Новосибирск

**Новосиби́рск** () — Россияда эл-јонныҥ тоозы аайынча ӱчинчи јерде кала.
Сибир федерал округтыҥ администрацилык тӧс јерине Новосибирский область ла Новосибирский район (кирбейт), Кӱнбадыш-Сибир экономический районныҥ тӧс јери болот. Областной учурлу кала, Новосибирский областьтыҥ *город Новосибирск* деп муниципал тӧзӧлмӧзи, Россия калаларыныҥ округы деп статусту, ол эл-јоныныҥ тоозыныҥ кӧбиле (*Список муниципальных районов и городских округов России*) ороондо јаан кала болот. Онойдо ок Новосибирскте Кӱнбадыш-Сибир темирјолдыҥ Управлениези бар, РФ-ныҥ Сибир федерал округында президенттиҥ представительствозы бар, РАН-ныҥ Сибирский бӧлӱгиниҥ Президиумы ла РФ-ныҥ Кассационный военный суды бар.

Бу кала *Новосибирский агломерацияныҥ* тӧс јери. Сибирдиҥ јаан деген деловой, культуралык, транспортло, ӱредӱлик ле билим, саду јанынаҥ тӧс јери.

Новосибирск 1893 јылда тӧзӧлгӧн, каланыҥ статусын 1903 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 28-чи кӱнинде алган. Эл-јоныныҥ тоозы аайынча Новосибирск Россияныҥ Азиат келтейинде эҥ јаан кала болуп јат, онойдо ок Россияныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи деп статус јок.
Кала Оп сууны экијандай турат, јанында Новосибирский водохранилище, Оп сууда плотинала бууган Новосибирский ГЭС бар. Каланыҥ текши јери — 502,7 км².

Каланыҥ јааны (мэр) мында јаткан эл-јонныҥ текши ӱнберижиле тудулат. 2014 јылдаҥ кандык айыныҥ 23 кӱнинеҥ ала бу јамыда Локоть Анатолий Евгеньевич турат (КПРФ).

Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Указы аайынча 2020 јылда јаан изӱ айдыҥ 2 кӱнинде калага «Город трудовой доблести» деп ат адалган.

## Этимологиязы
1893 јылда тӧзӧлгӧн, Транссибир магистральды тудуп турган ӧйдӧ Оп сууны кечире кӱр салынар тушта *Новая Деревня* деп јурт болгон (окылу эмес ады — *Гусевка*). 1894 јылда Новая Деревня јурттыҥ адын Александр III каанныҥ адына аташ эдип *Александровский* деп ӧскӧрткӧн, Александр III деп каан Транссибти тударын баштаган, 1895 јылда јурт ойто *Новониколаевский* деп Николай II каанга учурлай адалган. 1903 јылда дезе, ол *безуездный* *Новониколаевск* деп кала боло берген. *ново-* деп кошконы не керектӱ дезе, ӧскӧ јон јаткан јерлердиҥ адынаҥ башка болзын деп. «Николаевск»: Амур сууныҥ оозында (1926 јылдаҥ ала — Николаевск-на-Амуре), онойдо ок Заволжье (1918 јылда — Пугачёв (кала)). 1926 јылда Новониколаевск *Новосибирск* деп ӧскӧртӧ адалган.

## Тӱӱкизи

Кала *чатский татарлардыҥ* *Чёртово городище* (Новосибирск) деп јаан јериниҥ ордында тӧзӧлгӧн. Баштапкы орус јурт эмдиги Новосибирсктыҥ ордында Никольский погост эмезе село *Большое Кривощёково* болгон.

1893 јылда кандык айдыҥ 30 кӱнинде баштапкы ишмекчилер бого келип, Оп сууны кечире кӱр тудар улуска јадатан туралар тударга келген. Бу ла ӧй Новосибирсктиҥ тӧзӧлгӧни деп чотолот.

1896 јылга јетире Кӱнбадыш-Сибир темирјол Оп сууга јетире эдилген, *Большое Кривощёково* јурттыҥ келтейи јол учун бызылган. Јӱстеҥ артык билелер тураларыла ол јаратка кӧчирилген. 1891 јылда посёлок Кривощёковский (Азиат Россияныҥ Атласы, Петербург 1916 ј.), јурттыҥ бызылган келтейине подъездной јолдор эдилген, бир беристе ыраагында — *Кривощёково* деп станция (*[[1960 јыл]]даҥ ала — Новосибирск-Кӱнбадыш*). 1897 јылда Оп сууны кечире баштапкы темирјол кӱр ачылган.
Темирјол табылганыла кожо кӧчкӱндердиҥ јуртына улус кӧптӧдӧ кожулган. Онойдо тоолу ла јылга эл-јонныҥ тоозы 685 кижинеҥ 2000-га јеткен. Кривощёковский слобода Новосибирск калага 1930 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде Кировский район (Заобский район) эдип кийдирилген (1934 јылдаҥ ала — Кировский).

11.5.1909 јылда Ново-Николаевскте сӱреен јаан ӧрт болгон. Ӧрт бир канча кӱн болгон. 794 тура, јанында чеден-кажааныла кожо, каланыҥ 22 кварталы кӱйген, 6 муҥнаҥ артык кижи јадар јери јок арткан (олордыҥ кӧп сабазы Каменка деп сууныҥ јарадыла одуланып јаткан). Ӧрттиҥ текши коромјызы, эткен чыгымы 5 млн салковой алтынла. Ӧрттиҥ кийнинеҥ тоолу ла кӱннеҥ брюшной тифтиҥ ле холераныҥ эпидемиязы башталган. Бу ла 1909 јылда Оп деп станция Новониколаевск деп ӧскӧртӧ адалат.

1912 јылда Ново-Николаевсктиҥ башкарузы баштамы ӱредӱни текши кийдирет(ол ӧйдӧ баштамы текши ӱредӱ јаҥыс ла Ярославльда болгон). Ново-Николаевсктыҥ салымы ӧскӧ станционный посёлктодыҥ ушкуш болор эди, је Санкт-Петербургта шӱӱлте чыккан: Алтайды темирјолло Сибирле колбоор деп. Башка-башка варианттар кӧрӱлген. Владимир Жернаков, Ново-Николаевсктыҥ јааны, ӱч јылдыҥ туркунына темирјолдор аайынча имперский Комиссияны бу вариантка јайа тарткан: Семипалатинск (Семей) јаар темирјолдыҥ айрызы Ново-Николаевск кала ажыра ӧтсин деп. Учы-учында 3.6.1912 јылда Новосибирскте јаан учурлу событие болды: жернаковский вариантты имперский Комиссия јӧптӧп ийген, Ново-Николаевск кенейте ле Россияныҥ мультимодальный узелы боло берген. 2016 јылда ӱлӱрген айдыҥ 10 кӱнинеҥ ала — тӱштӱк айры темирјол *транснациональный* боло берген. Бу ла ӧйдӧҥ ала Ново-Николаевскта экономический бум башталган: 1915 јылда Алтай темирјол (1915) *Ново-Николаевск — Семипалатинск* јаҥы ла јетире тудулып келерде, калада 70 муҥ кижи јаткан, 7 банк иштеген. Ол ӧйдиҥ символы — Святитель ле Чудотворец Николайдыҥ часовнязы болгон, бу ла јылда Николаевский проспектте (эмди Красный проспект) кӧдӱриҥилӱ айалгада ачылган.

1915 јылда темирјол станция Новониколаевск II тудулган (*[[1960 јыл]]даҥ ала — Новосибирск-Южный*), Новониколаевск станция эки бӧлӱк: Новониколаевск I — Пассажирский ле Новониколаевск III — Товарный.

1916 јылда году Ново-Николаевск Алтай губернияныҥ губернский калазы боло берген. Алтайский губерния 1917 јылда тӧзӧлӧр учурлу болгон. Је Удурум башкару ) губернский кала эдип Барнаулды талдаган.

1914 јылда Ново-Николаевсктыҥ јоны 60 000 кижи болгон, 1915 јылда — 75 000 кижи (ондо турган черӱчилдерди тоолобозо). Калада: таҥынаҥ ла темирјол пристаньдар *тошту-кыптарлу* (Ледник (помещение) 820 тонн сарју салып тоҥурар, 8 кудайлык учреждение (5 православный, 1 католический, 1 старообрядческий серикпе , 1 еврейский мӱргӱӱл тура), 40 артык ӱредӱ заведение (ол тоодо реальный училище, женская гимназия, каланыҥ тӧрт классту, эки классту темирјолдык ла начальный училищелер), типография, 4 библиотека, 4 больница, амбулаториялар, казначейство, 6 банк 2 агентство јер аайынча банктар (250 млн салковой кире оборотту), биржа, заводтор: Военно-сухарный, чугунолитейный «Т-ва Труд» ла «Верман ла Петерс», кожевенный, мыловаренный, лесопильный ла о.ӧ.).

### [[1917 јыл]]дыҥ кийнинде
Февраль революцияныҥ кийнинеҥ каланыҥ *Народный собраниезине* талдаштар ӧткӧн. Бого ло коштой *Совет рабочих, солдатских и крестьянских депутатов* база тӧзӧлгӧн. 14.12.1917 јылда *городской управаныҥ* туразына А. Петухов јепселдӱ отрядты башкарган большевик лидерлердиҥ бирӱзи једе конгон — онойып калада јаҥ Советтерге кӧчкӧн.

1918 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 26 кӱнинде Чехословак корпустыҥ бир подразделениези јепселдӱ тӱймеен (вооружённый мятеж) кӧдӱрген, кӱӱк айдыҥ 14-25 кӱндеринде Гайда башкарган корпус Ново-Николаевскте Совет јаҥды аҥтарган, кенейте табарып, антибольшевистский подпольениҥ болужыла каланы колго алган. Бу ла ӧйдӧ Том-Турада эл-јон губернский большевистский Советти аҥтарып, Томский губернияны Алтайская губерния эдип јарлаган. Террор Совет јаҥга удура, ого јайылган ишмекчилерге ле крестьяндарга, служащийлерге удура болгон. *Террор* 1919 јылга јетире болгон, белогвардеецтер тыҥ казырланган. Удурум правительство Омскка кӧчирилген, не дезе Ново-Николаевск польский ле чешский легионерлердиҥ колында болгон. Иностранный военнослужащийлер эл-јонго удура база улам сайын карательный операциялар эдетенполяков. 1919 јылдыҥ кӱчӱрген айында *Автономная Сибирь* јоголгон, орой кӱсте Кызыл черӱ Омскты колго алган, бир айдаҥ Сибирдиҥ черӱзи Барнаулдаҥ ала Том-Турага јетире багынган: Том-Тура ла Ново-Николаевск 1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 20-чи кӱндеринде јайымдалган.

## Физико-географикалык темдектери

### Климады

### Гидрографиязы

Extravagance sunset over the Ob sea (5001539930).jpg|Новосибирскте водохранилище. Эҥир таҥдак
March evening. The sun fell across the Ob river.jpg|Опто эҥир таҥдак.
Вид на правый берег с Коммунального моста.jpg|Оп суу. Оҥ јаратта кала.
Новосибирск. Фонтаны на воде.jpg|Сууда фонтандар.


Новосибирскти кечире телекейде јаан деген суулардыҥ бирӱзи — Оп (суу) агат, тӱс јердиҥ суузы. Каланыҥ ичинде аккан бӧлӱгиниҥ јалбак ла деген јери 750—850 м, тереҥи — 3 м јетире, кзикте оноҥ кӧп. Кӱчӱрген айда тоҥоло, кӱӱк айдыҥ бажында тожы тӱжет, је суу-режимди Новосибирский водохранилище кичеейт. Новосибирский ГЭС-тиҥ алты јанында кышкыда тоҥбойтон каран-полынья болот, узуны 20-30 километр. Каланыҥ ичинде Опко кирген јаан деген кош сууларыныҥ бирӱзи Иня деп суу. Ӧско кош суулары — Ельцовка 1-я, Ельцовка 2-я, Зыря́нка, Ка́менка, Ельцо́вка, Плющи́ха, Тула́, Пашенка, олор каланыҥ ичинде тайыс ла кирлӱ болуп агат.

Каменканыҥ узуны 24 километр, Новосибир аймактыҥ Ленинский деп јуртынаҥ башталат; Опко эски темирјол кӱрдиҥ јанында кожулат. Бу сууны 5 км железобетон коллектордыҥ ичиле агыскан, коолын кумак кӧмгӧн.
Плющиха суу, узуны 12 км, Иня сууга кожулат. Ельцовка 1-я — эҥ ле кыска суу, узуны — 6,5 км. Водосборный бассейны бӱдӱнге каланыҥ ичинде.
Тула суу Новосибирсктиҥ сол јаныла агат, калада эҥ ле кирлӱ суу. Кӧп јанында каланыҥ предприятиелери сууларды киртидет.
Ельцовка 2-чи суу Калининский, Заельцовский аймактардыҥ јериле агат, Новосибирсктиҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде.

### Рельеф

Новосибирск Кӱнбадыш-Сибир равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Оп сууны экијандай турат. Каланыҥ географиялык координаттары: 55 градус тӱндӱк широтаныҥ, 83 градус кӱнчыгыш долготаныҥ. Бу широтада Калининград, Москва, Челябинск, Омск калалар турат. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар *Заельцовский парк* Морской проспектке јетире чӧйилген, кала 43 километр чӧйилет, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар узуны 25 километр. Калада 1941 ором, олордыҥ 493 оромыныҥ аттары јаҥыс ла Новосибирскте туштайт, оромдордыҥ текши узуны — 1400 километр.

Каланыҥ рельефыныҥ геологиялык аҥылузы неде дезе, кала таш () фундаментте турат, фундаменттиҥ ӱстинде калыҥ канча кат осадочный породалары: тойбалкаш, сай таш, кумак. Кезик јерде кыртыштыҥ ӱстине *тектонический структураныҥ фундаментиниҥ* бӧлӱктери чыгат — *Томь-Колыванский складчатый зона* — эмдиги ӧйдиҥ рельефы болот. *Четвертичный период* тушта јердиҥ *коразы* кӧдӱрилет, эмдиге јетире кӧдӱрилгенче. Оныҥ учун кичинек амплитудалу (2—3 балл Рихтердиҥ ашкалазыла) јерсилкиништер болор аргалу, тыҥ амплитудалу јерсилкиниш болор аргазы јок. Калганчы јерсилкиниш 2013 јылдыҥ тулаан айыныҥ 19 кӱнинде тыҥ эмес, 2 ле балл болгон.

Јердиҥ бӱдӱми Новосибирск Приобский платодо Оп сууныҥ јанында турганыла колбулу. Сол јараттай јер јалбак () рельефтӱ, эҥ бийик јер Карл Маркстыҥ кыры — 151 м. Оҥ јараттай јер дезе јуукаларла, ырынтыларла кезилген, *Салаирский кряжтыҥ* учы. Оҥ јараттай јаныныҥ эҥ бийик јери — 214 м. Новосибирсктиҥ коомой айалгазы *јуука-јарат эрозия* (), текши јери 2 муҥ гектар кире: каланыҥ ичинде 150 јаан ла кичинек јуукалар, улустыҥ иштеринеҥ там јаанайт.

### Коштой калалар

### Экологиязы
Атмосфераны киртидип турган тӧс шылтактар: кӧӧликтердиҥ выхлопной газтары — 66 %, промышленносттыҥ — 4,5 %, коммунал котельныйлардыҥ (4 %), таҥынаҥ сектор. Кейди киртиткен: *диоксид углерода, бензпирен, диоксид, фтористымй азот, фенол, аммиак, формальдегидтер*.
Промышленный предприятиелердиҥ отходторы , Иня (Оптыҥ алтыгы кош суузы) ла Оп сууларга кожулат.
Новосибирскте эм тургуза *кату бытовой отходторды* (ТБО) јоголтор 1 ле завод иштейт.
Экологтор курч сурактарды јоголторго мусорный заводтор ачар керек дежет; промышленный предприятиелерди *арчыыр установкаларла* јепсеери; котельныйларды ӧскӧ одыруга кӧчӧри; агаш кезерин токтодоры ().
Новосибирскте таҥынаҥ секторго газ ӧткӱрери каланыҥ строительствозыныҥ планына кийдирилген. Кӧрӧр болзо, печкениҥ ыжы кейди ТЭЦ-тер ле чылап киртидип турган. Газла иштеер эдип коммунал котельныйларды ла јондык транспортты кӧчӱрери.
2022 јылда калага јажыл ӧзӱмдер отургызып-таркадарга, экојолдор () эдер проект јазалган.

## Эл-јон

## Ук-калыктары

Калганчы јылдарда Новосибирсктиҥ эл-јоныныҥ тоозы СНГ-ныҥ калыктар ортодо миграциязынаҥаҥ улам, онойдо ок межрегиональный миграция учун ӧзӱп јат.

### Демографиялык кӧргӱзӱ

Калганчы јылдарда балдар чыгары кӧптӧп, улус божооры астап турганы иле кӧрӱнет. Балдар чыкканы — 13,2, ӧлӱм — 12,3, биле туткан — 9,6, айрылышкан — 5,0 (эл-јонныҥ 1000 кижизине). Новосибирск онойдо ло Сибир, Казахстан ла Орто Азияныҥ мигранттары јуулар кала болуп јат. Миграция толку ла балдар чыгары кӧптӧгӧн учун () Новосибирскте эл-јонныҥ тоозы 1,5 млн кижинеҥ ажа конды (2012 јылдыҥ I-чи кварталы).

Јажы аайынча ()
* иштебей турган јашӧскӱрим — 196,8 тыс. чел (14,0 %)
** ол тоодо 1-6 јашту — 85,9 муҥ кижи (6,1 %)
* иштеп турган јаан улус — 899,0 муҥ кижи (63,8 %)
* јажы јеткен, иштебей турган јаан улус — 313,3 муҥ кижи (22,2 %)
Половой состав
* Эр улус — 746 817 муҥ кижи (45,3 %)
* Ӱй улус — 878 814 муҥ кижи (54,7 %)

Новосибирскте јадып турган башка-башка укту улустыҥ эр ле ӱй улузыныҥ тоозы тыҥ башкаланат. Онойдо орустарда 100 ӱй кижиге 81 эр кижи, украиндерде — 87, татарларда — 86, немцтерде — 90. Бу ла ӧйдӧ узбектерде 100 ӱй кижиге 360 эр кижи келижет, таджиктерде — 469, кыдаттарда — 640, туроктордо — 2060.

## Экономиказы

### Текши айалгазы
Новосибирск экономиказыныҥ ӧзӱмиле Россия ичинде озочыл кала болуп јат.
Сибирдиҥ макрорегионал тӧс јери ле постиндустриальный ӧзӱмдӱ кала болуп аҥыланат. Каланыҥ экономиказыныҥ аҥылузы *диверсификация*: монополия јок, кичӱ ле орто предпринимательство экпиндӱ ӧзӱм алынганында, ээлеминде кӧп отрасльдар барында.

1990-чы јылдарда Новосибирскте экономика уйааарда, бу кала јажытту-полутеневй импорт ӱлештирер тӧс јер боло берген, бу айалга кичӱ бизнес ле сектор услугта тыҥ ӧзӱм берген. 2000 јылдарда экономикалык ӧзӱм башталарда, кала ӧзӱмин курсак-импортозамещениеде база тӱргендедип баштаган. Наталья Зубаревичтиҥ экономико-географ шиҥжӱлеринде Новосибирск эмдиги ӧйдӧ промышленный специализациязын јылыйткан, оныҥ ордына сектор услугты, транспортты, логистика ла билимди ӧскӱрген.

Новосибирск текши кемиле телекейде јаан экономикалык тӧс јерлердиҥ бирӱзи болуп јат: *Mc Kinsey Global Institute* деп шиҥжӱ ӧткӱрер организация 2010 јылда оны глобал ВВП-ныҥ 60%-тин эдип турган 600 јаан калалардыҥ тооына кийдирген. Компанияныҥ шиҥдегениле, Новосибирсктиҥ валовой продукты 15 млрд доллар (15 муҥ доллар калада бир кижиге).

«Институт экономики города» деп фондтыҥ шиҥжӱзи аайынча, 2015 јылда Новосибирск агломерацияныҥ валовой продукты 50,8 млрд доллар (ороондо 3 јерде) эмезе 21,6 муҥ доллар каланыҥ бир кижизине. 2015 јылда Россияныҥ региондорында јаан экономикалу калаларыныҥ рейтингинде — Новосибирск 5-чи јер алган. Кааныҥ валовой продукты (ВГП) 748 млрд салковой боо берен. Каланыҥ бир кижиине ВГП 483,2 муҥ салковой (36-чы јер).

Калада Новосибир областьтыҥ 55 % эл-јоны јадат, бу ла ӧйдӧ областьтыҥ ВРП-да кожултазы 70 % артык. Новосибирскте областьтыҥ экономиканыҥ бастыра секторлоыныҥ јаан ла деген компанияларыныҥ кӧп сабазы турат: саду, транспорт ло логистикада, промышленностьто, банк сектордо, энергетикада, строительстводо, информация технологияларда, жилищно-коммунальный ээлемде, геологоразведкада ла о.ӧ. Ишмекчилердиҥ ортојылдык тоозы 421,2 муҥ кижи. Новосибстаттыҥ бергениле 2017 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Новосибирскте предприятиелердиҥ тоозы 105 105 болгон, таҥынаҥ предпринимательдер 47 141 кижи. РБК-ныҥ чотогоныла 2008 јылда Новосибирск Россияда бизнеске эҥ ле јарамыкту калалардыҥ ортозында ӱчинчи јерде болгон (2007 јылда 13-чи јерде).

### Промышленность

Новосибирск Кӱнбадыш Сибирдиҥ јаан деген промышленный тӧс јерлериниҥ бирӱзи болот. Калада промышленный производствоныҥ сӱрекей ныктаа болгоны јарт; Новосибирск областьта бастыра промышленный эдимдердиҥ тӧрт бӧлӱгиниҥ ӱчӱзи калада чыгарылат. «Урбаника» деп институт (*территориального планирования*) 2013 јылда каланыҥ промышленный производствозыныҥ текши кемин 158,3 млрд салкой деп чотогон, Новосибирскти Россияныҥ промышленный калаларыныҥ ортодо рейтингте 43-чи јерге тургускан. Каланыҥ промышленный секторыныҥ тӧзӧгӧзинде 230 кире јаан ла орто (кӧп сабада) бийикхнологичный предприятиелер. Промышленностьтыҥ тӧс отрасльдары энергетика, газоснабжение, водоснабжение, металлургия, металлообработка, машиностроение, олорго каланыҥ промышленный производствозына 94 % келижет.

Каланыҥ јаан промышленный компаниялары: Региональный электрический сетьтер, Новосибирский завод химконцентратов (атомный промышленность), Сибирский продовольственный компания, полуфабрикаттардыҥ комбинады «Сибирский гурман», компания «Проксима», птицефабрика «Октябрьская», КДВ Новосибирск (пищевой промышленность), Новосибирский стрелочный завод, Элсиб, Научно-исследовательский институт измерительных приборов — Коминтернниҥ адыла адалган Новосибирский завод (машиностроение, радиотехника), Новосибирский приборостроительный завод (машиностроение), Кузьминниҥ адыла адалган Новосибирский металлургический завод (*чёрная металлургия*), завод «Феррум» (чёрная металлургия), ВПК-Ойл, Сибиар (химический ле нефтехимическая промышленность), завод «Экран» (стекольный промышленность), Газпром межрегионгаз (распределение и реализация газа).

## Билим ле ӱредӱлик

### Университеттер
* НГУ, Новосибирский государственный университет;
* НГТУ, Новосибирский государственный технический университет;
* НГУЭУ, Новосибирский государственный университет экономики и управления;
* НГАУ, Новосибирский государственный аграрный университет;
* НГУАДИ, Новосибирский государственный университет архитектуры, дизайна и искусств;
* НГАСУ, Новосибирский государственный архитектурно-строительный университет (Сибстрин);
* НГМУ, Новосибирский государственный медицинский университет;
* НГПУ, Новосибирский государственный педагогический университет;
* СГУВТ, Сибирский государственный университет водного транспорта;
* СГУГиТ, Сибирский государственный университет геосистем и технологий;
* СГУПС, Сибирский государственный университет путей сообщения;
* СибГУТИ, Сибирский государственный университет телекоммуникаций и информатики;
* СибУПК, Сибирский университет потребительской кооперации.

### Академиялар
* НГК, М. И. Глинканыҥ адыла адалган Новосибирский государственный консерватория;
* НФРАП, Новосибирский филиал российской академии предпринимательства;
* СибАГС, Сибирская академия государственной службы.

### Институттар
* Новосибирская духовная семинария;
* Новосибирский военный институт внутренних войск;
* Новосибирский государственный театральный институт;
* Новосибирский институт ФСБ России;
* Новосибирский институт экономики и менеджмента;
* Новосибирский институт экономики, психологии и права;
* Новосибирское высшее военное командное училище;
* Сибирский институт международных отношений;
* Новосибирский юридический институт Томского государственного университета (филиал);
* Новосибирский филиал Томского экономико-юридического института;
* Новосибирский филиал Санкт-Петербургского государственного университета экономики и управления;
* А. Н. Косыгинниҥ адыла адалган Новосибирский технологический институт (филиал Российский государственный университет имени (Технологии. Дизайн. Искусство).

Калада мынаҥ ӧскӧ 30 училище, 22 колледж, 12 техникум бар.

## Культура

### Театрлар

Новосибирскте культуралык кереестериниҥ бирӱзи ол театрлар, олор ортодо эҥ ле јарлузы деп *Новосибирский опера ла балеттиҥ театры*, Новосибирсктиҥ символдорыныҥ бирӱзи. Оныҥ туразы 1930-чы јылдардаҥ бери тудулган, 1945 јылда јетире тудулган, Россия ичинде эҥ јаан деп чотолот. 2004—2005 јылдарда
ол сӱреен јаан реконструкция ӧткӧн.

Калада театрлар:
* Новосибирскте опера ла балеттиҥ театры;
* «Старый Дом» деп Новосибирскте тергеелик драма театр ;
* Новосибирскте јииттердиҥ «Глобус» деп академический театры ;
* «Красный факел» деп Новосибирскте тергеелик академический драма театр ;
* Сергей Афанасьев башкарган Новосибирскте кааныҥ драма театры;
* Новосибирскте «На левом берегу» деп каланыҥ драма театры;
* Новосибирскте кӱӱлик комедияныҥ театры;
* Новосибирскте наадайлардыҥ областной театры.

### Филармониялар
Новосибирскте тергеелик филармония эки залду:
* Арнольд Кацтыҥ Государственный концертный залы,
* Филармонияныҥ камерный залы (Ленинниҥ туразы).

Филармония онойдо ок Билимчилердиҥ туразында (Новосибирскте Академгородок) ла культураныҥ бир канча байзыҥдарында концерттер ӧткӱрет.

### Фестивальдар
Новосибирскте јылдыҥ ла кӧп тоолу фестивальдар ӧдӧт. Олордыҥ кезиги:
* «Белое пятно» — фантастиканыҥ фестивали ;
* «Сверхновое чудо» деп межвузовский поэтический фестиваль (2008 јылдаҥ ала).
* Биеннале графики;
* «Сибирде туштажулар» — документал киноныҥ фестивали (јылдыҥ ла);
* «Жар-птица» — фестиваль детского мультипликационного кино (јылдыҥ ла);
* «Золотая капитель» — фестиваль архитектуры и дизайна (бир јылда 2 катап, јаҥар — чаган ла кичӱ изӱ — јаан изӱ айларда);
* «Идея!» — фестиваль рекламы (јылдыҥ ла);
* «На ступенях» — фестиваль коллективов Новосибирской областной филармонии (јылдыҥ ла);
* «Покровская осень» — орус кӱӱниҥ фестивали (јылдыҥ ла);
* Рождественский фестиваль искусств (2 јылда 1 катап, јаҥар айда);
* Вера Лотар-Шевченконыҥ эземине фортепианный кӱӱниҥ фестивали (јылдыҥ ла);
* «Экстремум» — фестиваль. 2001 јылдаҥ ала ӱлӱрген айда ӧдӧт;
* Zнаки — јииттердиҥ субкультураларыныҥ фестивали;
* «Anima Celtica» — кельт кӱӱниҥ ле бијениҥ фестивали (2 јылда 1 катап, јайгыда);
* Чынныҥ кӱни (јылдыҥ ла);
* Новосибирскте кар фигуралардыҥ фестивали (јылдыҥ ла);
* «Тирӱ суу» — этника культуралардыҥ фестивали (Новосибирскте 2010 јылдаҥ ала);
* «Ӱч каргаа» — тышкары театрлардыҥ јон ортодогы фестивали (2009 јылдаҥ ала);
* Международный молодёжный инновационный форум Interra | Интерра;
* Региондор ортодо «Сибирское Сияние» деп јаркынныҥ шоу-фестивали (2012 јылдаҥ ала);
* Татар јииттердиҥ Сибирде фестивали (2008 јылдаҥ ала);
* Сибирде тӧрӧл культураныҥ «Родники» деп фестивали (2013 јылдаҥ ала);
* Јондор ортодо джаз фестиваль Sib Jazz Fest;
* Сибирский астрономический форум «СибАстро» (2006 јыл сыгын ай).

### Кинотеатрлар

Калада 20-неҥ артык кинотеатрлар, озогы театрлардыҥ бирӱзи В. Маяковскийдиҥ кинотеатры (1923 јыл, олдында «Роскино» ло «Совкино» деп адалган), «Кинотеатр Победа» (1926 јыл — «Пролёткино» ло «Октябрь»), «Аврора», «Горизонт». Стереокинематографту залдар бар. Калада «Синема Парк» деп кинотеатр иштейт IMAX ла IMAX 3D залдарлу, онойдо ок 4D технологиялу.

### Планетарийлер
Калада 2 планетарий иштейт:
* «Планетарий» деп ӱредӱ-билим тӧс јер СГУГиТ-те *Сибирский государственный университет геосистем и технологийде*,
* Новосибирский јаан планетарий Ключ-Камышенский платодо, 2012 јылда ачылган

### Зоопарк

Калада культуралык кереестиҥ бирӱзи *Новосибирский зоопарк*, Заельцовский лесопарктыҥ јеринде турат. Карагай агаштардыҥ аразында турганы телекейдиҥ зоопарктары ортодо уникал айалга болуп јат. Мында 10 000 тын 702 бӱдӱм тындулар бар. 300-теҥ кӧби *Јондор ортодо Кызыл бичикке* кирген, Россияныҥ ла Новосибир областьтыҥ Кызыл бичиктерине. Животные содержатся в просторных Тындулар јйым јаан чедендерде јӱрет, улам тарый тӧрӧйт. Зоопаркта киске ле куница укту тындулардыҥ телекейде јарлу јаан коллекциязы бар. Кезик бӱдӱм јуҥма (аргали), *львиный тамарин*, *такин* ле о.ӧ.) Россия ла СНГ-ныҥ база кандый да зоопарктарында јок. *Кавказ леопард* кайда да телекейдиҥ зоопарктарында јок, јаҥыс ла Новосибирскте. *Лигр* деп аҥ база сӱрекей ас тоолу каа-јаа ла туштаар карагула ла тигрдыҥ гибриди бар.

### Музейлер
* *Новосибирский государственный художественный музей* (1957 јылда тӧзӧлгӧн, алдында Новосибирскте јуруктардыҥ галереязы) живопись, графика, иконопись, скульптура, декоративно-прикладной искусство ло литье јанынаҥ јаан јуунтылу.
* *Новосибирский государственный краеведческий музей* (1920 јылда тӧзӧлгӧн) эки экспозициялу — тӱӱкилик (адрези: Красный проспект, 23) ле ар-бӱткендик (адрези: Вокзальная магистраль, 11). Тӱӱкилик экспозиция Новосибирсктиҥ шак ла ортозында каланыҥ озогы деген тураларыныҥ бирӱзинде (Городской торговый корпус (Новосибирск). Мында археологиялык, этнографиялык казынтылар, Сибирдиҥ тургун калыктарыныҥ ла орус *старожильческий* улузыныҥ јадын-јӱрӱмин кӧргӱскен экспонаттар бар. Ново-Николаевск (Новосибирск) каланыҥ тӱӱкизи керегинде башка зал бар. Музейдиҥ ар-бӱткен бӧлӱгинде минералдардыҥ коллекциялары, Новосибир областьтыҥ аҥ-куштары ла ӧзӱмдериниҥ коллекциялары база. Мында уникал экспонат — мамонттыҥ бӱткӱл сӧӧк-тайагы (скелет), Коченёвский аймакта Новосибир областьта табылган.
* *Казачий мактыҥ музеи* — Новосибирскте 2007 јылда куран айдыҥ 17 кӱнинде ачылган.
* Н. А. Акулининниҥ адыла адалган Новосибирский музей железнодорожной техники — Сеятель деп станция ла *Новосибирск — Бердск* деп јолдыҥ ортозында. Музейде паровоз, тепловоз, электровоз ло вагондордыҥ јаан коллекциязы јуулган, кӧп сабада бу техника Кӱнбадыш Сибирдиҥ темирјолдорында иштеген. Ого коштой, музейдиҥ коллекциязында кӧӧлӱктердиҥ бӧлӱги бар: совет јеҥил јорукту кӧӧликтер ГАЗ, Москвич, башка-башка јылдарда чыккан ЗАЗ, онойдо ок бир канча грузовиктер, тракторлор ло вездеходтор.
* *«Сибирская берёста»* деп музей — 2002 јылда јаан изӱ айдыҥ 27 кӱнинде ачылган, архитектураныҥ кереезинде, адрези: М. Горькийдиҥ оромы, 16. Озогы тураныҥ интерьерин кайыҥныҥ тозынаҥ эткен авторский иштер, эмдиги ӧйдиҥ сибирский јурукчыларыныҥ ла ӱстарыныҥ иштери јарандырат.
* *НовосибирсктеН. К. Рерихтиҥ музеи* — 2007 јылда ӱлӱрген айдыҥ 7 кӱнинде кӧдӱриҥилӱ айалгада (Амырдыҥ маанызын кӧдӱрип) ачылып, иштеп баштаган (Амыр-энчӱниҥ кӱни) (накануне Дня Сергия Радонежского 8 октября и Дня Культуры — Дня рождения Н. К. Рериха — 9 октября). Музейтиҥ јанында *Амырдыҥ шаҥы илинген арка* тургузылган.
* *Кӱнниҥ музеи * () — 2000 јылда окылу регистрирация ӧткӧн, чынынча 1994 јылдаҥ ала иштейт. 

## Символиказы

### Кебедели

Кебедел геральдический куйак ошкош, сол јанында јажыл ла мӧҥӱнделген бӧлӱктерде оошкы ӧҥдӱ сол перевязь бар, оҥ јанында мӧҥӱнле чиҥпигени, учуктый кур ӱстинеҥ барат, ӱстинде алтындаган тоскуур (Опты кечире кӱрди керелейт). Куйак ӱч тиштӱ алтын коронадый шибеелӱ. Куйактудаачылар — кызыл тилдӱ, мӧҥӱн тумчукту, мойынду ла тырмакту кара албаалар; албаалардыҥ кулактарыныҥ ичи база мӧҥӱн. Алды јаны јаба тыйрыкталган јажыл, оошкы, мӧҥӱнлеген лента јажыл ла кӧкти бӧлип турган мӧҥӱн учукту; алты јанында ортодо кызарган окјаа, оныҥ алдында кыйа салынган бажы ла канаттары кызарган эки согоон.

Кебеделдиҥ куйагында мӧҥӱнделген кара чичке кур Транссибирский темирјол магистральды керелейт. Коронада тиштери Новосибирск областьтыҥ тӧс јери деп кӧргӱзет. Албаалар, окјаа ла согоондор Сибирдиҥ тӱӱкилик кебеделинеҥ алынган.

### Маанызы

Новосибирск каланыҥ маанызы диагональла бӧлинген бӧс, ӱстӱги оҥ толугынаҥ алтыгы сол толугы јаар јаан толку кӧк перевязьту. Мааныныҥ ӱстинде сол келтейи — јажыл. Алтыгы оҥ келтейи мааныныҥ — ак. Ӧҥдӧр нени темдектейт: јажыл — су-кадык, Сибирдиҥ су-кадыгы, ак — Сибирдиҥ арузы ла ак кары. Кӧк лента — кала турган Оп суу. Мааныныҥ тууразы ла сыны 2:3.

## Кудай јаҥы

### Православие

Николай Ермолов ло Иннокентий Кикин — Новосибирсктиҥ *новомучениктери*.
* Вознесенский собор — кафедральный собор Новосибирск ле Бердсктиҥ епархиязыныҥ;
* Александр Невскийдиҥ соборы — калада баштапкы таш туралардыҥ бирӱзи;
* Чудотворец Николайдыҥ часовнязы;
* Покров Пресвятой Богородицыныҥ серикпези;
* Агару Евгенийдиҥ храмы — ӱй улустыҥ Михаило-Архангельский монастырыныҥ подворьези (Малоирменка);
* Агару Пантелеимонныҥ храмы;
* Церковь в честь иконы Божией Матери «Знамение-Абалацкая» (Учительский ором);
* Агару апостол Андрей Первозванныйдыҥ храмы (Тюленинниҥ оромы);
* Кайыҥ агаш ортодо Успенский серикпе;
* Михаил Архангелдиҥ храмы (Большевистский ором);
* Храм во имя Царя-страстотерпца Николая II (Никитинниҥ оромы);
* Евфросиния Полоцкаяныҥ храмы (Кӱнчыгыш жилмассив);
* Домовый храм НВИ МВД во имя равноапостольного князя Владимира;
* Троицкий собор;
* Эр улустыҥ монастыры (Агару Российский Новомучениктердиҥ;
* Храм во имя Всех святых;
* Серафим Саровскийдиҥ храмы (Мактыҥ монументиниҥ јанында);
* Успенский серикпе Затулинский жилмассивте;
* Казанский икона Божией Материниҥ храмы (Краснообск);
* Новосибирский Академгородокто Храм во имя Всех святых, в земле Российской просиявших;
* Пресвятой Богородицаныҥ Рождествозыныҥ храмы;
* Шлюзта Благовещенский серикпе;
* Алтыгы Ельцовкада Никольский серикпе ;
* Агару Евгенийдиҥ монастыры (ОбьГЭС);
* Святитель Митрофан Воронежскийдиҥ храмы (Матвеевка);
* (КСМ).

## Ӧскӧ конфессиялар
* Старообрядческий собор Рождества Пресвятыя Богородицы — кафедральный собор Новосибирская и всея Сибири епархия Русская православная старообрядческая церковь;
* Собор Преображения Господня — Католическая церковь;
* Мӱргӱӱр тура Христиан веры Евангельской Ленинградский оромдо;
* Мӱргӱӱр тура Евангельских Христиан-Баптистов Каменский оромдо (1924 јылда тудулган);
* Мӱргӱӱр тура Евангельских Христиан-Баптистов Солнечная оромдо (1961 јылда тудулган);
* Мӱргӱӱр тура Евангельских Христиан-Баптистов Серафимович оромдо (1988 јылда тудулган);
* Мӱргӱӱр тура Евангельских Христиан-Баптистов Пестель оромдо (1991 јылда тудулган);
* Мӱргӱӱр тура Евангельских Христиан-Баптистов «Преображение» Океанский оромдо;
* Мӱргӱӱр тура Евангельских Христиан-Баптистов Севастопольский оромдо;
* Мӱргӱӱр тура Евангельских Христиан-Баптистов Бронный Переулокто;
* Церковь Завета Христиан Веры Евангельской (ДК «Прогресс»);
* «Часовня на Голгофе» деп серикпе;
* Мечеть, мусульмандардыҥ мӱргӱӱр јери;
* Мечеть, мусульмандардыҥ мӱргӱӱр јери, Россияныҥ азиат келтейиниҥ;
* Синагога, Еврейский общинный культурный тӧс јер (Щетинкина, 68);
* Ринчин-дацан — буддийский храм;
* Восточно-Российская Союзная Миссия Церкви Христиан, Церковь адвентистов седьмого дня (​Лесная Поляна, 46).

## Карындаш калалар

## Ајарулар

## Тайантылар