Оҥдой аймак

**Оҥдой аймак** () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 

Администрациялык тӧс јери — Оҥдой јурт.

## Физико-географиялык  темдектери
### Географиязы
Оҥдой аймак Туулу Алтайдыҥ ортозында јадат. Текши јериниҥ кеми 11 744 км². Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Кош-Агаш аймактыҥ јерлери, тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде Кӧксуу-Оозы аймак ла Кан-Оозы аймактыҥ гран-кыйулары. Тундӱк-кӱнбадыш јанында Шабалин аймактыҥ јерлери болзо, тӱндӱктей Чамал аймактыҥ јерлери. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде Улаган аймактыҥ јерлери. 140 кӧл, јаан дегени Кеҥиниҥ кӧли. Кадын, Урсул, Чуй суулар аймактыҥ јериле агат. Аймактыҥ јеринде 140 кӧл бар, јаан ла дегени Кеҥиниҥ кӧли.

### Гидрографиязы

### Климады
Оҥдой аймактыҥ климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,2 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -54 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 02.06/30.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 87, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9.

### Аҥ-куштары
Аймакта аҥдык јерлер кӧп. Туулу Алтайдыҥ тал ортозында јаткан јерлер канча сын-тайгаларла курчаткан Тӧгӧриктиҥ, Кулады-Бажы Ӱч-Эҥмек, Ӱлегемниҥ, Ийнегенниҥ, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ тайгаларында марал, элик, тооргы., какай, айу, айу, бӧрӱ бар.

### Ӧзумдери

### Јери ле јолдоры
Аймактыҥ текши јери 11 744 км², Аймактыҥ јериле Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, идентификационный темдеги Р–256. Чуйдыҥ трагынаҥ Нефтебазада оҥ јаны јаар тӱштӱк-кӱнбадыштӧн Туйакты — Јоло — Кан-Оозы — Кӧксу-Оозы деп регионал учурлу кӧӧлик јол айрылып барат. Чуйдыҥ трагында эки јаан боочы бар: Себи-Бажыныҥ боочызы (1717 м), Чике-Таманныҥ боочызы (.).

## Экологиязы
Алтайда экологияныҥ регионал институды( ) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо Кӧксу-Оозы аймакта — Кадын-Бажында , Оҥдой аймакта — Ийнегенде, Улаган аймакта — Шаблада () болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандар

## Тӱӱкизи
Оҥдой аймак 1924 јылда тӧзӧлгӧн. Аймакка орус улус 19 чактыҥ ортозында келип баштаган, оноҥ ло бери јурт јеезе тыҥыда ӧскӧн. Киприянов деп орус капитан саду ӧткӱрер тура эткен, Хабаров деп кресттӱ алтай кижи мӱргӱйтен тура туткан, Капитан Кокорин дезе миссионерлерге тура јазаган. 1861 јылда јуртта церковно-приходской школ ачылган, Улалу, Шабалин ле оноҥ до ӧскӧ јурттардаҥ кресттӱ алтайлар школго ӱренерге јуулыжып баштаган. 80 јылдарда орус кӧчкӱндердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн. 20-чи чактыҥ бажында Оҥдойдо 126 биле, 800 кире кижиниҥ ӱчинчи бӧлӱги орустар болгон.

## Эл-јон

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
(Минэкономразвития России) мындый болор:
* 2024 јылда — 13,74 муҥ. кижи.
* 2035 јылда — 12,58 муҥ. кижи.

## Ук-калыктары
Аймакта алтай, орус ла оноҥ до ӧскӧ укту улус јуртайт.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр
В районе 30 населённых пунктов в составе 10 сельских поселений.

### Јурт јеезелер

### Јурт јеезеге кирет

## Инфраструктуразы

* Аймактыҥ администрациязы — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 10;
* Толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 4;
* Баштамы школ — 9;
* Балдардыҥ туразы — 18;
* Интернат – 4;
* Доп.обр – 2;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јурттар сайын эмчиликтер — 25;
* Почта — 8;
* Магазин — 32;
* Ашкана — 7;
* Конор тура — 6;
* Кӧӧликтер јепсеер јер — 2;
* АЗС — 8;
* Турбазалар — 10.


## Экономиказы

Мал азыраары (): јылкы мал, уйлар, кой ло эчки, аҥ. Эткомбинаттар: аҥныҥ. јылкыныҥ, уйдыҥ эдинеҥ аш-курсак јазаары, сад ӧскӱрери.
Агашла иштер: стройкага пиломатериалдар. Эмдиги ӧйдӧ аймактыҥ Кеҥи јуртында мӱӱстӱ аҥныҥ ла уйлардыҥ угын јарандырар СПК иштейт, «ак башту јеерен казак» уйлардыҥ угын јарандырып таркадат. Совет ӧйдӧ бу ээлем совхоз болгон, койдордыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрип, 1959 јылда чыҥдый эт ле тӱк алатан «Горно-Алтайская» деп укту койлор ӧскӱреле таркаткан.

## Ӱредӱлик
Школдо "тӧрӧл тил" 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда.
* Оҥдойдыҥ орто ӱредӱлӱ школы.

## Мӱргӱӱр јер
* Оҥдойдо христиан серикпе;
* Себиниҥ боочызында тагыл;
* Чике-Таман боочы, байлу јер;
* Јурттар сайын тагылдар (Кулады, Боочы, Јоло, Кайырлык, Кеҥи, Шибее).

## Кереестер
### Тӱӱкилик
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 14;
* Ийинниҥ кӱри (Цаплинниҥ кӱри).

### Археологиялык
Аймактыҥ јеринде сӱреен кӧп археологиялык кереестер бар. Јоло, Каратӧҥӧш, Кеҥи, Толгойок, Арыкӧл, Короты деген јерлердиҥ јанында *афанасьевский ӧйдиҥ мӧҥкӱсалгыштары* ла *јебрен јурттар* (поселения) табылып, шиҥделген.
Тегерик таш чедендер, тӧрттолукту сӧӧксалгыштар, тудунар кабынар немелер, тойбалкаштаҥ эткен (тӱби сӱӱри,тегерик тӱптӱ, јалбак тӱптӱ), јарангуштар.
«Каракольская культура» ӧйинде туштап турган мӧҥкӱсалгыштар тӧрт толукту болор, таш кайырчактар, ташта кайкамчылу эп-аргала јуралган јӱзӱн-јӱӱр јуруктар. Мындый археологиялык кереестер Карагол,Буландык, Бичиктӱ-Боом јурттарды одоштой бар, онойдо ок Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧк јуртыныҥ јанында бар

* Аймактыҥ јеринде скиф ӧйиниҥ кӧп корумдар ла таш бичиктер бар. Јолоныҥ јурт јеезезиниҥ јеринде, «Кара-Боом» деп скиф ӧйдиҥ стоянказы бар;
* Кыҥыраар јурттаҥ 12 км ыраакта куй таш (Малояломанская пещера), ӧйи — 38,5 муҥ јыл кайра болгон;
* Каракол-Оозы (стоянка) ӧйи — орто палейстоценниҥ јарымы (282—133 муҥ јыл кайра);
* «Кара-Боомныҥ» вариантты — ӱстӱги плейстоценниҥ баштапкы јарымы (120-50 муҥ јыл кайра) болзо, «Карагол-Оозыныҥ» варианты — ӱстӱги палеолит (50-40 муҥ јыл кайра); 
* Башадардыҥ кургандары. «Калбак-ташта» 7 муҥнаҥ артык ташта јуруктар.




### Ар-бӱткендик
* «Ӱч-Эҥмек» — ар-бӱткенниҥ аҥылу коруда турган јери;
* Ӱстӱги ле Алтыгы Туйук кӧлдӧр;
* Ак-Боом. Бу кыр известняктаҥ турат, бир канча куйларлу, ол тоодо *Большая Белобомская пещера*;
* Кӱр-Кечӱ ӧзӧк.

## Јарлу улузы

* Адаров А.О. (15.07.1932—09.06.2005) — ӱлгерчи,бичиичи; А.М. Горькийдиҥ адыла адалган литературный институт (1957). Россия Федерацияныҥ кӱндӱлӱ ишчизи.
* Бедюров Ј. Т. (1907—1961) — ӱлгерчи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы;
* Бедюров Б.Я. (20.03.1947) — ӱлгерчи, бичиичи, публицист;
* Енчинов Н.И. Толуш (1908—1965) — политик, ӱредӱчи;
* Енчинов Ч.И. (1914—1987) — бичиичи, ӱлгерчи;
* Ередеев А.Ј. (1937—2008) — ӱлгерчи, бичиичи;
* Каташ С.С. (1925—2003) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессор;
* Кыдыев Ю.М. Јоргой (1933—19..) — ӱредӱчи, Ӱлгерчи, бичиичи;
* Кулјын А. (1865—1930) — политик, аргачы-укту мал ӧскӱреечи, меценат, кӧгӧл маймандардыҥ јайзаҥы;
* Кӧзӧрӧков А.М. (1978—20..) – кайчы, јарлык, кӱӱчӱмдеечи, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады ;
* Марков Ш. (1889—1978) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојынчы, јарлык, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы ;
* Малчиев К.Ф. – артист-бијечи,хореограф-ӱредӱчи;
* Палкин Э.М. (1934—1991) — ӱлгерчи, бичиичи;
* Пекпеев, Сергей Тимурович (04.09.1956 — 2012) – политик, финансист, дипломат;
* Саруева А.Ф. (1914—1980) — ӱлгерчи;
* Суркашев Б.К. (16.11.1939—2010) — ӱлгерчи, врач;
* Тыбыкова А.Т. (1935—2020) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессор;
* Укачин Б.У (1936—2003) — бичиичи, ӱлгерчи;
* Чачияков Т.А. (15.07.1923—04.1998) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојыҥчы;
* Шатинов Ш.П. (05.09.1938—11.11.2009) — ӱлгерчи, бичиичи, критик;
* Этенов С.К. (1926-19..) — алтай кӱӱ чӱмдеечи, кожоҥчы, албаты ойноткыларла јаан јайалталу инструменталист, алтай кожоҥдордыҥ авторы;
* Ялбакова Е.Ч. (Карагыс Ялбакова) (09.07.1946) — алтай артист, кожоҥчы  РСФСР-дыҥ нерелӱ артисти. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи (2016).


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Файл:Калбак-Таш. Изображения животных.jpg|Калбак-Таш, Јурукта тындулар
Файл:Святилище Калбак-Таш.jpg| Байлу Калбак-Таш
Файл:Алтарь Калбак-Таш.jpg|Алтарь Калбак-Таш
Файл:Калбак-Таш петроглифы.jpg|Калбак-Ташта јурамалдар
Файл:Калбак-Таш. Колесница.jpg|Калбак-Таш, Абра
Файл:Chuysky Trakt in Ongudaysky District.jpg |Оҥдой аймак, Чуйдыҥ трагы
Файл:Туюкские-озёра-верхнее-озеро.JPG | Ӱстӱги Туйук кӧл
Файл:Исток реки Туюк, Семинский хребет, Алтай.JPG | Ӱстӱги Туйук кӧлдиҥ алдында ӧзӧк. Туйук сууныҥ бажы


## Ајарулар

## Тайантылар

* Окылу сайт «Оҥдой аймак»
* Республика Алтай