Ӱстӱги Куйум

**Ӱстӱги Куйум** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирген, эмдиги ӧйдӧ мында јурт јок.

## Этимологиязы
Ӱстӱги Куйум .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Иолгоныҥ сындарыныҥ ортозында турат. Арка-туулары байлык ла койу агашла бӱркелген. Јурт болгон ӧзӧктӧ агаштар јок, солун ла јараш кайалардыҥ комплексы бар,

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Кӧп саба агаштар јымжак — кайыҥ, чиби, аспак, јойгон, карагай, толоно ло беле. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Чамалдыҥ трагынаҥ туура Куйум сууныҥ бажы киреде эбирип ийер. Алтыгы-Куйум јурт болгон јерге јетире тегин јол, кандый ла кӧӧлик ӧдӧр, кургакта кем јок, јутта јол коомой.

## Тӱӱкизи
Јурт 1900 јылда тӧзӧлгӧн. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ јурт болгон. Эмди ондо јурт јок деп Генеральный штабтыҥ карталарында 80-чи јылдарда темдектелген. 1955 јылдыҥ карталарында јурт бар деп темдектелген. 60-чы,70-чи јылдарда советский совхозторды јаанада бириктирип турар тушта Туулу Алтайда кӧп јурттар јоголгон. Куйум суу ӧзӧктӧ агат, Алтыгы Куйучы сууныҥ оозынаҥ кӱнбадыштай. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ озогы јурттыҥ орды арткан, јылдыҥ ла јемирилип астайт.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Алтайлар јуртаган.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Ӱзнезиниҥ јурт јеезезинде.

## Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту ла оок малдыҥ одоры болот. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (551).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Археологиялык
* Јебрен корум (727).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу ();
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

* Аржан суу ().
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Кучияк П. В. (05.03.1897 — 02.07.1943) — ӱлгерчи, драматург, алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи, Москвада 1925 јылдарда ӱренген, совет бичиичилердиҥ съездинде турушкан (1935ј).

## Ајарулар

## Тайантылар
* vtourisme.com сайт