open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schlacht bei Hattin

D **Schlacht bi Hattin** (mänggisch au *Hattyn*, *Huttin*, *Hittin* oder *Hittim*) am 4. Juli 1187 isch die grössti milidäärischi Niiderlaag vo de Chrüzfaarer gsi. As Folg si groossi Däil vo dr Outremer an d Muslim verlore gange, drunder s Köönigriich Jerusalem.

S Schlachtfäld het sich zwüsche Akkon und em See Genezareth befunde, südlig vo de böide Hügelspitz, wo men e d Hörner vo Hattin gsäit het. Mä cha vo dört us dr See Genezareth gsee.

Nume wenigi Ritter häi us dr Falle, wo dr Saladin de Chrüzfaarer gstellt het, chönne usbräche. Dr Köönig Guido und dr Groossmäister vo de Tämpler, dr Gérard de Ridefort, si gfangegnoo worde. Alli Ordensritter, wo überläbt häi, het dr Saladin lo umbringe. 

Wil d Christe fast alli Ritter us de Festige abzooge häi, isch d Erooberig groose Däil vom Häilige Land für e Saladin liicht gsi. D Schlacht bi Hattin isch dr Aafang vom Ändi vo dr Chrüzritterherschaft im Häilige Land gsi.

## Litratuur
* Peter Herde: *Die Kämpfe bei den Hörnern von Hittin und der Untergang des Kreuzritterheeres (3. und 4. Juli 1187). Eine historisch-topographische Untersuchung.* In: *Römische Quartalschrift.* Band 66, 1966, S. 1–51.
* Martin Hoch: *Hattin, Battle of (1187)*. In: Alan V. Murray (Hrsg.): *The Crusades. An Encyclopedia*. 4 Bänd. ABC-CLIO, Santa Barbara 2006, S. 559–561.
* Benjamin Z. Kedar (Hrsg.): *The Horns of Hattin*. Jerusalem, London 1992.
* Christopher Tyerman: *God´s war. A new history of the crusades*. Penguin, London u.&nbsp;a. 2007, S. 366ff.
* Hans Eberhard Mayer: * Geschichte der Kreuzzüge*. 10. Uflaag, Kohlhammer, Stuttgart 2005, S. 165-168, ISBN 3-17-018679-5 (= *Kohlhammer-Urban-Taschenbücher*, Band 86).

## Weblingg

* Quellenuszuug in ere änglische Übersetzig über d Schlacht bi Hattin uf fordham.edu
* De Re Militari: The Society for Medieval Military History auf deremilitari.org (änglisch)

## Fuessnootee
Caesarea

**Caesarea** (au *Caesaria*, griechisch  *Kaisareia*) stoot für:

antiki Stedt:
* Caesarea Cappadociae in dr chläiasiatische Landschaft Kappadokie, hüte Kayseri
* Caesarea in Cilicia (au *Caesarea ad Anazarbum*) in Kilikie, bim hütige Dilekkaya (Kozan) in dr Browinz Adana
* Caesarea Germanice (au *Helge*) in Bithynie, bim hütige Tahtalı (Bursa) im Kräis Nilüfer, Browinz Bursa in dr Türkei
* Caesarea Philippi (au *Paneas*) am Hermongebirg in Palestina, hüte Banyas
* Caesarea Maritima an dr Küste vo Palestina, grad süüdlig vom hütige Keisarija 
* Caesarea Mauretaniae (s punische *Iol*) in Mauretania Caesariensis, bim hütige Cherchell in Algerie 
* Antiochia Caesarea in Pisidie, bim hütige Yalvaç (Isparta) in dr Türkei
* Arca Caesarea (au *Caesarea ad Libanum*), hüte Arqa im Libanon
* Eitha Caesarea in Arabia Petraea, öbbe 10 km nördlig vo Shahba in Sürie
* Caesarea Insula vor dr gallische Küste, hüte Jersey im Ermelkanal

Titularbistümer:
* Caesarea in Bithynia, e Titularbistum vo dr Latiinische Chille
* Caesarea in Cappadocia, e Titularbistum vo dr Latiinische Chille
* Caesarea in Cappadocia degli Armeni, e Titularbistum vo dr Armenisch-katholische Chille
* Caesarea in Cappadocia dei Greco-Melkiti, e Titularbistum vo dr Melkitische Griechisch-katholische Chille
* Caesarea in Mauretania, e Titularbistum vo dr Latiinische Chille
* Caesarea in Numidia, e Titularbistum vo dr Latiinische Chille
* Caesarea in Palaestina, e Titularbistum vo dr Latiinische Chille
* Caesarea in Palaestina dei Greco-Melkiti, e Titularbistum vo dr Melkitische Griechisch-katholische Chille
* Caesarea in Thessalia, e Titularbistum vo dr Latiinische Chille

Usserdäm:
* Keisarija, Stadt in Israel nördlig vom antike Caesarea Maritima
* zur Zit vo de Chrüzfaarte dr Naame vo Schaizar in Sürie
* dr Naame vo Kaisheim bzw. vom Kloster Kaisheim in latiinische Schrifte us em Middelalter und dr Neuzeit
* e bsundrigi Äihäit vom israelische Mossad zum s Olympia-Attentat vo 1972 z vergälte
* e Gattig us dr Pflanzefamilie vo de Vivianiaceae
Caesarea (Israel)

**Keisarija** oder **Caesarea** ( *Keisarija*; ; ) isch e Stadt in Israel. Si lit am Middelmeer in dr Middi zwüsche Tel Aviv und Haifa und nördlig vo dr antike Stadt Caesarea Maritima.

Si het öbbe 4500 Iiwohner und wird as dr äinzig Ort in Israel von ere brivaate Organisazioon, dr *Caesarea Development Corporation* verwaltet.

Die ersti jüüdischi Siidlig im Gebiet vo Caesarea isch s Kibbuz Sdot Jam gsi, wo 1940 gründet worde isch.

Noch dr Gründig vom Staat Israel im Joor 1948 isch e modärni Stadt entstande. E Hufe vo de Iiwooner vom Ort, wo us nooble Willeviertel bestoot, ghööre zur oobere Bevölkerigsschicht; do het z.&nbsp;B. dr früener israelisch Staatsbresidänt Ezer Weizmann e Huus ghaa. In dr Nööchi vo dr Stadt isch e Golfblatz, wo lang dr äinzig in Israel gsi isch. S antike Theater vo Caesarea isch widerufbaut worde und wird hüte für Muusig- und Theateruffüerige vor dr Kulisse vom Middelmeer brucht.

## Fuessnoote
Küssnacht (Begriffsklärung)

**Küssnacht** chann folgendes bedüte:
* Küssnacht SZ, en Ortstail vo de glichnamige Gmaind im Kanton Schwyz, Schwiz
* Bezirk Küssnacht, en Bezirk im Kanton Schwyz, Schwiz

**Lueg au:**
* Küsnacht ZH, e politeschi Gmaind im Kanton Züri, Schwiz
** Kantonsschule Küsnacht, s früenerig Leererseminar vom Kanton Züri und hüt es Gimnaasium
* Küßnach oder Küssnach, en Ortstail vo de bade-würtebärgische Gmaind Küssaberg im Landchrais Waldshuet, Dütschland
** Orchideenwiese Küssnacht, es Naturschutzgebiet bim obe gnännte bade-würtebärgische Ort Küssnach
Max Lütolf

Dr **Max Oskar Lütolf** (au *Lütolf-Hunkeler*; * 1. Dezämber 1934 z Autishofe; † 23. Novämber 2015) isch e Schwyzer Musikwisseschaftler gsii. 

Dr Lütolf het anne 1967 promoviert un sich 1976 an dr Universitet Züri habilitiert. Vu 1977 bis zue syre Emeritierig anne 2000 isch der derno Profässer am Musikwisseschaftlige Inschtitut vu dr Universitet Züri gsii, glychzytig mit em Ernst Lichtenhahn. Syter anne 1984 isch er au stellverdrättende Vorsitzer vum Inschtitut fir himnologischi un musikethnologischi Studie z Köln gsii. Im Johr 1973 isch er mit dr *Dent Medal* uuszaichnet wore un 1986 het er dr Ehredokterwird vum Päpschtlige Inschtitut fir Chilchemusik iberchuu. 1992 isch er in d Academia Europaea ufgnuu wore.

Är isch ghyrote gsii mit dr Sylvia Hunkeler.

## Literatur
* Bernhard Hangartner, Urs Fischer (Hrsg.): *Max Lütolf zum 60. Geburtstag: Festschrift.* Wiese, Basel 1994.

## Fueßnote


## Weblink
Alija

Dr Begriff ***Alija*** (hebräisch עלייה, wörtlig „Ufstiig“; Plural *Alijot*) stammt us dr Bible und bezäichnet im Juudedum sit em babylonische Exil (586–539 v. d. Z.), wenn Juude as Äinzelni oder in Grubbe in s Globte Land zruggönge. Die, wo *Alija* mache, häisse uf Hebräisch *Olim* (Singular: fem. *Olah*, mask. *Oleh*).

Sit ass dr politisch Zionismus im 19. Joorhundert ufchoo isch, bedütet dr Begriff allgemäin „jüüdischi Iiwanderig“ uf Palestina, bzw. sit 1948 uf Israel.

Iiwanderigswälle si im Allgemäine dur Juudeverfolgige usglööst worde. Aber die mäiste Verfolgte häi s vorzooge, in dr Nööchi vo iirer Gastkultur z bliibe — bis in s 20. Joorhundert isch d Räis ins Globte Land nämlig beschweerlig und vilmol au gföörlig gsi, und wenn d Olim emol aachoo si, häi si uusegfunde, dass es hüfig kä Aarbed für sä gee het und s Lääbe im Land hert gsi isch. Bis sich im spoote 19. Joorhundert dr modärn *[[Jischuw]]* het afo bilde, si d Juude in Palestina vilmol vollkomme abhängig gsi vo Spände us em Usland.

## D Alijot vor dr Staatsgründig
* 1882–1903: Erste Alija, 20'000 bis 30'000 Iiwanderer us Ostöiropa, Russland, Rumänie und em Jemen.
* 1904–1914: Zwäiti Alija, 35'000 bis 40'000 Iiwanderer, vor allem us Russland und Poole
* 1919–1923: Dritti Alija, 35'000 Iiwanderer, vor allem us Russland, aber au us Rumänie
* 1924–1931: Vierti Alija, 80'000 Iiwanderer, vor allem us Poole und dr Sowjetunion
* 1932–1938: Fümfti Alija, 200'000 Iiwanderer vor allem us Nazi-Dütschland
* 1932–1948: Alija Bet, Duusigi vo illegaale Iiwanderer us Öiropa

## D Alijot noch dr Staatsgründig
* 1948–1951: öbbe 690'000 Iiwanderer us Egüpte, Irak, Jemen, Poole und Rumänie
* 1955–1957: öbbe 100'000 Iiwanderer us Marokko, Algerie, Tunesie und Libye
* 1969–1975: öbbe 100'000 Iiwanderer us dr UdSSR
* 1984–1985: öbbe 10'000 ethiopischi Juude in dr Operation Moses 
* 1989–1995: öbbe 600'000 Iiwanderer us dr UdSSR bzw. der GUS
* 1991: öbbe 15'000 ethiopischi Juude in dr Operation Salomon
* 2012: öbbe 8'000 ethiopischi Juude in dr Operazioon Duubeflüügel

## Litratuur
* Gur Alroey: *Alija*, in: Dan Diner (Hrsg.): *Enzyklopädie jüdischer Geschichte und Kultur* (EJGK). Band 1, Metzler, Stuttgart/Weimar 2011, S. 36–39

* Lothar Mertens: *Alija. Die Emigration der Juden aus der UdSSR/GUS.* 1993, ISBN 3-8196-0122-8.
* Julian Grzesik: *Alija nach der Zerstreung Israels. Bibel und Fakten.* Drei Bänd, Lublin 1989.
* Alex Bein: *Die Judenfrage. Biographie eines Weltproblems*, zwei Bänd, Deutsche Verlagsanstalt, Stuttgart 1980, ISBN 3-421-01963-0.

*Jay und Meridel Rawlings: *Alija. Rückkehr ins gelobte Land.* Schulte + Gerth Aßlar, 1984, ISBN 3-87739-551-1.

## Weblingg

* Artikel über die Operation "Schwingen der Taube" auf Israelnetz.com

## Fuessnoote
Petachja aus Regensburg

Dr **Petachja us Räägensburg** (* z Prag 12. Joorhundert; *Petachia vo Räägensburg*, *Petachja ben Jacob us Räägensburg*) isch e jüüdische Räisende im Mittelalter gsi.

Er isch vo Räägensburg uf Prag züüglet, und het vor 1187 e Räis über Pole, Kiew, d Krim (won er vo de Karäer dört wärtvolli Noochrichde häimbrocht het), witer über Armenie, Mossul, Sura, Pumbedita und Bagdad in s persische Susa gmacht. Uf em Wäg zrug isch er über Palestina und Griechland gräist.

Er het sich vor allem für s jüüdische Lääbe und die jüüdische Häiligegräber intressiert. Wider dehäi häi meereri Autore, under iine dr Jehuda ben Samuel, uf dr Grundlaag vo de Notize, wo dr Petachja gmacht het, uf Hebräisch dr Räisebricht *Sibbuv* (Umkräisig) verfasst. Er isch 1595 zum erste Mol z Prag druckt worde und isch no witeri 24 Mol ufgläit worde. Dr Bricht isch in meereri Sprooche übersetzt worde, zum Bischbil isch 1905 e hebräisch-dütschi Usgoob erschiine.

## Usgoobe

* *Sibbuv* (Umkräisig). Prag 1595.
* *Travels of Petachia of Ratisbon*. Mit ere Übersetzig uf Änglisch vom A. Benisch. Trubner, London 1856, online.
* Lazar Grünhut (Hg.): *Die Rundreise des Rabbii Petachja aus Regensburg*. Frankfurt 1904/1905.

## Litratuur
* Stefan Schreiner (Hg.): *[[Benjamin von Tudela]], Petachja von Regensburg: Jüdische Reisen im Mittelalter.* Sammlung Dieterich, Leipzig 1991, ISBN 3735001408.
* Annelies Kuyt: *Die Welt aus sefardischer und ashkenazischer Sicht: Die mittelalterlichen hebräischen Reiseberichte des Benjamin von Tudela und des Petachja von Regensburg.* In: Xenja von Ertzdorff-Kupffer (Hg.): *Erkundung und Beschreibung der Welt.* Amsterdam 2003, ISBN 9789042010048, S. 211-231.
* Elkan Nathan Adler: *Jewish Travellers. A Treasury of Travelogues from 9 Centuries.* London 1930, New York 1966.
* 

## Weblingg

*
Jechiel ben Josef

Dr **Jechiel ben Josef vo Bariis** (* am Ändi vom 12. Joorhundert z Meaux; † um 1286 in Palestina) isch e Rabbiner, Talmudist und Tosafist us Nordfrankriich gsi.

## Lääbe
Dr Jechiel ben Josef isch e Schüeler vom Rabbi Juda ben Isaak Messer Leon gsi und si Noochfolger as *[[Rosch-Jeschiwa|Rosch Jeschiva]]* vo Bariis. Er het e hufe *[[Tosafot]]* gschriibe. Bekannt isch er as Gegner vom Nikolaus Donin bi dr Bariiser Talmuddisputazioon vom Joor 1240 worde, wo zur erste groosse Verbrennig vom Talmud gfüert het. Er isch aber witer dr Läiter vo dr Bariiser Schuel bliibe, bis er um 1260 mit eme Däil vo sine Aahänger uf Israel usgwanderet isch und sich z Akko niidergloo het. Dört het er d Talmudschuel *Midrasch ha-Gadol de-Paris* gründet und isch in de spöötere 1260er Joor gstorbe.

Es git aber au sonigi, wo sääge, ass er nie *[[Alija]]* gmacht häig und bis an sis Lääbensänd z Bariis gläbt häig.

## Weblingg
* Israel Moses Ta-Shma: «Jehiel ben Joseph of Paris». In: *Encyclopaedia Judaica*. 2. Uflaag. Band 11, Detroit/Nöi York u. a. 2007, ISBN 978-0-02-865939-8, S. 103 (änglisch).

## Fuessnoote
Obadiah da Bertinoro

Dr **Obadiah da Bertinoro** (*Rabbi Obadiah vo Bertinori,* *Obadja ben Abraham da Bertinoro;* * öbbe 1465 z Bertinoro (Forlì); † öbbe 1515 z Jerusalem) isch en italiänische Talmudist gsi.

## Lääbe und Wärk
Dr Rabbi Obadiah isch z Bertinoro Rabbiner gsi. 1486 het er über Egüpte *[[Alija]]* gmacht und het sich 1488 z Jerusalem niidergloo. Er het e Kommentar zur Mischna (us Raschi und Maimonides) verfasst, wo in fast alle Mischna-Usgoobe abdruckt isch.

Uf em Wääg in s Globte Land het er Bricht über d Verfassig vo de Juude verfasst, wo mit iirer Objektiwidäät von ere groosse historische Bedütig für d Forscher vom östlige Juudedum si. Er beschribt, wie under de Mameluke die jüüdische Gmäinde verarmt si und immer mee vo iire Mitgliider dr Glaube vo iire Väter verloo häi. Er het au über d Karäer z Alexandria gschriibe und sä globt für Tugende, wo d Rabbinite iine vilmol abgsproche häi, und über d Samaritaner z Egüpte. 

Dr Obadiah het d Jerusalemer Gmäind, wo die Gmäindieltere korrupt gsi si, nöi organisiert. Für d Flüchtling, wo 1492 us Spanie gflüchdet si, het er e Jeschiva ufdoo.

## Weblingg
* Louis Ginzberg: «Bertinoro, Obadiah (Yareh) b. Abraham». In: Isidore Singer (Hrsg.): *Jewish Encyclopedia*. Funk and Wagnalls, Nöi York 1901–1906 (änglisch).
Rheinbrücke Rüdlingen

D **Rhybrugg Rüèdlingè** isch è Strǒssèbrugg, wo zwǜschè Rüèdlingè un Flaach dè Hochrhy sowiè d Gränz zwǜschè dè unterè Deil vum Kanton Schaffiusè un èm Kanton Züri übberschpannt. D Brugg isch für zwei Faarschtreifè un ei sitlichs Trottoir uusglait.

È Fäärvobindig bi Rüèdlingè hèt woll schu im Johr 1417 exischtyrt. Zu dè Vobesserig vo dè Strõssèvobindigè zwǜschè Flaach un èm Rafzerfäld hèn im Johr 1870 diè Kantön Züri un Schaffuusè èn Vodraag übber dè Bau von èrè der Rhybrugg gschlossè. Drei Virtel vo dè Baukoschtè in èrè Höchi vo 126'000 Frankè hèt dè Kanton Züri gschprochè.

S 121&nbsp;Meter lange Bauwärch isch i dè Johr 1871–73 baut worrè. Als Unterbautè sin nebbè dè Widderlager drei gmauèrti Flusspfyler 7 bis 8&nbsp;Meter hoch, 1,5 bis 1,9&nbsp;Meter dick un 4,5&nbsp;Meter breit ybaut worrè. Si sin uff dè Fels druff baut worrè. Dè Übberbau vo dè Balchèbrugg hèt vir Öffnigè mit Stützwittènè vo 27,2&nbsp;Meter bi dè Endfälder un 33,3&nbsp;Metern bi dè Innèfälder. Er hèt èn Wannèquerschnitt, wo uss zwei übber dè Faarbaan, sitlich aagordnetü iisernè Gitterdräger bschtandè hèt, wo 2,4&nbsp;Meter hoch gsi si sin un unterènand èn lichtè Abschtand vo 4,4&nbsp;Meter gha hèn. D Faarbaan isch mit 10&nbsp;Zentimeter dickè Holzdillè gmacht gsi .

Im Johr 1929 isch dè Uusduusch vom Übberbau draa chò. D Gitterdräger sin durch zwei stäälerni, gnièteti, 2,25&nbsp;Meter hochi Vollwanddräger ersetzt worrè, wo èn lichtè Abschtand uff 5,6&nbsp;Meter bzw. Achsabschtand uff 6,0&nbsp;Meter vogrösserèt worrè isch. Selli Änderig hèt è 4,5&nbsp;Meter breiti Faarbaan un èn zuèsätzlichs Trottoir möglich gmacht. Als statischs Sischteem isch èn Durchlaufdräger aagwendet worrè. D 20 Zentimeter dicki Faarbaanblattè isch als Staalvobundquerschnitt uusbildet worrè. D Pfyler un Widderlager sin entschprèchend umbaut un voschtärkt worrè. D Baukoschtè hèn  225'000&nbsp;SFr bedrait. Am 10.&nbsp;Januar 1930 isch d Vokeersübbergaab gsi. 

Zwanzig Johr spôter hèt è Inschtandsetzig für 225'000&nbsp;SFr stattgfundè, mit èrè nòmolligè Vobreiterig vo dè Brugg, reschpektyv vo dè Faarbaan uff 5,4&nbsp;Meter. A dè weschtlichè Hauptdräger sin Konsolè montyrt worrè, wo nõch ussè voschobbeni Trottoir drait hèn. I dè Johr 1987/88 isch denn für 1,348&nbsp;Millionè&nbsp;SFr d Faarbaanblattè vo 1929 uusduuscht worrè un d Staalkonschtruktion sanyrt worrè.

## Literadur
* Hans Rudolf Stierli, Erwin Stucki, Paul Wüst: * Vor dem Bau der N4: Die Rheinübergänge zwischen Stein am Rhein und Eglisau*. I dè:*Rheinbrücke N4*, Hrsg. Nationalstrõssèbüro vum Kanton Schaffuusè, Meier Volaag Schaffuusè 1995, ISBN 3-85801-112-6

## Weblinggs

* Inventar vo dè historischè Vokeerswäg vo dè Schwiz, ZH 900, Stand Februar 2002 / do (PDF-Datei; 258 kB)

## Einzelnǒchwys
Mameluken

D **Mamluke** (DMG Mamlūke) oder **Ghilman** (DMG Ġilmān) si in e hufe islamische Herrschaftsgebiet Milidäärsklave vo zentralasiatischer oder ostöiropäischer Härkumft gsi, d.&nbsp;h. mäistens Türke oder Kaukasier. Under de Abbasidekalife si si e Machtfaktor worde, und häi iiri dominierendi Stellig as Generääl und Königsmacher vom 9. Joorhundert immer wider emol usgnützt, zum äigeni Dünastie und Riich z gründe. 

## Groossi Mamelukeriich
Die bäide bedütendste vo dene Riich si s Sultanat vo Delhi gsi, wo vo 1206 bis 1526 über Indie gherscht het, und s Riich vo de Bahri- und Burdschi-Mamluke z Egüpte. S egüptische Mamelukeriich het vo 1250 bis 1517 bestande. Es isch vo de Osmane underworfe worde, aber d Mamluke dört si no bis zu iirer Niiderlaag gegen e Napoleon in dr Schlacht bi de Püramiide (1798) die lokali Herscherelite bliibe und erst 1811 vom Muhammad Ali Pascha ändgültig entmachdet worde.

## Litratuur
* Ulrich Haarmann: *Das Herrschaftssystem der Mamluken*, in: Halm / Haarmann (Hrsg.): *Geschichte der arabischen Welt*. Beck, Münche 2004, ISBN 3-406-47486-1
* Lothar Rathmann (Hrsg.): *Geschichte der Araber – Von den Anfängen bis zur Gegenwart*, Band 2: Karam Khella: *Die Araber im Kampf gegen osmanische Despotie und europäische Kolonialeroberung*. Akademie-Verlag, Berlin 1975; 4. Auflage, Nikol, Hamburg ISBN 978-3-937872-62-9.
* Albrecht Fuess: *Verbranntes Ufer: Auswirkungen mamlukischer Seepolitik auf Beirut und die syro-palästinensische Küste (1250–1517)*. Brill, Leiden 2001, ISBN 90-04-12108-0 (= *Islamic History and Civilization*, Vol. 39).
* Abdarrahman Al-Gabarti: *Bonaparte in Ägypten. Aus der Chronik des Abdarrahman Al-Gabarti (1754–1829)*. Übersetzt vom Arnold Hottinger. Artemis, Züüri 1983, ISBN 3-7608-4532-0 (= *Bibliothek des Morgenlandes*, Band 21).
* Jörg-Ronald Keßler: *Die Welt der Mamluken – Ägypten im späten Mittelalter 1250–1517*, Schwarz, Berlin 2004, ISBN 3-87997-319-9 (= *Islamkundliche Untersuchungen*).
* Stephan Conermann, Anja Pistor-Hatam (Hrsg.): *Die Mamluken. Studien zu ihrer Geschichte und Kultur.* Zum Gedenken an Ulrich Haarmann (1942–1999). EB-Verlag, Schenefeld / Hamburg 2003, ISBN 978-3-930826-81-0 (= *Asien und Afrika.* Band 7).
* David Ayalon: *Gunpowder and Firearms in the Mamluk Kingdom. A Challenge to a Medieval Society*. London 1956.
* 
* Doris Behrens-Abouseif (Hrsg.): *The Arts of the Mamluks in Egypt and Syria – Evolution and Impact*. Göttinge 2012. ISBN 978-3-89971-915-4

## Weblingg

* Encyclopaedia of Islam: Artikel  und 
* Mamluk Studies Resources
Meschullam da Volterra

Dr **Meshullam ben Menahem da Volterra** (* vor 1443, gstorbe 1508 z Volterra) isch en italiänisch-jüüdische Kaufmaa und Räisende us Floränz gsi. Er het von ere jüüdische Familie us dr toskanische Stadt Volterra abgstammt und het z Floränz zämme mit sim Vater Menahem ben Aaron da Volterra e bedütende Edelstäihandel gfüert.

D Familie da Volterra het zu de riichste Familie in dr Stadt ghöört und het e groosse Grundbsitz bi Floränz gha. So wird zum Bischbil brichdet, ass dr Meshullam en änge Fründ vom Lorenzo de’ Medici (1449–1492) gsi isch, mit em e brivate Briefwäggsel gfüert het und iim gläägentlig Wild zum Gschängg gmacht het, won er sälber döödet het.

Dr Meschullam da Volterra isch vor allem bekannt für si Bricht über d Räis, won er 1481 in d Lewante gmacht het. 

## Litratuur
* 

## Weblingg
* 
* 

## Fuessnoote
Die Reise Meschullams da Volterra in den Orient

Im Joor 1481 het dr italiänisch-jüüdischi Edelstäihändler Meschullam da Volterra e Gschäfts- oder Bilgerräis uf Jerusalem in Palestina gmacht, und isch drbii z Rhodos, Alexandria, Kairo, Gaza und Hebron verbiichoo.

## Inhalt
Dr Meschullam het e detäijierte und sachlige Räisebricht über si Räis verfasst, und din d Stedt beschriibe, won er gsi isch, iiri Stadtbilder, Hääfe, Geböid und Verdäidigungsaalaage, d Bevölkerig und die wirtschaftlige Verheltniss.

So het er zum Bischbil d Stadt Rhodos as en usserordentlig schööni Stadt beschriibe und erwäänt usdrücklig die beiidruckende Befestigungsaalaage, wo in relativ churzer Zit baut worde si, numen e Joor noch dr Belaagerig vo 1480 dur die osmanischi Armee under em Sultan Mehmed II., wo si stark beschädigt worde si.

Z Alexandria het en s Süsteem vo dr Wasserversorgig und vo dr Abläitig vom Wasser us dr Stadt fasziniert. Er verzelt, ass jedes Woonhuus zwäi Zistärne häig, äini für s Drinkwasser, wo vom jöörlige Hoochwasser vom Nil ufgfüllt wurd, und äini für s Abwasser. Die Stadt Alexandria sig wäge alle dene Brünne gwüssermaasse underhöölt.

E groose Däil vom Bricht isch über d Situazioon vo dr jüüdische Bevölkerig in dene Stedt. Er beschribt die jüüdische Gmäinde, wievil jüüdischi Familie dört woone und was iire sozial Status sig. Er vergliicht wie seer die äinzelne Gmäinde gsellschaftlig integriert si und iiri underschidlige religiööse Braktike.

Dr Räisebricht vom Meshullam ben Menahem da Volterra gältet as äini vo de wichdigste middelalterlige Kwelle über s jüüdische Lääbe in de Länder vom östlige Middelmeerruum. Er ändet 19.&nbsp;Oktober 1481, em Daag wo dr Meshullam z Venedig aachoo isch.

S Manuskript uf Hebräisch befindet sich hüte in dr Biblioteca Medicea Laurenziana z Floränz. Es isch 1881 zum erste Mol veröffentligt worde vom italiänische Judaist David Castelli. En ersti kommentierti dütschi Übersetzig isch 2012 erschiine.

## Usgoobe
* Daniel Jütte (Übers.): *Meshullam da Volterra: Von der Toskana in den Orient: Ein Renaissance–Kaufmann auf Reisen.* Vandenhoeck und Ruprecht, Göttinge 2012, ISBN 978-3-525-30035-0 (dütsch)
* Alessandra Veronese (Übers.): *Mesullam da Volterra. Viaggio in Terra d’Israele*. Rimini 1989 (italiänisch)
* José Ramón Nom de Deu (Übers.): *Relatos de viajes y epistolas de peregrinos judíos a Jerusalén (1481–1523)*. Sabadell 1987, S.&nbsp;41-94 (spanisch)
* Avraham Yaari (Hg.): *Massa Meshullam mi-Volterra be-Eretz Yisraelbi-shenat 1481*. Jerusalem 1948.
* Elkan Nathan Adler: *Jewish Travellers.* Nöi York 1930, Routledge, Abingdon 2004, ISBN 0-415-34466-2, S.&nbsp;156–208 (Däilübersetzig uf Änglisch)

## Litratuur
* 

## Weblingg
* 
* 

## Fuessnoote
Eisenbahnbrücke Eglisau

D **Eglisauer Ysèbaabrugg** (au *Rhybrugg Eglisau*) isch è eingleisigi Ysèbaabrugg übber dè Rhy weschtlich vo dè Schwizer Stadt Eglisau.

Si füürt d Baanschtreggi vo Büli nõch Schaffuusè über de Fluss un isch i dè Johr 1895 bis 1897 durch diè dòmòligi Schwizerischi Nordoschtbaan für 980'000 Schwizer Frankè baut worrè. D Brugg hèt è Gsamtlängi vo 457 Meter un è Höchi vo 50 Meter übber m Rhy.

## Beschrybig
S Bauwärch isch è iisernè Fachwärchbrugg, welli uss èrè 90 Meter langè un 9 Meter hochè gniètetè, doppletè Ständerfachwärchkonschtruktion bschtòt, wo vo dè Guètèhoffnigshüttè gliferèt worrè isch. D Fachwärchsbrugg isch nõch dè Fèrtigschtellig mit èrè Schotterwannè uusgschtattet worrè. D Montage hèt füüf Mönèt duèrèt un hèt öppè ei Drittel vo dè Gsamtkoschtè uusgmacht. Nebbè m Mitteldeil stôn uff dè rächtè Rhysitè zwölf mit kalchschtei vo de Lägèrè gmuèrti Steibögè, dènnè ir Gwölbe jewyls è lichti Witti vo 15 Metern uffwysèd. Uff dè linkè Rhysitè, wo s Viadukt im Grundriss bogè isch, sin nüü Steibögè, ebbèfalls mit 15 Meter Öffnigsbreiti, vorhandè.

Nõch dè Inbedrybnaam vo dè Brugg isch a dè beidè Gewölbe nebbè dè Hauptöffnig Senkungè un Riss am Scheitel festgschtellt worrè sowiè Bewegungè vo dè Uferpfyler in Richtung vo dè Fachwärchbrugg gmessè worrè. Ursach defür isch dè horizontal wǜrkendè Schub gsi, wo vom Gewölbe hervorgruèfè worrè isch un uff diè 60 Meter hochè Uferpfyler druggt hèt. Um è uusrychendi Standsicherheit z gwôrleischtè, isch dõher 1921 è Hebelvorrichtig am voschièbbarè Lager vo dè Fachwärchbrugg ybaut worrè, wo è Uffnaam un Witerleitig vum Gwölbeschub möglich macht. 1982 isch d Brugg grundlegend sanyrt worrè.

## Bilder

Hochrheinfahrt-eglisau-brücken.JPG|Bligg vo dè Mitti vum Hochrhy in Höchi knapp obberhalb Eglisau uff d Ysebaabrugg un d Strõssèbrugg vu Eglisau
SNCF Dampflok CH Steam 241A65 241P17.ogv|thumbtime=4:08.00|Zwei Dampfloks uff dè Rhybrugg am Ènd vum Film
Eglisauer Viadukt Beidseitigi Zugpassagè.ogg|Passyrendi Züüg i beidi Richtungè, Schaffuusè un Züri, wo s Eglisauer Viadukt übberquèrèd


## Literadur
* W. Stadelmann: *Rheinbrücken des 19. Jahrhunderts aus Eisen* uss: Schwiz.Ing.u.Architègt, 1989, 
* *Schweizer Bahnbrücken* Hrsg.: SBB Fachschtell für Denkmòlpfleeg + GSK Gsellschaft für Schwizer Kunstgschichte, Scheideger & Spiess 2013, ISBN 978-3-85881-393-0, S. 118–123

## Weblinggs

* 

## Einzelnõchwys
Gustav Adolf Seiler (Politiker)

Dr **Gustav Adolf Seiler** (* 4. Mai 1875 z Frauefäld; † 7. Merz 1949 z Lieschtel, Burger vu Frenkedorf) isch e Schwyzer Bolitiker gsii.

## Lääbe
Dr Seiler isch e Suhn vum Leher un Philolog Gustav Adolf Seiler gsii. Är isch z Lieschtel un z Basel uf d Schuel gange un het derno z Basel un z Leipzig Rächtswisseschafte studiert. Anne 1899 het er zum Dr. iur. promoviert. Vu 1901 bis 1922 het es as Rächtsaawalt z Lieschtel gschafft un as Bundesrotsvedrdrätter in dr Pfandbriefbank vu dr Schwyzerische Hypothekarinschtitut.

Vu 1904 bis 1910 isch dr Seiler Bresidänt vum Baselbieter Kriminalgricht un vu 1911 bis 1922 fir di Demokratisch-Volkswirtschaftli Verainigung vu dr Baselbieter Landrot gsii, wu er vu 1916 bis 1917 Bresidänt gsii isch. No dr Barlemäntswahle 1914 isch er bis 1943 im Nationalrot ghockt un het dert d Finanzkommission un d Kommission fir s Strofgsetzbuech bresidiert. Vu 1922 bis 1939 isch er Baselbieter Regierigsrot gsii un het dert d Finanz- un Militärdirektion ghaa. 

Dr Seiler isch e prominänte Fierer vu dr Bewegig fir e sälbschtändig Baselbiet gsii, het verschideni Verwaltigsratsmandat ghaa un isch ab 1936 Ehreburger vu Lieschtel gsii.

Syter anne 1905 isch er mit dr Frieda Hedwig Honegger ghyrote gsii.

## Literatur
* Erich Gruner: *Die schweizerische Bundesversammlung 1848–1920.* Francke, Bern 1966, Bd. 1, S. 484.
* *Personenlexikon des Kantons Basel-Landschaft*, bearbeitet von K. Birkhäuser, 1997, 138 (online)
* S. Rudin-Bühlmann: *Parteigründungen im Baselbiet zwischen 1905 und 1939.* 1999

## Weblink
*
Gustav Adolf Seiler

**Gustav Adolf Seiler** isch dr Name vu däne Persone
* Gustav Adolf Seiler (Philolog) (1848–1936), Schwyzer Philolog
* Gustav Adolf Seiler (Bolitiker) (1875–1949), Schwyzer Bolitiker
Wagenhausen

**Wagenhausen** oder *Wagehuuse* chan folgendes bedüte:
* Wagenhausen TG, e politischi Gmaind im Kanton Thurgau, Schwiz 
* Wagenhausen (Eifel), e Gmeind im Landchreis Cochem-Zell i Rhiiland-Pfalz, Dütschland

* Ortsteil (z Dütschland)
** *Wagenhausen (Theres)*, en Ortsteil vo de Gmeind Theres im Landchreis Haßberge, Underfranke, Bayern
** Wagenhausen (Bad Saulgau), en Ortsteil vo de Stadt Bad Saulgau im Landchreis Sigmaringe, Bade-Würtebärg

**Lueg au:**
* Waghäusel
Langendorf

**Langendorf** isch de Name vo folgende Ort:

z Dütschland:
* Langendorf (Elbe), e Gmeind im Landchreis Lüchow-Danneberg, Nidersachse
* *Langendorf (Elfershausen)*, en Ortsteil vo Elfershausen im Landchreis Bad Kissinge, Bayern
* *Langendorf (Elsteraue)*, en Ortsteil vo Elsteraue im Burgenlandkreis, Sachse-Ahalt
* *Langendorf (Eschweiler)*, en Stadtteil vo Eschweiler, Nordrhy-Westfale
* *Langendorf (Lüssow)*, en Ortsteil vo Lüssow im Landkreis Vorpommern-Rüge, Mecklenburg-Vorpommern
* *Langendorf (Weißenfels)*, en Ortsteil vo Weißenfels im Burgenlandkreis, Sachse-Ahalt
* *Langendorf (Wohratal)*, en Ortsteil vo Wohratal im Landkreis Marburg-Biedenkopf, Hesse
* *Langendorf (Zülpich)*, en Ortsteil vo Zülpich im Kreis Euskirchen, Nordrhy-Westfale
* *Wendisch Langendorf*, en Ortsteil vo Groß Mohrdorf im Landchreis Vorpommern-Rüge, Mecklenburg-Vorpommern

i de Schwiz:
* Langendorf SO, e Gmeind im Kanton Soledurn
* *Langendorf*, de früenrig dütsch Name vo Grandcour VD

z Polen:
* *Langendorf*, Kreis Bartenstein, Ostpreuße: Długa (Sępopol), Dorf im Powiat Bartoszycki, Woiwodschaft Ermland-Masure
* *Langendorf*, Kreis Sensburg, Ostpreuße: Dłużec (Piecki), Dorf im Powiat Mrągowski, Woiwodschaft Ermland-Masure
* *Langendorf*, Kreis Gleiwitz, Schlesie: Wielowieś, Dorf und Landgmeind im Powiat Gliwicki, Woiwodschaft Schlesie
* *Langendorf*, Kreis Groß Wartenberg, Schlesie: Wielowieś (Syców), Dorf im Powiat Oleśnicki, Woiwodschaft Niderschlesie

z Rumänie
* *Langendorf*: Doștat in Sibebürge

z Russland:
* *Langendorf*, Kreis Königsberg/Samland, Ostpreuße: Morgunowo (Kaliningrad), Sidliig im Rajon Gurjewsk, Oblast Kaliningrad
* *Langendorf*, Kreis Wehlau, Ostpreuße: Sokolniki (Kaliningrad, Gwardeisk), Sidlig im Rajon Gwardeisk, Oblast Kaliningrad

i de Slowakei:
* de dütschi Name vo de Gmeind Dlhá, Okres Trnava
* de dütschi Name vo de Gemeinde Dlhá nad Váhom (*Langendorf an der Waag*), Okres Trnava

z Tschechie:
* de dütschi Name vo de Gmeind Dlouhá Loučka, Okres Olomouc
* de dütschi Name vo de Gmeind Dlouhá Ves u Sušice, Okres Klatovy
* de dütschi Name vo de ehemolige Gmeind *Dlouhá Ves (Hlučín)*, ghört hüt zu Hlučín, Okres Opava
* de dütschi Name vo de Ortschaft *Dlouhá Ves*, Gmeind Bochov, Okres Karlovy Vary

**Langendorf** isch de Familiename vo folgende Persone:
* Antonie Langendorf (1894–1969), e dütschi Politikeri (SPD, USPD, KPD)
* Friedrich Schulze-Langendorf (1886–1970), en dütsche Politiker (NSDAP), MdR
* Gabriele Langendorf (* 1961), e dütschi Künstleri und Hochschuellehreri
* Jean-Jacques Langendorf (* 1938), en Schwizer Historiker und Schriftsteller
* Kurt Langendorf (1920–2011), en dütsche Wirtschaftswüsseschaftler
* Rudolf Langendorf (1894–1942), en dütsche Widerstandskämpfer
* Ursula Langendorf (* 1953), e dütschi Politikeri (Bündnis 90/Die Grünen)

**Langendorf** chan au en Firmename si:
* Langendorf GmbH, es dütsches Undernäme im Fahrzügbau

**Lueg au:**
* Langendorff
Lufthansa

Di **Dütschi Lufthansa AG** mit em Sitz z Köln isch eini vo de wältwit gröschte Fluggsellschafte und Initiatori und Gründigsmitgliid vo de Luftfahrtallianz Star Alliance.

De Konzern hed sich i de mitti vo de 1990er-Jahr vo de Liniefluggsellschaft Lufthansa entwicklet, wo di gröscht Airline vo Dütschland isch, intern als *Lufthansa Passage Airlines* bezeichnet wird, und ihri Basis am FraPort z Frankfurt am Main het.

Ds Luftfrachtgschäft isch 1994 a d Tochtergsellschaft Lufthansa Cargo AG (LCAG) übertreit worde und s Instandhalte vo d Flugzüüg 1995 a d Lufthansa Technik AG (LHT).

## Literatur
* Günter Stauch (Hrsg.): *Das große Buch der Lufthansa. Von der ‚Tante Ju‘ bis zum Super-Jumbo.* Verlag Geramond, München 2002, ISBN 3-7654-7248-4.
* Jochen K. Beeck: *Im Zeichen des Kranichs. Die Flugzeuge der Lufthansa 1926–2006.* Motorbuch-Verlag, Stuttgart 2006, ISBN 3-613-02668-6.
* Rudolf Braunburg: *Kranich in der Sonne. Die Geschichte der Lufthansa.* Fischer-TB.-Verlag, Frankfurt 1982, ISBN 3-596-23034-9.
* Rudolf Braunburg: *Die Geschichte der Lufthansa. Vom Doppeldecker zum Airbus.* Rasch und Röhring, Hamburg 1991, ISBN 3-89136-416-4.
* Klaus-Jochen Rieger: *50&nbsp;Jahre Lufthansa. Eine Erfolgsgeschichte in Fakten, Bildern und Daten.* Verlag Heel, Königswinter 2005, ISBN 3-89880-411-9.
* *75 Jahre Lufthansa.* Gera Nova Verlag, München 2001, ISBN 3-89724-830-1.
* Sven A Helm: *Die Deutsche Lufthansa AG: Ihre Gesellschafts- und konzernrechtliche Entwicklung.* Dissertation. Peter Lang, Frankfurt/ Berlin/ Bern/ Brüssel/ New York/ Wien 1999, ISBN 3-631-34715-4.
* Jens Müller, Karen Weiland: *A5/05: Lufthansa+Graphic Design – Visuelle Geschichte einer Fluggesellschaft.* Verlag Lars Müller, Baden 2012, ISBN 978-3-03778-267-5.

## Weblink

* Website vo de Lufthansa AG lufthansa.com
* Website vom Lufthansa-Konzern lufthansagroup.com

## Fueßnote
Kehilla

Mit em hebräische Wort ***Kehillah*** bzw. in aschkenasischer Ussprooch *kehilloh* (קהלה, hebräisch für *Gmäind;* au *Kahal*) bezäichnet mä e jüüdischi Gmäind. Im ideale Sinn isch doodrmit die „häiligi Gmäind“ *(kehillah kedoschah)* gmäint, d Gmäind vo de Glöibige wo sich versammlet zum Gottesdienst abhalte. 

## Iirichdige

Scho in dr früenere Nöizit isch dr Vorstand vo dr Gmäind vo iire Mitgliider gweelt worde. In Pole het er us vier Eltere (Hebräisch זקן ' *saken*) bestande. Drzue cho si drei bis fümf Honorazioore (Hebräisch טובים, *Tuvim*). Em Vorstand het mä vilmol *Parnass* (Hebräisch פרנס) gsäit, hützudaag isch si Ditel mäistens Bresidänt.
  
E *Kehillah* isch bis hüte under anderem zueständig für d Organisazioon vo dr *[[Mikwe]]* (em rituelle Baad), em *gemach* (Verleihgsellschaft), dr *[[Kaschrut]]* (die jüüdische Spiisgsetz wo vom e *[[Maschgiach]]* überwacht wärde), dr *[[Chewra Kadischa]]* (Beärdigungsbruederschaft) und für d Beziehjige zu de nitjüüdische Gmäinde am Ort.

Jüüdischi Gmäinde in öiropäische Stedt häi tüpischerwiis mindestens äi sonigi kommunali Organisazioon mit ere Synagoge as Zentrum. Aagschlosse si vilmol Schuele, Chranke- und Waisehüüser, au zionistischi Organisazioone und Bildigswärk, jüüdischi Internat und Usbildigsstett und rabbinischi Leeraastalte oder jüüdischi Hochschuele.

## Gschicht
Noch dr Zerstöörig vom Jerusalemer Tämpel im Joore 70 n.&nbsp;d. Z. isch d Bedütig vo dr Sälbstverwaltig vo de jüüdische Gmäinschafte in dr Diaspora gwaggse. Vo dr Spootantike bis zum öiropäische Middelalter, wo Juude im christlige und islamische Machtberiich immer mee in Stedt gwoont häi, häi die jüüdische Gmäinde en ethischs, sozials, gschichtligs und intellektuells Äigelääbe gfüert. D Gmäinde si in sich gschlosseeni Gmäinschafte gsi mit ere freiwillige Grichtsbarkäit (bi Rächtshändel underenander) und de dradizionelle Iirichdige, wo no us dr Vorantike gstammt häi wie Sozial-, Bildigs-, Arme– und Chrankefürsorg.  Früener het d Kehillah au die bsundrige Stüüre iizooge, wo d Juude häi müesse zaale.

## Fuessnoote


## Litratuur
* Art. „Community“, in: *[[Encyclopaedia Judaica]]*, 1. Auflage, Bd.&nbsp;5, S.&nbsp;808–853.
* Haim Hillel Ben-Sasson u.&nbsp;a.: Art. „Community“, in: *[[Encyclopaedia Judaica]]*, 2. Uflaag, Bd. 5, S. 101-121.
ISO 3166-2:AZ

D **Lischte vo de [[ISO 3166-2]]-Codes für [[Aserbaidschan]]** enthaltet d Codes für die 66 aserbaidschanische Rayons und Schtädt.

D Codes beschtönd us zwei Teile, wo dur en Bindeschtrich (*typografisch au Divis gnännt*) vonenand trennt sind. Dr erschti Teil git de Landescode gmäss ISO 3166-1 (für d Aserbaidschan AZ), dr zweiti e Abchürzig für de Rayon wider.

## Kodierlischte

### Rayons

1Autonome Republik Nachitschewan (NX)

## Lueg au
* ISO 3166-2, Referenztabelle vo de Ländercodes.
* ISO 3166-1, Referenztabelle vo de Ländercodes, wie si in Domainname verwendet werded.
Merkantilismus

Dr **Merkantilismus** (vom franzöösische *mercantile* ‚kaufmännisch‘, lat. *mercator* ‚Kaufmaa‘; au *Colbertismus*) bezäichnet e Wirtschaftsmodell zur Zit vom Absolutismus, wo stark dur staatligi Iigriff brägt gsi isch. Dr Begriff sälber isch erst spööter ufchoo. Im Zentrum isch d Förderig vo dr Wirtschaft im Land und vom Export gstande und d Beschränkig vom Import. S Modäll underschäidet sich vo de modärne Vorstellige vom Freije Määrt dur die „uniigschränkti staatligi Regulierig“.

Dr Merkantilismus sich in Öiropa die vorherrschendi wirtschaftligi Leermäinig in dr Früemodärne (vom 16. bis zum 18. Joorhundert) gsi. Er het verschiideni wirtschaftspolitischi Konzept umfasst, wo gäldpolitischi mit handels- und zaaligsbilanztheoretische und finanzwirtschaftlige Aasätz umfasst het.

Dr Merkantilismus het sich in absolutistisch regierte Staate entwigglet, wil die sicheri Iinaame brucht häi, zum iiri stehende Armeä, iire Beamtenapparat, wo immer mee gwaggse isch, und die representative Baute und s Mezenatedum vo de Fürste decke. D Braxis isch vom Interwenzionismus und vom Dirigismus brägt gsi, aber e koheränti wirtschaftstheoretischi und -politischi Konzepzioon het ere no gfeelt. Mit de Überschüss im Ussehandel het mä die wirtschaftligi Entwigglig vom äigene Staat welle vorwärtsdriibe. Mä het dänggt, ass d Mängi vom Kapital, wo dur die staatlige Goldresärve representiert wird, am beste dur en aktivi Handelsbilanz mit hooche Export und niidrige Import chönnt vergröösseret wärde. D Regierige häi die Ziil understützt und drfür d Export aktiv gförderet und d Import mit Zöll düürer gmacht.

Au in dr Binnewirtschaft häi d Staate stark iigriffe, aber gliichzitig häi wichdigi Strukture vom modärne kapitalistische Süsteem afo entstoo. Dr Merkantilismus het die domoolige zwüschestaatlige Beziejige dur e hufe öiropäischi Chrieg belastet, und dr Imperialismus isch entstande. Gege s Ändi vom 18. Joorhundert isch dr Merkantilismus vo dr klassische Nazionalökonomii vom schottische Ökonoom Adam Smith verdrängt worde. Hüte wird dr Merkantilismus (as Ganzes) vo de mäiste Ökonoome abgleent, au wenn e baar Elimänt doo und dört mänggisch no aagwändet wärde.

## Litratuur
* Moritz Isenmann (Hrsg.): *Merkantilismus. Wiederaufnahme einer Debatte* (= Vierteljahrschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte, Beihefte 228), Franz Steiner, Stuttgart 2014 (Rezension).
* Fritz Behrens: *Grundriss der Geschichte der politischen Ökonomie*. Berlin 1962.
* Fritz Blaich: *Die Epoche des Merkantilismus*. Wisbade 1973.
* Ingomar Bog: *Der Merkantilismus in Deutschland*. In: *Jahrbücher für Nationalökonomie und Statistik*, Bd. 173. Stuttgart 1961.
* Rainer Gömmel: *Die Entwicklung der Wirtschaft im Zeitalter des Merkantilismus 1620–1800*. Münche 1998, ISBN 3-486-55757-2.
* Jochen Hoock, Pierre Jeannin (Hrsg.): *Ars Mercatoria... 1470–1820. Eine analytische Bibliographie*. 6 Bde., Paderborn 1993.
* Immanuel Wallerstein: *Das moderne Weltsystem, Bd. 2: Der Merkantilismus. Europa zwischen 1600 und 1750*. Wien 1998 
* Angelika Westermann, Ekkehard Westermann (Hg.): *Wirtschaftslenkende Montanverwaltung - Fürstliche Unternehmer - Merkantilismus.* Husum 2009.
William Petty

Dr Sir **William Petty** (* 27. Mai 1623 z Romsey in dr Groofschaft Hampshire; † 16. Dezämber 1687 z London) isch en Ökonoom, Wüsseschaftler und Filosoof gsi. Er gältet as dr Vater vo dr änglische Nazionalökonomii. Dr William Petty het zu de Gründermitgliider vo dr *[[Royal Society]]* ghöört.

## Läben und Wirke
1654 het er vom Oliver Cromwell d Ufgoob überchoo, ganz Irland in e Kataster ufznee. Mit däm sogenannte *Down Survey* isch er 1656 fertig worde. Vo 1666 het er sich vor allem mit em Woolstand vo Irland beschäfdigt, und er het e hufe Middel vorgschlaage, wie sich s Land us sinere Rückständigkäit chönnt befreije. Vo de Arbäiter het er nid grad vil ghalte. Vom Staat het er e Politik vom *laissez-faire* gforderet. Er isch drfür gsi, iiri Löön uf e Minimum z beschränke, wil er dänggt het, ass si umso füüler wurde, je mee si wurde verdiene. 

Er het nid nume sini diräkte Noochfolger wie dr Richard Cantillon beiiflusst, sondern au e baar vo de grösste ökonomische Dänker wie dr Adam Smith, dr Karl Marx, wo von em gsäit het, er sig e „friwole, blünderigssüchtige und charakterlose Abentüürer“ gsi, oder dr John Maynard Keynes.

## Wärk
* *A Treatise of Taxes and Contributions* (1662)
* *Political Arithmetic* posthum. (approx. 1676, pub. 1690)
* *Verbum Sapienti* posthum.  (1664, pub. 1691)
* *Political Anatomy of Ireland* posthum. (1672, pub. 1691)
* *Quantulumcunque Concerning Money* posthum. (1682, pub. 1695)

## Litratuur
* Heino Klingen: *Politische Ökonomie der Präklassik. Die Beiträge Pettys, Cantillons und Quesnays zur Entstehung der klassischen politischen Ökonomie*. Metropolis Marburg 1992. ISBN 3-926570-59-8. S. 23-66.

## Weblingg
* 
* 
* 

## Fuessnoote
Johannes Weinmar

Dr **Johannes Weinmar** (* 18. Merz 1715 z Bondorf, wo-nr am 9. Sebdember 1795 au gschdorba ischt) ischt a bedeidender deitscher Orglbauer gwäa.

## Aus seim Leaba
Dr Johannes Weinmar – manchmôl isch der Familianama au „Weimar“ odr „Weimer“ gschriiba wôrra – ischt am 18. Merz 1715 z Bondorf bei Herraberg uff d Welt komma. Sei Vadder Jakob Weinmar isch en deam Ort dr Wirt vom Gaschthaus «Traube» gwäa. Ibr sei Kendheit ond Jugend isch nix bekannt. Mr woiß et amôl, wo-nr sei Handwerk als Orglbauer glernt hôt. A baar Ôzeiche vo seim Schaffa deidet abr druff nôô, dass meglicherweise oiner vo dr Orglbauer-Familie Schmahl en Heilbronn sei Lehrmoischtr gwäa ischt.

Em Jôhr 1749 hôt dr Johannes Weinmar d Maria Katharina Weimar – a weitlaifiga Vorwanda us Bondorf – zom Traualdar gfihrt. Dô drnôch hôt’r en seim Hoimetort a Werkstatt firs Orglbaua grendet. En dr Zeit vo 1752 bis 1780 hôt der Môô a ganz beachtlicha Ôzahl vo Kirchaorgla gschaffa. Sei Frau hôt em Lauf dr Zeit sechs Kendr uff d Welt brôcht. Sei zwoideldeschder Soh Johann Jakob Weinmar (1751 bis 1822) ischt au Orglbauer wôrra ond hôt em Ondrnehma vo seim Vadder mitgschafft.

Am 9. Sebdember 1795 hôt dr Johannes Weinmar en seim Hoimatort em Alder vo 80 Jôhr d Auga fir emmer gschlossa. Dô drnôch hôt sei Soh Johann Jakob dui vom Vadder grendada Firma weidergfihrt.

## A Auswahl vo de [[Orgel|Orgla]], wo-nr gmachet hôt fir
 
* d Remigius-Kirch en Bondorf (1763/64)
* d Amandus-Kirch en Beienga (1764/66)
* de Evangelisch Stadtkirch en Aldasteig (1772/73)
* de Evangelisch Kirch vo Wildberg em Schwarzwald (1773)
* d Pelagius-Kirch z Nufrenga (1776)
* de Evangelisch Stadtkirch vo Neiabirg (1776)
* de Evangelisch Kirch vo Dailfenga bei Herraberg (1776/77)
* d Luther-Kirch vo Fellbach (zamma mit seim Soh Johann Jakob, 1780)
* d Nikomedes-Kirch en Hildrizhausa (1781)
* d Nikolaus-Kirch z Mundelsheim (1784)

## Quella
* Burkhard Goethe, Stephen Blaich: *Die Orgelbauerfamilie Weinmar (Weimar) in Bondorf*, an Uffsatz en de *[[Württembergische Blätter für Kirchenmusik]]*, Heft 6/2015, S. 6 bis 16
* Lueg d Weblink

## Weblink
* Ibr da Johannes Weinmar uff dr Webseit vom ''Verein für Computergenealogie''

## Fuaßnoda
Apologet

En **Apologeet** (vo gr. απολογητής: „Verdäidiger“, απολογία: „Verdäidigungsreed“) isch ursprünglig dr juristisch Magistratsbeamti in dr griechische Polis gsi. In dr früechristlige Zit het mä de Verdräter vo dr christlige Apologii eso gsäit, wo s Christedum im Römische Riich as e vernümftigi Religioon daargstellt und gege Aagriff vo andere Religioone und Filosofie verdäidigt häi.

Hüte wird dr Begriff au im ene witere Sinn brucht für e Verdäidiger von ere Leer oder Ideologii, wo uf ere ghobnige, intellektuelle oder wüsseschaftlige Ebeni argumentiert.

## Gschicht
No vor dr christlige Apologetik häi d Juude iiri Religion müesse verdäidige, und die jüüdischi Apologetik isch immer no aktuell. Si het aber wääred dr Ufkläärig groosse Iifluss uf die öiropäische Intelektuelle gha und het ghulfe, ass im 19. Joorhundert d Juude in Öiropa emanzipiert worde si.

D Aafäng vo dr christlige Apologetik findet mä scho im nöije Testamänt, wie «Apostelgschicht» 16,16–34. Au die frühchristligi griechischi apokrüfi Schrift *Kerygma Petri*  («Verkündigung vom Petrus») schloot in die gliich Kerbe. Zu de letschte christlige apologetische Wärk ghöört im Augustinus si *De civitate Dei*, («Über e Gottesstaat»). Spööteri Autore häis scho nüm nöötig ghaa, s Christedum z verdäidige, wo vo denn aa as Staatsreligioon siinersits die andere Religioone underdruckt het. 

## Litratuur
* *Kommentar zu frühchristlichen Apologeten* (KfA), 12 Bänd, uusegee vom Norbert Brox, Kurt Niederwimmer, Horacio E. Lona, Ferdinand R. Prostmeier, Jörg Ulrich. Herder, Freiburg im Brisgau u. a. 2001ff:
** Band 1 *Kerygma Petri / Quadratus-Fragment*
** Band 2 *Aristides, Apologie*
** Band 3 *Melito, Fragmente / Pseudo-Melito, Apologie*
** Band 4 und 5 *Justin, 1. und 2. Apologie*
** Band 6 *Tatian, Rede an die Hellenen*
** Band 7 *Athenagoras, Bittgesuch für die Christen*
** Band 8 *Brief an Diognet*
** Band 9 *Theophilus von Antiochien, An Autolykos*
** Band 10 *Klemens von Alexandrien, Protreptikos*
** Band 11 *Tertullian, Apologeticum*
** Band 12 *Minucius Felix, Octavius*
** Ergänzungsband 1 *Die „Wahre Lehre“ des Kelsos*
** Ergänzungsband 2 *Frühchristentum und Kultur*
* *Logos der Vernunft – Logos des Glaubens.* Festgabe zum 80. Geburtstag von Edgar Früchtel, uusegee vom Ferdinand R. Prostmeier und Horacio E. Lona. De Gruyter, Berlin, Nöi York, 2010; ISBN 978-3-11-024726-8 (= *Millennium Studies in the culture and history of the first millennium C.E.* [MST], Band 31 ).
Utilitarismus

Dr **Utilitarismus** (lat. *utilitas*, Nutze, Vordäil) isch e wärtendi (normativi) Form vo dr zwäckorientierte (teleologische) Ethik, wo in verschiidene Wariante vorchunnt. Näbe dr Ethik isch er au in dr Sozialfilosofii und in de Wirtschaftswüsseschafte vo Bedütig.

D Baasis, für wie e Handlig im ene utilitaristische Raame ethisch bewärtet wird, isch s Brinzip vom Nutze. D Grundformle vo däm isch, ass e Handlig oder e Reegle im sittlige bzw. moralische Sinn guet und richdig isch, wenn iiri Folge für s Wool vo dene, wo vo dr Handlig betroffe si, optimal si. Bi dr hedonistische Form vom Utilitarismus isch mit em Wool vo allne s Glück vo de äinzelne gmäint und s chunnt uf d Maxime uuse, ass mä eso söll handle, ass s grösstmööglige Maass an Glück entstoot. Das isch s Brinzip vom maximale Glück, uf Änglisch *maximum-happiness principle*. Wemm mä s allgemäine Glück as Aggregazioon vom Glück vo de äinzelne Indiwidue uffasst, denn isch dr Utilitarismus en eudaimonistischi Ethik. Wil möögligi Folge und reali Wirkige zentral si drbii, wie e Handlig beurdäilt wird, isch dr Utilitarismus au e konsekwenzialistischi Ethik. Es handlet sich bim Utilitarismus au um e altruistischi und uniwersalistischi Moraltheorii, denn er will, ass es dr Allgemäinhäit immer besser gieng.

Dr utilitaristischi Aasatz isch vor allem vom Jeremy Bentham (1748–1832) und vom John Stuart Mill (1806–1873) süstematisch entwigglet worde und si häi en au bi konkrete Frooge aagwändet. Dr Bentham het dr zentral Begriff vom Nutze im erste Kapitel vo sinere *„Introduction to the Principles of Morals and Legislation“* (zerst erschiine 1789, im Joor vo dr Franzöösische Revoluzioon) eso beschriibe:

:„Mit em Brinzip vom Nutze isch gmäint, ass mä jedi Handlig befürwortet oder ableent je noch däm, öb si s Glück vo alle, wo vo dr Handlig beiiflusst wärde, vergröösseret oder verchliineret […] Mit ‚Nutze‘ isch die Äigeschaft vom ene Objekt gmäint, wo s wägen ere drzue tendiert, Guets wie Vordäil, Fröid, Glück oder Wool z schaffe.“

„Nutze“ (*benefit*) isch also nit s Gliiche wie „Nützligkäit“ (*utility*). Modärni utilitaristischi Theorie verwände au no dr Begriff vo dr Preferänz.

## Litratuur
* 
* 
* Alain Caillé: *Critique de la raison utilitaire*, Bariis 1989
* 
* 
* 
* 
* 

## Weblingg

* Iidraag im Rudolf Eisler Lexikon
* Nutzenkalküle in liberalen Wirtschaftsschulen (.pdf) (165 kB)
* Utilitarismus – Kritik und Neubegründung
* Jörg Schroth: Utilitarismus und Verteilungsgerechtigkeit (Zeitschrift für philosophische Forschung 60 (2006), S.&nbsp;37–58)