Ялбакова, Карагыс

**Карагыс (Елизавета Чаҥкышевна) Ялбакова** (чык. ӧйи јаан изӱ айдыҥ 9 кӱнинде  јыл, Јоло јурт, Ойрот автоном область, ССРС), сӧӧги тодош — Алтайда, Россияда, телекейде ады јарлу кожоҥчы, Алтайда Ленинский комсомолдыҥ сыйыныҥ лауреады (), Л. И. Алаевала кожо «Кӱӱниҥ ӱредӱчилерине керектӱ методикалык ајарулар» деп бичиктиҥ соавторы, «Мениҥ ӱредӱчим» деп бичик ле бир канча кожоҥдордыҥ авторы (), «Алтай» деп эстрадалык ансамбльдыҥ солисти, Алтай Республиканыҥ нерелӱ кижизи (), Алтай Республикада культураныҥ министры ()), Россия Тергеезиниҥ нерелӱ артисти (02.03.), кӧп тоолу сыйлар ла кӱндӱлӱ грамоталарла кайралдаткан, портреттери, фотојуруктары јарлу журналдар, альманахтар ла бичиктерде кепке базылган («Советская культура» ж/л (), «Эл-ойын — јондык байрам» деп брошюрада фотојуругы (), «Люди эпохи ХХ века» деп энциклопедияда ( ј. 184 стр.) ла о.ӧ. «Алтайдыҥ алтын ӱни» () «Алтайдыҥ тоорчыгы» () деп кожоҥчыны албаты адаган.

## Биографиязы
Карагыс Ялбакова Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында  јылда јаан изӱ айдыҥ 9 кӱнинде чыккан, јаш тужы Шибееде ӧткӧн.  јылда ол Областной национальный школго ӱренерге келген. Мында Лизаныҥ јайалтазы оноҥ ары кӧҥжиген, ол областьтыҥ радиокомитединде балдарга учурлаган берилтелерде туружып, кӱӱлик школдо скрипкага ӱренип, хордо кожоҥдоп, конкустар ла олимпиадаларда, художественный самодеятельностьто эрчимдӱ туружып баштаган. Удабай бу школго оныҥ карындажы Николай, сыйындары Лида ла Надя ӱренерге келген.

### Ада-энези
Адазы, Ялбаков Чаҥкыш Иванович, 1917 јылда кӱӱк айдыҥ 1 кӱнинде Оҥдой аймактыҥ Јоло јуртында чыккан, тодош сӧӧктӱ кижи, зоотехник-селекционер, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, јажына ла Кеҥиниҥ совхозында зоотехник, кийнинде, амыралтага чыгала койчы болуп иштеген.
Ол 1942 јылда јуунаҥ шыркалу јанып келген, бу ла јылда кыпчак сӧӧктӱ Елена Чочкинала биригип, биле тӧзӧгӧн. Елена 1915 јылда Шабалин аймактыҥ Ильинка јуртында чыккан. Ильинканаҥ Буландыкта јадып, билези Шибееге токтогон. Елена јетијылдык школ божоткон кийнинеҥ, Ойрот-Турада Кооперативный училище божодып, Кош-Агашта банкта кассир, Улаганда, Јолодо магазинде садучы болгон. Кожоҥдоор, гитарала ойноор, јайалталу, кеберкек кыс болгон.
Чаҥкыш Иванович ле Елена Андреевнаныҥ (адазыныҥ алтай ады Бадык) билезинде 4 кыс ла бир уул чыдаткан.

### Ӱредӱзи
Горно-Алтайскта областной национальный школды божодоло, ол Москвада культураныҥ институдыныҥ культурно-просветительский факультединиҥ дирижерско-хоровой бӧлӱгине кирген.

Бу ӧйдӧ мында Валентина Толкунова, Геннадий Заволокин, Игорь Николаев, Леонид Агутин ӱренгендер. СССР-дыҥ калыктарыныҥ студенттери мында база кӧп болгон. Олордыҥ тилиле, культуразыла таныжып, казактап, башкирлеп, узбектеп кожоҥдоп баштаган. Јаҥы јерге темигип, ӱредӱге јилбиркеп, Лиза уур-кӱчти ӧдӱп чыгатан. Ыраак Москвада јерлештериле туштажып, чайлап, куучындажып, солундарла ӱлежип, кожоҥдожып, ӱлгерлер кычырып туратан. Ӱӱрелери Тамара Мендошева, Татьяна Тайпина, Валентина Чичиекова, Зоя Анатова, Светлана Кандаракова, Любовь Пустогачева ла Луиза Торбогошевала кожо киного, театрга, выставкаларга јӱретен.

Туулу Алтайдаҥ керектериле келген бичиичилер Переделкиного келетен, студенттер олорго база јолугатан. Шатра Шатинов, Паслей Самык, Кӱӱгей Тӧлӧсов ло Эркемен Палкин Алтай јеринеҥ эрӱ салкын ла јастыҥ тыныжын экелетен.

Бу ла ӧйлӧрдӧ Лиза јайаандык ижине керектӱ *Карагыс* деп псевдоним алган.
Москвада ӱренип турган студенттер театрлар ла выставкаларга јӱрер учурлу болгон. Карагыс Ялбакова ол ӧйдӧги јарлу артисттердиҥ Карел Готтыҥ, Анна Германныҥ, Батыр ла Фарух Закировтордыҥ, Бибигуль Толегенованыҥ, Дин Ридтиҥ, Готлиб Ронинсонныҥ, Владимир Высоцкийдиҥ концерттерин кӧргӧн. МГИКТЕ јарлу ӱлгерчилер туштажулар ӧткӱретен, олордыҥ ортодо јууныҥ туружаачызы Эдуард Асадовтыҥ эҥиринде Карагыс Тӧрӧли, ар-бӱткен, чындык керегинде јаш-ӧскӱримге учурлалган ӱлгерлерин ӧкпӧӧрип уккан.

Јайгы амыралтаныҥ ӧйинде студент кыс темирјолдо проводник болуп, ороонныҥ телкемдериле Москванаҥ ала Ыраак Кӱнчыгышка јетире маҥтадып иштеген.
Москва артистке кӧп солун туштажулар ла таныштар берген. Кӧп јарлу артисттерге ол нӧкӧр болуп арткан.

### Билези
Карагыс кӧп балдарлу биледе чыдаган. Балдардыҥ јааны болуп јат, сыйны Лида ла Надя, карындажы Николай. Бастыра јӱрӱмине кожо чыккандарына, тӧрӧӧндӧрине болужып јӱрет. Уулы Айлан Соня деп кысту. Елизавета Чаҥкышевнаныҥ Соня баркызы јаанагы ла чылап шахматла ойноорго сӱӱр, тилдерле јилбиркейт.

### Ижи
Елизавета Чаҥкышевна Ялбакова школдыҥ кийнинеҥ Москвада институт культурыныҥ дирижёрско—хоровой факультедин божодып (1967), 1971 јылда эстрадный искусствоныҥ Текшисоюзный мастерскойында ӱренген.

1967—1968 јылдарда — Горно-Алтайскта областной дом народного творчестваныҥ методисти.

1968—1972 јылдарда — Горно-Алтайский областной концертный бригаданыҥ солисты.

1972—1974јылдарда — Горно-Алтайский облисполкомныҥ телевидение ле радиовещаниезиниҥ комитединиҥ дикторы.

1974—1977 јылдарда — Горно-Алтайский облисполкомныҥ концертно-эстрадный бюрозыныҥ солист-вокалисти.

1977—1979 јылдарда — Горно-Алтайский автоном областьтыҥ Улаган аймагында ВЛКСМ-ныҥ райкомыныҥ делопроизводитель-машинисти.

1982 јылдаҥ 1993 јылга јетире — Горно-Алтайский облисполкомныҥ концертно-эстрадный бюрозыныҥ солист-вокалисти.

1993—1997 јылдарда — Государственный филармонияныҥ «Алтай» ансамблиниҥ солист-вокалисти (Горно-Алтайск).

1997—2000 јылдарда — ООО «Ажуныҥ» башкараачызы.

2000 јылда — Алтай Республикада культураныҥ министры.

Кожоҥчы ас туштаар тембрлу ӱндӱ — колоратурный сопрано. Оны алтайыстыҥ тоорчыгы деп тегиндӱ адабаган.
Елизавета (Карагыс) Ялбакова алтай кӱӱчилердиҥ Андрей Анохинниҥ, Борис Шульгинниҥ, Александр Тозыяковтыҥ, Владимир Хохолковтыҥ кожоҥдорын сценага чыгарган. Оныҥ 100-теҥ артык кожоҥдоры, бир канча кӱӱлик альбомдоры бичилген. Евгений Борисов башкарган «Сибирь» деп орыс калыктыҥ ойноткыларыныҥ оркестрыла кожо (Барнаул), Новосибирсктиҥ радио ло телевидениезиниҥ оркестрыла кожо Карагыс Ялбакова кӧп кожоҥдор бичип, Сибирдиҥ калаларыла гастрольдоп јӱрген, калыктар ортодо конкурстарда турушкан, Польша, Бельгия, Вьетнам, Люксембург, Турцияда ӧткӧн фестивальдарда турушкан

Ялбакова Е. Ч. телекейдиҥ сценический площадкаларында кожоҥдоп, алтай культураны кӧдӱреринде јаан иш ӧткӱрген.
Јайаандык ижинде бийик једимдери, калыктар ортодо најылык ла амыр-энчӱ учун јаан ижи учун, Карагыс Ялбаковага «Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи» деп нере берилген (2016).

## Јайаандык ижи
«Меня всегда поражала ее колоссальная энергия, с которой она берется за любую творческую работу. Замечательная артистка! Высоко образованна и пунктуальна. Я пытаюсь научиться у нее многому. Очень хочется, чтобы эта неиссякаемая энергия и любовь к творчеству оставались в ней надолго».  — Александр Трифонов


### Тӧс репертуары

### Телекейдиҥ калыктарыныҥ кожоҥдоры
* «Сӱӱш биске келди» (хинди) ;
* «Јакшы ба, болчом» (јопон) ;
* «Баян Монгол» – (монгол), ;
* «Мениҥ шырам» (иран), ;
* «Деляж Боделям» (фарси) Афганистан;
* «Кел» (тӱрк), ;
* «Рисовый барабан» вьетнам кожоҥ;
* «О, светоч грез моих» (араб танго);
* «Энениҥ кожоҥы» (хакас), , ;
* «Айлан, кужым» (тувин), ;
* «Айакта чай» (тувин) ;
* «Арчуул тӱӱгем» (башкорт) – 
* «Азатпайлар» (азербайджан), ;
* «Пӧтӱгеш» (латыш), ;
* «Сок, сок, салкынак», (латыш), ;
* «Джан» (узбек), ;
* «Наманганда алама» (узбек), ;
* «Якутяночка» (кӱӱзи В.Алексеевтиҥ, сӧстӧри Дербеневтыҥ);
* «Кӧксимде јас» (татар), ;
* «Айлан оглан» (тӱркмен).

### Орус калыктыҥ кожоҥдоры
* «Кӱзӱҥи» (Колокольчик, озогы орус вальс);
* «Перевоз Дуня держала»;
* «Травушка-муравушка»;
* «По Муромской дороге».

### Классикалык ла эстрадалык кожоҥдор
* «Болеро», (итальян), кӱӱчи Кьяра;
* «Гранада», (испан) тилдеҥ И.Бекетов кӧчӱрген;
* «Сольвейгтиҥ кожоҥы», Ибсенниҥ драмазынаҥ, кӱӱчи Э.Григ;
* «Виолеттаныҥ ариязы», «Травиата» деп операнаҥ, кӱӱзи Дж. Верди;
* «Чио-Чио-Санныҥ» ӱч ариязы, «Мадам Баттерфляй» деп операнаҥ ариязы, кӱӱзи Дж. Пучини;
* «Бӱдедим, иженедим», (итальян), кӱӱзи Г.Мурт, Мясников кӧчӱрген;
* «Бул-бул»" (казах), кӱӱзи Л.Хамиди, );
* «Казах вальс», (казах), кӱӱзи Л.Хамидиниҥ;
* «Айголек», кӱӱчи Байкадамов, сӧстӧри Баймухамедовтыҥ;
*  Жаворонок (орус), кӱӱчи М.Глинка), «Талаҥ-келеҥ» (алтайлап);
* «Тоорчык», Орус), кӱӱчи А.Алябьев, алтайлап Соловей;
* «Заздравная», кӱӱчи И.Дунаевский «Весна» деп кинодоҥ;
* «В горнице», (орус), кӱӱзи А.Морозовтыҥ, сӧстӧри Н.Рубцовтыҥ;
* «Россия», (орус), кӱӱзи Д.Тухманов, сӧстӧри М.Ножкин.

## Кайралдары
* РСФСР-дыҥ нерелӱ артисти (1989);
* Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи (2016);
* «Знак почета» деп орден (1976);
* Лауреат премии Алтайдыҥ Ленинский комсомолыныҥ сыйыныҥ лауреады.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Литература
* 
* Тарбанакова С. Н. «Песни Карагыс Ялбаковой». Советская культура. — 06.07.1976
* Акулова Т. Кылдаҥ чичке, кыннаҥ јараш кожоҥчы//Алтайдыҥ чолмоны. — 30.06.1993
* Шумаров Н. Алтайыстыҥ алтын кӱӱги//Алтайдыҥ чолмоны. — 08.03.1991
* Акулова Т. Кожоҥдо, тоорчык, кожоҥдо!//Алтайдыҥ чолмоны. — 25.05.1989
* Чараганова Г. «Мен сениҥ кызыҥ, Алтай»//Алтайдыҥ чолмоны. — 05.05.1989
* Кудирмеков Б. Агару Амаду.//Алтайдыҥ чолмоны. — 09.12.1986

## Ајарулар

## Тайантылар