Балыкту Јул

**Балыкту Јул** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Балыкту Јулдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Балыкту Јул .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Улаганныҥ тайгаларыныҥ ортозында, Тужар ла Кызыл-Таштыҥ сууларыныҥ јанында, Улаганнаҥ 15 км тӱндӱктей, Кату-Јарыктыҥ боочызы јаар јолдо турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1407 метрге бийик.

### Климады
Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот.
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген.
Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

### Аҥ-куштары
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат: пелядь, чараган ла форель.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырлар кайыр, каскак, тыт, чиби ле мӧш агашла бӱркелген, тӱштӱктей јаны тас, агаштары ондо мында ла јик сайын. Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 23 ором: Курганду кош ором, Кызыл-Таш деп кош ором, Пазырыкск деп кош ором, Тужар деп кош ором, Бак-балык ла о.ӧ.
«Балыкту Јул — Акташ» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бу — Улаганныҥ трагы.

## Тӱӱкизи
Јурт 1899 јылда тӧзӧлгӧн. Бу ла јылда мында Агару Пантелеймонныҥ серкпези тудулган. 1929 јылда серкпе кезиктей бызылган, јабылган. 1999 јылда серкпе ойто орныктырылып јадала, кӱйген, ачылбаган. 2006 јылда јазаган кийнинде ачылала, эмди иштеп јат.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1409 кижи болгон, олордыҥ 71 % алтайлар, 28 % телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* АЗС;
* стадион;
* культураныҥ байзыҥы;
* музей;
* почта;
* магазин;
* турбаза.


## Экономиказы
Туризм. Јылкы, ийнектер ле оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереес (1677) (1985 ј., Јеҥӱниҥ оромы, д.9).

### Археологиялык
* Эпонимдӱ кереес (Пазырыкта скифтердиҥ культуразы);
* Ташта јуруктар (петроглифтер) (1584);
* Јебрен кургандар (1579,1582,1583);
* Куртту Кӧл , Адыкайлардыҥ јебрен јурты;
* Колбажы јебрен корум (1609);
* Мӧҥкӱсалгыштар (1585,1586,1609,1738).

### Ар-бӱткендик
* Јалбак-Кайа туу (1610);
* Тужар суу (1639), Кызыл-Таш суу(1633);
* Аржан суу. Кулузын (1617) Балыкту јул ла Балыкчыныҥ ортозында;
* Балыкту Јулдыҥ боочызы (1696).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

File:Balyktuyul 013 6393.jpg|Балыкту Јул јурт
File:Пазырыкские курганы 04.jpg|Пазырыктыҥ кургандары
File:Pazyryk barrows.jpg | Пазырыктыҥ курганы
File:Пазырыкский курган.jpg|Пазырыктыҥ кургандары
File:Пазырыкские курганы 01.jpg|Пазырыктыҥ курганы
File:Пазырыкские курганы 02.jpg|Пазырыктыҥ кургандары


## Јарлу улузы
* Ортонулов, Игнат Иванович (15.03.1933 ч.j.) — Алтайдыҥ јурукчызы, график, Арасей јурукчыларыныҥ Биригӱзиниҥ турчызы ла нерелӱ јурукчызы.
* Санина, Наталья Николаевна (28.01.1961 ч.j.) — прозаик, Арасей бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, Арасей журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Улаган.
* Улаган. Алтай туристский.
*