Курай

**Курай** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Курайдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот. Алтын Кӧлдиҥ Ураҥкайдыҥ тӧс калазы.

## Этимологиязы
Курай — ӧлӧҥ, комургай, кургак комургайдаҥ шоор јазап јат, .

Монголдоҥ кӧчӱрзе — «кургак јер».

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ ыйык тайгалары: Сайлугем, Ак-Туру, Кӧкӧрӱниҥ тайгалары. Јурт Чуйдыҥ суузыныҥ јанында турат. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1744 метрге бийик. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1497 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

### Аҥ-куштары
Кош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 7 ором: Алтайдыҥ, Геологияныҥ, Јажыл, Јайымныҥ, Юбилейдиҥ, Телеҥиттиҥ, ЧВТ-ныҥ переулогы.

## Тӱӱкизи
Јурт 1901 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казактар јуртайт.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* культура байзыҥы;
* стадион;
* эмчилик;
* ашкана;
* магазин.


## Экономиказы
Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм. Таҥынаҥ аргачылар.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес.(1965 ј.,Геологияныҥ оромы, 3А);
* А. Малкин деп партизан кижиниҥ мӧҥкӱзи(1957 г.).

### Археологиялык
Курайдыҥ јурт јеезезиниҥ јерлеринде археологиялык обьекттер ле байлу јерлер кӧп.
* Курайдыҥ чӧлинде Актуруныҥ ла Чуйдыҥ суулары бириккенинеҥ 6 км ӧрӧ, Ак-Туру сууныҥ сол јарадында мӧҥкӱсалгыш (1768);
* Ак-Туру — байлу туу (1984);
* Байлугем — байлу кыр (1985);
* Маашай-Бажы — байлу кыр (1991);
* Межелик — байлу кыр (1992);
* Курайдыҥ аржаны (2078);
* Боом-Бажы (2080);
* Курай јурттаҥ 10,5 км тӱштӱк-кӱнбадыштай Актуру сууныҥ орто агынында 636 башка-башка тӱӱкилик обьекттер бар «Коол-1» деп темдектӱ (2193);
* «Таш јурамалдар» Чуйдыҥ суузыныҥ сол јарадында (2213);
* Мӧҥӱн тажуурдыҥ тӱбинде јебрен тӱрк руникалык бичик, курдыҥ коргызында бичик Курай деп мӧҥкӱсалгышта болгон. Эмди Москвада тергеениҥ тӱӱкилик музейинде (2214, 2215);
* Мӧҥкӱсалгыштар Курай јурттыҥ јанында (2216—2224).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Дьенге-туу — культовый обьект (1986);
* Бака (2075);
* Тӧргин (2076);
* Барбактал (2079).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Kurai. Kosh-Agachsky District. Altai. USSR. Foto 1989..jpg|Курай 1989 јыл
Файл:Актру вершина и ледник.jpg|Актуруныҥ бажында мӧҥкӱ тош
Файл:Вид на ледник Большой Актру.JPG |Јаан Актуру деп мӧҥкӱ тош
Файл:Голубое озеро у Актру.jpg|Актуруныҥ кӧк кӧли
Файл:ChuyaBridge 013 3441.jpg|Курайда Чуйдыҥ суузы


## Јарлу улузы
* Белееков Э. К. (12.02.1947—1993) — спортчы, грек-рим кӱрешле тренер-таскадаачы.Јаш-Турада јуртхозтехникумда ӱренген, Туулу Алтайда грек-рим кӱрештиҥ тӧзӧӧчизи. Горно-Алтайский автоном областьтыҥ ла Алтай кырайдыҥ кӧп катап чемпионы, Сибирде јииттер ортодо маргаандардыҥ јеҥӱчили, СССР-да јурт јердиҥ спортсмендериниҥ маргаандарында призер, ЦС ДСО «Урожай»-дыҥ маргаандарыныҥ јеҥӱчили, «Приз Байкала» деп бастырасоюзный маргаандардыҥ кӱлер јеҥӱчили, СССР-дыҥ Геройы генерал-полковник О. И. Огородниковко учурлаган бастырасоюзный маргаандардыҥ мӧҥӱн јеҥӱчили, ЦС ДСО «Урожай»-дыҥ кӧп катап јеҥӱчили, СССР-дыҥ спортыныҥ узы.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
* galt-auto.ru сайт