Чоо аймак

**Чоо аймак** () Россияда Алтай республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јери — Чоо јурт.

## Физико-географиялык темдектери
### Географиязы
Чоо аймактыҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде,
тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Турачак аймак, тӱндӱк јанынаҥ Майма аймак, тӱштӱк-кӱнбадыштай Чамал аймакла Улаган аймактыҥ јериле кыйулажат.
### Рельеф
### Гидрология
Чоо аймактыҥ суулары

### Климады
Аймакта климат орто-континентал болуп јат. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,3 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 05/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 94, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  826 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,3, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 10,3.
### Аҥ-куштары
### Ӧзӱмдери
### Јери ле јолдоры

## Экологиязы
## Тӱӱкизи
1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда болгон. Озо областьта 24 волость болгон. 1923 јылда волостьторды јаанадарда, Успенский волостько Чоо јурт ла Паспауулдыҥ, Ыныргыныҥ, Успенская волостьтор кирген (Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко).
Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 18-чы кӱнинде јаанадылган волостьтор *аймактар* деп адалган, олордыҥ бирӱзи Успенский болгон.
ВЦИК-тиҥ јӧбиле 1933 јылдыҥ кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде Успенский аймак Чоо аймак эдип солунган.
1956 јылда сыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде Чоо аймакты јоголтып, оныҥ јерин Майма аймакка кошкон.
РСФСР-дыҥ Президиумыныҥ Ӱстӱги Совединиҥ  1980 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде чыгарган Јӧбиле Чоо аймак ойто орныктырылган.

## Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
(Минэкономразвития России) мындый болор:
* 2024 јылда — 7,84 муҥ. кижи.
* 2035 јылда — 6,86 муҥ. кижи.

## Ук-калыктары
Аймакта туба, куманды, чалканду, алтай ла орус улус јуртайт.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр
### Јурт јеезелер
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде Чоо аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы .

### Јурт јеезелерге кирет

## Инфраструктуразы

* Аймактыҥ администрациязы — 1;
* Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 7;
* Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 5;
* Баштамы школ — 6;
* Балдардыҥ туразы — 10;
* Кӱӱлик сургал — 1;
* Музей — 2;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Јурттыҥ библиотеказы — 6;
* Культураныҥ байзыҥы — 10;
* Јурттыҥ клубы — 7;
* Спортшкол — 1;
* Стадион — 11;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21;
* Магазин — 21;
* Почта — 6;
* Агаш јарар эдим — 9;
* Кӧӧликтер јазаар јер — 1;
* АЗС — 3.


## Экономиказы
Чоо аймактыҥ экономиказы агашла иштер: јойгон, мӧш агаштарды кезип,  *деловая древесина* белетеп, агаштаҥ эдимдер јазалат, ого коштой адару тӱдуп, эм-ӧлӧҥдӧр јууп, мӧштиҥ кузугын јууп, сӱт-эт производство бар, соок тумчукту мал ӧскӱрет, јеҥес, тӧгӧт, јиилектер, чилгем (папоротник орляк) ле мешкелер садуга барат.
Аймактыҥ јери аҥдык учун мында алу база садуга барат: тийиҥ, киш.
Чоо аймактыҥ јеринде базальт, куулы, волласонит, спекулярит деп рудалар бар, алтын ла куулыны промышленный эдип казадылар.
Онойдо ок 17 ӧҥ той балкаштыҥ месторождениелери бар.

## Ӱредӱлик
## Мӱргӱӱр јер
* Христиан серкпелер — 4;
* Алтын-Туу, байлу кыр.

## Кереестер
### Ар-бӱткендик
* Карагая туу – јӱс сӧӧктӱ улустыҥ байлу кыры;
* Альбаган туу – комдош сӧӧктӱлердиҥ кыры;
* Тас туу – јарык сӧӧктӱлердиҥ байлу кыры;
* Салоп туу – кӱзендердиҥ байлу туузы;
* Эстӧбӧ туу –чагаттардыҥ байлу туузы.
*

### Тӱӱкилик
### Археологиялык

## Јарлу улузы
* Каланаков Н.А. (1888—1960) — ӱредӱчи, алтай тилдиҥ методисти, совет ӧйиндеги баштапкы алтай бичиктӧстиҥ (јаан улуска) авторы (1921), баштамы класстарда кычырар бичиктердиҥ тургузаачызы, Ойрот-Турада педтехникум (1928) ачарында турушкан, ӱлгерчи, поэт, прозаик, драматург ла кӧчӱреечи болуп јат, 1934 јылда актуга јабарладып, айдууга барган.
* Антон Юданов (08.01.1936 — 06.05.2013) — артист, режиссер, драматург, туба калыктыҥ јайзаҥы, Москвада Б.В. Щукинниҥ театрал училищезин божоткон (1963), Горно-Алтайскта Национал драма театрда: «В ночь лунного затмения», «Туба», «Две стрелы», «Кӱн-уул» деп спектакльдар тургускан (1970-чи јылдар). «Заслуженный деятель искусств Республики Алтай» деп нере алган.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар