Катанду

**Катанду** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Катандуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Катанду .

Катан , туу .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмер, Сайлугем, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту сын тайгаларга курчаткан, Катандуныҥ чӧл јалаҥында , Кадын сууга Кичӱ Катанду ла Јаан Катанду деп суулар кожылган јерде турат. Јурттыҥ узуны 3 км.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 955 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар.

Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Мындый куштар јӱрет: сыҥыранчы (); бӧднӧ; каменка-плясунья, полевой конек—кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агаштардыҥ ортозында. Мындый куштар јӱрет: чарлайак, талеҥко, јелечи, ӱренчи, тайаларда; тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — јалбагай, талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы (); бӧднӧ; кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агаштардыҥ ортозында.
јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узун куйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду карагайлу аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт.

### Ӧзӱмдери
Айландыра арка туузы агашка бӱркеткен, ак јалаҥы одор болгон, кыразында аш ӧскӧн. Мӧш, терек, тыт, кайыҥ, чиби, јодро, беле ле ыргай агаш ӧзӧт. Јердиҥ кузугы, јиилеги, мешкези, эм ӧлӧҥдӧри јакшы ӧзӧр јер. Тыт, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јер ажы, маала ажы, кыра ажы јакшы јылда бийик тӱжӱм берет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 15 ором: Јараттай, Заводской, Одорлу, Совхозтыҥ, Јажыл, Наговицинниҥ, Партизанский, Меесте, Јалаҥду, Советский, Агашту кош ором, Спортивный кош ором, Јииттердиҥ кош ором, Тӱндӱк кош ором, Чӧлдӧ кош ором.

## Тӱӱкизи
Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Баштап ла бого келген беш биле байа бир «раскольниктер» деп улус болгон, тургун алтайларла јарашпай турала, је оноҥ канай да эптешкен. Революциядаҥ озо мында Бикатунский казачий линияныҥ улузы база јаткан. Казачий атаманду болгон. Граждан јууныҥ ӧйинде кызылдар казактарды јуулап, кырып, сӱрген. Арткан калгандары кытат јерине тынын алып качкан дежер.

## Эл-јон

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1094 кижи болгон, олордыҥ 80 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* кӱӱлик сургал;
* культура байзыҥы;
* ДЮСШ;
* стадион;
* библиотека;
* эмчилик;
* азралдыҥ јери (каргандардыҥ туразы, дом престарелых);
* метеостанция;
* магазин;
* конор тура;
* ашкана;
* турбаза.


## Экономиказы
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, кырада аш салары, азрал белетеери, пасекалар, сыр эдери. Агашла иштеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Озодо абыстыҥ туразы, кийнинде школ болгон, эмди музей (1551);
* Граждан јууныҥ геройлорыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1499))(Јалаҥду ором
* Тӱӱкилик памятник (1918 ј.,П. Суховатыҥ башкарган кызылгвардей јуучылдарыныҥ штабы турган тура,).
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1535).

### Археологиялык
* Ташта јурамал (1533);
* Курган. Јебрен тӱрк руникалык бичик, мӧҥӱн тажуурда (1546);

### Ар-бӱткендик
* Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505);
* Аржан суу (1509);
* Боочы Ыйыкту (1507).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Наговицин П. Н. (1924 — 06.10.1944) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы Украинский фронт, 529-чи стрелковый полктыҥ автоматчиктериниҥ ротазыныҥ бӧлӱгиниҥ командири, младший сержант, Советский Союзтыҥ Геройы.
* 

## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»