Себи-Оозы

**Себи-Оозы** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чопоштыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Себи-Оозы .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Себиниҥ суузы Кадынла бириккенинде турат.
Айландыра Иолгоныҥ ла Себи-Бажыныҥ тайгалары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 343 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1пр, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Кырлары кају, каскак, колый агашла бӱркелген:
кайыҥ, мӧш, аспак, карагай, јойгон, беле, эргиш. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.

Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 18 ором: В. И. Чаптыновтыҥ кош оромы, Ӱстӱги-Барангол кош ором, Аҥчылардыҥ кош оромы, Јайым, Кӱнет, Јолчылардыҥ, Карагайлу, Одорлу, Кӧк-јажыл кош ором ло о.ӧ.

Јурт Чуйдыҥ трагы деп федерал учурлу кӧӧлик јолдо турат (темдеги 84К-11). Бу јолдоҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Чамалдыҥ трагы айрылып барат. Кадынныҥ сол јарадына кечерге јаан темир-бетон эки кӱр бар, бирӱзи јурттыҥ ичинде, экинчизи јурттыҥ тӱндӱк јанында. Чамалдыҥ трагы Себи-Оозынаҥ башталып, Куйуска једет, тӱштӱк-кӱнбадыш јаар «Улалу — Туйакты — Тожоҥты» деп јол Кадынныҥ кӱрин кечип ууланат. Јурт айрылчык, белтир јолдо.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Аскат јурт Чамал аймакка кирген.
1935 јылда туткан эски кӱрдиҥ ордына 1959 јылда темирбетон кӱр тудулган.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Кӧп сабазы орус улус.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 392 кижи болгон, олордыҥ 88 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* стадион;
* ашкана — 5;
* конор тура 2;
* турбаза;
* АЗС — 3;
* кӧӧликтер јазаар јер (СТО) — 2;.
* Кадын кечире кӱр — 2.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга (556).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Археологиялык

### Ар-бӱткендик

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Столовая в Усть-Семе.JPG|Себи-Оозыныҥ ашканазыныҥ бозогозында В.М.Шукшинниҥ "Живёт такой парень" деп кинозыныҥ баштапкы кадрлары согылган.


## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар