Чибит

**Чибит** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Чибиттиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чибит .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Чибиттиҥ суузыныҥ јарадында, Курайдыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Кабакту-Тайга, Кыскашту-Ойык, Эже-Туру деп јаан туулардыҥ јанында, Чуйдыҥ трагында турат. Ырак јокто Кайыҥ-Суу деп Чибиттиҥ аржаны бар. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1174 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

### Аҥ-куштары
Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсыктийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган боро ылаачын, шоҥкор. мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат пелядь ла форель. Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт.

### Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем-континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 12 ором: Јолдыҥ, Кокышевтиҥ, Кырында, Јииттердиҥ, Јараттай, Меесте, Садтыҥ, Чибиттиҥ, Чорос-Гуркинниҥ, Чуйская, Олјондо, Эже-Туру.
Кӱнбадыш јанынаҥ Улаган јуртла биригип калган.

## Тӱӱкизи
Јуртты 1801 јылда орус миссионерлер тӧзӧгӧн. Чуйдыҥ волостьиниҥ башкарузы оэо ло баштай мында болгон.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Телеҥиттер, алтайлар јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 652 кижи болгон, олордыҥ 93 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* стадион;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* магазин;
* конор тура;
* ашкана;
* турбаза;
* пилорама.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Карындаштык мӧҥкӱ (мӧҥкӱниҥ орды табылбаган ,17.04.2018);
* Ада-Тӧрӧл учун Улу Јууда турушкандарга кереес (1679).

### Археологиялык
* Јебрен Јурт (поселение) (турлу Теке-Таш 1725,1723,1722);
* Мӧҥкӱсалгыш (1739,1741).

### Ар-бӱткендик
* Эже-Туру тӧлӧстӧрдиҥ байлу туузы (1595);
* Кайыҥ-Суу (1628), јурттыҥ 1 км јанында аржан;
* Эже-Туру байлу туу (1607);
* Чибиттиҥ аржаны (1642).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Chibitka River near Krasnye Vorota.jpg | Улаган аймакта «Кызыл каалганыҥ» јанында Чибиттиҥ суузы
File:Чибит. Памятник героям ВОВ.jpg| Чибит. Јууныҥ геройлорына кереес
File:Мажой.jpg | Чуй ӧзӧк.  Мажойдыҥ каскадына јол
File:Chuya River near Chibit.jpg | Чибит. Чуйдыҥ суузы


## Јарлу улузы
* Каятов Борис (30.05.1955—) — кожоҥчы, ӱлгерчи, кӱӱчӱмдеечи, јурукчы, «Амаду» деп ансамбльдыҥ башкараачызы болгон.

## Ајарулар

## Тайантылар