Туйакты

**Туйакты** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кеҥиниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Туйакты — туйук туу, туй турат .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ колтыгында, Урсул сууныҥ јарадында, Чуйдыҥ јолыныҥ 612 км турат. Туйактуныҥ суузы Урсулга кожылат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 913 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштдардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Јаҥы, Семеновтыҥ, Урсулдыҥ.
Јурт Чуйдыҥ трагыныҥ 614-чи километринде турат.

## Тӱӱкизи
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧн.
1870 јылда Том-Тураныҥ губерниязыныҥ Јаш-Турада округыныҥ Алтай волостиниҥ крестьяндары Бичик (прошение) аткаргандар,
Урсул ичинде Туйакту деп јерге кӧчӧлӧ јадарга. Је исправниктеҥ каруу сакып болбой, таҥынаҥ сурак јокко кӧчӱп баштагандар.
1896 јылда Алтайда духовный миссия мында школ ачар деп јӧптӧгӧн. Мӱргӱӱлдиҥ туразын туткан, јаан эмес куполду, шаҥду,
кресттӱ. Бир башка турада школ ачкан. Граждан јууныҥ ӧйинде јурт улам ла актар ла кызылдар јуулажар јер боло берген.
Мында эҥ ле јаан карындаштык мӧҥкӱ, 97 кижи Совет јаҥ учун тынын берген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 360 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 34 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* библиотека;
* магазин;
* почта;
* мини-отель;
* АЗС;
* пост ГИБДД.

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян — фермер ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Совет јаҥ учун корогондлрдыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Чуйдыҥ трагыныҥ 614-чи км, 50 км сол јаны јаар);
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (1059);
* Карындаштык мӧҥкӱ. Совет јаҥ учун јуулашкан улустыҥ мӧҥкӱзи (800);
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Археологиялык
* Јебрен тӱрк руникалык бичиктер (1151—1153);
* Ташта јурамалдар (1030,1031,1156);
* Јебрен корумдар (818);
* Мӧҥкӱсалгыштар (1149,1154,1155,1173-1179).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Кезер таш (Чуйдыҥ трагыныҥ 277-чи км) (1180—1181);
* Мукур-Туу (1029);
* Кара суу, тоҥмок (927).
Туйакты јурттыҥ јанында кайада озогы ӧйдиҥ, јебрен чактыҥ јуруктары бар. Мында эликтер, аҥдар, бир канча улустар јуралган. Јолды јакалай лаптап кӧрзӧ, кӧп корумдар, кезер таштар, тагылдар кӧрӱнер.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
*  Туекта