Јоло

**Јоло** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Јолоныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Јоло — Јоло деп куш.

Јоло .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јоло јурт Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Себи ле Теректӱ деп сындардыҥ ортозында Кайырлык ла Тоботой суулардыҥ бириккенинде, Урсул сууныҥ башталганында турат. Теректиниҥ сындарын ашса, Кӧксу-Оозы аймактыҥ јерлери башталат. Бӧрӧзӧк, Тожоҥ, Тӱмечин, Кара-Боом, Сары кобы, Тоотой, Мӱркӱттӱ, Улукын, Кызылташ, Јер боочы, Кабайлу межелик. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1122 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥ-кушту: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, ӧркӧ, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, мӱркӱт, шонкор, кӱртӱк, чай, бӧднӧ, кӱӱк, ӱкӱ, тарал, саҥыскан, каргаа, кускун, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ.
Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан.

### Ӧзӱмдери
Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 12 ором: Олјон, Трактта, Арка-Јаны, Кайырлык, Табар Чачияковтыҥ, Меесте, Јииттердиҥ, Агаш-аразында, Почтаныҥ, Тонмок-Суу, Туйук деп кош ором.
Јуугында јурттар Кайырлык, Кор-Кобы, Кеҥи. Јабаганныҥ боочызы киреде Кан-Оозы аймактыҥ гран-кыйузы башталат. Боочыныҥ ары јанында Јабаган јурт. Јанында Кеҥи — Кан-Оозы деп кӧӧлик регионал јол ӧдӧт.

Јурт «Кеҥи — Кан-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
Кор-Кобынаҥ Јолого јетире 7 км, Кайырлыкка јетире 12 км, Јабаганныҥ боочызына јетире 16 км.

## Тӱӱкизи
"Томский губернияныҥ јон јаткан јерлериниҥ 1882 јылыныҥ бичиктеринде " Јоло керегинде не де бичилбеген. «1899 јылдыйында» база јок.

Је "Сибирский кырайдыҥ јон јаткан јерлериниҥ списокторында " 1928 јылда Јоло јуртты 1626 јылда тӧзӧлгӧн деп бичилген. Бу јылды кайдаҥ алган деп эмдиге јетире јарт јок.
Озогы бичиктерде Урсул эки суу: Кайырлык ла Јоло биригип бӱткен, Урсулга Карагол, Короты ла кӧп тоолу кичинек суулар кирген деп айдылган.
XIX чактыҥ учында Урсул ичинде кӧп алтайлар јаткан. 1755 јылда Јоло сууныҥ ичинде майман јайзаҥдар ла тодош сӧӧктӱ Намкы Малаевтиҥ јеринде Јоло Кайрылык Семисарт јурттар ортозында Кара-бомноҥ ыраак јокто јайзаҥдар Сала деп јерде циндердиҥ табаруларына канай удурлажар деп шӱӱшкен.
Намкы Малаевтиҥ тодоштордыҥ отогы ортодо јаан отоктордыҥ бирӱзи болгон. Јайзаҥдар черӱ јуур, удурлажар деп шӱӱшкен, је удабай, бир канча јеҥдиртиштиҥ кийнинеҥ алтайлардыҥ черӱзи јайрадылган.

1757 јылдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 20-чи кӱнинде темичи Јаҥжыйакка Јаш-Туранаҥ јуу-јепселдерлӱ 25 кижилӱ поручик Ф. Заливин келген. Јаҥжыйак Јаш-Тура барарга мойношкон, јасакчы да болзом, бойымныҥ ада-ӧбӧкӧмниҥ јеринеҥ барбазым деген. Старшина Ибель база онойдо ок айткан.

Мында јаткан алтайлар XIX чакта јайлу-кышту јерлерди теҥнеҥ ӱлежетен болгон.
Кайырлыкта Кулја байдыҥ уулдары Манјы ла Аргымайдыҥ аҥ азыраар јерлери болгон (27 јоон ло 7 оок аҥ болгон).

1897 јылда Манјы ла Аргымай Кулјындардыҥ јылкычылары јылына ижи учун 4 салковой алатан, соок тумчукту мал кабырганы учун 30 акча бир тын учун тӧлӧйтӧндӧр. Кажы ла чабанга-малчыга јыл туркунына иштегени учун 20 пуд. буудай ла эки ӱйгендӱ ат беретен.

1988 јылда Јоло јурттыҥ јанында баштапкы катап алтай калыктыҥ «Эл-Ойын» деп байрамы ӧткӱрилген. Кабайлу-Межелик деп јерде байрамга келген улус конотон алтай айылдар, ойын-јыргал, концерт, конкурстар ӧткӱретен сценалар, подиумдар тудулган, Јолого јетпей јӱрӱп, Кайырлык сууныҥ олјонында јалаҥда атјарыш кӧрӧтӧн ареналар тудулган.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 926 кижи болгон, олордыҥ 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* орто ӱредӱлӱ школ;
* интернат;
* почта;
* магазин;
* балдардыҥ туразы;
* музей;
* библиотека;
* стадион «Урсул»;
* пожарное депо;
* ипподром;
* врачебная амбулатория;
* јурттыҥ клубы;
* балдардыҥ спортшколы.


## Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту ла оок мал (кой, эчки) азыраары. Таҥынаҥ ээлемдер. Крестьян-фермер ээлемдер. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереес (1981 ј. Чачияков Табардыҥ оромы, 32);
* Байлу-Болчок (851);
* Кылјыккан кыр (852);
* Стела-кайа (863).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Археологиялык
* Јолоныҥ ӱсти јанында, 4 км кире тӱштук-кӱнбадыш јаар Семисарт сууныҥ јанында, кайаныҥ алдында, Кайырлык-ичи башталган јерде «Кара-Боом» деп канча кат стоянка (многослойная) 50°43′″ с. ш. 85°42′″ бар. Орой палеолитте культураны шиҥдееринде ол стоянка јаан учурлу.
* Урсул сууныҥ јарадында, Јоло ло Кайырлык суулардыҥ бирикеннеҥ 2 км тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Тӱмечинде (Тюмечин-1, 2, 4), палеолит ӧйдӧги јебрен улустыҥ таштаҥ эткен јепселдери табылган.;
* Мӧҥкӱсалгыш (865,866,1038-1040,1042-1046,1086,1089,1148);
* Јебрен тӱрк руникалык бичик (954);
* Ташта јурамалдар (862, 953, 952, 1146,1157);
* Јебрен јурт (поселение)(864,955,1041);
* Јебрен корумдар (867, 868).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Тожоҥ, тоҥмок суу (933);
* Кара-Јӱрек (934);
* Кара-Боом (935);
* Алтыгы Кара-Суу (940);
* Таркаты (942);
* Тӧҥкӧлик (937);
* Кара суу — Јаан-Боом (938). Туйакту — Кан-Оозы деп јолдо.
* Тоботой суу (944).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Палкин Э. М. (1934—1991) — бичиичи, СССР-дыҥ ла Алтайдыҥ бичиичилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы.
* Пекпеев С. Т. (1956—2012) — РФ-ныҥ Госдумазыныҥ депутады.
* Чачияков Т. А. (1923—1998) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојыҥчы.
* Мамадаков А. В. (1976) — театр ла киноныҥ актеры.
* Чапыев Е. М. (24.01.1910 — 23.10.2001) — тӱӱкичи, фольклорист, Туулу Алтайдыҥ ономастиказын шиҥдеген, Москвада комсомол ишчилердиҥ курстарында ӱренген (1934), обком КПСС-тыҥ экинчи секретари (1940), «Алтайдыҥ Чолмоны» газетте журналист, 500-теҥ артык алтай кожоҥдор ло табышкактар јууп, кепке баскан.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»