Ӱлегем

**Ӱлегем** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ӱлегемниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Ӱлегем — улу кем, јаан ӧзӧк .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ колтыгында, Кичӱ Ӱлегем сууны экијандай турат. Айландыра тайгалары: Кадрин, Сымылты. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 938 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар
. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын (), боро ылаачын (), мечиртке (), ылаачын ().

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Јараттай, Тӱндӱктей, Тӧс, Тӱштӱктей.

Јурт «Чуйдыҥ трагы» Р-256 деп федерал кӧӧлик јолдыҥ јанында турат. Чике-Таман боочыныҥ ӱстине јетире 2,1 км.

## Тӱӱкизи
Јебрен корумдар ла таш бичиктер.

## Эл-јон

## Ук-калыктар
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 353 кижи болгон, олордыҥ 93 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* М. К. Бабаковтыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ;
* ФАП;
* почта.

## Экономиказы
Мал-аш ӧскӱрери (азыраары). Таҥынаҥ ээлем. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* В. И. Ленинге кереес;
* Алтайда Совет јаҥ учун корогондордыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1924 ј.,Ӱлегемге јетпей јӱрӱп);
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1054).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Археологиялык
* Јебрен мӧҥкӱсалгыш (1016,1196);
* Алтыгы Кара-Суу. Јебрен корумдар (738).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Боочы Чике-Таман, байлу (1196);
* Аржан суу (919);
* Каран-Суу (920);
* Тошту-Кобыда кара суу (922);
* Кутук-Суу (921).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Шатинов Ш. П. (5.09.1938-11.11.2009) — алтай бичиичи, ӱлгерчи, Россия Федерация ла Алтай Республиканыҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы.
* 

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»