Майма аймак

**Майма аймак** () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 
Администрациялык тӧс јери — Майма јурт.

## Физико-географиялык темдектери
### Географиязы
Майма аймак Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде јадат. Оныҥ јерлери тӱндӱк јанынаҥ Алтай кырайла кыйулажат, тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Чоо аймактыҥ јерлериле, тӱштӱк јанында Чамал ла Шабалин аймактарла кыйулажат. Јаан суудардаҥ мында Майма ла Кадын суулар тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар агып барат. Аймактыҥ јериле тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар федерал учурлу Чуйдыҥ кӧӧлик трагы Калканыҥ гран-кыйузына ууланат.

### Гидрология
Майма аймактыҥ суулары
.

# Майма () 63 км; 
# Кадын () 760 км; 
# Кичу-Ыжы () 58 км; 
# Ыны () 6 км; 
# Кара-Суу () 6 км; 
# Кичӱ Карасук () 5 км; 
# Кара-Куш () 3 км.

### Климады
Майма аймактыҥ климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ, мында ай-кӱнниҥ сыркыны бир канчага јымжак. Кыш јаан карлу, соок ло деген кӱндерде 35..40 °С болзо, јайгы тыҥ ла деген изӱ +25..35 °С болот. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 3,0 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде 39 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -42 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 4 °С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 22,05/20,09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 120, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  490 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 3,0, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер —19,2.

### Јери ле јолдоры
Майма аймактыҥ јериниҥ текши кеми  1286 кв.км.
Аймактыҥ јерин кечире федерал учурлу Чуйдыҥ трагы деп кӧӧлик јол ӧдӧт, ого коштой айрылчык јолдор ӧдӧт: Артыбаш — Кызыл-Ӧзӧк — Горно-Алтайск, Новосибирск — Барнаул — Горно-Алтайск, Чамал — Майма — Горно-Алтайск.

## Экологиязы
08.08.2016 јылддыҥ 7 айыныҥ туркунына  Байконур космодромноҥ 8 катап  ракета-носитель учкан, ол тоодо *гептил* деп коронду топливоло иштеп турган  РН «Протон-М» деп ракета. 
Аймакта  санитарноэпидемиологический айалганы кӧрӧргӧ, *экологиялык мониторинг* ӧткӱрилген.
Испытательный лабораторный тӧс јер (ИЛЦ) шиҥжӱ иш ӧткӱрген: ичер сууныҥ чыҥдыйы, бастыра сууныҥ 11 пробазы шиҥделген, ончозында ичер сууныҥ чыҥдыйы бызылбаган, гигиен-норманаҥ ашпаган.
Кӱӱк айдаҥ ала Майма аймакта ФБУЗ «Центр гигиены и эпидемиологии в Республике Алтай» деп ӧмӧликтиҥ ишчилери шиҥдеген: агын сууныҥ 2 пробазы, јердиҥ кыртыжыныҥ — 3, дикорос ло маала ажынаҥ — 7. Бастыра кӧрӱлген пробалар гигиен-норманы ашпаган

Майма аймактыҥ јеринде Ман-Јӱрек јурт јеезеде Кӧл-Јик деп јурттагы кӧлди арчыйдылар
Бу кӧл ар-бӱткендик кереес деп статусту.
Ман-Јӱректиҥ кӧлинде јӱзӱн-башка бӱдӱм куштар јӱрет, олордыҥ кезиги Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.

## Тӱӱкизи
1923 јылдыҥ кӱӱк айында Улалуда Ойрот автоном областьтыҥ волисполкомдорыныҥ башкараачыларыныҥ јууны ӧткӧн, ондо тургузылган сурактар: областьты администрациялык ла экономикалык јанынаҥ аймактарга бӧлиири.
Бар волостьторды јаанадар деп јӧп чыгарган: Майма волостько Имеринская (Ингурек ле Ӱстӱги-Куйум јурттар јогынаҥ), Паспауулдыҥ волостинеҥ Ӱстӱги-Ыжы јурт кожулган. Тӧс јер — Улалу јурт. Ойрот облисполкомныҥ президиумыныҥ  № 47 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16-чы кӱнинде  № 47 темдектӱ јӧби аайынча *волостьты* јаҥынаҥ *аймак* (монгол сӧс) эдип адаган. Майманыҥ волости Майма аймак боло берген.

1925 јылда Майма аймакта 11940 кижи јуртаган, олордын 5865 кижи эр улус, ӱй улус — 6075 кижи, орустар — 7388, алтайлар — 4572 кижи. Аймакта 9 јуртсовет болгон. Аш салар кыралардыҥ кеми 3457 десятин, аймактыҥ текши јери 130052 га болгон. Јурт ээлемдерде јылкы малдыҥ тын тоозы  — 4861 тын, соок тумчукту мал — 6074 тын, койлор — 4510 тын, эчкилер — 86 тын, марал — 2, оок мал — 12315 тын. Аймактыҥ эл-јоны јер ижиле, мал ӧскӱрер иштер эткен.

1925 јылда Аймакта «Улалинское кредитное товарищество» болгон, ол 12 јуртты бириктирген. 1926 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ1-кы кӱнинде аймакта 11 кооператив (кредит ӧмӧлик — 1, јуртхоз ӧмӧлик — 1, машинный ӧмӧлик — 2, мал азыраар ӧмолик — 1, сарју эдер артель — 3, сыр эдер артель — 1, трудгужартель — 2).

Ойрот облисполкомныҥ президиумыныҥ  1925 јылдыҥ тулаан айыныҥ 29-чы кӱнинде ӧткӧн јуунында эткен № 1 (163) темдектӱ јӧбинде айдылган: Урлу-Аспактыҥ ла Эмериниҥ јуртсоветтерин бириктиреле, тӧс јерин Эмериде эдер, Јаҥы-Улалинский ле Улалуныҥ јуртсоветтерин бириктиреле, тӧс јерин Улалуда эдер, «Республика Успенского аймака» (Чоо аймак) деп поселокты Майма аймактыҥ Кара-Сууда јуртсоведиле бириктирер.

Совет јаҥныҥ баштапкы јылдарында аймакта бир де школ јок болгон. Баштапкы коммунисттер Александр Егорович Миронов, Клара Васильевна Иванова, Александра Федоровна Ежулина, Раиса Петровна Трушкокова јаҥы јӱрӱмге баштап, *ликбезтер*, школдор, *изба –читальнялар* ачкан. 1928 јылда аймакта 13 изба-читальня болгон. Рйполитпросветкомныҥ јетиргениле 1927 јылда аймакта 4 изба-читальня, 11 кызыл-толук (Красный угол), 11 тургун библиотека, 11 кӧчӱп јӱрер библиотека, 11 *ликпункт*, 11 крестьян курстар, 4 малограмотныйлардыҥ школы, 4 ишмекчи-клуб, 1 кинопередвижка, 1стационар кино, 1дадиоустановка, 1 диапозитив фонарь. Аймакта просветительский ишле коштой коллективный ээлемдер ӧзӱп баштаган.

## Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
(Минэкономразвития России) мындый болор:
* 2024 јылда — 40,75 муҥ. кижи.
* 2035 јылда — 51,35 муҥ. кижи.

## Ук-калыктары
Майма аймакта орустар, алтайлар, телеҥиттер, тубалар ла о.ӧ. укту улус јуртайт.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр
### Јурт јеезелер
Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.

Майма аймактыҥ эл-јоныныҥ текши тоозы  2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде 34 582 кижи.

### Јурт јеезелерге кирет

## Инфраструктуразы

* Аймактыҥ администрациязы — 1;
* Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 8;
* Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 3;
* Баштамы школ — 10;
* Балдардыҥ туразы — 15;
* Кӱӱлик сургал — 1;
* Музей — 4;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Јурттыҥ библиотеказы — 6;
* Культураныҥ байзыҥы — 15;
* Јурттыҥ клубы — 12;
* Спортшкол — 1;
* Стадион — 17;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21;
* Турбаза 35;
* «Јажыл туралар» (туристтерге) 115 ;
* Магазин — 199;
* Калаш быжырар јер — 9;
* Ашкана — 9;
* Почта — 8;
* Агаш јарар эдим — 9;
* Кӧӧликтер јазаар јер — 5;
* АЗС — 20.


## Экономиказы
Майма аймактыҥ јеринде 217 саду ӧткӱрер јер, олордыҥ тогузы јон азыраар јер, 9 — калаш быжырар пекарня, 20 — АЗС.
Аймактыҥ јери агашла бай, агаштаҥ эдимдер јазаары, мал, аҥ, куш, адару тудары, онойдо ок хмель, маала-ажын, сад ӧскӱрери јанынаҥ иш ӧдӧт. Аймакта черет, кумак, той балкаш, керамзит сырье, гранит (порфира, диорит) бар.

Аймактыҥ администрациязыныҥ јетиргениле 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде јурт-ээлемде јылкы малдыҥ тоозы 1828, маралдыҥ тоозы 2660, соок тумчукткту малдыҥ тоозы 3900, кой-эчкиниҥ тоозы 1074, чочконыҥ 301, куштыҥ тоозы 9935 тын болгон.

## Ӱредӱлик
Майма аймакта 2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде школдо ӱренип турган балдарыныҥ тоозы: 4170 ӱренчик, школго јеткелек Балдардыҥ туразына (д/с) јӱрӱп турганы: 2094 бала .

## Мӱргӱӱр јер
* Христиан серкпелер — 4;
* Калбалуда аржан;
* Ман-Јӱректе аржан.

## Кереестер
### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 7;
### Археологиялык
### Ар-бӱткендик
* Ман-Јӱректиҥ кӧли;
* Талдуныҥ куй таштары (Тавдинские пещеры);
* Аржан-Суу;
* Калбалуныҥ аржаны.

## Јарлу улузы
* Улагашев Н.У. (17 марта 1861 — 30 января 1946) — Туулу Алтайдыҥ эл кайчызы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1936).
* Чевалков М.В. (1817—1901) — баштапкы алтай бичиичи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи-миссионер, баштапкы алтай букварьдыҥ тургузаачыларыныҥ бирӱзи (1868), алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи.
* Хохолков В.Ф. (03.06.1938, Ойрот-Турада — 2008, Улалуда) — кӱӱчӱмдеечи, јредӱчи, фольклорист, журналист, кожоҥдордыҥ авторы, Алтайдыҥ ленинский комсомолыныҥ сыйыныҥ лауреады (1976), Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1996), А.В.Анохинниҥ сыйыныҥ лауреады (2002) .
* Эдоков  И.П. (10.10.1927—25.07.2006) — ӱредӱчи, тӱӱки билимдердиҥ кандидады (1973), Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944-1945), «За Победу над Японией» деп медальла кайралдаткан. Горно-Алтайский государственный педагогический институтта баш преподаватель, КПСС-тыҥ тӱӱкизиниҥ ле философияныҥ кафедразыныҥ доценти, 1978-1987 јј. Горно-Алтайский тӱӱкиниҥ, тил ле литератураныҥ билим-шиҥжӱ институдыныҥ директоры болгон (эмди – БНУ РА «С.С.Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим-шиҥжӱ институды»).
* Немцев И. Т. (09.03.1942—18.08.2015)— спортчы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тренери, Майманыҥ ДЮСШ-да 35 јыл таскадаачы-тренер (*высшей категории*) болгон, оныҥ тӧрт спортчызы гиря спортло телекейлик маргаандарда чемпиондор болгон, Россияныҥ гиря спортло кӧп катап чемпионы (16 катап), СССР-дыҥ *Мастера спорта международного класса*, 4 катап телекейдиҥ спорт-ветерандары ортодо чемпион *«Легенда гиревого спорта»*, Олимпий оттыҥ эстафетазында факелоносец болгон («Сочи–2014»), *«За заслуги в развитии физической культуры и спорта»*, *«Отличник физической культуры и  спорта»*, орден *«Крылатого Льва»*, спортивный «Оскар» ла о.ӧ. кӧп тоолу кайралдарлу.
* Окулич-Казарина Л. В. (01.03.1896 — 08.09.1959) — селекционер-билимчи,   кой ло эчкиниҥ угын јарандырар билим-шиҥжӱ ишти Ойротский опытный зональный станцияда ӧткӱрген (ЗОС) (1937—1941). РФ-ныҥ Тергеелик сыйыныҥ билим ле техникада лауреады, эчкилердиҥ јаҥы угын тапкан билим ижи ӱчӱн алтын медальла кайралдаткан () . Кызыл-Ӧзӧктӧ бир ором оныҥ адыла адалган.
* Образцова М. Ю. (15.02.1959) — ӱлгерчи, Россия бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (2002).
* Гайсина Н.Н. (05.07.1948) — журналист, ӱлгерчи, Уральский госуниверситет божоткон, доцент (1974), «Звезда Алтая» газеттиҥ редакторы (2000-2003), Россия журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1981), РФ-ныҥ печатьиниҥ Министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Biriuzovaya Katun. Zero Mile. Нулевой километр, Майминский район республика Алтай - panoramio.jpg|Алтай Республиканыҥ, Майма аймак, Нулевой километр
Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (11).jpg| Кадынныҥ алтыгы агыны
Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (7).jpg| Кадын јайдыҥ бажында
Mayminsky District, Altai Republic, Russia - panoramio (10).jpg| Суу кирӱ
Manzherok Altay Russia (158916371).jpeg|Ман-Јӱрек


## Ајарулар

## Тайантылар
*  Официальный сайт Майминского района