Кӱрей кӧл

**Кӱрей кӧл** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Кӱрей кӧл 

## Физико-географиялык темдектер

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ оҥ јарадында турат. Айландыра Спырна, Ӱлден, Арчауш, Тилаштар, Чоҥмо, Уйа, Солу, Кивер деп кырлар курчайт. Кышкыда јаан кар јаап, бийик кӱрттер салкыннаҥ улам болот, јолдор ӱаска јетире туйукталат. Тудуш ла кар тайга, ортозында састарлу. Јойгон, мӧш, аспак, чиби ле кайыҥ агаштар ӧзот, кӧп сабада јымжак агаш.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 260 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.

Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш () кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (), тайа (), кызылкат, кӧк-кат (), кара агаш-јиилек (), кара-кат, эмезе кара торбос (), ийт-тумчук (), ого коштой кӧжнӧ, калба.

Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (), калаш-чечек (), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Јараттай, Совхозный, Белелӱ, Јаҥы, Тӧс, Суулу.

## Тӱӱкизи
Јурт 1911 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 411 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (кумандылар, чалкандулар).

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* баштамы школ;
* библиотека;
* стадион;
* эмчилик;
* почта;
* магазин 2-курсактыҥ, 2-кийимниҥ;
* Москваныҥ патриархадыныҥ серкпези;
* 7-чи кӱнниҥ адвентисттериниҥ серкпези;
* СТО, АЗС.


## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (1296);
* Карындаштык мӧҥкӱсалгыш. Граждан јууда корогон кызыл партизандардыҥ (1284).

### Археологиялык
### Ар-бӱткендик
* Ӱч-Сӱӱри кыр. Байлу (1273);
* Аржан суу. Байлу (1279).
* Граждан јууда корогон јерлештердиҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Тӧс ором, 31Б).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
*  Кӱрей кӧл. Турачак аймак.