Кыҥыраар

**Кыҥыраар** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кыҥыраар — табыштанар, шыҥыраар .

Алама — јулукту агашта ӧзӧр јаан јиилек .

Јал .
 
1957 јылга јетире јурт Каҥырар (Кынырар) деп атту болгон.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јаламанныҥ суузы Кадынга киргенинде турат. Тӱштӱк-кӱнчыгыштан Чуйдыҥ сындары, Теректиниҥ сындары тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, тӱндӱк-кӱнбадыш јанында Јал Мӧҥкӱниҥ Сындары. Јуугында тайгалар: Кадрин, Сымылты, Ӱч-Эҥмек, Јайлугуш. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 701 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы-јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын-тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Кадынныҥ, Садтыҥ, Тӧс.
Бу Р-256 темдектӱ федерал учурлу кӧӧлик јол.
Чике-Таманныҥ ӱстине јетире 33 км.
Эл-токтоду јурттыҥ ортозы киреде турат.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон

## Ук-калыктары
2002 јылдыҥ тооалыжыла 266 кижиниҥ 100 % алтайлар болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
* баштамы школ;
* стадион;
* магазин — 2;
* эмчилик;
* культура байзыҥы.

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ (лпх), јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик

### Археологиялык
* Мӧҥкӱсалгыштар (1244—1247);
* Јебрен корумдар (964—969, 990—993, 1018, 1087, 1088, 1089, 1159);
* Ӧркӧш, корумдар (1163—1171);
* Ташта јурамалдар (743);
* Кара-Корум, петроглифтер (963, 1231, 1232);
* Аныйак ӧзӧк, мӧҥкӱсалгыштар (744—746);
* Бозоголу (773, 861, 948);
* Озогы јебрен субактар (742).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу — Кадрин (..);
* Аржан суу (..).

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Берма.jpg|Дилювиальная берма "каменный сад" на условно 100-метровой террасе р. Катуни (Горный Алтай) в районе пос. Малый Яломан. Чуйский тракт
Камень с бермы на Катуни.jpg| Камень с бермы на Катуни между селами Малый Яломан и Иня


## Јарлу улузы
* Малчиев К. Ф. (1951—2020)- балетмейстер, балеттиҥ артизи, баштапкы алтай хореографиялык композициялардыҥ авторы, Арасей Федерацияда культураныҥ нерелӱ ишчизи.
* Шумаров,Ногон (1947г.р.) — режиссёр, актёр, драматург, кожоҥчы ла кӱӱ чӱмдеечи. Арасей Федерацияныҥ нерелӱ артизи (1999).

## Ајарулар

## Тайантылар
* Окылу сайт «Оҥдой аймак»