Мӧндӱр-Соккон

**Мӧндӱр-Соккон** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Мӧндӱр-Сокконныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Мӧндӱр-Соккон .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарыштыҥ суузына Мӧндӱр-Сокконныҥ суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1172 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок, узун кыш, кыска јай. Тыҥ ла деген соок −40 °С. Кыштыҥ чаган айында орто температура −21 °С, јайдыҥ јаан изӱ айыныҥ орто изӱзи: +15 °С. Тыҥ, ӧткӱн салкындар јааган карды ӱзе учура берет, ортојылдык кеми 4,5 м/с. Јут-чыктыҥ кеми јыл ичинде: 450—500 мм.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа,јелечи ла о.ӧ. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын (), боро ылаачын (), мечиртке (), ылаачын ().

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт-чет агаш. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 137 га. Мӧндӱр-Соккон сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 2 км 333 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 568 м.

Јуртта 9 ором: Јажыл, Аладяковтын, Казаковтын Т. Т., Кестелеванын Б. И., Кокшуновтын Ш., Кокышевтин Л. В., Шодоевтин И. В., Чарыштын. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 8,63.

«Чаргы — Беш-Ӧзӧк — Кан-Оозы — Талду — Карагай- Казахстанныҥ кыйузы» кыйузында (идентификационный темдеги 84К-121, узуны 257,600 км) деп регионал учурлу кӧӧлик јолло Кӧксу-Оозы јаар барза, Кан-Оозынаҥ ары 10 км ӧдӧлӧ, оҥ јаныдӧӧн айрылчык јол «Мӧндӱр-Сокконго айрылчык јол» (идентификационный темдеги 84К-66, узуны 7,409 км).

Мӧндӱр-Сокконго једерге ӱч јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Кан-Оозы — Мӧндӱр-Соккон; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Кан-Оозы — Мӧндӱр-Соккон; Алтай кырайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Келейдиҥ боочызы — Кан-Оозы — Мӧндӱр-Соккон.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. ФСБ-ныҥ јасагы (16.06.2006) аайынча мында погранзона темдектелген.

## Эл-јон

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 811 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* алтай тӱӱки ле культураныҥ музеи;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* почта;
* магазин.


## Экономиказы
Производстволык јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Мӱргӱӱлдиҥ јерлери
* Тагыл
Мӧндӱр-Соккон јуртка јетпей, Јада-Таш бар, албатын байлап јурген јери.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јерлештерге кереес (1985, Казаковтыҥ № 30А);
* Јуртта музей.

### Археологиялык
* Ташта јурамалдар (1409, 1376);
* Јебрен корумдар (1379, 1380, 1381, 1382);
* Мӧҥкӱсалгыштар (1419, 1455, 1378, 1383, 1384);
* Кайа () (1417);
* Јебрен тӱрк руникалык бичик (1410—1416);
* Куй таш,јебрен јурт (1474, 1418,);ы
* Кӱрее-Таш, Шибеленген јер, () (1395);
* Амыр-Санааныҥ шибеези, Тогай деп кыр (1371);
* Археологиялык комплекс (1377).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу Тогай;
* Аржан суу (1375).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Шодоев И. В. (1914—2006) — бичиичи, журналист, тӱӱкичи, анайда ок Алтай Республиканыҥ албатызыныҥ бичиичизи.
https://web.archive.org/web/20220131065245/https://ustkan-cbs.alt.muzkult.ru/media/2022/01/13/1307466349/Akulova.pdf
* Казаков Т. Т. (1923 —) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, 507-чи Кишиневский истребительно-противотанковый артиллерийский полктыҥ наводчиги (Белорусский фронт), младший сержант.
Совет Союзтын Геройы.
* Кестелова Б. И. (1917 — 26.06.1967) — чабан, Кан-Оозы аймактыҥ «Ленинский наказ» деп колхозтыҥ Горно-Алтайский автоном областьтыҥ. Социштин Геройы (Герой Социалистического Труда) (1960).

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»