open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кыска

**Кыска** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кыска .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кара-Кайа, Чаптыган, Урчин, Аккайа, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында, јабызактай јерде (), Горно-Алтайсктаҥ кӱнчыгыштай, Ыжы суу аккан ӧзӧктӧ турат. 

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 353 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Мында јай кыска, серӱӱн, чыкту, кыш дезе узун, соок, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.
Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.

### Јери ле јодоры
Јурт тӧрт оромду: Кырлу, Најылык, Олјон, Тӧс ().

## Тӱӱкизи
Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн.
1897 јылдыҥ тооалыжы аайынча Л.П.Потапов туба сӧӧктӧрди тоологон: јарык, јалан, тогус, јӱс, кӱзен, тиргеш, чагат, тибир, керегеш.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 148 кижи болгон, олордыҥ 100 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* магазин.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
* Орой палеолит, јебрен стоянка (1334).

### Ар-бӱткендик
* Боочы Сарафан (1332);
* Бактыган туу (1312);
* Тоҥмок суу (1317).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Кӱпчегенниҥ јурт јеезези

**Кӱпчегенниҥ јурт јеезези** () – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер – Кӱпчеген јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кӱпчегенниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Јаан Јаламанныҥ , Кӱпчегенниҥ ле Ӱлегемниҥ сууларыныҥ јанында турат. 
Кӱпчегенниҥ суузы Јаан Ӱлегемниҥ суузына кожулат. Јаан Јаламанныҥ суузы Кадынга кирет. 
Теректиниҥ сыныныҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында айрызы - Ӱлегемниҥ тайгазынаҥ тӱшкен ӧзӧктӧ бу јурт јеезениҥ јерлери болот. 
Текши јерлериниҥ кеми ....га..кв.м. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900 метрге бийик.
Климады орто-континентал. Кыш мында ӧрӧ аймактарга кӧрӧ јымжак, јулукту агаштар ӧзӧт. 
Айландыра ыжык кайа ташту тайгалар учун, аҥылу микроклимат турат.
ЈаанЈаламаннаҥ кӱнбадыштай 25 км кире јерде , талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2010 метрге бийикте јаан учурлу, 
байлу Јаламанныҥ аржан суузы бар.
Ар-бӱткенниҥ аҥылу коруда турган јери болот.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 854 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Кӱпчегенниҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 баштамы школ;
* 2 библиотека;
* 1 краевед музей;
* 2 эмчилик;
* 2 стадион;
* 2 почта;
* 4 магазин;
* 2 ашкана;
* 6 турбаза;
* 1 кӧӧликтер јепсеер јер.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Майманова, Айгуль Владимировна

**Майманова Айгуль Владимировна** () — бичиичи, поэт. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы.

## Биографиязы
Майманова Айгуль  јылда ӱлӱрген айдыҥ 30-чы кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртында чыккан.

— jj. Барнаулдагы Аграрный Университетте ӱренген

— jj. «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакциязында корреспондент болуп иштеген.

— jj. Кан-Оозы аймактыҥ «Ӧйдиҥ ӱни» газединде редактор болуп иштеген.

— jj. Москвада М. Горькийдиҥ адыла адалган литературный Институтта, Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ Башкартузыныҥ бийик ӱредӱлӱ литературный курстарын божоткон.

## Чӱмделгези
 j. баштапкы ӱлгерлик јуунтызы «Кӱски јаҥар» кепке базылган.

Онойдо ок орус тилге кӧчӱрилген ӱлгерлери «Сибирские огни» (Новосибирск), «В литературном кругу» (Москва) журналдарда чыккан.

А. В. Майманова 2001 јылдаҥ бери Россияныҥ бичиичилер Бирлигиниҥ турчызы.

## Кайралдары

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Мамадаков, Амаду Васильевич

**Амаду Васильевич Мамадаков (26.10.1976)** — театр ла киноныҥ актеры, театрдыҥ режиссеры. Алтай ла Тыва Республиканыҥ ат-нерелӱ артисти. Г. И. Чорос-Гуркинниҥ премиязыныҥ лауреады.

## Биографиязы
Амаду Мамадаков ӱлӱрген айдыҥ 26-чы кӱнинде  јылда Јоло јуртта чыккан.  јылда М. С. Щепкинниҥ адыла адалган Бийик театральный ӱредӱни божоткон Владимир Селезневтыҥ курсы). Бир ӧйдӧ Горно-Алтайскта драмтеатрда иштеген. Ойто Москвага келеле, ГИТИС-тиҥ режиссерикалык факультедине кирген (Андрей Гончаровтыҥ курсы).  јылдаҥ ала «Et cetera» деп театрда иштейт. Режиссер болуп ӧскӧ дӧ театрларда спектакльдар тургузат: Горно-Алтайскта, театр «Арт-Хаус», ЦДРИ. М.С. Щепкинниҥ адыла адалган Бийик театральный институтта Алтай национал студияныҥ качызы болот.

## Јайаандык ижи

### Театрдагы рольдоры
*  — «Конкурс» А. Галина, режиссёр Александр Галин — *Тецудзин Аоки*
*  — «Шейлок», режиссёр Роберт Стуруа — *Свита принц Марокканскийдиҥ*
*  — «Подавлять и возбуждать», режиссёр Александр Калягин — *Проповедник*
*  — «Пожары», режиссёр Важди Муавад — *Симон*, *Солдат*

### Театрда режиссерлык иштери
* «Забыть Герострата», театр «Арт Хаус»
* «Королевские игры» Г. Горинниҥ Горно-Алтайсктагы эл драма театрда
* «Истребитель класса „Медея“» М. Курочкинниҥ ЦДРИда

### Кинодо рольдоры

## Кайралдары
*  — Лауреат «Премии Г. И. Чорос-Гуркина» за вклад в развитие культуры Алтая;
*  — «Алтай Республиканын Нерелу артизи» ();
*  — Заслуженный артист Республики Тыва.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* IMDb Амаду Мамадаков на сайте Internet Movie Database
* Новые роли Амаду Мамадакова
* Амаду Мамадаков: «Я до пяти утра смотрел бурятские фильмы!»
* электронная газета «Звезда Алтая»: Амаду Мамадаков. В кадре и за кадром
Маральник-1

**Маральник-1** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларына курчаткан, Оймонныҥ чӧл јалаҥында, Шилгат сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1225 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ..

Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда.

### Ӧзӱмдери
Айландыра туулардыҥ меес тӱштӱк клтейи агаш јок, куру таш болот, тӱндӱк арка келтейи агашту, мӧш, тыт, кайыҥ, аспак, терекле чиби агаштар ӧзӧт. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар.

Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын-тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Кырлу, Мӧштӱ.
Мыйту — Маральник-1 деп јолдыҥ учы, 84К-36 деп темдектӱ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1930 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 64 кижи болгон, олордыҥ 83 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Ӱстӱги Оймондо.

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, марал аҥ тудары, адарула иш, аш салары, агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505);
* Аржан суу (1509);
* Ыйыктуныҥ боочызы, байлу (1506).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези

**Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.

Администрациялык тӧс јер — Мукур-Тархаты. Јурт јеезе 2005 јылда тӧзӧлгӧн.
Алтай Республиканыҥ 13 январьда 2005 јылда чыккан Јасагы аайынча 10-Р3 темдектӱ
Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезезине статус ла гран — кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында «Кызыл бичикке» кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы — эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас…кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1738 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1157 кижи болгон, олордыҥ казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ;
* Баштамы школ;
* Кӱӱлик сургал;
* Краевед музей;
* Јурттыҥ клубы;
* Эмчилик;
* Библиотека;
* Спортшкол;
* Стадион;
* Магазин —3;
* Турбаза — 4.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
Моҥол тилдер

**Моҥол тилдер** ― моҥол албатылардыҥ тилдери.

## Моҥол тилдер
* калка моҥол тил
* Бурят тил
* Ойрот моҥол тил
Плакастыҥ гимназиязы

**В.К.Плакастыҥ адыла адалган республикан гимназия **() — 1949 јылдыҥ куран айыныҥ 30-чы кӱнинде ачылган, ачыларда ады Орто ӱредӱлӱ областной национал школ болгон (*ОНСШ, областная национальная средняя школа*)  Алтай Республиканыҥ тӧс калазында, Горно-Алтайскта, бюджет ӱредӱлик учреждение. Арасей ичинде эҥ артык 100 школдыҥ тоозына 3 катап кирген, 2013,2014 јылдардыҥ конкурстарыныҥ лауреады.

## Тӱӱкизи
### 1949 — 1993 ОНСШ
ОНСШ () — 1949 јылдыҥ куран айыныҥ 30-чы кӱнинде ачылган. Мындый ат алдында јылдарда Горно-Алтайский автономный область болып турарда Улалуда јербойыныҥ балдарын ӱредер, балдар јадар интернатту школго текши улус билер ат болуп калган.

### 1993 јылдаҥ ала гимназия
Орто ӱредӱлӱ областной национальный школ (ОНСШ) 1993 јылда ӱредӱликте инновациялык школ-гимназия болуп реорганизация ӧткӧн. 1994—1995 јылдарда В.К.Плакастыҥ адыла адалган гимназия Уставын јӧптӧгӧн. 
### Интернат
1967 јылда школдыҥ балдарына јаҥы интернат ачылган.

## Башкараачылары
* Плакас В.К. (1949—1964) — 
* Пустогачева Л.С. (1965—1966);
* Вязников А.Х. (1967—1979) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, Октябрьдыҥ революциязыныҥ ордениниҥ кавалери;
* Кыпчаков В.К. (1979—1983) — Эл ӱредӱликтиҥ отличниги,
* Алушкина Р.С. (1983—1986) — РСФР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи, педагогикалык иштиҥ ветераны,
* Тодогошев В.М. (1986—1992) — «Калыктар најылыгыныҥ» ордениниҥ кавалери,
* Кокышев Н.В. (1992—1993) — педагогикалык иштиҥ ветераны,
* Кудачина Л.Д. (1993—1999) — РСФСР-дыҥ нерелӱ ӱредӱчизи;
* Константинов Н.С. (1999—2008);
* Марков А.А. (2008—2012); 
* Манатова Л.К. (с 2012)

## Ӱредӱчилери
**1964—1973**
* Федорова Н.П.
* Алушкина Р.С.
* Федоров В.В.
* Меркулова С.М.
* Дадочкина А.Е.
* Щербинина А.В.
* Карамаева З.С.
* Кудирмеков в.И.
* Хмелева Н.М.
* Муранова В.А.
* Кужлеков А.Г.
* Кеев В.Э.
* Базеева Т.К.
* Вязникова Л.Г.
* Кергилова Т.М.
* Шадрин Ю.П.
* Любимова 
* Термишев М.
* Боронкин

## Таскадаачылары
* Орлова Э.М.
* Яковлев 
*

## Кайралдары

## Јарлу ӱренчиктери
Адаров А.О., Кокышев Л.В., Палкин Э.М.

## Гимназияныҥ бӱгӱнги кӱни
Бӱгӱн гимназияда 550 бала ӱренет.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Орус тил

**Орус тил** — Россияныҥ тергеелик тили.

Орус тил кӱнчыгышславян бӧлӱкке кирип, славян тилдердиҥ индоевропей билезине кирет. Орус калыктыҥ тӧрӧл тили. Кӧп таркаган тилдердиҥ бирӱзи. Орустап куучындап турган улустыҥ тоозыла телекейде сегизинчи јерде, тӧрӧл тили орус болгон улустыҥ тоозыла — алтынчы јерде. Европада славян тилдердиҥ ортозында эҥ ле тыҥ таркаганы болуп јат, географиязыла да, тӧрӧл тили орус болгондорло.

Россия Федерацияныҥ тергеелик тили — орус тил, Алтай Республикада окылу тергеелик тилдердиҥ (алтай ла орус) бирӱзи, Белорусияныҥ окылу тилднриниҥ бирӱзи, Казахстанныҥ, Киргизияныҥ ла база кезик јерлердиҥ окылу тили болуп јат. Орус тил — Тӧс Евразияда ла Кӱнчыгыш Европада, алдында Совет Союзка кирген тергеелердиҥ эл-јондорыныҥ тил билижер аргазы. Ого коштой ООН, ЮНЕСКО ло оноҥ до ӧскӧ калыктар ортодо тузаланып турган алты тилдиҥ бирӱзи.

Россияда орустап куучындап турган улустыҥ тоозы — 137,5 млн кижи. Јер телекейде орус тилди билер улустыҥ тоозы — 260 млн кижи.

## Тайантылар
Павлов-Халан, Николай Николаевич

**Николай Николаевич Павлов** (Павлов-Халан)  — јарлу саха укту билимчи, лингвистиканыҥ магистры, медицина билимдердиҥ кандидады. Ӧскӧ калыктарга олордыҥ тилиле Википедия тӧзӧӧрине ле ол Википедияны оноҥ ары ӧскӱрерине кӧп кӱчин салып, кӧп калыктарга болушкан. Ватсапла бу Викимедияга канайда кирери јанынаҥ јартамал тургускан. 

## Биографиязы
## Ижи
## Кайралдары
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар

* 
* 
* 
*
Оҥдойдыҥ јурт јеезези

**Оҥдойдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јери — Оҥдой јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Јолоныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.
Бу администрациялык муниципалитет Оҥдой аймакта эҥ ле јаан јурт.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Урсул сууны јакалай турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 831 метрге бийик. Чуйдыҥ трагында турат. Јеезениҥ текши јери 13575,8 га. Тӧс калага јетире 209 км. Оҥдойдыҥ јурт јеезези тӱндӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Шашакманныҥ ла тӱндӱк-кӱнчыгышта Ӱлегемниҥ јурт јеезезиле кыйулажат.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5376 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Оҥдой аймактыҥ ла Оҥдойдыҥ јурт јеезезиниҥ администрациялары;
* С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ;
* 4 балдардыҥ туразы;
* интернат;
* культураныҥ байзыҥы;
* аймактыҥ библиотеказы;
* стадион;
* аймактыҥ эмчилиги;
* тӱрген болуш јетирер эмчилик;
* аптека — 5;
* ашкана — 5;
* конор тура —4;
* почта — 1;
* кӧӧликтер јепсеер јер —3;
* туристтерле иштеер база —6;
* магазин —20;
* саду ӧткӱрер рынок.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Отгудай. Чуйский тракт 02.jpg| Оҥдой аймак, Чуйдыҥ трагы


## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Пекпеев, Сергей Тимурович

**Сергей (Эркей) Тимурович Пекпеев** (04.09.1956 — 25.04.2012) — политик, финансист, дипломат, эл-јондык ишчи, РФ-тыҥ Госдумазыныҥ 3-чи, 4-чи ле 5-чи созывыныҥ депутады (2002—2011). Сӧӧги — кӧгӧл майман

## Биографиязы
Сергей Тимурович 1956 јылда сыгын айдыҥ тӧртинчи кӱнинде Јоло јуртта чыккан. Адазы Тимур (Јеҥӱ) Тӧлӧсӧвич Пекпеев, энези Екатерина Акчабаевна. Олор јӱрӱмнеҥ эрте јӱре бергенинеҥ, Эркейди эјези алып алган. Кӧп саба ӧйдӧ ол јеендериле кожо карган энези — Абыјык ла таадазы — Тӧлӧс деп улуста чыдаган. 1967 јылда Јолоныҥ сегис јылдык школын једимдӱ божодып, 1968 јылда Плакастыҥ адыла адалган сургалга 6-чы класска кирет. 1992 јылда Барнаулда Алтайский сельскохозяйственный институт божоткон, 1997 јылда Российский академия государственной службы при Президенте РФ божодып јат.

* 1973—1974 jj. — Јолоныҥ сегисјылдык школында лаборант;
* 1974-1982 jj. — койчы; спорт аайынча методист, слесарь, инженер, «Јоло» деп совхозтыҥ бригадири;
* 1983-1984 jj. — ВЛКСМ-ныҥ Оҥдойдогы райкомныҥ экинчи секретари.
* 1984—1988 jj. — Јоло сельсоветтиҥ исполкомыныҥ башчызы.
* 1988—1991 jj. — «Јоло» деп совхозтыҥ экономисти.
* 1991-1992 jj. — «Аргымай» деп оогош предприятиениҥ директоры.
* 1992—1994 jj. — «Алтайэнергобанк» деп коммерческий предприятиениҥ президенти.
* 1994—1997 jj. — Алтай Республиканыҥ Эл-Курултайдыҥ депутады.
* 1998—2001 jj. — Алтай Республиканыҥ финанс јаныныҥ министри.
* 2002 j. — Алтай Республиканыҥ экономика јанынаҥ министриниҥ баштапкы ордынчызы.
* 2002—2011 jj. — Госдуманыҥ депутады, «Отечество — Вся Россия» ла «Единая Россия» деп фракциялардыҥ туружаачызы. Госдуманыҥ регионал политика ла Федерация керектери аайынча Комитеттиҥ туружаачызы.
* 2012 јылда тулаан айда Горно-Алтайсктыҥ депутаттарыныҥ городской совединде депутат болуп талдалган.
Эш-нӧкӧри Светлана Сарковна Пекпеева. Уулы Экене, кызы Радмила.

Кандык айдыҥ 25-чи кӱнинде оорудаҥ улам јада калган.

## Кайралдары
* 2005 j. РФ Президентиҥ Указы аайынча, Сергей Тимурович Пекпеев эрчимдӱ ижи учун «За заслуги перед Отечеством II степени» деп орденниҥ медалиле кайралдаткан.

## Кереес
Кочкор айдыҥ 9-чы кӱнинде, 2017 j., Оҥдой јуртта Сергей Пекпеевтиҥ эземине учурлалган мемориал досконыҥ ачылтазы ӧткӧн. Бу кӱннеҥ ала Оҥдойдыҥ орто ӱредӱлӱ школы јарлу политиктиҥ С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адалып јат. Бу јӧп Оҥдой аймактыҥ депутаттарыныҥ совединиҥ 2015 јылдыҥ чаган айдыҥ 25-чи кӱнинде ле 2016 јылдыҥ кочкор айыныҥ 18-чи кӱнинде тургузылып јарадылган.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзинеҥ

## Тайантылар
* Сибирь в лицах. — Новосибирск: ИНФОЛИО-пресс. «МАСС-МЕДИА-ЦЕНТР», 2001. — С. 380. — ; — .
* *Витовцев Н.* Сергей Пекпеев / Политик. Финансист. Дипломат. — Новосибирск. Типография ООО «ДЕАЛ», 2015. — с. 608 с илл. 
* Н. Витовцев. ЭЈЕЗИНДЕ (повестьтеҥ алынган ӱзӱк)
Салганду

**Салганду** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Паспауулдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Салганду, салкынду јер ().

## Физико-географиялык темдектери
### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кичӱ-Ыжы суу ла Ургун сууныҥ бириккенинде турат. Айландыра јырс ла эткен кара јыш агаш. 
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 439 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сарас, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал,  булан, элик, аҥ, ак-кийик ле тооргыАлтай Республиканыҥ кызыл бичигине . Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, кӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 7 ором: Кӧкчечек, Олјондо, Јажыл, Амыр-энчӱниҥ, Чарбай кобы, Кӱнет, Кырлу кош ором. Паспауулга јетире орык јол.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Л.П.Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын-Кӧлди јараттай.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 64 кижи болгон, олордыҥ 30 % орус, 51 % туба ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Паспауулда.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1327);
* Граждан јууныҥ геройлорыныҥ мӧҥкӱзи (Салаганду јурттаҥ 100 м ыракта, јалаҥда).

### Археологиялык
* Темир кайылткан печкениҥ орды (1329).

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу Байгыр (1311);
* Бактыган кыр (1312);
* Тоҥбок суу (1317).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Санина, Наталья Николаевна

**Санина Наталья Николаевна** (28.01.1961) — ӱредӱчи(алтай тил ле литература), прозаик, документал-мемуарный јуунтылардыҥ тургузаачызы, Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (2013), Россияныҥ журналисттер Биригӱзиниҥ турчызы (2011). Сӧӧги — Саал.

## Биографиязы
Санина Наталья Николаевна 1961 јылда чаган айдыҥ 28-чи кӱнинде Улаган аймакта Балыктујул јуртта чыккан.
1977 јылда Балыктујулдыҥ орто школын божодып, Горно-Алтайскта ӱредӱчилер белетеер институтта ӱренген.
1982—1984 jj. Балыктујулдыҥ, 1984—1995 jj. Кара-Кујурдыҥ школдорында орус тил ле литератураныҥ, алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштеген. 1995 јылдаҥ бери Улаганныҥ школында алтай тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи болуп иштейт.
2011 јылдаҥ бери Россияныҥ журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы. 2013 јылдаҥ тулаан айынаҥ бери Россияныҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы.

## Чӱмделгези
Ӱлгерлери, поэма ла публицистиказы ээчий јуунтыларга кирген: «Эрјинелӱ јер» (2013), «Ӱренчик Чибиниҥ туујызы» (2017), «Эрјине ӧйимниҥ эзини» (2017).

Наталья Николаевна бир канча бичиктердиҥ авторы:

«Алтай тилле текстердиҥ јуунтызы» (1993 j.), «Калбакла јууза, кап болор…» (1996 j.), «Алтай тил, 6 кл» (Н. Д. Алмадаковала кожо) (2006 j.), «Улдалар јуртаган Улаган» (Д. Конушевала кожо) (2009 j.), «Тайгалар кӱзӱрти» (Л. В. Санинала кожо) (2010 j.), «Улаганныҥ укаалу сӧзи» (Л. В. Санинала кожо) (2010 j.), «И. В. Ортонулов јуруктар јайаган салым» (2011 j.), «Улу кайчыны ундыбай» (2011 j.)

## Кайралдары

## Литература
* *Ядагаев В. А.* Эрјинелӱ јер: Улаган аймактыҥ бичиичилериниҥ ле поэттердиҥ јуунтызы (Сборник рассказов и стихов авторов Улаганского района). — Горно-Алтайск, 2013. — С. 164—171.
* Писатели Горного Алтая: библиографический словарь. — Горно-Алтайск, 2019. — С. 61.
* *Толоев В. М.* Ӱрен аштый ӱредӱ сӧзи: Н. Санинаныҥ толо јажына учурлай «Артыштый тынду, тӧрӧл тилим, Алтындый баалу алтай јоным» конференцияныҥ материалдары. — Горно-Алтайск, 2017. — 144 с.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар

* Санина Наталья Николаевна
Сарбашева, Сурна Борисовна

**Сарбашева Сурна Борисовна** — ӱредӱчи-магистр, таскадаачы, филология билимдердиҥ кандидады (Россия калыктарыныҥ литературазы. Алтай литература),  Горно-Алтайский государственный университеттиҥ алтаистика ла тюркология факультединиҥ деканы, доцент, филология билимдердиҥ кандидады.
## Биографиязы
### Билези
### Ӱредӱзи
## Ижи
Сарбашева С.Б. ижиниҥ ууламјылары:
* реализации учебных предметов, курсов, дисциплин (модулей)	26 јыл
* 
## Кайралдары
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Саха Республика

**Саха Республика** (орус. *Респу́блика Саха́*, *Якутия*, сах. *Саха Өрөспүүбүлүкэтэ*, *Саха Сирэ*) — Арасей Федерацияга кирип турган субъект.

## Эл-јон

## Ајарулар

## Тайантылар
Советский

**Советский** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Кара-Кайа, Урчын, Бактыган, Кулаган сындардыҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 295 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.
Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

### Ӧзӱмдери
Кырлары койу агашла (кайыҥ, мӧш, аспак, јойгон, тал, беле, јодро агашла бӱркелген. Јакшы
јылда тайганыҥ ажы јакшы бӱдет кузук, калба, орляк, мешкелер ле јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр. Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Афганныҥ, Комсомольский, Совхозный, Амыр-энчӱниҥ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Л.П.Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын-Кӧлди јараттай.
.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 138 кижи болгон, олордыҥ 97 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* Баштамы школ;
* магазин;
* эмчилик;
* стадион.
Арткан инфраструктуралык обьекттер бастыра Чоо јуртта.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1324).

### Ар-бӱткендик
* Кара-Кайа туу (1313);
* Тоҥбок суу (1317);
* Карасук боочы (1330).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Солоҥы

**«Солоҥы»** — школго ӱренгелек балдардыҥ ла баштамы класстардын ӱренчиктердиҥ журналы болуп белетелет.

«Солоҥы» — деген журнал алтай болчомдорго. Канча јылдарга оныҥ баш редакторы ла чыгараачызы — алтай бичиичи Кӱлер Эзендикович Тепуков.

## Сайт
* azatpai.ru
Сускуныҥ јурт јеезези

**Сускуныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Майма аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер — Суску. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Сускуныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезезиниҥ јерлери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууныҥ јарадында, Чуйдыҥ трагында, Алтай кырайдыҥ гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген: аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар: чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм.
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700—750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/сек болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени −30..38 °C, јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30..+35 °C. Кыска јай ла узун кыш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 269—664 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1160 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* Баштамы школ — 2;
* Балдардыҥ туразы — 2;
* Культура байзыҥы — 3;
* Библиотека —2;
* Спортзал — 3;
* Почта — 1;
* Магазин — 4;
* Конор тура — 3;
* Турбаза — 6;
* Кӧӧлик јазаар јер — 2;
* АЗС −2.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Официальный сайт Майминского района
Талду (Оҥдой аймак)

**Талду** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кеҥиниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Талду — тал агаш, талду јер .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтвй Республиканыҥ ортозында, Талдуныҥ суузы Урсулга киргенинде турат. Теректиниҥ ле Себи-Бажыныҥ јаан сындары курчай турат, јуртка јууктада кобылар: Јаан, Сӧӧктӱ,Чедендӱ, Алмарлу. Ойбок, Марчалу деп јердеҥ ары Шабалин аймактыҥ гран-кыйулары башталат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 970 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱ аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Оок аҥдар јӱрет: койон, тӱлкӱ, калазак, јоонмойын, сууныҥ кӱжӱли, јараа, кӧрӱк, кумдус, ӧркӧ, момон, сарас, агас, тийиҥ,токтонок, эрлен ле оноҥ до ӧскӧ. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Бир ором — Јаш-Корбо.

«Јабаган — Туйакты» деп 84К-132 темдектӱ регионал кӧӧлик јолдо турат.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгон, озо оныҥ ады «Јаш-Корбо» болгон.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 160 кижи болгон, 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Шибее ле Кеҥи јурттарда.

## Экономиказы
Кажы ла ээлем таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык
* Мӧҥкӱсалгыш (1150).

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу. Марчалу (843);
* Карышканда тоҥмок суу (931);
* Тӧгӧрик тайга (844).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
* Бардин, Александр Киндышевич (1932―2008) ― эл-јондык ишчи, маймандардыҥ јайзаҥы.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Танытпасов, Семен Кулунович

**Танытпасов Семен Кулунович** — јарлу алтай политолог, журналист-публицист

## Биографиязы
## Ижи
## Кайралдары
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Татарстан Республика

Татарстан Республика () — Арасей Федерацияга кирип турган субъект. Тӧс калазы — Казан.

## Эл-јон

## Ајарулар

## Тайантылар
Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези

**Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези** () – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе.
Администрациялык  тӧс јер – Телеҥит-Сары Токой. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Телеҥит-Сары Токой јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш - ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында "Кызыл бичикке" кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы - эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас...кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1778 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 771 кижи болгон, олордыҥ казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ админстрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ;
* Баштамы школ;
* Кӱӱлик сургал;
* Краевед музей;
* Јурттыҥ клубы;
* Эмчилик;
* Библиотека;
* Спортшкол;
* Стадион;
* Магазин;
* Турбаза.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
Тижимеева, Галина Ивановна

**Тижимеева Галина Ивановна** — Кан-Оозы аймактыҥ аймак депутатды. Ӱстӱги Јалаҥый Бажында јадат.
Теректӱ

**Теректӱ** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Корбо-Талдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Теректӱ .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ тайгаларына курчаткан, Кадынга кирген Јаан Теректӱ сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1061 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш узун, ӱлӱрген айда ла кезикте кар тӱшсе, ойто кайылбай, кандык айдыҥ бажына јетре јадат. јай дезе кичӱ изӱ айдаҥ башталып, куран айда божойт, сыгын айда эмеш айас јылу кӱндер туруп ийет, эмеген јай дежер.

Јайдыҥ ортозында да кар јаап ийердеҥ айабас, минус градуска чечектӱ агаштарды, маала ажын соок алып ийет. Температура онойып кӱн туркунына кезем солынар аргалу.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Кырлардыҥ тӱштӱк јаны агаш јок, тӱндектей арка јаны агашту, кӧп јандай мӧш, тыт, кайыҥ, терек, аспак ла чиби ӧзӧт. ак јалаҥдары јайым одор ло кырага јараар јерлер. Мӧш лӧ кайыҥ, тыт ла аспак, чиби ле терек агаштар ӧзӧт. Кыска да болзо јайда јердиҥ ажы (кузук, јиилек, мешке), Маала ажы, кырада салган мажакту аш јакшы јылда кӧп тӱжӱм берет. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Амырдыҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет.

### Јери ле јолдоры

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылда тӧзӧлгӧн. Кӧчкин јаржактар бого токтоп јуртай берген, озо Блинов Василий деп кижи мында адару тудуп, пасекалу болгон.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 501 кижи болгон, олордыҥ 89 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы

* орто ӱредӱлӱ школ;
* «Тийиҥеш» деп балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин;
* пилорама;
* турбаза «Оймон ӧзӧк», «Гостевая деревня», «Мир», «Ассонов».


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, аҥ, уй, кой, эчки азыраары, аш салары, адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Карындаштык мӧҥкӱ Граждан јууныҥ геройлорыныҥ (1495) (Тӧс ором, д.36).

### Археологиялык
* Мӧҥкӱсалгыш (1572, 1573, 1561, 1513, 1514, 1515, 1516, 1517);
* Јебрен корум (1560, 1512);
* Кезер таш (1511).

### Ар-бӱткендик
* Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505);
* Аржан суу (1509);
* Байлу боочы Ыйыкту (1506).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
Толгойок

**Толгойок** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чамалдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Толгойок — толгой, толголып, эбирип, толголгон ӧзӧк .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Бешпек тууныҥ јанында, Чамалдаҥ ырак јок јерде, Кадынныҥ коолында турат. Јуртты айландыра каскак, кайыр кырлар турат, кошмак агаштарла бӱркеткен. Бийик кырлардыҥ ортозында суу јараттай кызык јерлерде покостор. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400—550 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јайы кыска, кыжы узун, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ чик јок јылу.
Мында кышкыда чаган айда орто температура −16 °С, тыҥ салкындар бийик, ичпек кырлардыҥ ортозында болбойт.
Јайгыда изӱлер +35 °С кӧдӱрилбейт, кей серӱӱн ле чыкту болот. Маала ажы ла јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Энергетиктердиҥ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1931 јылда тӧзӧлгӧн. Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Толгойок јурт Чамал аймакка кирген. Кадын ГЭС-ти тудатан ишмекчилер јадар деп бу јуртты тӧзӧгӧн, је бу проект келишпесте, јурт артып калган. 80 јылдарда ойто орныктырылган.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Орус ла алтай улус јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 133 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Чамалда.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык
* Јебрен корум (636).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

* Ташта јурамалдар (673,674).
* Мӧҥкӱсалгыштар (645).

### Ар-бӱткендик
* Байлу кыр Бешпек.
* Кайыр-Суу. Тоҥбок суу (459).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Транова (Чейнина) Надежда Кимовна

**Транова Надежда Кимовна** (кыс ӧбӧкӧзи Чейнина, 1956 јылда, Саратанда)) — ӱредӱчи.

## Биографиязы
 јылда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагыныҥ Саратан јурттында чыккан. 
 јылда Горно-Алтайский автоном областьтыҥ тӧс калазында Улалуда орто ӱредӱлӱ областной национал школго ӱренип келген. Ол школды  јылда 4 лӧ 5 темдектерге божодып, Барнаулда педагогический институдыныҥ ӧскӧ калыктардыҥ тилдериниҥ факультедине кирген.

## Ижи

## Кайралдары

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Торос

**Торос** — јебрен ӧйдӧги сӱтле азыранатан аҥ.

## Тайантылар
Тура (учурлар)

**Тура**:
# кижи јадар айыл.
# кала (темдектезе: Ойрот-Тура, Јаш-Тура, Том-Тура).
Тунјы

**Тунјы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Паспауулдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Тунјы — .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Урчын, Кулаган, Сугул деген сындардыҥ эдегинде, Кичӱ-Ыжы сууныҥ јарадында турат. Айландыра тайгалары агашла туй ӧскӧн. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 284 метрге бийик.

В 2000 — 2001 году на востоке от села был установлен GPS-датчик (TUNZ) Алтайской геодинамической сети.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш узун, соок. јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Кӱнет кош ором, Школдыҥ кош оромы, Јииттердиҥ, Николаевский, Јаҥы, Тӧс.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Волостьтордыҥ ады мында тургун јаткан јербойыныҥ улузыныҥ, тубалардыҥ сӧӧктӧриле адалган болгон — тиргеш, кергеш, јӱс, комдош, кӱзен. Кажы ла сӧӧкти јайзаҥдары башкаратан.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 278 кижи болгон, олордыҥ 71 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* эмчилик;
* стадион;
* магазин.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Адару тудары, кузукташ. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1328);
* Аккайа туу (1308);
* Тоҥбок суу (1317);
* Нырна. Јебрен «таш чактыҥ» ӧйи, (1319).

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Турбаза «Юность»

**Турбаза «Юность»** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Сускуныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
«Јииттер» деп амыраар јер — .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, сол јанынаҥ кырлар, оҥ јанында Кадын суу аккан јерде турат. Кырлар кӧп сабада карагай агашла туй ӧскӧн, карагайла кожо тыт, јойгон, чиби, тал, аспак ла кайыҥ агаш ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 269 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт.

«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 11 ором: Алтай, Сӱӱмјилӱ, Кырлу, Кадынныҥ, Сускуныҥ, Туристтердиҥ, Чечектӱ, Чуйды, В. Я. Шишковтыҥ, Дачалу кош ором, Университеттиҥ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1958 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 44 кижи болгон, олордыҥ 87 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* магазин;
* турбаза.

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, маала ла сад ӧскӱрери. Адару тудары. Туризм.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
* Бабырган туу, байлу (39);
* Тоҥмок суу (49);
* Боочы Јайлу (120).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар