Кара-Кӧкши

**Кара-Кӧкши** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Кара-Кӧкши .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ тайгазыныҥ ортозында, Сары-Кӧкши сууныҥ коолында, Кара-Кӧкши суу ла Ӧӧн суузы бириккенинде турат. Бактыган, Байгыр, Аккайа, Сугул деп сындардыҥ эдегинде.  
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 516 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет.
Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.
Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

### Ӧзӱмдери
Јайыла јӱзӱн ӧлӧҥдӧр јыйылып, чечектеп, ӱрен чачат. Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 17 ором: Јараттай, Олјондо, Јажыл, Агашту, Одорлу, Михайловтыҥ, Јииттердиҥ, Јаҥы, Советский, Строительдердиҥ, Тартыковтыҥ, Ӱредӱчилердиҥ, Юбилейдиҥ. 
Кош оромдор: Больницаныҥ, Карусаевскийдиҥ, Орсовскийдиҥ, Школдыҥ.
«Паспауул — Кара-Кӧкши — Красносельск» деп јолдо турат, темдеги 84К.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Революциядаҥ озо мында туба калыктыҥ сӧӧктӧриниҥ адыла волостьтор, јурттар адалган болгон. Темдектезе: тиргеш, керегеш, јӱс, комдош, кӱзен. 
Ас тоолу калыктарга болуш јетирер иш аайынча быјыл (2020) бу јуртта јайы-кыжы иштейтен айыл ла айландыра керектӱ эдимдер тургузылган. Туристтер айылдап, тургун улустыҥ курзак-тамагын амзап, чӱм-јаҥдарыла таныжар аргалу. Онойдо ок мында јаткан улустыҥ јажынаҥ бери узанган, кӧктӧгӧн эдимдери: кийим, айылда, иште, аҥдап-куштап јӱрзе тудунар-кабынар немелерин садып аларга јараар. Чоо аймактыҥ улузы јылдыҥ ичинде бар јондык байрамдарын јыргап, ӱредӱлер, туштажулар ӧткӱрер аргалу боло берди.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1396 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* культураныҥ јеезези;
* стадион;
* ашкана;
* конор тура;
* магазин;
* пилорама;
* турбаза «Радуга».


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу Јууда турушкандарга кереес (1975 ј., Тартыковтыҥ оромы, 22А).
* Каракӧкши јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында Советский Союзтыҥ Геройы С.В.Тартыковтыҥ адыла адалган јуучыл мактыҥ музеи бар.
* Тартыковтыҥ адыла адалган ором.

### Археологиялык
* Темир јазаган озогы печке (1329).

### Ар-бӱткендик
* Байдуба туу. Байлу (1310).;
* Тоҥмок суу (1317).;
* Боочы Карасук (1330).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи



## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар