Tuba

D **Tuba** (lat. ‚Roor‘ ‚Röörle‘), Meezaal Tubè odder Tubas, isch s düèfschte vo allnè gängigè Blèchblõsinschtrumänt. Si hèt drei bis sechs Ventyl un zellt wegè irer witè Mensur un dè entschprèchend stark konisch volaufendè Boorig zu dè Familliè vo dè Bügelhörner.

## Historischs
Tuba isch im Römischè Rych d Bezeichnig für è Blõsinschtrumänt uss Messing odder Bronze. S hèt d Form von èrè gradè, langgschtreggtè Röörè mit schmalem Schallbecher gha, ähnlich ènèrè Fanfarè, un isch wòòrschinlich glych wiè d grychischè Salpinx gsi.

Hüt voschtòt mò unter enèrè Tuba s Bassinschtrumänt vo dè Familliè vo dè Bügelhörner. Diè èrschtè Tubè sin z Berlin um 1835 kurz nõch dè Erfindig vo dè Ventyltechnig entwicklet. Wilhelm Wieprecht un Carl Wilhelm Moritz hèn i sellèm Johr è Patent uff è Basstuba in F mit füüf Ventyl chriègt .

Dank ires vorteilhafterè Dòn un dè präziserè Intonation hèt sell Inschtrum$nt in Orcheschter schu bald iren Vorläufer, dè Serpent beziehigswys s Basshorn un d Ophikleidè ersetzt.

Im Orcheschter wörd Basstuba un Kontrabasstuba glychermaßè vowendet. D Tuba isch im Orcheschter meischtens eifach, seltener au zweifach bsetzt. Ob è Party mit dè Bass- odder Kontrabasstuba gschpiölt wärd, entscheidet meischtems dè Tubaschpiller selber ahand vo einigè Gsichtspunkt wiè öppè dè gfordertè Dònlaag, Lutschtärki odder Klangfarb, èm Wunsch vom Dirigentè, dè Raumakuschtik un ähnlichem. Einigi Komponischtè wiè öppè dè Richard Wagner schrybed d Bauform abber vor. Èn Orcheschtertubischt muè im dütschsprõchigè Ruum beidi Bauformè virtuos behèrrschè. I dè skandinavischè Länder, z Ängland un deilwys z Amerika sowiè z Australiè wörd hauptsächlich d Kontrabasstuba in C vowendet. D Alternativè zu dè Basstuba in F bildet i sellnè Länder è Es-Tuba.

I sinfonischè (Concert Band) wiè au volkstümlichè Blõsorcheschter wörred meischtens mindeschtens zwei Tubè bsetzt. Wenn selli nit unisono spilled, sin stôn si i dè Regèl i dè Oktaav zuènand. Hüüfig wörd dõdezuè è F-Tuba im sinfonischè odder è Es-Tuba im volktümlichè Berych bsetzt, welli è Quintè bzw. è Quartè höcher sin, un d Luggè zum ei Oktavè höcherè Euphonium/Baritonhorn bzw. dè 3. Bosuunè zuèmached. Im sinfonischè Berych macht je nõch Stilrichtig au s Fagott dè Tubè Konkurrenz, well s Fagott èn drochenè Holzdòn hèt, wellè mit èrè Tuba nit broduzyrt wörrè cha, dõ chunnt dè Gegèsatz vo dè konischè zu dè zũlindrischè Mensur zum Dräägè.

Im Jazz isch d Tuba bis ca. 1925 i dè Bassrollè gsi, bevor si vom Kontrabass abglöst worrè isch. Nõch èm Zweitè Wältchrièg hèt si im Amateur-Dixieland è Comeback.gfièrèt. In anderè Jazz-Variantè hèn d Tuba un dè Kontrabass ab dè 1960er-Johr massyvi Konkurrenz vom E-Bass chriègt, die sit ugfäär zwei Johrzehnt au uff d Blõsmusig durrègschlagè hèt, wo dè E-Bass bi moderne Stüggle d Tuba arg bedrängt, Dè *Stròmbass* wörd vo dè Tubaschpiller sitdèm wèg dè Konkurrenz im öfters skeptisch beäugt.

## Technig

S Hauptmerkmòl vo dè Tuba isch diè starki Erwiterig vo dè Boorig (witi Mensur) in èm Vohältnis von bis zuè 1:20 vom Mundschtugg bis zum Schallschtugg vom Inschtrumänt.

Im Sitzè ruèt d Tuba auf dè Obberschenkel vom Blôser, bi chlynerè Tubischtè mit bsunders großè Inschtrumänt ( meischtens Kontrabasstubè ) au uff èm Stuèl sèlbscht. Zum Spyl im Stand isch è spezièllè Ständer, èn Schulterrièmè odder èn Tubagürtel (Tubabelt) nötig. Dè Drichter wyst i dè Regèl nõch obbè un meischtens lycht nõch links bi Uusfüürig mit Drèèventyl, bzw. nõch rächts bi Uusfüürig mit Périnet-Ventyl (vom Spiller uus gsää).

D Finger vo dè rächtè Hand ligèd uff dè èrschtè drei bis füüf Ventyl. Mit dè linkè Hand wörd s Inschtrumènt gschtützt un je nõch Konschtruktion wörred bis zu drei witeri Ventyl, wo dè besserè Intonation diènèd, druggt.

D Tuba wörd mit èm Kesselmundschtugg gschpillt.

D Naturdöön vo dè **B-Tuba** sin:
:B2 – B1 – F – B – d – f – (as) – b – c1 – d1 – (e1) – f1 usw.

**Es-Tuba**:
:Es1 – Es – B – es – g – b – (des1) – es1 – f1 – g1 – (a1) – b1 usw.

**F-Tuba**:
:F1 – F – c – f – a – c1 – (es1) – f1 – g1 – a1 – (h1) – c2 usw.

Diè in Klammerè uffgfüürtè Döön sin nur ygschränkt z bruuchè, well si dütlich vo dè entsprèchendè glychschtufig gschtimmtè Döön abwychè düèn, voeifacht gsait stimmt dè 7. un 11. Naturdòn nit. Diè Reiè vo nit stimmendè Naturdön gièng nò witer, desèll Berych vo dè Dònskala wörd abber bim Tubaschpillè braktisch nit bruucht. Diè betreffendè Döön wörred au als *kranki Döön* benamst, un sin au bi allnè anderè Blèchblõsinschtrumänt zimli krank. 

Dè Grunddòn odder düèfschte Naturdòn wörd au als Pedaldòn benamst. Sellè isch nu deshalb uff dè Tuba indonyrbar, well si è witti Mensur uffwyst. Inschtrumänt, uff dènnè mò dè Pedaldòn chriègt, nennt mò Ganzinschtrumänt, dezuè ghöred nebbè dè Tuba au dè Baridòn un s Euphonium. I dè Braxis bruucht dè Spiller enorm vill Luft un è guèt uusbrägti Stütze, um diè stehendi Wèllè uff èm Grunddòn i dè Tuba aazregè.

D Tuba hèt ein bruuchbarè Dònumfang vo guèt vir Oktavè.

D Notationswys isch international nit einheitlich: Z Dütschland, Italiè un Ängland wörd klingend (also nit transponyrend) im Bassschlüssel notyrt, sichtbar a dè Stimmbezeichnig *Tuba in C*.
Z Frankrych, Belgiè un Holland wörd transponyrend im Bassschlüssel notyrt (Basstuba in F klingt è Quintè duèfer als notyrt, d. h. è notyrts c isch è klingends F).
I dè Schwiz un deilwys z Südbaddè wörd transponyrend im Violynschlüssel notyrt (Basstuba in F dönt è Oktavè plus Quintè düèfer wiè notyrt).. Dè praktische Grund für sell dõdrin, dass Tubaschpiller hüüfig Umschtyger vo höcherè Blèchblõsinschtrumänt sin, z. B. Drumbeetè, für diè s Notèläsè asè bedütend lychter isch, obwoll bi nèrè Kontrabasstuba in B d Differènz zwûschè notyrtem un klingendem Dòn übber zwei Oktavè bedrait.

## Bauformè

* **Basstuba:** in Es odder F, hüüfigschti Bauwys, hèt öppè diè glych Laag wiè dè Kontrabass un s Fagott
* **Kontrabasstuba:** in B odder C, gröschti un düèfschti vo normalè Tubè. È zimli wit mensuryrti Form vo dè Kontrabasstuba in B isch dè „Kaiserbass“. Selli Tuba in B hèt è Grundroorlängi vo 580 Zentimetèr, yschlièßlich vo allnè Ventylbögè volängerèt mò diè schwingendi Luftsüülè uff 966 Zentimeter (ooni Quartventyl).
* **Doppeltuba:** in B/F odder C/F, Kombination uss Kontrabass- un Basstuba (mit Stimmventyl).
* **[[Helikontuba|Helikon]]:** um dè Obberkörper ligendi Bass- odder Kontrabasstuba, wo chreisrund isch (in Blõskapellè un früèner in kirchlichè Bosuunèchör bruucht; vomuètlich zerscht im Johr 1845 z Russland baut; meischtens in Es gschtimmt) „Riterinschtrumènt“ bim Milidär, sonorè Klang. Bis zu dè Uusbreitig vom Sousaphon diè europäischi Standard-Marschtuba.
* **[[Sousaphon]]:** Abwandlig vom Helikon mit ènem Schallbecher, wo è bitzeli größer isch un fürsi abschtraalt (meischtens zweideiligs Inschtrumènt mit Mundroor/Maschinnè + Schallbecher)) D Urform vom Sousaphon, mit nõch obbè zeigendem Schallbecher, isch vom John Philip Sousa für d Brass- un Bigbands vom amrikanischè Milidär agregt worrè, well dè Sousa dè Bass klanglich besser vodeilè hèt wellè.
* **Bombardon** bezeichnèt hüt generèll è düèfi, chräftigi Basstuba. Dè Inschtrumentèbauer Joh. Riedl uss Wyn hèt 1820 asè sini 12-klappigi Ophikleidè benamst. Durch Ybau vo Ventyl hèt er spôter s Batent vom Carl Wilhelm Moritz ghaa un dòmit è engmensuryrts, durchgängig konischs Bassinschtrumènt gschaffè. Vo allem im volksdümlichè un literarischè Berych hèt sich bis hüt diè Benamsig vofeschtigt.
* Als **Tornischtertuba** wörd eini um 1915 bruuchti Tuba benamst, derrè iri engi Wicklig è chlynes Inschtrumènt ergää hèt, welles wegè sinèrè kompaktè Bauwys wòrschinlich vo allem vo Milidärmusiger blõsè worrè isch.
* Als **Marschtuba** odder *Marching Tuba* wörd è Tuba benamst, wo dè wiè nèn Bügel gformt isch, abber è aabassts Mundroor hèt, um si uff dè rächtè Schulter ligend z spillè, woby dè Schallbecher fürsi uusgrichtet isch. Selli Bauform wörd bevorzugt i dè Milidärmusig odder in Marching Bands vowendet.
***Subkontrabasstuba** in B, sell Inschtrumènt döönt nómól è Oktav düèfer wiè d B-Kontrabasstuba. Dè düèfschti Naturdòn isch d B3. Dõmit gön diè düèfschtè Döön vom Inschtrumènt schu unter d Hörgränz, wo i dè Subsubkontraoktavè liget. Subkontrabasstubè wörred nu zimli seltè als Einzeluffdrääg baut. D Grundroorlängi bedrait 1160 cm, mit allnè Ventylbögè gwaaltigi 1932 cm (ooni Quartventyl), wa immerhy öppè sibbè Etagè von ènèm Hochhuus entschpricht.

**Kurligs:**

* È **Tuba in gschtreckter Form** ooni Ventyl git s im Musiginschtrumäntèmuseum z Marktneukirchè. S übberdimensionali Schallschtugg isch 1913 von èm Markneukirchner Meischter als Meischterschtugg gmacht worrè. Als Uusschtellungsschtugg denkt, isch s spillbari Inschtrumènt uff Feschtumzüüg mitgfüürt worrè.

## Bsetzig in Orcheschterformationè
*Im romantischè Simfonyorcheschter sin oft ein bis zwei Tubè bsetzt, denn meischtens è F-Tuba un B/C-Tuba.
*Am 8. Juli 2007 hèn 286 Tuba-Spiller zämmè z Winterschtettèschtadt gschpillt. Si hèn dòmit èn neuè „Guinness-Wältrekord“ uffgschtellt.

## Kompositionè für d Tuba

* Kalevi Aho: Konzèrt für Tuba un Orcheschter (2000/01)
* Malcolm Arnold: Fantasy for Tuba solo
* Leonard Bernstein: Waltz for Mippy III
* Eugène Bozza: Concertino pour Tuba en Ut et orchester ou piano
* Crister Danielsson: Capriccio da Camera; Concertante Suite
* Morton Feldman: Durations 3 für Tuba, Violinè un Klavyr (1961)
* Stephan Foremny: Sonatinè für Tuba un Klavyr (1983), Allegretto für Tuba un Klavyr (2002), Vo Alpha bis Omega - 24 lychti Stüggle für Drumbeetè in B un Tuba in C (2004)
* Kurt Gäble:  Tuba Concerto Español
* John Golland:  Tuba Concerto Op.46 (1980)
* Edward Gregson: Concerto for Tuba and Brass Band; Alarum for Solo Tuba
* Paul Hindemith: Sonate für Basstuba un Klavyr (1955)
* Joseph Horovitz: Concerto for Tuba and Brass Band
* Bertold Hummel: Sonatine für Basstuba un Klavyr op 81a (1983)
* Bertold Hummel: 3 Bagatellè für Tuba un Klavyr op 95h (1993)
* Julius Jacobsen: Tuba buffo, concerto for Tuba; Tuba Ballet
* Erland von Koch: Monolog Nr. 9
* Günter Kochan: Sibbè Miniaturè für vyr Tubè (1977)
* Helmut Lachenmann: Harmonica. Musig für Orcheschter mit Solo-Tuba (1981/83)
* Alexei Konstantinowitsch Lebedew: Konzèrt a-moll
* Wilfried Lingenberg: Intermezzo für Tuba un Orglè (2002)
* Jean François Michel: Spillschtugg für Tuba
* Rodney Newton: Capriccio
* Bo Nilsson: Bass for solo Tuba and Percussion
* Krzysztof Penderecki: Capriccio
* Roger Steptoe: Tuba Concerto (1983)
* Alexander Tcherepnin: Andante for Tuba or Trombone and Piano, Opus 64 (1950, Frankfurt: M. P. Belaieff)
* Ralph Vaughan Williams: Concerto for Tuba and Orchestra f-moll
* Alec Wilder: Suite No. 1 for Tuba und Piano (Effie Suite)
* John Williams: Tuba Concerto (1985)
* Franz Watz: Concerto für Tuba un Blõsorcheschter
* Walter Sears: Sonatinè für Tuba un Piano
* Hartmut Schmidt: Konzèrt für Tuba un Orcheschter
* Marco Pütz: Chapters of Life (Tuba Concerto): Konzèrt für Tuba un Orcheschter/Blõsorcheschter

## Wält-Tuba-Dàg
Im Johr 1979 hèt dè amrikanische Musiger Joel Day dè *International Tuba Day* uusgruèfè, wo sit èm Johr 1982 jöhrlich am èrschtè Fritig im Mai gfyèrèt wörd. Am Wält-Tuba-Dàg findè Konzärt, Vordrääg un Uusschtelligè rund um s Inschtrumènt statt.

Lut Joel Day findet dè Tubaschpiller nit s Maß a Reschpèkt un Aaerkennig, wo ym zuèschtòò würd. D Tuba würd hüüfig als unwichtig abduè un als „imposants“ Aahängsel aagsöö.

## Literadur
* R. Winston Morris und Edward R. Goldstein: *The Tuba Source Book*. Indiana University Press,  1996, ISBN 0-253-32889-6.
* Hans Kunitz: *Die Instrumentation 9. – Die Tuba*. Breitkopf & Härtel, 1994, ISBN 3-7651-1020-5.
* Bruce Holcomb, Mozarteum Salzburg: *Die Verbesserung der Stimmung.* Bernd Katzbichler 1981, ISBN 3-87397-475-4.
* Winfried Pape: Instrumentenhandbuch Streich-, Zupf-, Blas- und Schlaginstrumenten in Tabellenform, Musigvolaag Hans Gerig Köln, TB 264, Theoretica Band 11, 2. Ufflaag 1976 (1. Uffl. 1971), ISBN 3-87252-055-5

## Weblingg

* Sehr detaillierte Informationen in der Vienna Symphonic Library
* umfassende Diskographie
* Website des Welt-Tuba-Tag (engl.)

## Einzelnõchwys