Андерсен, Ханс Кристиан

**Ханс Кри́стиан А́ндерсен** (, **Ганс Христиан**; 2.4.1805, Оденсе, Дания — 4.8.1875, Копенгаген, Дания) — улу датский бичиичи, ӱлгерчи, драматург, журналист, балдар ла јаан улуска бичиген телекейде јарлу чӧрчӧктӧри: «Јаман ӧртӧгӧш» («Гадкий утёнок»), «Корольдыҥ јаҥы кийими» («Новое платье короля»), «Дюймовочка», «Турумкай олово солдат» («Стойкий оловянный солдатик»), «Принцесса на горошине», «Оле Лукойе», «Снежная королева», «Русалочка» ла о.ӧ..
Андерсенде 3342 бичимел, е оныҥ бичимелдери 125 тилге кӧчӱрилген ле јӱрӱмдик јакшылыкка ла турумкайга ӱредет.

## Биографиязы
Ганс Христиан Андерсен 1805 јылда кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде чыккан.
Оденсте Фюн деп ортолыкта чыккан. Адазы јокту башмачник, энези дезе прачка болгон тегин биленеҥ.

Ачынчак, не ле немени јӱрекке јуук алынар уулчак болгон. Ол ӧйдӧ балдарды кезедип сабайтандар, оныҥ учун уулчак школго барарга коркыйтан, энези оны специал школго берген, ондо болдарды сокпойтон.

Ханс 14 јаштуда Копенгаген барарга шӱӱген; энези оны божодып ийгенол уулы ойто тӱрген јанып келер деп иженген. Энези не барып јадыҥ деерде, эл-јон ортодо јарлу болорго деп кару берген.

Ханс Кристиан узун тумчукту ла мойынду, узун кол бутту шайрак уул болгон. Кебери эптӱ эмес те болзо, оны килегендер, онойып, Ханс Кристиан Датский Королевский театрга ишке кирген, ол ондо зкинчи планныҥ рольдорын ойногон. Улус оны јакшы кӧрӱп, ӱренерге кӱӱнзегенин билип, Данияныҥ Фредерик VI деп каанына ходатайство эткендер, король ого Слагельсе деп калада ӱренерге јӧбин беген, оныҥ кийнинде Эльсинордо школдо акча тӧлӧбӧстӧҥ казнаныҥ чодыла ӱрензин деп јараткан. Школдо ӱренчиктер  Андерсеннеҥ 6 јашка огош болгон. Кийнинде ол школдо ӱренген ӧйлӧрди јӱрӱминде эҥ ле карыкчыл ӧй деп эске алган, ректор оны тыҥыда критикалап турган учун, ол кӧп санааркайтан, ол ректорды карага бастыртып тӱженетен. 1827 јылда Андерсен ӱредӱзин божоткон. Учына јетире ле ол бичизе кӧп орфографиялык јастыралар эдетен, правописаниеге онойдо ло ӱренип болбогон.
Андерсен кижи де албаган, балдар да јок болгон. Страдал неврастенией.

1840 јылда Копенгагенде ол Енни Линд деп јараш дамала танышкан, ол оперный кожоҥчы болгон, кийнинде ол бойыныҥ  дневнигинде «Мен сӱӱйдим» деп бичиген.
1872 јылда, 67 јаштуда Андерсен орыннаҥ јыгылып, онойдо ло сынык-бычыктаҥ айрылып болбой, ӱч јыл јӱрген. Вскоре у Андерсенде буурдыҥ рак оорузы табылган. Ол Копенгагенниҥ јанында нӧкӧрлӧриниҥ айлында  божогон, Ассистенс деп кладбищеде мӧҥкӱзи салынган.

### Јарлу чӧрчӧктӧри

* Кара чилендер ();
* Альбом крёстного ();
* Байана ();
* Анне Лисбет ();
* Карган эне ();
* Секирткиш ле профессор ();
* Калада аскан оттор ();
* Кудай качан да ӧлбӧс();
* Талайдыҥ јаан јыланы ();
* Кӱлер какай (соојын) ();
* Бузинная матушка ();
* Бутылочное горлышко ();
* Божойтон кӱнде ();
* Баланыҥ кыбында ();
* Омок кылык ();
* Ветер рассказывает о Вальдемаре До и его дочерях ();
* Салкынныҥ теермени ();
* Куулгазынду тӧҥ ();
* Јака ();
* Всяк знай своё место! (Ончозына бойыныҥ јери) ();
* Вен ле Глен ();
* Јаман ӧртӧгӧш ();
* Ганс Чурбан (Дурень Ганс, Иванушка-тенегеш) ();
* Эки карындаш ();
* Эки кыс ();
* Он эки пассажир ();
* Тышкары пӧтӱк ле флюгерный ();
* Тоштордыҥ кызы ();
* Сереҥкелӱ кызычак ();
* Девочка, которая наступила на хлеб (Калашка базып ийген кызычак) ()
* Кӧчкӧн кӱн ();
* Јерлик куулар ();
* Наадай театрдыҥ башкараачызы ();
* Неделениҥ кӱндери ();
* Домовой ло айылдыҥ ээзи ();
* Домовой мелочного торговца (Домовой лавочника) ();
* Јолдош нӧкӧр ();
* Састыҥ кааныныҥ кызы ();
* Дриада ();
* Дюймовочка ();
* Еврейка ();
* Чиби ();
* Епископ Берглумскийдиҥ тӧрӧӧндӧри ();
* Башказы бар! (Есть же разница!) ();
* Бака ();
* Сыргалјылу уул (Жених и невеста) ();
* Јажыл оодыктар (Зелёные крошки) ();
* Казыр князь. Соојын ();
* Алтын уулчак ();
* И в щепотке порой скрывается счастье ();
* Иб ле Христиночка ();
* Богадельняныҥ кӧзнӧгинеҥ ();
* Чып ла чын ();
* Јылдыҥ тӱӱкизи ();
* Бир эне керегинде ();
* Јоткон вывескаларды канайда солыганы ();;
* Канлый јараш! ();
* Ырыстыҥ калошторы ();
* Сууныҥ тамчызы ();
* Каалганыҥ тӱлкӱӱри ();
* Та не де ();
* Шаҥ ();
* Шаҥныҥ ирими ();
* Оле шаҥныҥ каруулчыгы ();;
* Комета ();
* Кызыл башмактар ();
* Кем эҥ ле ырысту? ();
* Кууныҥ уйазы ();
* Кӱдели ();
* Кичинек Клаус ла Јаан Клаус ();
* Кичинек Тук ();
* Кӧбӧлӧк ();
* Јаҥы чактыҥ Музазы ();
* На дюнах ();
* Талайдыҥ кырында ();
* Баланыҥ сӧӧгинде();
* Куштар тышкары ();
* Ӧтӧктиҥ коҥызы ();
* Ӱскер бичик ();
* Јаман уулчак ();
* Каанныҥ јаҥы ();
* Јаҥыскан карганактыҥ тӱнде кийер бӧрӱги (;
* Иоханна карганак нени куучындаган ();
* Кӱмӱш учуктыҥ ӱзӱги ();
* Отык (чӧрчӧк) ();
* Оле-Лукойе ();
* Райда ӧзӱмниҥ балазы ();
* Эжер ();
* Кӱдӱӱчи ле труба арчыыр кижи ();
* Пейтер, Петер ле Пер ();
* Перо ло чернильница ();
* Бијеле, наадай, бијеле! ();
* Карындаштар ();
* Талдыҥ алдында ();
* Кӱӱктаман ()
* Карыган эрмен агаштыҥ калганчы тӱжи ();
* Калганчы кӱмӱш ();
* Ӧбӧкӧзи ();
* Грета деп куш азыраачыныҥ ӧбӧкӧлӧри ();
* Телекейде эҥ јараш роза ();
* Принцесса на горошине ();
* Пропащая ();
* Калыычылар ();
* Психея ();
* Јонныҥ кожоҥында куш ();
* Феникс куш ();
* Бир кабыктаҥ чыккан бежӱ ();
* Райда сад ();
* Кӱнниҥ чогыныҥ куучындары ();
* Балдардыҥ шулурты ();
* Гомердиҥ сӧӧгиндеги роза ();;
* Ромашка ();
* Русалочка ();
* Шибеениҥ валы ();
* Садовник ле бийлер ();
* Ӱспекчин ( јј.);
* Болор аргазы јок ();
* Ӱспекчиндер ();
* Чочко кабыраачы ();
* Чочко-кӧмзӧ ();
* Јӱректиҥ сызы ();
* Мӧҥӱн акча ();
* Сидень ();
* Базыткырлар ();
* Кар наадай ();
* Кар королева ();
* Јажырылган — ундылбаган ();
* Тоорчык ();
* Тӱш јери ();
* Айылдаштар ();
* Сӧӧктӧ эски плита ();
* Эски тура ();
* Тышкары эски јарыткыш ();
* Серикпениҥ эски шаҥы ();;
* Турумкай олово солдат ();
* Убактыҥ салымы ();
* Кайырчак-самолёт ();
* Колбасный палочкадаҥ суп ();
* Ырысту биле ();
* Каруулчыктыҥ уулы ();
* Эрјине ();
* Кӧлӧткӧ ();
* Мактыҥ кату јолы ();
* Таай эје ();
* Тиштиҥ Оорузы деп таай эје ();
* Јыртык-тежик бӧс ();
* Уж что муженёк сделает, то и ладно (Что муженёк ни сделает, всё хорошо) ();
* Улитка-курт ла розалар (Улитка и розовый куст) ();
* Философский таш ();
* Хольгер Датчанин ();
* Кичинек Иданыҥ чечектери ();
* Чӧйгӧн ();
* Је тен нени санан таппас…  ();
* Муҥ јылдаҥ ();
* Биле не деп айткан ();
* Јамачылаар ийне ()
* Гречиха ();
* Оошкы тайаныҥ эльфы ().

## Кайралдары

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

2005. Stamp of Belarus 0614.jpg|Белоруссияныҥ почтазыныҥ марказы, 2005 јыл
Stamp of Kazakhstan 541.jpg|Казахстанныҥ почтазыныҥ марказы, 2005 јыл
Anderson (gold medal).jpg|Х. К. Андерсенниҥ сыйыла кожо берилетен «Алтын медаль» 


## Ајарулар

* История взаимоотношений Ханса Кристиана Андерсена и Дженни Линд
* Иллюстрации Сальвадора Дали к сказкам Ханса Кристиана Андерсена
* Сад Ханса Кристиана Андерсена в Оденсе
* География сказок Ханса Кристиана Андерсена на Google Maps
* Собрание сочинений Андерсена в 4-х томах. Пер. с дат. подлинника А. и П. Ганзен

## Тайантылар