Кеҥи

**Кеҥи** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кеҥиниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Кеҥи .

Алтайлап кеҥи, кееҥ, кеҥиген деп сӧстиҥ учуры кӧп: кееҥ тон-јаан јайым, ӱни кеҥиген-ӱни тыҥып, јайылган.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тал ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Урсул сууга Кеҥиниҥ суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар.
Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын-тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 7 ором: Јараттай, Агаш-аразыныҥ, Кырда, Сууныҥ, Урсулдыҥ, Тӧс, Јодролу.
«Јабаган — Туйакту» 84К-132 темдектӱ регионал кӧӧлик јолдо турат.
«Кеҥи — Буландык» деп јолдыҥ башталганы.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Алтайдыҥ шиҥжӱчили С. П. Швецов 1900 јылда бичиген орус улус Кеҥиге токтобой турган деп, алтайлардыҥ мал ажы кыраларын тепсеп турган учун.алдинцы. Бу ла ӧйдӧ В. И. Верещагин бичийт: Кеҥи Урсул ла Кеҥи суу бириккенинде туруп јат. Мында писарь ла јемжиктиҥ туралары бар, алтайлардыҥ байы Аргымай Кулјин база мында јакшы туралу, је алтай тегин ле айылда јадат. Мал-ажы толтыра, канча айгыр малду, ӱч малчылу. Аргымай, В. И. Верещагинниҥ айдыжыла, аказыныј Манјыныҥ јанында јаткан.
С. П. Швецов 1900 јылда бичийт: «У этих Кульджиных 3 табунщика, пасущие всех лошадей вместе, 9 пастухов для быков — в каждом стаде до 100 голов, каждое стадо пасется отдельно; кроме того, часть скота пасется еще под наблюдением самих хозяев». Аргалу-чакту јайзаҥ јаҥду, акча-манатту тӧрӧӧн алтайлар орус кӧчкӱндерди узак јууктатпаган. Јаш-Тураныҥ исправниги В. Штейнфельд 1910 јылда јетирет: Кеҥи алтайлардыҥ јуулыжатан тӧс јери, бого Алтайдыҥ башка-башка јерлеринеҥ јондык съездтерге јуулыжат. *Дючин*ге кирген алтайлардыҥ тоозы 6 561, айылдары 1 498.
А. А. Силантьев Алтайда марал ӧскӱрерин шиҥдеген кижи 1897 јылда командировканыҥ турултазында бичиген: «Бис Шабалин ле Оҥдой ажыра Катандјаар барадала, суу кирӱ болордо, Кеҥи-Оозынаҥ Кайырлык суу јаар эбирерге келишкен (Каэрлык, Урсулдыҥ кош суузы), Манјы Кулјынныҥ јерлери болгон. Манјы јаан марал ӧскӱрер ээлемдӱ болгон. Бис ондо аҥныҥ мӱӱзин кескенин кӧрӱп, фотојурукка соктырганыс.»
 
1900 јылда, С. П. Швецовтыҥ јетиргениле, Туулу Алтайда тоого кирген маралодар — 784, ол тоодо 141 аҥныҥ бозузы, 643 јоон аҥ ла эне аҥдар.

Аргымайдыҥ озодо туткан амбарлары Кеҥиде эмдиге бар.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 678 кижи болгон, олордыҥ 41 % орустар, 57 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Кеҥиниҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* эмчилик;
* почта;
* библиотека;
* стадион;
* магазиндер.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер (лпх), мал азыраары. Туризм. Крестьян-фермер ээлемдер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан улуска обелиск (1974 ј.,Тӧс ором, 33 (Кеҥиниҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ јеринде).

### Археологиялык
* Мӧҥкӱсалгыштар (1139—1144,1210).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Шибилик туу, байлу (842);
* Марчалу кыр (843);
* Туук кыр (845);
* Тӧгӧрик-Бажы (844);
* Аргымай Кульдиннин амбарлары (1111);
* Кара суу, тоҥмок (924, 926).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Кульдин, Аргымай — политик, којойым, аҥ ла укту мал азыраган, отоктыҥ јааны, «Кара-Корум» управаны тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи. Алтайга јарлу кижи.
* Марков Ш. (1889—1977) — кайчы, јарлык кижи.
* Каташ, Т. А. (24.04.1927—22.06.2011) — врвч офтальмолог, Новосибирскте эмчилик институт божоткон, автоном областьтыҥ баш офтальмолог врачы (1963—1982), иштиҥ ветераны, Ленинниҥ ордениниҥ кавалеры, РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ врачы, СССР-дыҥ эмчилигиниҥ отличниги.

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»