open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ле Корбюзье

**Ле Корбюзье́** (; чын адыла öбöкöзи **Шарль-Эдуа́р Жаннере́-Гри** (); 1887 jылда ÿлÿрген айдыҥ 6 кÿнинде, Ла-Шо-де-Фон, Швейцарияда — 1965 jылда куран айдыҥ 27 кÿнинде, Рокебрюн-Кап-Мартен, Францияда) — француз архитектор швейцар укту, архитектуралык модернизм ле функционализм баштаган, архитектурада интернациональный стиль апарган, jурукчы ла дизайнер.

## Стилиниҥ аҥылузы
Ле Корбюзье — XX чакта jарлу архитекторлордыҥ бирÿзи, оныҥ ады архитектурада реформаторлордын аттарыла коштой турат, Фрэнк Ллойд Райт, Вальтер Гропиус, Мис ван дер Роэ, преобразивших  в согласии с потребностями человека XX чакта некелтелерге келиштире архитектураны кубулткан. Тудулган туралары текши jарлу, ого коштой ол jайалталу публицист.
Оныҥ ÿлекериле тудулган туралары башка-башка ороондордо — Швейцария, Франция, Германия, США, Аргентина, Япония, Россия, Индия ла Бразилияда бар.

Ле Корбюзьениҥ архитектуразыныҥ аҥылу темдектери — jердеҥ öрö кöдÿрилген объём-блоктор; алдында jайым турган колонналар; тузаланатан тÿс jабынты-террасалар («jабынтыда садтар»); «öткÿш», фасадтар («свободный фасад»); бетоны тÿзедилбеген бодыр-бодыр стенелер; свободные пространства этажта кöп jайым jер («свободный план»). Качан да бу оныҥ бойыныҥ архитектуралык программазыныҥ бöлÿги болгон, эмди дезе бу öйдиҥ эдимдеринде бу эп-арганы элбеде тузаланат.

Ле Корбюзье телекейде jаан jарлу болгоны оныҥ универсал кöрÿминде, оыҥ архитектуразыныҥ jакшы jанын телекейде элбеде тузаланадылар. Оны jöмöгöн jарлу улус ол бичиичи Андре Мальро ло политик Джавахарлал Неру.

Ле Корбюзьениҥ имиджи — караҥуй öҥдÿ костюм, галстук-кöбöлöк, онойдо ок тегерик роговой очки, оныҥ аҥылу фирменный темдеги боло берген.

## Биографиязы
Ле Корбюзье, — чын ады Шарль-Эдуард Жаннере-Гри, 1887 jылда ÿлÿрген айдыҥ 6 кÿнинде Швейцарияда,  Ла-Шо-де-Фон деп кадада, француз тилдÿ Невшатель кантондо, в семье, часовщик-эмальер кижиниҥ билезинде чыккан. 13 jаштуда ол Шо-де-Фондо Кеендиктиҥ Школына кирген, ол ондо Шарл Леплатеньеде деп ÿредÿчиде декоративно-прикладной искусствого ÿренген. Школдо ÿредÿ Дж. Рёскин тöзöгöн идеяга, онойдо ок ол тушта jарлу ар нуво деп стильге тайанган. Бу школго ло киргенинеҥ ала Эдуард Жаннере алдынаҥ бойы  ювелирный ишле jилбиркеген, эмальдар jазап, частардыҥ какпагына монограммалар гравировать эткен.

## Кайралдары
* Кÿндÿлÿ доктор (Honoris causa):
:  — Цюрихте университетте (за исследование математических порядков, 1934),
:  — Цюрихте Технический университетте  (1955),
:  — Кембриджте университетте (1959),
:  — Колумбияда университетте (Нью-Йорк, 1961),
:  — а Женевада университетте (1963);
* Француз Орден Почётного легиона:
:  — кавалер (1937);
:  — командор (1952);
:  — улу офицер (1963).
* Кеендиктиҥ кöп Академияларыныҥ кÿндÿлÿ турчызы;

Ого коштой:
* 1953 — Британ архитекторлордыҥ институдыныҥ Королевский алтын медали;
* 1961 — AIA алтын медали (Американский институт архитекторов);
* 1961 — Француз орден «За Заслуги»;
* 1961 — Frank P. Brown Medal;
* 1963 — Флоренция каланыҥ алтын медали;
*1963 — Премия Сиккенса öҥдöрди тузаланарында новатор ижи учун, Нидерланды

## Jуруктардыҥ кöмзöзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Дюрер, Альбрехт

**А́льбрехт Дю́рер** (, ; 1471 јылда, кӱӱк айдыҥ 21 кӱнинде Нюрнбергте — 6 апреля 1528 јылда, кандык айдыҥ 6 кӱнинде, ондо ло) — немец јурукчы, ла , Тӱндӱк Возрождениениҥ улу јурукчыларыныҥ бирӱзи. Ксилографияла Европада элбеде јарлу ус, оны чын кеендик эдип кӧдӱрген. Тӱндӱкевропей јурукчылар ортодо кеендиктиҥ баштапкы теоретиги, немец тилле бичилген изобразительный ла  декоративно-прикладной кеендиктиҥ практический руководствозыныҥныҥ авторы, јурукчыларды бастыра јанынаҥ белетеери учун болгон. Тӱҥдештирер антропометрияны,пропорционированиени  кеендик теорияныҥ бӧлӱги эткен. Ого коштой военно-инженерияда фортификация теорияны јазап, билдирлӱ кожулта артыргыскан. Автобиографиязын бичип артыргыскан баштапкы европей јурукчы болгон.  Альбрехт Дюрердиҥ гравюралары музейлерде ле таҥынаҥ јурукјуунтыларда элбеде кӧргӱзилген.

## Биографиязы
### Билези. Јаш тужы. Ӱредӱзи (1478—1490)

Дюрер 1471 јылда кӱӱк айдыҥ 21 кӱнинде Нюрнбергте, ювелир јаан Альбрехт Дюрердиҥ билезинде чыккан. Адазы бу немец калага Венгриядаҥ XV чактыҥ ортозында келген. Энези — Дюрер Барбара, бойыныҥ ӧбӧкӧзи Хольпер.  Дюрердиҥ билезинде он сегис бала чыккан. Кезик балдары јашта, кезиги јаанайла божогон. 1524 јылда балдардаҥ ӱчӱзи ле тирӱ арткан — Альбрехт, Ханс ла Эндрес.

Дюрер биледе ӱчинчи бала болгон, экинчи уулчак. Јаан Альбрехт Дюрер адазыныҥ венгр ӧбӧкӧзи Айтоши ( болгон, Айтош деп деремненеҥ улам, ajtó — «эжик».) немец тилге Türer деп кӧчӱрилип, кийнинде Dürer деп бичилер болгон. Энези кудайзак, улам ла оорып јӱрер кижи болгон. Дюрердиҥ крёстный адазы јарлу немец издатель Антон Кобергер болгон.

Дюрер билези юрист ле дипломат Иоганн Пиркгеймердиҥ туразында тӧлӧп јаткан. Ол билениҥ уулыла бастыра јӱрӱмине најылашкан.

Durer, ritratto_di Barbara holper.jpg|Барбара Дюрер, кыс тужында Хольпер, Нюрнберг, Герман национал музей
Albrecht Dürer - Ritratto_del padre - Google Art Project.jpg|јаан Альбрехт Дюрер, Флоренция, Уффици


### Баштапкы јорыкташ. Кижи алганы (1490—1494)

1490 јылда ӱредӱзи божоп, ол јорыктаган. Германияныҥ кезик калаларында, Швейцарияда, [Нидерландыда], јолой ӱренип, јуранып барган.

Бир канча ӧйди ол [Страсбургта болуп,  «Автопортрет с чертополохом» (1493) јурайла, бойыныҥ јеринде сыргалјызына ийген. 

1494 јылда Дюрер Нюрнбергке јанып келеле, Агнес Фрейди алган. Бу биледе балдар јок богон, эки аказы база бала азырабаган.

### Италияга јорыктаганы (1494—1495)

Италияда Дюрер Мантеньи, Полайоло, Лоренцо ди Креди, Беллини ле о.ӧ. устардыҥ јайаандык ижиле танышкан.

### Алдынаҥ бойы иштеп баштаган (1495—1505)

1495 јылда Дюрер Нюрнбергте бойыныҥ мастерскойын ачкан.  Дюрер смог испробовать новые приёмы в технике гравюры, отступая от устоявшихся норм, а также открыть продажу первых оттисков. В 1495—1496 годах Дюрер занялся и гравировкой на меди.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Тил

**Тил** — ол кижилердиҥ куучындажардыҥ ла билижердиҥ аайларыныҥ бирӱзи. Јаҥыс ла кижилер тилди тузаланып турган, је аҥдар ӧскӧ аайларла билиижп болор. Тилдиҥ билими ле шиҥжӱзи лингвистика (тил билими) деп адалат.

Кижиниҥ тилинде синтакс деп неме бар. Ол — эрмектер ле сурактар чӱмдеердиҥ ээжилериниҥ тизими. Тил солынып та болор. Темдектезе, јаҥы немелерди јартаар учун јаҥы сӧстӧрди јайары эмезе кожоры.

Тил — куучындаарга, бичиирге эмезе колдорды кыймыктаарга тӧзӧлӧнип јат. Керек дезе кезик билижердиҥ аайлары тил болуп јарталбай турган. Ол аайлары дезе сӧс-јок билижери деп адалат. Кижилер тилди сананар учун тузаланып турган.

*Тил* деп сӧс тузаланыларда, андый учурларга келижердеҥ айабас:
# Кандый да ӧмӧликтиҥ эмезе ороонныҥ тили
# Куучындаардыҥ јайалтазы
# Вычисленияныҥ, логиканыҥ эмезе математиканыҥ окылу тили
# Тӱлей (угуп болбос) улуска темдек тили
# Школдыҥ предмеди

UNESCO 2 500 кире тил ӧлӱп браадыры деп айдат.

## Тилге келижетен немелер
Кажы ла тил бастыра ӧскӧ билижердиҥ аайларынаҥ аҥыланатан немелерле ӱлежет.
# Тилде, ӧмӧликте ӱлежетен ээжилер бар.
# Кажы ла тил табышка ла кулакла угарга тӧзӧлӧнӧт. Темдек тили ле болзо, кӧрӱш (кӧс кӧрӧри). Табыш — (фонема) кижиниҥ ӱниле ӱнделип болор, онойдо ок кижиниҥ кулагыла угулып болор. Кажы ла табыш онойдо ло ок болуп јат.
# Табыштар бир уунда чыкпай, тизилижип ле чыгып јат. Тӱней ле бичиште — кажы ла танык/табыш блогы тизилижип бичилет.
# Кӧп саба тилдердиҥ синтаксыла кӧрӧ, билижетен учур солынардаҥ айабас. Темдектезе, английский тилде «the cat sat on the man» (киске кижиниҥ ӱстӱне (тизезине) отурды) ла «the man sat on the cat» (кижи кискениҥ ӱстӱне отурды).
# Сӧстӧр эки бӧлӱкке бӧлӱнет: учурлу сӧстӧр лӧ учуры јок сӧстӧр. Учурлу сӧстӧрдӧ бир де болзо семантикалык учуры бар. Адалгыштар, глаголдор, јарталгыштар оноҥ до ӧскӧзи. Учуры јок сӧстӧр эрмектиҥ учурын эдерге болужат. *ла*, *эмес*, *не* оноҥ до ӧскӧзи.
Грамматика — тилдиҥ системазы ла структуразы.
# Кажы ла тилде бу мындый немелер бар:
## Эки выражениелӱ эрмектер: Адалгыштар ла глаголдор: *Эркелей* (адалгыш) уйуктап јат (глагол)
## Адалгышты солып турган јарталгыштар: *Амтанду* аш-курсак.
## Кожотон сӧстӧр: Базып јӱрер *эмезе* јӱгӱрер
## Кубулбастар (наречиелер): Ол барып јат. Мен *база* барып јадым.
## Кажы ла тил јаантайын солынып јат. Јаҥы сӧстӧр, јаҥы немелерди билижердиҥ аайлары, јаҥы акценттер. Тилде оноҥ до кӧп ӱлежетен немелер бар.

## Ајарулар
Пикассо, Пабло

**Па́бло Руи́с-и-Пика́ссо** (толо ады — **Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Ма́ртир Патри́сио Руи́с-и-Пика́ссо**), орус тилде  ударение француз тилде чилеп Пикассо́ деп айдылат, ;) — испан ла француз кеендикте  јурукчы, скульптор, график, театрал јурукчы, керамист ле дизайнер.
## Биографиязы
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Матисс, Анри

**Анри́ Эми́ль Бенуа́ Мати́сс** (; 1869 јылда јаҥар айдыҥ 31 кӱнинде, Ле-Като-Камбрези — 1954 јылда кӱчӱрген айдыҥ 3 кӱнинде, Ницца) — француз јурукчы, рисовальщик, гравёр ло скульптор. Модернизм ӧйиниҥ европей јарлу јурукчыларыныҥ бирӱзи.  Кижиниҥ кӱӱнин кӱӱнзегенин ӧҥ лӧ бӱдӱм ажыра берери аайынча иштеп тӱӱкиге кирген. Фовизмди тӧзӧгӧн ( Андре Деренле кожо).

## Биографиязы ла јайаандык ижи
### Бала тужы

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Рембрандт

**Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рейн** (, ; 1606 јылда јаан изӱ айдыҥ 15 кӱнинде — 1669 јылда ӱлӱрген айдыҥ 4 кӱни) — голланд јурукчы «Нидерланды алтын чагыныҥ»: живописец, рисовальщик ле гравёр  *офорт* деп техникада, јарык ла кӧлӧткӧниҥ улу узы. Голланд јурукчылардаҥ јаҥыс оны толо адыла адабай Рембрандт дешкен.
Ол јуруктарында улустыҥ кӱӱн-санаазын тереҥ кӧргӱскен, алдынаҥ бери кем де оной јурап болбогон. Работы Рембрандта, чрезвычайно разнообразные по жанровой принадлежности, открывают зрителю вневременной духовный мир человеческих переживаний и чувств.

## Биографиязы
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар
Рубенс, Питер Пауль

**Пи́тер Па́уль Ру́бенс** (,: ; 1577 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 28 кӱнинде, Зиген — 1640 јылда кӱӱк айдыҥ 30 кӱнинде, Антверпен) — нидерланд (фламанд) јурукчы, барокко кеендиктиҥ тӧзӧӧчизи, дипломат XVII чакта, коллекционер. Рубенстиҥ јайаандык энчизи 3000 кире јурук, кӧп лӧ јаны ӱренчиктериле, кожо иштеген улусла јаба јураган, олор ортодо јарлузы Антонис ван Дейк болгон (1599—1641)Рубенстиҥ кӧп дипломатиялык самаралары арткан. Испан каан Филипп IV (1624) дворянствого кийдирип, рыцарь деп англий король Карл адаган (1630) Элевейттте Рубенс сеньор деп титул алган.

## Биографиязы

## Јайаандык ижи

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзӧзи


Peter Paul Rubens - Self-Portrait in a Circle of Friends at Mantua.jpg|Веронада нӧкӧрлӧриле кожо автопортрет. *1602—1604, масло, холст. 77,5 × 161 см. [[Кёльн]], [[Музей Вальрафа-Рихарца]]*
Peter Paul Rubens - The Deposition (Galleria Borghese.jpg|Межикке салганы. *1602, масло, холст. 180 × 137 см. Рим, [[Галерея Боргезе]]*
Rubens, Peter Paul - Hercules and Omphale - 1602-1605.jpg|Геркулес ле Омфала. *Около 1602—1605, 278 × 215 см. [[Париж]], [[Лувр]]*
Peter Paul Rubens - The Gonzaga Family Worshipping the Holy Trinity - WGA20179.jpg|Гильермо ло Винченцо Гонзага билезиле Агару Троицага бажырат. *1605, масло, холст. 185 × 462 см. [[Мантуя]], Музей герцогский музейдиҥ ӧргӧӧзи*



## Ајарулар

## Тайантылар
Синан

**Синан** христиан биледе чыккан. Кезик шиҥжÿчилердиҥ сананганыла, армян укту. . 
Ол армян эмезе грек укту болгон деп Селим II 7 рамаданнаҥ 981 jылдаҥ бери (1573 j.jаҥар айдыҥ 30 кÿнинде кире)jакару чынын кереелейт. Ол jакару

## Ајарулар
Австралия

**Австралияда** () — Океанияда тергее. Тӧс калазы — Канберра, окылу тил — англий тил, акчазы — австралияда доллар.

## Тайантылар
Эдоков, Владимир Иванович

**Влади́мир Ива́нович Эдо́ков** — баштапкы алтай искусствовед. Чаган айдыҥ 15 кӱнинде 1936 јылда Ойрот-Турада чыккан, јаҥар айдыҥ 5 кӱнинде 1995 јылда Улалуда божогон. Оныҥ адазы, Иван Ильич (Аргымай) Эдоков (1908—1938), Сайдыс јурттыҥ школызы ӱредӱчизи ла «Кызыл Ойрот» газеттиҥ редакторы болгон. Энези, Дарья Ефимовна (1910—1988), акушерка болгон.

## Тайантылар
* 
*
ВКонтакте

**«Колбуда»(Вконтакте)** (эл-јон ортодо ады — **VK**) —арассейлик јон-јӱрӱмдик кабу, штаб-туразы Санкт-Петербӱргте. 2006 јылда Пабел Дӱрӧблӧ тӧзӧлгӧн.

«Колбуда»(Вконтакте) тузаланачыларга бой-бойына јетирӱлер аткарарга, ол јетирӱлерди тӱӱзедерге, бойыныҥ бӱгин ле ӧмӧлигин јазарга, јуруктарла, аудио- ло видеобичимелдериле ӱлежерге, акча кӧчӱрерге, браузер ойындар ойнорго аргазын берет. Оноҥ до ок кичӱ-кошсалулардыҥ болыжыла бойын бизнес ӧзӱминиҥ платформазы ла кӱнлик таскадулардыҥ чеечӱлтези деп кӧргӱзет.

Сайт 82 тилдерде бар; 90 % кире трафиги Арассейдеҥ. Кандык айдыҥ 2022 јылында кӱнлик аудиториези платформаныҥ Арассейде 47,2 млн. јеткен. Айлык арассейлик аудиториези 73,4 млн. јеткен. Кажыла кӱн Вконтактеге 52 % арасей интернет-тузаланачылар кирет. Ол тоодо айлык рунет тудумы 84 % једет. Айга текши аудеториези Вконтактеныҥ ончо элдерде 100 млн. тузаланачыга једет. SimilarWeb берилтелериле кууран айдыҥ 2024 јылдаҥ ала, сайт «ВКонтакте» јаарлузыла 30 јер телекейде алган.Штаб-тура «Колбуда»(Вконтакте) Санкт-Петербӱргтыҥ тӱӱкилик — «Зингер» компаниазыныҥ  туразында беш ӱстӱги этажыла эдиленет. Оноҥ до ок компаниениҥ офисы Санкт-Петербӱргте Au Pont Rouge («Кызыл кӱрдиҥ јарадында»), унибермег  тудумында, Москыбада Skylight баканазында ла «Сирӱс» ӱредӱл ортонында  Сӧчиде бар. Кӱӱк айдыҥ 2017 јылда «ВКонтакте» Ӱкреинде јабылган, оныҥ киеб офисы кичӱ-изӱ айдыҥ 2017 јылында јабылган..Баштапкыда «ВКонтакте» бойын «Бийик Ӱредӱл Тудумдардыҥ» ӱренчиктериниҥ ле ӱредӱ бӱдӱргендердиҥ јон-јӱрӱмдик кабузы деп бойын тургускан, кийнинеҥ бойын «эмдиги ӧйдиҥ*, тӱрген ле сеезим јон-јӱрӱмдик кабузында эрмек-куучын ӧткӱрер аргалу» деп тургузат*. 2014 јылда Пабел Дӱрӧб компанинеҥ барган, ол Mail.ru Group (эмди— VK) башкартузына кӧчкӧн.

Тургуза ӧйдӧ јон-јӱрӱмдик кабу бизнес-экосистема VK ортонында турат, кайда јӱзӱн-јӱр холдиҥтыҥ интернет-прӧекттерин бириктирет.. 2023 јылдаҥ ала компание коллегиалык башкартылат, Оныҥ башчызында тӧп-менејемент ӧмӧлиги турат.

## Тӧзӧлгӧни ле ады
2006 јылда «Колбуда» саанага алынган. Пабел Дӱрӧб Санкт-Петербӱрг эл ӱнеберсединиҥ филологиалык факультедин бӱдӱрип Петербӱргте бойыныҥ алдындагы биркурсчызын Бечеслеб Мирилашбилиге туштаган. Дӱрӧб ого тургузылан јаарлу стӱдентлик форумын Spbgu.ru кӧргӱскен, а Мирилашбили Дӱрӧбкӧ јаарлу болып јатканFacebook кӧргӱскен, оныҥ кийининеҥ најылар јаҥы арассейлик јон-јӱрӱмдик кабузын тӧзӧр саанага келген. Дӱроб јенерел јиректӧр болып калган, оперетиб башкарту ӱчинчи кош-тӧзӧчиде — Леб Лебиебте калган.  Сайттыҥ ӧзӱмине Пабел Дӱрӧб бойыныҥ јаан аказын кычырган, Некелейди, кӧп катап јоондор-орто математикалык ла програмдары айынча олимпиадалардыҥ јеҥӱчизи. .

## Тӧс турултазы

* 100 миллион тузаланачылар бир айда
* 15 миллиард јетирӱ бир кӱнде
* 750 миллион кӧрӱлте кӱниде VK Клиптерде
* 10,3 миллиард кӧрӱлте бичилтелер кӱнинде
* 85 % тузаланачы бастыра кыймыгу аудиториенеҥ Рунеттиҥ (2021 јылга)
* 1,848 млрд доллар — компаниениҥ баазы 2022 јылга.
Програмчы

**Програмчы** — программдап турган, спецелист, айдарда кӧмпӱтер программалар тӧзӧри јанынаҥ иштейт.

## Програмдарыныҥ јери эл-јон ортодо
Програмдары бир, узаныш угы, тӧс прӧбессенел иш-эдилгези болор аргазы бар, оныҥ ӱстине ӧскӧ дӧ таскадуларды чечкенинде болужат, оноҥ до ок хӧббе болор аргазы бар.

2016 јылда програмчы прӧбессези АРТЫК-50 эҥ керектӱ прӧбессе КичӱИш Эрессей Федерелдиктиҥ берсезиле.

## Ӱредӱ
Эрессейде бу ӧблӧзинде спецелест белетери јанынаҥ бу мындый уламјыларла ӧткӱрилет:

* 01.03.02 «Кош метеметике ле билимдирик»
* 02.03.01 «Метеметике ла кӧмпӱтер наукалар»
* 02.03.02 «Тӧзӧлгӧ билимдирик ле билим эп-аргалары»
* 02.03.03 «Метеметикелик јеткилдери ле билимдик сестемелерин эдменестрелдери»
* 09.02.03 «Програмдал кӧмпӱтерлик сестемелеринде»
* 09.02.07 «Билимдик сестемелери ле програмдары»
* 09.03.01 «Билимдирик ле чоотош эп-аргал»
* 09.03.02 «Билимдик сестемелери ле эп-аргалдары»
* 09.03.03 «Кош билимдирик»
* 09.03.04 «Програм инјенерлик»
* 09.03.05 «Билимдик-аналитикалык коорулта сестемелери»
* 10.03.01 «Билимдик коорулта»
* 10.05.03 «Билимдик коорулта автоматикалык сестемелериниҥ»
* 10.05.01 «Кӧмпӱтер коорулта»
* 38.03.05 «Бизнес-билимдирик»

## Сӧстузаланыш
Ӱстинде учурлалганынаҥ, чындык терменӧлӧгиелик кӧрӱминеҥ кижи (темдеке) *узаныш угы* «програмчы», *кфелефекелдик* «эп-аргал-програмчы», «инјенер-програмчы», *спецелдик* «програмдык јеткилдери чоотош эп-аргал ла автоматикалык сестемелери» ле *јамы* «башкарталу програмчы». Куучын эрмекте, анчадала, сӧс «програмчы» кӧп-саабазында бу бастыра оҥдомолдорго туузаланат.

## Кош ло сестемелик програмчылар
Тургуза ӧйдӧ, оноҥ озо чылап программчылардыҥ кошлык ла сестемелик клессефекели, телкем туузаланылат. Кошлык програмчы деп адалат, кажызыныҥ програмалары кош таскадуны чечерге учурлалган, уч тузаланачыныҥ керексижин кандырып  турган ла, клессефекел ойыла, кӧмпӱтер тергезиниҥ тыштында јадат. Сестемелик програмчы деп адалат, кажызыныҥ програмалары кӧмпӱтер ижиниҥ јеткилдерине учурланат ла кийининеҥ ӧскӧ кӧмпӱтерлик спецелестерле тузаланат.

## Тӱӱки

## Прӧбессенелдик байрам
2009 јылда Эрессейде окылу эжилделген програмчыныҥ кӱни, кажыла јыл байрамдалар кӱни 13 сыгын айда (висӧкӧстик јылда — 12 сыгын айда) — *Програмчы кӱнин байрамдары* 256-чы јылдыҥ кӱнине тургузылган . Бу тоо тегиндӱ эмес: оныҥ јартамалы 2 тооны  сегизинчи степенге чыгарганда чыгат ла тоозыныҥ башка-башка учурун кӱскӱледет, бу тооны бир байтта эсендирерге јарар, оноҥ до ок  јылдыҥ кӱндеринеҥ ас, экиниҥ эҥ ле јаан бӱдӱн степени болып турат.

## Тайалталар

## Летеретӱре

* Ивановский С. А., Лисс А. Р., Романцев В. В., Экало А. В. Профессиональная подготовка программистов в рамках специальностей и направлений государственных образовательных стандартов
* Государственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Государственные требования к минимуму содержания и уровню подготовки выпускника по специальности 220400 — Программное обеспечение вычислительной техники и автоматизированных систем
* Приказ Минтруда РФ от 18.11.2013 г. N 679н "Об утверждении профессионального стандарта «Программист»
Basshunter

**Basshunter** (*Бэйсхантер*, ; јаҥар айдыҥ 22 кӱни 1984, Хальмстад, Швеция) — кожоҥчы, музыкальный продюсер ла диджей.

## Ајарулар

## Тайантылар

* Официальный сайт
Топчыл

**Топчыл** (бӱткени алт. Топчы):

## Интербейс элеменди

* Топчыл — кӧмпӱтер програмазыныҥ тузаланачыныҥ интербейзиниҥ элементтериниҥ бирӱзи, «былчыдуш» эдилген кийининеҥ кандый бир программада тургузылган эдилгеге экелет.
* Радиотопчыл
* Топчыл «Јарайт»
* Топчыл «Бошодор»

## Эп-аргалардыҥ элеменди

* Топчыл — эп-аргалардыҥ элеменди, не-немениҥ ӱстине, кандый бир эдилге эдер амадулу салынган кӱч: электрикал илјирме тӱлкӱри иштегени(электрикал топчыл), кандый бир механикал эдилге бӱдӱргени (механикал топчыл).
* *Топчыл* — эдилип калган электроэпаргал тӧзӧгӧ, ол ло таскадуларды чечип турган.
* Плацебо-топчыл — псевдотопчыл, былчылган кийининде кандый бир эффект јок, тузаланачыга башкартуныҥ иллӱзиезин берет.
* Топчыл-модификачы — ӧскӧ топчылдар колбузында, тӧс топчылдарга јаҥы функцие берет; олор башка-башка эп-аргаларда бар, темдекке, јостанык(клавиатура), фотоаппаратта ла о. ӧ.

## Ӧскӧ

* Топчыл —  кийимниҥ бӧлӱктерин, оныҥ эки колбоштыру ээжерлерин тарсылдуш былчыду ажыра бириктирериниҥ тӧзӧгӧзи.
* Канцелер топчыл — јаан эмес учкушту эдим, чаазындарды кату немеге тагарга туузаланат(кӧп-саабазында агаш јоско).
* Топчыл —  аутсорсиҥ бухгалтер сервизы ИП ла ООО учурлай.
* Кызыл топчыл — «Ундервуд» ӧмӧлигиниҥ экинчи элбӧми 2003 јылдыҥ.
* Куулгазынду топчыл — антипаттерн, сӱӱрекей јарлу  визуал иш-тургузум средазында.
* Топчыл NMI
* Огош тумчук болчок кептӱ.
* Кижи (кӧп- саабазында кыс) узун эмес сынду.

## Оноҥ до ок кӧрӧр

* Топчы
Саха тил

**Саха тил** (саха тыла) — саха калыктыҥ тили. Саха Республикада окылу тил деп чотолот. Текши куучындап тургандардыҥ тоозы 450 140 кижи.

## Ајарулар
Глоса

**Глоса ** (Glosa) — 1972 јылда эдилген калыктар ортодогы болушчы тил.

## Тайантылар
* Glosa
Буэнос-Айрес

**Буэнос-Айрес** (; [ˈbwenos ˈai̯ɾes]), официал бӱдӱмиле **Буэнос-Айрес автоном кала** () — Аргентинаныҥ тӧс калазы ла эҥ јаан калазы болуп јат. 2022 јылдыҥ чотогоныла калада 3 120 612 кижи јуртап јат. Оныҥ агломерациязы, Улу Буэнос-Айрес, 16 000 000 кижӱлӱ. Бу кӧргӱзӱле ол телекейде Мехиконыҥ кийнинеҥ екинчи испан тилдӱ кала болуп јат. Каланыҥ эл-јоны «портекньос» (, турт айтса «порттыҥ кижизи») деп адалат. Бу эл-јон кӧп сабазында испан ла италиян ук-тӧстӱ. Тӧс јаҥы — католицизм, је оныҥ јанында протестантизм ле иудаизм база јаан учурлу. Израилдиҥ ле АШТ-тыҥ (США) тыш јанында, Буэнос-Айрес телекейде эҥ јаан ашкеназ јӧрӧмдӧриниҥ бирӱзи, анайда ок Парижтиҥ кийнинеҥ екинчи јаан еврей община болуп јат.
Twice

**Twice** (баш таныктарла бичилет, кангыль: 트와이스, RR: Teuwaiseu; япондоп: トゥワイス, rōmaji: Tuwaisu) — 2015 јылда «Sixteen» деп программа ажыра JYP Entertainment тӧзӧгӧн Тӱштӱк Кореядагы кызтардыҥ ӧмӧлиги. Бу ӧмӧлик тогус кижидеҥ турат: Наён, Чонён, Момо, Сана, Джихё, Мина, Дахён, Чеён ле Цзыюй. «Twice» деп ат таланганыныҥ учуры — бу ӧмӧлик бойыныҥ кӱӱнзеечилерин эки катап кайкадар: баштапкы катап — кулагыла (ӱниле), экинчи катап — кӧзиле (јӱзиле).
Лина

**Лина** (кезикте *Лима* деп бичилет) — Перуныҥ тӧс калазы ла эҥ ле јаан калазы, анайда ок Лима регионныҥ тӧс јери. Тымык океанныҥ јарадында, Перуныҥ ортозында турган Лима кала ӱч кичинек сууныҥ — Римак, Чильон ло Луринниҥ — коолында јадат. Мында јуртап јаткан улусты лименьос (эр улусты — Limeños, ӱй улусты — Limeñas) деп адайдылар.
Јонныҥ тоозы кала јериле кожо он миллион кижи кире бар, оныҥ учун Лима Латин Американыҥ бежинчи јаан калазы болуп јат (Мехико, Сан-Paulo, Буэнос-Айрес ле Рио-де-Жанейроныҥ кийнинеҥ).
Лима каланы 1535 јылдыҥ чаган айыныҥ 18-чи кӱнинде Испанияныҥ конкистадоры Франсиско Писарро тӧзӧгӧн. «La Ciudad de los Reyes» («Каандардыҥ калазы») деп адалып, ол озо Перу вице-королевствоныҥ, оноҥ 1821 јылда Испаниянаҥ јайымдалып, Перу Республиканыҥ тӧс калазы болуп чыккан.
Монтевидео

**Монтевидео** (; толу ады , Сан-Фелипе-и-Сантьяго-де-Монтевидео) — Уругвайдыҥ тӧс калазы, тӧс порты ла эҥ јаан калазы, анайда ок Монтевидео департаменттиҥ административный тӧс јери. Монтевидеодо Американыҥ эҥ јаан бухталарыныҥ бирӱзи (Рамбла деп адалат) бар. Ол ороонныҥ тӱштӱк јанында, Рио-де-ла-Плата сууныҥ јарадында турат. 2004 јылдыҥ чотогоныла калада 1 325 968 кижи јуртаган, агломерациязында — 2 200 000 кижи, ол демек ороонныҥ эл-јоныныҥ јартызы јуук. Бу кала — јердиҥ ӱстинде эҥ тӱштӱк калалардыҥ бирӱзи, јанында турган Буэнос-Айрестиҥ кийнинде экинчи јерде турат.
Уругвай

**Уругвай**, официал бӱдӱми — **Уругвай Кӱнчыгыш Республиказы** ( ла ), Тӱштӱк Американыҥ Тӱштӱк конузында (Конус-Сур) јаткан ороон. Ол Бразилияныҥ тӱштӱгинде ле Аргентинаныҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында турат. Аргентинанаҥ аны Уругвай суу айрып јат, бу сууныҥ адыла ороон адалган. Ороон бойыныҥ баштапкы јайымын 1825 јылдыҥ куран айыныҥ 25-чи кӱнинде Бразилия империязынаҥ алган, оноҥ кийнинде 1903 јылдыҥ кӱзӱрген айыныҥ 3-чи кӱнинде Аргентинанаҥ (Уругвайдыҥ јуук јуртташ ороонынаҥ) јайылган.