Кош-Агаш аймак

**Кош-Агаш аймак**, **Кӧжӧӧ-Агаш аймак** () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 
Администрациялык тӧс јери – Кош-Агаш јурт.

## Физико-географиялык темдектери
### Географиязы
Кош-Агаш аймак Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк јанында јадат, республик ичинде эҥ ле јаан јерлӱ аймак (19845 кв.км). Эл јонныҥ тоозыла ӱчинчи јерде турат..
Ол республиканыҥ Оҥдой, Улаган, Кӧксу-Оозы аймактарыла гран кыйулажат. Тыва, Казахстан тергеелерле, Калка ла Кыдат тергееле 24 км гран-кыйулу.
Аймактыҥ јерлерин Јакалай тӱндӱк ле Ыраак кӱнчыгыштыҥ јерлерине 1992 јылда, климады сӱрекей кату болгонынаҥ улам, тӱҥейлеген. Тӱндӱк јанынаҥ аймакты кечире Калка јерине Чуйдыҥ трагы чӧйилет.

### Рельеф
Кош-Агаш аймактыҥ јериниҥ бӱдӱми, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, чек ле башка, гран-кыйунаҥ ары коштой Калка јерлериниҥ бӱдӱми (рельеф) ошкош.
Аймактыҥ јери талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000 метрге бийик, кӧп сабада тӱс куру чӧл јер, је айландыра айдары јок јараш, јайы-кыжы мӧҥкӱ тожы кайылбас тайга-сындарга курчаткан турат. Куру чӧлдӧр, тундровый ла Јазатыр келтейинде агашту ландшафттар бар. ӧскӧн агаштары тыт ла чиби (тӱндӱктей), тӱштӱктей тыттар аламык болуп ӧзӧт (). Эҥ ле солун, экзотикалык јерлер Чуйдыҥ чӧлинде ле Ӱкекте 

### Гидрологиязы
Кош-Агаш аймактыҥ суулары.

# Акалака  
# Аккӧл  
# Акбулак  
# Аккӧл  
# Аккӧл  
# Актуру  
# Аракан  
# Агайры  
# Аргамјы (Аргамжи)  
# Аргамјы (Аргамжи)  
# Аркыт 108 км 
# Аркыт (Ак-Алака)  
# Аржан  
# Атбажы  
# Ачык  
# Айу-Туу  
# Байжигит  
# Бар-Бургазы  
# Бара  
# Баян-Чаган  
# Бетсуканас  
# Бол. Сар-Гобо  
# Бол. Шиберти  
# Бугузун  
# Буйлукем  
# Јерентай  
# Јоло  
# Јетикӧл (Танклу-Карасу)  
# Ыштукӧл  
# Јаҥыскӧл  
# Јасатыр  
# Јуҥмалу  
# Звончиха  
# Зунгунгуй  
# Игнатиха  
# Элдӱгем  
# Ирбистӱ  
# Јолудоайры  
# Каланегир  
# Калгуты  
# Калјан  
# Камрӱ  
# Кара-Алаха  
# Кара-Булак  
# Кара-Булак  
# Караайры  
# Карабулак (Кара-Булак)  
# Карагем  
# Каракол  
# Катал  
# Кашабажы  
# Кӧмӱргӧл-Ойык  
# Козубай  
# Кайыр  
# Кӧкӧрӱ  
# Кӧксу 60 км 
# Корумду  
# Кошбулак  
# Кујурлу-Булак  
# Куукарагай  
# Кулагаш  
# Курай  
# Куранду  
# Кӱркӱрек  
# Кӱскӱнур  
# Кызылшыҥ (Кара-Айры)  
# Кызылшыҥ  
# Маашей  
# Мажой  
# Кичӱ Кӧкӧрӱ  
# Мӧштӱјарык  
# Мокуртай-Булак  
# Нарын-кӧл  
# Ӧлӧсу  
# Ӧрӧчаган  
# Мӧштӱайры  
# Оҥ Богуты  
# Оҥ Карагем  
# Садакпай  
# Сайлугем  
# Сайлугем  
# Сата-Кулар  
# Судобай  
# Сулуайры  
# Талдура  
# Тамба Суу  
# Тангыт (Ак-Карасу)  
# Тара  
# Ташанты  
# Тегенектӱбулак  
# Тыттугем  
# Тӱн  
# Тӱте  
# Узунтыттугем  
# Укок  
# Уландрык  
# Чаган  
# Чаган-Бургазы  
# Чаган-Узун (Шаганузун, Шагану, Талдура)  
# Чаган  
# Чибит  
# Чыкту  
# Чиндагатуй  
# Чуй  148 км
# Шабла  
# Тӱҥӱр  
# Јӱстыт  
# Ярлыамры 


### Климады
Аймактыҥ климады кезем-континентал Алтай Республика ичинде Кош-Агаш аймакта эҥ ле соок, кургак-какшак климат. Кату, узун кыш ла серӱӱн јай. Аймакта тӱн-тӱштиҥ ичине температура канча катап кезем солунар аргалу. Кышкыда соок - 60°С, јайгыда дезе температура +30 °С једет.  Јаан изӱ айдыҥ орто јылузы +12 °С. 7 айдаҥ артык ӧйгӧ узун соок ло кар јок кыш. Тыҥ соокторго јер сӱреен тереҥ тоҥып, оноҥ улам јердиҥ алды кайылбас мӧҥкӱлик тош болуп,  *ледяные линзы* деп айалга болот.
Кош-Агаш аймак улустыҥ јадын-јурӱмине сӱрекей кату айалгаларлу деп чотолгон, јонныҥ су-кадыгына бу айалгалар каршулу. Кезем-континентал климатты ајаруга алып, Кош-Агаш аймактыҥ јурттары 1992 јылдаҥ ала. Јылга јетире Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Климатка талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги, тайга-сындардыҥ кеми, рельефтиҥ бӱдӱми салтарын јетирет.

### Аҥ-куштары
Кош-Агаш аймакта кайкамчылу ла ӧскӧ јерлерде јӱрбейтен (экзотикалык) аҥдар бар.
Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген 114 бӱдӱм аҥдардыҥ 30 бӱдӱми Кош-Агаш аймактыҥ јерлеринде бар. Олордыҥ 11 бӱдӱм аҥы јаҥыс ла мында јӱрет, ол тоодо 6 бӱдӱм аҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген.

### Ӧзӱмдери
Кырлардыҥ тӱндӱк јанында кӧп сабада тыт ла мӧш агаштар, тыт ла чиби, тӱштӱк келтейинде тыт агаш аламыктай ӧзӧт. Бу аймакта каа-јаада ла туштайтан ӧзӱмдер ле тындулар кӧп.
Олордыҥ ортозында 20 бӱдӱмнеҥ кӧп ӧзӱмдер «Кызыл бичикке» кирген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000-1500 метрге бийик тайгаларда тундрада ӧзӧр јабызак-кыскачак кайыҥдар јыраа чылап јерге јаба јайылып ӧзӧт (), бийикте ӧзӧр таҥдалай чечек, каргана база ла јабызак онойдо ок башка-башка бӱдӱм јеҥес, артыш ла о.ӧ.

### Јери ле јолдоры
Кош-Агаш аймак Алтай Республиканыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде јадат, текши јериниҥ кеми 19845 км², оныҥ учун бу аймак республик ичинде эҥ јаан јерлӱ аймак болуп чотолот. Эл-јонныҥ ныктаазы: 0,97 чел/км². Чуйдыҥ трагы аймак ичинде ӱсти асфальла јазалган бир ле јол болуп јат, арткан јолдор ондый јазал јок. Республиканыҥ тӧс калазы Улалуга јетире Чуйдыҥ трагыла 465 км. Јаш-Турада темирјолдоҥ эҥ ле ырак јерде турган аймак болуп јат. 

Курайдыҥ чӧлинеҥ ала Тожоҥтыда гран-кыйуга јетире Чуйдыҥ федерал кӧӧлик јолы Калка-Монголго једет. Јурттардыҥ ортозында тегин јол.

## Экологиязы
Кош-Агаш аймакта ар-бӱткенниҥ экологиялык айалгазы сӱрекей ле јакшы эмес. Тайга-ташта јӱрген тоозы астаган аҥ-куштардыҥ јоголорго јеткени чочыдылу болот. Ол тоого кирген аҥдар: ирбис, тооргы, јуҥма. Куштардаҥ: боро ылаачын, шоҥкор, мечиртке, карчага - ачык јерде аҥдаар барынтычы куштар.

## Тӱӱкизи
Ойрот автоном область 1922 јылда тӧзӧлгӧн. Ондо озо ло баштап 20 волость болгон. Кийнинде волостьтордыҥ тоозын астадала, олорды аймактар эткен. Ол тоодо Кош-Агаш аймак 1924 јылда Ойрот автоном областьтыҥ исполкомыныҥ јӧбиле (16.09.1924, № 47/142) тӧзӧлгӧн. 1962—1963 јылдарда аймактардыҥ тоозын 6-га јетире астадала, олорды райондор деп солыган. 
Кош-Агаш аймак Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јанында. 1998 јылда ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик ар-бӱткенниҥ фондына кожулган.
Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Јӧби аайынча Ӱкекте ӧзӧк амырын корыыр јер () деп статус алган.

## Эл-јон
Кош-Агаш аймак эл-јоныныҥ тоозыла Алтай Республикада экинчи јерде турат. Текши тоозы 19 188 кижи, Республика Алтайдыҥ јоныныҥ 8,71%.

Кош-Агаш аймакта телеҥиттер Алтай Республиканыҥ «ас тоолу калыгы» деп статус алган. Эмди олор Чуй ичинде алтайларла, казактарла, орустарла кожо јуртайт. Башка тилдӱ, укту, кудай јаҥду (христиан, ак јаҥду, ислам ла быркан јаҥду) улус бу аймакта јеезеленген. Эре-Чуйдыҥ эл-јоны озодоҥ бери јаҥдаган чӱм-јаҥын, кеп-кийимин, тилин ычкынбаган. Эптӱ-јӧптӱ, нак јадып, Чуйдыҥ јоны бой-бойынаҥ керектӱ ле тузалу јазалдарды алдынаҥ бери кӧрӱжип эдедилер, темдектезе: кийис, тӱк эдимдер, курсак-тамак, кеп-кийим ле о.ӧ. Сӱрекей байлык фольклор ло тӱӱкилик соојындар чеберлелген,текши јондык байрамдар (Чагаа байрам ла Наурыз) ла биледе ӧткӱрер той-јыргалдар (кичинек балала колбулу, јииттер бириккениле о.ӧ.), маргаандар ла ойындар. Јебреннеҥ бери эл-јон мал азырап, јайлаар, кыштаар јерлӱ, элбек чӧлдӧ малын одорлодып јуртайт. Малдаҥ келген једим: эт, тере, тӱк, ноокы. Эл-јон таҥынаҥ ээлемдерлӱ, крестьян-фермер ээлемдерде эки-јаҥыс малын азырайт.

Арасейдиҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ чотогоныла, эл-јонныҥ тоозы: 2024 — 19,45 муҥ кижи, 2035 — 19,77 муҥ кижи болор.

## Ук-калыктары
Кош-Агаштыҥ эл-јоны телеҥиттер, алтайлар ла казактар. 20 чактыҥ бажында бери Кӱнчыгыш Казахстаннаҥ 7 ӧрӧкӧ казактар кӧчӱп келген.
Аймактыҥ тургун улузы телеҥиттер. Эмди мында алтай, казак, орус улус база јуртайт.
2010 јылдыҥ тооалыжыла мында 54,4% – казактар, 41,3% – алтайлар, 3,3% – орустар.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧ
### Јурт јеезелер
Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.

### Аймактыҥ јон јаткан јерлери (јурттар)
Јурт јеезеге кирет

## Инфраструктуразы

* Аймактыҥ ла јурттыҥ администрациялары — 2;
* В.И.Чаптыновтыҥ адыла адалган школ;
* Л.И.Тюкованыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ;
* Балдардыҥ туразы — 11;
* Культура байзыҥы — 8;
* Јурттыҥ клубы — 3
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 14;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Јурттыҥ библиотеказы — 4
* Кӱӱлик сургал — 3;
* Спортсургал — 4;
* Почта — 5
* Саду эдер јер () — 3;
* Конор тура – 4;
* ашкана – 5;
* СТО – 2;
* АЗС – 3.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары : эчки, кой, ийнек, сарлык, тӧӧ, јылкы, аҥ. Алтайдыҥ ичинде јаҥыс ла Кош-Агаш аймакта тӧӧ лӧ сарлык деп мал азырайдылар. Сарлыктыҥ эди сӱреен тузалу. Тӧӧниҥ тӱги ле сӱди тузалузын ончо улус билер. Совет ӧйдӧ мында муҥнаҥ артык тӧӧлӧр, 14 муҥнаҥ артык сарлык болгон. Эмдиги ӧйдӧ бу малдыҥ тоозы кӧптӧп баштаган. Аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем ишчилери тӧӧ лӧ сарлыктыҥ *генофондын* корулап ла ӧскӱрип аларыныҥ ӱлекерин келер јылдарга белетейдилер. Онойдо ок аймакта эчки тудуп, оныҥ угын јарандырары јанынаҥ иштер улалат. Эчки азыраар ээлем эрчимдӱ иштейт. 50–60 јылдарда  аймактыҥ јеринде *горно-алтайсктыҥ ноокылу эчкизи* деп укту мал таркаган. Оныҥ селекциязы Таркаты јуртта болгон. Бӱгӱнги кӱнде јаҥы укту эчкилер јанынаҥ ишти «Ортолык» деп јуртхоз ээлем баштайт.
Вольфрам ла молибден руда алары. 
Кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанция (5 МВт), текши јери 13га), 1000 таҥынаҥ ээлемди јеткилдейт. 
Бу Алтай Республикада таҥынаҥ энергия алар баштапкы обьект. Арасей ичинде база баштапкы.

## Ӱредӱлик
Школдо "тӧрӧл тил" 2018—2019 ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда.
* В.И.Чаптыновтыҥ адыла адалган школ. Кош-Агаш јурт. 482 ӱренчик – казак тил, 93 ӱренчик – алтай тил, 94 ӱренчик тӧрӧл тил ӱренбеген.
* Белтир јуртта Кыдат Тебекованыҥ адыла адалган школдо ӱренчиктерде алтай тил ле литература.
* Бел-Ажуда М.И.Берсимбаеваныҥ адыла адалган школдо казак тил ле литература.
* Јаҥы Аулда школдо казак тил ле литература.
* Кӧкӧрӱде школдо алтай тил ле литература.
* Курайда школдо алтай тил ле литература.
* Тӧбӧлӧрдӧ школдо казак тил ле литература.
* Мукур-Таркатыда алтай тил ле литература.
* Телеҥит Сары-Токойдо школдо алтай ла казак тил ле литературалар.
* Ортолыкта школдо алтай тил ле литература.
* Чаган-Узунда школдо алтай ла казак тил ле литературалар.
* Кош-Агашта Л.И.Тюкованыҥ адыла адалган школдо алтай ла казак тил ле литературалар.
* Тожоҥтыда школдо алтай ла казак тил ле литература.

## Кыйулу јер
ФСБ-ныҥ 282 темдектӱ, 16.06.2006 јылдыҥ јакарузы аайынча, Кош-Агаш аймактыҥ кезик јерлеринде погран зона болор деп айдылган: Бел-Ажуныҥ, Мукур-Таркатыныҥ, Тӧбӧлӧрдиҥ, Тожоҥтыныҥ, Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезелеринде. Бу јурттарга кирерге, аҥылу пропусктар, регистрация, командировочный чаазындар керек. Аймактыҥ арткан јурттарына јайым барарга јараар.

## Мӱргӱӱлдиҥ јерлери
* Тагыл. Ортолык ла Кош-Агаштыҥ јанында.
* Мечет. Јаҥы-Аул јуртта.
* Обоо таш. Курайдыҥ чӧлинде.

## Кереестер
### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереестер.
* Репрессияларда корогон улуска кереестер.
* СССР-диҥ эл-јондорыныҥ најылыгыныҥ кереези.

### Археологиялык
* Јылаҥаш деп сууныҥ коолында петроглифтердиҥ комплексы;
* Таркатыныҥ мегалитик комплексы. Кӱлер ӧйдиҥ памятниги. Кош-Агаштаҥ 25 км јерде, Бел-Ажу јаар јолдыҥ 28 км;
* Куйактанарда темир кайылтар печкелер;
* Ӱкек деп јерде 1993 јылда *Ак-Алака* деп мӧҥкӱсалгышта Пазырык ӧйдиҥ каан баланыҥ сӧӧги табылган. Оны археология билимде «Укокская принцесса» деп адаган.  20 чакта археология билимде ачылта болгон;
* Аймакта јарлу археологиялык јерлер: «Бертек –1–63 », «Кӧкӧзӧк –1–4», «Курайдыҥ чӧли», «Тајылу», «Јӱстыт», «Уландрык», «Бураты», «Јурукту Бертек», «Јаҥыс-Тӧбӧ».

### Ар-бӱткенниҥ
* Эки геологический *разрез* (*плейстоценовых ледниковых и водно-ледниковых отложений*). Чаган-Узун деп сууныҥ коолында бу *разрез*, экинчизи Белтир јурттаҥ 5 км ыраагында, Чаган сууныҥ јарадында, мынызы јарым миллион јыл кайра ӧйдиҥ. Јылдыҥ ла бого международный экспедициялар келет. Чаган-Узун ичи ар-бӱткенниҥ јарлу да, кайкамчылу да памятниги;
* Чуйдыҥ чӧлинде 4 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ «*бугры пученья*» деп ар-бӱткенниҥ кайкамчык обьекттери шиҥделген, алтай ады – «тӧбӧлӧр»;
* Чуйдыҥ ла Курайдыҥ чӧлдориниҥ ордында озодо ледниковый эпохада айдары јок јаан тоштор кайылып, тӧмӧндӧй блаажып, кырлар, таштарды јыга табарып, агызып, Туулу Алтай ла Чӧл Алтайдыҥ топографиязына јаан салтарын јетирген. Бу эки чӧлди шиҥжӱчилер «*ледоемы морфогенных типов*» деп айдыжат.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Елангаш3.jpg|Јылаҥаш деп јерде ташта јурамалдар. Кӱлер ӧйдиҥ абразы
File:ЕлангашПетро2.jpg|Јылаҥаш. Јебрен јурамал. Атту тӱрк кижи
File:Чуйская степь2.jpg|Таркатыныҥ мегалиди
File:Чаган-Узунский опорный геологический разрез.jpg|Чаган-Узунныҥ опорный геологический разрези
File:Monument to Galina Afanasyeva near Aktru mountaineering camp.jpg|Галина Афанасьева ла бастыра мында корогон  альпинисттерге кереес
File:Чуя2.jpg |Чӧлдӧ кӧл
File:Чуйская степь93.jpg | Чуйдыҥ чӧли кӱн чыгар алдында
File:Чуйская степь5.jpg | Чуйдыҥ чӧли. Аҥду таш. "Чыҥгыскаанныҥ чакызы"
File:Чуйская степь4.jpg | Чуйдыҥ чӧли.Таркатыныҥ мегалиди
File:Чуйская степь6.jpg | Чуйдыҥ чӧли


## Јарлу улузы
* Бидинов К.А. (01.11.1940)— алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, телеҥиттердиҥ краевед музейиниҥ тӧзӧӧчизи, ӱредӱликте методикалык бичиктердиҥ авторы, Россияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ культура аайынча сыйыныҥ лауреады. 
* Каланаков М.К. (01.02.1946) — СССР-да спорттыҥ узы (1979), РСФСР-дыҥ, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ таскадаачызы (заслеженный тренер Российской Федерации и Республики Алтай, 1986), Текшироссиялык национал јаргычыныҥ категолиязын алган (1979), Алтай Республиканыҥ кӱндӱли кижизи (2013).
* Белееков Э.К. — кӱрешчи, тренер, СССР-диҥ спорттыныҥ узы.

## Ајарулар

## Тайантылар

* Республика Алтай
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»