Тураты

**Тураты** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Тураты .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ, Наралканыҥ, Ануйдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Абай деп сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 777—782 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш соок, салкынду, ортоайлык температуразы: −19 °С, тӱшкен карды салкындар учура берет. Јайдыҥ ортоайлык температуразы +14..+15 °С, јаан изӱ айда +30 °С кӱндер болот. Кейдиҥ чыгы 430—500 мм кире бар. Салкынныҥ јылдык орто кеми 4,2 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын-тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 69,3 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 18,5 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 43,5 га, јонго керектӱ тудумдар 1,0 га, производстволык јерлер 1,1 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 5,0 га, аҥылу учурлу 0,1 га, окылу јер 0,1 га
Јурт 2 оромду: Елеусовтыҥ, Контораныҥ.
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла 3,67 км.

Јуртта улус јадатан бир кат агаш туралар таҥынаҥ ээлем тударга јараар јерлӱ. Јерлериниҥ орто кеми 2000 м². Јадар јерле јеткилделгени 11,6 м²/чел.

Туратыга тӧрт јолло једер арга бар: Улалу — Чаргы — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Келейдиҥ боочызы — Моты-Оозы — Јалаҥай — Тураты; Улалу — Чаргы — Барагаш — Боочы — Јалаҥай — Тураты; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Келейдиҥ боочызы — Тураты; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Тураты.

«Кан-Оозы — Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы» деп јолдо турат, узуны 47,462 км, темдеги 84К-123.
«Отогол — Тураты» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификационный темдеги 84К-34, узуны 20,7 км).

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 265 кижиниҥ 82 % туратыныҥ казактары болгон.

## Инфраструктуразы

* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* агашкезим.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* К. А. Туганбаевке ле Ж. А. Елеусовко, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ геройлорына кереестер (1408).

### Ар-бӱткендик
* Байлу кыр;
* Тоҥмок суу;
* Јебрен јурт (1390).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Елеусов Ж. А. (20.06.1925—21.04.1996) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Геройы, мл.лейтенант, кайралдары Ленинниҥ ордени, кӧп тоолу медальдар.
* Туганбаев К. А. (04.11.1924—17.12.1943) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Геройы, 333-чи стрелковый дивизияныҥ кайучылы, кайралдары «Ленинниҥ ордени», «За боевые заслуги» деп 2 медаль.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»