Јабаган-Бажы

**Јабаган-Бажы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Јабаганныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јабаган-Бажы деп јурт Јабаган деп сууныҥ башталганында турганынаҥ улам Јабаган-Бажы деп адалган.

Јабаган .

Бажы .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш јанында, Тас-Тайганыҥ эдегинде, Шибертиниҥ суузыныҥ бажында, Јабаганныҥ боочызыныҥ алдында турат. Тӱштӱк јанында Јабаган јурт, оноҥ ары Оро јурт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1319 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ башталып, кандык айдыҥ бажына јетире болот. Чаган айда тыҥыда соок −35..-40 °C једет. Јай кичӱ изӱ айдаҥ ала сыгын айдыҥ бажына једет. Ортоайлык температура +19 °C, +20 °C кире бар. Кейдиҥ чыгыныҥ ортојылдык кеми 700—750 мм, салкынныҥ тӱргени 4,5 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.
Куштардаҥ тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк, турна. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырларды, аркаларды кӧп сабада тыт агаш бӱркейт, бийиктей мӧш, суујараттай тал, чиби ле кайыҥ, каргана ӧзӧт. Меесте тегенек, маҥыр, јонјолой, кылбыш, кӧжнӧ. Ачык јалаҥ јерде јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, јыраа бар: адарткы, ай-каајы, айу-сырга, алаҥуш, балтырган, баргаа, буланат, бастый ла о.ӧ. Састу јерде кыйгак ӧлӧҥ, јеҥес, кулузын, ийттырмак, кылганак таркаган. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын-тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 30 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 7,75 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 0 га, јонго керектӱ тудумдар 0,54 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 7,78 га, рекреационный учурлу 13,93 га. Јон јаткан јерде улустыҥ ныктаазы 11,8 кижи/га. Јуртта 3 ором: Олјондо, Меесте, Ойношевтиҥ. Ойношевтиҥ оромы јурт ажыра тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар јадат, узуны 0,1 км. Оромдордыҥ текши узуны 3,93 км. „Јабаган — Јабаган-Бажы“ деп регионал трассаныҥ учы (идентификационный темдеги 84К-129, узуны 7 км). Јабаган-Бажына јетире ӱч јолло једер арга бар: Улалу — Чаргы — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Јабаган-Бажы; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза, Јабаганныҥ боочызы — Јабаган-Бажы; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Јалаҥыйдыҥ боочызы — Келейдиҥ боочызы — Экинур — Јабаган-Бажы.

## Тӱӱкизи
Кан-Оозы аймактыҥ кӱнчыгыш јанында айландыра кайа-таштарлу, јайылып тӱшкен кобы-јиктерлӱ, оҥ јанында койу аралду, аржан суулу, јайы-кыжы оҥбос чиби-мӧшлӧ бӱркелген Јабаган-Бажы деп кичинек јурт турат. Государствоныҥ јылкы мал ӧскӱрер 78 таҥмалу јажытту заводы мында 1931 јылда кичӱ изӱ айда ижин баштаган. Ол Новосибирсктиҥ конный трестиниҥ филиалы болгон.

### Государствоныҥ јылкы мал ӧскӱрер 78 таҥмалу јажытту завод
Государствоныҥ јылкы мал ӧскӱрер 78 таҥмалу јажытту заводын тӧзӧӧргӧ, КПССтиҥ Тӧс Комитединиҥ аҥылу чыгартулу улузы келгендер. Бу јаан ишти баштаар — заводты тӧзӧп иштедер — керекте кӧп тоолу черӱчилдер ле строительдер турушкан. Олор баштап ла јылкы мал турар кажаан-чедендер ле улус јадар туралар тудуп баштагандар. Ол туралар эмдиге ле јетире бар. Башкару заводты јаҥыс ла черӱчилдердиҥ ле строительдердиҥ болужыла алып чыгар амаду тургускан. Оныҥ учун мында јуртап јаткандарды ӧскӧ јерге кӧчӱрер јакаан чыккан. Иш бир јылга улалган. Јадатан туралар, мал сугатан чеден-кажаандар бӱткен кийнинде јылкы мал јуур иш башталды. Германияла болгон баштапкы јууда тузаланган јылкы малдыҥ кезиги артып калган. Ол малды бу заводко ӧскӱрерге экелген. Ишчилердиҥ алдында малды азырап кӧптӧдӧр амаду турган.

Оныҥ учун революцияныҥ кийнинде Кан-Оозы аймактыҥ Јабаган-Бажы јуртында тӧзӧлгӧн бу заводко Оҥдой аймактаҥ Аргымай байдыҥ укту айгырларын, Кан-Оозынаҥ Тактар байдыҥ малын јууп экелгендер. Ыраак јерлердеҥ укту-тӧстӱ айгырлар база экелген. Олордыҥ тоозында орловский рысактар ла донской укту айгырлар болгон. Јылкы малды баштап тарый бери келген орус солдаттар кабырган.

Оноҥ олордыҥ малды кабырып азыраар кӱчи јетпей барарда, чачылып калган алтай калыкты, малашка ӱренип калган улусты, заводто иштедерге јууп баштагандар.

Јылкы мал ӧскӱрер заводтыҥ баштапкы директоры Сабалков деп кижи болгон деп, И. В. Шодоев Јабаганда школдыҥ музейин баштаган Р. М. Кундучинага айдып берген. Бу кижини совнарком Москвадаҥ кӧстӧп аткарган. Кезик улус Сылковский деп ӧбӧкӧни адаган. Баштапкы директорды „ӧштӱ“ деп актуга каралап, Кан-Оозына айдап апарган. Бу кижиниҥ бурузында малды фронтко аткарар ӧй једип келерде, малдыҥ тӱктери тӱжӱп, буттары оорып баштаган. Бу учуралды Јабаганныҥ кижизи Андрей Семенович Мякишев айдып берген. 1932 јылда И. В. Шодоевти Кан-Оозынаҥ Јабаганда коневодческий заводтыҥ „Јылкычы“ газединиҥ редакторы болзын деп, командировать эткен.

Ол ӧйдӧ јылкы мал тудар частьтыҥ јааны болуп В. С. Киндеев иштеген. Оныҥ кийнинде башка-башка ӧйлӧрдӧ заводтыҥ ижин мындый улус башкардылар: А. И. Дорошенко, Савченко, Нересов, Краев, Яков, Сыркашев, совхоз ӧйинде Безубцев ле Казанцев. Јуулган малдыҥ эркектерин айрып, ӱч јашка јеткендерин ӱредип, јууга атандырарга белетегендер. Эмдик јылкыны солдаттардаҥ аҥылу јуучыл тазыктыраачылар ӱредетендер. олордыҥ мал ӱредип турган ээжилери алтайлардыйынаҥ чек башка болгонын темдектеер керек. Соҥында јылкы мал ӱредеринде јурт јердиҥ јииттери туружып баштаган эди. Олордыҥ ортозында тренер Семен Игнатьевич Логинов, Кару Шагаев, Иженер Ялбаков, Јелмер Мунин, Урмат Самачин, Давыд Телесов, Бааш ла Тадыр Челоковтор, Капшай Сияпов, Јиилек Мамин, Эрке Шатин ле оноҥ до ӧскӧлӧри болгон.

Јылдар ӧдӱп, мал ӧскӱрер јердиҥ мал-ажы кӧптӧгӧн соҥында оок мал јуучыл фронтко кӧп аткарылган. Новосибирск калада ӧткӱрилген атла маҥтадар маргаандарда бистиҥ улус туружып туратан. Шалба Епишкин, Маруся Карманова ла база бир кижи поездле акча тӧлӧбӧзинеҥ барган. Ол учун паровозтыҥ печкезине тонныҥ эдегине кара кӧмӱр таажып, эдек торт ло элгек болгончо иштеген. Ат јарышта Шалба баштапкы келген учун ого кызыл революционный штан, бир сумал сула сыйлап берген.

### Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйи
Эл-јон мал-аш азырап, иштӱ-тошту болуп, токынап јада берген. Је мындый ӧй узак болбоды. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталган. Јабаган ичинеҥ Тӧрӧлин корулаарга, кӧп адалар, карындаштар јууга атанала, кайра јанбаган. Олор: Капшай ла Чайчы Мыжылдаевтер, Байда ла Чынык Кармановтор, Таҥдалай Каштаев, Давыд Телесов, Кӱлер Тукпашев, Эрке Шатин, Арбай Бадакин, Айдар Теркишев, Кару Наев, о. ӧ.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јуудаҥ эзен-амыр јанып келген улус мал-ашта иштеген. Олордыҥ тоозында Таный Суйманаков, Чурупов Альчы, Талбый Яжнаев, Адабас Екешев, Александр Сыркашев, Кару Шагаев, Иван Жуков, Айдыҥ Мекешев, Кӱлер Глазин, Иженер Ялбаков, Канчык Шатин, Шытый, Убай, Канчык Бабандыевтер, Арбын Тайтаков, Јелмер Мунин, Бобыштай Кобоков, Былый Койдоноров, Чачак Тобошев, Урмат Нӧкӧрӧв, Абашка Коркин, Бербей Кользонов, Александр Кудрешев, о. ӧ.

Јууга барган јуучылдардыҥ ордына арткан ӱй улуска ла јаш ӱйеге тӱни-тӱжи мал кабырып, ончо ишти эдерге келишкен. Бу улусты канайып адабас. Олор: Тодый Терпекова, Мӱӱстей Самачина, Такы Телесова, Токтон Баянкина, Кичен Кучкашева, Кара Ештекова, Чынар Кабарлина, Јылаш Кобоева, Течи Кармакова, Тодыш Карманова, Капшай Чолокова, Куйрук Черчубаева, Алтын Койдонорова, Мокыҥ Теркишева, Јаманийт Мамина, Јыламаш Сумина, Јустук Матина, Кучук Аргокова, Киртек Чичиеков, Јаш Бадин. Бу кӱч ӧйдӧ мал ижинде јашӧскӱрим, балдар база тыҥыда иштегендер: Эпшей ле Ӱрзе Кайминдер, Талканчы Телесова, Тиду Чолоков, Эртечи ле Јинјиш Такпаевалар, Судуйт Шагаев, Бӧдӧс, Колька, Чыный Наевтер, Мария Шагаева, Кӱндӱ Сумина, Тош Кобокова, Айылчы ла Шымды Чуруповтор, Јылымчы Такпаева, Тапас Чолокова, о. ӧ.

Озогы јылдарды эске алынып, јакшыны-јаманды теҥ-тай ӱлежип јӱрген јерлештеристи адап ийели: Аниса Ефимова Логинова эм-томныҥ јааны болгон, Устин Акулов заводтыҥ директорын тартып туратан. Конюшняда айгырлар азырагандар — Лиза ла Тамара Плотниковалар, Мария Момпуновна Карманова, Александра Телесова, Чылгый Шагаева, Јиндиш Топошева, Табас Каймина, Јаҥылдай Мочова, о.ӧ. Ада-Тӧрӧл учун улу јууга Туулу Алтайдаҥ кӧп тоолу јылкы малды Јаш-Тура калага јетире айдап апарган эди. Оноҥ ары малды јерлештерис Тамбовтӧӧн, Воронежтӧӧн, Дондӧӧн јетирип туратан. Бистиҥ тӱӱкибисте бу јаан иш керегинде нениҥ де учун айдылбаган, байла, ундылып калган. Алтайдаҥ кажы ла јурттаҥ аттар айдап апарган улустыҥ кӧп сабазы эпшилер болгон. Јууныҥ кату јолдорында ол кӧӧркийлердиҥ канча кирези кайра јанып келбеди деер. Кезиги јеҥ јастанып јыгылган, темир јолдордо бомбалашка да туштагандары бар, је шыраны тыҥ ла кӧргӧн. Олор Такы Телесова, Шалба Епишкин — Јабаганнаҥ, Корбой Баина ла Кара Битешева — Кырлыктаҥ, ӧскӧ јерлердеҥ М. Сарбашева, О. Чуйчина, М. Тыбысов, Ч. Байатова, Ч. Нанкашев, о. ӧ.
 Ол керегинде мынайда кожоҥдоп туратан:"Боро тайды минеле, Бий калага јеткенис.

Поездке отурала, Воронежке јеткенис.

Кара тайды минеле, Кадын, Бийди кечкенис,

Канду јуу тужында Тамбов калага јеткенис.»

Јабаган јуртта государствоныҥ јылкы мал ӧскӱрер јетен сегис номерлӱ јажытту заводында иштеген ле јууда јуулажып јӱрген јерлештеристиҥ ады-јолын тӱӱкибисте артыргызып, јиит ӱйе олордыҥ ат-нерелӱ керектерин качан да ундыбас учурлу.

## Эл-јон

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 161 кижи болгон, олордыҥ 99 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* магазин.

## Экономиказы
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары.

## Мӱргӱӱлдиҥ јерлери
* Јурттыҥ бажында Кара-Таш деп атту кырда тагылдар турат. Тагылдар јаскыда 2014 јылда салынган. Баштапкы мӱргӱӱлде 70-ге јуук кижи болгон.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу Јууга учурлалган кереес.

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
* Тоҥмок суулар;
* Јабаганныҥ боочызы, байлу (1438).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Сууалгыш.jpg | Сууалгыш
Файл:Саду jер.jpg | Саду jер
Файл:Баштамы школ Jабаган-Бажы.jpg | Баштамы школ
Файл:Тÿндеги jарыткыштар.jpg | Тÿндеги jарыткыштар


## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
* Алтайдыҥ чолмоны газет / Тулаан айдыҥ 10-чы кӱни, 2007 ј., № 52 3-чи бӱк
* Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»