Аскат

**Аскат** () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Аскат .

Аскыт, аткыс .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Кадынныҥ сол јарадында, Аскат ла Кадын суулар бириккенинде турат. Кырлар кају, каскак, јолдоры кызык ла кату. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 441 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јайы кыска, кыжы узун, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ чик јок јылу.
Мында кышкыда чаган айда орто температура −16 °С, тыҥ салкындар бийик, ичпек кырлардыҥ ортозында болбойт.
Јайгыда изӱлер +35 °С кӧдӱрилбейт, кей серӱӱн ле чыкту болот. Маала ажы ла јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы дезе Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра Иолгоныҥ сындары агашка бӱркеткен турат. Карагай, мӧш, јойгон, кайыҥ, чиби, беле, эргиш агаштар ӧзӧт. Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 12 ором: Кӱмӱш кош ором, Ырагында, Дементий Шутовтыҥ, Кузьма Басаргинниҥ, Агашту, Одорлу, Менжеликтӱ, Амыр-энчӱниҥ, Кӧлдӱ, Меесте, Сарона.
Чамалдыҥ трагына чыгара барарга, Кадын сууны бетон кӱрле кечер керек.
Бу кӧӧликтер кечер јаан кӱр 2003 јылда тудулган, ого коштой јойу кечетен кӱр болгон, је 2014 јылда Кадын ажынып, бу курди оодо согуп салган. Автобустар Чамалдыҥ трагыла јӱрӱжип, бу јаан кӱрдиј јанына токтойдылар. Аскаттаҥ ала асфальт јол Кадынныҥ агыны ӧрӧ јараттай Онос ло Айулу јурттарга јетире барат. Сууныҥ агыны тӧмӧн тегин грунт јол Чаҥкыр кӧлдӧргӧ јетире барат, јойу, эмезе таҥынаҥ транспортту јӱрер аргалу.

## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Аскат јурт Чамал аймакка кирген.

Ада Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бажында Киевский областьтыҥ Бориспольский детдомы Ойрот автоном областька эвакуацияга келген. 1941 јылдыҥ ӱлӱрген-кӱчӱрген айларында эвакуацияга келген балдарды Чамал аймакта удурумга туристтердиҥ базазына јатыргандар. 1942 јылдыҥ бажында олорды Ойрот облисполкомныҥ Аскат јурттагы детдомына кӧчӱргендер. Ол туштагы јурттыҥ улузы ончого јуук ӧскӱс балдардыҥ туразыныҥ персоналы болуп иштеген.

Эмдиги ӧйдӧ Аскат јурт художественный тӧс јериле, эмезе Чамал аймактыҥ «устардыҥ калазыла» () текши јарлу. Аскатта кӧп тоолу галереялар («Бай-Терек», «Выставка семьи Головань», «Стрела Сартакпая», «Этногалерея Каури» ла о.ӧ.) бар, мында јербойыныҥ јурукчыларыныҥ иштери, керамист-устардыҥ эдимдери: картиналар, јарангуштар (), кӱӱлик ойноткылар (), сувенирлер ле о.ӧ. Јуртта толо творческий интеллигенция: јурукчылар, ӱлгерчилер, бичиичилер (художники, поэты, писатели).

## Эл-јон

## Ук-калыктары
Алтайлар ла орустар јуртайт.Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 121 кижи болгон, олордыҥ 87 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы

* баштамы школ;
* библиотека;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* «Устардыҥ калазы» ();
* Галереялар: «Бай-Терек», «Головань билениҥ кӧрӱзи», «Сартакпайдыҥ согоны», «Этногалерея Јыламаш ()»;
* магазин;
* почта;
* стадион.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
* Ада-тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (550). (Кӧлдӱ ором, 20)

### Археологиялык
* Јебрен корумдар (374,377);
* Јебрен јурт (поселение) (375,376,378).

### Ар-бӱткендик
* Байлу туу;
* Тоҥбок суу (456).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

## Јарлу улузы
* Суразаков Б. В. (02.03.1950) — алтай јурукчы, альпинист, 1977 јылда Новоалтайскта художественный училище божоткон, оныҥ јуруктары кӧп тоолу кӧрӱлерде туружып, кезиги Том-Тураныҥ, Новосибирскте Н. К. Рерихтиҥ музеи ле краевед музейде, ого коштой таҥынаҥ улустыҥ коллекцияларында бар. Аскатта јуртайт.
* Торбоков В. С. (17.05.1956) — јурукчы, ӱредӱчи, Новоалтайский художественный училищеде (1973—1979) ӱренген, Москвада В. И. Суриковтыҥ адыла адалган художественный институтта (1982—1988), Аскат јуртта балдардыҥ јуранар студиязын башкарат;

## Ајарулар

## Тайантылар