Шашыкман

**Шашыкман** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Шашыкманныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Шашыкман — чабышкан .

Шашыкман — Чабышкан .

Шашыкман — Шашкакту-Ман деп сосколбунан турган топоним болор деп шуулте бар. Тургун јаан јашту улустын куучыныла болзо, озогы ойлордо, эмдиги јурт турган јерде, онойдо ок Шашыкман сууны оро озоктордо јербойынын эл-јоны аш салып, айландыра шаашкактап чеден тудатан болгондор. Јарлу орус этнограф, шинжуучи, немец укту В. В. Радловтын "Из Сибири(Aus Sibirien/lejpzjg,1893) деп бичигинде, ороги айалганы керелеген јетирулер база бар. Шаашкак — орус тилле — «клин» дегени. Ман — чеден дегени. Табынча Шашкакту — Ман деп ат-Шашыкман болуп калган.

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Шибилик ле Шашыкман суулардыҥ Урсулга киргенинде турат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 858 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын (), боро ылаачын (), мечиртке (), ылаачын ().

### Ӧзӱмдери
Агаштардыҥ кӧп сабазы тыт ла мӧш бийиктей ӧзӧр болзо, суујакалай кайыҥ, тал, јыраалар, тайалар ӧзӧр. Тепсеҥ јайлуларда, аркаларда, ак јалаҥдарда јай келзе ӧлӧҥ-чӧп јайрада ӧзӧт. Тазыл-тамыры эм болгон чечектер ле башка-башка ӧзӱмдер кыска јайга чечектеп, ӱрен чачат. Јыдуларда, меестерде, араларда јердиҥ јиилеги, бороҥот, тожла, кызылгат, тийиҥкат быжат. Тӱжӱми јыл јылдаҥ башка, кезикте бӱдер, кезикте јок. Мӧштиҥ кӱзугыныҥ тӱжӱми эки јылдыҥ бажында болуп јат. Алтайда кӧп *эндемик* ӧзӱмдер (Алтайдаҥ ӧскӧ јерде ӧспӧй јат) бар, олордыҥ тоозында «Кандык алтайский». Кӧп тоолу ӧлӧҥдӧр јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.т.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 8 ором: Олјондо, Јииттердиҥ, Октябрьдыҥ, Јеҥӱниҥ, Меесте, Садту, Шибилик, Олјондо переулок.
Јурт Чуйдыҥ трагында турат. Бу Р-256 темдектӱ федерал учурлу кӧӧлик јол. Чике-Таман боочыга 34 км, Себиниҥ боочызына 69 км.

## Тӱӱкизи
Шашыкман керегинде баштапкы туукилик јетиру немец укту орус этнограф — шинжучи В. В. Радловтын (Wjlhelm Radloff) 1893 јылда Германияда Лейпциг калада кепке базылган «Из Сибири» (Aus Sjvjrjen) деп бичигинде айдылат. В. В. Радлов 1860 јылда Туулу Алтайда билим иш откурип,Монголдын гран — кыйузына јетире јурген. Урсул (автор — Урусул деп адап јат). Ичиле јоруктап турала, автор Шашыкманнын суузын кечкенин бичийт. «28 май. Переправились через две речушки-Талду и Шашакман» (стр. 26). Шашыкманнын суузы эмдигијурт турган јердин чике ле ортозыла одуп јат. Бу озокто айылдар турганы, улустар јатканы керегинде бичикте айдылбаганынан корзо, ол ойлордо Шашыкман јурт тозолголок эмтир.

Ээчиде туукилик јетиру 1897 јылда Туулу Алтайга Петербургтан статистико-экономикалык экспедицияла келип јурген Сергей Порфирьевич Швецовтын (1858—1930 j.j) «Горный Алтай и его население. Кочевники Бийского уезда» (том 1. 1900 j.) деп бичигинде айдылып јат. «По реке Шашакману кочуют 43 аила. Летовки находятся за поскотиной, а зимовки в поскотине, которою огорожены пашни и сенокосы; её городят все аилы вместе. … Другая, меньшая поскотина городится десятью аилами, пашни которых в ней находятся. Как сенокосами, так и пашнями пользуются подворно» (стр. 556). Мынан коргондо, ол ойлордо тургун эл-јон Шашыкман сууны оро, кобы-јиктерде јуртап, мал азыраганыла коштой, аш отургызып, јер ижин јакшы билетен болгон. Айдарда, азыйда Шашыкман оро Сары-Кобы, Кызыл-Таш, Карасуу, Чайраш, Ак-Кобы, Коолду-Арт ла Ойбок — Арка деп озоктордо аш отургызып туратандар эмтир. Тургун јаан јашту улустын куучыныла болзо, коп ло сабазында арба урендеп туратандар Эмдиги Шашыкман јурт турган јерде (Чуйдын јолы ла Сайлуман деп кырдын ортозы) коболы соокту Топитонов Кундуй деп кижи аш салып туратан. Бичикте онон ары айдылат: «Для орошения пашен и сенокосов четыре арыка, которыми пользуются поочередно устроившие их хозяева». (стр. 556). Кыра сугаратан субактардын орды эди де Шашыкман ичинде иле корунип јат. Эн ле јебрен субак Кызыл-Таштын јаланынын кунбадыш келтейинде, кырдын эдегине коштой болгон. Археологтордын темдектегениле, 700—800 јылдарда јазалган.(Археологические памятники Горного-Алтая. Соенов В. стр. 37).

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 832 кижи болгон, олордыҥ 96 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Шашыкманныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ;
* ФАП;
* «Кӱничек» деп балдардыҥ туразы;
* Туристтерле иштеер комплекстер: «Айыл» ла о.ӧ.;
* Курсак-тамак садар магазиндер;
* Пекарня А. К. Кургуловтыҥ;
* Почта.


## Экономиказы
Шашыкманныҥ јурт јеезезинде 2 крестьян-фермер ээлем ле 12 ИП (мал азыраары).
Таҥынаҥ ээлемдер (лпх), мал азыраары.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Јуртта 1986 јылда «Јеҥӱниҥ мемориалы» ачылган. Бу памятник Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан улуска тургузылган. Алтай крайдыҥ эҥ артык мындый памятниктериниҥ тоозына кирген. Оны Шашыкманныҥ улузы бойыныҥ кӱчиле, акчазыла амадап туткан (..).

### Археологиялык
* Јебрен корумдар (1072—1079);
* Петроглифтер (1211);
* Мӧҥкӱсалгыштар (1211—1222).

### Ар-бӱткендик
* Тагыл (1122);
* Аржан суу.(907).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Тыбыкова А. Т. (26.07.1935—27.06.2020) — шиҥжӱчи-лингвист, баштапкы алтай филология билимниҥ докторы, профессор ӱй кижи, РАН-ныҥ тюркология комитединиҥ турчызы болгон
* Кергилов К. У. (11.01.1961) — ӱлгерчи, бичиичи, кайчы, 2015 јылда ӧткӧн јондор ортодо Кайчылардыҥ фестивалиниҥ Гран-при кайралын алган. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, Новоалтайсктыҥ художественный училищезин, Барнаулдыҥ ГПТУ-зын (резчик по дереву), ГАГУ-ны божоткон.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»