open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ӱстӱги Сайдыс

**Ӱстӱги Сайдыс** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ӱстӱги Сайдыс .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайдыс сууныҥ јарадында турат. Кырлардыҥ баштары учкур эмес, болчок, јатыра. Айландыра арка туузы агаштарла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 836 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥ-кушту: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, ӧркӧ, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, мӱркӱт, шонкор, кӱртӱк, чай, бӧднӧ, кӱӱк, ӱкӱ, тарал, саҥыскан, каргаа, кускун, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ.

Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан.

### Ӧзӱмдери
Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Тӧс, Кырлу.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3 кижи болгон, олордыҥ 100 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Орто-Сайдыста.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Маала отургызары. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (113).

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган туу, байлу (45);
* Чарлак кыр (46);
* Аржан суу.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Кондаков Г. В. (1930—1990) — ӱлгерчи, литература шиҥжӱӱчи, кӧчӱреечи, бичиичи, профессор, филология билимдердиҥ кандидады, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, ГАГПИ-ниҥ доценти;
* Суразаков С. С. (1925—1980) — алтай фольклорист, бичиичи ле литературовед. Филология билимдердиҥ докторы (баштапкы алтай билимдердиҥ докторы)

## Ајарулар

## Тайантылар
Ӱлегемниҥ јурт јеезези

**Ӱлегемниҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Оҥдой аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.

Администрациялык тӧс јер — Ӱлегем јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Ӱлегемниҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Туулу Алтайдыҥ орто бӧлӱгинде, Кичӱ-Ӱлегем сууныҥ јарадында турат.
Јанында Чике-Таман боочы.јурт јеезениҥ бир деремнези Ӧлӧти боочыныҥ бир келтейинде, Ӱлегем дезе ары јанында.
Тууразында Теректиниҥ сындары ла Ӱлегемниҥ тайгалары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 938—1017 метрге бийик.
Климады орто-континентал. Узун кыш ла кыска јай.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 647 кижи болгон, олордыҥ алтайлар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 1 баштамы школ;
* 2 библиотека;
* 1 стадион;
* 2 эмчилик;
* 2 јурттыҥ клубы;
* 1 почта;
* «Ӧлоти» деп АЗС;
* 1 ашкана.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
Ӱстӱги Онос

**Ӱстӱги Онос** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Оностыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Онос (Он-Оос) .

Ӱстӱги Онос .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Онос деп сууныҥ башталганында, Иолгоныҥ сын тайгаларына курчаткан турат. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 847 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +4,4 °С, кейдиҥ чыгы — 66,6 % , салкынныҥ тӱргени — 1,4 метр\секундка. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.

Туштӱк аймактарга кӧрӧ мында кыш бир канча јылу, кары-јуды ӧйинде, салкын-јотконы ӧткӱре ле сызаа-соок эмес, јайы изӱ, је кыска, ӱч ле ай. Ортојылдык температура +4,1 °С чаган айда тыҥ ла соок −30 °С тӱшпейт, јаан изӱ айда +30 °С кӧдӱрилбейт.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет.

Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (), томыртка, тоорчык, топтонок (), тейлеген, таралјы (), теке-мӱӱс (). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

### Ӧзӱмдери
Кайыр, каскак туулары јӱзӱн-јӱӱр агаштарла бӱркелген : Кайыҥ, мӧш, чиби, карагай, беле, эргиш, толоно, јойгон, каргана. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Тӧс.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Ӱстӱги Онос јурт Чамал аймакка кирген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 17 кижи болгон, олордыҥ 82 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Оностыҥ јурт јеезезинде.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (554)

### Археологиялык
* Јебрен корум (369)

### Ар-бӱткенниҥ
* Байлу туу ()
* Аржан суу ().
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Ӱч-Кӧс

**Ӱч-Кӧс** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Ӱч-Кӧс .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сугулдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Ыжы суу Кадынга кожулат. Айландыра кырлары койу агашла туй ӧскӧн.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 372 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, серӱӱн ле чыкту, кыш узун, соок, јаан карлу ла бийик кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген . Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет.
Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.

Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Олјондо, Агашту, Школдыҥ, Тӧс, Јажыл, Кырлу.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толоон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын Кӧлди јараттай.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 387 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* ортр ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* стадион;
* магазин;
* пилорама.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
* Бактаган туу (1312);
* Чаҥкыр кыр. Боочы (1331)М
* Тоҥбок суу (1317).

### Археологиялык
* 19 чактыҥ темир кайылткан печкезиниҥ тӧзи (1929).

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
Звезда Алтая

**«Звезда Алтая»** (алтайлап *Алтайдыҥ чолмоны*) ― Россияда Алтай Республиканыҥ орус тилле чыгып турган газеди. Тӧзӧӧчилери: Алтай Республиканыҥ Башкарузы; Государственный јууны ― Эл-Курултай; «Звезда Алтая» газеттиҥ редакциязы.

Бу газетте Алтай ичинде политикалык, экономикалык, социальный јӱрӱм ле культура керегинде јетирӱлер чыгат. Онойдо ок Эл-Курултайдыҥ ла Башкаруныҥ окылу документтери (јасактар ла јӧптӧр) кепке базылат. Бир неделеде 5 муҥ тиражла чыгат.

## Тӱӱкизи
Газет чыгараачы ӧмӧлик РКП(б)-ныҥ Ойрот обкомыла 1922 јылда ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде јӧптӧлгӧн. Ол тушта газеттиҥ ады «Ойрот край» болгон. 1922 јылда кӱчӱрген айдыҥ 7-чи кӱнинде Улалуда бу газеттиҥ баштапкы номери орус тилле, 1 муҥ экземплярла чыккан.

Газеттиҥ ады бир канча катап солунган: «Ойротский край» (1922—1931), «Красная Ойротия»
(1932—1947), 1948 јылдаҥ ала «Звезда Алтая».

1972 јылда кӱчӱрген айдыҥ 4-чи кӱнинде СССР-диҥ Ӱстӱги Совединиҥ Јӧби аайынча «Звезда Алтая» ла «Алтайдыҥ чолмоны» деп газеттер «Знак Почёта» орденле кайралдаткандар.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Звезда Алтая
* Архив газеты «Звезда Алтая» за 1948—1955 годы на сайте Национальной библиотеки Республики Алтай
Толстой, Лев Николаевич

**Лев Никола́евич Толсто́й** (; 28.8(9.9).1828, Ясная Поляна, Арасей империя — 7(20).11.1910, Астапово, Арасей империя) — улу орус бичиичи, шӱӱлтеечи, драматург, прозаик, публицист.

## Биографиязы
Лев Николаевич Толстой 1828 јылда куран айдыҥ 28-чи кӱнинде (сыгын айдыҥ 9-чи кӱнинде) чыккан.

## Бичимелдери
* Ӱч ӧлӱм ()
* Ойын-јыргалдыҥ кийнинде ()
* Ӱч айу ()
* Хаджи-Мурат

## Кайралдары

## Тизим

## Ајарулар

## Тайантылар
* ''Толстой Л. Н.'' Ойын-jыргалдын кийининде (Электронный ресурс) / Л. Н. Толстой; пер. Е. Чапыев; ред. Е. Плеханова; тех. ред. С. Суразаков. –  Горно-Алтайск: Облнациздат, 1951. –  1 эл. опт. диск (CD-ROM). –  На алт.яз. –  Б. ц. Перевод заглавия: После бала
* ''Толстой Л. Н.''. Уч айу (Электронный ресурс) / Л. Н. Толстой ; ред. Е. М. Чапыев. - Горно-Алтайск: Облнациздат, 1949. –  1 эл. опт. диск (CD-ROM): a. –  (Кичинек библиотека). –  На алт.яз. Перевод заглавия: Три медведя
* ''Толстой Л. Н.''. Хаджи-Мурат (Электронный ресурс): алтай тилге С. Сабашкина кочурген / Л. Н. Толстой; ред. Е. С. Арыкпаева. –  Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1958. –  1 эл. опт. диск (CD-ROM)
* ''Толстой Л. Н.''. Куучындар (Электронный ресурс): кичинек балдарга / Л. Н. Толстой; ред. Л. В. Кокышев; пер. С. М. Каташев. –  Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1958. –  1 эл. опт. диск (CD-ROM). –  Текст алт. –  Б. ц. Перевод заглавия: Рассказы для детей
Достоевский, Фёдор Михайлович

**Фёдор Миха́йлович Достое́вский** (; 30.10(11.11).1821, Москва, Арасей империя — 28.1(9.2).1881, Санкт-Петербург, Арасей империя) — улу орус бичиичи, шӱӱлтеечи, прозаик, публицист, кӧчӱреечи, журналист.

## Биографиязы
Фёдор Михайлович Достоевский  јылда ӱлӱрген айдыҥ 30-чи кӱнинде (кӱчӱрген айдыҥ 11-чи кӱнинде) чыккан.

## Кайралдары

## Тизим

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Baden-Baden-Dostojewski-Statue-34-gje.jpg|Памятник Ф. М. Достоевскому (скульптор Л. Баранов), 2004, г. Баден-Баден, Германия


## Ајарулар
Пушкин, Александр Сергеевич

**Алекса́ндр Серге́евич Пу́шкин** (; 26.5(6.6).1799, Москва, Россия империя — 29.1(10.2).1837, Санкт-Петербург, Россия империя) — орус ӱлгерчи, драматург ла прозаик, литературный критик ле литератураныҥ теоретиги, тӱӱкичи, публицист, кӧчӱреечи, журналист; XIX чактыҥ 30-чы јылдарындагы эҥ ле јаркынду литератураныҥ ишчилериниҥ бирӱзи.

## Биографиязы
Александр Сергеевич Пушкин 1799 јылда кӱӱк айдыҥ 26-чи кӱнинде (кичӱ изӱ айдыҥ 6-чи кӱнинде) чыккан.

## Бичимелдери
* Белкинниҥ повестьтери ()
* Капитаннын кызычагы ()
* Балык ла балыкчы керегинде чӧрчӧк ()
* Салтан Каан керегинде оныҥ јакшынак кӱчтӱ, баатыр уулы Гвидон Салтанович князь керегинде ле сӱреен јараш каан абакайы Куу керегинде чӧрчӧк ()

## Кайралдары

## Тизим

## Ајарулар

## Тайантылар

* Пушкин, Александр Сергеевич.Салтан каан керегинде онын' дьакшынак кючтю, баатыр уулы Гвидон Салтанович князь керегинде ле сюреен дьараш каан абакайы куу керегинде черчек. Балыкчы ла балыгаш керегинде чёрчёк. - Ойрот-Тура : Ойротоблнациздат, 1939. - 72 с. : ил.
* Пушкин, А. С. Балык ла балыкчы керегинде чорчок (Электронный ресурс) / отв. за вып. С.Каташ. - Горно-Алтайск : ОБЛНАЦИЗДАТ, 1949. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - на алт. язз. - Б. ц. Перевод заглавия: Сказка о рыбаке и рыбке
* Пушкин, А. С. Барышня-крестьянка (Электронный ресурс) / А. С. Пушкин ; на алт. С. С. Сабашкина. - Горно-Алтайск : Горно-Алт. обл. нац. изд-во, 1950. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - на алт. языке. - Б. ц.
* Пушкин, А. С. Белкиннин повестьтери (Электронный ресурс) / А. С. Пушкин ; ред. Л. В. Кокышев. - Горно-Алтайск : Горно-Алт. кн. изд-во, 1957. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - на алт. яз. - Б. ц. Перевод заглавия: Повести Белкина
* Пушкин, А. С. Улгерлер ла туујылар (Электронный ресурс) / А. С. Пушкин. - Горно-Алтайск : Туулу алтайдын бичиктер чигарар издательствозы, 1960. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - на алт. яз. - Б. ц.Перевод заглавия: Стихи и поэмы
* Пушкин, Александр Сергеевич. Капитаннын кызычагы. - Барнаул : Алт. правда, 1941. - 215 с.
* Пушкин, Александр Сергеевич. Чорчоктор / А. С. Пушкин ; коч. А. Г. Шабураков. - Ойрот-Тура : Ойротоблнациздат, 1946. - 98 с. : ил. - (Школдын библиотеказы). - Б. ц. Перевод заглавия: Сказки
Чехов, Антон Павлович

**Анто́н Па́влович Че́хов** (; 17(29).1.1860, Таганрог, Арасей империя — 2(15).7.1904, Баденвайлер, Германия) — улу орус бичиичи, прозаик, драматург, сатирик, эмчи, журналист.

## Биографиязы
Антон Павлович Чехов 1860 јылда чаган айдыҥ 17-чи кӱнинде (чаган айдыҥ 29-чи кӱнинде) чыккан.

## Кайралдары
* Пушкинниҥ сыйы (1888)

## Тизим
* 1887 — Иванов
* 1888 — Айу ()
* 1889 — Татьяна Репина
* 1889 — Той ()
* 1891 — Юбилей
* 1896 — Чайка
* 1903 — Вишнялу сад ()
__________
* 1892 — Алтынчы палата [6 №-лӱ палата] ()

#### Куучындар
* 1884 — Генералду той ()
* 1884 — Марья Ивановна
* 1884 — Хирургия
* 1884 — Комик
* 1884 — Репетитор
* 1884 — Трифон
* 1884 — Хамелеон
* 1885 — Тоҥ ӧткӱре ()
* 1885 — Ниночка
* 1885 — Ат фамилия ()
* 1885 — Унтер Пришибеев
* 1886 — Ванька [Ванька Жуков]
* 1886 — Анюта
* 1886 — Иван Матвеич
* 1886 — Агафья
* 1886 — Гриша
* 1887 — Каштанка
* 1887 — Верочка
* 1887 — Володя
* 1888 — Уйку келет ()
* 1890 — Гусев
* 1895 — Ариадна
* 1898 — Тожыла ()
* 1898 — Ионыч
* 1902 — Архиерей

## Ајарулар

## Тайантылар
* Чехов, Антон Павлович (1860-1904). Куучындар (Электронный ресурс) / А. П. Чехов; ред. Л. В. Кокышев. - Горно-Алтайск: Туулу Алтайдын бичиктер чыгарар изд-возы, 1959. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - На алт.яз. - Б. ц. Перевод заглавия: Рассказы
* Чехов, Антон Павлович (1860-1904). Той (Электронный ресурс)  jаныс ойынду пьеса / А. П. Чехов; пер. на алт. Н. Г. Куранаков. - Горно-Алтайск : Горно-Алт. обл. кн. изд-во, 1953. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - На алт. яз. - б.ц. Перевод заглавия: Свадьба
* Чехов, Антон Павлович. Ванька Жуков (Электронный ресурс) / А. П. Чехов. - Горно-Алтайск: Горно-Алт. обл. нац. изд-во, 1950. - 13 с. - Текст алт.
* Чехов, Антон Павлович. Юмористический куучындар (Электронный ресурс) = Юмористические рассказы / А. П. Чехов; пер. С. А. Суразаков. - Ойрот-Тура : Ойрот. обл. нац. изд-во, 1947. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - Б. ц.
* Чехов, Антон Павлович. Вишнялу сад (Текст) = Вишневый сад: торт действиялу комедия / А. П. Чехов; ред. Л. В. Кокышев. - Горно-Алтайск : Туулу Алтайдын бичиктер чыгарар изд-возы, 1959. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - Текст алт. - Б. ц.
Булгаков, Михаил Афанасьевич

**Михаи́л Афана́сьевич Булга́ков** (; 3(15).5.1891, Киев, Арасей империя — 10.3.1940, Москва, СССР) — улу орус бичиичи, драматург, режиссёр, актёр.

## Биографиязы
Михаил Афанасьевич Булгаков  јылда кӱӱк айдыҥ 3-чи кӱнинде (кӱӱк айдыҥ 15-чи кӱнинде) Киевте чыккан —  јылда тулаан айдыҥ 10 кӱнинде Москвада)

## Бичимелдери
* Мастер ла Маргарита ()

## Тизим
## Кайралдары
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар
Лермонтов, Михаил Юрьевич

**Михаи́л Ю́рьевич Ле́рмонтов** (; 3(15).10.1814, Москва, Арасей империя — 15(27).7.1841, Пятигорск, Арасей империя) — улу орус ӱлгерчи, бичиичи, прозаик, драматург, јурукчы.

## Биографиязы
Михаил Юрьевич Лермонтов 1814 јылда ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде (ӱлӱрген айдыҥ 15-чи кӱнинде) чыккан.

## Бичимелдери
* Бистин ӧйдӧги герой ()
* Ашик-Кериб

## Тизим
## Кайраддары
## Ајарулар

## Тайантылар
* ''Лермонтов, Михаил Юрьевич''. Ашик-Кериб (Электронный ресурс) / М. Ю. Лермонтов; пер. на алт. Б. У. Укачин; ред. Л. В. Кокышев. - Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1957. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM): ил. - (Школьная Библиотека). - 1500 экз. - ISBN 5-ЛМЮ-А-К
*  ''Лермонтов, Михаил Юрьевич''. Бистин ойдоги герой (Электронный ресурс) = Герой нашего времени / М. Ю. Лермонтов; пер. Е. Арыкпаева; ред. Л. В. Кокышев. - Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1958. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - 2000 экз. - ISBN 5-ЛМЮ-БОГ
* ''Лермонтов, Михаил Юрьевич''. Бэла (Электронный ресурс) / М. Ю. Лермонтов; пер. Н. П. Кучияк; ред. Е. Г. Мултуева. - Горно-Алтайск: Облнациздат, 1950. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM)
* Лермонтов, Михаил Юрьевич. Улгерлер ле тууjылар (Электронный ресурс) = Стихи и поэмы / М.Ю. Лермонтов. - Горно-Алтайск: Туулу Алтайдын бичиктер чыгарар изд-возы, 1960. - 1 эл. опт. диск (CD-ROM). - 1000 экз. - ISBN 5-ЛМЮ-УЛТ. На алт. языке. Рубрики: Поэзия русская - 19 в. Перевод заглавия: Стихи и поэмы
Есенин, Сергей Александрович

**Серге́й Алекса́ндрович Есе́нин** (; 21.9(3.10).1895, Константиново, Арасей империя — 28.12.1925, Ленинград, СССР) — улу орус ӱлгерчи, бичиичи.

## Биографиязы
Сергей Александрович Есенин  јылда сыгын айдыҥ 21-чи кӱнинде (ӱлӱрген айдыҥ 3-чи кӱнинде) чыккан.

## Тизим
## Кайралдары

## Ајарулар
Гоголь, Николай Васильевич

**Никола́й Васи́льевич Го́голь** (; **Яно́вский**, **Го́голь-Яно́вский**; 20.3(1.4).1809, Сорочинцы, Арасей империя — 21.2(4.3).1852, Москва, Арасей империя) — улу орус бичиичи, прозаик, драматург, ӱлгерчи, критик,
публицист.

## Биографиязы
Николай Васильевич Гоголь  јылда тулаан айдыҥ 20-чи кӱнинде (кандык айдыҥ 1-чи кӱнинде) чыккан.

## Бичимелдери
* Иван Иванович Иван Никифоровичле канайда ӧӧркӧшкӧни керегинде повесть ()
* Тарас Бульба
* Ревизор
* Коркушту ӧч ()
* Вий

## Кайралдары
## Тизим

## Ајарулар

## Тайантылар
* ''Гоголь, Николай Васильевич''. Иван Иванович Иван Никифоровичле канайда ооркошкони керегинде повесть (Электронный ресурс) = Повесть о том, как поссорился Иван Иванович с Иваном Никифоровичем / Н. В. Гоголь; пер. : Т. Тюхтенев. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1953. — 1 эл. опт. диск (CD-ROM). — Текст алт.
* ''Гоголь, Николай Васильевич''. Повестьтер (Электронный ресурс) = Повести / Н. В. Гоголь. — Горно-Алтайск: Туулу Алтайдын бичиктер чыгарар изд-возы, 1959. — 1 эл. опт. диск (CD-ROM). — На алт. яз.
* ''Гоголь, Николай Васильевич''. Тарас Бульба (Электронный ресурс) : повесть / Н. В. Гоголь. — Горно-Алтайск: Туулу Алтайдын бичиктер чыгарар изд-возы, 1961. — 1 эл. опт. диск (CD-ROM). — На алт. яз. — ISBN 5-ГНВ-ТБ
Тургенев, Иван Сергеевич

**Ива́н Серге́евич Турге́нев** (; 28.10(9.11).1818, Орёл, Арасей империя — 22.8(3.9).1883, Буживаль, Франция) — улу орус бичиичи, ӱлгерчи, публицист, драматург, прозаик, кӧчӱреечи.

## Биографиязы
Иван Сергеевич Тургенев 1818 јылда ӱлӱрген айдыҥ 28-чи кӱнинде (кӱчӱрген айдыҥ 9-чи кӱнинде) чыккан.

## Бичимелдери
* Муму
* Ася
## Кайралдары

## Тизим
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Baden-Baden-Lichtentaler Allee-Iwan Sergejewitsch Turgenjew-36-gje.jpg|Ива́н Серге́евич Турге́нев


## Ајарулар

## Тайантылар
* ''Тургенев, И. С.'' Муму (Электронный ресурс) / И. С. Тургенев. — Горно-Алтайск: Горно-Алт. обл. нац. изд-во, 1950. — 1 эл. опт. диск (CD-ROM). — На алт.языке.
Путин, Владимир Владимирович

**Владимир Владимирович Путин** — Россияныҥ Президент (1999—2008; 2012 —).

## Ајарулар

## Тайантылар
Шекспир, Уильям

**Уи́льям Шекспи́р** (; 26.4., Стратфорд-апон-Эйвон, Англия — 23.4(3.5)., Стратфорд-апон-Эйвон, Англия) — улу английский ӱлгерчи, бичиичи, драматург, актёр.

## Биографиязы
Уильям Шекспир  јылда кандык айдыҥ 26-чи кӱнинде чыккан.

## Бичимелдери
### Трагедиялер
* Ромео ла Джульетта ()
* Тит Андроник ()
* Юлий Цезарь ()
* Гамлет ()
* Отелло ()
* Макбет ()
* Антоний ла Клеопатра ()
* Кориолан ()
* Троил ла Крессида ()
### Комедиялер
* Цимбелин ()
* Перикл ()

## Тизим
## Кайралдары
## Ајарулар

## Тайантылар
Гюго, Виктор

**Викто́р Мари́ Гюго́** (; 26.2.1802, Безансон, Франция — 22.5.1885, Париж, Франция) — улу француз бичиичи, ӱлгерчи, прозаик, драматург, мемуарист.

## Биографиязы
Виктор Гюго  јылда кочкор айдыҥ 26-чи кӱнинде чыккан.

## Бичимелдери
* Бюг-Жаргаль ()
* Клод Гё ()
* Инес де Кастро ()
* Кромвель ()
* Эми Робсарт ()
* Марион Делорм ()
* Эрнани ()
* Лукреция Борджиа ()
* Мария Тюдор ()
* Рюи Блаз ()
* Торквемада ()
* Бургграфтар ()
* Кудай ()

## Кайралдары

## Тизим

## Ајарулар

## Тайантылар
* ''Гюго, Виктор Мари''. Козетта (Электронный ресурс) / В. М. Гюго; пер. Н. Кучияк; худож. В. Петрова. — Горно-Алтайск: Алтайдын бичиктер чыгарар издательствозынын Туулу Алтайдагы болуги, 1966. — 71 с.: ил. — На алт. яз. — ISBN 5-ВГК.
Марк Твен

**Марк Твен** (, **Сэ́мюэл Ле́нгхорн Кле́менс**, ; 30.11., Миссури, США — 21.4., Реддинг, Коннектикут, США) — улу американский бичиичи, юморист, журналист.

## Биографиязы
Марк Твен  јылда кӱчӱрген айдыҥ 30-чи кӱнинде чыккан.

## Кайралдары

## Тизим

## Ајарулар

## Тайантылар
Кудай

**Кудай** (шу­мер. dingir, an; ак­кад. il; ; ; ; слав. БГЪ) — эҥ бийик тын кудай јаҥы.

## Ајарулар
Зарипова, Рина Баяновна

**Рина Баяновна Зарипова**, эмезе **Рина Зарифова** (чыгарда ады — Ре́на Бая́новна Агу́мова; тулаан айдыҥ 12 (19) кӱни,  — чаган айдыҥ 10 кӱни, ) — татар журналист, ӱредӱчи, тил кӧчӱреечи, Татарстан Республиканыҥ культуразыныҥ ат-нерелӱ ишчизи (), «Бәллүр каләм» («Хрусталь јуҥ») премияныҥ лауреады ().

— јылдарда «Татарстан яшьләре» («Татарстанныҥ јиитери») газеттиҥ самаралардыҥ бӧлӱгиниҥ башкараачызы. Оныҥ статьялары кӧп кӱӱн-јаҥла, бала таскадар колбулу ла, оноҥ до ӧскӧ сурактарды кӧдӱрип јат.

## Бичимелдери
### Статьялар
* Зарипова, Рина (Чаган ай ). «И, гомер агышлары…» [Э, јӱрӱмниҥ агыны…]. Татарстан яшьләре [татар.]. Казан: Идел-Пресс (10319 /11).
* Зарипова, Рина (Тулаан ай ). «Меңнәрнең серен сыйдырган „Сердәш“» [Муҥ улустаҥ јажыттарды алган «Сердәш» («Наперсница»)]. Татарстан яшьләре [татар.]. Казан: Идел-Пресс (10658 /38).
* Зарипова, Рина (Јаҥар ай ). «Онытылмас хатирәләр» [Ундылбас санаалар]. Татарстан яшьләре [татар.]. Казан: Идел-Пресс (10612 /70).
* Зарипова Рина, Рина (Кочкор ай ). «Тирән мәгънәле беркатлылык» [Терен учурлу ачык санаалар]. Татарстан яшьләре [татар.]. Казан: Идел-Пресс (10327 /19).
* Зарипова, Рина (Кӱчӱрген ай ). «Шифалы канэчкечләр» [Эмдӱ шӱлӱктер]. Татарстан яшьләре [татар.]. Казан: Идел-Пресс (10597 /55).
* Зарипова, Рина (Јаҥар ай ). «Яңа ел — могҗиза, ә без романтиклар идек» [Јаҥы јыл — куулгазын, а бис романтиктар болгоныс]. Татарстан яшьләре [татар.]. Казан: Идел-Пресс (10929 /75).

### Бичиктер
* Зарипова, Рина. Гаилә җылысы [Билениҥ јылузы]. — Казань : Татарское книжное издательство, 1982.
* Тәүбә [Кинчектерди таштаары]/ тургузаачылар Я.Абдулкадыйрова, Р.Зарипова. — Казань : Татарское книжное издательство, 1991. — P. 136. — .

## Кайралдары
* «Бәллүр каләм» («Хрусталь јуҥ») премияныҥ лауреады ()
* Татарстан Республиканыҥ культуразыныҥ ат-нерелӱ ишчизи

## Аткаркыштар
### Фильмдер
* Гаязова, Дания (). Адәм белән Хәва. Рина белән Заһит Зариповлар гаиләсе [Адам ла Ева. Рина ла Загит Зариповлар билези](tt). «Яңа гасыр» телеканалы [телеканал «Јаҥы чак»].

### Радио берилтелер
* Садрый, Раил (2021-03-05). Күңел җылысын өләшкәндә [Сӱнениҥ јылузын берип] (tt). «Татарстан» радиозы.

## Ајарулар

## Тайантылар

* Самат, Әлфия (2005). «Журналист» (in tt). Мин яратам сезне… [Мен слерди сӱӱп јадым] Казан: Полигран-Т. pp. 229—237. .
* Гыймадиева, Наҗия (2014). Мәктәбем — якты юлым [Школ — мениҥ јарык јолым]. Казан, Татарстан: Идел-Пресс.
* Ф. Муратов, Й. Хуҗин (2003). Актаныш — туган җирем [Актаныш — эне јерим]. Казан, Татарстан: Идел-Пресс.
* Рина Зарипова Гаилә җылысы [Билениҥ јылузы]. — Казан: Тат.кит.нәшр., 1982. — 56 б.
Уильямс, Джоди

**Джоди Уильямс** (;  јылда ӱлӱрген айдыҥ 9-чы кӱнинде чыккан, Братлборо, Вермонтто — США-ныҥ американ активисти, ӱредӱчи; пехотага удура миналарды јаратпас Эл-јондор ортодо кыймыгуныҥ тӧзӧӧчизи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ  јылда лауреады.

## Биографиязы
 јылда Джоди Уильямс кеендикте бакалаврдыҥ степенин Вермонттыҥ университединде алган,  јылда Вермонтто испан тилдиҥ ле ла англий (экинчи тил) () тилдер аайынча ӱредӱликте магистрдыҥ степенин алган.

 јылда Джон Хопкинстиҥ университединде эл-јондык шиҥжӱ школыныҥ кеендикте ле јондык колбуларда магистрдиҥ степени берилген. Мексикада, Великобританияда ла Вашингтондо ӱредӱчи болуп иштегениниҥ кийнинде, ол гуманитар ижин ӧзӱми јаҥы кӧндӱккен ороондордо баштаган.

 јылда Уильямс Сальвадордо Лос-Анджелестиҥ благотворительный эмчилик болуш јетирер ӧмӧлигиниҥ башкараачызыныҥ јерине турган.

 јылда ол пехота јоголтор миналарды јаратпай турган јондык кыймыгуныҥ бажына турган. Уильямс в  јылда биригӱниҥ ле Джоди Уильямстыҥ чырмайыжыла пехота јоголтор миналарды эдип чыгарарын токтодор, тузаланбас деген Конвенцияга кол салынган. Је кезик ороондор, ол тоодо Россия, КНР ла США кол саларга мойношкон.

Уильямс ла оныҥ башкарган кыймыгузы (пехотага удура миналарды јоголторы учун) Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ  јылда лауреады боло берген.

 јылда Уильямс Иракта американ јуу-чук кампанияны кезем јаратпаганын угускан учун тӱрмеге де отурган.

## Кайралдары
* Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы ()

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Friedensnobelpreisverleihung Internationale Kampagne für das Verbot von Landminen 1997.JPG| Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы
Lech Walesa, Jody Williams and Oscar Arias.jpg|Лех Валенса, Джоди Уильямс, Оскар Ариас, Вашингтон, 
Queen Noor and Jody Williams 1997.jpg|Королева Нур ла Джоди Уильямс, 


## Ајарулар

## Тайантылар
* Биография Джоди Уильямс
* Профиль на Nobelprize.org
Барре-Синусси, Франсуаза

**Франсуа́за Барре́-Синусси́** (; кичӱ изӱ айдыҥ 30-чы кӱнинде 1947 јылда, Парижте чыккан) — француз вирусолог, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ 2008 јылда лауреады, сыйды ол Харальд цур Хаузен ле Люк Монтаньеле кожо алган.  јылда Франсуаза Люк Монтаньениҥ башкартузыла кижиниҥ ретровирус ВИЧ-ин, *орустап синдром приобретённого иммунного дефицита* тапкан. Француз Билим Академияныҥ турчызы, США-ныҥ Национал академиязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2018). Доктор, Пастердиҥ институдыныҥ отставкада кӱндӱлӱ ишчизи.

## Биографиязы
Франсуаза јаштаҥ ала билимге кӱӱндӱ бала болгон. Ол курт-коҥыстарды ширтеп, кайкап туратан. Јаанайла ол ӱредӱниҥ кийнинде Парижтиҥ институдында ретровирусты шиҥдеген.  јылда СПИД ору кезем кӧптӧӧрдӧ, билимчилер ортодо Барре-Синусси  јылда ВИЧ-тиҥ вирусын ачкан.
 јылда ол Пастердиҥ институдында бойыныҥ лабораториязын ачып, ондо јаан шиҥжӱлер баштаган: оруныҥ табылары, југужары, энедеҥ балага кӧчӧри, башка-башка бӱдӱмдери.

Барре-Синусси 240 кире билим иштердиҥ авторы. Ол СПИД шиҥдеечи биригӱлер ле комитеттерде эрчимдӱ иштейт. Франсуаза Барре-Синусси ВОЗ ло ЮНЭЙДС-ВИЧ-теҥ де ӧскӧ эл-јондык биригӱлердиҥ консультанты болот. Ол улай ла фундаментал билим ле клиникалык шиҥжӱлерди колбооры ла ору улуска јазыларга, кадык улус орыбаска, јоболдоҥ эмденери јанынаҥ јаан ајару эдет.

 јылда Римниҥ папазы Бенедикт 16 куучынында ору улус керегинде эби јок айтканына удура ачык самара бичиген.
 јылда Барре-Синусси СПИД аайынча эл-јондык биригӱниҥ президенти болот.

## Кайралдары
* Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы,
* Совактыҥ сыйы,
* Кёбердиҥ сыйы (Европей билимге кожулта учун),
* Король Фейслдиҥ сыйы,
* СПИДке удура эл-јондык биригӱниҥ сыйы,
*  јылдаҥ ала Камбоджиде университетте билимниҥ кӱндӱлӱ докторы.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Montagnier-Barré-Sinoussi-zur Hausen-press conference Dec 06th, 2008-4.jpg|Барре-Синусси Франсуаза пресс-конференцияда, 


## Ајарулар

## Тайантылар
* Нобелевскую премию по физиологии и медицине получили немец и двое французов: за открытие вирусов, вызывающих рак и ВИЧ
* PROFILE: Luc Montagnier, Francoise Barre-Sinoussi — AIDS pioneers
* Institut Pasteur — Unité de Régulation des Infections Rétrovirales
* Abstract of paper describing the discovery of HIV
* Press release from the Karolinska Institutet
* [Барре-Синусси, Франсуаза на сайте [Нобелевский комитет|Нобелевского комитета]]
* Барре-Синусси Франсуаза, биография
Маатаи, Вангари

**Вангари Маатаи** (англ. Wangari Maathai; 1940 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-чи кӱнинде, Британ империяда Кенияныҥ Тӧс провинциязында —  јылдыҥ сыгын айыныҥ 25-чи кӱнинде, Найроби, Кенияда) — кений јондык ишчи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ 2004 јылда лауреады.

## Биографиязы
Ол тушта Нобельдиҥ комитедин башкарган Маатаи, Данбольт Мьес сыйды берип јада айткан:  Вангари Маатаи Африкада, Кенияда ар-бӱткенди корулаары, экономикалык, культуралык ла социал јӱрӱм учун тартыжуныҥ бажында турган. 
Ол Кенияда демократиялык јаҥ тургузарына, ар-бӱткенниҥ экологиязы ла политика јанынаҥ  эрчимдӱ иштеген.
Маатаи  јылда тӧзӧлгӧн «Јажыл кур» (орустап «Зеленый пояс») деп јондык кыймыгуны баштап, ӧскӱрип, ууламјылайтан кижи болгон. Бу биригӱ Африкада кезилип јоголгон агаштарды орныктырары јанынаҥ иштейт. Вангари Маатаиге баштаткан кыймыгу африкан агаштар јоголып,  јерлери куру как-чӧл болуп баратканын токтоткон. «Јажыл кур» деген кыймыгуныҥ туружаачылары 25 јылга бойыныҥ Африкан континентине 30 миллионноҥ ажыра тоолу агаштар отургыскан.

Маатаи Кенияныҥ (КАНУ) башкаруда турган Национал партиязын оппозицияла бириктирерге узак ӧйгӧ тартышкан.  јылда солцентрист Национал радужный коалицияныҥ талдаштарында  ӧрӧ айдылган сурак бӱткен. Маатаи парламентке тудулган.  јылдаҥ ала  јылга јетире Вангари Маатаи  Кенияныҥ ар-бӱткен ле оныҥ байлыгы аайынча министрдиҥ болушчызы болуп иштеген. Бу политик кижи Кенияда «Мазингира» деп атту Јажылдардыҥ партиязын тӧзӧгӧн.

2009 јылдыҥ куран айыныҥ 14-чи кӱнинде  ООН-ныҥ Баш секретари Пан Ги Мун Вангари Маатаини ООН-до амыр-энчӱниҥ элчизи эдип кӧстӧгӧн. Климаттыҥ солынганыла колбулу сурактарды кӧрӧрин Маатаиге јоҥдолгон.

## Кайралдары
* Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы ();
* Амыр-энчӱниҥ элчизи деп кӱндӱлӱ ат ();
* Джавахарлал Неруныҥ сыйы;
* Петра Келлиниҥ сыйы ();
* Софияныҥ сыйы ();
* Голдмандардыҥ ар-бӱткенди корулаары јанынаҥ сыйы ();
* Индира Гандиниҥ сыйы;
* Вандербильдте Николастыҥ университединиҥ сыйы;
* Элизабет Блеквеллдиҥ сыйы;
* Васедтиҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Maathai and Obama in Nairobi.jpg| Маатаи ле Обама Найробиде
Clinton in Kenya.jpg | Клинтон Кенияда


## Ајарулар

## Тайантылар
* Вангари Маатаи
Эсперанто

**Эсперанто** (Esperanto) — 1887 јылда эдилген калыктар ортодогы болушчы тил.

## Јозок

## Ӧскӧ јарлу калыктар ортодогы тилдер
* Волапӱк
* Идо
* Интерлингва
* Славяндар ортодогы тил

## Тайантылар
* Окылу сайт
* ''Esperanto en Vikipedio''
Закс, Нелли

**Не́лли Закс** (; 1891 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10-чы кӱнинде, Шёнебергте — 1970 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 12-чи кӱнинде, Стокгольмда) — немец укту поэт, прозаик ле драматург, Нобельдиҥ литературада сыйыныҥ лауреады (Агнон, Шмуэль Йосефле кожо алган, ).

## Биографиязы
 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 10-чы кӱнинде Берлинде еврей биледе чыккан. Јаш ла тужынаҥ ала ол неоромантикалык ӱлгерлер, наадайлардыҥ театрына пьесалар бичип, куучындар ла соојындарлу јуунтызын чыгарган. Јайлталу кыс литературалык ишке кӱӱндӱ болгодый дезе, Нелли  јылдаҥ ала иудаизм ле христианство деп јаҥдардыҥ бир тазылдаҥ таркаганын јилбиркеген.
 јылда Швеция јаар кӧчкӧн. 
Нелли Закс, Пауля Целан деп јуук нӧкӧриниҥ сӧӧгин јууп јадарда,божогон. Стокгольмныҥ тӱндӱк јанында *Норра бегравнингсплатсен* деп мӧҥкӱ салар јерде Неллиниҥ сӧӧгин јууган.

Нелли Закстыҥ баштапкы ӱлгерлик јуунтызы  јылда Кӱнчыгыш-Берлинде чыккан, ады «Ӧлӱмниҥ јуртында» (*, )

Неллиниҥ ӱлгерлеринде, *Эли* (Eli,[1943) деп пьесазында текши темалар ончозы берилген, кийнинде ол ло темалар јуунтыларында салынган *Јылдыстардыҥ карыкканы*(*Звездное затмение*, *Sternverdunkelung*) 1949, *Не болорын кем де билбес* (*И никто не знает, как дальше*, *Und niemand weiss weiter*, 1957) ле *Качып барала солунганы*(*Побег и преображение*, *Flucht und Verwandlung'', .

Закстыҥ ӱлгерлик бичимелдери кандый да мистицизмдӱ, кӧрӱмдеер ле кӱӱн-санааны кӱйбӱредер. Кӧп саба ӱлгерлеринде истежери ле истештеҥ јажынары деп мотив бар. Аҥдаштыҥ, качыштыҥ символдоры, кыйнатырган ла кыйнагандардыҥ ортодо јаантайынгы сурак. Нелли Закс Нобельдиҥ литературада сыйын  јылда Агнон, Шмуэль Йосефле кожо алган.
Германиияда Дортмундта  јылдаҥ ала  Нелли Закстыҥ литературада сыйы бичиичилерге берилет.
Францияда   јылдаҥ ала Нелли Загстыҥ кӧчӱриштер учун сыйы берилет.

## Кайралдары
* Нобельдиҥ литературала сыйы 
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Nelly-Sachs-Samuel-Agnon.jpg|Нелли Закс ла Сэмьюэль Агнон, Швеция,  
Nelly Sachs postage stamp.jpg|Нелли Закс, почтаныҥ марказы, 
Nelly Sachs 1966.jpg|Нелли Закс, 


## Ајарулар

## Литература
* Fritsch-Vivié G. Nelly Sachs: mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, 1993

## Орус тилле бичимелдери
* Јылдыстар карыгат (Звездное затмение) деп ӱлгерлик јуунты, Микушевич Владимир Борисович кӧчӱрген — Ереван: Ной; : Физкультура ла спорт, 1993

## Тайантылар
Грейдер, Кэрол

**Кэ́рол Гре́йдер** (,1961 јылдыҥ кандык айыныҥ 15-чи кӱнинде, Сан-Диегодо чыккан — США-да американ шиҥжӱчи, молекулярный биолог, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын,  јылда Элизабет Блэкбёрнло, Джек Шостакла кожо алган. Оловников Алексей Матвеевичтиҥ  јылда тапкан теориязы аайынча: «хромосомныҥ корулаачы механизмы, теломеры ла ферменты теломеразын» тапканы учун берилген сый.

## Биографиязы
Кэрол Грейдердиҥ билим иши сӱреен учурлу, кӧп университеттерле, лабораторияларла колбу тудуп, экпиндӱ ижин уулалтат: США-ныҥ Билим Национал академиязыныҥ турчызы (); США-ныҥ Национал эмчилик академиязыныҥ () турчызы; Американ философиялык биригӱзиниҥ турчызы (); философияныҥ докторы (); Джонс Хопкинстиҥ университединиҥ () кӱндӱлӱ профессоры;
Санта-Барбарада калифорний университетти божоткон (бакалавр, );  јылда Берклиде калифорний университетте философияныҥ докторы деп степень алган;  јылда Лабораторию в Колд-Спринг-Харбор мындый атту лабораторияга јайым фелло болуп кирген;  јылдаҥ ала оныҥ шиҥжӱчи — ассистенти боло берген,  јылдаҥ — алдынаҥ бойы шиҥжӱчи;
 јылда бойыныҥ лабораториязын Джонс Хопкинстиҥ университединиҥ эмчилик школына кӧчӱрген;  јылдаҥ ала именной профессор (Daniel Nathans Professor); молекулярный биология ла генетиканыҥ департаментиниҥ башкараачызы;
 јылдаҥ ала (Blooomberg Distinguished Professor) бу университеттиҥ кӱндӱлӱ профессоры.

## Кайралдары
* Гайрднердиҥ эл-јондык сыйы ();
* Розенстилдиҥ сыйы ();
* Passano Award ();
* Richard Lounsbery Award ();
* Альберт Ласкердиҥ эмчиликте фундаментал шиҥжӱлер учун сыйы ();
* Уайлиниҥ сыйы ();
* Луизы Гросс Хорвицтиҥ сыйы ();
* Диксонныҥ сыйы ();
* Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Preis ();
* Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы ().

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

GREIDER Carol 2014.jpg | Грейдер Кэрол, 
Carol Greider and Elizabeth Blackburn 2009-02.JPG| Грейдер Кэрол ло Элизабет Блекберн, 
Nobel Prize 2009-Press Conference Physiology or Medicine-01.jpg| Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады Кэрол Грейдер пресс-конференцияда, 


## Ајарулар

## Тайантылар
Ялоу, Розалин Сасмен

**Розалин Сасмен Ялоу** (; 1921 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинде, Нью-Йоркто, США — 2011 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 30-чы кӱнинде, Нью-Йоркто, США) — американ биофизик. «Пептидный гормондорды таап, Радиоиммунологиялык эп-арганы кӧндӱктиргени учун», 1977 јылда Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйын алган. 

## Биографиязы
Розалин Сасмен Ялоу 1921 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 19-чы кӱнинде Нью-Йоркто, еврей иммигранттардыҥ билезинде чыккан. Ада-ээнези: Саймон Сассман ла Клара Циппер деп улус болгон, олор садуда товарларды каптаары јанынаҥ иштегендер. Хантердиҥ колледжин 1941 јылда тӱгескен, ондо ол физикала јилбиркеген. Је Розалин сананган: «Мен ӱй кижи, оныҥ учун мени кажы да университетке албас» деп. Сасмен Колумбийский университетке машинистка болуп ишке кирген, кийнинде секретарь болуп иштеген. Је ол ло јылда Урбан-Шампейн деп јерде Иллинойстыҥ университеди оны ишке кычырган, нениҥ учун дезе, Экинчи телекейлик јуу учун иштейтен улус једишпей турган.

1943 јылда Сасмен Арон Ялоу деп кижиге барган. 1945 јылда ол философияныҥ ядерный физикада докторы боло берген.
Диссертациязы бӱткен соҥында Сасмен Ялоу Бронкстыҥ госпиталинде (Ветерандардыҥ керектерин башкарар управлениеде) иштеген. Ол ондо Соломон Берсонло кожо *радиоизотоп* деп эп-арга *кижиниҥ каныныҥ биологиялык бӱдӱмин кӧрӧри*-нде деп шиҥжӱ ӧткӱрген. Бажынаҥ ала олор кижиниҥ каныныҥ плазмазында инсулинниҥ камаанын шиҥдегендер. Бу табылган *радиоиммунологический* эп-аргала текши тӱзаланып баштагандар. Бу эп-аргала алдында ӧйдӧ канда концентрациязы ас учун кемјип болбой турган канныҥ минор компоненттерин: гормондор, витаминдер ле ферменттерди ле о.ӧ. јӱстер тоолу компоненттерди кемјип баштаган.
Яллоу кӧп саба билим шиҥжӱ ачылталарын Соломон Берсонло кожо тапкан, је бу кижи Нобельдиҥ сыйын бергелекте божоп калган.
Ялоу Розалин Сасмен 2011 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 30-чы кӱнинде Нью-Йоркто јада калган.

## Кайралдары
* 1971, Гайрднердиҥ эл-јондык сыйы;
* 1972, Премия Диксонныҥ сыйы;
* 1975, Американ эмчилик ассоциацияныҥ сыйы;
* 1976, Альберта Ласкердиҥ эмчиликте фундаментал шиҥжӱлер учун сыйы;
* 1977, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы *(Соломон Берсон 1972 јылда јада калган учун, сыйды ӱлежип болбогон*;
* 1988, США-ныҥ Билим национал медали.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Rosalyn S. Yalow Nlm nlmuid-101441455.jpg| Розалин Ялоу, јиит тужы
Rosalyn Yalow 1977.jpg| Розалин Ялоу — Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады, Стокгольм, 1977
Sterling and Yalow receiving Middleton Award 1973.png | Стерлинг ле Ялоу Миддлтонныҥ эмчиликте сыйын алганы, 1973


## Ајарулар

## Тайантылар
Габриела Мистраль

**Луси́ла де Мари́а дель Перпéтуо Сокóрро Годóй Алькая́га**, кыскарта *Лусила Годой Алькаяга*, (1889 јылдыҥ кандык айыныҥ 7-чи кӱнинде Викунья, Чили — 1957 јылдыҥ чаган айыныҥ 10-чы кӱнинде Нью-Йоркто, США). Јарлу ады (кош ады — псевдоними) **Габрие́ла Мистрáль** — чилий ӱлгерчи, просветитель, дипломат, ӱй улустыҥ тап-эритиери учун тартыжаачы, 1924 јылдаҥ ала Италияда дипломатиялык иште болгон, — јылдарда — Испанияда, — јылдарда — Португалияда, — јылдарда — Бразилияда, США-да; Лига Нацийде ле ООН-до () иштеген.
Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады.

## Биографиязы
Пабло Неруда, Висенте Уидобро, Пабло де Рокала кожо Габриела Мистраль «Јаан чилий ӱлгерликтиҥ тӧртинчи кижизи» болот Габриела Мистраль 16 јаштаҥ ала ӱредӱчи болуп иштеген.
Габриела 1903 јылда баштапкы ӱлгерлерин кепке базып чыгарган. Јӱрӱминде кату айалгалардаҥ улам Мистраль «Ӧлӱмниҥ сонеттери» () () деп бир тизим кунукчылду сонеттер бичиген. «Санаага алдырыш» () () деп бичигинде ӱлгерчиниҥ јажытту санаа-кӱӱни, кӧксинде сезимдери керегинде болгон. Мистральдыҥ «Тала» деп атту экинчи ӱлгерлик јуунтызы () Латин Американыҥ канча миллион тегин улустарыныҥ ӧкпӧӧриген кӱӱн-санааларыла тудуш. Континентте ол баштапкылардыҥ ортозында индеецтердиҥ јӱрӱмге аҥылу кӧрӱмин ајарат. Испан ӱлгерликтиҥ јаҥжыгуларын ла солун ла јажытту јерлик сезимдерди бириктирет. Габриеланыҥ калганчы јуунтызы «Балбарыш»  ().

1945 јылда Габриела Мистраль Нобельдиҥ литаратурала сыйыныҥ лауреады болот, «Поэзияда чындык кӱӱн санаалары учун бастыра Латин Американыҥ калыктарыныҥ идеалы боло берген».

Чилий ӱлгерчи кош адын ( Фредерик Мистраль деп кижиге учурлай алган. Јилбилӱзи неде дезе, ол поэт 1904 јылда Нобельдиҥ литературала сыйын база алган болгон.

Габриела Мистраль Дорис Дана деп кыс кижини сӱӱген, олордыҥ самаралары кепке базылган.
Габриеланыҥ ӱлгерлик чӱмдемелдери јарлу болгон: «Ӧлӱмниҥ сонеттери» (*Sonetos de la Muerte*, 1914);
«Санаага алдырыш» (*Desolación*, 1922);*Lecturas para Mujeres* (1923);«Эрке» (*Ternura*, 1924);*Nubes Blancas y Breve Descripción de Chile* (1934);«Агаштар кезиш» (*Tala*, 1938);*Antología*(1941);«Балбарыш»(*Lagar*, 1954);*Recados Contando a Chile* (1957);*Poema de Chile* (1967, јада калган кийнинде кепке базылган).
*Кунукчыл кудай*, Рудомонодо бичиктиҥ тӧс јери, (2018) бу бичимел орус тилге кӧчӱрилген.
Ӱлгерчиге учурлалган кереестер:2010 јылда Сантьягодо Мистральдыҥ адыла Культуралык тӧс јер адалган (Centro Cultural Gabriela Mistral — GAM); Габриела Мистральдыҥ адыла Меркурий планетада кратер «Мистраль» деп адалган.

## Кайралдары
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Gabriela Mistral - Yin Yin.jpg| Габриела Мистраль, јаш тужы, Инь-Инь, 1930 јылдар киреде
Gabriela Mistral (1923).jpg| Габриела Мистраль, тӱӱкилик архивтеҥ, 1923


## Ајарулар

## Тайантылар
Ту Юю

**Ту Юю́** (; 1930 јылда Иньсянь деп уездте чыккан Кыдат јеринде — кыдат фармаколог, јаҥжыккан кыдат эмдеш аайынча билимчи. Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады (2015), онойдо ок Ласкердиҥ сыйын база алган (2011).

## Биографиязы
1930 јылда Иньсянь деп уездте јакалай Чжэцзян (эмди ол каланыҥ Нинбо деп округы). 1951 јылда Пекинниҥ универсидиниҥ эмчилик факультедине кирген; 1952 јылда Пекинниҥ университединеҥ башка эмчилик институт башкалаган (2000 јылда Пекинниҥ университедиле ойто бириктирген), фармакологияныҥ факультедин Ту Юю 1955 јылда божоткон. Оныҥ кийнинде ол эки јарым јылга јаҥжыккан кыдат эмдешке ӱренген (1955). Ту Юю јаҥжыккан кыдат эмчилик институтта иштеп баштаган.

## Билим иштери
1969 јылда Ту Юю малярияныҥ јаҥы эмин шиҥдеп јазаарында иштеген «ӱлекер 523». Ӱч јылдыҥ туркунына оныҥ башкарган ӧмӧлиги 2000-наҥ артык јебрен трактаттарын шиҥдеген, *јыду баргааныҥ* настои јакшы эм болгоны јарталган. Билимчилер цинхаосу деп атту вещество тапкандар (кӱнбадыш фармакопеяда оныҥ ады  *артемизинин*), сесквитерпеновый лактон (терпен деп класстыҥ органик веществозы), ол малярияныҥ плазмодии деп микробторын эрте стадияда ӧлтӱрип турган. 

Юю Туныҥ ӧмӧлиги кийнинде ол эмниҥ малярияга удура артемизиндӱ оноҥ артык бӱдӱмдерин синтезировать эткен: дигидроартемизинин (восстановленный артемизинин), артеметер (ӱске кайылар метиловый эфир артемизинина) ла артесунат (сууга чейилер гемисукцинат дигидроартемизинина). 1979 јылда клиникалык ченелтелер токтогон, бу эмдер улуска каршулу эмези јарталган. Бу эмдер клиникалык практикага кийдирилген, јылдыҥ  2 миллион кире улустыҥ јӱрӱмин аргадайт. 2015 јылда Ту Юю баштапкы (этнический китаянка) Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады боло берген.

## Кайралдары
* Ласкердиҥ сыйыныҥ лауреады ();
* Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады ();
* Китайдыҥ билим ле техниканыҥ государстволык бийик сыйыныҥ лауреады, (); 
* Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы, артемизиннеҥ эткен эм учун;
* Ласкердиҥ сыйы, ().

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

William C. Campbell 5020-2015.jpg | Уидьям К.Кемпбелл ле Ту Юю, 2015
Satoshi Ōmura 5997-2015.jpg|Ту Юю, пресс конференция, Стокгольм, 2015


## Ајарулар

## Тайантылар
Гез, Андреа

**Андреа Миа Гез** (; 1965 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 16-чы кӱнинде Нью-Йоркто чыккан) — американ билимчи-астроном, астрофизикада билимчи, Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады ().
Философияныҥ докторы (), Лос-Анджелесте калифорний университеттиҥ профессоры,  јылдаҥ ала ондо иштейт. США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ турчызы, Американ философия биригӱниҥ турчызы (). Мак-Артурдыҥ стипендиады, Крафордтыҥ лауреады.

## Биографиязы
Сюзен Гезтиҥ билезинде чыккан (кыс ӧбӧкӧзи Гейтон, ), Ирландияныҥ католиктеринеҥ, адазы Джильберт Гез (—) — Римде чыккан еврей кижи. Джильберт Гезтиҥ ада-энези Эльзи Маркс ла Генри Гез де Кастельнуово Италиядаҥ качып кӧчкӧндӧр. Рассалык јасакты јуу ӧйинде јӧптӧӧрдӧ, Андреаныҥ билези Нью-Йорк јаар кӧчкӧн.

Јаш тужы Чикагодо ӧткӧн, оыҥ адазы Рузвельттиҥ университединде, бизнестиҥ школында экономиканыҥ профессоры болгон, энези дезе — Чикагодо университетте ренессанстыҥ бирлигинде художественный музейдиҥ башкараачызы болгон. Озо баштап Андреа Гез математикага ӱренген, је ойто физика деп специальностько кӧчкӧн. 1987 јылда ол Массачусетстиҥ технологиялык институдында физикала бакалаврдыҥ адын алган. 1992 јылда Гез Калифорнийский технологический институтта философияныҥ докторы боло берген.
Эмди ле ол Лос-Анджелесте Калифорний университеттиҥ физика ла астрономияныҥ кафедразында иштейт, 1994 јылдаҥ ала
Американ кеендик ле билим академиязыныҥ турчызы.

1998 јылдаҥ ала Райнхард Генцель башкарган астрофизикалык группазы ла Андреа Гез, кажызы ла алдынаҥ бойы шиҥжӱлӱ иштер ӧткӱргендер (бой-бойынаҥ камааны јок) олор тузаланган технологияларында Јердиҥ атмосферазы кыйыжып турганын тӱзедери јанынаҥ болгон, технология ажыра бистиҥ галактикада чике ортозында јаан *Кара Ойык* бар болгонын тапкан, ол Кара Ойык Кӱннеҥ 4 миллион катап јаан. Андреа Гез Кектиҥ Гаваиде обсерваториязында шиҥдеер иштер ӧткӱрген, Райнхард Генцель дезе Европейский тӱштӱк обсерваторияда (ESO), база Ла-Силья деп обсерваторияда, Чилиде. Бу шиҥжӱ иштери учун ол Нобельдиҥ физикала сыйын алган — «Бистиҥ галактиканыҥ ортозында сӱрекей јаан объект тапкан учун», Райнхард Генцель, Роджер Пенроуз деп улусла кожо бу сыйды алган. Нолбельдиҥ сыйын бу билимчилерге «Кара Ойыктардыҥ бӱткени текши теория относительностинеҥ табылганыныҥ ачылтазы учун берилген».
Андреа Гез јӱс кире рецензиялык иштердиҥ авторы.
Андреаныҥ эжи — Том Латуретт, геолог, «RAND (корпорация) RAND» деп корпорацияныҥ ишчизи. Олор эки уулду — Эван (2001 јылдыҥ), Майлз (2005 јылдыҥ) Андреа Гез јӱзерге сӱӱйт.

## Кайралдары
* Энни Кэннонныҥ сыйы (1994);
* Паккардтыҥ стипендиязы (1996);
* Ньютона Лэйси Пирстиҥ сыйы (1998);
* Дисковер деп журналда 20 кижиниҥ тоозына кирген: *20 Young Scientists to Watch* «Discover» (2000);
* МакАртурдыҥ стипендиязы (2008);
* [Крафордтыҥ сыйы (2012);
* Нобельдиҥ физикала сыйы (2020);
* Слоунныҥ сыйы.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

TheGhezGroup.png|Андреа Гезтиҥ ӧмӧлигиниҥ формулалу плакады, 2009


## Ајарулар

## Тайантылар