Кайырлык

**Кайырлык** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Јолоныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кайыр кырларлу кызык ӧзӧкти Кайырлык деп адаган болор.

Кайырлык .

Кайырлык .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ чике ле ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Маргалуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Кайырлык сууныҥ јарадында турат. Јуртты эбире ӧзӧктӧр: Тајыкуш, Семисарт, Ӧргӧндӱ-арт, Куладыныҥ боочызы, Туру, Бозырташ, Сала, Ӧлӧти, Картошко кобы, Тӧргин, Колоско, Кызыл-Шыҥ, Јаајам (Кудачы) јурты, Чет, Шибе, Марггулуныҥ боочызы, Караҥуй, Кадыргат, Акјул, Кызылгатту, Содонташ, Билӱлӱ арт, Ак-сас, Тӧгӧрик, Узунтӧргин, Сулайаҥ, Шапшыктыҥ боочызы, Узун-Кырлаҥ, Сары-Чагал, Эки суу бириккени (Маргулуныҥ ла Тӧгӧриктиҥ суулары Кӧк-Суу јаар, Кастактудӧӧн агып тӱжет), Балкашту, Борбок, Јалбагаш, Беспаскыр, Ойбок, Толубай, Карајӱрек, Акбоом, Јаану байлу кыр, Согонолу тайга, Улукын, Јероозы, Чичке, Карамдык. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаар Кӧксу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ јериле кыйулу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000 метрге бийик. Суулары: Семисарттыҥ, Четте тоҥмок суу, Јалбагаштыҥ суузына ӧскӧ суулар кожылып, Кайырлыктыҥ суузы башталат, Эзимниҥ суузы, Толубайдыҥ суузы, Кара-Боомныҥ суузы.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тооргы тӱлкӱ, шӱлузин, борсук, киш, тийиҥ, койон, кӧрӱк, сарас, јоонмойын, калазак, камду, агас, ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар, куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, саҥыскан, карчага, тарал, шоҥкор, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк, ылаачын, јелечи, талаҥ-келеҥ, томуртка, јелечи, бечиртке, кускун, каргаа, кӧктӧш, сымдаа, таајы, јалбагай ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чараган, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Кыйрылыктыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (), алаҥуш, комургай (), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (), чай чечек (), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ().

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Меес-јаны (), Сас-јаны (), Тӧс ором ().
«Јоло-Кайырлык» деп јолдыҥ учы, узуны 12 км. Јакалай јолдор.

## Тӱӱкизи
Јурт 1726 јылда тӧзӧлгӧн.
Алтайдыҥ јети јайзаҥы јуулыжып, Елизавета Петровна, бала каанга, баштану бичикти Кайырлыкта тургузып аткарган. Оны керелеген бичиктер Том-Тураныҥ архивтеринде бар. 30-чы јылдарда мында «Јаҥы јол» деп колхоз болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде колхозтыҥ јааны болуп Упаева Е. И. иштеген. Горно-Алтайсктыҥ автоном облазыныҥ СССР-дыҥ Верховный Совединиҥ баштапкы депутады болгон. Кийнинде Кеҥиниҥ совхозыныҥ 6-бӧлӱги болгон, 1967 јылда Јолоныҥ совхозыныҥ 3-чи бӧлӱги (фермазы) боло берген.

## Эл-јон

## Ук-калыктар
2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 226 кижиниҥ 100 % алтайлар.

Окылу тил: орус, алтай

## Инфраструктуразы

* Кайырлыктыҥ баштамы школы.
* јурттыҥ клубы
* библиотека
* магазин
* эмчилик
* балдардыҥ тышкары ойноор спортплощадказы


## Экономиказы
Мал ӧскӱрери јылкы, соок тумчуку, оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык
* Мӧҥкӱсалгыш Семисарт (819,946,1098-1105);
* Ташта јурамал (947).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Кайрылык бажында тоҥбок суу. Байлу (936);
* Суу кечире Чичке деп јерде тоҥмок суулар бар;
* Тагыл (1126).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
Кайырлыкта чыккан улус:
* Агадин, Капыш Иркитович (20.05.1927 — 2009) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (01.04.1945—1945), рядовой, кайралдары: медаль «За отвагу», «За боевые заслуги»
* Адаров А. О. (1932—2005) — алтай поэт, прозаик, драмматург, кӧчӱреечи;
* Адянов К. (1915 —) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944—1946), рядовой, кайралдары «За боевые заслуги» деп медаль;
* Белешев, Владимир Николаевич (Байзыҥ) (1924—1952) — адазыныҥ ады Сабаа, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (10.02.1942—1947), ст.сержант, «За отвагу» медальла, "орден Красной Звезды"ла кайралдаткан;
* Укачин Б. У. (1936—2003) — алтай поэт ле бичиичи;
* Кукуев, Т. О. (28.02.1918 —) — капитан, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, публицист, политик, кайралдары: «За оборону Сталинграда» медаль, «За отвагу» медаль, «За победу над Германией в Великой Отечественной войне», Орден Красной Звезды (1941—1945);
* Кыпчаков, Иван Кӱндӱбеевич (10.12.1926—18.06.2006) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944—1946), рядовой, кайралдары: «Жуковтыҥ медали», медаль «За победу над Японией», орден Красной Звезды, Орден Отечественной войны ΙΙ степени, медаль «За победу над Германией в 1941—1945»
* Мадяев, Токтой Бордомолович (1918—01.12.2005) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1940—1945), рядовой, шыркалу, кол јок јанган;
* Сельбиков, Айдыҥ Тошпокович ([[1915]]—) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1945), рядовой, эки Орден Отечественной войныла Ι,ΙΙ степеньдӱ кайралдаткан
* Јажый Тогочоева (1944) — јурукчы, архитектор, дизайнер, Новосибирский архитектурный институт божоткон, прикладной искусстволо иштери ыраада јарлу: Америкада, Мексикада, Швейцарияда, Швецияда, Польшада јуруктары таҥынаҥ коллекцияларда. Всероссийский выставочный тӧс јерде «Лауреат ВВЦ» деп медальла кайралдаткан (2007, Москва). *«Лучшее произведение национального народного искусства»* деп конкурста II-чи јер (2009). «Чарующий бисер» деп выставканыҥ лауреады (Новосибирск), јуранар кеендиктиҥ дипломы (2010, Барнаул));
* Тырдаев, Улаачы Тырданович (10.10.1918—09.10.1964) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1945), рядовой, кайралдары медаль «За победу над Японией»;
* Тырдаев, Учур Майманович (1914—) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1945), рядовой, кайралы медаль «За боевые заслуги»;
* Чекушев Л. В. (1918—) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1945), Кызыл черӱге 1939 јылда барган, рядовой, кайралдары медаль «За боевые заслуги», «орден Отечественной войны Ι степени»;
* Адаров Б. О. () — журналист, Россия журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы;
* Адаров Б. О. (1941)— агроном-землеустроитель, Россияныҥ кӱндӱлӱ землеустроители.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»