Омск

**Омск** — Россияда Сибир региондо кала, Омский областьтыҥ администрациялык тӧс јери, Эрчиш ле Ом суулардыҥ бириккенинде турат, культуралык, спорт ло промышленный тӧс јер. Иштиҥ магыныҥ калазы.

Россияныҥ миллионер калазы —  кижи. (). Сибирдиҥ калаларыныҥ ортодо эл-јоныныҥ тоозыла ӱчинчи јерде, Россияда — он экинчи.

Транспортный јаан айрылчык: кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар каланы кечире *Транссибирский магистраль* деп темирјол ӧдӧт, тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар керептер јӱрер Эрчиш суу агат.

1716 јылда Селенгинск деп шибеени комендант Бухгольц И. Д. туткан, кала деп окылу статусты 1781 јылда алган. 1935 јылдаҥ ала Омский областьтыҥ администрациялык тӧс јери.

Россия Федерацияныҥ Президентиниҥ Јакааныла (2020 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2 кӱнинде) калага «Иштиҥ магыныҥ калазы» деп нере берилген («Город трудовой доблести»).

## Этимологиязы
Каланыҥ ады «Ом» деп гидронимнеҥ табылган, 1716 јылда озо шибее болуп Ом ло Эрчиш суулардыҥ бириккенинде тӧзӧлип, *Омский острог* деп адалган. 1782 јылдаҥ ала *Омск* кала боло берген. «Ом» деп гидронимди барабинский татарлардыҥ тилинеҥ «ом» — токынаалу, арай () деп кӧчӱрилет.

## Физико-географиялык темдектери

Омск кала Кӱнбадыш-Сибир равнинаныҥ тӱштӱгинде, лесостепной зонаныҥ тӱштӱк подзоназында, Эрчиш ле Ом суулардыҥ бириккенинде, Казахстанныҥ кыйузына 150 км јетпес јерде турат. Ол сууныҥ коолында (), баштапкы ла экинчи *надпойменный террасада*, *коренной јаратта* турат. Эрчиштиҥ баштапкы *надлуговый террасазы* јатра јарадыла экинчи терассага кӧчӧт; мында каланыҥ кӧп јаны јадат. Јери тӱс, рельефы бир ле тӱҥей, бир эмеш јабызак јерлерлӱ, сууныҥ увалдары бар, јебрен јарлар, јалдар болот. Талайдыҥ кемјӱзине кӧрӧ јабыс јер сууныҥ коолында 69 м, бийик деген јери — 124 м.

Сууныҥ јеринде эки јаан суу ла кӧп тоолу огош суулар бар, онойдо ок кӧлдӧр лӧ агындар. Эрчиш суу каланыҥ ичиле 25 км артык јерде агып јат.

Тӱштиҥ эҥ узуны — 17 саат 21 минут, эҥ кыска — 7 саат 10 минут (*солнцестояниениҥ* ӧйинде). Кышкы салкын кӧп сабада тӱштӱк-кӱнбадыштаҥ согот, јайгыда — тӱндӱк кӱнбадыш јанынаҥ. Тыҥыда салкын кышкыда ла јаскыда болот, оныҥ учун улай ла шуургандар ла тобракту куйундар болот.

### Коштой калалар

### Аҥ-куштары
Омскта ӧзӱмдер таркаар айалга јанында *агаш-чӧл лӧ чӧл ар-бӱткендик зонанаҥ* камаанду, онойдо ок кижилик цивилизациянаҥ база камаанду. Каланы айландыра бойы ӧзип чыккан агаштар јок. Јаан эмес кайыҥ-аспак агаш-аразы Омсктаҥ анча-мынча ыраак, каланыҥ тӱштӱк јанында Эрчиш сууга јетире агаштар чек јок. Айландыра аш салар ачык јалаҥдар.

Каланыҥ јеринде *культивируемый* ӧзӱмдер, сӱрее-рудералдар ла тегин ӧзӱмдердиҥ фрагменттери. Агаштар каланыҥ јаказы јаар ӧзӧт. Агаш-аразында кӧп сабада *салбак кайыҥ* () ла аспак ӧзӧт. Ӧлӧҥ ортозында *кадения сомнительная, солонечник двухцветковый*, балтырган (), *реброплодник уральский, ирис русский*, кайаҥат (), *василистник малый*, јыду маргаа (), *вейник наземный, мятлик узколистный* ла о.ӧ. туштайт.

Каланыҥ ортозында Водоканал ла ВЛКСМ-ныҥ 30-јылдыгына учурлалган сквердиҥ јанында Омскта эҥ карган агаш ӧзӱп јат — *ак тал* (132 јашту). Јооны 5,5 метр, бийиги — 10 метрдеҥ ӧрӧ. Бу талды 1884 јылда отургыскан, ол ар-бӱткенниҥ кереези болуп јат. Јаан јашту ӧскӧ агаш Омскта тӱӱкилик-краевед музейдиҥ јанында ӧзӱп јат. Бу сибир алама (), тӧзинеҥ будактарына јетире 2,3 метр, бӱрлерин кечире кемјизе — 6 метр. Бу аламалу агаш бӱткӱл садтаҥ јаҥыскан арткан, садты Густав Христианович Гасфорд тушта отургызып баштаган болгон. Ол агашты 1889 јылда Русский географический обществоныҥ турчызы Павел Яшеров Забайкальедеҥ экелген ол ӧйдӧ јаҥы сортты — сибир яблоняны отургыскан. Садты 1970-чи јылдарда јоголткондор. Ол агашка учурлай магазин «Яблонька» ла токтоду () адалган.

Омскта терек агаш кӧп. Омскта ас та болзо эрмен агаштар туштайт. 20 јылдаҥ артык ӧйгӧ Левобережьениҥ 5-чи микрорайонында эрмен агаштар ӧзӧт, онойдо ок Ленинский округтыҥ јеринде 10-чы Чередовая деп оромдо.

Омскта «Птичья гавань» деп ар-бӱткендик парк бар. Каланы айландыра јерлерде 288 бӱдӱм куштар јӱрет (база 12-зи чокумдалат). Кеткин куштардаҥ — (), кара аист, кызыл куш (), ӱкӱ (), кара каргаа, онойдо ок башка-башка бӱдӱмдӱ бачырткылар () база бар. Уйа салар, эмезе кала ажыра учар куштардаҥ поганковыйлардыҥ бӱдӱмдери, сууландар (), талеҥко, талаҥ-келеҥ (), јелечи (), коньки деп куш, кӧктӧш, ӱренчи (), јӱзӱн-јӱӱр ала-кастар (), кулады куш () шоҥкор (), чайка, кӱӱлелер (голубиные), тарагай () ржанковыйлар. Омск ажыра саткыс (), (орлан-белохвост) ла ылаачын (), кан-кереде () де кезикте учуп келет, алдында мында мӱркӱт () те уйаланатан болгон. Бӧднӧ (перепел), торлоо (куропатка) ло кӱртӱк (тетерев), алдында мында сымда (рябчик) да јӱретен. Врановыйлардаҥ саҥыскан, кара таан (), таан () ла боро каргаа.
Эрчиштиҥ јанында агаш-араларда кускун уйа салат, кыштайт. Каланыҥ оромдорында кӧп тоолу кӱӱлелер ле борбыйактар јӱрет. Кезикте кӧӧлик јолдорго суукуштардыҥ балдары чыга конот, тискинчилер токтой тӱжӱп, олордыҥ ӧдӧрин сакыйла маҥтададылар. 2016 јылда кичӱ изӱ айда «Птичьий гаваньда» Кызыл бичикке кирген куулар () да кӧрӱнген, байла, Омский областьтыҥ Марьяновский аймагынаҥ учала, бого тӱшкен болор.

### Климады
Омск кала орто климатту зонада Кӱнбадыш-Сибир лесостепь пояста јадат. Мында кӱн кӧп тийет (). Омскта Ялта ла чылап, Кавказ ла Кӱнбадыш Европаныҥ Средиземномор јараттарына кӧрӧ кӱнниҥ чокторыныҥ кеми јыл туркунына 2223 саатка кӧп болуп, Римдегизинеҥ эмеш ас (2362 саат), значительно больше чем в Батуми (1890 саат) ле Харьковтоҥ (1748 саат) чик јок кӧп. Кейдиҥ орто температуразы чаган айда −19,2 °C, јаан изӱ айда 18,3 °C. Эҥ изӱ кӱн Омскта 1940 јылда јаан изӱ айдыҥ 18 кӱнинде болгон — +40,4 °C, эҥ соок кӱн 1931 јылда кочкор айдыҥ 3 кӱнинде болгон (−45,5 °C). Омск чыгы ас зонага кирет.
* Ортојылдык температура — +2,1 °C
* Салкынныҥ ортојылдык тӱргени Бофорттыҥ шкалазы аайынча — 2,8 м/с
* Чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 71 %
* Кӱнниҥ чогыныҥ ортојылдык кеми 2223 саат.

Кандык ай эҥ салкынду, ӱлӱрген ай эҥ бӱркӱк, тулаан ай эҥ айас. Кочкор ло тулаан айда кардыҥ калыҥы эҥ бийик (орто тооло 38 см), кӱӱк ле кичӱ изӱ айда тобракту куйундар болот.

### Экологиязы
Омскты айландыра экологиялык айалга миллионер калада кӧп тоолу јаан производстволор барынаҥ камаанду. Алдында бу айалга кирелӱ болгон. 2011 јылда кала экологиялык айалгазы оҥдолып, рейтинги јакшы кӧдӱрилген, 2014 јылга Омск аутсайдерлердиҥ тоозынаҥ чыгып, лидерлердиҥ бирӱзи боло берген. Бу кӧп јаан производстволорды элбеде јаҥыртканыла колбулу болгон (ол тоодо *Омский нефтеперерабатывающий завод*), «*Территориальная генерирующая компания № 11*» ла о.ӧ.). Алдында Омскта Советский округта кей ӧткӱре кирлӱ болгон, је 2016 јылдыҥ кочкор айында Ленинский ле Октябрьский административный округтарда кей аруталган. Кӧп кӧӧлик јолдорлу округтарда Проблемными оказались Тӧс администрациялык ла Кировский администрациялык округтарда кейдиҥ кири кӧп болуп арткан.

Эрчиш ле Ом суулардыҥ киртигени тыҥ кубулбай јат. Мында калганчы 10 јыл туркунына ээжинерге јарабас. Промышленный стоктор аруталып, бир канча экологичный болуп та турган болзо, је, јаҥмырдыҥ суулары агар коллекторлор ажыра јаан сууларга отходтор, ол тоодо солярка ла нефтепродукттар, кирет. Ар-бӱткенди киртидер база бир айалга ол — суу арчыыр сооружениелери јок кӧп тоолу сӱрее-чӧп чачар. Федерал финансирование јокко *арутаар инфраструктуралар* јаҥыс ла каланыҥ бюджедиле иштеер аргазы јок, оныҥ учун курч айалга эмдиге бар. Коомой айалга Эрчиште Красногорский гидроузел тудулза оҥдолгодый болгон, је НПО «Мостовик» деп компания банкроттолордо гидроузел тудары токтогон. Ойто плотина тудулза, кезик экологически јеткерлӱ объекттер сууга алдыртып, јарат јемирилип, кӧп тоолу дачный јурттар сууга алдыртар.

Јыл туркунына Омсктыҥ эл-јон эки катап калада генеральный аруташ ӧткӱрет. Је сӱрее-чӧпти тӧгӧри эмдиге ле курч сурак болуп јат. 2014 јылдыҥ кандык айында Ленинский ле Кировский полигондор (сӱреениҥ 80 % јууйтан) лицензия јок арткан. 2016 јылда экологически јеткерлӱ полигон (Надеждино јурт) јабылган, је ордына не болорын каланыҥ башкараачылары шӱӱбеген.

1967 јылдарда СССР јоголголокто Омск сад-кала деп статусту болгон, је, 1990-чы јылдарда агаштарды јоголтып баштаарда, статусы јылыйган, омичтер ачуурканала калазына кокыр статус берген — «Тӧҥӧштӧрлӱ кала» («Город-пень»). 60 % ӧзӱмдерди јаҥынаҥ тарыган. Бастыра агаштар карып, каланыҥ ас-мас бюджеди јаҥыртар иштерге једишпей де турган болзо, бу сурак ајаруга алынган, јажыл ӧзӱмдер кӧптӧп баштаган, ол тоодо общественный организациялардыҥ ла таҥынаҥ улустыҥ болужы једет. 2016 јылдыҥ бажында јажыл ӧзӱмдер отургыскан текши јердиҥ кеми 13 муҥ га, эмезе 15 м²/кижиге. Ӧзӱмдер јанынаҥ параметрле Омск федерал кемин артыктайт.

Онойдо ок курч сурак тоозын-тобрак јанынаҥ турат, каршулу веществолорлу тобракту куйун-шуургандарла кожо корголјын (свинец) база јайылат.

## Эл-јоны

Омскта  % Омский областьтыҥ бастыра эл-јоныныҥ тоозы (). Омский агломерацияда 1,2 млн кижи. 2015 јылда 5,2 муҥ кижи каланаҥ кӧчип јӱре берген. Је СНГ-наҥ келген миграция Омский областьтыҥ улузыныҥ тоозын карын кӧптӧткӧн (7,4 муҥ кижи).

Калганчы јылдарда Омскта балдар чыгары кӧптӧйт, 2006—2007 јылдарда божогон улустыҥ тоозы астаган (количество 2005 јылда божогон улустыҥ тоозы — 16 725 кижи, 2009 — 14 900 кижи). 2009 јылда Омскта 13100 бала чыккан, ол 2005 јылга кӧрӧ 2193 балага кӧп, 2015 јылда 16392 бала чыккан.

Јаан јашту иштебей турган омичтер калада 20 %. Ишмекчи улустыҥ орто јажы 35,70 јаш. Эр улустыҥ орто јажы — 35,49 јаш, ӱй улустыҥ јажы — 40,20 јаш. Ӱй улустыҥ јӱрӱминиҥ узуны орто тооло 75,6 јыл, эр улус — 63 јыл. Ӱй улустыҥ тоозы Омскта 55 % , эр улустыҥ 45 %.

Јӱс билеге 56 айрылыш.

Пенсионерлердиҥ орто јажы 68,09. Ишмекчи эр улус ортодо божогондордыҥ тоозы 80 %, ол олорло јажыт божогон ӱй улустыҥ тоозынаҥ тӧрт катапка кӧп. Омскта јаш балдардыҥ ӧлӱми Россия ичинде (бир муҥ кижиге 4,7, дезе ороон ичинде 8,5) бу тоо оноҥ ары астайт. Каланыҥ эҥ карган ӱй кижизине 2016 јылда 108 јаш толгон.

Омскта 102 башка укту калыктар јуртайт. 2010 јылдыҥ текши россиялык тооалыжы аайынча, кӧп сабазы орустар (88,8 %). Ӧскӧ укту калыктардаҥ казахтар (3,4 %), украиндер (2 %), татарлар (1,9 %) и немецтер (1,3 %). Оноҥ ӧскӧ укту калыктардыҥ улузы ла угын чике айтпаган улустыҥ тоозы 7 %.

58 национально-культурный организация регистрация ӧткӧн. Олордыҥ кезиги бойыныҥ печатный изданиелерин («Татарский мир» ле «Ахдут» газеттер), калыктардыҥ чӱм-јаҥдарын ӧрӧ ӧскӱрип, чеберлеп, таркадары јанынаҥ иштейт.
«Омич», «омичка», «омичи» деп этнохоронимдерле коштой «омча́не», «омча́нин», «омча́нка»; «о́мцы», «о́мец» деп варианттар туштайт, каа-јаада.

### Кудай јаҥы

Калада 23 ууламјылу конфессиялар ла 85 кудай јаҥыла организациялар регистрация ӧткӧн. Эҥ ле јаан деген культовый сооружениелер — Успенский кафедрал собор (1891—1898 јылдарда тудулган, 2007 јылда орныктырылган), Крестовоздвиженский собор (1865—1870 јылдарда тудулган), Сибирский соборный мечет (1989—1997 јылдарда тудулган). Јаан учурлу организация — орус православный серикпениҥ Омский ле Таврический епархиязы (2011 јылдыҥ реформазы аайынча Омский митрополияга кирип јат).

1833 јылда Свято-Никольский Казачий собор тудулган. 1891 јылда Успенский кафедральный собор јетире тудулган, Омскта тӧс православный храм боло берген.

Калада кӧп тоолу казахтар ла татарлар јадып турган, алты кудайлык биригӱ бар, олор ислам суннит јаҥду, сегис мечет, јаан дегендери: Сибирский соборный ла Хаир Ихсаннныҥ мечеди.

Јаҥы Слободада Аптечный ла Почтовый оромдордыҥ бириккенинде баштапкы таш магометан мечетти тутсын деп 1827 јылда Министерство внутренних дел јӧп берген 1938 јылда Баштапкы соборный мечет јабылган, 1960 јылдарда мечетти бызып койгон.

Эки иудаист община бар, ол тоодо «Ор Хадаш» («Новый свет»). Онойдо ок евангелическо-лютеранский организациялар, эки римско-католический, 15 приход христиан — пятидесятниктердиҥ, 11 приход евангельский христиан-баптисттердиҥ ле о.ӧ.

## Тӱӱкизи

### Ом деп шибее

Ом сууныҥ оозында орус шибее тудары не керектӱ болгон дезе, тышполитикалык айалгала чӧлдиҥ кӧчкин калыктарыныҥ ойроттордыҥ (ойраты) табаруларынаҥ коруланары болгон. Олор пограничный волостьторго Тарский уезд ле Барабаныҥ јерлерине табарып туратан (Кӱнбадыш Сибир). Тарский воевода князь С. Н. Гагарин ойротторло дипломатический колбу туткан, олор Ом сууда шибее тӧзӧӧр деп сураган, кӱнчыгыш-монгол династия Алтан-ханнаҥ кожо коруланар деп јӧптӧшкӧн. Ойроттор јасак тӧлӧп, орустарла кожо шибеени корулаар деп јӧптӧшкӧн.
Је айалга кубулып, 1621—1630 јылдарда ойроттор Россиянаҥ тыҥ камаанду болбой барарда; олор Джунгарский ханствого кирип, ойто ло тарский волостьторго удурлашкан. Эмди орус воеводалар Ом сууда шибее тудар деп суракты кӧдӱрген. Бу кӱнчыгыштыҥ којойымдарыла, тус табарыла (Ямышевский, Коряковский кӧлдӧр), саду эдери ле товарла толыжарын корулаарыла тудуш болгон.

1627 јылда тарский воевода князь Ю. И. Шаховский ороонныҥ башкарузын Ом шибеени тутсын деп ијеринип сураган. Тарский казачий башкараачы Назарий Жадовский шибее туткадый јерди шиҥдеп, јараткан. Учы учында јаҥы тарский воевода Кайсаров 1628 јылда каанды Ом сууда шибеени тударга јаратсын деп јӧп сураган. Не дезе Эрчиш суула јӱрер арга јок болгон. Учы-учында  јылда Михаил Фёдорович керектӱ јакаанды чыгарган. Је, Россияныҥ тыш ла ич политиказыныҥ айалгазы бу суракты тӱрген бӱдӱрерге бербеген. Степан Разинниҥ тӱймеени, орус-турецкий јуу (1672—1681), Крым јаар табарулар ла ӧскӧ дӧ керектер тӱштӱк-сибир кыйуларды корулаарына буудак болгон, джунгарлар кӱнчыгыш-монгол династияла кожо табаратан.

Керектиҥ аайы јаҥыс XVIII чакта, качан орустар Сибирди колго кийдирип баштаарда кубулган. Пётр I каан географиялык шиҥжӱлерди тӱштӱкте ӧткӱрерде, ол ӧйдӧ экспедициялар социально-политический сурактар ла билим шиҥжӱлерди јаба апарган. Бир ондый экспедиция Иван Бухгольцтыҥ болгон, амадузы рудалу ла алтынду месторождениелер табары, Индия ла Китай јаар саду ӧткӱрер јолдор табары, онойдо ок Эрчиш сууга калалар тудары болгон. Керекти баштап турган кижи сибирдиҥ губернаторы Гагарин Матвей Петрович болгон, ол Аму-Дарья сууда турган Яркенда деп ойроттор колго алган каланыҥ јанында алтынду приисктер бар деп бодогон. Русско-шведский јууныҥ кийнинде экономикалык уур-кӱчтер экспедицияныҥ керектӱзин некеген.

Полковник Иван Бухгольц Преображенский ле Московский полктордыҥ офицер ле солдаттарын, онойдо ок Тобольск ла ӧскӧ дӧ Сибирдиҥ калаларынаҥ тӱрген-тӱкей јууган рекруттар ла ремесленниктердеҥ турган черӱзиле Тобольсктаҥ тӱштӱк јаар Эрчиш суула 1715 јылда тӱшкен. Кӱчӱрген айда экспедиция Ямышевский кӧлгӧ једеле, ондо Ямышевский деп шибее туткан. Джунгарлар оны олордыҥ јерин блаажып келген деп чотогон, шибеени курчайла, ӱч айдаҥ, Бухгольцты шибеенеҥ сӱреле, шибеени быскан. С остатками своего, пережившего голод и болезни, Бухгольц ачка-јутка алдыртып, арткан-калган отрядыла Ом сууныҥ оозына токтойло, ондо јаҥы шибее тӧзӧгӧн. Омский тӱӱкичи Евгений Николаевич Евсеевтиҥ айтканыла, шибеени тӧзӧгӧн ӧй — кӱн 1716 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 4-5 кӱни болор.

1768 јылда Ом сууныҥ јарадында экинчи шибее тудулган.

### Омск XIX чакта

XIX чакта Омск Арасей империяныҥ Акмолинский областиниҥ ле Кӱнбадыш-Сибирский генерал-губернаторствоныҥ администрациялык тӧс јери боло берген, кийнинде *Степное генерал-губернаторствоныҥ*, эмдиги тӱндӱк Казахстанныҥ ла Кӱнбадыш Сибирдиҥ јаан јерин кийдирген. Омскта Акмолинский область ла Кӱнбадыш Сибирдиҥ генерал-губернаторыныҥ резиденциязы турган.

1850 јылдаҥ ала 1854 јылга јетире Омскта тӱрмеде бичиичи Достоевский, Фёдор Михайлович отурган. «Записки из мёртвого дома» деп бичигинде литератор ол керегинде бичийт. Омсктыҥ башкарузы XXI чактыҥ бажында Достоевскийдиҥ адыла Омский государственный университетти адаар деп јӧптӧгӧн.

1854 јылдаҥ ала 1868 јылга јетире — *Сибирский киргизтердиҥ* областиниҥ администрациялык тӧс јери болгон (орустар баштап тарый казахтарды «киргизтер» деп айдатан).

Санкт-Петербург, Москва, Варшава, Хельсинки ле Тифлис чилеп Арасей империяныҥ государственный флагын кӧдӱрер Сибир ле Азияныҥ јаҥыс калазы болгон.

Достоевский 1854 јылда кала керегинде: "Омск јаман кала. Агаштар јок. Јайгыда кызыдып јадар, кумакту салкын, кышкыда шуурган. Ӧткӱре кирлӱ, јескимчилӱ кала.

1914 јылда австро-венгер военнопленныйлардыҥ кӱчиле *Управление железной дороги* тудулып баштаган. 1915 јылда омский водопровод ӧткӱрилген.

### Омск Граждан јуу ӧйинде
Россияда Граждан јуу тушта Омск озо *Удурым Сибирский правительствоныҥ* (Петр Вологодскийге башкарткан) резиденциязы болгон, оныҥ кийнинде — *Удурым Текшироссиялык правительство* (Николай Авксентьев башкарган), — оныҥ кийнинде *Российский правительство* (1919) Верховный правители адмирал Колчак Александр Васильевич. Онойдо Россияда Граждан јуу тушта Омск *Российский государство* ло Белое движение (Белой России)(1918—1920) окылу тӧс калазы болгон. 1919 јылдыҥ кӱчӱрген айында Омский ичкерлеш операцияны 3-чи армия (РККА) ла 5-чи армия Кӱнчыгыш фронттыҥ РККА ӧткӱрген, учында Омскта Россияныҥ *Ак черӱзи* јеҥдирген.
2011 јылда губернатор Полежаев Батюшкин деп којойымныҥ туразына (эмди — Иртышский набережный ором, № 9) — бери Колчак казачий полковник В. И. Волковтыҥ айлынаҥ кӧчкӧн (Атаманский ором, 3; эмди Пушкинниҥ оромы, 74) оны *Верховный правительге* тударда — эмди мында Граждан јууныҥ тӱӱкизин шиҥдеер тӧс јер.

### Совет ӧй
Учы учында совет јаҥ 1920 јылда тургузылган.

1921 јылдыҥ јайында Омск каланыҥ культуралык ла экономикалык јӱрӱминде јаан солунталар боло берген. Сибирдиҥ администрациялык тӧс јери Новониколаевск (Новосибирск) калага кӧчкӧн, ондо литературалык тӧс јер боло берген. Бу ла јылдыҥ кӱзинде каланаҥ Сибгосиздат ла «Советская Сибирь» газеттиҥ редакцияязы јӱре берген.

НЭП тушта уур кӱчтер Сибирдиҥ культуралык кӧп учреждениелерине коомой экелген. Государстволык бюджеттеҥ айрылала, олор акча-манат јокко јабылып турган. 1922 јылдыҥ кочкор айында Омский Пролеткульт јабылган, оныла кожо театр Экревте јабылган.

1930 јылда куран айдыҥ 14 кӱнинде Ленинский административный округ Омск калала бириккен. Онойдо ок Ново-Омска ло Омск јаҥыс кала эдип бириктирилген. 1958 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 3 кӱнинде статусы айрылган.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ороонныҥ јӱрӱмин кезем кубулткан. Тылда турган Омск јылыйтуларга коштой ӧзӱм алынган. Омск јаар фронт јанында јерлердеҥ јӱске јуук промышленный предприятиелер ле муҥдар тоолу улус эвакуацияга келген. Кала јуу-јепселдиҥ кузницазы боло берген.

Омскта заводтор самолёт, танк, миналар, радиостанциялар, оптический прицелдер ле бинокльдар јазаган. Омскта конструкторский бюролор ло *завод опытного самолётостроения* болгон, мында отечественный конструкторлор А. Н. Туполев, С. П. Королёв ло о.ӧ. иштеген.
Јуу ӧйинде Омск черӱлер јуур тӧс јер болгон. Омский область фронтко 287 муҥга шыдар улус ийген, олордыҥ 144 муҥ кижи кайра јанбаган..

1948 калада јажыл ӧзӱмдерди текши тарып баштаган. 1953 јылдыҥ ӱлӱрген айында Омский городской Совет омичтерге кычыру эткен: «Омскты кала-сад эдектер!»

1979 јылда Омскта объединение «Омскагропромхимия» ачылган, Ленинский административный округта бассейн «Авангард», гостиничный комплекс «Турист» тудулган, «Вечерний Омск» деп газет иштеп баштаган.

### Эмдиги ӧй

СССР јоголгон кийнинде экономический кризис калада айалгага коомой салтарын јетирген. Промышленный производство ло строительствоныҥ кеми кезем јабызап, ишјоктордыҥ тоозы кӧптӧгӧн.
1990-чы јылдарда Омскта административно-территориальный бӧлӱнгени кубулган.

2008 јылдыҥ кандык айында Омск кала баштапкы катап «Лучший город СНГ» деп диплом алган. Бу дипломды баштапкы международный «Мегаполис-XXI век» деп смотр-конкурс тушта международный форум берген.

## Экономиказы
Омск Россияда јаан промышленный тӧс јерлердиҥ бирӱзи, јаан транспортный узел.

Кала башка-башка бизнес-рейтингтерде туружат. Онойдо, 2009 јылда «РБК» журналдыҥ јетиргениле *инвестиционный привлекательность* јанынаҥ ороонныҥ 64 калазыныҥ ортозында Омск јетинчи јерге чыккан. Була ӧйдӧ «Forbes» журнал јетиргениле ол 30 каланыҥ ортодо 21-чи јерде.

### Промышленность
Омск Россияда јаан промышленный тӧс јерлердиҥ бирӱзи 2013 јылда Омск Россияда 250 јаан промышленный тӧс јерлердиҥ ортодо промышленный производство (528 млрд салковой) аайынча рейтингте 5-чи јер алган.

Омскта *нефтепереработка, нефтехимия, химическая промышленность* тӧс јерде турат, онойдо ок мында машиностроение (*производство аэрокосмической техники, бронетехники, сельхозтехники*) бар.

Аэрокосмический индустрияда анчада ла ФГУП «Производственное объединение „Полёт“» аҥыланат, ол ракета-носитель «Рокот» ло «Протон-М» јазап чыгарат, онойдо јаҥы «Ангарага (семейство ракет-носителей)» керектӱ узелдер јазайт.

Омск машиностроениеде чыгарып турган эдимдери (*Омский завод транспортного машиностроения*) «Солнцепёк» ло «Буратино» системаларды эдип, ремонт эдет, танк Т-80, Т-55, тракторлор ло экскаваторлор. *Омский завод газовой аппаратуры* газовый ла электрический кухонный плиталар чыгарат.
ПО «Эрчиш» радиоэлектронный аппаратура чыгарат.

АО «Сатурн» (алдында Омский электротехнический завод имени Карла Маркса) — Россияда радиоэлектронный промышленностьто баш предприятиелердиҥ бирӱзи.

Омскта нефтеперерабатывающий, полипропилен, синтетический каучук ла шиналар эдер завод бар. Омский НПЗ — Россияда нефтепереработканыҥ кемиле лидер болот (21 млн тонна 2012 јылда) тереҥиле (83 %). «Омсктехуглерод» — Россияда ла телекейде јаан деген производитель (технический углерод). Завод «Полиом» (2013 јылда тудулган) входит в тройку крупнейших российских производителей полипропилена.

Калада кӧп тоолу јеҥил ле аш-курсак эдер предприятиелер иштейт. Этле «Омский бекон» иштейт, сӱт-завод «Манрос М» («Вимм-Билль-Данн» компанияныҥ) ла *Омский завод плавленных сыров*
Омский областьтыҥ јеринде тӧрт Теплоэлектроцентраль (ТЭЦ) ле кӧп тоолу котельныйлар бар, олордыҥ кӧп сабазы муниципал предприятиениҥ балансында «Тепловая компания», арткандары ведомственный.

1996 јылдаҥ ала техниканыҥ, ВТТВ-Омск деп технология вооруженияныҥ кӧрӱзи ӧдӧт. 2003 јылдаҥ ала јыл сайын агротехнический выставка-јарымка «Агро-Омск» ӧткӱрилип јат.

2019 јылдаҥ ала катализатор эдер завод тудулат.

## Ӱредӱлик ле билим

Калада 46 библиотека, јылдыҥ ла 5000 омич олорло тузаланат, мында Сибир ичинде балдардыҥ уникал компьютерный библиотеказы бар.

 Полковник В. И. Волковтыҥ туразында 2016 јылда каланыҥ 300-јылдыгына образовательно-информационный проект «Третья столица» јазалган, Россияда Граждан јууныҥ тӱӱкизине учурлалган. Проект Омскта культуралык энчи объекттерди јарлу эдерге ууламјыланган

### Ӱредӱлик

#### Баштамы ла орто ӱредӱ
2004 јылдаҥ ала школго јеткелек балдар јӱрер садтарда јерлер једишпей турган курч сурак болгон.

Калада јылдыҥ ла «Тебе, молодой!» деп атту информационный профориентационный амадулу ярмарка јаан класстыҥ ӱренчиктери ле олордыҥ ада энезине ӧткӱрилет.

Школдордо социальный педагогторлу тӧс јерлердиҥ 109-да психологтор иштейт. Омсктыҥ кажы ла школы Интернет сетьте иштейт, компьютерный оборудованиелӱ. 2008 јылдыҥ јаҥар айында *ресурсный центр информатизации образования* иштеп баштаган, бу тӧс јер консультационно-методический ле справочный болушты ӱредӱчилерге јетирет. 2013 јылда калада «Перспектива» деп методический тӧс јер иштеп баштаган.

Омскта дополнительный образование јӱзӱн-јӱӱр. Он тогус детско-юношеский спортивный школдо 18 муҥ балдар таскадынат, олордыҥ ӱчӱзи — олимпийский резервтиҥ школдоры. Балдардыҥ кеендиктиҥ школдоры калада јирме бир, 2016 јылда јирме экинчизи ачылар. Олордыҥ бирӱзи 2015 јылда ачылган. Россияда талдама школдордыҥ бирӱзи — школа искусств № 6. Культураныҥ ӧргӧӧлӧринде кружоктор иштейт.

### Бийик ӱредӱ

Омскта 28 бийик ӱредӱ заведение (вуз) — университеттер, академиялар ла институттар.

Омскта баштапкы вуз 1918 јылда Императорский Омский сельскохозяйственный училищениҥ ордына Сибирский Сельскохозяйственный институт боло берген. Аттары солунып, эмди П. А. Столыпинниҥ адыла адалган Омский государственный аграрный университет (ОмГАУ).

Ф. М. Достоевскийдиҥ (ОмГУ) адыла адалган Омский государственный университет 1974 јылда ачылган. Баштап мында эки ле факультет: естественный ла гуманитарный билимдердиҥ. Эмди бу ӱредӱ заведениениҥ ады *Омский государственный университет им. Ф. М. Достоевского*.
1920 јылда Сибирский ветеринарно-зоотехнический институтта медицинский отделение, келер јылда Западно-Сибирский медицинский институт болуп кубулган. Кийнинде ӱредӱ заведение Омский медицинский институт деп адалган, 1994 јылдаҥ ала эмдиге јетире бу Омский государственный медицинский университет (ОмГМУ), эмчилер белетейт.

1930 јылда Омскта база бир вуз технический ууламјылу — Сибирский автомобильно-дорожный институт (СибАДИ), эмди Сибирский автомобильно-дорожный университет (СибАДУ). Бу ла јылда Том-Турада Сибирский институт инженеров транспорта ачылган, 1961 јылда институт Омскка кӧчӱрилген, ады Омский институт инженеров транспорта боло берген; эмди ол *Омский государственный университет путей сообщения* (ОмГУПС).

1932 јылда ӱредӱчилер белетеер Омский педагогический институт ачылган. Эмди ол (1993 јылдаҥ ала) Омский государственный педагогический университет (ОмГПУ).

### Билим
Омский билим тӧс јер — *Сибирское отделение РАН*. Ол 1990 јылда тӧзӧлгӧн. Мында *Институт проблем переработки углеводородов, филиал Института математики им. Соболева, филиал Института археологии и этнографии СО РАН, Омская экономическая лаборатория Института экономики и организации промышленного производства, Сибирский научно-исследовательский институт сельского хозяйства, Всероссийский научно-исследовательский институт бруцеллёза и туберкулёза животных, Сибирский научно-исследовательский институт птицеводства и Сибирский филиал Всероссийского научно-исследовательского института кукурузы*.

Онойдо ок СО РАН-га Омский областьта: *Институт проблем переработки углеводородов, Омский филиал Института физики полупроводников, Омский филиал Института математики им. Соболева, Омский филиал Института археологии и этнографии, Омскую экономическую лабораторию Института экономики и организации промышленного производства.*
Омский билим тӧс јерде Суперкомпьютерный тӧс јер бар.

## Эмчилик
Омский государственный медицинский университет иштейт, је эмчилердиҥ тоозы бӱгӱнги кӱнде једишпейт. Терапевттер, педиатрлар ла узкий специалисттер ас. Государственный службанаҥ эмчилер кӧп барбайт, кӧп саба бийик ченемелдӱ специалисттер госсистемада иштеп, бош ӧйинде пациенттерди таҥынаҥ клиникаларда консультировать эдет.

Государственный медицинаныҥ сферазы улай ла јаҥыртылат (модернизация). 2009 јылда тӱрген болуштыҥ службазы 80 јаҥы санитарный «Газель» деп кӧӧлик алган, эмдиги ӧйдиҥ оборудованиезиле јеткилделге. Онойдо ок 2009 јылда каланыҥ бастыра поликлиникаларында *многоканальный телефонный связь* тургузылган, телефонло кандый специалист керек бичидип алар арга бар.

Омскта јыл туркунына 150 муҥ операциялар эдилип јат, олордыҥ 15 муҥы бийиктехнологичный. Бир јылга эмчилерге пациенттер 21 миллион катап келет. Калада таҥынаҥ иштеер јаан клиникалар («Евромед», «Ультрамед», «Нейромед», «До 16-ти») бар.

Бир канча јылдыҥ туркунына кӧр оору јок болгон, 2008 ле 2009 јылдарда дифтерия оору база јок болгон.

2015 јылда 2 муҥ онкологический оору табылган, је бу ооруныҥ уур учуралдары Омскта астайт. Муниципальный онкологический диспансерде јаҥы оснащение ле высококвалифицированный кадрлар. Оорыган улустыҥ су-кадыгын орныктырар «Оазис» деп санаторий иштейт, частно-государственный партнёрство деп принциптӱ.
Омскта Пет-терапияныҥ тӧс јери иштейт (анималотерапия). Ипподромдордо оору балдарга аттардыҥ болужыла иппотерапия ӧткӱрилет, канистерапия деп тӧс јерде «Лапу, друг!» — ийттердиҥ болужыла, келер ӧйдӧ «Дверь в лето» деп зооцентрде ийттердеҥ ӧскӧ кроликтер, куштар ла черепахалар эмдениште болужар.

## Культура

*Каланыҥ кӱни* байрамды куран айдыҥ баштапкы амыраар кӱнинде ӧткӱрилген, 2017 јылдаҥ ала куран айдыҥ баштапкы суббодында. 2014 јылда кала Россияныҥ рекордторыныҥ бичигине тоштордоҥ эткен скульптуралардыҥ кӧбиле кирген (тоозы 171)

Омскта јаан текшироссийский ле международный фестивальдар ӧдӧт. Кышкыда *Рождественский фестиваль творчества «Зимние святки»* ӧдӧт. Јаскыда студенчесттердиҥ јайаандыгыныҥ јаҥжыккан фестивальдары «*Омская студенческая весна*». «Преодоление» деп фестивальда оору инвалид балдар јуулыжат.. 1951 јылдаҥ ала садоводство ло чечектердиҥ «Флора» деп выставказы болот, бого кӧп улус јуулат
Калада «Омский Левша», микроминиатюрист Коненко Анатолий Иванович иштейт.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јеҥӱзине учурлалган *«Любовь и жизнь — тебе, Россия»* деп фестивальда хоровой коллективтер, ветерандардыҥ ансамбльдары туружат, онойдо ок I Сибирский фестиваль «*Волшебный мир оригами России*» база текши јарлу.

Омскта јаҥжыккан аайынча *Национальный кинофестиваль дебютов «Движение»* база ӧдӧт, ол региондо јаан кинособытие болуп јат. 2016 јылда фестиваль тӧртинчи катап ӧткӧн, 200 заявка болгон, олордоҥ 22 туружаачы талдалган. Омскта киноиндустрияда ченемелдӱ специалисттер ле спец техника јок. Театрал актёрлордо кинодо иштеер ченемел јок. Режиссёр Борис Гуцтыҥ айтканыла мында јакшы документал кино согорго јакшы, је Москвада иштезе, канча катап эптӱ.

Омскта «Киносозвездие России» деп фестиваль ла *Международный фестиваль документальных фильмов «Встречи в Сибири»* ӧткӱрилет.

2006 јылда культура ла кеендик керегинде журнал иштеп баштаган«Омская муза» . Јылдыҥ ла «Омская культура» деп региональный отраслевой выставка ӧдӧт.

Омскта литературалык кеендик, поэзияда јарлу улус Мартынов Леонид Николаевич, Кутилов Аркадий Павлович, Васильев Павел Николаевич. Омск Достоевский Фёдор Михайловичтиҥ јайаандык ижине салтарын јетирген. Россияныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ омский бӧлӱги иштейт. «Складчина» деп литературалык альманахты СРП-ныҥ омский бӧлӱги чыгарат.

Омскта художественный фотојурук јанынаҥ кеендикте јарлу улус — Фрумгарц М. И., Савина Э. И., Кудринский В. Ф., Шевырногов В. З., Грязнов Н. П., Мальгавко С. В. ло о.ӧ.

*Јуучыл культураныҥ* () «Щит Сибири» деп јаҥжыккан фестивальдар ӧткӱрилет. Јуучыл-тӱӱкилик () клубтар иштейт. *Тӱӱкилик реконструкция* калганчы јылдарда јаан ӧзӱм алынган. *Отаку, аниме*-кыймыгу јайылат: 2007 јылдаҥ ала мында «*Омский фестиваль современной японской музыки и анимации Дай-Фест*». «Продвижение» деп фестиваль Омскта јииттердиҥ субкультураларына учурлалган.

Омскта кӧӧликтердиҥ маргаандары ӧткӱрилет, темдектезе, Сибирдиҥ кубогы дрэг-рейсинг аайынча јетире тудулгалак *взлётно-посадочный* полосада «Омск-Фёдоровка» јылдыҥ ӧдӧр мааргандар *автозвуку в формате IASCA-Russia на площади у ТК «Континент»* (2002 јылдаҥ ала).

#### Кӱӱ
Омск региондо кӱӱ культуралык тӧс јери боло берген. Омскта *Омский академический симфонический оркестр* иштейт , *Камерный оркестр*, Орус калыктыҥ государственный Омский хоры, Омский духовой оркестр. Омский областной филармонияныҥ концертный залындала органный залда ӧдӧт.

Мында омский музыкальный группалардыҥ ортозында јаан јарлу ӧмӧликтер — «Гражданская оборона (группа)», «Пик-Клаксон», «25/17» ле «Грот» (группа).

#### Театрлар

Омск Сибирде театрал калалардыҥ бирӱзи, мында 14 театр. Јылдыҥ ла 2008 јылдаҥ ала кичӱ изӱ айда калада Международный театральный фестиваль «Академия» болуп јат. Омск Сибирдиҥ театральный столицазы деп статусту. Јаскыда *любительский театрлардыҥ* «Театрал јас» деп конкурсы болот.

Драманыҥ омский академический театры Омсктыҥ эҥ ле озогы театры болуп јат. 1870 јылда табылган. Театрдыҥ репертуарында классика ла современный пьесалар: «Волки и овцы» А. Н. Островскийдиҥ, «Полковнику никто не пишет» Г. Г. Маркестиҥ, «Дачники» М. Горькийдиҥ, «Вишнёвый сад» А. П. Чеховтыҥ, «Стеклянный зверинец» Теннесси Уильямстыҥ.

«Пятый театр» деп Омский камерный театрдыҥ сценазында (1990 јылда ачылган) пьесаларды Анатолий Праудин, Сергей Пускепалис, Борис Цейтлин, Марина Глуховская, Вениамин Смехов, Сергей Грязнов, Алексей Янковский тургузат.

Лицейский драматический театр «Рождественский парад» деп Межрегиональный театральный фестивальда Санкт-Петербургта эки катап јеҥӱчил болуп чыккан. 2009 јылда *Гран-при Международного фестиваля молодых европейских театров во Франции* бийик кайрал алган.

*Омский государственный театр куклы, актёра, маски «Арлекин»* Россияныҥ эҥ озогы театрларыныҥ бирӱзи. Мында огош болчомдорло (2 јашту), ӱренчиктер ле јаан улуска спектакльдар тургузат. Онойдо ок бу театр *јарлу международный фестиваль «В гостях у „Арлекина“»* ӧткӱрет, бу фестивальга башка-башка ороондордоҥ туружаачылар келет: Канада, Индия, Япония ла Китайдаҥ.

* Каланыҥ «Галёрка» деп драматический театры;
* Л. Ермолаеваныҥ «Студиязы» деп драматический театр;
* Омский государственный музыкальный театр;
* Балдар ла јииттердиҥ Омский театры;
* ТОП-театр.

### Музейлер

Сибирде јаан реставрационный тӧс јер ле выставочный ижи учун Омск Россияда культуралык тӧс јерлердиҥ бирӱзи деп чотолот. 2009—2014 јылдарда калада бежен регионал, столичный ла зарубежный выставка ӧткӧн; Россияныҥ кӧп јаан музейлериле кожо иштейт.

Ленинниҥ оромында Сибирде эҥ озогы музей — Омский тӱӱкилик-краевед музей, онойдо ок М. А. Врубельдиҥ адыла адалган јурук кеендиктиҥ Омский областной музейи болот. Театрал кеендиктиҥ музейи иштейт, каланыҥ музейи «Омсктыҥ кеендиги». Кезик музейлер таҥынаҥ устардыҥ јайаандык ижине учурлалган Кондратий Белов ло «Либеров-Центр».

Ф. М. Достоевскийдиҥ адыла адалган литературалык музей Омский шибееде коменданттыҥ туразында болгон. Бу музейде Россияныҥ музейлериниҥ ортодо Сергей Есенин керегинде, футуристтер керегинде, Фёдор Достоевский ле ӧскӧ дӧ литераторлор керегинде материалдарлу коллекциялар эҥ байлыктарыныҥ бирӱзи. Јердиҥ алдында экспозиция бичиичиниҥ тӱрмеде јӱрӱми керегинде (оныҥ кандалалары ла кийими).
2019 јылда кӱчӱрген айдыҥ 6 кӱнинде культурно-просветительский тӧс јер Омскта иштеп баштаган, Россияда ӱчинчи ле Уралдыҥ ары јанында баштапкы эрмитажный тӧс јер боло берген.

## Кереестер

#### Архитектуралык
Тӱӱкилик тудумдар Ом сууныҥ эки јанында — Любинский проспекттиҥ ансамбли (Ленинниҥ оромы). Калада 50 метрдеҥ бийик тура јок, Россияда миллионер калалардыҥ *эҥ јабыс* калазы. Эҥ бийик тудум ол — 1976 јылда тудулган ТЭЦ-5-тиҥ ыш чыгар трубазы (275 метр), телекейде эҥ бийик трубалардыҥ ортодо јирменчи јерде. Оноҥ озо Омский областной радиотелецентрдиҥ телебашнязы эҥ бийик болгон (антенназыла кожо 196 метр). Уралдаҥ ары Эски Кировскта Омский элеватор эҥ бийик тудум болгон. Оныҥ бийиги — 72 метр, ол 24 кат турала тӱҥей.
Каланыҥ ортозында архитектураныҥ 130 кереези, бар кереестердиҥ тал ортозы. Бастыра мындый туралар јакшы болуп артпаган. Онойдо, тӱӱкизи јӱс јылдаҥ артык јарлу омский дракондорлу тура, турист маршруттардаҥ ыраакта туйук оромдо туруп, реставрация сакыйт. Сибирдиҥ агаш зодчествозыныҥ туразыныҥ наличниктери кирнестениҥ ӱстинде кронштейн болуп эдилген. Тураныҥ баратазы ла чедени оттыҥ јалбыштары ушкуш эдип јарандырып кезилген. Дракондорлу тура Омсктыҥ јаказында туруп, јаҥырта јазаарын сакыйт. Омскта XX чактыҥ бажында архитектуралык јаҥжыгулар тыҥ болгонын керелейт. Мында дракондорды Минеттиҥ альбомында образецтердеҥ кӧрӱп алган. Је эмдиги ӧйдӧ оны корулап аларын керектебейдилер, онойдо бу тураны бызардаҥ айабас, онойдо ок кӧп озогы агаш архитектураныҥ кереестерин *алдынаҥ бизнес* законноҥ кыйып бызып јат.

Омскта бастыра 6591 кӧп квартиралу тура(2016 јыл).". Улус јадар туралардыҥ эскиргени 50 %-теҥ кӧп.

## Јарлу улузы

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Литература
** Адресная книга г. Омска на 1911 г.  : сост. по сведениям адрес. стола. — 1-е изд. — Омск : Художеств. типо-литогр., [1911?]
** Весь Омск : справочник-указатель на 1913  . — Издание газеты Омской вестник. — Омск : Типография Иртыш, 1913
* Время и город : Омск XVIII — начала XX вв. в описаниях современников  : К 280-летию г. Омска / Ом. гос. обл. науч. б-ка им. А. С. Пушкина. Информ.-библиогр. отд. ; Сост. Е. Н. Турицына. — Омск, 1996
* Договор на устройство и эксплуатацию в г. Омске трамвая и электрического освещения . — Омск : Художеств. типо-литогр., [1915?]
* Их именами названы Омские улицы  : Рек. библиогр. указ. / Ом. обл. науч. б-ка им. А. С. Пушкина. Информ.-библиогр. отд. ; [Сост. Л. В. Лапина, Р. Ф. Юнг]. — Омск : Б. и., 1987
* Катанаев Г. Е. Историческая справка о том, как и когда основан город Омск  : (к двухсотлет. Юбилею города) / Г. Е. Катанаев. — Омск : Художеств. тип., [1916?]
*  Репринтное издание , 2013
* Объяснительная записка к смете доходов и расходов г. Омска на 1910 год  / сост. Гор. управой. — [Омск : б. и.], [1910?]
* Омск за 5 лет (1935—1939 гг.)  : материалы к отчет. докл. депутатов Ом. гор. Совета РК и КД XI созыва перед избирателями. — Омск : Изд. Ом. гор. Совета РК и КД, 1939
* План постройки электрического освещения и трамвая в г. Омске  / Ом. гор. управа. — Омск : Художеств. тип., 1915
* 
* Пояснительная записка к детальному проекту хозяйственно-противопожарного водоснабжения города Омска  / сост. Т-вом инженеров Н. П. Зиминым и К' под фирмой «Нептун». Москва. Март 1911 г.". — Омск : Художеств. типо-литогр., [1911?]
* Проект электрического освещения и трамвая города Омска  : объясн. зап. и сметы строит. и эксплуатац. / Ом. гор. управа. — Омск : Художеств. тип., 1915
* Ремизов А. В. Омское краеведение 1930—1960-х годов : очерк истории  : [монография] / А. В. Ремизов. — [3-е изд., испр. и доп.]. — Омск : Золотой тираж, 2018
* 
* 
* 
* Список абонентов Омской городской телефонной сети Министерства связи СССР.  — Омск : [б. и.], 1952
* Справочник и список абонентов телефонной сети г. Омска и Атаманского хутора  : испр. и доп. к 15 июня 1919 г.: содерж. в 4 ч. не менее 6000 адресов и справок и имеет 160 отд. по роду занятий. — Изд. 2-е. — Омск : Изд. Ф. Г. Брехова, 1919
* Статистические сведения по гор. Омску  / сост. по поручению Ом. гор. управы. — Омск : Сиб. электро-печатня и хромо-литогр. Н. А. Иванова, 1911
* Темы, планы и маршруты экскурсий по городу Омску  : (пособие для организаторов и рук. экскурсий) / изд. Ом. о-ва краеведения, Музейн.- экскурс. секция. [Вып. 3]. — Омск : Учеб.-произв. полигр. мастерская художеств.-пром. техникума им. Врубеля, 1927

## Ајарулар

## Тайантылар