Турачак аймак

**Турачак аймак** () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. Администрациялык тӧс јери — Турачак јурт.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Турачак аймактыҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, текши јери 11,06 муҥ кв.км. Аймак Алтай Республиканыҥ Чоо, Улаган аймактарыла кыйулажат, онойдо ок Кемеров областьла, Хакас Республикала, Алтай кырайдыҥ Солтонский ле Красногорский аймактарыла кыйулажат. Республиканыҥ тӧс калазына, Горно-Алтайскка јетире 145 км.
Аймактыҥ 80 % јеринде сын-тайгалар, бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500 метрдеҥ ала 2100 метрге јетире, койу ийне бӱрлӱ кара агашла  бӱркелген.

### Рельеф
Турачак аймактыҥ јеринде тӱрген суулар, кайыр кырдаҥ тӱшкен учарлар, тайгада кӧлдӧр, альпий јалаҥдар.

### Гидрология
Турачак аймактыҥ суулары

### Климады
Климады орто-континенталКейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 94, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 826 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,3, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 10,3

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгаларында 300-теҥ артык бӱдӱмдӱ куштар јӱрет, је олордыҥ 50 кирези Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирет. Алтын Кӧлдӧ, Ӧӧн лӧ ӧскӧ дӧ сууларда таймень, ӱчкӧс, јылмай, чараган, балыктар бар.

### Ӧзӱмдери

### Јери ле јолдоры
Аймактыҥ регионал учурлу кӧӧлик јолдоры башка-башка айрыланат: Горно-Алтайск — Чоо — Артыбаш, Јаш-Тура — Кӱрей кӧл — Турачак — Артыбаш, Турачак — Таштагол (Кемеровская область), јурттарды колбогон тегин грунт-јолдор, кӧӧлик јӱрбес орык јолдор бар. Јуук ла деген темирјолдыҥ токтодузы Кӧмӱр областьтыҥ Таштагол јуртында (95 км), экинчизи Јаш-Турада (188 км).

## Экологиязы
Аймактыҥ јурттарында 2022 јылда парктарга агаш отургызып, скверлер јазап, балдар ойноор јерлер эдип алары јанынаҥ шӱӱжӱ ӧдӧт.27.05.2021 (сайт 4.gorodsreda.ru)

## Тӱӱкизи

Краеведческий музей «Эрми-таш».
Краеведческий музей в селе Турочак.
Школьный музей в селе Иогач.

## Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле
(Минэкономразвития России) мындый болор:
* 2024 јылда — 12,68 муҥ. кижи.
* 2035 јылда — 12,85 муҥ. кижи.

## Ук-калыктары
Аймакта орус, алтай, туба, куманды, чалканду, байат ла о.ӧ. укту улус јуртайт.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр

### Јурт јеезелер
Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.

### Јурт јеезелерге кирет

Јоголгон јон јаткан јерлер: Заречье ле Промартель деп јурттар.

## Инфраструктуразы

* Аймактыҥ администрациязы — 1;
* Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 12;
* Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 8;
* Баштамы школ — 7;
* Балдардыҥ туразы — 10;
* Кӱӱлик сургал — 1;
* Музей — 3;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Јурттыҥ библиотеказы — 6;
* Культураныҥ байзыҥы — 10;
* Јурттыҥ клубы — 15;
* Аймактыҥ спортшколы — 1;
* Стадион — 11;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1; Ыйык-Агашта эмчилик — 1;
* Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21;
* Магазин — 21;
* Почта — 10;
* Агаш јарар эдим — 9;
* Кӧӧликтер јазаар јер — 4;
* АЗС — 3.


Краеведческий музей «Эрми-таш».
Краеведческий музей в селе Турочак.
Школьный музей в селе Иогач».
.

## Экономиказы
Јурт ээлемниҥ тӧс ууламјызы агаш белетеери, агаштаҥ јазалдар, алтын ла гранит казары, соок тумчукту мал ӧскӱрери, адару тудары, эм-ӧлӧҥдӧр лӧ папоротник-орляк белетеери, кайыҥныҥ тозынаҥ керектӱ эдимдер ле сувенирлер јазаары, кузук, мешке, јиилектер јууры. 1960-чы јылдардаҥ ала Япония мынаҥ јылдыҥ ла 200 тоннадаҥ кӧп папоротник-орляк садып алат, јербойында база суруда. Пыжы сууныҥ бажында ташкӧмӱр алгадый јер бар.

## Ӱредӱлик

## Мӱргӱӱр јер
* Христиан серкпелер — 4;
* Алтын-Туу, байлу ;
* Алтын-Кӧл, байлу;
* Аржан суу, Јыланду кырдыҥ јанында.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 12;
* Граждан јууда корогондорго кереес — 4.

### Археологиялык

## Јарлу улузы
* Башунов В. М. (1949 — 2005) — поэт, Росиия Федерацияныҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы.
* Кандаракова А. М. (07.11.1932—25.05.2021) — ӱредӱчи, чалканду калыктыҥ оос чӱмдемелдерин јууган, Горно-Алтайский педагогический училище божоткон (1948–1952). Пединститутта ӱренген (1954—1959). Чалканду тилле чыккан бичиктердиҥ соавторы. СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутады,
* Макошев А. П. (08.01.1938 — 13.11.2020) — ӱредӱчи, 56 јыл ГАГУ-да иштеген, доцент (1978), профессор (1994), географиялык билимниҥ кандидады (1976), спортчы-шахматист, «Алтай Республикада Билимниҥ нерелӱ ишчизи», *«Почетный работник высшего профессионального образования [[Россия Федерация|Российской Федерации]]»*, јондык ишчи, «Тубалар» деп бичиктиҥ авторлорыныҥ бирӱзи, каланыҥ, областьтыҥ, кырайдыҥ кӧп катап шахматла, орус шашкала чемпионы. Јондор ортодо маргаандардыҥ туружаачызы (Монголия).
* Пустогачев В. Л. (22.03.1944) — шахтер, горный инженер, Кемеровский горный институтта ӱренген,  чаначы-спортчы, Телекейлик маргаандардыҥ Чемпионы (1966, Турин.Италия), СССР-дыҥ јуунты командазыныҥ турчызы, чанала эстафетада алтын медаль, јаҥыскан јӱгӱриште кӱлер медаль алган.
* Пустогачева Р. М. (11.07.1939) — эмчи-онколог, Россияныҥ нерелӱ эмчизи (1996).  «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Ајарулар

## Тайантылар