Ыныргы

**Ыныргы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Ыныргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Ыныргы .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Кара-Суу боочынаҥ ырак јок, Чаптыган тайганыҥ эдегинде, Сары-Кӧкши суу ла Ыныргыныҥ суузы бириккенинде турат. Айландыра тайгаларын койу кара агаш бӱркеген.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 448 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыска, серӱӱн ле чыкту јай, кыш узун, јаан карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет.

Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.

Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Кӱнчыгыш кош ором, Кӱнет кош ором, Тӱштӱк кош ором, Заводту, Тихоновскийдиҥ, Тӧс, Садту, Амыр-энчӱниҥ, Јараттай.

«Улалу — Артыбаш» деп јолдо турат.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Л. П. Потаповтыҥ бичигениле, тубалар 19 чактыҥ 80-чи јылдарында Улалуда, Сайдыста, Чамалда, Ыныргыда, Учак-Ыжы сууны јакалай јуртаган. Бу улус Южский (Јӱсский) волостьтоҥ таркаган. Кӧп тоолу сӧӧк комдоштор Кебезен, Ыныргы, Паспауул, Чопош, Ыжы, Кӱзе, Толоон јурттарда јаткан, ого коштой Алтын Кӧлди јараттай.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 531 кижи болгон, олордыҥ 82 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы «Кӱничек»;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* конор тура;
* ашкана;
* магазин;
* пилорама.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1323), (Амыр-энчӱниҥ оромы,13А).

### Археологиялык
* Орой палеолитте јебрен јурт (1334);
* Јебрен стоянка (1335), 1,2 км Ыныргыныҥ јанында.

### Ар-бӱткендик
* Чаптыган туу (1316).;
* Тоҥбок суу (1317).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
* Бахмутов В. Г. (1949—2013) — бичиичи, прозаик, публицист. Арасейдиҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (2001), «Писатель года» деп Национал Литературалык сыйдыҥ финалистти.

## Ајарулар

## Тайантылар