Кӧмӱр

**Кӧмӱр**  — Россияда Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк јанында, Кузнецкий кӧмӱр бассейнниҥ тӱндӱк јанында, Том (Оптыҥ кош суузы) ло Искитим суулардыҥ јараттарында турган кала. Кузбасстыҥ Кемеров областьиниҥ ле Кемеров аймактыҥ (муниципал округ) администрациялык тӧс јери. Аймакка (округка) кирбейт. Эмдиги ӧйдӧ Россияда эл-јоныныҥ тоозы 100 муҥнаҥ кӧп калаларыныҥ ортозында 30-чы јерде, текши јери 100 квадратный километрдеҥ јаан калалардыҥ ортозында 50-чи јерде турат.

## Этимологиязы
*Кӧмӱр* — алтай тилдеҥ кӧчӱрзе, .
Мурзаев В. Э. *кемер* деп сӧс тӱрк тилдердеҥ  деп кӧчӱрилет деп јартайт.
Каланыҥ ады *Кемерово* деп јурттыҥ адынаҥ ары барган, кӧчкӱн кижиниҥ Кемеров деп ӧбӧкӧзиле адалган јурт болгон, — *-ово* деп кожулта кижиниҥ адынаҥ топонимический болуп кӧчкӧн деп Э. М. Мурзаев бодоштырат. Јурттыҥ адыла јанында *Кемеровский рудник* адалган. 1925 јылда Кемерово ло Щеглово деп коштой турган јурттардаҥ *Щегловск* деп кала тӧзӧлгӧн, 1932 јылда кала *Кемерово* деп рудниктиҥ адыла адалган.
Бу калада јаткандарды: *кемеровча́нин*, *кемеровча́не* деп айдадылар.

## Физико-географиялык темдектери
Кӧмӱр кала — Кемеровский областьтыҥ администрциялык тӧс јери, Москвага јетире кӧндӱре 2997 км, кӧӧлик јолдорло 3601 км. Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Кузнецкий котловинаныҥ шак ла ортозында, Кузнецкий кӧмӱр бассейнниҥ тӱндӱк јанында, Том (Оптыҥ кош суузы) сууны экијараттай туруп јат. Кала Том сууныҥ орто агынында, ого Большая Камышная, эмезе Искитимка деп суу киргенинде турат.
 

Каланыҥ Том сууныҥ эки башка јараттарында турган бӧлӱктери бой-бойыла эки кӧӧлик кӱрле колболот: Кузнецкий кӱр ле Кузбасский кӱр, ого коштой бир темирјол кӱр.

### Рельеф
Каланыҥ јери тӱндӱк јанында увалисто-холмистый Кузнецкой котловинада, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейиниҥ чӧлдӱ-агаштарлу (лесостепной) јанында

### Климат
Кӧмӱр каланыҥ климады кезем континентал.

Кузбасстыҥ тӧс калазында кышкы соок ӧй календарный кышка кӧрӧ 1,5 айга узун. Ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинеҥ ала кейдиҥ ортоайлык температуразы нольдоҥ тӧмӧн тӱжет, калганчы кышкы соок кӱн кандык айдыҥ 9 кӱнине келижет. Јай јетире ле јылу, чыкту болот, кезикте сӱреен изӱ де болот. Климатический јайдыҥ орто кеми Кӧмӱр калада кайда да 80 кӱн (ортоайлык температуразы +15 градустаҥ бийик кӱндерлӱ). Јай кайда да кичӱ изӱ айдыҥ 5 кӱнинеҥ ала башталат, куран айдыҥ 23 кӱнинде јай божойт.

Калада 2013 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2 кӱнинде тӱште кар тӱшкен, тӱнде дезе кейдиҥ температуразы −2,8 °C болгон.

2014 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 2 кӱнинде кар-јут бастыра региондо јааган. Эҥ ле јаан карды синоптиктер Белово ло Тисуледе темдектеген, бу јон јаткан јерлерде кар јети миллиметрге јетире јааган.

### Экологиязы
Калада химический, машиностроительный ла кӧмӱр промышленностьтыҥ предприятиелери бар, олор айландыра ар-бӱткенге коомой салтарын јетирип јат

Окылу берилтелерде калганчы 4 јылдыҥ туркунына предприятиелердиҥ јайган каршулу кейи астаган деп темдектелет, је ойто кӧӧликтердиҥ кӧптӧгӧниле кожо олордоҥ каршулу кей база кӧптӧйт. Је бу керегинде окылу тоо јок. Каланыҥ администрациязы јартайт: кейде ыш, кирлӱ туман бир кезикте каланыҥ ӱстинде салкын јок кӱндерде турат ().

Кӧмӱр кала сууны Том суунаҥ алат, онойдо ок Пугачёвский водозабордоҥ; Кедровка ла Боровой сууны јердиҥ алдынаҥ алат.

## Эл-јоны
Кӧмӱр каланыҥ эл-јоны  јылда —  кижи.

; Ук-калыктары
2010 јылда калада кӧп сабазы орустар — 94,6 %, онойдо ок татарлар — 1,3 %, украиндер — 0,7 %, армяндар — 0,6 %, немецтер — 0,5 %, ӧскӧлӧри — 2,3 %.

### Кудай јаҥы

* Оус православный серикпе, Кемеровский епархия, Новокузнецкий епархия, Мариинский епархия.  Кузбасский митрополияга кирип јат 2012 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 26 кӱнинеҥ ала;
* Римско-католический серикпе, *Церковь Непорочного Сердца Пресвятой Девы Марии* (Кӧмӱр кала);
* *Церковь Иисуса Христа Святых последних дней*. Офисы Кировтыҥ калазында, 27;
* Ислам, Мунирдиҥ мечеди (Кӧмӱр кала).

## Тӱӱкизи
Эмдиги Кӧмӱр каланыҥ јеринде озогы јон јаткан јердиҥ ады баштапкы катап 701 јылда бичилген. «*Хорографическая чертёжная книга Сибири*» деп тобольский топограф ла географ Ремезов Семён Ульяновичтиҥ бичигени керелейт, «Чертеж земли Томского города» деп ижинде Щеглов деп јурт Томныҥ оҥ јарадында кӧргӱзилген. Россияда иштеген билимчи немец Д. Г. Мессершмидттиҥ дневнигинде Кӧмӱр деп јон јаткан јер баштапкы катап  јылда бичилген. Бу документ јон јаткан јердиҥ «Комаров», «Кемеров», эмдиги «Кӧмӱр» каланыҥ ады адалганы тӱӱкиге кирген.

Том суула Кузнецк, Том-Тура јаар 1734 јылда кӱскиде тӱшкен С. П. Крашенинников јолдо бичиген журналында јартайт: *Кемерово* јурт Щеглаков јурттаҥ 1 беристе јерде турат

1734 јылдыҥ ӱлӱрген айында Г. Ф. Миллер Кӧмӱр јуртты Томныҥ Акаев деп кош суузыныҥ јанында деп чотойт: "*Кемерово* острогтоҥ 8 беристеде, кӱнчыгыш јаратта турат.

XIX чакта эмдиги Кӧмӱр каланыҥ јеринде бир канча орус јурттар болгон: *Усть-Искитим* (Щеглово) јурт ла *Кӧмӱр*, *Евсеев, Давыдов (Ишанов), Боровая, Красный Яр, Кур-Искитим (Плешки)* деп јурттар. Октябрьский революцияныҥ кийнинде 1918 јылдыныҥ кӱӱк айыныҥ 9-17 кӱндеринде ишмекчилердиҥ, крестьяндардыҥ ла солдаттардыҥ Совединиҥ Щегловто съезди ӧткӧн, ондо Щеглов јуртты Щеглов деп уездный кала эдип јаанада тудары јӧптӧлгӧн. Је 1918 јылдыҥ кичӱ изӱ айында Щегловскта јаҥды белочехтер колго алган. 1918 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 4 кӱнинде Удурум Сибир правительство советский учреждениелердиҥ декреттерин јоголткон.

Јаҥы Јаҥга Щегловсктыҥ статусын ойтодоҥ кӧрӧргӧ келишкен. 1918 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде Томский губернияныҥ *јер управазы* Щегловский волостной земствоныҥ баштанузын кӧргӧн, Сибирский башкару кала ла уездтиҥ статузын јӧптӧзин деп. Губернский Земский собрание јаан изӱ айдыҥ 11 кӱнинде 'Щегловский уезд* тӧзӧлгӧн деп јӧптӧлгӧн, 1919 јылда чаган айдыҥ 1 кӱнинде база катап јӧптӧгӧн. 1919 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 23 кӱнинде база катап јӧптӧлгӧн, је Удурым Сибир правительстволо эмес, Верховный правитель А. В. Колчактыҥ министрствозыныҥ соведы јӧптӧгӧн.

1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ учында Щегловскты Кызыл Черӱ колго алган. 1920 јылдыҥ бажында года калада ревком тудулган, которому также пришлось заниматься вопросом о городском Щегловсктыҥ статусын ревком ойто ло катап кӧргӧн. 1920 јылда кандык айдыҥ 27 кӱнинде ревкомныҥ јуунында *«О восстановлении постановлений Советской власти, состоявшихся в 1918 году по поводу переименования села Щеглова в город»* деп сурак кӧрӱлген. Губревкомды тӧс јерле колбу тудуп, Щеглов јуртты кала эдип јӧптӧӧрин сураган. 1920 јылда кӱӱк айда 14-16 кӱндеринде Щегловск калада Советтерге талдаштар ӧткӧн. Кӱӱк айдыҥ 23 кӱнинде Щеглов каланыҥ уездиниҥ соведи ле баштапкы съезди иштеп баштаган. 1920 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 27 кӱнинде Щеглов каланыҥ уездный совединиҥ ишмекчилердиҥ, крестьяндар ла красноармейский депутаттардыҥ съезди 1918 јылдыҥ съездниҥ јӧбин ойто катап шиҥдейле, Щеглов јуртты Щегловск кала деп јӧптӧгӧн.

1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 15 кӱнинде ВЦИК «*Положение о городских и сельских поселения*х» деп јӧпти чыгарган. Щегловск каланыҥ эл-јоныныҥ кӧп јаны јурт ээлемде иштеген учун Положениениҥ некелтелерине келишпей турган (25 % кӧп эмес), оныҥ учун кала деп статус келишпей турган, уездный статусын айрыткан. Је, Щегловск кала деп статузын корулап алган. 1925 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јӧбиле ол Сибирдиҥ калаларыныҥ тоозына кийдирилип, Сибирский крайдыҥ Кузнецкий округыныҥ администрациялык тӧс јери боло берген.

Је ондый да болзо, Щегловсктыҥ кала деп статусын артырар ба деп сурак јоголбой, турганча ла болгон. Бу статусты корулап аларга, каланыҥ јаандарына ишмекчилердиҥ тоозыныҥ процентин кӧдӱрер керек болгон. Олор Кӧмӱр деп јуртка ајару эткен, не дезе суу кечире јаткан бу јуртта рудник иштеген, ого коштой ондо темирјол јаан станция бар болгон. 1928 јылдыҥ чаган айыныҥ 23 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јӧби Кӧмӱр јуртты ишмекчи поселок эдип категориязын солыган, јуртсовет тударга комиссия тудулган. Је, 1928 јылдыҥ кӱчӱрген айыныҥ 12 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јаҥы јӧби аайынча «алдындагы Кӧмӱр јурт, Томский темирјолдыҥ станциязы, химический завод ло ондо поселок, Кемеровский рудник ле ондо поселок» Щегловск калага кожулган. Кӧмӱр јурт таҥынаҥ статусын јылыйткан, айдарда Кемеровский аймак база јоголгон. Сибкрайисполкомныҥ президиумыныҥ 1929 јылда кочкор айыныҥ 6 кӱнинде чыккан јӧби аайынча оныҥ јерлери бӱдӱнге Щегловский аймакка кирген.

Бу ла ӧйдӧ окружной тӧс јердиҥ адын солыыр деп сурак кӧдӱрилген. Нениҥ учун дезе: округ Кузнецкий болордо, окружной тӧс јер — Щегловск болгон, оныҥ јанында темирјол станция дезе — Кӧмӱр деп атту болгон. 1927 јылда ӱлӱрген айдыҥ 24 кӱнинде года каланыҥ соведи Щегловск кала ла Кӧмӱр станцияны деп адаар деп јӧп чыгарып, ВЦИК ле окрисполком бу јӧпти јаратсын деп сураган. Је бу суракты Томский темирјолдыҥ башкарузы кезем јаратпаган, не дезе ондый ла «Кузнецк» деп атту база эки станция бар болгон, кош јетиреринде булгалыштар болуп јат деп јетирген.

1930 јылда Щегловск каланыҥ Кӧмӱр () деп адын солыыр деген јӧп чыккан. Бу суракты тергеениҥ башкарузыла јӧптӧӧргӧ јылдаҥ артык ӧй ӧткӧн. 1932 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде ВЦИК-тиҥ Президиумы Щегловск каланы Кӧмӱр кала эдип адын солыыр деп јӧптӧйлӧ, СССР-дыҥ Президиумына аткарган. 1932 јылда тулаан айдыҥ 27 кӱнинде *Президиум ЦИК Союза ССР* тургускан: ВЦИК-тиҥ президиумыныҥ баштанузын јарадар, Кӱнбадыш-Сибир кырайдыҥ Щегловск калазын Кӧмӱр (Кемерово) кала деп адын солыыр.

2012 јылда Текшироссиялык «*Самый благоустроенный город России*» кӧрӱниҥ турултазыла Кӧмӱр кала ӱчинчи јерге чыгып, Россия Федерацияныҥ Башкарузыныҥ III степеньдӱ дипломын алган.

Российя Федерацияныҥ президентиниҥ Јасагы аайынча 2021 јылдыҥ сыгын айыныҥ 10 кӱнинде Кӧмӱр калага «Иштиҥ магыныҥ калазы» () деп нере адалган.

== Каланыҥ символдоры ==
==== Кебедели ====

Кӧмӱр каланыҥ кебедели француз бӱдӱмдӱ геральдикалык куйакка тӱҥей. Куйак эки бӧлӱктеҥ кызыл ла кара ӧҥдӱ. Куйактыҥ ортозында — *химической реторттыҥ* стилизованный јуругы, јурук шестерня ла мажактардыҥ ӱстинде. Куйактыҥ ӱсти јанында каланыҥ ады — Кӧмӱр. Стилизованный химический реторттыҥ јуругы , шестернялар химический ле машиностроительный промышленностьтыҥ  отрасльдарын керелейт — каланыҥ ӧзӱминиҥ тӧс промышленный ууламјылары. Аштыҥ мажактары јердиҥ тӱжӱмин керелейт, каланыҥ химический предприятиелеринде эдилген минерал удобрениелерди тузаланарыла тудуш. 

Тузаланган ӧҥдӧр база башка учурлу. Кызыл — јалтанбас, державность, мак, тӧрӧли учун тӧгӱлген кан, энергия,кӱч. Кара — ташкӧмӱрди керелейт, областьтыҥ байлыгыныҥ тӧс јери Кӧмӱр кала. Сары (алтын) — байлыктыҥ , килеҥкейдиҥ, јалакайдыҥ, турумкайдыҥ, бӧкӧниҥ кереези.

==== Маанызы ====

Тӧрт толукту эки катту бӧс тууразы ла сыны 2:3, воспроизводящее фигуры из герба города Кӧмур каланыҥ кебеделиниҥ ӧҥдӧрине тӱҥей кызыл, кара, сары ла ак.

==== Эмблема ====

Кӧмӱр каланыҥ эмблемазы 2004 јылда јӧптӧлгӧн. Бу эмблема кузнецкий кӧмӱрди озо тапкан Михайло Волковко учурлалган кереестиҥ јуругы, 1968 јылда Кӧмӱрде рудниктиҥ 50 јылдыгына учурлаган байрамда XVIII чакта сибирде руда табаачы кижиниҥ тепсеҥинде тургузылган. Волковтыҥ скульптура постаменти кайа эдип стилизовать эткен, кийни јанында ӱчтолык кӧмӱр терриконды керелеген. Ӱчтолык эки ӧҥдӱ — кара (ӱчтолыктыҥ алды, сол јаны) ла јажыл.  Ӱчтолыкта диагональла сол јанынаҥ «Кӧмӱр» деп бичилген. Ӱчтолыктыҥ кара јанында каланыҥ тӧзӧлгӧн јылы — «1918».

== Экономиказы ==
2013 јылда Кӧмӱр кала «Бизнесте эҥ артык 30 кала» () деп рейтингте 8-чи јерде турат, Forbes деп орустап чыккан журнал бичийт.

2017 јылда Кӧмӱр каланыҥ коштой *Лесная Поляна* деп спутник-кала Россияда комплексный ӧзӱмниҥ тадама проекти деп адалган.

Кӧмӱр калада јакшы конкурентность, бу айалга инвесторлорго јарамыкту болот: бойыныҥ акча-манадын, материал ла интелектуал ресурстарын эптӱ тузаланары. Калада инвестиционный политиканыҥ амадузы инвестицияларды Кӧмӱрдиҥ экономиказына, предприятиелерине салары, производствоныҥ модернизациязына, товарлар ла услугаларга, калыктыҥ доходторын, каланыҥ бюджедин кӧптӧдӧргӧ. Инвестиционный политиканыҥ ла Кузбассттыҥ предпринимательствозыныҥ департаменти инвестицияларды каланыҥ экономиказыныҥ кирелте тӧс экелер айалга деп чотойт, тӧс фондторды јаҥыртары, иштенер айалгаларды оҥдолторы, товарлардыҥ чыҥдыйын кӧдӱрери

Каланыҥ администрациязыныҥ тӧс амадузы: инвестиционный климатка јарамыкту айалга тӧзӧӧри, инвесторлор ло башкару, надзорный организациялар, бӱдӱрер јаҥ, федерал јаҥла колбуда иштеери.
Кӧмӱр калада јаан орус компаниялардыҥ штаб-квартиралары бар: «Кузбассразрезуголь», «Кузбасская топливная компания», «Сибирский цемент», «Сибирский деловой союз», «Промстрой», «Кемеровогражданстрой», «РегионМарт».

Кӧмӱр каланыҥ финансовый рыногында федерал банктар: Сбербанк, оныҥ 24 бӧлӱги, ВТБ, оныҥ 10 бӧлӱги, Газпромбанк, ӱч бӧлӱктӱ ле о.ӧ. Онойдо ок калада 100-теҥ артык ӧскӧ региондордыҥ банктарыныҥ представительстволоры.

Калада 2 регионал банк бар:


=== Экономиканыҥ структуразы ===
Кӧмӱр каланыҥ экономиказыныҥ структуразында *сфера услуг* јаан јерде, ол общественный сектор (ӱредӱлик, эмчилик, госбашкару). Бого коштой обрабатывающий производстволор јакшы кеминде, бу тоодо курсак промышленность, химический промышленность, кокстыҥ производствозы.





=== Эл-јонныҥ кирелтези ===
*'Кӧмӱр калада јаан ла кичинек организациялардыҥ ишмекчилериниҥ ортоайлык номинал ишјалы:**


=== Инвестициялар ===
**Кӧмӱр калада организациялардыҥ тӧс капиталга эдип турган инвестициялары (кичӱ аргачылыктыҥ болужы јокко):**



== Транспорт ==



=== Јондык транспорт ===

Кӧмӱрдиҥ транспортный ээлеминде 72 автобусный маршрут (ол тоодо 8 — сезонный), 63 — пригородный (ол тоодо 35 — сезонный), 29 — таксомоторный маршруттар, 5 — трамвайный ла 8 троллейбусный маршрут.

Кӱнӱҥ сайын калада 686 транспортный единица иштейт, ол тоодо:
* 201 автобус каланыҥ ла оны јакалай јерлерде маршруттарда;
* 364 маршрутный такси;
* 121 электротранспорт.

Јондык транспортто билеттиҥ баазы — 30 салковой наличный акчала, 25 салковой безналичныйла тӧлӧзӧ (2022 јылда тулаан айдыҥ 1 кӱнинде). Кӧмӱрдиҥ трамвайларында ''пассажиропоток'' кӧптӧдӧргӧ тӧлӧмир јок Wi-Fi иштейт.

=== Темирјол транспорт ===

Калада трамвайлар јӱрет. Кӧмӱрде Кӱнбадыш-Сибирский темирјолдыҥ станциязы бар. Мында каланыҥ тӧс темирјол вокзалы бар.

=== Кейде транспорт ===

Кӧмӱр каланаҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде 2,5 километр киреде Кӧмӱрдиҥ аэропорты, бир взлётно-посадочный полосалу, искусственный покрытиелӱ  узуны 3200 метр. Аэропорт орус лётчик-космонавт Алексей Леоновтыҥ адыла адалган, оныҥ тазыл-тамыры Кузбасстаҥ. Аэропортко јетире эки автобусный маршрут — 101 ле 126.

=== Кӧӧлик транспорт ===

2006 јылда ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱниинде Кӧмӱр калада эксплуатацияга Кузнецкий кӱр кирген — Сибирде эҥ јалбак кӱрлердиҥ бирӱзи (40,5 м), Коммунальный деп эски кӱрдиҥ ордына. Оныҥ узуны 634 м. Оны 1990 јылдыҥ кӱзинде тудуп баштаган болгон, је оноҥ токтоп калган. 2005 јылдыҥ кӱчӱрген айында кӱрди ойтодоҥ тудуп баштаган, эки јылга тударга сананган кӱрди 11 ле айга бӱдӱрген. Оноҥ ӧскӧ, Кӧмӱрде Том сууны кечире экинчи кӱр бар — Кузбасский. Ол ажыра федерал трасса  одӱп јат. Келер ӧйдӧ каланыҥ Кӱнбадыш јанында ӱчинчи кӱр тудулары темдектелет, бу кӱр каланыҥ магистральдарын когызадып, Кемеровский кольцевой кӧӧлик јолыла биригер.

Кӧмӱрдиҥ тӧс аймагында Искитим сууны кечире ӱч јаан кӱр бар:
* Искитимский кӱр, Ленинниҥ проспектинде, кӱрле кӧӧликтер, трамвайлар ла троллейбустар эки јаны јаар јӱрет, кӱрде јойу улус базар јолдор јазалган.
* Красноармейский кӱр, Красноармейский оромныҥ учында, кӱрле кӧӧликтер ле троллейбустар маҥтайт,
* Университетский кӱр, Советский проспекттиҥ учында.
Кӧмӱрдиҥ Заводский аймагында Искитим сууны кечире ӱч јаан кӱр бар — Сибяряк-Гвардеецтердиҥ оромында, Автозаводской ло Камышинский оромдордо.

Кӧмӱр калада јондык транспортко бойыныҥ алдынаҥ јӱрер јолдор темдектелген Ленинниҥ проспектинеҥ ала Соборный ором ло Строительдердиҥ бульварына јетире. Онойдо ок велојолдор бар — олордыҥ узуны  сол јараттаҥ оҥ јарат јаар база велојолдор тудар деп пландар бар. 2015 јылда калада Советский проспектте Октябрьский проспекттиҥ бажынаҥ Красный оромго јетире ''реверсивный движение'' ачылган.

Россияныҥ беш регионы ортодо 2013 јылда «Росгосстрах» компания ӧткӱрген Соцопрос аайынча Кӧмӱр кала эҥ артык јолдорлузыныҥ ортозында баштапкы јерде турат, тискинчилердиҥ айдыжыла мында беш јылдаҥ артык ӧйгӧ јакшы јолдорлу айалга.
Кӧмӱр калада 2008 јылда «јолдор јакшы ба» деп суракка кару берген улустардыҥ 87 % (рекордный процент) колдорды мактаган.

Кӧмӱр калада бастыра светофор стойкалар јаркынду-кыскылтым ӧҥдӱ, јолдордо јеткер болбозын деп амадулу мындый јаркынду ӧҥлӧ будулган. Светофорный стойкалардаҥ ӧскӧ, калада јолдо јеткер болбозын деп јондык транспорты база табынча мындый ӧҥдӱ болуп барат.




== Ӱредӱлик ==
=== Текши орто ӱредӱ ===
* Школдор, лицейлер, ол тоодо РАН-ныҥ опорный школы, гимназиялар.

=== Орто специал ӱредӱ  ===
* Сибирдиҥ политехнический техникумы (алдында: Сибирский политехнический колледж);
* Кӧмӱрде кӱӱлик колледж (алдында: Кемеровское музыкальное училище);
* Кӧмӱрде культура ла искусствоныҥ областной колледжи;
* Кӧмӱрде профессионально-технический техникум (алдында: Кӧмӱрдиҥ профессионально-технический колледжи);
* Кузбасста  архитектура, геодезия ла строительствоныҥ техникумы;
* Кӧмӱрде педагогический колледж;
* Кӧмӱрде областной медицинский колледж;
* Г. П. Левинниҥ адыла адалган Кӧмӱрде аграрный техникум (алдында: Кемеровский совхоз-техникум) — Металлплощадка;
* Кӧмӱрдиҥ технический техникумы (алдында: Кемеровский технический колледж, Ленинский комсомолдыҥ адыла адалган Кӧмӱрдиҥ химический техникумы);
* Кӧмӱрде областной художественный колледж;
* Кӧмӱрде кооперативный техникум;
* Кӧмӱрде горно-технический колледж (алдында: Горный Техникум) -Кемеровский горнотехнический колледж;
* В. И. Заузелковтыҥ адыла адалган Кӧмӱрде коммунально-строительный техникум; 
*  Кӧмӱрдестатистика, экономика ла информационный технологиялардыҥ колледжи;
* Јондык Кӧмӱрдепромыселдердиҥ губернаторский техникумы;
* Кӧмӱрде Государственный профессиональный образовательный учреждение; 
* Кӧмӱрде индустрия питания ла сфера услугтыҥ техникумы;
* Кӧмӱрде президентский кадетский училище.

=== Бийик ӱредӱ ===
* Кӧмӱрде государстволык университет;
* Кӧмӱрде государстволык медицинский университет;
* Кӧмӱрде государстволык  сельскохозяйственный институт;
* Кӧмӱрде государстволык институт культуры;
* Т. Ф. Горбачёвтыҥ Кузбасста государстволык технический университеди;
* ''Сибирский НИИ междисциплинарных исследований'';
* Сибирдиҥ профессионально-педагогический институды.

== Билим ==
* Кӧмӱр ле углехимияныҥ федерал билим шиҥжӱзиниҥ тӧс јери. РАН-ныҥ Сибирде бӧлӱгиниҥ;
* ''НИИ КПССЗ СО РАМН'' ''Научно исследовательский институт комплексных проблем сердечно-сосудистых заболеваний сибирского отделения российской академии медицинских наук'';
* ВостНИИ, ''Научный центр ВостНИИ по безопасности в горной промышленности''.

== Эмчилик ==
Калада бюджетный ла таҥынаҥ эмчилик учреждениелер бар:
* Областной клинический онкологический диспансер
* Областой клинический больница (алдында — № 1)
* М. А. Подгорбунскийдиҥ адыла адалган Тӱрген Эмчилик Болуштыҥ Кузбасста Клинический Больницзы (алдында ГКБ № 2, ГКБ № 3)
* Калада клинический больница № 11
* Горбунованыҥ больницазы № 1
* Калада балдардыҥ клинический больницазы № 5
* Калада инфекционный клинический больница № 8
* Кӧмӱрдиҥ областной офтальмологический больницазы
* Кӧмӱрде Решетованыҥ адыла адалган областной перинатальный тӧс јер 
* Кӧмӱр аймактыҥ тӧс больницазы
* Каланыҥ клинический больницазы № 4
* Каланыҥ больницазы № 13
* Кӧмӱрдиҥ областной клинический психиатрический больницазы
* Академик Л. С. Барбараштыҥ адыла адалган Кӧмӱрде областной клинический кардиологический диспансер 
* ''НИИ комплексных проблем сердечно-сосудистых заболеваний''

== Культура ==
Каланыҥ јеринде културалык энчиликтиҥ 126 объекттери бар: федерал учурлу 4 кереес, 47 — регионал ла 75 — муниципал. Бу архитектуралык ла градостроительствдо, монументал кеендикте, тӱӱкиде ле археологияда кереестер.

=== Музейлер ле галереялар ===
* Кемеровский областной краеведческий музей;
* Кӧмӱрде государстволык университеттиҥ «Археология, этнография ла Сибирдиҥ экологиязы» деп музеи;
* Јурук искусствоныҥ Кӧмӱрде областной музей;
* «Красная Горка» деп музей-заповедник с монументом Эрнста Неизвестного «[[Память шахтёрам Кузбасса]]»;
* Геологический музей [[Кузбасский государственный технический университет|КузГТУ]];
* Кузнецкийде Православиениҥ музейи;
* Кузбасстыҥ физкультура ла спортыныҥ музейи;
* Киноныҥ музейи(«Кузбасскино»)
* Темирјол техниканыҥ музейи (ачык теҥериниҥ алдында);
* Алексей Леоновтыҥ адыла адалган космонавтиканыҥ музеи(аэропорт);
* Технопарк деп Горно-геологический музейи.

=== Театрлар ла филармониялар ===
* Б. Т. Штоколовтыҥ адыла адалган Кӧмӱрдиҥ государстволык областной филармониязы
* Кӧмӱрде Луначарскийдиҥ адыла адалган областной драма театры
* Кӧмӱрде Аркадий Гайдардыҥ адыла адалган куклалардыҥ областной театры
* Кузбасста А. Бобровтыҥ адыла адалган кӱӱлик театр
* Балдар ла јииттердиҥ театры
* Кӧмӱрдиҥ «Ложа» деп театр-студиязы
* Кӧмӱрдиҥ государстволык цирки

=== Библиотекалар ===

* Кӧмӱрде В. Д. Фёдоровтыҥ адыла адалган областной билим библиотека
* Кӧмӱр каланыҥ культураныҥ муниципал автоном учреждениези «''Муниципальная информационно-библиотечная система''»
* Балдар ла јииттердиҥ Кӧмӱрде областной библиотекзы
* Кӧмӱрде кӧс јоктулардыҥ ла коомой кӧрӱп тургандардыҥ областной специальный библиотеказы

=== Кинотеатрлар ===
* «Москва», 1937 јылда ачылган. 2014-чи јылда кинотеатр удурумга јабылган;
* 2020 јылда «Аврора» деп кинотеатрдыҥ ордына ачылган «Starmax cinema» деп кинотеатр. Эки кинозал: «Maxima» — 292 јерлӱ, «Christi» — 205 јерлӱ;
* «Космос», 1961 јылда ачылган;
* «Юбилейный», 1967 јылда ачылган. 2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 15 кӱнинде реконструкцияга јабылган, 2019 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 5 кӱнинде ойто ачылган;
* «Кузбасскино», 2012 јылда ачылган;
* «Планета кино-1», 2006 јылда ачылган, «Променад-2» деп саду ӧдӧр јерде турат;
* «Планета кино-2», 2009 јылда ачылган, «Променад-3» деп саду ӧдӧр јерде турат;
* «Восток», открыт в 2008 јылда ачылгангоду, «Гринвич» деп саду ӧдӧр јерде турат;
* «5D», 2012 јылда ачылган;
* «7D», 2013 јылда ачылган;
* «Зимняя вишня», 2013 јылда ачылган. «Зимняя вишня» деп саду ӧдӧр јерде 2018 јылдыҥ тулаан айыныҥ 25 кӱнинде ӧрт чыккан, тудум бӱдӱмге јоголтылган;
* «Рио Синема», 2018 јылда ачылгангоду, «Рио» деп саду ӧдӧр јерде турат.

== Кереестер ==
=== Парктар ла скверлер ===
* Карагайлу агаш аразы. Том сууныҥ оҥ јарадында Рудничный аймактыҥ јеринде карагайларлу арал. 1970-чи јылдарда ''Јеҥӱниҥ паркы'' деп адалган, је ады артпаган. Карагайлу аралда беш бӱдӱм аҥычактар ла тогус бӱдӱм ӧзӱмдер Кӧмӱр областьтыҥ Кызыл бичигине кирген. Онойдо ок мында тийиҥ, бӧрӱк, јоонмойын, сарас, койон јӱрет.
* Кайыҥдарлу агаш аразы. Два парка и лесной массив в каланыҥ Кировский аймагында эки парк ла агаш аразы «Берёзовая роща» деп адалат. Кала тудулгалакта мында ӧскӧн кайыҥдарлу агаш аразы парк эдип јазалган.
* Кайкамчыктыҥ паркы (). Каланыҥ ортозында турат, эски ады «Горсад». Амыралтаныҥ паркында аттракцион, концертный площадкалар, кафе ле о.ӧ.
* Сквер «Орбита». Јаан эмес сквер каланыҥ ортозында јадат, «Орбита» деп радиотелевизионный тӧс јерди айландыра. Кезикте мында јӱзӱн-јӱӱр митингтер ле манифестациялар болот.
* Георгий Константинович Жуковтыҥ адыла адалган Јеҥӱниҥ паркы. Парк в Центральном районе города на левом берегу реки Искитим (Томныҥ кош суузы) сууныҥ сол јарадында каланыҥ ортозында турат. Паркта советский военный техниканыҥ экспозициязы 1950—1980 јылдардаҥ ала турат.
* «Антошка» деп парк. Искитим сууныҥ сол јарадында каланыҥ ортозында турат. Паркта јерлик суугуштар кӧп, олор Искитим сууда јылды айландыра јӱрет. 2014—2015 јылдардыҥ кыжында суугуштардыҥ тоозы 1200 болгон.
* Вера Волошинаныҥ паркы. Парк каланыҥ ортозында. База бир ады «Комсомольский парк».
* Кузбасский парк. Парк каланыҥ Ленинский аймагында.
* Агаш аразыныҥ чӧрчӧги. Парк Лесная Поляна деп кала-спутникте.
* Василий Дмитриевич Фёдоровтыҥ скверы. Сквер каланыҥ ортозында, јанында областной библиотека.
* Площадь Волковтыҥ тепсеҥи. Сквер каланыҥ ортозында, јанында Кузбасский государственный технический университет|КузГТУ]], удура областной библиотека.
* Ангелдердиҥ паркы. Сквер каланыҥ ортозында. Кӱйӱп калган «Зимняя вишня» деп саду ӧткӱрер јердиҥ ордында.

=== Газеттер ле журналдар ===
СМИ-ниҥ рейтингинде  Россияныҥ 75 јаан калаларыныҥ ортозында  Кӧмӱр 44-чи јерде (неделе сайын чыгар  общественно-политический печатный СМИ-ниҥ (378 650 экземпляр) тиражтары аайынча),  «доступность негосударственных СМИ» — 44-чи јерде. Лидерлердиҥ ортодо бизнес керегинде федерал журнал «СТАНДАРТ КАЧЕСТВА» темдектелет (2005 јылдаҥ ала).

== Спорт ==


285 муҥнаҥ артык кижи Кӧмӱр калада физкультура ла спортто туружат, каланыҥ кажы ла экинчи кижизи.
Јылдыҥ ла калада муҥнаҥ артык маргаан ӧткӱрилет, ол тоодо:
20-неҥ артык всероссийский маргаандар;
25-теҥ артык  маргаандар Сибирский федеральный округтыҥ;
65-теҥ артык областной маргааандар;
690-наҥ артык каланыҥ ла аймактыҥ маргаандары.

Маргаандарда 90 муҥнаҥ артык улус туружат.
Калада спорттыҥ 81 бӱдӱми, ол тоодо 21 бӱдӱм олимпий программала.
Кӧмӱрде спорттыҥ бӱдӱмдериле 54 федерация иштейт. Спортинвентарьдыҥ 40 пункты иштейт, 5 стадиондо тӧлӧп тудунар, 30 клубта тӧлӧбӧй тудунар инвентарь.

Кӧмӱр калада :
* Губернский универсальный спортивный комплекс «Лазурный». 2021 јылдыҥ куран айыныҥ 25 кӱнинде реконструкцияныҥ кийнинеҥ ачылган;
* Легкоатлетический манеж;
* Спортивный стадион «Химик» — ачык стадион; 
* Спорттыҥ губернский тӧс јери, бого јабык тош арена кирет, искусственный тошту;
* «Шахтёр» деп стадион;
* «Кемерово» деп тош арена;
*  «Арена» деп спорткомплекс;
* Кӧмӱр калада  мячту хоккей тыҥ. Башка-башка уровеньдӱ маргаандар ӧдӧт. 2007 јылда мячту хокейле телекейлик чемпионат болгон;
* «Кузбасс» деп спорттыҥ тӧс јери — Россияда Уралдаҥ ары ӱсти јабык јаан спортивный комплекстердиҥ бирӱзи;
* «Кузбасс» деп ''Тош ӧргӧӧ'' ичине 6000/10000 кижи бадар (2021 ачылган);
* Волейбольный комплекс «Кузбасс арена», 6000/10000 кӧрӧӧчи бадар (2021/22 јылдарда тудулып ачылган).
 
Спортивный тӧс јерде 11 спортивный зал: трибуналарлу универсал спортивный зал 1300 јерлӱ:
* кӱрештиҥ залы;
* бокстыҥ залы;
* художественный гимнастиканыҥ залы;
* хореографияныҥ 3 залы;
* тренажёрный зал;
* общефизический белетештиҥ залы;
* фитнес-зал;
* баштамы белетештиҥ залы.

Калада спортивный клубтар:
* «Кузбасс» (хоккейный клуб)— ''Чемпионат России по хоккею с мячом'';
* «Кузбасс»(волейбольный клуб) — ''Чемпионат России по волейболу среди мужчин'';
* «Кузбасс» деп ӱй улустыҥ футбольный клубы — ''Первенство России по футболу среди женских команд Первого дивизиона зоны «Сибирь».''

== Карындаштык кала ==
*  Шалготарьян, Венгрия. 1979 јылда Шалготарьян калага, кузбасско-венгерский најылыкка учурлай Кӧмӱрде квартал адалган — **Шалготарьян*'. Венгерский ишмекчилерге (Ноград, медье) учурлай Кӧмӱр каланыҥ ортозында Ноградская деп ором адалган.

== Јарлу улузы ==
* [[Леонов, Алексей Архипович|Леонов А.А.]] (30.05.1934) — летчик-космонавт СССР, авиацияныҥ генерал-майоры,  Советский Союзтыҥ эки катап геройы, ачык космоско чыккан баштапкы кижи, Ленинский комсомол ло Государстволык премияныҥ лауреады, «Союз-19» деп космический корабльдыҥ башкараачызы, орбитада корабльдардыҥ стыковказы аайынча советско-американ билим экспериментте турушкан (1975). Технический билимдердиҥ кандидады, СССР-дыҥ јурукчыларыныҥ Биригӱзиниҥ турчызы, *космический пейзажтыҥ* узы. Кӧп тоолу кайралдар алган, ол тоодо орден «За заслуги перед Отечеством» III ле IV степеньдӱ, Ленинниҥ эки ордени, Најылыктыҥ ордены, орден *Красной Звезды*.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery>
Kemerovo3.jpg
Kemerovo4.jpg
Kemerovo5.jpg
Kemerovo2.jpg
Kemerovo6.jpg
Kemerovo raduga.jpg
</gallery>

== Литература ==
* *Балибалов И. А.* «Кемерово. Вчера, сегодня, завтра.» Кемеровское книжное издательство, 1982.
* *Усков И. Ю.'' «Кемерово: рождение города.» Кузбассвузиздат, 2011. 351 с.

## Ајарулар

## Тайантылар