open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бак, Линда

**Линда Бак** (; 1947јылдыҥ чаган айыныҥ 29-чы кӱнинде, Сиэтлде, Вашингтондо чыккан )— американ биолог, Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ лауреады (2004) «кижиниҥ эди-канында јыт алар рецепторлорын шиҥдеген» учун берген. Линда Бактыҥ лаботаториязында тапкан эп-аргазыла «обонятельный система» јытты ылгаштырарга, оны кодировать эдер комбинаторный схема тузаланат деп јарталган. Линда Бак Говард Хьюзтыҥ эмчилик институдыныҥ (1994 јылдаҥ ала) турчызы (2002 јылдаҥ ала), Вашингтондо университеттиҥ профессоры (2003 јылдаҥ ала).
Билимниҥ Национал академиязыныҥ турчызы (2003 јылдаҥ ала), Лондондо каандык биригӱниҥ турчызы (2015).

## Биографиязы
Вашингтондо университетти 1975 јылда эки бакалавр степеньдӱ божоткон — психология ла микробиология аайынча. 1980 јылда философияныҥ *иммунология* аайынча докторыныҥ степенин алган Center}}. 1980 јылдаҥ ала 1984 јылга јетире — фелло, 1982 јылга јетире микробиологияныҥ кафедразында, кийнинде дезе, онкологияныҥ Институдында Ричард Аксельдиҥ лабораторизында, ондо ло ассоциат болуп 1984—1991 јылдарда иштеген. 1991 јылдаҥ ала 2002 јылга јетире Гарвардта эмчилик школында нейробиологияныҥ кафедразында ӱредӱчи болуп иштеген: ассистент-профессор, 1996 јылдаҥ ала ассоциированый, 2001 јылдаҥ ала профессор.

Редколлегиялардыҥ турчызы 1997, 2002, 2003 јылдарда.
Кеендиктиҥ ле билимниҥ американ академиязыныҥ турчызы (2008) ла (2009), Американ ассоциацияныҥ билимге јӧмӧжӧри аайынча фелло (2002). Кайралдарыныҥ тоозына бу кайралдар база кирип јат: Слоунныҥ стипендиязы (1992); Розенстилдыҥ сыйы, Брандейский университет (1996); Розенстилдыҥ сыйы, Брандейский университет (1996); Гайрднердиҥ эл-јон ортодо сыйы (2003);Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы (2004); Мактыҥ эл-јондор ортодо залында эл-јондор ортодо курултайына кийдирген (2006); Рокфеллердиҥ ле (2011) Гарвардтыҥ (2015) университеттериниҥ кӱндӱлӱ докторы.
2006 јылдаҥ ала биолог кижиге барган.

## Кайрадузы
* McKnight Scholar Award, McKnight Endowment Fund for Neuroscience (1992);
* Science for Art Prize, (1992);
* Takasago Award for Research in Olfaction, 1992);
* Sense of Smell Award, (1992);
* John Merck Scholar, John Merck Fund (1993);
* Distinguished Alumnus, (1995);
* R.H. Wright Award in Olfactory Research, (1996);
* Unilever Science Award, (1996);
* Senior Scholar Award in Aging, (2000);
* Перлдиҥ нейронаукалык сыйы (2002);
* Brava Award, Women’s University Club (2005);
* Distinguished Alumnus Award] (2005);

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Linda-Buck-1993.jpg|Линда Бак симпозиумда, Бетезд, Мэриленд, США, 1993
President George W. Bush meets with the 2004 Nobel Laureates in the Oval Office.jpg|Джордж Буш Нобельдиҥ лауреаттарыла туштажуда, ортозында Линда Бак, Чӧйбӧк зал, 2004
AaronCiechanoverLindaBuck.jpg|Аарон Цехановер ле Линда Бак Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары автобуста, Нью-Йорк, 2004


## Ајарулар

## Тайантылар
* [Бак, Линда на сайте [Нобелевский комитет|Нобелевского комитета]]
* Линда Бак. Биография на сайте n-t.ru
Дюфло, Эстер

**Эстер Дюфло** ; — француз экономист (Франциия ла США), Массачусетсте технологиялык институттыҥ профессоры (США). Нобельдиҥ экономикала сыйыныҥ лауреады (), «Телекейде јокту-јойу болбозын деп тартыжуда экспериментал ууламјы».

США-ныҥ Национал академиязыныҥ турчызы (2017), Британ академияныҥ корреспондент-турчызы.

## Биографиязы
Эстер Дюфлоныҥ адазы — математиканыҥ профессоры Мишель Дюфло. Оныҥ энези дезе Виолен Дюфло — врач-педиатр.
Школдыҥ јаан класстарында ӱренип тура ол орус тилле јилбиркеген. 1991 јылдыҥ куран айында 18 јашту Дюфло бойыныҥ нӧкӧрлӧриле кожо (куран айдыҥ удурлажузы) Москваныҥ оромдорында (Государственный комитет по чрезвычайному положению) ГКЧП-га удура чыккандардыҥ тоозында болгон. 1993 јылда ол 10 айдыҥ туркунына Москвада болгон, француз тилдиҥ ӱредӱчизи болуп иштеген, бу ок ӧйдӧ магистерский ижин бичиген. Ол ло тургуза «Банк Россиия»-ныҥ француз экономистиниҥ билим болушчызы, Джеффри Сакстыҥ (американ экономический советниктиҥ) база билим болушчызы болот.  јылда Эстер Дефло тӱӱки ле экономика јанынаҥ магистрдыҥ степеньин алган, диссертациязыныҥ темазы: «Совет Союзта баштапкы бешјылдыктыҥ тӱӱкизи», 1999 јылда Массачусеттиҥ технологический институдында доктордыҥ степенин алган.

Эш-нӧкӧри — Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфлоло кожо, оноҥ база Майкл Кремер деп билимчиле ӱчӱ Нобельдиҥ экономикала сыйын алгандар. Дюфло ло Банерджи 2015 јылдаҥ ала кожо јуртайт, олор 5 ле 7 јашту балдарлу (2019). Баштапкы балазы чыккан јыл Дюфло американ гражданство алган. *[[Банерджи, Абхиджит|Abhijit Banerjee]], Esther Duflo* Poor Economics: A Radical Rethinking of the Way to Fight Global Poverty — PublicAffairs, New York, 2011.
* The Economist as Plumber // American Economic Review, 2017, vol 107(5), pages 1-26.
*Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфло* Экономический билим кӱч ӧйлӧрдӧ. Эмдиги ӧйдиҥ курч сурактарын бӱдӱргени. Продуманные решения самых важных проблем современности = Good Economics for Hard Times: Better Answers to Our Biggest Problems. / Пер. с англ. М. Маркова и А. Лащева; под науч. ред. Д. Раскова. — Москва: Издательство Института Гайдара; Санкт-Петербург: Факультет свободных искусств и наук СПбГУ, 2021. — 624 с. — 

## Кайралдары
* Макартурдыҥ стипендиязы ();
* Джон Бейтс Кларктыҥ мелали ();
* Дэн Дэвидтиҥ сыйы ();
* Астурийский принцессаныҥ сыйы ();
* Нобельдиҥ экономикала сыйы ();
* Highly Cited Researcher ().

## Ајарулар

## Тайантылар
Арнольд, Фрэнсис

**Фрэнсис Хэмилтон Арнольд** (; 1956 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 25-чи кӱнинде, Эджвудта, Пенсильванияда чыккан) — американ билимчи ле инженер (белковый инженерия јанынаҥ), *направленная эволюция ферментов* деп темала билимге јаан кожулта эткен. Нобельдиҥ химияла сыйыныҥ лауреады (2018) ӧрӧ айдылган иштери учун.

США-ныҥ ӱч Национал академиязыныҥ турчызы: НАН США-да билим Академияныҥ (2008) ла США-да национал эмчилик академияныҥ (2004), онойдо ок Американ философский биригӱниҥ турчызы (2018), Лондондо каандык биригӱниҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020), *Linus Pauling Professor of Chemical Engineering, Bioengineering and Biochemistry* Калтехтиҥ кӱндӱлӱ профессоры (2013) ла Мактыҥ Национал залына изобретатель деп кийдирилген (2014).

## Биографиязы
Физиктиҥ билезинде чыккан, Питтсбургта чыдаган. 1974 јылда каланыҥ школын тӱгескен, 1979 јылда дезе машиностроение ле аэрокосмический техниканыҥ факультединиҥ бакалавриадын божоткон (Принстондо университетте).

Физик-ядерщиктиҥ (William Howard Arnold) кызы, генерал Уильям Говард Арнольдтыҥ баркызы. Адазыла кожо олор США-да Национал инженер академияныҥ турчыларыныҥ ортодо баштапкы династия.

Френсис консультативный биригӱни башкарат: Fellowships in Science and Engineering, Gordon Research Conferences турчызы. Бу компаниялардыҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи: Gevo, Inc. 2005 јылда ла Provivi, Inc.(2014).

Арнольд кеендик ле билимниҥ Американ академиязыныҥ турчызы (2011), Американ академияныҥ микробиологияла турчызы (2009), Американ ассоциацияныҥ билимниҥ ӧзӱмине јӧмӧжӧриниҥ турчызы (2010), Папский академия науктыҥ, (2019), Великобританияныҥ каандык инженерный академииязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2018).

## Кайралдары
* Чарльз Старк Дрейпердиҥ сыйы, Национал инженерный академия США (2011, бу сыйды алган баштапкы ӱй кижи)
* США-ныҥ технология ла инновация аайынча Национал медали (2013);
* Национальный зал славы изобретателейге кийдирген (2014);
* «Технология тысячелетия деп сый», Технологическая академия Финляндии (2016,сыйды алган баштапкы ӱй кижи);
* НАН США (2017);
* Margaret H. Rousseau Pioneer Award (2017, баштапкы ла алган кижи);
* Achievement Award, (2017);
* Нобельдиҥ химияла сыйыныҥ лауреады (*за направленную эволюцию ферментов*, 2018) (1/2 премии);
* Боуэрдиҥ сыйы, Институт Франклинниҥ сыйы (2019);
* Стокгольмда университеттиҥ кӱндӱлӱ докторы (2013), ETH Zurich (2015);
* Чикагодо университеттиҥ (2016);
* Датский технический университеттиҥ кӱндӱлӱ турчызы (2019).

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Арнольд, Фрэнсис на сайте Нобелевского комитета
Токарчук, Ольга

**Ольга Навоя Тока́рчук** (; 1962 јылдыҥ чаган айыныҥ 29-чы кӱнинде , Сулехувто чыккан) — поляк бичиичи ле ӱлгерчи. Эл-јондор ортодо Букеровский сыйды алган (2018), Нобельдиҥ литературала сыйын алган, (2018).

## Биографиязы

Токарчук Сулехув деп калада чыккан. Јааналарыныҥ бирӱзи украинка болгон. Токарчук Варшавский университеттиҥ психологический факультедин божоткон , Валбжиха деп јерде психотерапевт болуп иштеген. Эмдиги ӧйдӧ Вроцлавта јуртайт. Јажылдардыҥ биригӱзиниҥ турчызы,  соллиберал «Политикалык критика» деп журналыныҥ редколлегиязында иштейт.
Ольга Токарчук ӱлгерлердиҥ јуунтызынаҥ баштаган. 1993 јылда чыккан баштапкы романы: «Путь людей книги».  «Бегуны» деп роман ого ороондо эҥ ле јарлу «Нике» деп литературалык сый экелген (2008). Токарчук кыска проза бичиириниҥ узы. Критиктер Ольга Токарчуктыҥ иштерин  «1990 јылдардыҥ јииттериниҥ прозазына келижет деп темдектейт». Токарчуктыҥ бичимелдери телекейдиҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген.

2018 јылдыҥ кӱӱк айында Ольга Токарчукка «Јӱгӱрӱктер» деп романы учун Эл-јондор ортодо Букеровский сый берилген  (, ). Токарчук бу сыйды  алган баштапкы поляк бичиичи болгон. 50 000 фунт стерлинг сыйды ол кӧчӱрген кижиле ӱлешкен. Дженнифер Крофт Токарчуктыҥ романын англий тилге сӱреен јакшы эдип кӧчӱрген. 2019 јылда Токарчук Международный Букеровский сыйдыҥ шорт-листине «*Ӧлгӧндӧрдиҥ сӧӧгин кырала*» (  «Пройдись плугом по костям мёртвых») деп романы учун кирген.

2019 јылда Токарчук Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады (2018), «Јӱрумниҥ кӱч айалгаларын, канайда тартыжарын јӱрӱмге јуук эдип кӧргӱскени учун». 2018 јылда чуугун-табыш чыккан учун сыйды кийнинде берер деп артыргыскан. Онойдордо, Токарчук Польшада Нобельдиҥ сыйын алган бежинчи бичиичи. Кепке базылып чыккан бичиктери: «Бичиктиҥ улузыныҥ јолы»; «Правек ле ӧскӧ ӧйлӧр», 
«Тӱштеги тура, тӱндеги тура», ; «Башка-башка барабандарла ойын», ; «Калганчы историялар», ; «Јӱгӱрӱктер», ; «Кайкамчылу историялар», ,«Номерлер»,«Номера» / перевод К. Старосельской | издание = Иностранная литература | тип = журнал | год2000 | номер = 8; «Че Гевара», «Че Гевара» / перевод Марины Курганской | издание = Новая Польша | тип = журнал | год.

## Кайралдары
* Виленицаныҥ сыйы ();
* Букеровский сый ();
* Нобельдиҥ литературала сыйы (,  јылда алган).

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Olga Tokarczuk010.jpg|Ольга Токарчук, 2016


## Ајарулар

## Тайантылар
Стрикленд, Донна

**Донна Стрикленд** (; 1959 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 27 кӱнинде чыккан,  Гуэлф, Онтарио, Канада — Канаданыҥ физиги, лазерный физика јанынаҥ иштейт, онойдо ок нелинейныйй оптикала. Жерар Мурула кожо *усиления чирпированных импульсов* деп физикада эп-арга тапкан. Нобельдиҥ  физикада сыйыныҥ лауреады (2018).

Лондондо каандык  биригӱниҥ турчызы (2020),  США-ныҥ Национал билим академиязында ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020).

## Биографиязы
1981 јылда Стрикленд Донна Макмастердиҥ университедин божоткон (инженерная физика деп специальностьло). 1989 јылда философияныҥ физикала докторы деп степеньди Рочестердиҥ университединде алган, Жерар Муру деп профессор оныҥ билим башкараачызы болгон. Донна Стрикленд  деп шиҥжӱ иш ӧткӱрген, «которое позволило усилить ультракороткие импульсы до беспрецедентного уровня». 1988 јылдаҥ ала 1991 јылга јетире Канаданыҥ Национал шиҥжӱ биригӱниҥ билим ишчизи болуп иштеген. Ватерлоо университетте иштеп турарда, премия алган тушта ол доцент болгон. Лазердиҥ чокторын шиҥдеп турган ӧмӧликти башкарган, олор  деп шиҥжӱлер ӧткӱрген.

## Кайралдары
* Слоанныҥ стипендиязы (1998);
* Стрикленд Донна — аҥылу турчы (2008);
* вице-президент (2011);
* Оптикалык биригӱниҥ президенти (2013);
* Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады (2018) (1/4 премии);
* Лондондо каандык биригӱниҥ турчызы (2020);
* США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (2020).

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Donna Strickland & Gérard Mourou EM1B5839 (45321404295).jpg|Донна Стрикленд ле Жерар Муру Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреаттары, 2018
Donna Strickland speaking at OSA's Leadership meeting in 2013.jpg|Стрикленд Донна OSA-ныҥ јуунында куучын айдат, 2013
Donna Strickland and Steve Chu.jpg|Донна Стрикленд Стив Чуга «Оптиканыҥ коручылы» деп сый берип јат, 2013


## Ајарулар

## Тайантылар
Шимборская, Вислава

**Висла́ва Шимбо́рская** ( ; ( јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-чи кӱнинде, Бнин, эмди Курник деп кала Познаньныҥ јанында —  јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинде, Краковто) — польшаныҥ ӱлгерчизи, Нобельдиҥ литературала сыйын  јылда алган.

## Биографиязы
Вислава Шимборская  јылдаҥ ала Краковто јуртаган. — јылдарда польский литература ла социологияны Ягеллонский университете ӱренген, божодорго келишпеген.  јылда Адам Влодека деп кижиге барган,  јылда олор айрылышкан да болзо, нӧкӧрлӧр болуп арткан. Вислава — јылдарда краковский литературный газетте «Życie Literackie» иштеген.

 јылда Шимборскаяга Нобельдиҥ литературала сыйын бергендер, «кижиликтиҥ јӱрӱминиҥ тӱӱкилик ле биологиялык келтейлерин тереҥ кӧргӱскени учун» («за поэзию, которая с предельной точностью описывает исторические и биологические явления в контексте человеческой реальности»).
 јылда бойыныҥ Краковто айлында уйку аразында божогон.

## Јайаандык ижи
Баштапкы ӱлгериниҥ ады «Сӧстӧр бедирейдим» (, )  јылда «Dziennik Polski» деп газетте чыккан. Баштапкы јуунтызы: «Оныҥ учун јӱредис» («Dlatego żyjemy», «Поэтому живём»)  јылда кепке базылган.

Јайаандык ижинде Вислава философиялык, јӱрӱмдик, кӧгӱстеҥ айдыныштар, ӱргӱлјик, кокыр, бар ла јокты толо ло кыскарта айдат, гротеск те, метафора да бар Француз поэттердиҥ бичимелдерин поляк тилге кӧчӱрген.

## Кайралдары
* Гётениҥ сыйы, ()
* Гердердиҥ сыйы, ()
* Нобельдиҥ литературала сыйы ()
* Ак мӱркӱттиҥ ордени ( јылдыҥ чаган айдыҥ 13 кӱни)

## Ајарулар

## Тайантылар
Нюслайн-Фольхард, Христиана

**Христиана Нюслайн-Фольхард** (;  јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде,[Магдебург, Германияда чыккан) — немец биолог, лауреат Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйыныҥ  јылда лауреады, (Льюис, Эдвард ле Вишаус, Эрик ла кожо алган), *генетический контроль эмбрионального развития* деп билим ачылта учун. Институт биологии развития Общества Макса Планканыҥ профессоры ла директоры .

*toll*деп генди баштапкы катап ачкан кижи болуп ол сӱрекей јарлу боло берген, бу ачылта ӧскӧ ачылталарга экелген: *toll-подобных рецепторов*. Лейбництиҥ сыйыныҥ лауреады (1986), Альберт Ласкердиҥ сыйыныҥ лауреады, *Эмчиликте фундаментал шиҥжӱ иштер* учун ().

Германской академии естествоиспытателей «Леопольдина»ныҥ турчызы (1991), Национальной академии наук СШАныҥ турчызы (1990), Лондонский королевский обществаныҥ турчызы (1990), Французский академия науктыҥ турчызы (2009).

## Биографиязы
Кичинектеҥ ала ол јӱрӱминде  биолог болорын билген. Школды ло тыҥ ла јакшы эмес темдектерле божоткон до болзо ӱредӱчилер оныҥ јайалталузын ајарган болгон. Оноҥ ол Тюбинген јаар биохимия ӱренерге барган. Ондо ол ДНК-ны шиҥдеп, философмяныҥ докторы деп степень алган. Молекулярный биолог болуп бий Европейской лаборатории молекулярной биологииде, Гейдельбергте, должность алып кожо иштеп баштаган. 1980 јылда олор бойыныҥ тӧс ижин «Nature» чыгаргандар.  јылда Нюслайн-Фольхардта Тюбингенде лабораторияга кӧчкӧн, дрозофилала ижин уулалткан .  јылда *биология развития в составе Общества Макса Планка* деп институтта башкараачы болгон. Оныҥ  лабораториязында Рут Леманн докторский степень алган (1985).

 јылда бойыныҥ адыла адаган фонд ачкан (*Christiane Nüsslein-Volhard Stiftung*), јиит немец билимчи ӱй улустыҥ билезине, айлына, ижине болуш эдип ачкан фонд  болгон.

 јылда *Greenpeace*, Организации Объединенных Наций телекейдиҥ  оромдорыныҥ башкаруларына баштанып самара-баштануга  колын салган правительствам всего мира прекратить борьбу с генетически модифицированный организмдер аайынча иштерге удурлажуны токтодор деп (ГМО).

## Кайралдары
* Лейбництиҥ сыйы ();
* Розенстилдиҥ сыйы ();
* Силлимановская лекция ();
* Альберт Ласкердиҥ эмчиликте фундаментал шиҥжӱлер учун сыйы ();
* Луиза Гросс Хорвицтиҥ сыйы ();
* Отто Варбургтыҥ медали();
* Альфред Слоунныҥ сыйы ();
* Louis-Jeantet Prize for Medicine}} ();
* Sir Hans Krebs Medal}} ();
* Ernst Schering Prize}} ();
* Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы ();
* Order of Merit of Baden-Württemberg}} (); 
* Pour le Mérite ( ();
* Doctor of Science Сент-Эндрюсский университеттиҥ Кӱндӱлӱ докторы ();
* Максимилианныҥ «Билим ле кеендикте иш учун» ордени ().

## Ајарулар

## Тайантылар
Гбови, Лейма

**Ле́йма Роберта Гбо́ви** (;  јылдыҥ кочкор айыныҥ 1-кы кӱнинде чыккан) — либерий амыр-энчӱ учун активист, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады () Тавакуль Карман ла Элен Джонсон-Серлифле кожо алган: телекейде ӱй улустыҥ тап-эриктери аайынча тартыжу учун («за ненасильственную борьбу за безопасность женщин и за права женщин на полноправное участие в построении мира»).

## Биографиязы
Лейма Гбови Либерияныҥ ортозында чыккан. Ол 17 јаштуда мында баштапкы граждан јуу башталган. Лейма Монровияга (ороонныҥ тӧс калазы) кӧчӱп келген. Јуу ӧйинде ол психологияга ӱренген, бу ла ӧйдӧ јуу-чактыҥ ортозында балдарды ӱреткен. Лейма Гбови мындый шӱӱлтеге келген: «Јайыс ла эне болгон улус обществодо кубулталар эткедий»
Лейма бойы алты баланыҥ энези.

 Гбови Либерияда экинчи граждан јууныҥ ӧйинде социальный јанынаҥ иштеп турарда, либерий ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун кыймыгузын баштап кӧндӱктирген. Тоолу ла ӱй улус бу кыймыгуны баштаган, олор балык садар јерде мӱргӱӱл кожоҥдорло улустыҥ алдына баштанган болгон. Табынча бу кыймыгуга Монровияныҥ христиан ла мусульман ӱй улузы там ла кӧптӧдӧ кожулган. Гбови Чарль Тейлорло (ол туштагы Либерияныҥ президентиле) туштажып, оны Ганада амыр-энчӱ переговорлорго турушсын деп некеген.

Гбови Ганада туштажуга Либерияныҥ делегациязын башкарып апарган, удура-тедире граждан јууныҥ туружаачыларын токтодоры деген амаду болгон. -Liberia/5 The Rabble Rousers]

Лейма Гбови Фрименле кожо WIPNET ( деп кыймыгу баштаган *«Женщины в Построении Мира»*), президентке баштанган кычырузы: Озодо бис ӧлӱм, ӧлтӱриш, ору-јобол, јуу-чак, балдарыс ла билелеристи кижи кире бодобогоны, кӱч ле шыралу јӱрӱм бисти ӱреткен: келер ӧй «Јуу-чак керек јок!», «Амыр-энчӱ керек!» деген сӧстӧрдӧҥ турат. Бис кайра баспазыс! Амыр-энчӱ јеҥер!.
Лейма Гбовиде гуманитар билимниҥ магистры деп степень бар. Ол африкан ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун биригӱзиниҥ башкараачызы.

## Кайралдары
*  — Гарвардтыҥ институдыныҥ Чаҥкыр лента кайралы;
*  — Грубердиҥ ӱй улустыҥ тап-эрикреи учун сыйы;
*  — «Јалтанбастыҥ сӱри» деп сый;
*  — Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы, Тавакуль Карман ла Элен Джонсон-Серлифле кожо алган.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

2011 Nobel Peace Prize Laureate Leymah Gbowee (cropped).jpg| Лейма Гбови — Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады, 
210 Nobel Women (47338319671).jpg| «Нобельдиҥ сыйын алган 210 кижи», 
Leymah Gbowee ןמ Jerusalem at Women For Peace parade 3.jpg| Гбови Лейма «Ӱй улус амыр-энчӱ учун» деп парадта, Иерусалим, 


## Ајарулар

## Тайантылар
Шарпантье, Эмманюэль

**Эмманюэ́ль Мари́ Шарпантье́** (; 1968 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 11-чи кӱнинде чыккан, Франция) — француз билимчи-микробиолог. Бастыра иштери микробиология керегинде. Макс Планктыҥ биригӱзиниҥ инфекционный биологияла институдыныҥ профессоры ла башкараачызы, Француз АН-тыҥ турчызы,  НАН США-ныҥ ӧскӧ ороонныҥ турчызы (экилезине 2017 јылда тудулган). Нобельдиҥ химиияла сыйыныҥ лауреады (2020), Дженнифер Дауднала кожо алган: *геномды редактировать эдери деп шиҥжӱ иш учун.

== Биографиязы ==
Эмманюэль Шарпантье 1968 јылда Жювизи-сюр-Орж, (Иль-де-Франс деп јерде чыккан).  Пьер ле Марии Кюриниҥ университединде (эмди Сорбоннаныҥ университединиҥ билим факультеди), Париж. 1992—1995 јылдарда Пастердиҥ институдында аспирантурада ӱренген, оноҥ 1995 јылда Пьер ле Мария Кюриниҥ университединде  микробиологияныҥ докторыныҥ степенин алган . Диссертацизы «*устойчивости к антибиотикам''» деп шиҥжӱлерле болгон.

1996 јылдаҥ ала постдокторантураны США-да Рокфеллеровском университетте (Нью-Йоркто ӧткӧн,  Нью-Йоркто университеттиҥ тӧс эмчилик јеринде, Скерболлдыҥ институдында (Нью-Йорк), Сент-Джуд деп балдардыҥ шиҥжӱ госпиталинде Мемфис, Теннесси.

2002 јылда Шарпантье кычырган профессор болуп, оноҥ ассистент-профессор болуп, Венский университетте шиҥжӱ группаны башкарган (Австрия), 2009 јылга јетире ондо иштеген. 2009 јылда  профессор боло берген, Университет Умео (Швеция).

2013 јылда эмчилик факультеттиҥ профессоры, Ганновер ле Брауншвейгте, Германияда, инфекционный оруларды шиҥдеер тӧс јерде.

2014 јылдаҥ ала «именной профессор» деп атту, Александра фон Гумбольдтыҥ фондында, Умео, Ганновер ле Брауншвейгтиҥ университеттеринде иштеген. 2015 јылдаҥ ала инфекционный биологияны шиҥдеери јанынаҥ департаменттиҥ башкараачызы. 
2018 јылдаҥ ала — Макс Планктыҥ шиҥжӱ ӧткӱрер тӧс јериниҥ башкараачызы.

## Билим ижи
2012 јылда ДНК ла бактериялардыҥ иммунитеди керегинде (алты кижи биригип бичиген) статьяда, Шарпантье ле Дженнифер Дауднала кожо генди тӱзедери аайынча иштеген, механизм CRISPR/Cas9 генди програмировать эдип тӱзедер аргалу , генный инженерияда сӱреен јаан ачылта деп чотолот.

Берлинско-Бранденбургский билим академияныҥ турчызы (2016), членкор Австрий билим академияныҥ турчызы (2016), ӧскӧ ороонныҥ турчызы Шведский королевский билим академияныҥ турчызы, (2015) и НАН США (2017). EMBO-ныҥ турчызы (2014).
Гонконгто  билим ле технологиялардыҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы (2017).

## Кайралдары
* 2015 — Эмчиликте јаан ачылта учун сый;
* 2015 — Грубердиҥ сыйы;
* 2015 — Астурийский принцессаныҥ сыйы;
* 2015 — Thomson Reuters Citation Laureate, химияла;
* 2015 — Мэссриниҥ сыйы;
* 2016 — Гайрднердиҥ сыйы;
* 2016 — Танныҥ сыйы;
* 2016 — Вильгельм Экснердиҥ медали;
* 2016 — Лейбництиҥ сыйы;
* 2016 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award;
* 2016 — Скотттыҥ медали, Филадельфия;
* 2017 — Япониныҥ сыйы;
* 2017 — Олбаниде эмчилик тӧс јериниҥ сыйы;
* 2018 — Кавлиниҥ сыйы;
* 2018 — Харвиниҥ сыйы;
* 2019 — Шеелениҥ сыйы;
* 2020 — Вольфтыҥ сыйы;
* 2020 — Нобельдиҥ химияла сыйы.

## Ајарулар

## Тайантылар
Оймонныҥ чӧли

**Оймонныҥ чӧли** () Туулу Алтайдын Кӧксу-Оозы аймагыныҥ Теректӱниҥ сындарыныҥ тӱндӱк јанында јадат.

## Этимологиязы
Тӱрк сӧстӧр «Уймон» ло «Оймон» «уйдыҥ мойыны» эмезе «уйдыҥ ичеези» деп айдылганы. О. Т. Молчанованыҥ Алтай Республиканыҥ тононим сӧзлиги аайынча «Оймон», «ойым»- кырларла курчаткан Оймон јери деп айдылганы.

## Физико-географиялык темдектери
### Јердиҥ аайы
Чӧлдиҥ узуны 35 км ажыра, јалбагы 8 км. Талайдыҥ кемзӱзинеҥ 1000 м. Тӱштӱк јаар Оймонныҥ чӧлиле агын суулар агат: Маргалу-сол јанынаҥ, Окол, Мыйту-оҥ јанынаҥ. Аруу Кӧксуныҥ суузы кӱнбадыш јанынаҥ тӱс јерле агат, оны «кӧк суу» деп айдат. Бастыра агып јаткан суулар Кадын сууга кожулат, оныҥ учун јаан јалаҥдар эки бӧлукке бӧлӱнет.

### Климады
Орто-континентал, тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ келген салкындары орто кеминде. Кышкыда узак ӧйлӧргӧ јылуу кӱндер турат.
Чӧлдӧ тыҥ салкындар јок. Јайгыда јылу айас кӱндер айына 225—230 час болот. Јайгы ӧйдӧ јылуу учун малаа-ажы ла јулукту агаштар јакшы ӧзӧт.

### Геологиязы
Оймонныҥ чӧли јаҥыс тургун улузын эмес, је келген улусты база кайкадат: айландыра турган туулары јылдыҥ кажы ла ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр болуп кубалат. Оймонныҥ чӧли јаан городтордоҥ јаан ыраак, Кадынныҥ биосфералык корыыр јерине кирет, 1998 јылда ого ЮНЕСКО статузы берилген.

### Аҥ-куштары
Телкем ле јаан Оймонныҥ чӧли аҥ-куштарыла байлык.
Аҥдары: агас, айу (), бӧрӱ, јараа, јоонмойын, сыгын (), тарбаган, тӱлкӱ, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, чычкан, шӱлӱзин, элик ().
Сууда јӱреечи аҥдар: камду (), кумдус.
Куштары:баарчык, бачырткы, бӧднӧ, јаҥалбай, јелечи, карачкай (), каргаа, турна (), карлагаш (), коокый кас, карчага, кӧктош, кускун, боро кушкаш, кӱӱк, кызыл тӧш, саҥыскан, сымда, талеҥко, тарал, тейлеген, томыртка (), торко-сары, тоорчык, ӱкӱ ().

### Ӧзӱмдери
Агаштар: аспак, беле, јодро, кайыҥ, мӧш, кара-тыт (), каргана, тал, чиби.
Јыралар: арчын (), бороҥот, ийт-тумчук, каҥы (), јиилек, кара-кат, кызыл-кат, тийиҥ-кат, тайа (), уй-кӧс, чычрана ().
Ӧлӧҥ-чӧп: адарткы, ай-каајы (), алаҥуш, алтын-тазыл (), балтырган, баргаа, буланат (), баркырууш, јаргак-ӧлӧҥ, јеҥес, јыдунак, јыракы-ӧлӧҥ (), ийт-тырмак, кайыҥат, калба (), кандык, каҥзабаш, кендирбаш, коҥко-чечек, кӧбӱрген (), кӧгӧзин, кӧжнӧ, кӧк-таман (), кызыл-тазыл (), кылбыш (), кымыскайак, кулун-чечек, кӱмелӱ, кӱн-келди, кӱӱк-чечек, маҥыр, саргай, сӱт-ӧлӧҥ, сыгын-от (), тамыр-ӧлӧҥ (), тана-чечек, убак (), чалкан, чейне ().

### Јон јаткан јерлери
Кӧксу-Оозы, Баштаҥул, Кастакту, Корымду, Теректӱ, Чендек, Ӱстӱги-Кӱбее, Маргалу, Кеме-Кечӱ, Ӱстӱги Оймон, Алтыгы-Оймон, Басты-Кем, Мый Туу, Ары-Мыйту, Маральник-1, Маральник-2, Как-Арка.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи


Файл:Uimon valley 01.jpg| Оймонныҥ чӧли. Эртен тура Кадынныҥ ӱстинде булуттар
Файл:Uimon valley 02.jpg| Чендек јурттыҥ кӱнчыгыш јаны
Файл:Uimon valley 03.jpg | Каргааныҥ тажы. Алты јанында Чендек јурт
Файл:Село в долине.jpg|Оймонныҥ чӧлинде јурт 
File:Terekta range 02.jpg|С днища Уймонской котловины на Теректинский хребет
File:GoraBeluha.jpg |Гора Белуха, Катунский хребет, Аккемский ледник. Южное обрамление Уймонской межгорной котловины


## Ајарулар

## Тайантылар

* К вопросу об уровне и размерах Уймонского палеоозера
Ердаков, Николай Чекнаевич

**Николай Чекнаевич Ердаков** ( јылдын тулан айынын 23 кӱнинде), Кан-Оозы аймактыҥ Кырлык јуртында, богускан сӧӧктӱ, бастыра јӱрӱминде темир сулаачы (кузнец) болуп иштеген Ердаков Чекнайдын ла тодош ссӧӧктӱ, уй саачы Кандык деп келинниҥ биилезинде чыккан.

## Биографиязы
Чекнай ла Кандыктын билезинде ӱч бала болгон — Коля эн јаан уулы, ортон уулы Борис, тургуза ӧйдӧ Сугаш јуртта јадат, эҥ кичинек ӧлӧ кызы Маша, Талду јуртта јадат.

### Јиит тужы
Николай мынайда эске алынат — 1943 јылдын кӱчӱрген айыныҥ 7чи кӱнинде, 17 јаштуда черӱчил молјуумды бӱдӱрерге Кызыл черӱге атангам. Ол ӧйдӧ бистиҥ билегис Кӧксу — Оозы аймактын Саксабай јуртында јатканыс. Саксабай јуртан бис јети кижи атанганыс, олордын ортозында мениҥ нӧкӧрлӧрим болгон, олор — Трубин Поликарп, Тужуков Чурпаш, Понамарев Дима. Бистин кажыгыска ла 10 кг арыштан берген. Бис оны Абай јурттыҥ јанында, Айулу деп јердин теерменине теермелеп алганыс. Ол кулурдан бис ботко кайнадып ичетенис. Ол ӧйлӧрдӧ тус алар јер јок болгон. Ботконы тус ла јок ичетенис. Бистерди абрага јееккен аттарла апарып јаткан. Баштапкы кӱн Сугаш јуртка конгоныс, онын кийнинде Кеҥиде, Туйактуда, Алтайский аймакта, Јаш турада конуп, јолысты оноҥ ары улалтканыс. Тискинчи Кӧксу — Оозынын Кудрявцев Николай деп кижизи болгон. Јаш Турада бисти мылчага јунуп, эртезинде, кӱчурген айдын 10 кӱнинде кош тартар поездке отургузып, Новосибирск областьтын Бердск калазына экелген. Мында мен баштапкы ла катап темир јолды, паровозты кӧргӧм. Бердск калада бисти јуучыл керектерге ӱреткен. Трехлинейка ла пулеметло адып, окоп казып ӱреткен. Оныҥ кийнинде бистерди Калининградский областьтыҥ Вышний Волочек калазына экелип, јууга кирерге белетеп, Каунас калага јетирген. Оныҥ кийнинде Кӱнчыгыш Пруссияда от — калапту јууга кирип јуулашкам. Мында бисти тӱштӱк Польшадӧӧн чачкан. Краковты, Несьти јайымдаганыс. Одер сууны кечеринде турушкам. Чехословакияны јайымдаарында турушкам. Јуу 1945 јылдын кӱӱк айыныҥ 9 кӱнинде тӱгенерде, бистиҥ часть Власовецтерди сӱрӱжип, кӱӱк айдын 13-15 кӱндерине јетире јуулашкан. Прагага 80 беристе јетпей бис англичандар ла американецтерге тушташканыс, туштажу сӱрекей сӱӱнчилӱ ле јылу болгон, бой — бойыска эземдик сыйлар сыйлаганыс.

### Јууныҥ кийнинде јылдар
Јууныҥ кийнинде база 5 јыл Украинанын Сумский областьтында черӱде тургам.  јылдын кӱчӱрген айында Саксабайга јанып келгем. Менеҥ озо јерлежим Казанцев Василий јанып келген болгон. Нӧкӧрлӧрим — Трубин Поликарп, Тужукоп Чурпаш от — калапту јууда јеҥ јастанып божогылаган. Эне — адам 40 лӧ јылдарда, јиит туштарында божогылап калган. Мен  јылда Сорокина Степанидала кожо јурт тӧзӧгӧнис. Валера деп уул чыдатканыс. Валера Кӧксуда јуртап, эки кыс чыдаткан. — јылдарда Талду јуртта столяр болуп иштегем. Кӧп јылдар Калмыкияда јаткам, 18 јыл Тӱндӱк Кавказта јаткам. Карыган јӧптӧ јер — алтайымга сӱрекей кунугуп, арткан јӱрӱмимди алтайымда јӱрерге јанып келдим.

Николай Чекнаевич оорудан улам  јылдыҥ јаан изӱ айында јада калган.

## Кайралдары
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
* Награда Николая Ердакова
Абайдыҥ чӧли

**Аба́йдыҥ чӧли** — ()Тӧс Азияныҥ кырларыныҥ ортозында ӧзӧк. Бу чӧл тӱндук-кӱнчыгыш јанынаҥ  Теректӱктинин сындары ла тӱштӱк- кӱнбадыш јанынаҥ Холзунныҥ сындарынын ортозында јаан тереҥ ӧзӧк болуп јат. Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагыныҥ јеринде јадат. Абайдын чӧлинде Амыр, Абай, Јӱс Тыт деп јурттар бар.  

### Этимологиязы
Мында Абай суу агып јаткан учун Абайдыҥ чӧли  деп адалган. Алтай тилде  "абаай" — адазыныҥ аказы; ӱйиниҥ јаан аказы — кайны; алтай фольклордо эпшиге баштанганы;"Абай" деп кижини де адап јат.

## Физико-географический темдектери
### Јердиҥ аайы
Оймон чӧлиниҥ кӱнбадыш јанында 50км кире јердеҥ Абайдыҥ чӧли башталат. 
Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1100 метрге бийик, узуны — 25 км, јалбагы 6—9 км.
Кӧксуныҥ суузы Кадынга кирет, Абайдын суузы Коксунын суузына кирет. Ак Сас ла Кӧксунын суузы Кадын сууга кирет. 

### Климады
Чӧлдиҥ климады орто-континенталдаҥ кезем-континенталга солунат. Оныҥ учун кышкы ла јайгы ӧйдӧги температура кезем башкаланат. Кышкыда кезик ойлӧрдӧ сооктор — 40° С градуска тӱжет. Кар јаан јаабайт, тыҥ салкындар ла шуургандар болот. Јай изӱ, тӱште кейдиҥ температуразы 30° С градустаҥ ажа берет. Ортојылдык јурт-чыктыҥ кеми 250 мм кире болот. 

### Геологиязы
Абайдыҥ чӧли талайдыҥ кемјӱзинеҥ кӧрзӧ Оймонныҥ чӧлине кӧрӧ бир канча бийик. Оныҥ учун кӱнниҥ аайы да башка, эмеш соок. Чӧлдӧ ортојылдык јут-чыктын кеми 370мм.
Айландыра турган туулары ла јаан јалаҥдары јылдыҥ кажы ла ӧйинде јӱзӱн-јӱӱр болуп кубалат. Абайдыҥ чӧли јаан городтордоҥ ыраак. Абайдыҥ суузыныҥ ол јанында, јабыстай јерде јаан јиткек сас бар. Бу сас  эки сууныҥ ортозында.

### Ан-куштары
Ан-куштары: тӱлкӱ, јоонмойын (), койон, момон, ӧрко, чычкан; бӧднӧ, јелечи, каргаа, карлагаш, коокый кас, кӧктош (), боро кушкаш, кӱӱк, кӱӱле, саҥыскан, талеҥко (), тейлеген (), ылаачын.

### Ӧзӱмдери
Абайдын чӧлин курчаган кырлар тыт агаштарла бӱркелген. Јайгыда Абайдын чӧлинде ӧскӧн койу ӧлӧҥ малга јакшы одор, чӧл  кышка азырал белетеер јарамыкту јер.Чӧл јӱзӱн-јӱур ӧзӱмдерле, агаштарла, јырааларла, тайаларла бӱркелген. Чӧлдиҥ тӱндӱк ле кунбадыш јанында састу јерлер бар. Чӧлдиҥ кӧп саба јери кыраларлу. Бу кыраларда арба, сула, буудай, рапс ла оноҥ до ӧскӧ аш ӧзӧт. Мында ӧскӧн аш малга кышкыда јакшы азырал.

Јастаҥ ала чӧлдӧ ӧскӧн јӱзӱн-јӱӱр чечектер бой-бойын солуп, орой кӱске јетире чечектейт: адарткы (), ай-каајы (), баргаа, быркырууш, јыракы-ӧлӧҥ (), ийт-тырмак, калаш-чечек, каҥзабаш (), кӧгӧзин, кыйгак-ӧлӧҥ, кылганак, кулун-чечек (), кӱн-келди (), кӱӱк-таман, маҥыр, саргай, убак, чалкан.

### Јон јаткан јерлери
Абайдын чӧлинде Амыр, Абай, Јӱс Тыт деп јурттар бар.
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Литература
* 

## Ајарулар

## Тайантылар
Катандуныҥ чӧли

**Катандуныҥ чӧли** — () Алтай Республикада Кӧксу-Оозы аймагыныҥ јеринде јаан эмес чӧл. Тӱндук јанынаҥ Теректӱниҥ сындары ла тӱштӱк јанында Кадын суу агат. Бу чӧлдиҥ узуны 6 км, тууразы - 5 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900 метрге бийик.

### Этимологиязы

## Физико-географияык темдектери
### Јердиҥ аайы
Катандуныҥ ла Абайдыҥ чӧлдӧри коштой јадат. Катандуныҥ чӧлиниҥ кӱнчыгыш келтейинде Тӱҥӱр јурт турат. Чӧлди кечире бастыра јолдор Ӱч-Сӱмер туу јаар ууланат. 

### Климады
Чӧлдиҥ климады орто-континентал. Карлу, салкынду, соок кыш. Јай кыска ла серӱӱн. Чаган айда эн ле соок кӱндердиҥ температуразы 35-40 °С, јаан изӱ айдыҥ эҥ бийик температуразы 30-35 °С. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с. Кардыҥ калыҥы кезик јылда 40—60 см једет. Ортојылдык јуттыҥ кеми 450—500 мм. 

### Геологиязы

### Аҥ-куштары
Чӧл јерде ок аҥдар јӱрет: бӧру, тӱлқӱ, койон, момон, ӧркӧ, тарбаган (), чычкан.
Кадында камду ла эрлен бар. Јалаҥ јерде борсык, јоонмойын, койон, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, тӱлкӱ,чычкан, кӱжӱл.
Барынтычы куштар теҥериле кайып, ачык чӧлдӧ оок аҥдарды тудуп јийт: тейлеген, ылаачын () боро ылаачын (), каргаа, кускун. Саҥыскан дезе куштардыҥ јымырткаларын уурдайт.Оок куштар бийик ле койу ӧлӧҥгӧуйа салып, јылуда балдарын базат: карлагаш, кӧктийек, кӧктӧш, бӧдндӧ, талеҥко, јијигей, кучыйак, кӧктӧш, јелечи

### Ӧзӱмдери
Чӧлди айландыра кырлар тыт, чиби, кайыҥ, мӧш агашла бӱркелген. Јалаҥ јерлерде јӱзӱн-јӱӱр чӧлдӧ ӧзӧтӧн ӧзӱмдер бар: кара-агаш јиилек, тожла, кулузын, јыракы-ӧлоҥ, ийт-таман, јыдунак, јонјолой, јеҥес, јаргак ӧлӧҥ, баркыруш, баргаа, бастый, алаҥуш, адарткы, кӧкбаш. Ӧлӧндӧрдиҥ ортозында, мешкелер ле јиилектер: уй-кӧс, кой-јиилек, јер-јиилек. Јанысла кӧп чечектер кӧс сӱӱндирет: чӧйгӧн чечек, чымыл-ӧлӧҥ, чаҥкыраш, таш-чечек, таҥдалай, сӱт-ӧлӧҥ, ойоҥот, мандышкан, кӱӱк-таман, кӱн келди. Јерлик согонолордоҥ: кӱмелӱ, кӧбӱрген, калба

### Јон јаткан јерлери
Чӧлдиҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде Катанду деп јурт турат.
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар
## Тайантылар
Јопон

**Јопон** () — Азияда тергее. Јопон текши јерлери оныҥ Конституциялык кыйулары аайынча 377 975 км², эл-јонныҥ тоозы: 125 410 000 кижи (2020). Тӧс калазы — Токио, окылу тил — јопон тил, акчазы — јопон иена.
## Тайантылар
Тайвань

**Тайвань** эмезе **Кыдат Республика** () — Азияда тергее. Площадь 36 197 км², эл-јонныҥ тоозы: 23 568 378 кижи (2020).
* Тӧс калазы — Тайбэй

## Тайантылар
Гонконг

**Гонконг** эмезе **Сянган** () — Азияда тергее. Площадь 1 110,18 км², эл-јонныҥ тоозы: 7 500 700 кижи (2020).

## Тайантылар
Макао

**Макао** эмезе **Аомынь** () — Азияда тергее. Площадь 32,9 км², эл-јонныҥ тоозы: 682 800 кижи (2020).

## Тайантылар
Scooter

**«Scooter»** (МФА [ˈskuːtə], транскрипция: «Ску́тер») — немецтиҥ кӱӱлик бӧлӱк.

## Туружаачылар

### Эмдиги турчылары
* Эйч Пи Бакстер (Ханс-Петер Геердес) — вокал, МС, тексттер, гитара, бӧлӱктиҥ тӧзӧӧчизи (1993-)
* DJ Джей Фрог (Юрген Фрош) — клавишту ойноткы, аранжировка (2002—2006; 2023—)
* Марк Блоу — клавишту ойноткы, аранжировка (2023—)
* Йенс Теле — менеджер, бӧлӱктиҥ тӧзӧӧчизи (1993—)

### Азыйда болгон туружаачылар
* Феррис Бюллер (Сёрен Бюлер) — клавишту ойноткы, аранжировка, бӧлӱктиҥ тӧзӧӧчизи (1993—1998)
* DJ Аксель Кун (Аксель Бросцайт) — клавиштӱ ойноткы, аранжировка (1998—2002)
* Рик Джордан (Хендрик Штадлер) — клавишту ойноткы, аранжировка, ремикстер, бӧлӱктиҥ тӧзӧӧчизи (1993—2014)
* Михаэль Зимон — клавишту ойноткы, аранжировка, ремикстер (2006—2022)
* Филип Шпайзер (Австрия) (Dirty Disco Youth / DDY) — клавишту ойноткы, аранжировка, ремикстер (2014—2018)
* Этник Зарари — клавишту ойноткы, аранжировка (2018—2019)
* Себастьян Шильде — клавишту ойноткы, аранжировка (2019—2022)

## Литература
* 

## Тайантылар

* Официальный сайт
* Сайт Kontor Records
* Русскоязычный фан-сайт группы
Јеекен

**Јеекен** () — јеекендер билесиндеги ӧзӱм бӱдӱмӱ.

## Тайантылар
Лагерлёф, Сельма

**Се́льма Отти́лия Лови́за Ла́герлёф** () ( јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде, Морбакка деп јерде, Лен Вермланед, Швецияда —  јылдыҥ тулаан айыныҥ 16-чы кӱнинде, Швецияда). Нобельдиҥ литературала сыйыныҥ лауреады болгон (), Мария Кюри ле Берта Зутнердиҥ кийнинеҥ бу сыйды алган ӱчинчи ӱй кижи.

## Биографиязы

Сельма Оттилия Ловиза Лагерлёф 1858 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде Морбакка ( деген озогы јуртында, лен Вермландта) чыккан. Адазы — Эрик Густав Лагерлёф (—), отставкада јуучыл кижи, энези — Элизабет Ловиса Вальрот (—), ӱредӱчи. Јаш тужында ӧйлӧри Лагерлёфтыҥ јайалтазы јаранып ӧзӧрине сӱреен јаан камаанын јетирген. Орто Швецияда ар-бӱткени сӱреен јараш јерде Вермландта ырысту јаш тужы ӧткӧн. Морбакка деп јер анчада ла сӱӱген алтайы, бичиичи кажы ла катап бойыныҥ бичимелдеринде бу јердиҥ кеенин будукла  јурагандый бичийт. Вермландта јӱрӱп, Морбакканы олыды јок эске алып, бичимелдеринде оныҥ кайкамчык јерлери керегинде куучындайт, анчада ла автобиографиялык бичиктеринде: «*Морбакка*» (), Баланыҥ эске алыныштары () (), Кӱнлик («*Дневник*») (). Јарлу швед бичиичи  јылда Нобельдиҥ литературала сыйын алган, оныҥ бичимелдери телекейдиҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилген, ол тоодо орус тилге.

Ӱч јаштуда тыҥ оорыган, кыймыктанып болбос, тӧжӧктӧ лӧ јадар. Баланы карган энези ле таай эјези ле кӧрӧр болгон. Олор кызычакка кӧп чӧрчӧктӧр, соојындар куучындап, оны соотодып туратан.  јылда јааназы јада каларда, Сельма тыҥ санааркаган, чӧрчӧк јерине баратан кайкамчылу эжик јабыла бергендий билдирген, бичиктер кычырары баланы аргадаган.

1867 јылда Сельма Стокгольм јаар кӧчкӧн, мында јаан клиникада эмденип, ол базып јӱрер болуп оҥдолгон. Бу ӧйдӧ ол бичиичи болорго амадаган. «Чӧрчӧк керегинде чӧрчӧк» деп автобиографиялык новеллазында («») () Лагерлёф кичинек тужында бичинерге ченешкенин куучындайт. Је удабай, ол јӱрӱмге акчаны канай иштеерин сананарга келишкен. Билези бу ӧйдӧ торт ло јоксырай берген. Адазы аракыга кирип, кӧзӧрлӧп, билезин оноҥ ары јоксыраткан. Сельма ого тыҥ санааркаган.  јылда ол ада-энезинеҥ сурак јокко Стокгольмныҥ лицеине ӱренерге кирген. Ӱредӱчи болорго семинарияга кирерге амадаган. 1884 јылда ол семинарияны тӱгескен.

Ландскрунда кызычактар ӱредер школго ӱредӱчи болуп, Швецияныҥ тӱштӱк јанында кичинек калада ол ло јыл ишке кирген.  јылда адазы божоп калган, 1888 јылда Морбаккада јурты тӧлӱлер учун садылган, јуртка ӧскӧ улус келген.

## Кайралдары
* Нобельдиҥ литературала сыйы ()
## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Selma Lagerlof (1908), painted by Carl Larsson.jpg|Сельма Лагерлёф, Карл Ларссонныҥ јуругы, 
1959 CPA 2284.jpg|Лагерлёф Сельма, Нобельдиҥ лауреаттары телекейлик маркаларда, СССР-дыҥ почтазы, 
Selma Lagerlöf and Sophie.jpg|Сельма ла София, 


## Ајарулар

## Тайантылар
Алтай Республиканыҥ маанызы

**Алта́й Республиканыҥ маанызы** — Алтай Республиканыҥ кебеделиле, мак кожоҥыла кожо Российский Федерацияда Алтай Республиканыҥ символдоры болот. Алтай Республиканыҥ тергеелик маанызы — ол Российский федерацияныҥ — Россияныҥ бӧлӱктерине кирип турган кемнеҥ де камааны јок Алтай Республиканыҥ государстволык јанынаҥ окылу кере темдеги.

## Тӱӱкизи
### 1992 јылдыҥ маанызы
1992 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 2-чи кӱнинде Алтай Республиканыҥ јасагыла баштапкы тергеелик символ — мааны јӧптӧлгӧн. 1993 јылда тулаан айдыҥ 3 кӱнинде Алтай Республиканыҥ Ӱстиги Совединиҥ Тӧргизи «Алтай Республиканыҥ тергеелик маанызы керегинде Ээжи» чыккан
.
2003 јылда кандык айдыҥ 24 кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јӧбиле Конституциялык Јасак чыккан *«О флаге Республики Алтай»*, ойто мааныныҥ кемин кичинертер керегинде — 1:2.
Алтай Республиканыҥ Јасагы аайынча № 1−КРЗ 2016 јылда тулаан айдыҥ 11 кӱнинде  мааныныҥ кеми ойтодоҥ 2:3 боло берген.
Алтай Республиканыҥ маанызы Россия Федерацияныҥ тергеелик геральдикалык регистрына кийдирилген, регистрациялу регистрда темдеги 13013 ().

## Бӱдӱми
Алтай Республиканыҥ маанызыныҥ эки ӧҥи Россия Федерацияныҥ маанызыныҥ ӧҥдӧрине тӱҥей болуп, Алтай Республика Россия Федерацияныҥ субъеки болгонын керелейт.
Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јӧбиле мааныныҥ тууразы ла узуныныҥ кеми база 2:3 боло берген.

* Кӧк ӧҥ Алтайдыҥ кырлары, кӧлдӧри ле сууларыныҥ арузын керелейт.
* Ак ӧҥ эленчиктиҥ ӧҥи, ӧрӧ ӧзӧриниҥ, Туулу Алтайдыҥ калыктарыныҥ најылыгын керелейт.
Флаг Республики Алтай представляет собой прямоугольное полотнище из четырех горизонтальных полос: верхняя - белого цвета, нижняя - голубого, узкие полосы - белого и голубого цветов.
Мааныныҥ тууразы ла узуны — 2:3.
Алтай Республиканыҥ маанызын сананып јураган кижи (авторы) В.Чукуев

1993 јылдыҥ тулаан айдыҥ 3 кӱнинде Алтай Республиканыҥ  Ӱстӱги Совединиҥ Јӧбиле «Мааны керегинде ээжи» јӧптӧлгӧн.

1994 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 29 кӱнинде Россияныҥ маанызы алдындагы 1:2 кеминеҥ 2:3 боло берген учун.

Алтай Республиканыҥ тергеелик маанызы экче бӧс тал туура тӧрт ӧҥдӱ (горизонтал) кыйуларлу: ӱсти — ак ӧҥдӱ (јалбагы 67/100), алды — кӧк ӧҥдӱ (јалбагы 1/25), чичке эки кыйу — ак (јалбагы 1/25) ле кӧк ӧҥдӱ (јалбагы 1/4).
Мааныныҥ тууразыла кыйулардыҥ кеми 1/4, 1/25 ле 1/25.
Мааныныҥ тууразы ла узуны 1:2».

### 2003 јылдыҥ маанызы
2003 јылда кандык айдыҥ 24 кӱнинде Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ јӧбиле Конституциялык Јасак чыккан *«О флаге Республики Алтай»*, ойто мааныныҥ кемин кичинертер керегинде — 1:2.

## Муниципал тӧзӧмӧлдӧрдиҥ маанылары
2020 јылда чагаан айдыҥ баштапкы кӱнинде Алтай Республикада 102 муниципал тӧзӧмӧлдӧр чотолгон: 1 каланыҥ округы, 10 муниципал аймак|муниципал аймак ла 91 јурт јеезе.

### Каланыҥ округыныҥ маанызы

### Муниципал аймактардыҥ маанызы

### Јурт јеезелердиҥ маанылары

### Эдинбес эткен маанылар

## Ајарулар

## Ссылки
* Положение о государственном флаге Республики Алтай
* Официальный сайт Республики Алтай
Јабаганныҥ јурт јеезези

**Јабаганныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јер — Јабаган јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы №10-Р3 аайынча  Јабаганныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јабаганныҥ јурт јеезезиниҥ јерлери Јабаганныҥ чӧлинде јадат. Тӧс јурты Јабаганныҥ тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Оро јурт болзо, тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде Јабаган-Бажы јурт турат. Айландыра кырлары Алтынду, Чакыр, Алмысту боом, Јабаганныҥ боочызы. Бийиктей Тӧгӧриктиҥ тайга-сындары. Јабаган-Бажыныҥ, Ороныҥ суулары биригип, тӱштӱк-кӱнбадыш јаар агып, Канныҥ суузына киреле, Чарыштыҥ суузына кожылат. Јабаганныҥ јурт јеезезиниҥ јерлери Кан ичиниҥ чӧлдоринде јадат. Мында элбек јалаҥдарды кыраларда јакшы тӱжӱмдӱ аш бӱдетен. Ачык јер учун бу ак јалаҥдарда кышкыда кар јатпас, салкын ӱзе учура берер. Кӱс те салкындак болот, кара тобрагы теҥериге чыгара шуурып јадар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1123—1319 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1966 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациялык тӧс јери;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* баштамы школ — 3;
* культура байзыҥы — 1;
* јурттыҥ клубы — 2;
* библиотека — 1;
* магазин — 5;
* агашјаргыш — 2;
* стадион — 2.
* АЗС— 1.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Христиан јаҥ

**Христиан јаҥ** (гректеп Χριστός — «Майлалган», «Месси́я») — Кудай билдирткен јаҥы, оныҥ тӧзӧлгӧзинде Ӱч Бойлу Јаҥыс Кудайга јаҥдаары. Христиан јаҥду улус Јисус Христос ол Аргадаачы, килинчектердеҥ Толып Алаачы, кижи болуп Кудайдыҥ Уулы деп јаҥдап јат. 33-чи јылда кире Палестинада баштала берди.

Христиан религиязы — эҥ јаан абраамдык ла телекейлик религия. Телекейде оныҥ туружаачылары 2,4 млрд кире. Кажы ла ороондо бир де болзо христиан ӧмӧлиги де бар. Тӧс ууламјызы: Чын јаҥ, Паба јаҥ, Јӧпсинбес јаҥ.

## Тайантылар
Кан-Оозыныҥ јурт јеезези

**Кан-Оозыныҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияныҥ Алтай Республикада Кан-Оозы аймагыныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — Кан-Оозы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы №10-Р3 аайынча  Кан-Оозыныҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Кан-Оозыныҥ јурт јеезези аймактыҥ тал ортозы киреде туруп јат. Турган јери канча ӧзӧктӧр бириккен јер. Тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Чарас ичи, тӱндӱк јанынаҥ Канныҥ сазы ла Экинурдыҥ јурт јеезезиниҥ јери, тӱштӱк јанынаҥ Кырлыктыҥ, Сугаштыҥ јери, тӱндӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ јабаганныҥ јурт јеезезиниҥ јери. Јурт јеезениҥ суулары Кӧдургенниҥ, Кӧзӱлдиҥ, Кайсынныҥ, ончозы Чарастыҥ суузына кирет. Кан-Оозыныҥ јанында Алмысту деп кыр, ол кырда куй таш, Ойбок деп телкем ӧзӧк јурт јеезениҥ јери болот. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1053 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет
Јурт јеезеде бир ле јурт — Кан-Оозы, ол администрациялык тӧс јер болот.

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3528 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Кан-Оозы аймактыҥ администрациялык тӧс јери — 1;
* јурт јеезениҥ администрациялык тӧс јери — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* культураныҥ байзыҥы — 1;
* музей — 1;
* аймактыҥ библиотеказы — 1;
* кӱӱлик сургал — 1;
* аймактыҥ эмчилиги — 1
* серикпе — 1;
* стадион — 1;
* почта — 1;
* конор тура — 4;
* магазин — 14;
* аптека — 5;
* АЗС — 2;
* кӧӧликтер јазаар јер — 2;
* агаш јарар јер — 2.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи




## Ајарулар

## Тайантылар
Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези

**Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ.
Администрациялык тӧс јери — Јалаҥый јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы №10-Р3 аайынча  Јалаҥыйдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јалаҥыйдыҥ јурт јеезезиниҥ јерлери Алтай кырайдыҥ јериле кыйулажат. Аймактыҥ тӱндӱк јанында. Келейдиҥ, Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ суулары биригип, Солонешный аймак јаар агат. Айландыра Тӱӱкейдиҥ, Наралканыҥ тайгалары, Келейдиҥ боочызы, Јалаҥай-Бажыныҥ боочызы, Шыргайтыныҥ боочызы. Јурт јеезеге башка-башка јолдорло келер аргалу. Јурт јеезениҥ јерлери Кан-Оозы аймактыҥ тӧс јерине јетире 50 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 900—1000 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1369 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ тӧс јери — 1;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* баштамы школ — 2;
* балдардыҥ туразы — 2;
* культура байзыҥы — 1;
* библиотека — 1;
* јурттыҥ клубы — 1;
* магазин — 3;
* Агашјаргыш — 2.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Айты-Коолдыҥ јурт јеезези

**Айты-Коолдыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ.
Администрациялык тӧс јери — Айты-Коол јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Айты-Коолдыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Айты-Коол јурттыҥ јерин алтайлар Чарас ичи дежетен. Каскак кайыр туулардыҥ ортозыла агып јаткан Чарастыҥ суузы кӱнбадыш јаар агып, Казакстанда Эрчиш сууга кирет. Јурт јеезениҥ јеринде телкем јалаҥдар јок, кызыксымак ла јер. Чарыш-Чарас сууныҥ кош суулары база кӧп.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 730—840 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1169 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 3;
* Баштамы школ — 4;
* Культура байзыҥы — 1;
* Јурттыҥ клубы — 3;
* Библиотека — 1;
* Стадион — 3;
* Эмчилик — 4;
* Магазин — 6.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар
Кырлыктыҥ јурт јеезези

**Кырлыктыҥ јурт јеезези** () — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Коргон јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы №10-Р3 аайынча  Кырлыктыҥ јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Кырлыктыҥ јурт јеезези Кан-Оозы аймактыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, регионал учурлу Р-373 темдектӱ кӧӧлик јолдо турат. Јурт јеезенеҥ аймактыҥ тӧс јерине јетире 20 км.  Теректи ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Кырлык деп сууныҥ јарадында, Ламак деп суу киргенинде турат. Теректиниҥ тайгазы кӱнчыгыш келтейинде болзо, Коргонныҥ тайгалары кӱнбадыш јанында. Кырлык суу Чарышка кожулат. Јурттаҥ Кӧксу-Оозы јаар барза, Кырлыктаҥ Сугаш јаар, јолдоҥ 9 км кире јерде боочы башталат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1125—1139 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет

## Эл-јон

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1126 кижи болгон, олордыҥ 100% алтайлар болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* Кырлыктыҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ — 1;
* балдардыҥ туразы — 1;
* культураныҥ байзыҥы — 1;
* библиотека — 1;
* эмчилик — 1;
* магазин — 4;
* агаш јарар јер — 3;


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
## Ајарулар

## Тайантылар