Palatalisierung

**Palatalisiärung** isch e Begriff uss de Sproochwüsseschaft wo verschidni Sache mit chönne gmeint sy. Allgemein verstoht mer e bstimmti Ussprooch vom e Lüt wo d Zung in Richtung Palatum (dr hert Güüme) goht. De Begriff meint aber je nooch Thema völlig verschidnigi Sache.

*Diachronisch (Sproochgschichtlich) meint mer demit e Veränderig vumene Luut, wänn - im Verglich zum ürspringlige Lüt - de Artikulationsort meh in Richtung herte Güüme goot. E Byspil isch d Entwigglig vum Wort „spitz“, wo s // friener alveolar gsi isch, un sich de mee in Richtung Harte Gaume entwigglet het: „schpitz“. Mit „palatalisierte Luut“ sin meischt kei echti palatali Konsonante gmeint, meischt sin die Luut änder post-aveolar oder öbis äänligs. Wenn de Begriff uff Vokal aagwändet wird, meint mer dass en Vokal wo hinte im Mund artikuliert worde isch (Hintervokal), sich zumene Vordervokal entwigglet het.
*Als phonetische Begriff meint mer mit Palatalisierig e Sekundärartikulation. Jede Konsonant het en Artikulationsort, also e Deil vum Mund wo de Luut ussgsproche wird. En palatalisierte Konsonant wird nit numme aa däm Ort ussgsproche, sundern d Zung duet sich au gege de Harte Gaume bewege. In Europa chunt des vorallem bi de slawische Sprooche un im Irisch- un Schottisch-Gälische vor. Im Internationale Phonetische Alphabet wird des mit eme  kennzeichnet: z. B.  für e palatalisierts []. Im Irische zum Byspil unterscheide sich d Wörter *bó*, wo „Chue“ heisst, un *beó*, wo „lebändig“ heisst, durch d Palatalisierig. Bi *bó* wird s // numme mit de beide Lippe (=bilabial) ussgsproche: . Bi *beó* dergege, wird glychzitig de Zungerugge em Harte Gaume aagnöcheret: .

## Palatalisierig vo Vokal (diachronisch)
### Biispiil üs dr eltere Sprochgschicht

Ins Altalemannisch un Althochditsch isch üs em Germanische s Wort fir "Gascht" iigange; zerscht hets no "gast" gheiße, dr Plural isch "gasti" gsii. Zwische 750 un 900 het d Umwandlung vum Stammvokal in "gasti" zu e stattgfunde; s a isch in dr Üssproch an i abasst wore, Ergäbnis: "gesti" (Gescht).

Ass des het kenne bassiäre, wird fir e Spotfolg vu dr Initialbetonung im Germanische ghalte: Im Indogermanische hets e freie Wortakzänt gää, des heißt, jedi Silbe het kenne d Haüptbetonung drage. Im Germanische isch d Betonung sträng uf d erscht Silbe gange. Diä Umwandlung vum a zum e isch e Palatalisiärung.

D Umlüttig vum germanische a zu e im Altalemannische/Althochditsche heißt mer aü **Primärumlüt**.

Biispiil fir Palatalisärung vum a (Primärumlüt):
*faran - ferit (fahre/ dr fahrt)
*gast - gesti (Gascht/Gescht)
*lang - lengiro (lang/lenger)

### D Palatalisiärung vum u im Alemannische

D Palatalisiärung vum u kunnt im Alemannische vor:
*Im Oberrhiinalemannische (fascht im ganze Elsiss un im e Deil vum Briisgaü un vu dr Ortenau)
*Im alemannische Deil vum Wallis un in dr alemannische Nochberschaft (Kanton Uri, Südoschte vum Bärnbiät, deilwiis in d Walsersiidlunge z Italiä. 
*Ime Deil vum Allgai

Sprochbiispiil (Palatalisiärunge fätt druckt):
*Unterelsiss: *"Heschs ged*'ü**scht un verpf**ü**scht mit dim D**ü**sch, G**ü**scht!"'' (Dr René Egles im Liäd "Güscht")
*Kaiserstuehl: ''"Wid**ü**dh**ü**d?"'' (Witt du d Huut?) - sait mer, wänn Hüt uf dr kochte Milch isch.
*Oberallgai:  ''"Dur Oberschdorf fahred alle **Ü**rl**äu**bar (...) und gebed glei no a Geld **ü**s! (...)  Nadirle gits do no a H**ü**fe meh an P**ü**nkt (...)"''
*Pomatt (Italiä, zwische Wallis un Tessin): ''"der M**ö**ter hen t Wibie fam Dorf kholfä (...) for B**ü**chwee"'' (wäge Büchweh), ''"met schinä **Öi**gu"'' (mit sinene Aüge), ''"deschä Br**ü**ch hetmu ärhaltä (...)"'' (Dä Brüch het mer erhalte)

==== Palatalisiärung am Oberrhiin ====
D Palatalisierung im Elsiss un im Badische isch vum [[Ernest Beyer]], vum Grinder vum [[Elsässischer Sprachatlas|Elsässische Sprochatlas]], grindlig erforscht wore. S git e Theorii, wu diä Palataisiärung uf romanische Sprochiifluss zruckfiährt - s Elsiss un s Wallis gränze an d Romania - aber dr Beyer goht drvu üs, ass do sprochinterni Entwicklunge dr Üsschlag gä hän.

D Palatalisiärung stoht noch em Beyer im e änge Zämmehang mit dr [[Entrundung]] - si hebe sich gegeseitig bedingt. D Tabälle zeigt Palatalisiärung un Entrundung am Oberrhin im Verglich zum alte Sprochzuestand, wu no in dr meischte [[hochalemannisch]]e Gebiät herrscht:

:
 
Diä Palatalisiärung vum [[Mittelhochdeutsch|mittelhochditsche]] bzw. [[mittelalemannisch]]e lange u het im [[Elsass|Elsiss]] im 13. Johrhundert iigsetzt - zerscht vor Dental (z. B. s): Biispiil: 'gotshús' (1279) , 'ze üsgänder osterwochen' ([[Breisach am Rhein|Briisach]], 1281), speter isch diä Palatalisiärung aü in andere Lütumgäbunge ufdrätte.

D Palataisiärung vum lange u in Werter wiä ''Huus, Muus, Buuch'' het noch em Beyer zerscht zum e zentralisiärte u gfiährt - des findet sich noch im Randgebiät vu dr Palatalisiärung am Oberrhiin, nämlig im e Deil vu dr [[Ortenau]], vum [[Breisgau|Briisgaü]] un vum [[Markgräflerland]], meischtens im Oschte (weschtlige [[Schwarzwald]]), un ime Deil vum [[Kanton Basel-Landschaft|Baselbiät]]. im Kerngebiät vu dr Palatasisiärung heißts ''Hüüs'' (Elsiss: ''Hüs''), ''Müüs, Büch'' oder ''Büüch''.

In Werter wiä ''Huet, Buech, luege'' isch iber s Kerngebiät vu dr Palatalisiärung nüs aü s Markgräflerland erfasst - wäge däm heißts derte ''Büech, Böech, Bööch'' oder ähnlig.

D Palatalisiärung isch in bstimmte Fäll aü im Kerngebiät nit iberal glich grote: so heißt ''au'' (auch) noch dr Kart 29 vum Beyer im Oberelsass bis um Colmar ''oi'' - des luegt aü noch e Stickli ins Südstick vum Markgräfler Land nii. Um Schlettstadt un im e Deil vum Briisgau un vu dr Ortenau heißts ''aü''; ab Erstei noch Norde heißts ''öü'' oder ''öu''.

D Tabälle zeigt Palatalisiärunge im [[Kaiserstühler Dialekt|Kaiserstiähler Dialäkt]] in drei Gmeine

**D Palatalisiärung vum u am Kaiserstuehl*'

:

== Literatür ==

* Ernest Beyer: *La palatalisation vocalique spontanée de l'Alsacien et du Badois.'' Strasbourg 1964

## Quälle un Fueßnotte