Чоо

**Чоо** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чоо .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Буланчак, Кучук (бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500—600 метр), Чаптыган, Сугул сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Айландыра тайга койу агашла бӱркелген.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 289 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Тайга-тажы мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, јодро, карагай, тал, каргана, толоно, арчын, эрмен, ээне агаштарла бӱркелген. Јайгыда аркада да, ак та јерде башка-башка чечектер јайылып, соок тӱшкенче ле кӧс сӱӱндирет: ай-каајы, адарткы, айу-сырга, буланат, быркырууш, јаргак-ӧлӧҥ, јылан-чечек, јыракы-ӧлӧҥ. Јӱзӱн-јӱӱр мешкелер, јиилектер тӱжӱм берет: кайыҥат, јерјиилек, кызылкат, тайа, кара-кат, кӧк-кат, агаш-јиилек, ийт-тумчук, бороҥот, толоно, торбос, уй-кӧс. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 39 ором: Кирпичтӱ, Горькийдиҥ, Ворошиловтыҥ, Солдаттардыҥ, Чооныҥ кыры , Успенский, Ыжыныҥ ла о.ӧ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧн. Кӧчкӱн орус којойымдар эптӱ јерди талдап, Бийдиҥ трагында Чоого токтогылаган. Удабай ла бу јурт Алтай ичинде база бир саду ӧдӧтӧн јер боло берген. Чоо јуртка Тобол, Перм, Саратов, Курск губерниялардаҥ кӧчкӱндер толгон. Олор мал азырап, аҥдап, балыктап, агашла иштенип, чанактар, айыл-јуртка эдимдер јазап, саду ӧткӱргилеген. Јуртта 1905 јылда 53 кижи(ӱй улус ла балдар чотко кирбейт). Тургун алтайлар (чалкандулар, тубалар, телеуттар, кумандылар) Чоодо садыжарга алу (баалу аҥныҥ терези), балык, эт, сарју, мӧт,јиилек, кузук, эм-ӧлӧҥдӧр, чагана экелетен. Бойлоры орус којойымдардаҥ кулур, аш, тус, темир, мылтык, ок-тары, ӧдӧк, бӧс садып алатан.

Ыжы сууга парла иштеер теермен тургузылган. Совет ӧйдӧ национализация болуп, государствого кӧчкӧн. 1938 јылга јетире иштеген ол теермен. Оноҥ дизельэлектростанция келерде, оныҥ ижи токтогон. Электроотло кожо сарју-сырзавод ачылып, 2000 јылдарга јетире иштеген. Онойдо ок Чооноҥ ала Улалуга јетире јолдор јазалган. 1950 јылдарда јуртка телефон келген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1919 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* Орто ӱредӱлӱ школ (400 ӱренчикке);
* балдардыҥ туразы (110 јерлӱ);
* кӱӱлик сургал;
* балдардыҥ творчество туразы;
* спортшкол;
* аймакта культураныҥ байзыҥы;
* аймактыҥ эмчилиги;
* аптека — 5;
* конор тура — 3;
* ашкана — 4;
* магазин — 5;
* пилорама — 4.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1320).(1985 ј.,Ленина,34 мемориалдыҥ јеринде);
* Граждан јууныҥ геройы Г. Я. Королевтыҥ мӧҥкӱзи (1953 ј.,Ленинниҥ оромы,1).

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган туу (1316);
* Тоҥмок суу (1317);
* Аккайа кыр (1308).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар