Чаргы

**Чаргы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Чаргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чаргы .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чуйдыҥ трагыныҥ 169-чы километринде турат. Себи ле Чаргыныҥ суулары бириккенинде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 484 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..—40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл ле о.ӧ.

Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (), аҥыр (), баарчык (), бӧднӧ (), јелечи (), јаҥалбай (), јылантык () сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (), боро ылаачын (), кӧкӧлик (), ала ылаачын ().

### Ӧзӱмдери
Тӱштӱкте аймактарга кӧрӧ мында мӧш, чиби, карагай, тыт агаштарла кожо јымжак агаштар кӧптӧдӧ ӧзӧт. Јайгыда аркалар, јалаҥдар кӧйу ла бийик ӧлӧҥ-чӧплӧ бӱркелет. Ӧлӧҥчабынга ло малга одорлоорго јакшы. Чечек деп неме тен јӱзӱн ле јӱӱр: айкаајы-кункайлык-айчечек (), адарткы (), айусырга-айукоҥко (), балтырган (), алаҥуш (), баргаа-јапшан (), бастый (), буланат-эмеенчай (), быркырууш-тарланчечек-сӱтчечек (). Јерјиилек, уйјиилек, кайыҥат, койјиилек, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат арка-јалаҥда кӧп. Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Чаргыда 20 ором: Горькийдиҥ, Суулу, Кӱнет, Чапаевтиҥ, Агашту, Јаскы, Одорлу, Амыр-энчӱниҥ, Октябрский ле о.ӧ.
Чуйдыҥ трагы (М-52) деп федерал кӧӧлик јолдыҥ 516-чы километринде турат.

## Тӱӱкизи
Јурт 1796 јылдарда тӧзӧлгӧн. В. В. Радловтыҥ бичигениле бу ӧзӧктӧ озодоҥ бери алтайлар јаткан, јайзаҥы Курту. Мында орус крестьяндар аргалу чакту јаткан, туралары бек, адару тудатан, бастыразы алтайлап билер.

ХIХ чактыҥ 20-чи јылдарында Јаш-Туранаҥ Вилисов Дементий уулдарыла: Петр, Николай, Осип, Василий, Алексей, Егор кӧчӱп келген. Кырдыҥ эдегинде 7 тура туткан, чедендеген. Олордыҥ кийнинеҥ Ермаковтор, Прилициндер, Старуевтер, Кривошеевтер, Мартьяновтор келгендер. Том-Тураныҥ университединиҥ Курлов деп кижизи Электердиҥ јалаҥында дача туткан.

Табынча кӧчкиндер байыган, јоктулар олорго иштенген. 1893 јылда школ ачылган, молитвенный тураны јазайла, ондо ӱредӱчи болуп Ефим Ячменев иштеген. 31 уулчак ла 2 кызычак. 1916 јылда дезе 50 уулчак ла 36 кызычак, ӱредӱчизи катехизаторский училище божоткон Василий Ялбачев болгон. А. А. Ноняваныҥ отчедыла Чаргыда 1917 јылда орус Церковно- приходской школ иштеген, ондо 100 ӱренчик болгон. 1933 јылда Чаргыда баштамы школдыҥ ордына јети классту школ боло берген. Директоры Саулин Емельян Семенович болгон. Кийнинде директор болуп Марк Васильевич Матвеев иштеген, ол школдо јаан эмес сад ӧскӱрген. 1941 јылда ол черӱге барган.

1953 јылда јаҥы эки кат агаш школ тудулган. 1960 јылда сегисјылдык эдип јаанадылган. 1961 јылда школ орто ӱредӱлӱ боло берген.

1920 јылда маслосырзавод тудулган. 1929 јылда «Искра» колхоз тӧзӧлгӧн. 1933 јылда колхоз «Искра» ла «Ворошилов» деп колхозторго бӧлинген. Кажызына ла 100 аттаҥ ла 50 салдаанаҥ келишкен.

1940-чи јылдарда промартель ле промкомбинат ачылган. Промартельде бир канча цех болгон: пимокатный, сапожный, кожевенный ле деревообрабатывающий. Промкомбинатта цехтер: ткацкий, пошивочный, гончарный, кирпичный, кожевенный. Ткацкий цехке учукты ӧскӧ јердеҥ экелетен. Гимнастеркалар кӧктӧп, гончарный цехте — айак казан эдилетен.
1937 јылда фельдшерско-акушерский пункт ачылган.
В 1940-е годы была организована МТС.

1960-чы јылдарда Чаргыныҥ мараловодческий совхозы тӧзӧлгӧн. Чаргыда 1980 јылда зообаза тӧзӧлгӧнПодстрочный текстзообаза, амадузы: ар-бӱткенде ас туштаар Кызыл бичикке кирген куштарды, тындуларды шиҥдеери (банка редких птиц краснокнижников) корулаары. Чаргыныҥ совхозында реорганизация болуп *Цитология ла Генетиканыҥ СО РА институдына* берилген. Текши јери 68664 га, одорлоры 22341 га, кыралары 4304 га, ӧлӧҥ чабар покос 2481 га, јайлуларда одор јер 14431 га, 5 фермалу болгон. 68 специалист.

1996 јылдаҥ ала амыраар база боло бергенгода. Мында — су-кадык орныктырар процедуралар ӧткӱредилер, маралдыҥ мӱӱзин кезер ӧйдӧ (кӱӱк, кичӱ изӱ ле јаан изӱ айларда) пантовый ванналар болот.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1986 кижи болгон, олордыҥ 88 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Чаргыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* библиотека;
* культура байзыҥы;
* стадион;
* эмчилик;
* почта.


## Экономиказы
Таҥынаҥ јурт ээлемдер. Мал азыраары. 1980 јылда тӧзӧлгӧн РАН-ныҥ Сибирде бӧлӱгиниҥ зубрлар ӧскӱрер экспериментал ээлеми ле ӧзӱмдердиҥ уникал коллекциязы (*являющихся носителями генов адаптации к экстремальным условиям высокогорья*), онойдо ок селекцияла эксперименттер: . 470 га јерде 3 чеден. 1982 јылда Москваныҥ алдында Приокско-Террасный заповедниктеҥ 11 беловежский зубрлар экелген (3 бука ла 8 тижи), эмди питомникте 30 тынду. XX чактыҥ бажында телекейде олордыҥ тоозы бежен ле кире арткан болгон.
Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Совет јаҥ учун тартышкан јуучылдардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (ул. Октябрьская, 125)
* В. И. Ленинниҥ бюсти
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (287).(1970 ј.,Октябрьская, темдеги јок)

### Археологиялык
* Арыдаш. Кезер таш, инв.8669, Улалуда музейде;
* мӧҥкӱсалгыш. Шергаил деп јерде, јурттаҥ 2,5 км јуугында (346).

### Ар-бӱткендик
* Чертов мост. 3 км Чаргыга јетпей(344).
* Зубрлардыҥ питомниги.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
* Администрация МО «Шебалинский район»
* Улус-Черга (село)