Улалу

**Улалу** () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи болуп, тургуза ӧйдӧ Горно-Алтайск кала деп адалат. Улалу республиканыҥ тӧс калазы ла каланыҥ округына кирет. Кӱнбадыш Сибирдиҥ алты јанында јадат.

## Этимологиязы
Улалу — гидроним, мында агып јаткан Улалу деп сууныҥ адын алган јер.

## Тӱӱкизи
Майма сууга Улалу деп атту суу кирип турган јерде болгон кичинек алтай јурт. 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлӧрдӧ, Улалу јурт оныҥ тӧс јери боло берген. 1928 јылда Улалуга каланыҥ статузын берген. СССР ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча 17 јаан изӱ айда (04.07.) 1932 јылда каланыҥ ады Ойрот-Турага солынган. 1948 јылда тургун эл-јонды ойроттордыҥ ордына алтайлар деп адайла, Ойрот автоном областьты Горно-Алтайская автономная область деп солыган кийнинде каланы Горно-Алтайск деп адаган.
Озодо Алтайга келген абыстар ла казактар јурттыҥ адын јастыра бичип, Улала деп айдып ла бичип баштагандар. Узак јылдырдыҥ туркунына окылу чаазындарда Улала деп бичигилеп турган болгон. 1948 јылдаҥ ала каланыҥ окылу ады солынбаган.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Улалу Алтай Республиканыҥ тӱндӱк келтейинде, Майма аймактыҥ јериле кыйулажат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 270—305 метрге бийик. Айландыра кырлары тыҥ ла бийик эмес Туукайа, Комсомолка, Татанак, Сӱӱремей, Боочы-Арка, Байат, Кайас, Јыланду деп ӧзӧктӧрлӱ кырлар, Майма сууга Улалу суу киргенинде турат. Майма дезе Кадынныҥ Ӱч-Сӱмерде башталганынаҥ тӱндӱктей 250 км ого кожулат. Јаан чӧл-јалаҥдар јок учун кала кырлардыҥ ортозында кысталгандый турат. Кала турган ӧзӧк састу јер. Суујакалай тал, кайыҥ, аспак ла јӱзӱн-јӱӱр јыраалар, тайалар ӧзӧт. Майма сууны јараттай ла кырларда кӧп сабазы карагай, јойгон агаш ӧзӧт. Кырды кырлай садтарда Алтайдыҥ климадына јарагадый јулукту агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, вишня, слива ла о.ӧ. Каланыҥ ичинде јолдорды јакалай терек, кайыҥ агаштар ла декоративный јыраалар отургызылган.

Улалуга Чуйдыҥ трагы кирбей, кӱнбадыш јаныла Майма аймактыҥ јериле ӧдӧ берет. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ Артыбаш — Турачак — Чоо — Улалу деп јол, тӱндӱктеҥ Новосибирск — Барнаул — Јаш-Тура деп јол, тӱштӱктеҥ Кош-Агаш — Туйакты — Шабалин — Улалу, Кӧксу-Оозы — Кан-Оозы — Нефтебаза — Майма — Улалу, Чамал — Себи-Оозы — Майма — Улалу.

Улалунаҥ Москвага јетире 3641 км. Кӱнбадыш Сибирдиҥ темирјолыныҥ эҥ јуук Јаш-Турада токтодузына јетире 100 км.

Высота над уровнем моря: минимальная — 250 м, максимальная — 1205 м, средняя высота — 456 м.

### Климады
Климады орто-континентал. Алтайдыҥ тӱштӱкте аймактары ла Сибирдиҥ климадына кӧрӧ, калада јымжак климат. Јай кыска, јылу-изӱзи +13 °С..+20 °С ала +30 °С..+35 °С јетире, сутказына температура кенейте ле солунып турар аргалу. Јаан изӱ айга кӧп саба кӱкӱрттер келижет, кураан айга олордыҥ тоозы астай тӱжет.
* Изӱниҥ ӱстӱги бажы: +40,2 °С;
* Сооктыҥ алтыгы учы: —48 °С.

### Каланыҥ куштары
Улалу јажыл кала, мында ӧзӱмдердеҥ јӱзӱн-јӱӱр агаштар, тайалар, ӧлӧҥ-чӧп, чечектер артыгынча учун кӧп тоолу куштар јайы кыжы мында јӱрет. Каргаа, саҥыскан, кӱӱле, борбыйак, јелечи, кӧктӧш, кызылтӧш, томуртка ла о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Каланы айландыра койу агаштар курчайт, олорды јууныҥ кийнинде студенттер ле ӱренчиктер таркада отургыскан, нениҥ учун дезе бастыра агаш јууныҥ кӱч ӧйинде одыру болуп кезилип калган болгон. Каланыҥ оромдорын керий терек, кайыҥ, беле, аламаныҥ агаштары, толоно, јодро, каргана агаштар ла кӧп јараш чечектер кееркемјилӱ тарылган.

## Эл-јон

## Экономиказы

## Статузы ла башкарузы
* Эл Курултай АР
* Алтай Республиканыҥ башкарузы

## Архитектуразы
1935 јылда Ойрот-Турада јаҥы туралар тудулып баштаган: Дом Советов, стадион Спартак, Дом специалистов 1936 јылда бӱткен, баштапкы благоустроенный тура болгон. План аайынча обкомныҥ туразыныҥ алдында сквер, Ойротский оромдо бульвар, облбольницаныҥ јанын ла Улалу сууныҥ јарадын јажыл ӧзӱмдерле јарандырары темдектелген. 1936 јылда алтынчы школдыҥ ла кинотеатрдыҥ фундаменттери салынган. Педучилищениҥ туразы (эмдиги ӧйдӧ бу госуниверситет) ла Горькийдиҥ кинотеатры, эткомбинат ла мебельный фабрикалар тудулып башталган. Оноҥ ары калада јылдыҥ ла јаҥы туралар тудулып, кала там ла элбеп, јаанадо ӧзӱп баштаган. 1969 јылда администрацияныҥ туразы, 1985 јылда Эл Курултайдыҥ туразы, Кинотеатр Голубой Алтай, каланыҥ дом культуразы, стадион Динамо, садулу-базалар: Байтерек, Панорама, Весна, Ткацкий, Горный.

Калада оромдордыҥ ортозында эҥ ле узуны Коммунистический проспект, ол Санкт-Петербургта Невский проспекттеҥ 2 км-га узун. Калада тӧс тепсеҥ В. И. Ленинниҥ адыла адалган. 1958 јылда бу тепсеҥде кӱлер кереес памятник тургузылган «В. И. Ленин». Скульптураныҥ авторлоры Т. Мамедов ло О. Эльдаров, кереестиҥ бийиги постаментиле кожо 11 м. Ондый ок кереес памятник Ригада тургузылган болгон, је 1991 јылда оны јоголткондор. Эмди Арасей ичинде мындый памятник бир ле.

## Билим ле ӱредӱлик
* С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистика институт;
* СО РАН-ныҥ бӧлӱктери Горно-Алтайскта јуртээлем филиал;
* Горно-Алтайскта ботанический сад (филиал ЦСБС СО РАН);
* ГАГУ, 7 факультет ле јуртээлем колледж кирет;
* Горно-Алтайсктыҥ педагогикалык колледжи;
* ГАТК, технологический колледж;
* ГАККиИ, колледж культуры и искусства;
* ГАМК, медицинский колледж.

## Культура
* П. В. Кучияктыҥ адыла адалган республикан алтай јондык театр (1936 јылда обдисполкомныҥ јӧбиле јондык театральный студия ачылган, ол 1971 јылда јондык театр боло берген, 1977 јылда јаҥы тудулган театрга кӧчкӧн);
* А. В. Анохинниҥ адыла адалган республикан јондык музей;
* АУ РА «Госфилармониязы» 1986 јылдаҥ ала иштейт (1962 јылда облисполкомныҥ јӧбиле ачылган «национал концертный группа» болгон);
* М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган республикан эл библиотека;
* Калада культура туразы, иштеп турган ӧмӧликтер: «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декаданс», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз»; мында улай ла јондык байрамдар ӧдӧт: Масленица, Наурыз, Чага-Байрам, 1913 јылда Эл-Ойын байрам республикан статус алган;
* Калада 5 библиотека, 2 библиотека республикан учурлу.

## Спорт

## СМИ
*Телевидение ле радиовещание*

**Телевидение**

* ФГУП ВГТРК ГТРК «Горный Алтай»
* 4 МВ «Первый канал»;
* 7 МВ «Россия 1» / «ГТРК Горный Алтай»;
* 8 МВ «НТВ»;
* 11 МВ «ТНТ»;
* 24 ДМВ Первый мультиплекс цифрового телевидения России;
* 26 ДМВ «Россия К»;
* 28 ДМВ «Пятый канал»;
* 31 ДМВ «Матч ТВ»;
* 32 ДМВ Второй мультиплекс цифрового телевидения России;

**Радиовещание**

* 67,22 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»;
* 100,6 МГц «Радио Искатель»;
* 102,2 МГц «Радио Дача»
* 102,8 МГц «Авторадио»;
* 103,4 МГц «Дорожное радио»;
* 104,2 МГц «Радио Маяк»
* 105,0 МГц «Радио России» / «ГТРК Горный Алтай»;
* 105,5 МГц «Радио Пи FM»;
* 106,0 МГц «DFM»
* 106,4 МГц «Европа Плюс».



## Мӱргӱӱл ӧткӱрер јерлер

* Туукайада тагыл, байлу јер;
* Свято Макарьевский храм (калада тӧс храм);
* Покровский храм;
* Серафим Саровскийдиҥ храмы;
* Преображенский храм;
* Старообрядческий храм иконы Пресвятой Богородицы Одигитрии (РПСЦ);
* Медресселӱ мечет;
* Будданыҥ дацаны.


## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ленинниҥ памятниги(Тӧс сквер, 1958)
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачылары-јерлештерге Јеҥӱниҥ 25-чи јылдыгына учурлаган кереес (Социалистический ором)
* Совет јаҥ учун тартышкан јуучылдардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Социалистический ором)
* Мактыҥ мемориалы (Јеҥӱниҥ паркы)
* Н. У. Улагашевтиҥ бюсты (Коммунистический проспект / Валерий Чаптыновтыҥ оромы)
* Репрессиялардаҥ корогон улуска кереес темдек 1937—1938 јј, (гардинно-тюлевый фабриканыҥ јанында)
* Ленинге кереес (район Медицинского городка, 1958, утрачен?)
* С. С. Суразаковтыҥ мӧҥкӱзи (јаҥы сӧӧксалгыш)
* П. В. Кучияктыҥ мӧҥкӱзи (јаҥы сӧӧксалгыш)
* Г. И. Чорос-Гуркинниҥ кереези (2006)
* А. С. Пушкинге кереес (ГАГУ-ныҥ јеринде, скульптор З. Церетели, 2013)

### Архитектуралык
* Бодунов којойымныҥ јурты (краевед музейдиҥ туразы);
* Бодунов којойымныҥ туразы (Социалистический ором, 6);
* Тобоков којойымныҥ лапказы (электротовары деп магазинниҥ туразы) (Социалистический ором, 34);

### Археологиялык
* Курганная группа (4 насыпи)
* Палеолитическая стоянка «Улалинская» (юго-восточная окраина города, на левом берегу р. Улалинки)
 

### Ар-бӱткендик
* Туукайа — байлу туу;
* Тоҥмок суу;
* Тегенектӱ кыр ().

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Гора Комсомольская. Республика Алтай. 02.jpg | Улалу, Тегенектӱ кыр (), ар-бӱткенниҥ кереези
Národní divadlo Altajské republiky, Gorno-Altajsk.jpg|Республика Алтайдыҥ Јондык театры
Улалинский рыхлый вал. В центре фото. Город Горно-Алтайск.jpg|Улалуныҥ кӧӧшпӧк тӧҥи: Горно-Алтайсктыҥ кӱнчыгыш јаны
Улагашеву бюст.jpg |Алтай кайчы – Николай Улагашевке кереес 
Лавка купца Тобокова 1.JPG | Тобоков којойымныҥ лапказы
Gorno-altajsk 05 view-on-city.jpg | Улалу


## Јарлу улузы
* Чорос-Гуркин, Григорий Иванович (1870―1937) ― јарлу јурукчы, этнограф, политик.
* Чаптынов, Валерий Иванович — Алтай Республиканыҥ тӧзӧӧчизи, баштапкы башкараачызы, 1994 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-чи кӱнинеҥ ала — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнине јетире,
* Гоман А. М. (1931 јылда тулаан айдыҥ 7-чи кӱнинде — 2008 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 5-чи кӱнинде) — хирург, Народный врач СССР-дыҥ эл эмчизи, Заслуженный врач РСФСР, Заслуженный врач РФ-ныҥ нерелӱ эмчизи, здравоохранениениҥ отличниги, Горно-Алтайск каланыҥ кӱндӱлӱ кижизи.
* Плакас, В. К. (30.01.1905-28.10.1964) — ӱредӱчи математик, РСФСР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Московский Всесоюзный государственный киноинститутта ӱренген (1929—1932), кийнинде Туулу Алтайга ӱредӱлик ишке аткарылган, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1942—1945), областьтыҥ рабфагыныҥ ӱредӱчизи (1945—1949), ОНСШ-тыҥ башкараачызы (1950—1965).
* Табакаев, Ю. В. (14.03.1945) — философиялык билимдердиҥ докторы, профессор, Горно-Алтайский государственный университеттиҥ баштапкы ректоры. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ депутады (2000), РФ-ныҥ бийик ӱредӱзиниҥ нерелӱ ишчизи (1999), «За заслуги перед Отечеством II степени» деп медалин алган (2006), орденом «Таҥ Чолмон» («Утренняя звезда») деп орденле кайралдаткан.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Единый государственный реестр объектов культурного наследия на сайте Министерства культуры Российской Федерации
* Окылу сайт «Научно-исследовательский институт алтаистики им. С. С. Суразакова»
* Окылу сайт «Горно-Алтайский государственный университет» (ГАГУ)
* Окылу сайт «Горно-Алтайский ботанический сад»
* Окылу сайт «Горно-Алтайский НИИ сельского хозяйства»
* Алтай туристский
*  Окылу сайт «Тӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск)»