Ман-Јӱрек

**Ман-Јӱрек** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Ман-Јӱректиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Ман-Јӱрек .

Ман-Јӱрек .

## Физико-георафиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кайыр ла каскак кырлардыҥ ортозында, Чаҥкыр, Сӱӱри ле Тас кырга деп кырларга курчадат. Кырлары чыт эдип карагай ла јойгонго бастырган. Ырак јокто кӧл бар, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Чуйдыҥ трагыныҥ 469,5 километринде турат. Јол тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар улалат. Кадын дезе тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар агат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 302 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш мында ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына јетире болот. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Майма аймактыҥ тайгалары ла одоштой турган тууларда азулу јаан аҥдар јок. Оок аҥдардаҥ койон, кӧрӱк, тийиҥ, сарас, јоонмойын, јараа, кӱжӱл бар. Барынтычы куштар кезем астаган, кускун ла тейлегеннеҥ јаандары јок. Кӱӱле, боро кушкаш, кӧктӧш, томуртка, каргаа, саҥыскан, тарал, кызылтӧш, јелечи, јалбагай аралда, кырда туштайт. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Јуртты айландыра кырлардаҥ ала ӧзӧккӧ тӱжӱре карагай ла јойгон ӧзӧт. Аралда суујакалай тал, ыргай, каргана, беле, јодро, эрмен агаштар јайылган. Ӧлӧҥ-чӧби бийик болуп, јайрада ла ӧзӱп ӱадар јер. Кыска да болзо јайда јӱзӱн чечек јайылат: кӱнкаајы, отчечек, марал чечек, кандык, кӱӱктаман, саргай, таҥдалай, чийне ле оноҥ до ӧскӧ. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 42 ором: Јараттай, Суујандай, Тоҥмок суулу, Најылыктыҥ, Карагайлу кош ором, Заповедниктиҥ кош оромы, Пионердиҥ, Јарык кош ором ло о.ӧ.

## Тӱӱкизи
Јурт 1856 јылда крестьян-кӧчкӱндер тӧзӧлгӧн деп бичилген, је тургун алтайлар креске тӱжӱп, колый билелер тӧзӧп баштаган. 1875 јылда јаан јурттардыҥ бирӱзи боло берген. Ефим Чендеков деп којойым (мал мадаачы) серикпе туткан, адын агару Евфимийдиҥ серикпези деп адаган. 1883 јылда церковно-приходской школ ачылган.
1890-чы јылдарда Ман-Јӱректе 35 айыл болгон, олордыҥ 7 биле орустардыҥ болгон. 1910 јылдарда јуртта орустардыҥ тоозы кӧптӧгӧн. 1917 јылда мында 60—70 биле орустар болгон.
Революциядаҥ озо кӧп јандай мында мал азыраары иш болгон. Јерле иштерди ас ла улус башкаратан: сула, просо, гречиха, картошко отургызатан. Черет ӧртӧп, тӧгӧт эдип, агаш кезип чӧлдӧн садатан.
1932 јылда мында амыраар јерлерди облисполком тутурткан. 1941 јылда бу лагерьлерди пионер балдарга берген. 1963
јылда В. И. Ленинниҥ адыла адалган лагерь ачылган.
1966 јылда монгол-совет најылыктыҥ фестивалинде Эдита Пьеха «Манжерок» деп кожоҥды баштапкы катап кожоҥдогон. Кожоҥ јарлу боло берген Совет ичинде.
Бу јуртта «Живёт такой парень» ле «Ваш сын и брат» деп кинолордыҥ натурный съёмкалары кӧп катап болгон.
1970-чи јылдарда мында мебельный фабрика, јаан эмес обозостроительный завод иштеген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1455 кижи болгон, олордыҥ 95 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы «Тийиҥеш»;
* «Дом ребёнка» БУЗ;
* эмчилик;
* тӱрген болуш јетирери (МЧС);
* культураныҥ байзыҥы;
* кӱӱлик сургал;
* библиотека;
* стадион;
* агаш эдимдер (мебель) таҥынаҥ аргачы;
* ашкана;
* конор тура;
* турбаза «Бирюзовая Катунь»;
* информациялык тӧс јер (айылчыларга);
* магазин;
* калаш быжырар јер;
* СТО;
* АЗС.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Маала ла сад ӧскӱрери. Адару тудары. Сувенир эдип садары. Јылкы мал, эчки азыраары. Туризм.

## Мӱргӱӱл ӧткӱрер јер
* Јаҥы серкпе, 2000 јылдарда прихожандардыҥ акчазына тудулган.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (115).(1977 јылда тургузылган, Најылыктыҥ оромы, 42 тураныҥ јаны).
* В. Я. Шишков . Барельеф постаментте (1973 јылда Чуйдыҥ трагыныҥ 468 км тургузылган)..

### Археологиялык
* Мӧҥкӱсалгыш (99,10,101).

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу Чаҥкыр (42);
* Аржан суу (47).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
* Воробьев Н. М. (1947) — ӱлгерчи, краевед, ӱредӱчи.
* Капустина Н. Г. (09.09.1948) — ӱлгерчи, библиотекарь.
* Образцова М. Ю. (15.02.1959) — ӱлгерчи, Россия бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (2002).

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Chuysky Trakt in Manzherok.jpg | Чуйдыҥ трагы Ман-Јӱректе
Файл:Manzherok Altay Russia (158916371).jpeg |Ман-Јӱрек
Файл:Sberbank building in Manzherok.jpg |  Ман-Јӱрек. Сбербанк
Файл:Мениҥ јерим.jpg | Ман-Јӱрек
Файл:Памятник В.Я. Шишкову на Чуйском тракте.jpg |  В.Я. Шишковтыҥ памятниги Чуйдыҥ трагында
Файл:Парк-отель Манжерок.jpg | Парк-отель Ман-Јӱрек
Файл:Перевертыш - panoramio.jpg | Аҥтара тура
Файл:Manzherok settlement.jpg|Ман-Јӱрек


## Ајарулар

## Тайантылар