open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ийнеген

**Ийнеген** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ийнеген — эҥиген, бӧкӧйгӧн, бажырган.

Ийнеген .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмек сын тайгалардыҥ колтыгында, Ийнегенниҥ суузы Кадынга киргенинде турат. Кайыр, каскак кырларыныҥ тӱндӱк јаны арка-јышла бӱркелген, тӱштӱк јаны куу таш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 750 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Оок аҥдар јӱрет: койон, тӱлкӱ, калазак, јоонмойын, сууныҥ кӱжӱли, јараа, кӧрӱк, кумдус, ӧркӧ, момон, сарас, агас, тийиҥ,токтонок, эрлен ле оноҥ до ӧскӧ. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Олјондо, Јараттай, Меесте, Садтыҥ, Тӧс, Колтышевтиҥ.
Јурт Чуйдыҥ трагынаҥ (Р-256) 12 км ыраагында турат.
Јуртка јетире Чуйдыҥ суузын кечире кӱр (узуны 75 м) ле Кадын кечире кӱр (узуны 141 м).

## Тӱӱкизи
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 227 кижи болгон, олордыҥ 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай

## Инфраструктуразы

* Ийнегенниҥ баштамы школы;
* эмчилик;
* магазин;
* Кадын кечире паром;
* «Ийнеген» деп туристтер амыраар јер.


## Экономиказы
«Ийнеген» деп туристтерле иштеер комплекс Кадынныҥ јарадында јурттаҥ 5 км тӱндӱктей турат.
Улус амыраар 4 база бар (2019 јыл).

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык
* Айры-Таш, јебрен корумдар (731, 871, 961, 1136, 1137);
* Ташта јурамалдар (869, 870, 871, 1014, 1033, 1034).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу (.);
* Кара суу (..).

## Јарлу улузы

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
* inegen.ru
* Инегень, Горный Алтай
Кайыҥчы

**Кайыҥчы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Шашыкманныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кайыҥ ол јымжак укту агаш. Кайыҥ .

Кайыҥчы .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтыйдыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ сын тайгаларыныҥ колтыгында, Кадын ла Сымылтыныҥ суузы бириккенинеҥ ыраак јок јерде турат. Јуртты айландыра кырлар агаш јоко јуук тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 858 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тооргы тӱлкӱ, шӱлузин, борсук, киш, тийиҥ, койон, кӧрӱк, сарас, јоонмойын, калазак, камду, агас, ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар, куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, саҥыскан, карчага, тарал, шоҥкор, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк, ылаачын, јелечи, талаҥ-келеҥ, томуртка, јелечи, бечиртке, кускун, каргаа, кӧктӧш, сымдаа, таајы, јалбагай ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чараган, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (), алаҥуш, комургай (), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (), чай чечек (), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ().

### Јери ле јолдоры
Кайыҥчы јурт «Оҥдой-Кайыҥчы» деп јолдыҥ учы. Јойу кечер кӱр бар Кадынды кечире.

## Тӱӱкизи
Кайыҥчы јурт.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
2002 јылдыҥ тооалыжыла јуртта 1 кижи болгон, 100 % алтайлар.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык объекттер Шашыкманда.

## Экономиказы
Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок (эчки ле кой) мал азыраары.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
* Тоҥбок суу ;
* Чике-Таманныҥ боочызы;
* Байлу туу Јал-Мӧҥкӱ;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Каланаков, Николай Андреевич

**Николай Андреевич Каланаков ** (—) — ӱлгерчи, поэт, прозаик, драматург ла кӧчӱреечи. Совет ӧйиндеги баштапкы алтай бичиктӧстиҥ авторы, баштамы класстарда кычырар бичиктердиҥ тургузаачызы.

## Биографиязы
Н. А. Каланаков  јылда Паспауул (Чоо аймак) јуртта чыккан. Бийсктеги катехизаторский училищени божодоло, алты јыл Алтайский Духовный Миссияда иштеген. Бойыныҥ ӧйинде Н. А. Каланаков ичкери кӧрӱмдӱ, турумкай, бичикчи улустыҥ бирӱзи болгон.

Совет ӧйдӧ  јылда ачылган педагогический техникумда алтай тилдиҥ ӱредӱчизи ле завуч болуп иштеген.

Оныҥ да учун кийнинде ол тӱрк таҥмалыкты латыньга кӧчӱрер, јаҥы таҥмалык тургузар, оныла тӧрӧл тилле ӱредӱ бичиктер белетеер амадула Новосибирск јаар атанып јат. Мында коштой јаткан байат, хакас албатылардыҥ чыгартулу улузыла (Г. М. Токмашев ла Г. Б. Бытотов) Николай Андреевич эрчимдӱ иштеген.

Ӱредӱ бичиктер тургузардаҥ озо, јаҥыс тӱрк тилдӱ, тазылы бир калыктарла текши бир терминологический сӧзлик тургузар деп шӱӱлте болгон. Је јакшынак амаду јӱрӱмде бӱтпеген. Шылтагы — ӧс калыктардыҥ эҥ артык улузын јабарлап, актуга айдуга апарганы. Олорды Сибирь калада тӱрктердиҥ бирлигин тӧзӧӧргӧ ченешкен деп бурулагандар. Анайып, Каланаковты  јылда јабарлап, айдуга апарган,  јылда јанып келерде, ойто такып апарган.
*  јылда областной издательстводо корректор болуп иштеген.
*  јылда јада калган.
*  јылда оныҥ ады акталган.
Николай Андреевичтиҥ салымын ла энчизин келер ӱйелерге чектеерге билимчи Н. М. Киндикова кӧп иш ӧткӱрген. Ол јажытту кӧмзӧлӧрдӧ иштеп, Николай Андреевичтиҥ ӧткӧн јӱрӱмдик јолын чокымдаган.

## Кайралдары

## Литература
* *М. М. Бурулова, А. В. Киндикова, Н. Н. Санина* / Алтай литература 10-чы класс. — Горно-Алтайск, 2012.
* *Киндикова, Нина Михайловна* / Литературы Сибири: опыт исследования : монография / Н. М. Киндикова.  - Горно-Алтайск : ГАГУ, 2014. - 180 с. - URL: https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/3609/read.php (дата обращения: 01.08.2023) . - Текст : электронный

## Ајарулар

## Тайантылар
Калбалу

**Калбалу** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагыныҥ Сускуныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Калба .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Калбалу деген суу Кадынга киргенинде турат. Кырда, ӧзӧктӧ, суујараттай койу агаштар ла бийик ӧлӧҥ ӧзӧт. Јурттыҥ турган јери Чуйдыҥ трагын экијандай. Айландыра койу арал ла садтар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 664 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска ла серӱӱн јай. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт.

«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 13 ором: Дворовый кош ором, Јолдо, Тӱндӱкте, Тӱштӱкте, Кайыҥду, Јалаҥда, Кӧк-јажыл, Крымныҥ, Најылыктыҥ, Амыр-энчӱниҥ, Садту, Јараттай кош ором, Тегеликтӱ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 54 кижи болгон, олордыҥ 93 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* эмчилик;
* магазин;
* турбаза.




## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Маала ажын ӧскӱрери. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган, байлу туу (46);
* Кара суу (49);
* Бабырган туу(39).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Черемшанка - panoramio (2).jpg|Калбалу јурт


## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Кан-Алтын

**Кан-Алтын** - Алтайдагы jаан ла байлык кай чöрчöктöриниҥ энчизи. Кайлаган кижи Табар Анышкинович Чачияков.
Кара-Суу (Майма аймак)

**Кара-Суу** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кара-Суу .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Карасууныҥ јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 413 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱкке кӧрӧ Алтайдыҥ тӱндӱкте јерлеринде ай-кӱн бир канча јымжак, кырлары да јабызак, кары да јаан тӱжет, тыҥ салкындар да јок. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Майма аймактыҥ тайгалары ла одоштой турган тууларда азулу јаан аҥдар јок. Оок аҥдардаҥ койон, кӧрӱк, тийиҥ, сарас, јоонмойын, јараа, кӱжӱл бар. Барынтычы куштар кезем астаган, кускун ла тейлегеннеҥ јаандары јок. Кӱӱле, боро кушкаш, кӧктӧш, томуртка, каргаа, саҥыскан, тарал, кызылтӧш, јелечи, јалбагай аралда, кырда туштайт. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Јуртты айландыра кырлардаҥ ала ӧзӧккӧ тӱжӱре карагай ла јойгон ӧзӧт. Аралда суујакалай тал, ыргай, каргана, беле, јодро, эрмен агаштар јайылган. Ӧлӧҥ-чӧби бийик болуп, јайрада ла ӧзӱп ӱадар јер. Кыска да болзо јайда јӱзӱн чечек јайылат: кӱнкаајы, отчечек, марал чечек, кандык, кӱӱктаман, саргай, таҥдалай, чийне ле оноҥ до ӧскӧ. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Јииттердиҥ, Нагорный кош ором, Тоҥмок суу, Олјондо.
Горно-Алтайск — Верх-Бийск деп јолдо турат.

## Тӱӱкизи
Јурт 1825 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 311 кижи болгон, олордыҥ 84 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* пилорама.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Маала салары. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган туу (46);
* Чарлак кыр (45);
* Туткуштыҥ кара суузы (62);
* Карасууныҥ боочызы (122).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Чевалков (Чӧбӧлкӧп) М. В. (1819—1901)- алтай литератураны тӧзӧгӧн бичиичи, кӧчӱреечи, миссионер.

## Ајарулар

## Тайантылар
Кара-Торбок

**Кара-Торбок** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Паспауулдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кара-Торбок .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Албаганныҥ, Кара-Кайаныҥ, Сугулдыҥ сын тайгазында,
Карасуктыҥ боочызыныҥ алдында, Паспауул сууныҥ бажында турат. Боочыныҥ бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 700 метрге бийик. Деремне кара туйук ӧскӧн агаштыҥ ортозында. 
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 487 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш узун ла соок, јай кыска, серӱӱн ле чыкту болот. Кышкыда бу јерде сӱреен јаан кар јаайт, кӱрттердиҥ бийиги 2-3 метрге једер аргалу. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик ле камду база Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Уйкӧс јиилектӱ, Дилевский.
Јурт «Салганду — Кара-Торбок» деп јолдо турат, узуны 8 км.

## Тӱӱкизи
Јурт 1776 јылда тӧзӧлгӧн. Волостьтордыҥ ады мында тургун јаткан јербойыныҥ улузыныҥ, тубалардыҥ сӧӧктӧриле адалган болгон — тиргеш, кергеш, јӱс, комдош, кӱзен. Кажы ла сӧӧкти јайзаҥдары башкаратан.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 6 кижи болгон, олордыҥ 83 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* Бастыра инфраструктуралык обьекттер Паспауулда.





## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер
### Археологиялык
* Нырна, јебрен стоянка, каменный век (1319);

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган, байлу кыр (1316);
* Байгыр туу (1311);
* Кара тоҥмок суу (1317);
* Боочы Тырга (1332).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Караголдыҥ јурт јеезези

**Караголдыҥ јурт јеезези** () – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.

Администрациялык тӧс јери – Карагол јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Караголдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Карагол јурт Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Урсул ла Караголдыҥ суузыныҥ бириккенинде турат. 
Јурттаҥ тӱштӱктей Теректӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ ле Туйуктууныҥ тайга сындары барган. 
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900 метрге бийик.
Јурт јеезениҥ текши јери 352,00 км². Јурт јеезеге Короты ла Бичиктӱ-Боом деп јурттар кирет. 
Јуугындагы јон јаткан јерлер: Алтыгы Талду, Боочы, Кулады, Шашыкман ла Туйакту.
Климады орто-континентал.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1077 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Караголдыҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* 2 орто ӱредӱлӱ школ;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 2 библиотека;
* 2 стадион;
* 1 культура байзыҥы;
* 1 јурттыҥ клубы;
* 2 эмчилик;
* 10 магазин;
* А.Кӧзӧрӧковтыҥ музеи;
* 2 аптека;
* 5 ашкана;
* 2 почта;
* 1 кӧӧликтер јепсеер јер (АЗС).


## Археология
Карагол (Урсулдыҥ кош суузы) Урсулга киргенине тушташ *многослойная палеолитическая стоянка [[Усть-Каракол]]* бар, археологиялык ла палеонтологический материалдары аллювиальный осадоктордоҥ турат, разрезтиҥ тӧзи болот, датируются второй половиной орто-плейстоценниҥ экинчи јарым ӧйине келижет (282—133 муҥ јыл озо),  кара-бомдо индустрияныҥ варианты ӱстӱги-плейстоценниҥ баштапкы јарымына келижет (120—50 муҥ јыл озо), усть-каракольский индустрия — ӱстӱги палеолитке (50—40 муҥ јыл кайра).

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Каракол

**Каракол** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Эликманардыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Карако́л .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Караколдыҥ кӧлдӧриниҥ јуугында турат. Айландыра Иолгоныҥ сындары, тайга-тажы койу агаштарла бӱркелген.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 831 метрге бийик

### Климады
Кыска јай ла узун кыш, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында чик јок јылу кыш болот, чаган айда тыҥ ла соок кӱндеринде температура −30 тӱшпейт, јайгы изӱ +30 градустаҥ кӧдӱрилбейт.
Климады орто-континентал.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, кайыҥ, мӧш, аспак, толоно, беле агаштар ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.

Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртка јетире коомой јолло јаҥыс ла ГАЗ-66 кӧӧлик јӱрер аргалу.

Кӧл јаар барып јаткан улусты мындый машиналу таҥынаҥ аргачылар јетирет.

## Тӱӱкизи
Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ јуртта Эликманардыҥ совхозыныҥ ишмекчилери јаткан. Олор мал ла аҥ азырап кичееген. 1993 јылда деремнеде улус јок дейле, Каракол јурт јок деп чотогон, је 2000 јылдардыҥ бажында јуртты ойто орныктырар деп аймактыҥ админстрациязы јӧп чыгарган.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Алтайлар јуртаган.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча … кижи болгон, олордыҥ .. % орустар, .. % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Эликманардыҥ јурт јеезезинде.

Каракол ӧзӧктиҥ ичинде «Беркут» ла «Аркадия» деп туристтер токтоор јерлер бар.

Мында олорго кӧлгӧ јетире баратан аттар бар.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык
* Јебрен корум (718, 699, 662).

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу(..);
* Тоҥбок суу(..).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Карлу

**Карлу** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Майманыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Карлу .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууга Кичӱ-Јул суу киргенинде, Майма јуртка јетире 1 км кире јанында турат. Айландыра ак јалаҥдарлу, кырлары чала јабызак, тӱндӱк јаны агаштарла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 254 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда бу ӧзӧккӧ јаан кар тӱжетен учун карлу деп адаган. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Коп лӧ сабазы оок аҥдар јӱрет: койон, тӱлкӱ, калазак, јоонмойын, сууныҥ кӱжӱли, јараа, кӧрӱк, кумдус, ӧркӧ, момон, сарас, агас, тийиҥ,токтонок, эрлен ле оноҥ до ӧскӧ. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке,јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 11 ором: Агашту кош ором, Кадынныҥ, Јииттердиҥ, Меесте, Проточный, Кӱнет, Тракту, Тӧс, Јараттай кош ором, Јараттай 2-чи кош ором, Ташту кош ором.
Карлу јурт Майма јуртка биригип калган, ортозы 1 км-наҥ ас. Карлуга Улалунаҥ једерге Майма ажыра айланып келер, эмезе Кыска јолло Кайас ӧзӧк ажыра боочы ажып, эмезе промзона ажыра јолды кыскартарга јараар.
Ырак јокто, бир 3 ле км јанында Алтай Республиканыҥ аэропорты, кажы ла четверг ле воскресен кӱнде самолеттор Москва калага учат.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 353 кижи болгон, олордыҥ 94 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
* аэропорт;
* магазин;
* АЗС;
* СТО;
* пилорама;
* јол (айрылчык);
* СПТУ-28.

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала ажы, азырал белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган туу(46);
* Бабырган байлу кыр ();
* Тоҥбок суу (62).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Карым

**Карым** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Ыныныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Карым .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадынныҥ оҥ јанында Бараан-Коолдоҥ туура ӧзӧк барган, ондо Карым сууныҥ јарадында турат. Јурт ичпек јакшы јерде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 891 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска ла серӱӱн, кыш соок узун. Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду). Кадын орой тоҥот, тӱштӱкте чылап тыҥ салкындар сокпойт.

### Аҥ-куштары
Карым јурттыҥ јанында кырларда јаан аҥдар јокко јуук, кезикте кеткин эликтер ӧдӧр аргалу, тӱлкӱлер бар, оок аҥдардаҥ јоонмойын, кӧрӱк, сарас, агас, кӱжӱл, чычкан, јараа, кумдус ла оноҥ до ӧскӧзи бар. Агаш аразында кӧп куштар јуртайт томуртка, кызылтӧш, кӱӱле, тарал, кӧктӧш, јелечи, јалбагай, кускун, каргаа, саҥыскан.

### Ӧзӱмдери
Јурттыҥ јанында кырлары каскак таштарлу, арка јаны карагай, мӧш, чиби, тыт, кайыҥ агашла бӱркелген. Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јииттердиҥ, Олјондо кош ором.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 88 кижи болгон, олордыҥ 75 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы

* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* экоферма;
* магазин;
* агашкезим.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Агаш белетеери. Адару тудары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Бабырган байлу туу (39);
* Карымныҥ аржаны (54);
* Куртукӧл (118).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Кастакту

**Кастакту** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кастакту .

Каскак , туу .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ, Теректиниҥ сын тайгаларына курчаткан, Казахстанла гран кыйуга јуук јерде, Кастактуныҥ суузы ла Талдура суу бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1104 метрге бийик

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда.

### Ӧзӱмдери
Айландыра арка туузы агашла бӱркелген, ачык јайым јалаҥдары малга јакшы одор, кыралары элбек. Мӧш, тыт, кайыҥ, терек, чиби, јодро, толоно, ыргай агаштар ӧзӧт. Јакшы јылда маала да ажы, јердиҥ де ажы, кыра да ажы јакшы тӱжӱмдӱ бӱдет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Олјондо, Тӧс, Јараттай.
Баштаҥул — Корымду деп јолдоҥ туура () јол 84К-7 темдектӱ, узуны 11, 516 км.

## Тӱӱкизи
Јурт 1862 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 70 кижи болгон, олордыҥ 53 % орустар, 45 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* стадион;
* турбазалар.

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, аш салары, малга азырал јазаары, агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1921 ј., администрациялык тураныҥ јанында, Олјондо ором,1)
* Граждан јууда корогон јуучыл јерлештерге кереес (1970-јј.бажы, Тӧс ором,7Б)
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1539).

### Археологиялык
* Мӧҥкӱсалгыш (1524).

### Ар-бӱткендик
* Ӱч-Сӱмер туу (1505);
* Аржан суу (1509);
* Ыйыктуныҥ боочызы (1507).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
Кееркемел

**Кееркемел (искусство)** — санат; кижи бойы сананып, чӱмдеп тапканы; кееркеде јазаганы (јураарында, кӱӱ кеелегенде эмезе чӱмдемел бичигенде).

## Литература
* Литература билимниҥ сӧзлиги. — Горно-Алтайск, 2006, 80 с.
Кемчик

**Кемчик** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Эликманардыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кемчик .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 428 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура — +4,4 градус, кейдиҥ чыгы — 66,6 % , салкынныҥ тӱргени — 1,4 метр\секундка. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.
Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет.

Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (орустап иволга), томыртка, тоорчык, топтонок (орустап свиристель), тейлеген, таралјы (орустап сойка), теке-мӱӱс (орустап чибис). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Эликманардаҥ ырак јок, тегин грунт јол.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Кемчик јурт Чамал аймакка кирген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Алтайлар јуртайт.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Эликманардыҥ јурт јеезезинде.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
### Археологиялык
* Јебрен корум (720,721,722);
* Ташта јурамалдар (703,702).

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу (..);
* Аржан суу (..).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Кергилов, Карыш Улданович

**Кергилов Карыш Улданович** (11.01.1961) — бичиичи, кайчы. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы.

## Биографиязы
Карыш Кергилов 1961 јылда чаган айдыҥ 11-чи кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Шашыкман јуртында чыккан. Орто ӱредӱлӱ школды божодоло, трактористке ӱренип, эки јылдыҥ туркунына тракторист, комбайнер, койчы болуп иштеген.

* 1979—1981 jj. черӱде турган
* 1981—1985 jj. Новоалтайсктагы јуранарыныҥ училищезинде ӱренген. Оныҥ кийнинде Шашыкманныҥ школында јуранаарыныҥ ӱредӱчизи ле самбо кӱрешле тренер болуп иштеген.
* 1999 j. Горно-Алтайсктагы Государственный университеттиҥ филология факультедин божоткон.
* 1991 јылдаҥ ала Чамалда јуртайт. Аймакта балдардыҥ јайаандык Байзыҥыныҥ директоры болгон. Эмди таҥынаҥ аргачы болуп, топшуурлар ла агаш кееркедимдер јазайт. К. Кергилов анайда ок јарлу кайчы. Гиннестиҥ бичигине кирген кайла рекордтыҥ туружаачызы.

## Јайаандык ижи
Ӱлгерлерди школдо ӱренип турарда бичип баштаган. Олор «Алтайдыҥ чолмоны» газетте, «Эл-Алтай» журналда, 1987 јылда «Амыр јурта, агару јер» деп ӧмӧлик јуунтыда, 1990 јылда А. Чынатла орток «Ӱлгерлер» деп јуунтыда јарлалган.

К. У. Кергилов 1999 јылдаҥ бери Россияныҥ бичиичилер бирлигиниҥ члени.
## Кайралдары

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Кеҥиниҥ јурт јеезези

**Кеҥиниҥ јурт јеезези** () – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык  тӧс јер - Кеҥи  јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кеҥиниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Кеҥиниҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Урсул сууныҥ јарадында турат. 
Урсулга мында Кеҥиниҥ, Талдуныҥ, Шибеениҥ, Туйактуныҥ суулары кожулат. Јурт јеезениҥ јери 81 500 га.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 800—1130 метрге бийик. Климады орто-континентал.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2037 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Кеҥиниҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* 2 орто ӱредӱлӱ школ;
* 3 баштамы школ;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 4 библиотека;
* 3 эмчилик;
* 1 культура байзыҥы;
* 3 јурттыҥ клубы;
* 8 магазин;
* 1 кӧӧликтерди јепсеер јер(АЗС);
* 3ашкана;
* 3 почта.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Кулаш ажыра кырлардыҥ бириккенинде Кеҥи јурт.jpg|Кулаш ажыра кырлардыҥ бириккенинде Кеҥи јурт
File:Кызыл-Кайа туу. Бинокль ажыра соктырылган јурук, 2013 јыл.jpg|Кызыл-Кайа туу. Бинокль ажыра соктырылган јурук, 2013 јыл


## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Коми Республика

**Коми Республика** ― Арасей Федерацияга кирип турган субъект. Тӧс калазы — Сыктывкар.

## Тайантылар
Крым Республика

**Крым Республика** — Арасей Федерацияга кирип турган субъект.

## Эл-јон

## Ајарулар

## Тайантылар
Кош-Агаштыҥ јурт јеезези

**Кош-Агаштыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе.
Администрациялык тӧс јер — Кош-Агаш. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кош-Агаштыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Кош-Агаштыҥ јурт јеезезиниҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындарына курчаткан турат. Чуйдыҥ суузына кӧп суулар кирет. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1747 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5701 кижи болгон, олордыҥ казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ ле аймактыҥ администрациялары;
* Орто ӱредӱлӱ школ —2;
* Баштамы школ — 2;
* Балдардыҥ туразы −3;
* Аймактыҥ культура байзыҥы;
* Кӱӱлик сургал — 1;
* Краевед музей;
* Библиотека;
* Аймакэмчилик;
* Стадион;
* Почта;
* Ашкана — 6;
* Конор тура — 4;
* Саду эдер јер (рынок);
* Кӧӧликтер јазаар јер — 3;
* АЗС — 3;
* «Чуйдыҥ таҥдактары» деп газеттиҥ редакциязы;
* ДРСУ;
* ООО «Энергосервис».


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
Красносельск

**Красносельск** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Ыныргыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јурттыҥ ады .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сугулдыҥ, Аккайаныҥ, Чаптыганныҥ, Байгырдыҥ сын-тайгаларыныҥ эдегинде, Ыныргыныҥ суузыныҥ јанында турат. 

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 454 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, серӱӱн, чыкту болот. Кыш узун, соок, јаан карлу, кӱрттиҥ бийиги кезик
јерде 2-3 метрге једет. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сарас, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, булан, элик, аҥ, олордыҥ тооргы, ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кийдирилген кирген. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, ӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа тӱжӱмдӱ, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 7 ором: Јалаҥду, Јаҥы, Суулу, Юбилейный, Социалистический, кош оромдор: Агашту ла Карагайлу.

## Тӱӱкизи
Јурт 1776 јылда тӧзӧлгӧн. Революциядаҥ озо мында туба калыктыҥ сӧӧктӧриниҥ адыла волостьтор, јурттар адалган болгон. Темдектезе: тиргеш, керегеш, јӱс, комдош, кӱзен. Эмдиги ӧйдӧ бу јуртта туба калыктыҥ культуразыныҥ тӧс јери бар.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 227 кижи болгон, олордыҥ 68 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* магазин.




## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер
* Урчын туу. Байлу (1315);
* Тоҥбок суу (1317);
* Орой палеолит. Јебрен јурт (1334).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Куладыныҥ јурт јеезези

**Куладыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер — Кулады јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Куладыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Куладыныҥ јурт јеезези Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Ӱч-Эҥмек јаан тайганыҥ колтугында, Караголдыҥ, Куладыныҥ, Боочыныҥ сууларыныҥ јанында турат. Климады орто-континентал. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 878 кижи болгон, олордыҥ алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ админисирациязы;
* 2 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 интернат;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 2 библиотека;
* 2 јурттыҥ клубы;
* 2 эмчилик;
* 2 стадион;
* 1 этнографиялык музей;
* 5 магазин;
* 1 пилорама.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Курайдыҥ јурт јеезези

**Курайдыҥ јурт јеезези** () – Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кош-Агаш аймагында јурт јеезе.
Администрациялык  тӧс јер – Курай. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Курайдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезениҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Курайдыҥ чӧлинде, Актуруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ сындарыныҥ ортозында јадат. Бу јер калкалардыҥ гранына јуук. Чӧлдӧ агаштар каа-јаа ла јерде ӧзӧт, ӧлӧҥ кыска, тайа-јыралар, тегенектӱ тайалар, чӧлдиҥ чычырганазы тӱжӱм берет (облепиха), кӧп саба бу сооко чыдажар агаш — ол тыт. Чуйдыҥ чӧлинде сӱреен кӧп кӧлдӧр, бого кеткин куштар кыска јайда учуп келип, уйа базат. Суугуштар, таркаттар, турналар ла о.ӧ. Ырак тайгаларында "Кызыл бичикке" кирген ас тоолу аҥдар бар: ирбис, јуҥма, јердиҥ текези. Бичикке кирбеген аҥ кужы - эликтер, марал аҥ, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, тарбаган, тооргы, ӧркӧ, агас...кезиги бийик кырларда, тайга-ташта, кезиги чӧлдӧ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1492—1497 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1374 кижи болгон, олордыҥ телеҥиттер, казактар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* Баштамы школ — 1;
* Эмчилик;
* Культура байзыҥы — 2;
* Библиотека — 1;
* Спортшкол — 1;
* Стадион — 2;
* Магазин — 4;
* Ашкана — 3;
* Турбаза 5.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Oboo-Tash 013 4074.jpg|Обоо-Таш - священное место алтайцев на 841-й км Чуйского тракта
Файл:Road in Kurai steppe (6237022349).jpg|Чуйдыҥ трагы


## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
Кызалаҥду јылдар (роман, 1967)

**«Кызалаҥду јылдар»** (орус. «Трудные годы») — баштапкы алтай тӱӱкилик роман. Авторы И. В. Шодоев.
Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези

**Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Майма аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јер — Кызыл-Ӧзӧк. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезезиниҥ јерлери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Бабырган ла Чаптыган сындардыҥ ортозында, Алтай кырайдыҥ гранына јуук јерде јадат. Айландыра кырлары койу агашла бӱркелген: аспак, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, терек, јодро, беле, тал. Мында мааланыҥ, јердиҥ ажы јакшы ӧзӱп, тӱжӱм берет: алама, груша, беле, кара-бӧкӧ, казылган, уйкӧс, јыдукара, кайаҥат, карагат, кызылгат, чычырана ла јодро. Агаш аразында оок аҥдардаҥ тӱлкӱ, койон, калазак, кӧрӱк, јорокон, тийиҥ, јоонмойын ла элик бар. Јӱзӱн куштар уйа базат баарчык, каргаа, кускун, ӱкӱ, бечиртке, кӱӱк, тарал ла торлоо. Сууда балыктар астаган да болзо, кезик бӱдӱмдер эмдиге бар : чортон, бел, јылмай, чараган, сӧлӧм.
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында ай — кӱн эмеш јымжак, чык јеткилинче тӱжер, јут-кардыҥ орто кеми 700—750 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/с болот. Чаган айда тыҥ ла соок дегени −30°, −38°, јаан изӱ айда изӱ ле деген кӱн +30°, +35°. Кыска јай ла узун кыш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 293—836 метрге бийик.

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 4376 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Јурт јеезеге кирет

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 3;
* баштамы школ — 3;
* балдардыҥ туразы — 4;
* культура байзыҥы — 1, јурттыҥ клубы — 3;
* кӱӱлик сургал — 1;
* библиотека — 1;
* спортшкол — 1;
* спортзал — 4;
* почта — 2;
* магазин — 10;
* конор тура — 2;
* турбаза — 4;
* агашээлем — 1;
* пилорама — 2;
* тӱрме.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Официальный сайт Майминского района
Кышту

**Кышту** ― алтай улус мал-ажын кышкыда тудуп, азырап турган јер. Кыштуда кышкыда јийтен ӧлӧҥ белетелип, тургузылып јат. Јайгыда кыштуда ӧлӧҥ белетеп турган ӧйдӧ мал-аш јайлуда кабырылат.