Екатеринбург

**Екатеринбу́рг**  (1924 јылдаҥ ала 1991 јылга јетире — Свердло́вск болгон) — Россияда миллионер-кала, Уральский федерал округтыҥ администрациялык тӧс јери болуп, Свердловский областька кирип јат. Каланыҥ округы деп статусту (Россия) «Екатеринбург кала» деп муниципал тӧзӧлмӧ болот. Уралдыҥ экономикалык, администрациялык, культуралык, билим-ӱредӱлик јаан тӧс јери болот. Каланыҥ текши јери 1111,702 км²
Орто Уралдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Исеть деген сууныҥ јараттарында, ӱстӱги агынында турат.

1723 јылда кӱчӱрген айдыҥ 7 кӱнинде *Екатеринбургский железоделательный завод* болуп тӧзӧлгӧн.

## Этимологиязы
Екатерина кыс кижиниҥ ады, бург немец тилде кала деп учурлу, Екатеринаныҥ калазы — Екатеринбург.
Екатерина Первая деп каанныҥ адыла адалган кала. 1781 јылда Екатерина II каан Екатеринбург калага Пермский губернияныҥ *уездный калазы* деп статус берген.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Екатеринбург Россияныҥ азиат келтейинде, Европа ла Азияныҥ кыйузында, Москванаҥ 1667 км тӱштӱктей турат. Географический координаттары: 56°50′ тӱндӱк широта, 60°35′ кӱнчыгыш долгота, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 270 м бийик. Орто Уралдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, *Зауральский складчатый возвышенностьтыҥ* кӱнчыгыш предгорьезинде, Исеть сууныҥ јараттарында турат.
Каланыҥ широтазында тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар узада чӧйилген бийик эмес тӧҥдӧр (увалы) бар, олор јалбак јабызак јерлерле солынат. Олордыҥ бийиги 280 метрдеҥ 300 метрге јетире болот. Јабызак јерлерде кӧп сабада сас јадат. Исеть сууныҥ коолы Екатеринбургтыҥ ичинде јетире јалбак. Бийик ле јабыс *пойменный террасаларлу*.

Рельеф јабызак ла тӧҥдӧрлӱ тӱс јерлер солынганыла аҥыланат. Макро- ло *мезорельеф холмисто-увалистый* јерлер бийиги 200—380 м тӧҥдӧрлӱ. Уралдыҥ кырлары мында бийик эмес артка тӱҥей (). Боочыларыныҥ бийиги талайдыҥ кеминеҥ 410 м. Уралыҥ бу келтейи Россияныҥ Европей келтейинеҥ Сибир јаар каалгазы болуп јат.
Урал — сӱрекей јебрен кырлар, 300 млн јыл кайра табылган учун, калада кайыр кырлар јок. Кырлары бийик эмес, чала јатра. Мында бийик ле деген јерлери гранит кайадый, эмезе «таш палаталар» ошкош. Јарлулары: Шарташта таш кайалар , Јыланду кыр (Шабровские палатки), Северский кайалар (Северский Писаница), Чёртово Городище деп кайалар, Пшеничная деп кырдыҥ ӱстинде кайалар.

Екатеринбургтыҥ географиялык темдектери јарамыкту, каланыҥ ӧзӱмине јакшы айалга болгон. Екатеринбург Орто Уралда турат, мында кырлар јабызак учун јаан транспортный магистральдарды Тӧс Россиядаҥ Сибир јаар апарарга (Сибирский тракт ла Транссибирский темирјолды) эптӱ болгон. Онойдордо кала Россияныҥ стратегиялык јаан учурлу тӧс јери болуп ӧскӧн, бӱгӱнги кӱнге јетире бу кала Россияныҥ Европей ле Азиат бӧлӱктерин колбуда тудат.

### Гидрографиязы

Екатеринбургта јаан суу — Исеть, Тобол сууныҥ кош суузы. Суулар јаҥмырдаҥ ла кайылган кардаҥ толотон. Сууныҥ ортојылдык чыгымы — 5,5 м³/с. Сууныҥ јараттарыныҥ орто бийиги: оҥ јарадында 280—300 м, сол јарадында 250—270 м. Исеть сууныҥ коолы тӧрт буунтыдаҥ улам кӧлгӧ тӱҥей болгон. Буунты суулар: Ӱстӱги-Исетский буунты, Екатеринбургтыҥ буунтызы , Парковый буунты суу (Маяковскийдиҥ паркыныҥ тӱштӱк јанында болгон, 2016 јылда оны јоголткондор) ла Алтыгы-Исетский буунты.

Калада экинчи јаан суу — Патрушиха, ол Исеть сууга Алтыгы — Исетский водохранилищениҥ јанында кирет, УНЦ деп микрорайондо ол 2 буунты боло берет, Елизавет деп микрорайондо база 2 буунты болот, Уктус деп микрорайондо Спартак деп буунты, ондый ок атту кырдыҥ јанында. Онойдо ок Исетьтиҥ кош суузы Решётка (Исетьтиҥ оҥ кош суузы, оныҥ оозы Палкино деп темирјолдыҥ јанында болгон). Исток (сол кош суу, каланыҥ кӱнчыгыш јанында). Исетьтиҥ бир канча кичинек кош суулары эмдиги ӧйдӧ јердиҥ алдында коллекторлордо јажынган, ол тоодо Мельковка, Осиновка, Ольховка, Акулинка, Монастырка, Черемшанка, Банная ла Чёрная деп суулар.

Пышма суу каланыҥ тӱндӱк јерлеринде агып, Тура деп сууга кирет. Калиновка суу Камышенкага кирет, Камышенка суу дезе тӱндӱкте МУП «Водоканалдыҥ» сточный сууларынаҥ бӱткен. Шарташ кӧлдӧҥ 2 км ыраакта торфту састаҥ Берёзовка суу башталат. Екатеринбургта бир канча јаан кӧлдӧр: кӱнчыгышта Шарташ ла Кичӱ Шарташ, тӱндӱк-кӱнбадышта Шувакиш, кӱнбадышта Здохня, онойдо ок Чусовое ле Песчаное деп кӧлдӧр. Водохранилищелер: Волчихинское ле Верхне-Макаровское.

### Климады
Екатеринбург *орто-континентал климат ла континентал климаттыҥ* кыйузында турат. Ай-кӱн кенейте солунып турар, јылдыҥ ӧйлӧри чокым билдирет. Уралдыҥ кырлары, бийик эмес те болзо, Россияныҥ Европей келтейинеҥ, кӱнбадыштаҥ келген кейдиҥ толкуларын туйуктайт. Оноҥ улам Орто Урал Кӱнбадыш-Сибирдиҥ арктический соок кейине ачык болот, бу ла ӧйдӧ тӱштӱктеҥ Прикаспийский низменность ло Орто Азияныҥ куру чӧлдӧринеҥ јылу кейдиҥ толкулары јайым кирет. Мынаҥ улам калада температура кенейте кубулып, ай-кӱнниҥ аномалиялары бӱдет: кышкыда тыҥ сооктор ло кенейте јылулар ла јаҥмыр да болуп турат, јайгыда дезе +35 °C изӱдеҥ ала тоҥурып та ийет.
Калада јут-чык јеткилинче. Јут-чыктыҥ кемине кейдиҥ кыймыгы, рельеф ле кейдиҥ температуразы салтарын јетирген. Кӧп саба јут-чыкты Россияныҥ Европей јанынаҥ кӱнбадыш циклондор экелетен, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми — 601 мм. Кӧп саба јут-чык јылу ӧйдӧ болот, јут-чыктыҥ ортојылдык кеминиҥ 60-70 %-ти. Кышкыда кардыҥ калыҥы 40-50 см. Чыктыҥ коэффициенти —1.
* Чаган айдыҥ орто температуразы −12,6 °C. Эҥ ле јабыс температура −44,6 °C (1978 јылда јаҥар айдыҥ 31 кӱнинде);
* Јаан изӱ айдыҥ орто температуразы +18.9 °C. Эҥ ле бийик температура +39,1 °C (16 июля 2020 јылда јаан изӱ айдыҥ 16 кӱнинде);
* Ортојылдык температура +3.3 °C;
* Бофорттыҥ шкалазы аайынча салкынныҥ ортојылдык тӱргени: 2,9 м/с;
* Кейдиҥ чыгыныҥ ортојылдык кеми: 75 %;
* Јут-чыктыҥ ортојылдык кеми: 535 мм;

### Ӧзӱмдери ле аҥ-куштары
Екатеринбург *ландшафтный районирование* аайынча тӱштӱк-таёжный зонада, кыйуларыныҥ јанында башка-башка агаштардыҥ подзонозында болуп јат. Ӧзӱмдери тӱштӱк-тайганыҥ агаштары: аспак-кайыҥ-карагай, агаш кескен јерлерде јаҥынаҥ ӧскӧн аспак-кайыҥ агаштар, суу јараттай актар, агашту јыраалу (Исеть, Чусовая, Патрушиха суулардыҥ коолы), јараттарда кыйгак ӧлӧҥдӱ осоково-сфагновый састар (каланыҥ јаказында торфяниктер). Тӱндӱк-кӱнбадышта, Северка сууныҥ коолында (Екатеринбург) јойгон, чиби агаштар ӧзӧт.

861 бӱдӱм *сосудистый* ӧзӱмдер бар. Кала ӧзӱмдериниҥ байлыгыла аҥыланат. Шарташтыҥ паркында карагай, *ряска малая, вольфия, элодея канадская, рогоз широколистный, сабельник болотный, частуха обыкновенная*, кара торбос эмезе кара-кат (), щитовник мужской, щитовник картузианский, купена аптечная, фегоптерис связывающий, пузырник ломкий, голокучник обыкновенный, Уктустыҥ кырларында — карагайлар, кайыҥдар, ас туштаар ла реликтовый ӧзӱмдер вудсия эльбская, жабрица Крылова, смолёвка башкирская.
Екатеринбургта ботанический заказник бар, ондо орхидеялардыҥ ас туштаар бӱдӱмин корулап јат. Калада ӧзӱп турган 27 бӱдӱм ӧзӱмдер Свердловский областьтыҥ Кызыл бичигине кирген, ӱчӱзи — Россияныҥ Кызыл бичигине. Олордыҥ ортозында ветровник вильчатый, болотноцветник щитолистный, спаржа лекарственная, астра альпийская, пололепестник зелёный, венерин башмачок крапчатый, наперстянка крупноцветковая, гудайера ползучая, тимьян уральский ле о.ӧ. .

Калада уйа тудар куштардаҥ 50 бӱдӧм, олордыҥ ортодо: зяблик, рябинник, садовая славка, зелёная пеночка, садовая камышовка, јаан кӧктийек (ӱренчи, кӧктӧш, тебечи) , бачырткы (кӱйбӱрек) , торко-сары , кӧктийек , *обыкновенная овсянка, обыкновенная чечевица, свиязь, озёрная чайка,* шоҥкор (ылаачын) сапсан, *чеглок, перепелятник, длиннохвостая неясыть, желна* ла о.ӧ.. В окрестностях Екатеринбургтыҥ јаказында 11 бӱдӱм ӧскӱс-уул : ак ӧскӱс-уул, *филин, ушастая сова, болотная сова, сплюшка, мохноногий сыч, воробьиный сычик, ястребиная сова, серая неясыть, уральская неясыть, бородатая неясыть*.
Кала Зауральский *предгорный провинцияда* учун, мында бастыра агаш аразыныҥ тындулары бар. Олор парковый ла лесопарковый зоналарда јӱрет. Калада эки бӱдӱм јылан-бака: келескен , коронду јылан. Бакалардаҥ бары ӧлӧҥ-бака , јаан бака , тегин тритон ло кӧл-бака .

Млекопитающийлери алты отрядка бӧлинет. Рукокрылыйлары ӱч бӱдӱм: прудовая ночница, северный кожанок ло двуцветный кожан. Азулулардыҥ отрядында бар *билелер*: псовые, куньи ле кошачьи. Каланыҥ јеринде тӱлкӱлер, токтонок  ла агас . Койондордыҥ отрядында  — ак койон . Кезикте лесопарктарда булан да  туштаар аргалу. Эҥ ле јаан кыркындардыҥ отрядында  тийиҥ (чырбык) , агаштыҥ чычканы , сууныҥ чычканы , 10 бӱдӱм чычкандар. Курт-коҥысјиичилер  — момон , јараа , кутора обыкновенная.

### Экологиязы
Каланыҥ экологиялык айалгазы кирлӱ кей учун кӱч. Россияныҥ 200 калазыныҥ экологиялык рейтинги аайынча 2021 јылда Екатеринбург 117-чи јерде турат. Кӧӧликтердиҥ чачкан кирлӱ кейине бастыра кирдиҥ 92,3 % келижет.

Каланыҥ эҥ јаан суузы — Исеть — оныҥ бастыра агынын промышленный предприятиелердиҥ кирлӱ суулары киртидет. бу сууда ээжинерге де јарабас. Сууныҥ чыҥдыйы «ӧйинеҥ ӧткӱре кирлӱ» деп классификацияга Исеть сууныҥ эки айрызы кирет: Екатеринбургтаҥ 7 км ле 19 км тӧмӧн.

### Ӧзӱмдер тарыганы
Екатеринбургта ӧзӱмдер ӧскӱрери эки чакка уулалган. Каланы айландыра койу ийне бӱрлӱ агаштар, суулар ла кӧлдӧр, кайалар. 1845 јылда јӧптӧлгӧн генеральный план аайынча калада туралар тудулган. XIX чакта — 1860-чы јылдарда усадьбаларды јажыл ӧзӱмдерле јарандырып баштаган; 1860-чы — 1920-чи јылдарда јажыл ӧзӱмдерлӱ баштапкы общественный объекттер табылган: бульварлар, каланыҥ плотиназында тӱӱкилик сквер, общественный собраниениҥ сады (кийнинде Вайнердиҥ сады), Харитоновский сад; 1960-чы — 2000 јылдарда агаштар кӧп отургызылган; 2010-чы — эмдиги ӧй.
Эмдиги ӧйдӧ калада туралар тудулганынаҥ улам (*уплотнение застройки*) ӧзӱмдер отургызыр јерлер астаган. Кезик парковый массивтердиҥ јери база кичинерген, анчада садулу тӧс јерлер тутканынаҥ улам Основинский парктыҥ, парка турбомоторный заводтыҥ ла тӱштӱк-кӱнбадыш лесопарктыҥ јерлери астаган. Бир кижиге ӧзӱмдерлӱ јердиҥ 17 кв.метры келижет. Каланыҥ администрациязы јетиргениле 2015 јылда *Зелёный фонд Екатеринбурганыҥ* текши јери 24 544 гектар болгон. Парктар, бульварлар ла скверлердиҥ текши јери 2493 гектар болгон.

2017 јылда кӱчӱрген айда Екатеринбургты айландыра 17 544 гектар агаштарлу кур ()эдилер деп јӧп чыккан(.

## Тӱӱкизи
XIX чактыҥ учында, XX чактыҥ бажында Уралда Октябрьский революцияныҥ тӧс јери болгон. 1918 јылда јаан изӱ айдыҥ 16-17 кӱндеринде, Екатеринбургта Россияныҥ калганчы кааны, Николай II каанныҥ билезин ӧлтӱргендер. Совет јылдарда кала ороонныҥ индустриал ла администрациялык јаан тӧс јери боло берген, Совет Союзтыҥ јеҥӱзине Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тушта айдары јок јаан камаанын јетирген.

Екатеринбург — Россияныҥ эл-јоны 100 муҥнаҥ артык калаларыныҥ тоозына кирип јат, Москваныҥ, Санкт-Петербург ла Новосибирск калалардыҥ кийнинеҥ тӧртинчи јерде. Екатеринбургский агломерация кемиле Россияда агломерациялар ортодо база тӧртинчи јерде.

Екатеринбург экономиказыныҥ кемиле ороондо 3-чи јерде. Ороондо саду, акча-манат ла туризм јанынаҥ јаан тӧс јерлердиҥ бирӱзи. Онойдо ок Электросвязь телекоммуникациялар ла Информационный технологиялар аайынча, транспортно-логистический јаан учурлу узел («Кольцово» деп международный аэропорт бар, каланы кечире Транссибирский магистраль ла 6 федерал кӧӧлик трассалар ӧдӧт), промышленный тӧс јер (оптико-механический промышленность, машиностроение, приборостроение ле уур машиностроение, металлургия, полиграфия, јеҥил промышленность, курсак-тамак промышленность, военно-промышленный комплекс).

Екатеринбург онойдо ок јаан учурлу администрациялык тӧс јер болуп јат. Мында Россияныҥ Тӧс военный округыныҥ штабы турат, Россия билим академиязыныҥ Уралда бӧлӱгиниҥ президиумы, Уральский федерал округта Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ представительствозы ла федерал јаҥныҥ јербойында 35 органы. «Уралдыҥ тӧс калазы» деп оны улам ла окылу эмес атла адайдылар.

Мында 2018 јылда (кезик российский калаларда база) футболло Телекейлик чемпионат ӧткӱрген.

Екатеринбург архитектурада *конструктивист* бӱдӱмдерле макталат, онойдо ок Екатеринбург «российский стрит-арттыҥ» тӧс калазы деп чотолот.

## Эл-јоны
Екатеринбург Россияда 15 миллионер-каланыҥ бирӱзи. 1967 јылда чаган айдыҥ 21 кӱнинде Екатеринбургтыҥ миллионынчы кижизи туулган. Уралда эҥ јаан кала болуп јат. Эл-јонныҥ тоозы 1,5 млн-го јууктаган.

Россияныҥ тергеелик статистиказыныҥ бергениле, Екатеринбургтыҥ тургун улузыныҥ тоозы
1999 јылдардагы демографиялык кризистиҥ кийнинде, 2004 јылдаҥ ала божогон улустыҥ тоозына кӧрӧ кӧптӧп, кӧдӱрилип јат. 2015 јылдыҥ чодыла алдындагы јылга кӧрӧ 2203 кижиге кӧптӧп, 23 168 кижи боло берген (эл-јонныҥ кажы ла 1000 кижизине 15,8 кижи кожулган). Бу кӧргӱзӱле Екатеринбург Россияныҥ миллионер-калаларыныҥ ортозында бежинчи јерде. Божогон улустыҥ тоозы 2014 јылга кӧрӧ 18 кижиге астаган.

Екатеринбургтыҥ эл-јоны миграцияла кожо тыҥ кӧптӧгӧн. Јажы јанынаҥ кӧрзӧ, иштенер јашту улустыҥ тоозы кӧп.
Екатеринбургтыҥ эл-јоныныҥ ӱй улузыныҥ тоозы эр улустыҥ тоозына кӧрӧ кӧп, ондый айалга бастыра Россияда.

Эл-јон муниципал регистр аайынча, Екатеринбургта 2017 јылдыҥ кандык айында эл-јонныҥ тоозы 1,5 млн-ноҥ ашкан.

### Кудай јаҥы
Кудай јаҥыла калада башка-башка конфессиялар бар. Тӱӱкиде кудай јаҥы бажынаҥ бир де блаашту тартыжу болбогонын темдектеер керек. Екатеринбургта эҥ ле јаан кудайлык конфессия ол православие. Бу калада Орус православный серикпениҥ Екатеринбургский ле Верхотурский епархиялары бар. Кафедральный собор болуп Троицкий собор адалат.
Онойдо ок Екатеринбургта *Международный Общество Сознания Кришны* деп храм бар.

*Орус православный старообрядческий серикпе* эки общиналу.

Калада протестант общиналар бар башка-башка деноминациялу, ол тоодо: Лютеранство, Баптизм, Адвентизм, Методизм, Пятидесятниктер ле о.ӧ.

Калада јетире јаан мусульман община бар, мечеттер једишпейт: эмдиги ӧйдӧ калада 2 јаан эмес мечет бар, бу јуукта база бир мечет Екатеринбургтыҥ спутник-калазы — Ӱстӱги Пышма деп калада тудулган. Кафедральный собор ло синагоганыҥ јуук јанында 2007 јылда кӱчӱрген айдыҥ 24 кӱнинде тудуларга јаткан јаан Соборный мечеттиҥ тӧзине баштапкы таш салынган, 2500 кижи бадар тӧрт минареттӱ, мынайда () ӱч башка кудайлыктыҥ тепсеҥи боло берген. Мечетти ШОС-тыҥ саммидине јетпей тудар деп пландаган, је акча-манат једишпей, эмдиге јетире тудулгалак. 2010 јылда ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱнинде Екатеринбургта Уральский муфтият тӧзӧлгӧн.

Методизм деген серикпе 2001 јылда ачылган, оны 10 јылга шыдар США-ныҥ налогтӧлӧӧчилериниҥ чодына туткан. XIX чакта тудулала, 1962 јылга јетире эски синигога болгон јерде, 2005 јылда јаҥы Синагога тудулган.

Каладагы кӧп саба кудайлык сооружениелер совет ӧйдӧ бызылган, синагогала кожо ӱч јаан деген православный храм бызылган. Богоявленский кафедральный собор (эмди оныҥ ордында *1905 јылдыҥ тепсеҥи*), Екатерининский собор (эмди — Иштиҥ темдеги ), храм-колокольня «Большой Златоуст» (Екатеринбургта революциянаҥ озо эҥ ле бийик тура болгон — бийиги 77 метр), Лютеранский серикпе ле Агару Аннаныҥ римско-католический храмы (ондый ла атту јаҥы католический храм 2000 јылда тудулган). Ӧскӧ серикпелерди складтар ла промышленный площадкалар эдип тузалангандар. Совет ӧйдӧ иштеген јаҥыс серикпе — Иоанно-Предтеченский собор. Калганчы ӧйдӧ кӧп серикпелер орныктырылып јат, 2004 јылда Успенский серикпениҥ туразы, 1943 јылдаҥ ала ондо хлебозавод № 3 турган, епархияга орныктырарга јандырылган; 2006 јылда эски чертежторло орныктырган «Јаан Златоуст» храм 2012 јылда ачылган. 2010 јылда кандык айдыҥ 17 кӱнинде калага, *пастырский визит* эдип, Святейший Патриарх Кирилл келип јӱрген.


Файл:Рязановская церковь.jpg|Свято-Троицкий кафедрал собор
Файл:Армянская церковь Екатеринбурга.jpg|Агару Карапеттиҥ серикпези
Файл:Протестантский храм.jpg|Методизм деп протестант храм
Файл:Мечеть в переулке Воронежском.jpg|Воронежский деп кош оромдо мечет
Файл:Синагога Екатеринбург.jpg|Екатеринбургта синагога


Файл:Лютеранская церковь Екатеринбурга.JPG|Агару Петр ла Павелдиҥ Лютеранство деп кирхазы
Файл:Церковь святой Анны.jpg|Римский католикалык серикпе (Агару Аннаныҥ серикпези 
Файл:Екатерининский собор Екатеринбург.jpg|Екатерининский собор 
Файл:Bogoyavlensky sobor.jpg|Богоявленский кафедрал собор
Файл:Great Zlatoust Church 2.JPG|Јаан Златоуст (орныктырылган) 


### Калыктары
2010 јылдыҥ тооалыжы аайынча Екатеринбургта кӧп сабазы орус калык јуртайт. Муҥнаҥ артык тоолу калыктар: оустар — 1 106 688 кижи (89,04 %), татарлар — 46 232 кижи (3,72 %), украиндер — 12 815 кижи (1,03 %), башкирлер — 11 922 кижи (0,96 %), марийлер — 6481 кижи, немецтер — 2383 кижи, азербайджандар — 6381, удмурттар — 2666 кижи, поляктар — 1339 кижи, белорустар — 3672 кижи, армяндар — 5271 кижи, таджиктер — 5868 кижи, узбектер — 4072 кижи, чуваштар — 2508 кижи, мордвалар — 2664 кижи, еврейлер — 4339 кижи.

Каланыҥ администрациязыныҥ јетиргениле, Россияныҥ миграциялык политиказы учун калада славян укту калыктар астаган. Була ӧйдӧ 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча Кавказ ла Орто Азиянаҥ келген калыктардыҥ тоозы кӧптӧгӧн.

## Ӱредӱлик
Екатеринбургта ӱредӱлик учреждениелердеҥ: дошкольный, текши, специальный (коррекционный), профессиональный, ортоспециальный, бийик ӱредӱ ле *ӱзеери*. Эмдиги ӧйдӧ кала Россияда јаан ӱредӱлик тӧс јерлердиҥ бирӱзи.

Екатеринбургта 164 ӱредӱлик учреждение: 160 тӱште ле тӧрт эҥирги. 2015 јылда ӱредӱлик учреждениелерде 133,8 муҥ кижи, ӱренер јерлер 173 161. Каланыҥ муниципал ӱредӱлик системазында онойдо ок тергеелик дошкольный ӱредӱлик учреждениелер, тергеелик дошкольный учреждениеде, каланыҥ јаказында су-кадык орныктырар лагерьлер ле тӱште јӱрер муниципал су-кадык орныктырар учреждениелер.
1914 јылда јаан изӱ айдыҥ 16 кӱнинде калада баштапкы вуз — Уральский горный институт императора Николая II (эмди Уральский государственный горный университет) ачылган. 1930 јылда калада баштапкы Свердловский энергетический техникум связи (эмди — Уралда техническалык связь ла информатиканыҥ институды) ачылган. Баштапкы университет Екатеринбургта *Совет народных комиссаров РСФСР-дыҥ* декреди аайынча ачылган, ого 1920 јылда ӱлӱрген айдыҥ 19 кӱнинде В. И. Ленин кол салган — А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Уралда тергеелик университеди (эмди — Уралда федерал университет). 1979 јылда Уралда СССР-да баштапкы инженерно-педагогический кадрлар белетеер вуз — Свердловский инженерно-педагогический институт (эмди — Российский тергеелик профессионально-педагогикалык университет) ачылган.

Россияда ӱренип чыккан кадрларыныҥ квалификациязыныҥ бийик чыҥдыйыла Екатеринбургтыҥ университеттери баштапкы јерлерде, ороонныҥ башкарузында ьбу вузты божоткондор кӧп, Екатеринбургтыҥ вузтары јаҥыс ла Москва ла Санкт-Петербургтыҥ вузтарыныҥ кийнинде турат. Эмдиги ӧйдӧ калада 20 государственный вуз иштейт, мында ӱренип турган студенттердиҥ бастыра тоозы 140 муҥ. Калада 14 государстволык эмес вуз, ол тоодо бир муниципал учреждение — *Екатеринбургская академия современного искусства*, бир серикпелик — Екатеринбургский духовный семинария. Онойдо ок Екатеринбургта *Уралда тергеелик архитектурно-художественный академия* иштейт.
2011 јылдыҥ кӱӱк айында *Уралда тергеелик университет* ле *Уралда тергеелик техническалык университет* тӧзӧлгӧн, Уралда Россияныҥ јаан деген вузтарыныҥ бирӱзи — Б. Н. Ельцинниҥ адыла адалган Урал федерал университет. 2016 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде университетте 35,3 муҥ студент, 2,95 муҥ ӱредӱчилер. 2015 јылда бюджет 9,1 млрд салковой болгон, билим-шиҥжӱ ле опытно-конструкторский иштердиҥ кеми — 1,6 млрд салковой. 2021 јылдыҥ чодыла УрФУ студенттердиҥ тоозыла Россияда јаан вузтардыҥ бирӱзи, телекейдиҥ вузтарыныҥ рейтинги аайынча ол 351-чи јерде *QS World University Rankings*. Бичимелдердиҥ тоозы *Web of Science*-ниҥ базазында јыл туркунына муҥга шыку.

### Билим
Тӱӱкиде Екатеринбург Россия ичинде јаан билим-техникалык потенциалду, учуры јаан билим тӧс јер болуп јат. Мында президиум ла 20-неҥ артык институт 66 билим-шиҥжӱ институт ла 30 вуз. Билим шиҥжӱ иште 8,9 муҥ кижи. 2016 јылда Екатеринбург телекейлик инновационный рейтингке кирип, Innovation Cities Global Index 2015, 220 јерде турган. Россия калалар ортодо рейтингте 3 јерде болгон, Москва ла Санкт-Петербургтыҥ кийнинеҥ.

Екатеринбургта Тергеелик эмес коммерциялык эмес билимниҥ секторында спонсорлордыҥ болужыла 1991 јылдаҥ ала
Демидовтыҥ институды иштейт, ол Урал аайынча гуманитар шиҥжӱлер ӧткӱрет.

## Эмчилик
Екатеринбургта эмчиликтиҥ муниципальный, областной ло федеральный учреждениелери иштейт. 54 больница, 18 200 јерлӱ, 272 амбулаторно-поликлинический учреждение, 156 стоматологический клиника ла кабинет. Кезик эмчилик учреждениелер билим-шиҥжӱ ууламјылу институттарла јаба иштейт, темдектезе, фтизиопульмонологияныҥ НИИ, В. Д. Чаклинниҥ адыла адалган травматологияныҥ НИИ, дерматология ла иммунопатологияныҥ НИИ, Уральский государственный медицинский университет ле о.ӧ.

## Культура
Екатеринбург Уралда федерал округтыҥ культуралык тӧс јери. Калада 50-неҥ артык библиотека иштейт. Јаан деген библиотекалык организациялар — В. Г. Белинскийдиҥ адыла адалган билим библиотека, библиотекалардыҥ муниципал биригӱзи, ого 41 библиотека кирет, ол тоодо А. И. Герценниҥ адыла адалган тӧс библиотека.

Калада 50-неҥ артык башка-башка музейлер бар. Екатеринбургта музейлерде уникал коллекциялар бар; јуранар кеендиктиҥ музеинде орус живопись ле невьянский иконаныҥ (бу јерде иконописьтиҥ школы, старообрядчествоныҥ јаҥжыгулары аайынча) јуунтызы база бар. Мында ла Телекейлик парижский кӧрӱде 1900 јылда сыйлар алган экспонат — каслинский чугунный павильон бар. Таш кезер ле ювелир кеендиктиҥ тӱӱкизиниҥ музеинде ювелир јарангыштардыҥ ла таштаҥ эткен эдимдердиҥ јуунтылары бар. Уралдыҥ бичиичилерине учурлалган музейде Мамин-Сибиряк ла Бажов, П. П. Бажов керегинде кӧрӱлер тургузылган. Эрнст Неизвестныйдыҥ музеи. *«От великих потрясений к Великой Победе ([[1917]]—[[1945]])»* ле *«Россия — моя история ([[1945]]—[[2016]])»* деп кӧрӱлер ле ороонныҥ ӧзӱми ле Свердловскй область ла Уралдыҥ тӱӱкизи кӧргӱзилген.
Екатеринбург — Россияда театрал јаан тӧс јерлердиҥ бирӱзи, театрлардыҥ тоозыла Россияда ӱчинчичи јерде турат, Москва ла Санкт-Петербургтыҥ кийнинеҥ. Театрлардыҥ ӧзӱмине јуу ӧйинде эвакуацияда болгон МХАТ, Совет Черӱниҥ тӧс театры јакшы салтарын јетирген. *Калада Екатеринбургский государственный академический театр оперы и балета, Свердловский государственный академический театр музыкальной комедии, Свердловский государственный академический театр драмы, «Коляда-театр», Екатеринбургский муниципальный театр юного зрителя, Екатеринбургский муниципальный театр кукол кӧнӱ иштейт*. 2020 јылда *Екатеринбургский государственный академический театр оперы и балета* «Золотая маска» деп фестивальда тӧрт сый алган, ол тоодо *Лучший оперный спектакль* деп баштапкы сый келишкен.

Калада киноиндустрия јакшы ӧзӱм алынган. 1943 јылда Свердловский киностудия ачылган, бир јылдаҥ баштапкы художественный фильм — кӱӱлик кинокомедия «Сильва (1944)» бӱткен. «Лоранж» деп баштапкы кинотеатр Екатеринбургта 1909 јылда ачылган. Эмди Екатеринбургта 20-неҥ артык кинотеатр. Эҥ јааны — «Космос» (киноконцерт театр).

Екатеринбургта В. И. Филатовтыҥ адыла адалган тергеелик цирк каланыҥ тал ортозында турат, Исеть сууныҥ кӱнбадыш јарадында. 2012 јылда Екатеринбургта цирк «Лучший цирк года» деп номинацияда Шаривари деп сыйдыҥ лауреады болгон.

Калада эмдиги ӧйдӧ зоопаркта 1000-наҥ артык 350 бӱдӱм тындулар. Куштарлу павильондор, экзотикалык тындулар, обезьяндар, азулу тындулар ла слон ло о.ӧ. Зоопарктыҥ текши јери 2,7 га.

## Экономиказы

### Текши айалгазы

Екатеринбург — телекейде јаан экономикалык тӧс јерлердиҥ бирӱзи. City-600 чодыла (глобал ВВП-ныҥ 60 % бӱдӱрип турган 600 телекейлик калалардыҥ) тоозына кирет. 2010 јылда консалтинговый компания Екатеринбургтыҥ валовый продуктын 19 млрд доллар деп чотогон (2025 јылга јетире 40 млрд-ка једер учурлу деп компания чотойт).

Екатеринбург совет ӧйдӧ Челябинск ле Пермь Уральский промышленный узел болгон, экономиказы 90 % промышленный кала болгон (90 %-ти оборонный производстводо болгон).

Екатеринбургтыҥ алдындагы јааны Аркадий Чернецкийдиҥ амадаганыла эмди мында складское хозяйство, транспорт, логистика, телекоммуникациялар, финансовый сектор, саду ла о.ӧ. ӧзӱм алынган. Экономико-географ Наталья Зубаревичтиҥ шиҥдегениле эмдиги Екатеринбург промышленный специализациязын јылыйтарга јеткен.

2008 јылдаҥ 2010 јылга јетире, РБК-ныҥ версиязыла Екатеринбург Россия калаларыныҥ ортозында инвестиционный јилбӱлӱ калалардыҥ рейтингинде ӱч лидердиҥ тоозында.

### Промышленность
Екатеринбург тӧзӧлгӧнинеҥ ле ала јаан промышленный тӧс јер болгон. XVIII чакта тӧс отрасли темир кайылтары ла темир сулаары болгон, XIX чакта машиностроение табылган, XIX чактыҥ экинчи јарымында јеҥил ле аш-курсак (анчада кулур јазаар) промышленность ӧзӱм алынган. Производствоныҥ база бир ичкерлегени индустриализацияныҥ ӧйинде болгон — бу ӧйдӧ калада завод-гиганттар тудулган, уур машиностроение ӧскӧн. Ада-Тӧрӧл учун Уду јуу тушта Свердловскка алтан кирези предприятие эвакуацияга Орто Россия ла Украинадаҥ келген, оныҥ учун мында производственный мощностьтор тыҥып, Уралда промышленностьто јаҥы отрасльдар ачылган.

Эмдиги ӧйдӧ Екатеринбургта 220-теҥ артык јаан ла орто предприятиелер бар, эҥ кӧби производствоныҥ брабатывающий сферазында — 197. 2015 јылда бойы белетеген товарлардаҥ 323 288 млн салковойго аткарылган. Производство отрасльдар аайынча мынайда бӧлинет: Металлургия ла металлообработка — 20,9 %, аш-курсак производство — 13,3 %, Электротехникада электрооборудование, электрон ло оптический оборудование — 9,2 %, транспортный машиностроение — 8,4 %, Машиностроение — 6,4 %, химический производство — 5,5 %, металл эмес минерал продукттар — 3,7 %, резин ле пластмасс эдимдер — 2,8 %, целлюлозно-бумажное производство, полиграфия — 0,5 %, оноҥ до ӧскӧ — 29,3 %.

Калада бир канча јаан орус промышленный компаниялардыҥ штаб-квартиралары бар — «МРСК Урала», «Энел Россия», «Сталепромышленная компания», «Русская медная компания», концерн «Калина (компания)», «НЛМК-Сорт», «ВИЗ-Сталь», «Группа Синара», «Уралэлектротяжмаш», «НПО автоматики имени академика Н. А. Семихатова», «Уральский завод тяжёлого машиностроения», «Русагро, Жировой комбинат», «Форэс», кондитерское объединение «Сладко», «Машиностроительный завод имени М. И. Калинина», «Уралхиммаш» ло о.ӧ..

## Кереестер

### Архитектура
Екатеринбург бажынаҥ ала архитектуразын кичееп, тураларын пландап јазаган кала болуп јат. Француз Арк-э-Сенан, Клод-Никола деген калалардаҥ 27 јыл озо тудулган. Ол тӱӱкиде баштапкы *Идеальный промышленный кала* болгон.
XIX чактыҥ баштапкы јарымында калада классицизм јол алынган. Екатеринбургта усадьбалар, флигельдер, службалар, английский парктар тудулган. Орус классицизм аайынча генерал В. И. Глинканыҥ резиденциязы , Расторгуев ле Харитонов, Казанцев, Рязанов, Ошурков ло о.ӧ. којойымдардыҥ јурттары тудулган. Ол тушта каланыҥ бӱдӱмин јарандырар јаан ишти архитектор Михаил Малахов ӧткӱрген (1815—1842). Ӱстӱги-Исетский завод ло Ново-Тихвинский монастырдыҥ ансамбльдарын ол јазаган.

1960-чы јылдарда типовой застройка ӧзӱм алынып, тӱҥей тура-комплекстер кӧптӧгӧн. Индивидуал проектле туралар каа-јаа ла тудулатан: Космос (киноконцертный театр), Јииттердиҥ ӧргӧӧзи ле Дворец народного творчества .

2010-чы јылдарда Екатеринбург бийиги 1189 м () тура тудуп баштаган. Ол тоодо 20 небоскрёб, эҥ бийиги — башня «Исеть», бийиги 209 метр. 2020 јылда Россияда Норман Фостердиҥ бир проекти бӱткен — штаб-квартира РМК.

Сӱрекей јараш архитектуралу туралар Севастьяновтыҥ туразы — ӧргӧӧ, (1860—1866, арх. А. И. Падучев). Тарасовтыҥ јурты — эски таш туралардыҥ бирӱзи. Расторгуев — Харитоновтордыҥ туразы — 1794—1836 јылдарда тудулган, архитектор Михаил Малахов. Горный башчыныҥ туразы — XIX чактыҥ бажында тудулган, архитектор М. П. Малахов. Железновтыҥ јурты, (1892—1902 ј.ј.), архитектор А. Б. Турчевич. Коробков којойымныҥ туразы (архитектор М. П. Малахов).

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Литература
* 
* 
* Дмитріев-Мамонов А. И., Здзярский А. Ф. *[[:commons:File:Путеводитель по Великой Сибирской железной дороге, 1900.djvu|Путеводитель по Великой Сибирской желѣзной дорогѣ]]. Изданіе [[Министерство путей сообщения Российской империи|Министерства путей сообщенія]]* (с 2 фототипіями, 360 фототипогравюрами, 4 картами Сибири, 3 планами городовѣ) // СПб: Товарищество художественной печати. — 1900. — 600 с. (С. 127—131).
* 
* 
* 
* 
*  
* 
*  
* 

## Ајарулар

## Тайантылар