Бий

**Бий** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Бийдиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Бий — јамылу кижи, улус башкарар .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Клык ла Бийка деп суулардыҥ бириккенинде турат.
Айландыра кырлары — Аначак, Спырна, Кӧчимер, Тобр, Пеже.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 588 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда сӱреен јаан кар јаайт, кӱрттиҥ бийиги 2 метрдеҥ ажык. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 °C градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш () кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (), тайа (), кызылкат, кӧк-кат (), кара агаш-јиилек (), кара-кат, эмезе кара торбос (), ийт-тумчук (), ого коштой кӧжнӧ, калба.

Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (), калаш-чечек (), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 10 ором: Мӧштӱ, В.Ветровтыҥ, Школдыҥ, Ишмекчи, Агашту, Лесная, Карагайлу, Јаратту, Јииттердиҥ, Чибилӱ, Тӧс.

## Тӱӱкизи
Јурт 1932 јылда тӧзӧлгӧн. Алтын казаачыларга јадар јер јазап, јуртты тудуп баштаган. Ол улус ссылкада болгон.

1958—1959 јылдарда мында леспромхоз ачылган. 1960 јылда оны ойто лесокомбинат деп адагандар. Бу лесокомбинатка лесничество, лесхоз, ОРС кирген. Стройучасток јолдор јазаган, агаш чыгара тартатан.

1958 јылда баштамы школ ачылган, 1960 јылда орто ӱредӱлӱ школ ачылган.

2014 јылда школдо музей ачылган, чалканду калыктыҥ јӱрӱминиҥ тӱӱкизи, школдыҥ тӱӱкизи ле агашкомбинаттыҥ тӱӱкизи.

2013 јылда электроот ӧткӱрилген. 2018 ӱылда ӧрт ӧчирер пост ачылган.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 640 кижи болгон, олордыҥ 57 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (тубалар ла чалкандулар).

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* почта;
* стадион;
* пилорама.


## Экономиказы
Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1294).(1985г., улица Набережная, 3Б)

### Археологиялык
* Ташта јурамал, Бийка ла Јайлуныҥ ортозында (1301).

### Ар-бӱткендик
* Эм-суу байлу, Турачак ла Бий јурттыҥ ортозында 33 км (1278).
* Ӱжӱбе-Јелбеген байлу туу (1271).
* Бийдиҥ јалы- боочы (1303).
* Куру-Тулойсу .Ташта јурамал. Турачак ла Бийканыҥ ортозында (1302).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар