Тожоҥты

**Тожоҥты** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Тожоҥтыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Тожоҥты — тош, тошту суу, тожоҥ, тайкылчак јол, .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат. Айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Ирбистӱниҥ, Кӧкӧрӱниҥ ыйык сындары. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Тожоҥты Алтай Республика ла Монгол јериниҥ чике ле гран-кыйузына коштой турат, мында Россия Федерациязыныҥ таможнязы иштейт. Кош тарткан кӧӧликтерди, јорык јӱрген улустын тудунчактарын мында шиҥдеп кӧрӧдилер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2100 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.

### Аҥ-куштары
Кош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 13 ором: Заречный, Р. А. Едильбаевтиҥ, Тӧс, Т. О. Имангалиевтиҥ, Пограничный, Н.Мешеке, М. А. Кочеевтиҥ, Н. Б. Бекеевтиҥ, Подгорный, В. И. Чаптыновтыҥ, М.Садуакасовтыҥ, С. С. Темдекованыҥ, Јииттердиҥ.

Јурт Р256 темдектӱ Чуйдыҥ трагы деп федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ 943 километринде турат. Чуйдыҥ трагыныҥ учы.

## Тӱӱкизи
Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн. Калка-монголдыҥ јериле гран-кыйуныҥ јуугы учун мында јуртта погран черӱлер турган болгон.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 314 кижи болгон, олордыҥ 72 % казактар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* јурттыҥ клубы;
* эмчилик;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин;
* конор тура;
* ашкана.


## Экономиказы
Мал јылкы, соок тумчукту, сарлык ла кой, эчки азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Најылыктыҥ кереези (1977 ј.,"Новосибирск — Тожоҥты" деп М-52 федерал кӧӧлик јолдыҥ 963 км, кӧӧлик јолдыҥ оҥ јанында, 100 метрде).

### Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес(2344);
* Тожоҥтыны айландыра сӱреен кӧп «чогу таштар», јебрен корумдар, јебрен руникалык бичимелдер, кезер таштар,
байлу туулар ла јерлер (культовые обьекты), ташта јурамалдар (петроглифы), таш чедендер ле о.ӧ.;
* Кӧкӧрӱ ле Тожоҥтыныҥ ортозында — байлу јер (мӱргӱӱл ӧткӱрилет) (1801);
* Јурттаҥ 6 км ыраакта Комет деп ӧзӧкто Уландрык сууныҥ јанында мӧҥкӱсалгыш (могильник)(1992);
* Јурттаҥ 9-10 км ыраагында Бураты деп јерде, Чӱйдыҥ трагынаҥ 3-4 км, башка-башка ӧйдиҥ археологиялык комплексы (1934);
* Чуйдыҥ трагыныҥ оҥ јанында, Тожоҥтынаҥ 10 км ыраакта «ташта јурамалдар» бар (2592).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
* galt-auto.ru сайт