Толоон

**Толоон** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Шоорноныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Толоон — толгон, толу, толтыра .

## Физико-географиялык темдектери
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийдиҥ Јалы деп тууныҥ эдегинде, Толоон суу ла Каурчак сууныҥ бириккенинде, Алтай Республика ла Кемеров областьтыҥыҥ гран-кыйуларына јуук турат. Торот, Ӱч-Сӱӱри, Аргауш, Јаан Аталык, Кичинек аталык деп кырлар эбиреде курчайт. Айландыра колый агаш ӧзӧт — кайыҥ, јойгон, карагай, аспак, кӧп јандай јымжак агаш. Тайгада улай ла састалган јерлер туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 658 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда сооктор 25..30 °C градустаҥ тӱшпейт. Кар сӱреен јаан тӱжӱп, бийик кӱрттер болот. Јайгыда тыҥ изӱлер јок, база 25..30 °C градустаҥ кӧдӱрилбейт, кей чыкту ла серӱӱн. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.

Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш () кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал.. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.

Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Суулу ором.
Јурт кечире Таштагол-Мрассу деп кӧӧлик гравийный јол ӧдӧт. Таштаголдо аэропорттоҥ Мрассу деп јуртка, ӧскӧ јакалай турган шорлордыҥ јурттарына Ми-8 деп вертолет учат. ООО «Аэрокузбасс». Аймактыҥ тӧс јурты Турачакка ла республиктиҥ ӧскӧ јон јаткан јерлерине једер јол јок.

## Тӱӱкизи
Јурт 1855 јылда тӧзӧлгӧн. Озодоҥ бери мында алтын каскан јер. Качан јолды јазап баштаарда, јурт јаанап, ӧзӱп баштаган.
Эҥ ле озо таҥынаҥ старательдер алтын бедреген. 1881 јылда колежский советник П. Д. Мальцев промышленный компанияныҥ јааны јуртка јада берген.

Совет ӧйдӧ бу Чаныштыҥ јуртсоведи болгон, оноҥ оны Майсктыҥ јуртсоведине кӧчӱрген.

1968 јылдыҥ кочкор айыныҥ 29 кӱнинде бу јуртка телефон табылып, связь ачылган. Табынча мында школ, эмчилик, јурттыҥ клубы ачылган. Јурттаҥ ырак јок алтынныҥ приисктери иштеген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта чалкандулар ла шорлор јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 101 кижи болгон, олордыҥ 45 % орустар, 47 % шорлор ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (чалкандулар).

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Майскийдиҥ јурт јеезезинде. Лесхоз.

## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Археологиялык
* Ташта јурамал . Куру Толоон суу (1302)

### Ар-бӱткендик
* Бийдиҥ Јалы туу. Байлу боочы (1303);
* Аржан суу (1279).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар