Чаргы-Оозы

**Чаргы-Оозы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чаргы-Оозы .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ сындарыныҥ алдында, Ануй ла Чаргыныҥ суулары бириккенинде турат. Кан-Јабаганныҥ салкындак, алаҥ ачык чӧл-јалаҥдарына кӧрӧ мында бир канча ыжык, јердиҥ ажы, маала ажы јакшы бӱдер јер. Кан-Оозы јанынаҥ келзе, Келейдиҥ ле Јалаҥыйдыҥ боочыларын ажар керек. Бу јурт Алтай кырайдыҥ гран-кыйузына јуук турат, Солонешный аймакка једер јолдор бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 711—753 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска јай болот. Кышкы ортоайлык температура −19..-20 °С болзо, чаган айдыҥ тыҥ соогы кайда да −30..-40 °С тӱжер аргалу. Јайдыҥ ортоайлык јылузы +15,2 °С кире бар. Чык-јуттыҥ кеми 450—500 мм, салкынныҥ тӱргени 4,2 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайыҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: арчын, кызыл тазыл, алтын тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 242,1 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 82,7 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 127,1 га, јонго керектӱ тудумдар 7,2 га, производстволык јерлер 5,7 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 17,2 га, рекреационный учурлу 0,2 га, окылу јер 2,0 га. Айты-Коол јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1,735 км, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2,307 м. Јуртта 8 ором: Октябрьский, Советский, Тугамбаевтиҥ, Тӧс, Шуклинниҥ, Эмчиликтиҥ кош оромы, Меесте кош ором. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 14,96 км. Јуртта 330 таҥынаҥ ээлем, кажызы ла јерлӱ, јаҥыс кат агаш туралар, јерлериниҥ орто кеми 2000 м².

Чаргы-Оозына јетире тӧрт јолло једар арга бар: Улалу — Чаргы — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Келейдиҥ боочызы — Моты-Оозы — Чаргы-Оозы; Улалу — Чаргы — Барагаш — Боочы — Јалаҥай — Чаргы-Оозы; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Келейдиҥ боочызы — Јалаҥай — Чаргы-Оозы.
Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы. «Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы — Экинур» деп јолдо турат, идентификационный темдеги 84К-123, узуны 47,46 км. «Чаргы-Оозы — Кара-Коол» деп јолдыҥ узуны 16,8 км, идентификационный темдеги 84К-124.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. 1914 јылдаҥ ала мында эмчилик иштеп баштаган.

## Эл-јон

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 793 кижи болгон, олордыҥ 54 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* К. А. Туганбаевтиҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы «Пӧтӱгеш»;
* интернат;
* серкпе;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* спортзал;
* калаш быжырар јер;
* сарјусырзавод;
* АЗС;
* «Ануй» деп ээлем;
* почта;
* ашкана;
* магазин — 9.


## Экономиказы
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1968 ј.,Центральный ором, 7Б);
* Карындаштык мӧҥкӱ, (гр.јуу) партизандардыҥ (1345);
* Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1918—1919 јј., Тӧс ором,7Б).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Археологияныҥ
* Јебрен корум (1475—1477);
* Денисовтыҥ куй тажы (1337);
* Јебрен јурт (1390).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу Тӱӱкей;
* Тоҥмок суу.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Известная на весь Мир Денисова пещера. 03.jpg|Денисовтыҥ куй тажы
File:Денисова пещера после ливня.jpg|Денисовтыҥ куй тажы


## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»