Эликманар

**Эликманар** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Эликманардыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Эликманар — элик ол јерлик аҥ, ман ол чеден, .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Иолго ло Кадынныҥ бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 433—475 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактардыҥ јерлерине кӧрӧ мында јымжак климат. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Туулары койу агашла бӱркелген, ӧзӱмдери ӧҥжик ле байлык. Аспак, кайыҥ, тал, јойгон, беле, толоно, мӧш, чиби, карагай ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.

Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 24 ором: бульвар Удачный, Олјондо, Кадын, Мӧттӱ, Солоҥы, Тоҥмокту, Садту, Сакылованыҥ, Јиилектӱ, Јииттердиҥ, Јалаҥду, Кӱнчыгыш, Советский ле о.ӧ.
Јурт Чамалдыҥ трагында турат.

## Тӱӱкизи
Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Эликманар јурт Чамал аймакка кирген.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1567 кижи болгон, олордыҥ 82 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто-ӱредӱлӱ школ;
* библиотека;
* культура байзыҥы;
* эмчилик;
* стадион;
* почта;
* ашкана — 4;
* конор тура — 5;
* турбаза — 5;
* СТО, АЗС.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (553).(1968 г., ул. Советская, 42а)

### Археологиялык
* Јебрен корум (703);
* Мӧҥкӱсалгыш (489, 504, 505, 720, 721, 722);
* Јебрен јурт (поселение) (455, 702).

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу ();
* Тоҥбок суу ().
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Elekmonar.jpg|Эликманар.
Bridge over the Elekmonar River.jpg |Эликманар суу кечире кӱр
View on Elekmonar from the bus window.jpg |Кӧӧлик јол
Elekmonar DragonTeeth 0570.jpg |Илмектӱ кӱр ле «Јутпаныҥ тижи» (зуб дракона)


## Јарлу улузы
* Суразаков Б. В. (1950 јылда Эликманар јуртта чыккан) — алтай јурукчы, альпинист, 1977 јылда Новоалтайскта художественный училище божоткон, оныҥ јуруктары кӧп тоолу кӧрӱлерде туружып, кезиги Том-Тураныҥ, Новосибирскте Н. К. Рерихтиҥ музеи ле краевед музейде, ого коштой таҥынаҥ улустыҥ коллекцияларында бар. Аскатта јуртайт.
* Тарбанакова С. Н. (13.05.1947) — театровед, искуствоведениениҥ кандидады, ГИТИС-тиҥ аспирантуразын божоткон (1980), Кӧп тоолу кайралдарлу.

## Ајарулар

## Тайантылар