Акташ

**Акташ** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Акташтыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Акташ .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Курайдыҥ сындарыныҥ тӱштӱк јанында, Кыскашту-Ойык, Кубатуру, Кара-Кайа, Кабакту-Тайга деген кырларга курчаткан, Акташ сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1350 метрге бийик. Јакалай тӱндӱк ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген.

### Климады
Климады кезем-континенлал.
Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ температуразыныҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

### Аҥ-куштары
Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсык, тийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган: боро ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат (пелядь ла форель). Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт.

### Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 24 ором: Космонавттардыҥ, Чуйдыҥ, Юбилейный, Депутатский, Пушкинниҥ, Зяблицкийдиҥ, Кузнецовтыҥ, Ленинниҥ, Фрунзениҥ, Иштиҥ, С.Моховтыҥ, Ленинниҥ, Кырында, Карла Маркстыҥ ла о.ӧ.
Чуй ӧзӧктӧ јурттаҥ Кызыл-Кырдыҥ (Красные ворота) јаныла, Чӧйбӧк кӧлдиҥ јарадыла
Улаганныҥ трагы (Чуйдыҥ трагынаҥ айрылып) оноҥ ары барат.
Јурт Чуйдыҥ трагы деп (84Р-56 темдектӱ) федерал учурлу кӧӧлик јолдо турат,
788-чи километринде.

## Тӱӱкизи
Јурт 1994 јылдаҥ ала поселок городского типа деп адалган. 1842 јылда Чихачев П. А. бу јерде ртутьту
рудалар барын тапкан. 1914 јылда Обручев В. А. оноҥ ары шиҥдеп кӧргӧн. 1925јылда Нехорошев В. Н.
геологиялык ӱлекерлер (карталар) тургускан. 1942 јылда, јууныҥ ӧйинде, Россияныҥ ртуть алар јерлерин
ӧштӱлер туй алып ийерде, Акташтыҥ рудниги иштеп баштаган. Озо ло баштап артель иштеген, оноҥ ол
государственный предприятие боло берген. Онойып мында Акташтыҥ рудоуправлениези ачылган.
Јуртта рудникте иштеген улуска эки кат туралар тудулган. Јурт оноҥ ары ӧскӧн.
Эмдиги ӧйдӧ рудник бызылган, иштебейт. Рудникти электрокӱчиле јеткилдеерге, 1960 јылдарда Чуйдыҥ суузында Акташский ГЭС тудулып баштаган, је иш учына чыкпай туруп калган. 2003 јылдыҥ јерсилкинижинеҥ улам
Акташ јуртта таҥынаҥ улустыҥ туралары ла админстрациялык обьекттер бызылган.
Школды 2010 јылда орныктырып јазаарда, ойто иштеп баштаган.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Телеҥит, алтай, орус улус јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3356 кижи болгон, олордыҥ 64 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* кӱӱлик сургал;
* библиотека;
* культура байзыҥы;
* эмчилик;
* стадион;
* магазин −5;
* пекарня −2;
* конор тура −4;
* турбаза −6;
* АЗС;
* СТО;
* пилорама −3.


## Экономиказы
Туризм, јылкы азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1694). (1975 ј., Ст. Моховтыҥ оромы,19).

### Археологиялык
* Ташта јурамалдар (1674);
* Мӧҥкӱсалгыш (1741);
* Јебрен корум (1723);
* Јебрен јурт (поселение, 1593);

### Ар-бӱткендик
* Боочы Акташ-Улаган (1705);
* Байлу туу Кызыл кыр;
* Аржан суу Кабак-Тайгада (1625).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте".

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Памятник воинам-землякам в Акташе.jpg|Акташта јуучыл-јерлештерге кереес 
Файл:Акташ. Мемориал ВОВ.jpg |Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес
Файл:Chuysky Trakt in Ulagansky District.jpg | Акташ ла Курайдыҥ ортозында Чуйдыҥ трагы
Файл:Children in Aktash (Altai).jpg |Акташ
Файл:Акташская ГЭС - 1.jpg | Акташ. Эски ГЭС
Файл:Акташский ретранслятор.jpg | Акташта ретранслятор
Файл:RedGate 0281.jpg |Улаганский тракт, Красные ворота


## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
* Улаган.
* Улаган. Алтай туристский.
* Акташ.
* Почтовые индексы Улаганского района Республики Алтай
* Владимир Путин готов профинансировать окончание строительства школы в Акташе