Суранаш

**Суранаш** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Курмач-Байголдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Суранаш .

## Физико географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Куу сууныҥ оҥ јарадында, кӱнбадыш јанынаҥ Оо деп суу Кууга кожулат. Айландыра кырлардыҥ бийиги 600 метр талайдыҥ кеминеҥ. Тилаштар, Аккан-Чуй, Аначак, Урчын, Кӧчимер деген туулар курчайт.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 371 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыштыҥ соогы 25-35 градустаҥ тӱшпейт.
Кар јаан јаап, салкындарга бийик кӱрттер болот. Кышкыда јурттаҥ јаҥыс ла чаналу чыгар арга бар. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей болот. тыҥ изӱлер јок. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

### Аҥ-куштары
Јердиҥ ажы јакшы бӱдет — мешкелер. јӱзӱн јиилектер, калба, орляк, кузук. Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи.. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (), тайа (), кызылкат, кӧк-кат (), кара агаш-јиилек (), кара-кат, эмезе кара торбос (), ийт-тумчук (), ого коштой кӧжнӧ, калба.

Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (), калаш-чечек (), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Суулу, Тӧс, Школдыҥ.

Орык јолдор, јойу, атту, кышкыда чек јол јок.

## Тӱӱкизи
Јурт 1845 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 62 кижи болгон, олордыҥ 84 % чалкандулар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* лесхоз.

## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Археологиялык
* Ташта јурамалдар (1251);

### Ар-бӱткендик
* Ӱч-Сӱӱри туу. байлу. (1273);
* Кара-Суу. Тоҥмок, байлу.(1280);
* Бийдиҥ Јалы. Боочы.(1303).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Иван Сумачаков — артист, бијечи, спортчы-кӱрешчи (КМС), акробат, Алтайда цирковой жанрдыҥ баштапкы артисти, областьтыҥ концертный бригадазында иштеген (акробатику, эквилибристику, жонглирование).
Ол РСФСР-дыҥ нерелӱ артисттериниҥ Л. С. Маслюков ло Т. А. Птицынаныҥ Всесоюзный цирковой мастерскойында ӱренген. Узак ӧйгӧ концертный бригаданыҥ администраторы болуп иштеген.
* Пустогачева О. Н. (28.09.1958 — 19.05.2021) — билимчи, кандидат педагогических наук, доцент, Москвада РАН-ныҥ Институт языкознаниязыныҥ баш билим сотрудниги, урало-алтайский тилдердиҥ бӧлӱгинде, «Российская Тюркология» журналдыҥ ответств. секретари, РФ-ныҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Эл-Курултайыныҥ кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан (2018.
* Пустогачев В. Л. (22.03.1944) — шахтер, горный инженер, Кемеровский горный институтта ӱренген, чаначы-спортчы, Телекейлик маргаандардыҥ Чемпионы (1966, Турин. Италия), СССР-дыҥ јуунты командазыныҥ турчызы, чанала эстафетада алтын медаль, јаҥыскан јӱгӱриште кӱлер медаль алган.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Сёла Турочакского района. Суранаш