Эски Кебезен

**Эски Кебезен** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кебезенниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Эски Кебезен .

Озогы, баштапкы, кеме чалкандулап кеве эски , кеве .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында турат. Айландыра турган кырларыныҥ эҥ бийиги 1000 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ. Пеже, Ӱч-Сӱӱри, Спырна деп туулар айландыра турат. Кебезен јурттаҥ 1 км јанында, Ӧӧн сууга јетре 1,5 км.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 466 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Тайгаларында кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт.

Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (), тайа (), кызылкат, кӧк-кат (), кара агаш-јиилек (), кара-кат, эмезе кара торбос (), ийт-тумчук (), ого коштой кӧжнӧ, калба. Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (), калаш-чечек (), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Агашту, Мӧштӱ, Јаҥы, Тӧс.

Јурттаҥ 1 км јерде регионал учурлу кӧӧлик Улалу — Артыбаш (Алтын Кӧл) деп јол ӧдӧт, темдеги 84К-11 «Јаш-Тураныҥ — Турачак — Јар-Айыл».

## Тӱӱкизи
1852 јылда јурт тӧзӧлгӧн. В. В. Радлов миссияга 1861 јылда кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде келип јӱреле, бичиген: «Миссионерский центр у Кебизена открылся в 1851 г., его задача — действовать среди живущих к северу и западу от Телецкого озера черневых татар».
Јурт 1952 јылда тӧзӧлгӧн. Кебезенде агашпрохоз ачыларда, агашты Јаш-Тура јаар Ӧӧн суула агызар () иш башталган. Кӧп ишчилер керек болгон учун, Бастыра Алтайдаҥ, кодхоз-совхозтордоҥ улус алдыртып иштеткен. 60 јылдарда кебезен јурт элбеп јаанаган. Кебезенде агашсплавта иштеген улустыҥ кӧп тӱӱкилик кожоҥдоры арткан.
1852 јылда јаҥы креске тӱшкен тубаларга миссия тура тударга, адару азыраарга болушкан.
XIX чактыҥ 80-чи јылдарында Кебезенде кӧп сабазы тубалар болгон. Олор бойлорын «Јыш-кижи» дежетен (), адын, сӧӧгин айдатан.
1892 јылда кӱчјрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Кебезенде архимандрит Макарийдиҥ 100 јажы ла миссияныҥ ижи темдектеген.
1856—1857 јылда С. В. Ландышевке баштадып, јаҥы Кебезенде серикпе тудулган.
1880 јылда Ядринцев Н. бичиген: «18 верстах от озера находится, однако, небольшое миссионерское селение Кебезень с жалкими избами и шалашами крещеных инородцев, здесь же помещается церковь и дом миссионера, почтенного старца, который, кроме духовных врачеваний, лечит окружающее население от зобов, давая настой грецкой губки. Этот первый оседлый стан переполнен сбродным людом: торгашами, обруселыми татарами, разными спекулянтами и хищниками черни, здесь же живут некоторые русские рыбопромышленники…»
Во время деятельности во главе Миссияныҥ јааны архиепископ Владимир (Петров) болордо, (1865—1883) 1882 јылда П. Терехин деп којойымныҥ акчазына «Покров Пресвятой Богородицы» деп серикпе тудулган.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Тубалар, алтайлар ла орустар јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 164 кижи болгон, олордыҥ 66 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* баштамы школ;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* библиотека;
* магазин — 2;
* пилорама — 3.


## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Археологиялык
* Јебрен рудник (1274).

### Ар-бӱткендик
* Аржан суу. Байлу;
* Ӧӧн суу. Байлу;
* Ортош кыр. Байлу.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы

## Ајарулар

## Тайантылар
* Сёла Турочакского района. Старый Кебезень