Шуй

**Шуй** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Бийдиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Шуй 

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Шуй сууныҥ јарадында турат. Айландыра Кабак-Туу, Чыргай туу, Торот, Пеже деп кырлар курчайт. Туулартыҥ эҥ бийиги 1100 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ. Кырларында, кобы-јиктеринде туй кара агаш ӧзӧт — карагай, јойгон, кайыҥ, аспак, чиби, мӧш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 497 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш карлу ла салкынду, јолдор туйукталып калат. Сооктор 25-30 градустаҥ тӱшпейт, салкындар тӱндӱктеҥ согот. Јайгыда тыҥ изӱлер база јок, 25-35 градустаҥ кӧдӱрилбейт, кей серӱӱн ле чыкту. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тара. Аба-Јыш () кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱкл.

### Ӧзӱмдери
Јайдыҥ ӧйинде мында јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет — јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер.
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Кайыҥду, Олјондо, Тӧс.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ бу јуртта агашла иштеер предприятиелер јакшы иштеген — лесхоз, пилорамалар, агаш белетеер комплекс (лесозаготовки), табынча алтын да казар прииск ачылган, је јербойыныҥ улузын бу ишке албайтан болгон. Алтынды 2000 јылга јетире каскан. Јуртта школ, балдардыҥ туразы, культураныҥ байзыҥы ла оноҥ до ӧскӧ инфраструктуралык обьекттер иштеген болгон.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Орустар, тубалар, кумандылар јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 172 кижи болгон, олордыҥ 70 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Бийдиҥ јурт јеезезинде.

## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
* Куру ла Толоон сууныҥ ортозында боочы. Байлу (1302);
* Эм-Суу. Байлу (1278);
* Кабак-Туу. Байлу кыр;
* Чыргай деп байлу туу.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар