Сары-Кӧкши

**Сары-Кӧкши** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Сары-Кӧкши, .

## Физико-геграфиялык темдектери

### Геграфиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Чаптыган, Байгыр, Кара-Кайа, Урчын, Сугул деп сын тайгалардыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши сууныҥ орто агынында, Сарыбалкаш суула бириккенинде, оҥјараттай, кара агаштыҥ ортозында турат. 

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 571 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыска јай ла узун, соок, карлу кыш, салкын бийик кӱрттер шуурат. Кӱрттердиҥ бийиги 2-3 метрге једет.  Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигинеАлтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет. Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.
Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп тӱжӱм, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер бар, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Тӧс, Меесте, Олјондо.

## Тӱӱкизи
Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Јуртты тубалар тӧзӧгӧн, Сары-Кӧкши (Никольский) јурт болгон. 1895 јылда (ӧскӧ јерде 1885 јылда).
Л. И. Огородов деп мещанин кижи мӱргӱӱлдиҥ туразын туткан, бу тура Алтай духовный миссияныҥ Кебезенде бӧлӱгиниҥ болзын депјӧптӧлгӧн. Јурт ыраак јерде болгоныла, улузы ас учун, мӱргӱӱл тураныҥ јааны болуп миссионер-священник иштеген. 1910 јылдаҥ ала школ иштеп баштаган. Эҥ ле озо јурт тубалардыҥ Тӱштӱк (инородный) волости (Тӱштӱк инородный управаныҥ) болгон, ол керегинде 1629—1630 јылдардыҥ орус ясачный бичиктеринде айдылган. Тӱштӱк волость Јаш-Тураныҥ округыныҥ Том-Турада губерниязына кирген.

19 чакка јууктай мында Никольское сельское общество боло берген. 1913 јылда тургун калык админстрациялык солӱнталар эдерде, алдында болгон Южный волостьтыҥ ордына Паспауулдыҥ, Успенская, Ыныргыныҥ волостьторы бӧлинген. Никольское Ыныргы волостине кирген.

1920 јылда 4 августта бу јурт Успен волостьтыҥ тӧс јери боло берген. 1923 јылда Ойрот автаном область Сары-Кӧкшиде јуртсоветти јоголтоло, јуртты Тӱшкенектиҥ јуртсоведине кошкон. 1956 јылда 6 февральда бу јуртсовет ойто Кара-Кӧкшиниҥ јуртсоведи бололо, 9 айдыҥ бажынаҥ 1956 јылдыҥ 6 ноябрында Алтай крайисполком 625 темдектӱ Јӧп чыгарган. Кара-Кӧкшиниҥ јуртсоведине Јоголтып јаткан Чолушардыҥ јуртсовединиҥ бастыра јурттарын кийдирген. Тӱшкенектиҥ јуртсовединиҥ тал орто кире јурттары ойто Ыныргыныҥ јуртсоведине кӧчкӧн. Никольское јурт Кара-Кӧкшиниҥ јуртсовединде арткан.

## Эл-јон

1893 јылдаҥ ала 2010 јылга јетире эл-јонныҥ ӧзӱми

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 9 кижи болгон, олордыҥ 67 % орустар, 36 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезинде.




## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер
* Байлу туу Кара-Кайа (1313);
* Тоҥбок суу (1317);
* Кара-Суу боочы (1330).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Улагашев Н. У. (1861―1946) ― туба кайчы, Сары-Кӧкши ӧзӧктӧ чыккан, оныҥ кай чӧрчӧктӧри алтай эпостыҥ «Алтай баатырлар» деп јуунтызыныҥ 6 томына кирген.
* Тартыков, Семён Владимирович (1921 јылда чыккан — 27 января 1944 јылдыҥ чаган айыныҥ 27 кӱнинде корогон) — снайпер 1-го  12-чи гвардейский воздушно-десантный полктыҥ 1-кы батальоныныҥ снайперы (40-чи армия, 1-кы Украинский фронт), гвардии ефрейтор,  Советский Союзтыҥ  Геройы (Ленинниҥ ордени ле «Золотая звезда» деп медальдарла кайралдаткан). Каракӧкши јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында Советский Союзтыҥ Геройы С.В.Тартыковтыҥ адыла адалган јуучыл мактыҥ музеи бар.
* Наталия Черноева — туба албатыныҥ оос-чӱмделгезин јакшы билетен, чӧрчӧкчи кижи, бу јуртта 1978 јылга јетире јуртаган

## Ајарулар

## Тайантылар