443 кижи болгон, олордыҥ орустар, тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 4 эмчилик;
* 4 библиотека;
* 4 культураныҥ јеезези;
* 2 стадион;
* 2 ашкана;
* 3 конор тура; 
* 4 магазин;
* 3 пилорама;
* турбаза «Радуга».


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи



## Ајарулар

## Тайантылар
Соойдыҥ јурт јеезези

**Соойдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Соой јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Соойдыҥ  јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Чоо аймактыҥ ортозында турат. Јурт јеезениҥ текши јери 9000 гектар.
Чооныҥ јурт јеезезиле тӱндӱктей ле кӱнбадыштай јанынаҥ кыйулажат, Ыныргыныҥ јурт јеезезиле — тӱштӱк ле кӱнчыгыш јанынаҥ, онойдо ок Алтай кырайдыҥ Верх-Пьянковское деп јуртыла тӱндӱк кӱнчыгыш јанынаҥ гран-кыйулу.
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Аккайа, Албаган, Бактыган, Байгыр, Урчын, Сугул деп сын тайгалардыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши ле Соойдыҥ суулары бириккенде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 514 метрге бийик.
Климады орто-континентал. Јай кыска, серӱӱн, чыкту, кыш узун, соок, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Јай кыска, кыш узун, соок, јаан карлу, салкынду ла кӱрттерлӱ. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 8441 кижи болгон, олордыҥ орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 балдардыҥ туразы;
* 1 культураныҥ байзыҥы;
* 1 библиотека;
* 1 эмчилик;
* 1 стадион;
* 1 магазин;
* 2 пилорама;
* ОАО рудник "Веселый".


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи



## Ајарулар

## Тайантылар
Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези

**Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Ӱч-Кӧс јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Чоо аймактыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында турат.
Текши јери 34800 гектар.
Ыныргыныҥ јурт јеезезиле, Сооныҥ јурт јеезезиле, Чооныҥ јурт јеезезиле, онойдо ок Турачак аймакла кыйулашкан.
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Ыжы суу Кадынга кожылат. Айландыра кырлары койу агашла туй ӧскӧн. Мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро, беле агаштар кӧп. Айы-кужы байлык јер. Мында айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, какай, койон, агас, албаа, киш деп аҥдар бар.Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 372 метрге бийик.
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 387 кижи болгон, олордыҥ орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 ортр ӱредӱлӱ школ;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 3 эмчилик;
* 3 јурттыҥ клубы;
* 2 библиотека;
* 2 стадион;
* 4 магазин;
* 3 пилорама.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи




## Ајарулар

## Тайантылар
Чооныҥ јурт јеезези

**Чооныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Чоо јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чооныҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Расположено в северной части Чойского района. Граничит с Верх-Пьянковским, Паспаульским и Сёйкинским сельскими поселениями, а также Красногорским районом Алтайского края и Турочакским районом Республики Алтай.
Площадь составляет 52100 гектаров.

Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Буланчак, Кучук (бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500—600 метр), Чаптыган, Сугул сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Айландыра тайга койу агашла бӱркелген. Мӧш, кайыҥ, чиби, јойгон, аспак, тал, јодро агаштар ӧзӧт.
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 277—353 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2517 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары
* Орто ӱредӱлӱ школ (400 ӱренчикке);
* балдардыҥ туразы (110 јерлӱ);
* 1 кӱӱлик сургал;
* 1 балдардыҥ творчество туразы;
* 1 спортшкол;
* 1 аймакта культураныҥ байзыҥы;
* 4 аймактыҥ эмчиликтери;
* 5 аптека;
* 3 конор тура;
* 4 ашкана;
* 5 магазин;
* 4 пилорама.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи




## Ајарулар

## Тайантылар
Ыныргыныҥ јурт јеезези

**Ыныргыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Ыныргы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ыныргыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Площадь сельского поселения составляет 38 600 гектаров.

Граничит с Уйменским, Каракокшинским, Паспаульским, Чойским, Сёйкинским и Верх-Пьянковским сельскими поселениями, а также Турочакским муниципальным районом.

Протяженность автодорог местного значения: 0,6 км.
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Кара-Суу боочынаҥ ырак јок, Чаптыган тайганыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши суу ла Ыныргыныҥ суузы бириккенинде турат. Айландыра тайгаларын койу кара агаш бӱркеген. Тайгада мӧш, јойгон, кайыҥ, чиби, аспак ӧзӧт. Агаш-аразында састалган јерлер туштайт. Јакшы јылда тайганыҥ ажы јакшы бӱдет, кузук, калба, мешкелер, јиилектер, эм-ӧлӧҥдӧр. Тайга-тажы аҥдык јерлер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, койон, агас, албаа, куштары чай, кӱртӱк, сымдаа, бӧднӧ, талтар…, балыктыҥ тоозы сууларда кезем астаган, чараган, ускуч, бел, чортон, јылмай.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 450 метрге бийик.

Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 758 кижи болгон, олордыҥ тубалар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 балдардыҥ туразы «Кӱничек»;
* 1 эмчилик;
* 1 культураныҥ байзыҥы;
* 1 библиотека;
* 1 стадион;
* 3 конор тура;
* 2 ашкана;
* 4 магазин;
* 3 пилорама.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи




## Ајарулар

## Тайантылар
Апшыйактыныҥ јурт јеезези

**Апшыйактыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Апшыйакты јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Апшыйактыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде Серпек деп ӧзӧктӧ, Тыткескен сууныҥ јарадында турат.
Эбире тайгалардыҥ сындары: Јал-Мӧҥкӱниҥ, Кадрин, Сымылты, Бештиҥ бажы.
Јуртта тӧрт ором: Едор, Меесте, Тӧс, Јииттердиҥ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 809 метрге бийик.
Климады орто-континентал. Узун кыш ла кыска јай. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды −4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы −54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат мында бир канча јымжак.

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 655 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Јурт јеезеге кирет

## Инфраструктуразы

* Апшыйактыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 балдардыҥ туразы;
* 1 стадион;
* 1 эмчилик;
* 1 библиотека;
* 1 агашкезим.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Администрация МО «Шебалинский район»
Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези

**Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Беш-Ӧзӧк јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Бештиҥ суузыныҥ јарадында турат. Беш-Ӧзӧк деп тегиндӱ адабаган, беш тайганыҥ белтиринде, Беш ичинде турган јурт бийик сындарга курчадат. Јал-Мӧҥкӱнеҥ ле ала Сарлык, Кубаш, Шибее, Кӧдӱрге, Болчок, Куу-Којогор, Кыстарлуныҥ бажы, Кууберге, Арчынду туу. Тоотойдыҥ, Ӱстӱги ле Алтыгы Кодотиниҥ суулары. Јуртта 8 ором: Кудатыныҥ, Октябрьский, Подгорный, Почталу, Советский, Тӧс, Шибертиниҥ, Э. Яимовтыҥ.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1041 метрге бийик. Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 683 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Јурт јеезеге кирет

## Инфраструктуразы

* Беш-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезиниҥ админстрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 стадион;
* 1 эмчилик;
* 1 библиотека;
* 1 балдардыҥ туразы;
* 1 јурттыҥ клубы;
* 3 магазин;
* 1 пилорама.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Администрация МО «Шебалинский район»
Каспаныҥ јурт јеезези

**Каспаныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Каспа јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Каспаныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Тоҥмоксуу ла Аксууныҥ јараттарында турат. 
Јал-Мӧҥкӱнеҥ тӱндӱктей јерде, Себиниҥ боочызына јетире ..км. Айландыра мындый тайгалар бар. .... Каспада 5 ором: Аксуу, К.Тӧлӧсова, Манакујур, Чаҥкыр, Чибит. Климады орто-континентал. Бу аймакта климат тӱштӱк аймактарга кӧрӧ эмеш јымжак, соок эмеш орой келет, суулар эмеш орой тоҥот. Кыш соок, карлу, јай серӱӱн болот. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы -19°С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы -35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1068 метрге бийик.

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 376 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Јурт јеезеге кирет

## Инфраструктуразы

* Каспаныҥ јурт јеезезиниҥ админстрациязы;
* 1 Каспаныҥ орто ӱредӱлӱ школы;
* 1 балдардыҥ туразы;
* 1 эмчилик;
* 1 стадион;
* 1 почта.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Администрация МО «Шебалинский район»
Чаргыныҥ јурт јеезези

**Чаргыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Апшыйакты јурт. Јурт јеезе 2005 јылда тӧзӧлгӧн. Алтай Республиканыҥ 13 январьда 2005 јылда чыккан Јасагы аайынча (10-Р3 темдектӱ) Апшыйактыныҥ јурт јеезезине статус ла гран - кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чуйдыҥ трагыныҥ 169 чы километринде турат. Себи ле Чаргыныҥ суулары бириккенинде. Чаргыда 20 ором: Горькийдиҥ, Суулу, Кӱнет, Чапаевтиҥ, Агашту, Јаскы, Одорлу, Амыр-энчӱниҥ, Октябрский ле о.ӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 470 метрге бийик.
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы -19°С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы -35°С..-40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15°С..+16,5°С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35°С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

## Јурт јеезеге кирет

## Инфраструктуразы

* Чаргыныҥ јурт јеезезиниҥ админстрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ; 
* 2 библиотека;
* 2 культура байзыҥы; 
* 2 стадион;
* 2 эмчилик;
* 1 почта.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Администрация МО «Шебалинский район»
Шыргайтыныҥ јурт јеезези

**Шыргайтыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Шыргайты јурт. Јурт јеезе 2005 јылда тӧзӧлгӧн. Алтай Республиканыҥ 13 январьда 2005 јылда чыккан Јасагы аайынча (10-Р3 темдектӱ) Шыргайтыныҥ јурт јеезезине статус ла гран — кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тјндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Бештиҥ суузына Шыргайтыныҥ суузы киргенинде турат.
Јуртта 10 ором: Азалу, Баит Матвеевичтиҥ, Большевик, Кызыл тал, Кумакту, Јеҥӱниҥ, Тоҥмокту, Тӧс, Чаҥкыр, Јашканак Бадакинниҥ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19°С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35°С..-40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15°С..+16,5°С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35°С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

## Јурт јеезеге кирет

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ админстрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* культура байзыҥы;
* стадион;
* музей;
* магазин;
* эмчилик;
* почта.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Администрация МО «Шебалинский район»
Кюри (учурлар)

**Кюри**() — француз ӧбӧкӧ.
## Јарлу ӧбӧкӧлӧр
* Кюри, Диана — француз режиссёр, сценарист, актриса ла продюсер.
* Ева Кюри (1904—2007) — француз ла американ бичиичи ; Пьер ле Мария Кюриниҥ кызы.
* Жак Кюри (1856—1941) — француз физик; Пьер Кюриниҥ аказы.
* **[[Кюри, Пьер|Пьер Кюри]]** (1859—1906) — француз физик; Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады; Мария Кюриниҥ эш-нӧкӧри.
* **[[Склодовская-Кюри, Мария|Мария Склодовская-Кюри]]** (1867—1934) — француз физик ле химик, Нобельдиҥ физика ла химияла сыйларыныҥ лауреады; Пьер Кюриниҥ эш-барааны.
* Жолио-Кюри, Ирен (1897—1956) — француз физик, Нобелевской химияла сыйыныҥ лауреады, Фредерик Жолио-Кюриниҥ эш-барааны.
* Жолио-Кюри, Фредерик (1900—1958) — француз физик ле јондык ишчи, Нобельдиҥ химияла сыйыныҥ лауреады, Ирен Жолио-Кюриниҥ эш-нӧкӧри.

## Ӧскӧзи
* Кюри — радиоактивностьты кемјиген ӱлӱзи, Пьер Кюри ле Мария Склодовская-Кюриге учурлай адаган.
* Кюриниҥ точказы (Кюриниҥ температуразы) — фазовый кӧчӱштиҥ температуразы, темдектезе, ферромагнитный бӱдӱмнеҥ парамагнитныйга; Пьер Кюриге учурлай адаган.
* Кюриниҥ законы — парамагнетиктердиҥ магниттелгени температурадаҥ ла јапшырылган магниттеҥ камаандузын бичиген.
* Кюриниҥ постоянныйы — парамагнетиктиҥ темдектери, Кюриниҥ законына кирет.
* Кюри — Вейстиҥ законы — Кюриниҥ точказынаҥ бийик температураларлу айалгада ферромагнетиктиҥ магнитке камаандузын бичиген.
* Кюри — Айдыҥ ары келтейинде кратер, Пьер Кюриге учурлай адаган.
* Кюри — Марста ударный кратер  100 км-деҥ артык диаметрлӱ координаттары 29,1° с.ш. и 4,8° з.д., Пьер Кюриге учурлай адаган.
* Кюриниҥ институды (Париж) — биофизика јанынаҥ баш-институттардыҥ бирӱзи, молекулярной биология ла онкология аайынча.
* Кюриниҥ тӧс јери — Варшавада Мария Склодовская-Кюриниҥ адыла адаган онкологиялык институт.
Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)

**Кӧксу** () — Россияда Алтай Республиканыҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Кадын-Бажы сын-тайгада Кӧксу деп аташ кӧлдӧҥ чыгара агат. Оноҥ бу суу Самакыныҥ чӧлинде Аркыт сууга келип, сол јанынаҥ кожулат. Орто келтеҥи — 22 м/км, узуны — 52 км, ортојылдык аккан суузыныҥ кеми — 15 м³/сек, јериниҥ текши кеми — 1840 км².

## Этимология
Кӧк — , суу —  (тюрк.), Кӧк суу  . 

## Физико-географиялык темдектери
### Гидрологиязы
Кӧксу Кадын-Бажыныҥ сын-тайгаларында јаткан Кӧксу деп аташ кӧлдӧҥ чыгыра агат. Ӱкек деп плоскогорьениҥ јаныла агып, Самакыныҥ чӧлине келип, Аркыттыҥ суузына сол јанынаҥ кожулат. Узуны — 52 км, орто келтеҥи — 22 м/км, ортојылдык аккан суузыныҥ кеми — 15 м³/сек, јериниҥ текши кеми — 1840 км².

Сууныҥ агынында беш башка бӧлӱк темдектелет:
* **Баштапкы бӧлӱк:** Кӧксу кӧлдӧҥ чыгып, ӱч километр кире јерде сууныҥ агыны тыҥ эмес, араай, јайым агат, тууразы чичке, тайа-јыралардыҥ ортозыла агып барат. 
* **Экинчи бӧлӱк:** Орошаган деп кош суузына јетире. Јердиҥ келтеҥи јаан, кӧп таштар, је суу ондый ла јаан эмес, баштапкы ла бӧлӱкту ушкуш.
* **Ӱчинчи бӧлӱк:** Каньонго јетире. Суу јалбак јайым ӧзӧклӧ агат, табынча суузы кӧптӧйт, бир канча бозоголор ло шивер.
* **Тӧртинчи бӧлӱк:** 400 м каньон. Бир канча бозоголор, учарсуу бӱдӱмдӱ, бийиги 3 метрге јетире.
* **Бежинчи бӧлӱк:** Аркыт сууга кирерге јетире. Бозоголор ло шиверлер.

#### Балыктары
Кӧксу балыгыла бай, мында чараган, јылмай, сӧлӧм, чабак деп калыктар бар.

### Кош суулары
Кӧксуныҥ кош суулары (бажынаҥ оозына јетире):
: ← сол кош суузы→ оҥ кош суузы
* → Игнатиха ;
* ← Оршаган ;
* → Звончиха ;
* ← Кошбулак ;
* ← Богулак ;
* ← Акбулак ;
* → Кужуртубулак ;
* ← Чолак-Булак ;
* → Ӱстӱги Арчалу ;
* → Алтыгы Арчалу ;
* ← Јеерентай ;
* → Каша басы .

### Россияныҥ тергеелик суу реестрында
Арасейдиҥ суу реестрында () Кӧксу деп суу  *Ӱстӱгиобской бассейновый округка* кирип јат. Кадынныҥ сууээлем бӧлӱгине кирип, Бий ле Кадынныҥ коолында (бассейнде) деп чотолот. Ӱстӱги Оп сууныҥ бассейны Эрчиш сууныҥ киргенине јетире.

## Јараттай јурттар
Кӧксуныҥ јарадында турган јурттар: Кӧксу-Оозы јурт, Ак-Сас, Кызыл-Јар, Амыр, Јӱс-Тыт, Тӧгӧрик.

## Кереес јерлери

## Ајарулар

## Тайантылар
Гейзер кӧл

**Гейзер кӧл** () — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында јаан эмес кӧл, база аттары: «Кӧк кӧл», «Мӧҥӱн кӧл», «Јердиҥ кӧзи» ()) Гейзер кӧл Акташ јурттыҥ 6 км јанында, Чуйдыҥ сын-тайгазыныҥ колтыкында јадат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1370 метрге бийик.

## Этимологиязы
**Ге́йзер** (, Исландияда мындый сууныҥ ады («Золотое кольцо»), адылар деген сӧстӧҥ ( — хлынуть) — изӱ суулу, ӧй ӧйиле изӱ буу ла суу адылып, ойто токтойло, суу толзо ойто ло адылат. Озодо вулкан болгон јерде јайылган..

## Физико-географиялык темдектери
### Гидрологиязы
Гейзер кӧлдиҥ јӱк ле ады гейзер, је кӧлдиҥ тӱбинде гейзер (гейзер) јок. Суузы соок, јаантайын ару, ӧткӱш кӧрӱнип јадар, токыналу (адылбай јат), кӧк-чаҥкыр ӧҥдӱ, кышкыда тоҥбой јат.
Кӧлди бир јаан ла эки эмеш кичинек јердиҥ алдында карасуулар толтырат. Кӧлдиҥ тӱбинде кӧк тойбалкаш ла кумак. Кӧлгӧ кирген сууныҥ агыныла кожо балкаш ла кумак кӧдӱрилип, араайынаҥ кӧлдиҥ тӱбине тӱжет, бу ӧйдӧ кӧлдиҥ ӱстинде кайкамчылу *алака*лар, *шабла*гандый јуруктар кӧрӱнет, бу јуруктар гейзерлӱ кӧлдӧрдиҥ јуругына тӱҥей. Озеро подпитывают один большой подземный родник и три поменьше. 
Гейзер кӧл качан табылган, канай табылганын билимчилер эмдиге јетире шиҥдеп кӧрбӧгӧн. Туристтерге бу кӧл ачылганы удагалак,  2003 јылда Чуйда јерсилкиништеҥ улам табылган кӧл деп (Чуйского землетрясения) бодоштыра шӱӱлте (версия) бар.
Кӧл бойы јаан эмес, аралдыҥ јаказында агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал, јолго сас кечире јадат, тӱштӱк јаны туй агаш, јанында каскак бийик кыр кайыр, јаныла Чуйдыҥ трагы ӧдӧт .
### Климады
Улаган аймактыҥ климады кезем-континентал, кышкыда тыҥ сооктор, шуурган салкын болот, кар ас тӱжер, тӱшкенин салкын учура берет. Аймакта климатты Јакалай тӱндӱктиҥ јериле тӱҥейлеген.
### Аҥ-куштары
Кӧлди айландыра агаш-ташту тайгада оок тындулардаҥ башка-башка бӱдӱми бар. Кӧлдиҥ бойында тындулар, балык неме јок.
## Шиҥжӱ иш
Шиҥжӱ иштер ӧткӱрилгелек, јерсилкиништиҥ кийнинеҥ бӱткен деп бодоштырган шӱӱлте (версия) бар.
## Экологиязы
Кайкамчылу јараш кӧлди чеберлеп алар сурак турат.
Кӧл Чуйдыҥ трагынаҥ (М-52 Чуйский Тракт) бир километр туура јерде. 2010—2012 јылдарда, Акташтыҥјанында баштапкы турбазалар табыларда, јорыктап јӱрген улус бу кӧллӧ јилбиркеп баштаган. Гейзер кӧлгӧ јол сас кечире болордо, 2017 јылда предприниматель кижи кӧлди арендага алып, јойу базар јолды јазаган. Кӧлди кӧрӧргӧ турган туристтердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн.
Кӧлдӧҥ сууаларга, эжинерге јарабас. 2020 јылда на воду озера был спущен надувной матрас с постельным бельем — таким образом представители агентства из Новосибирсктиҥ агентствозыныҥ улузы интернет-магазинге реклама соктырарга  кӧлдиҥ суузына тӧжӧк-јастык агызып кӧргӧн, мыны кылынган улус шок кылыгы учун администрациялык штраф алган. Тургун улус ла гидтер табыш кӧдӱрип, бу айалганы тегин артыргыспаган. 

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Јылу-Кӧл

**Јылу-Кӧл** () — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында кӧлдӧриниҥ бирӱзи.
 (Джулу-Куль) — Алтай деп корулу јерде () јадат, тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Киндиктӱ-Кӧлдӧҥ ыраак јок. Кемиле Туулу Алтайда экинчи кӧл. Текши јери — 29,5 км².

## Этимологиязы
Јылу — теплый, кӧл — озеро, Јылу-Кӧл — Теплое озеро.

## Физико-географиялык темдектери

### Гидрологиязы
Јылу-Кӧл Чолышман сууныҥ бажында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2198,8 метрге бийик јерде, сын-тайгалардыҥ ортозында јадат. Кӧлдиҥ узуны — 10 км, јалбагы — 3,5 км, текши јери — 30 км², эҥ ле тереҥи — 7 м. Кӧл моренно-подпрудный бӱдӱмдӱ. Јараттары јабыс, састып калган, кыскачак тундровый кайыҥла ӧлӧҥлј буркелген. Јылу-Кӧлдиҥ котловиназы Туулу Алтайда *јебрен тоҥышты* шиҥдеер ар-бӱткен лаборатория болуп јат.

### Климады
Улаган аймактыҥ климады кезем-континентал, Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥдеген.

### Аҥ-куштары ла ӧзӱмдери
Јылу-Кӧл балыкла байлык. Бу кӧлдӧ кеткин куштар уйа базат, куштардыҥ базары (птичий базар) солун. Алтай ичинде јаҥыс ла мында бу ас туштайтан куштар бар: бакландар ла чайкалар. Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.. кирген ас тоолу тындулар кӧлдиҥ јанында заповедникте база бар: тооргы, ак-кийик, ирбис, јуҥма ла о.ӧ.

## Шиҥжӱ иш

## Экологиязы

## Литературазы
* 

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Чӧйбӧк-Кӧл

**Чӧйбӧк-Кӧл** () — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында кӧлдӧрдиҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ сын-тайгаларында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1816,2 метр бийикте, Чибит сууныҥ бажында јадатэмезе 1949 м.

## Этомологиязы
Кӧлдиҥ ады оныҥ бӱдӱмиле колбулу, кӧл чӧйилип, чӧйбӧйип калгандый. Чӧйбӧк . База бир ады: Ӧлӱ кӧл , ондо тынду не де јок.

## Физико-географиялык темдектери
### Гидрологиязы
Чӧйбӧк-Кӧл суу буулала, тӱӱлип бӱткен кӧл(). Чӧйбек-Кӧл «завальный» бӱдӱмдӱ кӧл. 
Алдында кӧлдӧ балык јок болгон, оныҥ учун оны Ӧлӱ кӧл дежетен, је эмди ондо аргачылар балык ӧскӱрет. Кӧлдӧ ртуть кӧп учун, мында тынду неме јок деп бодогондор. Алтай соојындарда бу кӧлдиҥ ээзи катурканган деп айдылат. Бу соојындарга тайанып, бичиичи Ефремов Иван Антонович «Озеро горных духов» деп куучын бичиген.  Чӧйбӧк-Кӧлдӧ балык ӧскӱредилер (разводят рыбу).

### Климады
Улаган аймактыҥ климады кезем-континентал учун, Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥейлеген.

### Аҥ-куштары ла ӧзӱмдери
Чӧйбӧк-Кӧлдӧ эмди аргачылар ӱч бӱдӱм балык ӧскӱрет: форель, пелядь ла чараган.

### Шиҥжӱ иш
Кӧлдӧ тынду неме јок болгон, бака-балык. Баштап тарый бу нениҥ учун мындый деп суракка кӧлдиҥ суузында ртутьтыҥ кеми бийик учун деп бодоштыра-шӱӱлте (гипотеза) болгон. Је Том-Тураныҥ билимчилери шиҥдеп кӧрӧрдӧ, сууда ртутьтыҥ кеми ӧйинде, балык не јок дезе, Чибит суу ӧткӱре кайыр агып тӱшкен, балык оны ӧрӧ кӧлгӧ ӱркене чачарга једип болбогон, эмди дезе бу кӧлдӧ аргачылар балык ӧскӱрет (Рыбоводство,разводят рыбу).

## Экологиязы
Томсктыҥ билимчи-шиҥжӱчилери Чӧйбӧк-Кӧлдӧ ртуть кеминде деп шиҥжӱ иштердиҥ кийнинде јартына чыккан.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Узун-Кӧл

**Узун-Кӧл** () — Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында кӧлдӧрдиҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгышта сын тайгаларында јадат, *Улаганский платодо*, кӧлдиҥ узуны — 2,8 км, тууразы — 630 м, эҥ ле тереҥ јери — 28 м. Чибит сууныҥ бажында, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1985 метрге бийик јерде. Чибит сууныҥ коолында бу эҥ ле јаан кӧл. Кӧлдӧҥ чыгара аккан суучак кичинек кӧлдӧрди ӧткӱре агала, оҥ јанында Чибит сууга кирет.
Кӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде «Узун-Кӧл» деп турбаза бар.

## Этимологиязы
## Физико-географиялык темдектери
### Гидрологиязы

### Климады
Улаган аймактыҥ климады кезем-континентал. Аймакты Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥейлеген.

### Аҥ-куштары ла ӧзӱмдери
### Шиҥжӱ иш
## Экологиязы

## Литературазы
# 

## Топографиялык ӱлекерлери
* 

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Озеро Узун-Кёль 1.jpg|Узун-Кӧл.
Озеро Узун-Кёль 2.jpg|Узун-Кӧл.
Озеро Узун-Кёль 3.jpg|Узун- Кӧлдиҥ ару суузы.
Узун-Кёль зимой.jpg|Узун-Кӧл лӧ аташ турбаза кышкыда.


## Ајарулар

## Тайантылар
Татар тил

**Татар тил** () — татар калыктыҥ тили ла Татарстан Республиканыҥ экинчи тергеелик тили. Татарстан Республикада окылу тил деп чотолот. Татар тил алтай тилдердиҥ билезиниҥ тӱрк группазына кирет.

## Таҥмалык

## Тайантылар
* Татарская электронная библиотека
* Русско-татарский и татарско-русский переводчик
* Подборка татарских словарей
* Атлас татарских народных говоров
* Татарский язык: Койне тюркских народов, ставшее вторым языком России
Италия

**Италия** () — Европада тергее. Тӧс калазы — Рим, окылу тили — итальян тил (), акчазы — евро.

## Ајарулар
Башкир тил

**Башкир тил** () — башкир калыктыҥ тили ла Башкортостан Республиканыҥ экинчи тергеелик тили. Башкортостан Республикада окылу тил деп чотолот. Башкир тил алтай тилдердиҥ билезиниҥ тӱрк группазына кирет. Ӱч диалект — тӱштӱк, кӱнчыгыш ла тӱндӱк-кӱнбадыш, бар.

## Таҥмалык

## Тайантылар
* Международная система дистанционного обучения башкирскому языку
* Машинный фонд башкирского языка
* Лаборатория компьютерной филологии
* Башкирский язык
Ӧркӧ

**Ӧркӧлӧр** () — кыска керткиндер. Чӧлда, агашту чӧлдада, јалаҥныҥ чӧлдада, агашту тундрада јадылар.
Сыгын айдыҥ 1 кӱни

**Сыгын айдыҥ 1 кӱни** () — григориан кӱнтизӱдеде јылдыҥ 244 кӱни (високосный јылда 245 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 121 кӱн арткан.

Сыгын айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 19 кӱни болгон.

## Байрамдар
*  — Билгирдиҥ кӱни.
*  Армения,  Белоруссия,  Казахстан,  Киргизия,  Латвия,  Литва,  Молдавия,  Туркмения,  Украина — Билгирдиҥ кӱни.
*  Словакияда — Конституцияныҥ кӱни.
*  Узбекистанда — Недеҥ де каманду эмезиниҥ кӱни.

## Керектер

### Алтай Республика
* 1936 — Туулу Алтайда баштапкы катап Ойрот јериниҥ ар-бӱткениниҥ байлыктары керегинде билим конференция ачылган;
* 1936 — Горно-Алтайскта № 12 темдекту текши ӱредӱлӱ школ ачылган. 2018 јылда школ «Текшироссиялык мактыҥ бичигиниҥ» реестрына кирген;
* 2001 — каланыҥ № 4 темдектӱ школында Алтай Республикада баштапкы кадет класстар ачылган. 2010 јылдаҥ ала бу муниципал тӧзӧлмӧ «Горно-Алтайсктыҥ № 4 Кадет школы» деп адалат.

### Калыктар ортодо
*  — начало Константинопольской эры от «сотворения мира».
* 1714 — Петербургта Петр I јакылтазыла Арасейде баштапкы тергеелик јондык библиотека иштеп баштаган, эмди — Билимниҥ Российский академиязыныҥ библиотеказы;
* 1804 — Немецкий астроном Карл Хардинг ӱчинчи астероид ачкан, Юнона деп атту;
* 1887 — Эмиль Берлинер граммофонный пластинка сананып эткен учун патент алган;
* 1897 — Бостондо метро ачылган;
* 1919 — Телекейде баштапкы тергеелик киношкола ачылган, эмди јаан јарлу «Кинематографияныҥ С. А. Герасимовтыҥ адыла адалган текшироссиялык тергеелик институды»;
* 1953 — Москвада, Ленинниҥ кырларында, МГУ-ныҥ бийик тудумы ачылган;
* 1964 — «Спокойной ночи, малыши!» деп телеберилте баштапкы катап кӧргӱзилген;
* 1977 — СССР-дыҥ мак кожоҥыныҥ јаҥы тексти јӧптӧлгӧн, ондо Сталин керегинде јолдыктар солынган.

## Бу кӱнде чыккандар

## Бу кӱнде божогондор

## Ајарулар
Сыгын айдыҥ 2 кӱни

**Сыгын айдыҥ 2 кӱни** ()— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 245 кӱни (високосный јылда 246 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 120 кӱн арткан.

Сыгын айдыҥ 2 кӱни —  юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 20 кӱни болгон.

## Байрамдар

### Международные
*  — Экинчи телекейлик јууныҥ токтогоны.

### Национальные
*  — Недеҥ де каманду эмезиниҥ кӱни
*  — Недеҥ де каманду эмезиниҥ кӱни

### Профессиональные
*  Россия — Патрульно-постовой службаныҥ кӱни.

## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Сыгын айдыҥ 3 кӱни

**Сыгын айдыҥ 3 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 246 кӱни (високосный јылда 247 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 119 кӱн арткан.

Сыгын айдыҥ 3 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 3 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 21 кӱни болгон.

## Байрамдар
** — СССР, Россия Јопон тергеени јеҥген кӱни
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
* 1609 — Англий талайчы Генри Хадсон Нью-Йоркто гаваньды ачкан.
* 1690 — Москваныҥ ла бастыра Русьтыҥ Патриархы эдип Адриан — Казанский ле Свияжский митрополит тудулган.
* 1875 — Москвада байрамдык айалгада, сӱреен кӧп улус јуулган, ортозында император Александра II, Государственный исторический музейдиҥ туразы тӧзӧлгӧн.
* 1880 — Петербургта инженер Фёдор Пироцкий Россияда (телекейде деп база айдылган) баштапкы катап) электрический трамвай јазалып, кӧргӱзилген.

## Бу кӱнде чыккандар
## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Сыгын айдыҥ 4 кӱни

**Сыгын айдыҥ 4 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 247 кӱни (високосный јылда 248 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 118 кӱн арткан.

Сыгын айдыҥ 4 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 18 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 4 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 22 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
* 1956 — Пекпеев, Сергей Тимурович (2012 божогон) – политик, финансист, дипломат;

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Сыгын айдыҥ 20 кӱни

**Сыгын айдыҥ 20 кӱни** ()— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 263 кӱни (високосный јылда 264 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 102 кӱн арткан.

Сыгын айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — сыгын айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 7 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
* 1927 — Барантаева М. А. (20.09.) — Россия ӱредӱликтиҥ нерелӱ ишчизи, баштамы школго бичиктердиҥ, ӱлекерлердиҥ авторы;

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱни

**Кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 305 кӱни (високосный јылда 306 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 60 кӱн арткан.

Кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле ӱлӱрген айдыҥ 19 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
* 1940 — Бидинов К.А. — алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, телеҥиттердиҥ краевед музейиниҥ тӧзӧӧчизи, ӱредӱликте методикалык бичиктердиҥ авторы, Россияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ культура аайынча сыйыныҥ лауреады.

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни

**Ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 274 кӱни (високосный јылда 275 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 91 кӱн арткан.

Ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 18 кӱни болгон.

## Байрамдар

## Керектер

### Алтай Республика
1926 г. — образовано архивное бюро Ойротской автономной области .

### Калыктар ортодо
* Международный день кофе.
*  — Международный день пожилых людей.
*  — Международный день музыки.
* Всемирный день вегетарианства.

## Бу кӱнде чыккандар
* 1936 —  Алушкин, Борис Кондулеевич — общественно-политический деятель Республики Алтай, Заслуженный работник культуры РФ, Эл Башчы (2008 год)

## Бу кӱнде божогондор

## Ајарулар
Ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни

**Ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 283 кӱни (високосный јылда 284 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 82 кӱн арткан.

Ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле сыгын айдыҥ 27 кӱни болгон.

## Байрамдар

## Керектер

### Алтай Республика

### Калыктар ортодо

## Бу кӱнде чыккандар
* 1927 — Эдоков  И.П. (2006 божогон) — ӱредӱчи, тӱӱки билимдердиҥ кандидады (1973), Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944-1945), «За Победу над Японией» деп медальла кайралдаткан. Горно-Алтайский государственный педагогический институтта баш преподаватель, КПСС-тыҥ тӱӱкизиниҥ ле философияныҥ кафедразыныҥ доценти,  Горно-Алтайский тӱӱкиниҥ, тил ле литератураныҥ билим-шиҥжӱ институдыныҥ директоры болгон (эмди – БНУ РА «С.С.Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим-шиҥжӱ институды») (1978-1987).

## Бу кӱнде божогондор

## Ајарулар
Ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни

**Ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 293 кӱни (високосный јылда 294 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 72 кӱн арткан.

Ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱни болгон.

## Байрамдар

## Керектер

### Алтай Республика

### Калыктар ортодо

## Бу кӱнде чыккандар
* 1933 — Л. В. Кокышев (1975 божогон) ― ӱлгерчи, бичиичи, драматург, кӧчӱреечи, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1958). Улалуда областьтыҥ национал школында ӱренген (1950—1952). Москвада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературалык институтты тӱгескен (1957).

## Бу кӱнде божогондор

## Ајарулар
Ӱлӱрген айдыҥ 28 кӱни

**Ӱлӱрген айдыҥ 28 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 301 кӱни (високосный јылда 302 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 64 кӱн арткан.

Ӱлӱрген айдыҥ 28 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — ӱлӱрген айдыҥ 28 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле ӱлӱрген айдыҥ 15 кӱни болгон.

## Байрамдар

## Керектер

### Алтай Республика

### Калыктар ортодо

## Бу кӱнде чыккандар
* 1869 — Анохин А. В. (1931 божогон) — политик, просветитель, этнограф, кӱӱчӱмдеечи, музыкант, јӱске јуук башка-башка жанрлу кӱӱлик чӱмдемелдеи бар, эҥ јарлузы «Кан-Эрлик» ле «Алтын Кӧл». СССр-диҥ билим академиязыныҥ член-корреспонденти   ;

## Бу кӱнде божогондор

## Ајарулар
Кӱчӱрген айдыҥ 7 кӱни

**Кӱчӱрген айдыҥ 7 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 311 кӱни (високосный јылда 312 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 54 кӱн арткан.

Кӱчӱрген айдыҥ 7 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — кӱчӱрген айдыҥ 7 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱни болгон.

## Байрамдар
*  — Октябрьский революцияныҥ кӱни (1918 јылдаҥ ала 1990 јылга јетире байрам болгон);
*  —  Јуучыл мактыҥ кӱни (1995 ј.); 
*  — Јӧптӧжип амырга келген кӱн (1996 јылдаҥ ала эмдиге јетире)
*  — Октябрьский революцияныҥ кӱни;
*  — Тӱӱки ле ӧбӧкӧлӧрдиҥ кереес кӱни. Кыргысстан;

## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
* 1631 — Пьер Гассенди Кӱнниҥ дискин Меркурий ӧткӧнин баштапкы катап темдектеген, мыны Иоганн Кеплер озолондыра чотоп салган болгон.
* 1891 — американец Уиткомб Лео Джадсон баштапкы јалкын-тебискиниҥ (застёжки-молнии) патентин эткен.
* 1917 — Россияда Октябрьский революция болгон.
* 1924 — СССР-да эдилген баштапкы 10 кош тартар АМО-Ф-15 деп кӧӧликтер Москвада Кызыл тепсеҥде кӧрӱде турушкан.
* 1929 — ГОЭЛРО аайынча Поволжьеде баштапкы гидроэнергетиканыҥ станциязы Сызранский ГЭС иштеп баштаган.
* 1941 — Кызыл тепсеҥде парад Москова учун јуу-согуш ӧйинде ӧткӧн парад;
* 1966 — СССР-да сӱреен јаан јуучыл парадтардыҥ бирӱзи ӧткӧн.
* 1972 — США-да президентке талдаштар богон. Јеҥӱни Республикан партияныҥ кандидады алган — ол ӧйдӧ јамыда турган президент Ричард Никсон.

## Бу кӱнде чыккандар
* 1867 — Мария Склодовская-Кюри (1934 јылда божогон), француз физик ле химик, Нобельдиҥ сыйыныҥ эки катап лауреады: физикала (1903), химияла (1911).
* 1932 — Кандаракова А. М. (2021 божогон) — ӱредӱчи, чалканду калыктыҥ оос чӱмдемелдерин јууган, Горно-Алтайский педагогический училище божоткон (1948–1952). Пединститутта ӱренген (1954—1959). Чалканду тилле чыккан бичиктердиҥ соавторы. СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутады,

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Јаҥар айдыҥ 5 кӱни

**Јаҥар айдыҥ 5 кӱни** ()— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 339 кӱни (високосный јылда 340 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 26 кӱн арткан.

Јаҥар айдыҥ 5 кӱни —  юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 5 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле кӱчӱрген айдыҥ 22 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
* 1914 — Александра (Эмил) Фёдоровна Саруева (1980 божогон) — поэтесса. СССР-диҥ бичиичилер Биригÿзиниҥ турчызы (1958). Ленинградтыҥ блокадазыныҥ туружаачызы (1941—1945). Сӧӧги — меркит;
* 1932 — Шодоев Н. А. сӧӧги иркит — ӱредӱчи, шиҥжӱчил, краевед, музейди јууп тӧзӧгӧн, 200-теҥ артык статьяныҥ ла 15 бичиктиҥ авторы;

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Јаҥар айдыҥ 16 кӱни

**Јаҥар айдыҥ 16 кӱни** ()— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 350 кӱни (високосный јылда 351 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 15 кӱн арткан.

Јаҥар айдыҥ 16 кӱни —  юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 16 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 3 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
* 1939 — Модоров Н. С. — тӱӱкилик билимниҥ докторы, профессор, Россияныҥ гуманитар академиязыныҥ турчызы;
* 1961 — Майманов А. А.  — артист, Алтай национал драма театрдыҥ артизи, Красноярский институт искусствты божоткон, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады.

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Јаҥар айдыҥ 21 кӱни

**Јаҥар айдыҥ 21 кӱни** ()— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 355 кӱни (високосный јылда 356 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 10 кӱн арткан.

Јаҥар айдыҥ 21 кӱни —  юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 21 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 8 кӱни болгон.

Один из дней, на которые в северном полушарии приходится зимнее солнцестояние, а в южном — летнее (вследствие високосного сдвига даты солнцестояния в разные годы могут отличаться на 1—2 дня).

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Јаҥар айдыҥ 26 кӱни

**Јаҥар айдыҥ 26 кӱни** ()— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 360 кӱни (високосный јылда 361 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 5 кӱн арткан.

Јаҥар айдыҥ 26 кӱни —  юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 26 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 13 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
* Паслей Самык (2020 божогон) — ӱлгерчи, кӧчӱреечи, Москвада М.Горькийдиҥ адыла адалган литинститутты божоткон (1964), Алтай Республиканыҥ бичиичилер бирлигиниҥ турчызы, Россияныҥ културазыныҥ нерелӱ ишчизи (1995), «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан
* Барантаев, Николай Татукович Чоктубай (1989 божогон) ― политик, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (15.11.1943 јылда призыв, ефрейтор, капитан, мл. лейтенант), «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 года» деп медальла, орден «Отечественной войны II степениле» кайралдаткан.

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Јаҥар айдыҥ 31 кӱни

**Јаҥар айдыҥ 31 кӱни** ()— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 365 кӱни (високосный јылда 366 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 0 кӱн арткан.

Јаҥар айдыҥ 31 кӱни —  юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 31 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 18 кӱни болгон.

**31 декабря** — последний, 365-й день года (366-й в високосные годы) в григорианском календаре.

Один из двух дней года, в которые может быть добавлена високосная секунда (другой такой день — 30 июня).

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Јаҥар айдыҥ 25 кӱни

**Јаҥар айдыҥ 25 кӱни** ()— григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 359 кӱни (високосный јылда 360 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 6 кӱн арткан.

Јаҥар айдыҥ 25 кӱни —  юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — јаҥар айдыҥ 25 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 12 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
* 1925 — Каташ, С.С. (2003 божогон) — филология билимдердиҥ докторы, профессор, публицист, критик ГАГУ-ныҥ ӱредӱчизи, алтай литератураныҥ билим монографиялардыҥ, статьялардыҥ авторы.

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Куран айдыҥ 2 кӱни

**Куран айдыҥ 2 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 214 кӱни (високосный јылда 215 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 151 кӱн арткан.

Куран айдыҥ 2 кӱни —  юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 2 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 20 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
* 1879 — Мундус-Эдоков М. В. (1942 божогон) —  ӱлгерчи, бичиичи, драматург, кӧчӱреечи, просветитель, алтай литератураны тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи. Церковно-приходской школдо ӱренген,  Том-Турада ӱредӱчилердиҥ курстарын божоткон. 1928 јылда юридический курстарды божодып, адвокат болгон. Алтай школдорго бичиктер тургускан;

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Куран айдыҥ 13 кӱни

**Куран айдыҥ 13 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 225 кӱни (високосный јылда 226 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 140 кӱн арткан.

Куран айдыҥ 13 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 13 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаан изӱ айдыҥ 31 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
* 1981 — Чичаков А. А. —  музыкант-мультиинструменталист, кайлап јат, этнографический материалды эмдиги ӧйдиҥ аранжировказына кийдирет. «Белуха Джем» деп ӧмӧликтиҥ јааны ла тӧзӧӧчизи, кӱӱ чӱмдеп, ӱлгерлер бичийт. Кӧксу-Оозында школды 1998 јылда божодып, Ползуновтыҥ адыла адалган АлтГТУ-ныҥ гуманитар факультединде ӱренген,  2005 јылда Алтайской ГАКИ-ни божоткон, бӱгӱнге јетире .

## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Куран айдыҥ 18 кӱни

**Куран айдыҥ 18 кӱни** () — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 230 кӱни (високосный јылда 231 кӱни). Јылдыҥ учына јетире 135 кӱн арткан.

Куран айдыҥ 18 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — куран айдыҥ 18 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле куран айдыҥ 5 кӱни болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
## Бу кӱнде божогондор
* 1998 — Калкин А. Г. (05.04.1925 чыккан) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы  «Јондык кайчы» деп нере алган кижи;

## Ајарулар
Кочкор айдыҥ 29 кӱни

**Кочкор айдыҥ 29 кӱни**() — 60-й день високосный јылда  григориан кӱнтизӱ аайынча 60-чы кӱн. Јылдыҥ учына јетире 306 кӱн арткан.

Високосный эмес јылда јаҥыс бу кӱн јок, тӧрт јылдыҥ бажында болот (бу ӧйлӧрдӧҥ ӧскӧ 1697—1703, 1797—1803, 1897—1903 јылдарда, нениҥ учун дезе, 1700, 1800 ла 1900 јылдар високосный эмес болгон). 1930 ла 1931 јылдарда СССР советский революционный кӱнтизӱ тургускан учун, бу јылдар високосный эмес те болзо, кочкор айдыҥ 29 кӱни бар болгон.

## Байрамдар
## Керектер
### Алтай Республика
### Калыктар ортодо
## Бу кӱнде чыккандар
## Бу кӱнде божогондор
## Ајарулар
Статуя

**Статуя** () — кемин скульптура.  Статуя кижини эмезе тындуны јурап салат. Орто чактарда табыла берген.