Шабалин аймак

**Шабалин аймак** () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.

Администрациялык тӧс јери — Шабалин јурт.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Шабалин аймак Алтай Республиканыҥ тӱндӱк кӱнбадыш јанында кырлар, ӧзӧктӧр, јалаҥдар ортодо јадат. Мында Себи-Бажыныҥ, Чаргыныҥ ла Ануйдыҥ сын- тайгалары теҥкейет. Чуйдыҥ трагыла барып јатса, Кадынды кечире кӱрдеҥ ары, Себи-Оозы јурттаҥ аймактыҥ јери башталат. Эски Чуйдыҥ трагы Јаш-Туранаҥ ала Алтайское деп јуртты ӧдӱп, Комаровское деп боочыны ажып, Чаргы јуртка јетире келген.

### Рельеф

### Гидрология
Шабалин аймактыҥ суулары

Шабалин аймактыҥ кӧлдӧри

### Климады
Шабалин аймактыҥ климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура −54 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 02.06/30.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 87, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9.

### Аҥ-куштары
Чаргы јурттыҥ јеринде Евразияда јаҥыс мында бар *Зубровый питомник СО РАН*. Генетикалык эксперимент иштер ӧткӱрилет. Зубрлардыҥ тоозы эмди 30-таҥ бир канча муҥга јеткен.

### Ӧзӱмдери
Чаргы јуртта 1980 јылда Сибирде РАН-ныҥ бӧлӱги тӧзӧлгӧн экспериментал ээлем эмдиге јетире иштейт. Мында уникал-ӧзӱмдердиҥ коллекциязы јуулган. Бу ӧзӱмдер талайдыҥ кеминеҥ бир канча бийик айалгада (*условия высокогорья*) ӧзӱп, *адаптация генов* ӧдӧт. Селекционный эксперименттер ӧткӱрилет.

### Јери ле јолдоры

## Экологиязы

## Тӱӱкизи
Октябрьдыҥ революциязы ла Россияда Граждан јуунаҥ озо аймактыҥ јери Том-Тураныҥ губерниязында Бийдиҥ уездинде Шабалин волостько кирип турган болгон.
1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда. Областька баштап тарый 24 волость кирген, табынча олордыҥ тоозы астаган, волостьторды ойто аймактар эдип адаган, олордыҥ бирӱзи Шабалин аймак болгон.
1962—1963 јылдарда аймактар ойто райондор эдип кубулган, Шабалин аймакты јоголткон, је бир јылдаҥ оны оны орныктырган.

## Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле
(Минэкономразвития России) мындый болор:
* 2024 јылда — 14,2 муҥ. кижи.
* 2035 јылда — 14,53 муҥ. кижи.

## Ук-калыктары
Шабалин аймакта алтай, орус ла о.ӧ. укту калыктар јуртайт.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр
Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

### Јурт јеезелер
Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

Шабалин аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы 01.01.21 јылда 13714 кижи.

### Јурт јеезелерге кирет

## Инфраструктуразы

* Шабалин аймактыҥ администрациязы — 1;
* Јурт јеезениҥ админстрациязы — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 11;
* Толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 4;
* Баштамы школ — 5;
* Балдардыҥ туразы — 15;
* Аймактыҥ культура байзыҥы — 1;
* Јурттыҥ клубы — 21;
* Кӱӱлик сургал — 1;
* Аймакспортшкол — 1;
* Стадион — 20;
* Музей — 3;
* Магазин — 23;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јуртэмчиликтер — 24;
* Почта — 6;
* Агашјаргыш — 5;
* АЗС — 2;
* Кӧӧликтер јазаар јер — 2.


## Экономиказы
Аймакта экономиканыҥ бӱдӱмдери: агаш белетеш, агашла иштенери, мрамор табары, аҥныҥ мӱӱзиле иш и марал азыраары, эт-сӱт производство, јылкы мал азыраары, кой ӧскӱрери, эм-ӧлӧҥдӧр белетеери.
Аймактыҥ 38,4 % јери јурт-ээлемдерге келижет. XX чактыҥ 1990 јылдарына јетире аймак мал-аштыҥ тоозыла (јылкы мал, соок тумчукту мал, марал аҥ ла оок мал) республика ичинде ӱчинчи јерде болгон. XIX чакта јерлик аҥдарды аймактыҥ јеринде айылда азырап баштаган. Эмдиги ӧйдӧ В настоящее время на лугах Чаргыныҥ заказнигинде канадский зубрларды азырап ченелтелер ӧткӱредилер.
1930-чы јылдардаҥ ала (ХХ чакта) Москвада метрополитенниҥ станцияларын чӱмдеерге мраморло јеткилдеген. Ороктойдо месторождениедеҥ алган мраморло «Таганская» деп станция јарандырылган. Эмди карьер Чамал аймактыҥ јеринде, иштебейт.

## Ӱредӱлик

## Мӱргӱӱр јер
* Себиниҥ боочызы;
* Христиан серкпе — 1;
* Аржан суу — 4;
* Борсуганда тоҥбок суу.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јуучылдарга учурлаган кереес — 11;
* Чаргы јуртта экспериментал ээлем (Сибирде РАН-ныҥ бӧлӱги, 1980).

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик

## Јарлу улузы
* Чаптынов В. И. (1945―1997) ― политик, Алтай Республиканыҥ баштапкы башкараачызы.
* Ялатов Ш.С. (1912―1993) ― политик, СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутады (1937), Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1942), Јеҥӱниҥ парадыныҥ туружаачызы (1945), «За отвагу» медальла, Тӧрӧли учун јууныҥ ордениле, Ленинниҥ ордениле кайралдаткан.
* Барантаев Н. Т. Чоктубай (26.12.1926―1989) ― политик, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (15.11.1943 јылда призыв, ефрейтор, капитан, мл. лейтенант), «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 года» деп медальла, орден «Отечественной войны II степениле» кайралдаткан.
* Л. В. Кокышев (ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни 1933, Кумшулу ― кӱӱк айдыҥ 7 кӱни 1975, Улалу) ― алтай поэт, прозаик, драматург, кӧчӱреечи, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1958).
* Самыков, В.Т. Паслей Самык — (26.12.1938—08.11.2020) — ӱлгерчи ле кӧчӱреечи,Москвада М.Горькийдиҥ адыла адалган литинститутты божоткон (1964), СССР-дыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1971), РФ-тиҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1995), *Алтай Республика јондык бичиичизи* (2007), «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан(2013);
* Тӧлӧсов, Кӱӱгей Чырбыкчинович (кичӱ изӱ айдыҥ 4 кӱни 1937, Каспа — [[Сыгын айдыҥ 28 кӱни|сыгын айдыҥ 28 кӱни]] 2000, Горно-Алтайск) — бичиичи, публицист, критик, Москвада М.Горькийдиҥ адыла адалган литинститутты божоткон, СССР-дыҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Россия Федерацияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республика бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы
* Шабуракова С.Н. (15.03.1918—16.01.2016) —  ӱредӱчи, логопед, педагогический техникум божоткон (1936), «Отличник народного просвещения» (1938), орден «Трудового Красного Знамени» (1939), депутат Верховного Совета СССР (1946).  «Заслуженный учитель РСФСР» (1959).
* Самыков Б. Т. (20.06.1947 ) — ӱлгерчи, Москвада М.Горькийдиҥ адыла адалган , литинститутты божоткон (1975), СССР-дыҥ бичиичилер бирлигиниҥ турчызы (1984);
* Майманов А.А., Кара Майманов (16.07.1956) — артист, Алтай национал драма театрдыҥ артизи, Барнаулдыҥ культпросветучилищезинде ӱренген, Красноярский институт искусствты божоткон (1984), , «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан, Россияныҥ нерелӱ артизи;
* Майманов А. А. (16.12.1961) — артист, Алтай национал драма театрдыҥ артизи, Красноярский институт искусствты божоткон, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады.
* Уланкин Э. П. (21.07.1982) — спортчы, греко-рим кӱрешле международный класстыҥ Узы, Горно-Алтайский педагогический колледжти божоткон (2000), Телекейлик чемпионаттыҥ эки катап јеҥӱчили (Морибор,Словения, 1997) Претория (ЮАР, 1998), Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады (1998), Эл-Курултайдыҥ депутады.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Чуйский тракт в Камлаке.jpg|Чуйдыҥ трагы
File:Республика-Алтай-Апшуяхта.jpg|Апшыйакты јурт


## Ајарулар

## Тайантылар