Кӧкӧрӱ

**Кӧкӧрӱ** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Кӧк . Ӧрӧ .

Кӧк-Ӧрӧ .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чуйдыҥ чӧлинде турат. Айландыра Ак-Туруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ, Кӧкӧрӱниҥ ыйык сындары. Чуйдыҥ суузына кӧп суулар кожылат. Калка-монголдыҥ, тана-тубаныҥ гран-кыйуларына јерлери јуук. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1880 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.

### Аҥ-куштары
Кош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: 60 лет ВЛКСМ-ныҥ 60 јылдыгына, Очурдяп јайзаҥныҥ, Октябрьский кош ором, Ӱстӱги Кӧкӧрӱниҥ, Јииттердиҥ, Кокышевтиҥ, Гагаринниҥ, Тӧс, Бадыманыҥ.

Кош-Агаш — Кӧкӧрӱ деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.

## Тӱӱкизи
Јурт јеезе 2003 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1279 кижи болгон, олордыҥ 94 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* культура байзыҥы;
* библиотека;
* эмчилик;
* стадион;
* краевед музей;
* магазин.


## Экономиказы
Мал јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (первая половина 1980 јылдар., Кӧкӧрӱ јурт, пер. Октябрьский, 17/1)
* В. А. Винокуровко бюст(1977 ј., Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезезиниҥ јеринде, Јылкы-Тал деп ӧзӧктӧ, «Октябрьдыҥ 40-јылдыгы» деп, колхоз болгон јерде.)

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик
Кӧкӧрӱ-Бажында Алтайга јарлу эм-томду аржан суулар бар.
* Тагыл. Байлу јер (2208);
* Карагем-Бажы — байлу туу (1990);
* Тожоҥты ла Кӧкӧрӱниҥ ортозында байлу јер (1801);
* Кӧкӧрӱниҥ Ыйыгы — байлу туу (1989);
* Бугузынныҥ аржаны. Кӧкӧрӱнеҥ 20 км Тӱндӱк-кӱнчыгыштай (2072);
* Кош-Тал деп јерде Кӧкӧрӱ јурттаҥ 3 км кӱнбадыштай (2198);
* Ӱӱле. Байлу јер. Кӧкӧрӱ ле Бугузынныҥ ортозында боочы (2205).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Турдубаев Я. Я., Јаакап (1912―1973) ― Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, сержант, кайралдары «За отвагу» деп медаль, «орден Красной звезды», Орден Отечественной войны 2 степени, Берлинге јетире барган, бухгалтер, аймакисполкомныҥ јааны болуп иштеген
* Бидинов К. А. (1.11.1940) — ӱредӱчи, краевед, Горно-Алтайский педагогический института ӱренген, Кӧкӧрӱниҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ директоры болуп иштеген. Чуй ичиниҥ телеҥиттериниҥ тӱӱкилик ле этнографиялык музеиниҥ (1966) тӧзӧӧчизи ле башкараачызы, Россия Федерацияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Культураныҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ сыйыныҥ лауреады.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»