Кызыл-Јар

**Кызыл-Јар** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кызыл-Јар .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугем, Теректи, Тӧгӧрик сын тайгаларга курчаткан, Казахстанныҥ гранынаҥ ырак јок јерде, Кызыл-Јардыҥ суузыныҥ јарадында, Оймонныҥ чӧли јалаҥында турат. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.
Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1044 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м кезем- Кызыл-Јар јурттыҥ климады кезем-континенталга јуукташ, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайла аҥыланат.

Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы — 56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура ла ӱстӱги бажы изӱниҥ јаан изӱ айда болот:
15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот.

Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы - 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда (60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1.9 м — 2.3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.

200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Кызыл-Јар јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 106 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 967 м.
Јуртта 4 ором: Кызыл Јар, Одорлу, Јалаҥду.
Јуртка 2-3 регионал учурлу кӧӧлик јол бар. Јурт «Подъезд Талду — Тӱҥӱр (Природный парк „Белуха“)», (идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1) деп јолдо турат, оноҥ ары 31 км ӧдӧлӧ, оҥ јанына бурылчык
«Кызыл-Јар јуртка бурылчык» (идентификационный темдеги 84К-61, узуны 0,427).

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Арасейдеҥ келген кӧчкин улус келип јаткан, јаржактар, јаҥнаҥ качкан улус, тегин крестьяндар.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар
.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Амырдыҥ јурт јеезезинде.




## Экономиказы
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, аш салары, азырал белереери, адару тудары, агаш јазаары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Кызылгвардеецтиҥ мӧҥкӱзи (1922 ј., Кызыл-Јар оромныҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, 5 темдектӱ тураныҥ 60 метр ӱсти јанында);
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1545).

### Археологиялык
* Ташта јурамал (1528).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505);
* Аржан суу (1509);
* Ыйыктуныҥ боочызы (1507).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»