Урлу-Аспак

**Урлу-Аспак** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Билӱлӱниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Урлу-Аспак .

## Физико-географиялык темдектер

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Майма сууныҥ коолында, арка-тууга курчаткан турат. Кырлары тыҥ бийик эмес.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 642 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары ан-кушту: айу, бору, тулку, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, орко, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, муркут, шонкор, куртук, чай, бодно, куук, уку, тарал, саныскан, карган, кускун.

### Ӧзӱмдери
Јурттыҥ јанында кырлар карагай, чиби агашла бӱркелген, јабыстай аралдарда тал, јодро, јойгон, кайыҥ, аспак, беле ле каргана кӧп ӧзӧт. Јайдыҥ бойында аркалары койу ла бийик ӧлӧҥдӱ. Јаркынду чечектер бӱдӱн јайга бой-бойын солып чечектейт: быркырууш, кӱнкајы, буланат, таҥдалай, саргай, кандык, кӱнчечек, чийне, калаш чечек, кӧкчечек. Аркалар ӧлӧҥчабында кӧйу ӧлӧҥиле сӱӱндирет, мында кулузын, пырей, комургай ӧлӧҥ, чайчечек ле о.ӧ. Кажы ла эм ӧлӧҥди јууйтан бойыныҥ ӧйи бар. Балузын, кылбыш, кызыл тазыл, алтын тазыл кижиге эм болуп, тузазын јетирет. Јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, чычырана, кӧккат, карагат ла башка-башка укту аламалар, груша ла сливалар ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Школдыҥ кош оромы, Олјондо, Куйумныҥ, Агашээлемниҥ, Майманыҥ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Кезик бичиктерде Урлу-Аспакты, Макарийдиҥ (Глухарев) болушчызы священник Стефан Ландышев тушта,јаҥы креске тӱшкен алтайлар јуулып тӧзӧгӧн деп айдылат. Је протоиерей С. Ландышевтиҥ послужной списокторында кайда да јурттыҥ ады јок, баштапкы бичилгени 1899 јылда, айдарда, Урлу-Аспак 1895—1897 јылдарда тӧзӧлгӧн болгодый, митрополит Мефодий (Герасимов) тушта.

1897 јылда Алтайский духовный миссияныҥ јамылулары јуртта мӱргӱӱр тура ла церковно-приходской школ туткан, бу школ миссияныҥ акчазына иштеген. Баштапкы ӱредӱчизи, Улалуда миссионер училищеде божоткон миссияныҥ псаломщиги Яков Игнатьевич Кумандин болгон. 90-чы јылдарда Урлу-Аспакта Јаш-Турада Бийский катехизаторский училище божоткон јиит улустар ӱредӱчи болуп иштеген.

1899 јылда Урлу-Аспак, *Быстрянский инородный управад*а болордо, 3 крестьян биле, 29 крестьян эмес биле болгон. Ондо 77 эр кижи ле 96 ӱй кижи болгон. 300 десятина јерлӱ болгон.

1911 јылда јурт 1-кы Алтай *дючин* болуп, 46 биле-айылда, 108 эр кижи, 121 ӱй кижи болгон. Јуртта 1 лавка, И. Чепкинниҥ сарју эдер заводы ла 1 часовня болгон. Бу ла јылда Урлу-Аспакта, Александровский отделениениҥ, јаҥы школ ачылган. Микишкин деп кижи Урлуаспак ӧзӧктӧ (Майма сууныҥ коолында) ссуда учун 10 процент алган.

1916 јылда Урлу-Аспакта бир классту школдо, Александровский станда Мавра Кодялонова деп ӱредӱчи иштеген, ол Чамалда эки классту школды свидетельстволу божоткон. Мында 10 уулчак ла 7 кызычак ӱренген.

1926 јылда Урлу-Аспак јуртта 67 ээлем болгон, мында орус 148 эр кижи, 156 ӱй кижи јаткан.
1925—1927 јј. Урлу-Аспактаҥ Улалу јаар 50 кубический сажень агаш тартылган.

1944 јылдаҥ ала школдыҥ директоры болуп Урлу-Аспакта Федор Артемьевич Салбашев иштеген.

На 1 июля 1977 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинеҥ ала, администрациялык бӧлӱгени аайынча, Урлу-Аспак Майма аймактыҥ, Билӱлӱде јурт Соведине кирген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 387 кижи болгон, олордыҥ 27 % орустар, алтайлар 72 % ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы

* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* почта;
* стадион;
* магазин;
* турбаза;
* «Алтай — Resort» (АФК "Система)


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала отургызары. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
* Јебрен јурт болгон јер (139).

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган байлу туу (46);
* Боочы Карасуу (122);
* Аржан суу (48,55 — Сучковский, 59 — Солнечный, 17 — Јӱрек, 61 — Лечебный);
* Курттукӧл ӧзӧктӧ аржан суу Эргечин (63).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи



## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар