open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nynorsk

**Nynorsk** ("Nieu-Noors"), voor 1929 *Landsmål* genoem, is volgens die sogenaamde *Likestillingsvedtaket* (Wet oor die gelykstelling van Noorweë se twee amptelike skryftaalvariante) van 12 Mei 1885 naas *Bokmål* een van twee amptelike variante van die Noorse skryftaal. Dit word tans deur tussen sewe en vyftien persent van die bevolking as hoofskryftaal gebruik. Nynorsk is daarnaas die onderrigmedium vir sowat vyftien persent van alle Noorse laerskolleerlinge.

Die spreektaal in Noorweë is nouliks gestandaardiseerd en vertoon redelike groot streeksverskille. So geniet ook dialekte steeds 'n hoë status as algemene omgangstaalvariëteite. Dit is juis moderne Noorse dialekte wat as basis vir die ontwikkeling van Nynorsk as standaardskryftaal gedien het.

Nynorsk het in die 19de eeu ontwikkel as alternatief vir Bokmål wat in geskrewe vorm baie naby aan  Deens is.  Nynorsk word met name in westelike Noorweë gebruik en is gevorm op grond van veral westelike plattelandse dialekte, aangevul met elemente uit Yslands. Aangesien Nynorsk uit die landelike kultuur voortgespruit het, het sy gebruik as gevolg van toenemende verstedeliking in die 20ste eeu gestagneer of selfs afgeneem.

Die benaming *Nynorsk* is vir die eerste keer deur Andreas Hølaas in Desember 1877 gebruik. In die herfs van dié jaar het Arne Garborg sy werk *Den ny-norske Sprog- og Nationalitetsbevægelse* ("Die Nieu-Noorse taal- en nasionaliteitsbeweging") gepubliseer. Maar dit was *Landsmål*, 'n term waarmee Ivar Aasen in 'n brief van Oktober 1849 na die dialekgebaseerde standaardtaal verwys het, wat uiteindelik as amptelike benaming gekies is voordat die Noorse parlement, die Storting, in 1929 die besluit geneem het om die ou benamings *Landsmål* ("Landstaal") en *Riksmål* ("Rykstaal") deur die nuwe terme *Nynorsk* en *Bokmål* ("Boektaal") te vervang.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*
Bokmål

**Bokmål**, wat letterlik "boektaal" beteken, is een van die twee Noorse standaardtale. Soos die ander Noorse standaardtaal, Nynorsk, is dit hoofsaaklik 'n geskrewe taal, aangesien die meeste Noorweërs dialekte praat wat in verskillende mates van die geskrewe taal verskil. Bokmål is verwant en deels afgelei van 19de eeuse Deens. Van die twee Noorse vorms is Bokmål die oudste en word dwarsoor die land gebruik – deur 'n geraamde persentasie van 85-90% van die Noorweegse bevolking.  Een uitsondering is Wes-Noorweë, waar 'n meerderheid van die sprekers nog steeds Nynorsk gebruik. Bokmål is ook die mees algemene standaard wat aan buitelandse studente van die Noorse taal geleer word. 'n Meer konserwatiewe ortografiese standaard, algemeen bekend as Riksmål, is nie 'n amptelike taalvorm nie, maar wel wyd in gebruik deur koerante en skrywers.

## Geskiedenis 
Die eerste Bokmål ortografie is amptelik in 1907 onder die naam Riksmål (*Rykstaal*) goedgekeur, nadat daar sedert 1879 daaraan ontwikkel is. Dit was 'n aanpassing van geskrewe Deens, wat algemeen in gebruik was sedert 'n vorige unie met Denemarke, met die Deens-Noorse dialek gepraat deur die Noorse stedelike en intellektuele elite, veral in die hoofstad. Nadat die groot konserwatiewe koerant Aftenposten hierdie ortografie in 1923 oorneem, was die Deense skrif feitlik in onbruik in Noorweë.

Die naam Bokmål is eers amptelik in 1929 saam met 'n nuwe en radikale taalhervorming aangeneem, met die doel om iewers in die toekoms die twee taalvorme te verenig in *Samnorsk*. Dié hervorming het aanvanklik sterk opposisie vanaf die intellektuele elite teëgekom, wat die ouer ortografie en naam Riksmål wou behou. Na die Tweede wêreldoorlog het die stryd teen Samnorsk toegeneem en verander na 'n meer populêre beweging, min of meer uniek in Noorweë tot op daardie stadium. Latere taalhervormings het baie van die meer radikale wysigings in Bokmål omgekeer, sodat die huidige ortografie nader is aan dit wat deur die ondersteuners van Riksmål aanbeveel is.

Aan die einde van die 19de eeu was Riksmål/Bokmål die enigste taal wat in skole gebruik is. Dit het 'n vinnige daling voor die Tweede wêreldoorlog beleef toe Nynorsk na die meeste Noorse provinsies uitgebrei het en meer as 'n derde van  primêre-skoolleerlinge in dié taal onderrig ontvang het. Ná die oorlog het die prentjie weer verander en tans is Bokmål die taal van voorkeur vir 87% van primêre-skoolleerlinge. Nynorsk is nou slegs 'n plaaslike taal vir die vier Wesgraafskappe van Noorweë.

## Eksterne skakels 
*
Yslands

: *Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien Yslanders.*

**Yslands** (*íslenska* ['i:s(t)lɛnska] ) is 'n Noord-Germaanse of Skandinawiese taal wat deur sowat 310&nbsp;000 mense gepraat word. Dit is die amptelike taal van Ysland.

Yslands behoort saam met Faroëes tot die westelike of eiland-Skandinawiese tale. Dit is nie sonder meer te verstane vir sprekers van die Skandinawiese tale van die vasteland, naamlik Noors, Sweeds en Deens nie.

Yslands word met die Latynse alfabet geskryf, waartoe die tekens *Á/á*, *É/é*, *Í/í*, *Ó/ó*, *Ú/ú*, *Ý/ý*, *Ð/ð* (*edh*), *Þ/þ* (*thorn*), *Ö/ö* en *Æ/æ* gevoeg word. Die letters *c*, *q*, *w* en *z* word nie gebruik nie.

Die spesiale letter thorn (þ) gee die klank weer wat mens as die *th* in die Engelse *think* teëkom, terwyl edh (ð) die stemhebbende variant daarvan is (vergelyk die *th* in die Engelse *that*).

duimnael|links|'n Bladsy uit die Landnámabók
duimnael|links|'n Bladsy uit *Colloquial Icelandic*
Ysland is tussen die jare 800 en 1000 vanuit Wes-Noorweë bevolk. Yslands is dus eintlik Oudnoors. In Noorweë het daar soos in die res van die Germaanse taalgebied, in die eeue daarna allerlei taalveranderings plaasgevind, maar op die afgeleë Ysland het dit nie gebeur nie en bly die woordeskat en die verbuigingstelsel grootliks onveranderd. Die uitspraak het wel erg verander. Yslands besit 'n aantal foneme wat selde in ander Europese tale voorkom, byvoorbeeld 'n stemlose *l*, *n*, *m* en *r*.

In Yslands is die ou Skandinawiese verbuigingstelsel dus nog heeltemaal ongeskonde. Alle selfstandige naamwoorde, byvoeglike naamwoorde, lidwoorde, aanwysende voornaamwoorde, besitlike voornaamwoorde en eiename word in vier naamvalle verbuig, wat vir al drie woordgeslagte aparte vorme ken.

Ter illustrasie volg hier die verbuiging van die onreëlmatige manlike woord fjörður, 'fjord'.

Die bepaalde lidwoord word net soos by die ander Skandinawiese tale agteraan die selfstandige naamwoord geheg ('n *aangehegte lidwoord*), waardeur mens vorme soos *fjarðarins* ("van die fjord") en *fjörðunum* ("aan die fjorde") kan kry.

'n Opvallend kenmerk van Yslands is die sterk purisme, wat 'n groot invloed op die ontwikkeling van die taal gehad het. Waar baie ander Germaanse tale soos Engels en Nederlands deurspek is met leenwoorde uit Frans en Latyn, en die vasteland-Skandinawiese tale boonop met leenwoorde uit die Nederduitse tale, het mense in Ysland steeds gepoog om vir die benaming van nuwe begrippe uit hul skat van erfwoorde te put. 

Yslands is 'n ryk taal, vanweë die etlike eeue se sageliteratuur. Daardeur kan mens dikwels vergete woorde uit die verlede neem om nuwe begrippe aan te dui. So word *sími* ("telefoon") dan van 'n ou woord vir 'draad', en *skjar* ("skerm", soos by televisie- of rekenaarskerms) van 'n ou woord vir "venster" ontleen. 'n Uiterste vorm van taalsuiwering is in die Hoogyslands terug te vind.

## Verwysings 
## Eksterne skakels
Oos-Germaanse tale

[duimnael|links|Verspreiding van Germaanse tale in die 1ste-eeuse [Sentraal-Europa:

 
]]
Die **Oos-Germaanse tale** is 'n sub-groep van die Indo-Europese tale, in die Germaanse familie. Dit was in Europa, spesifiek tussen die Oder- en Wislariviere en in Suid-Swede, gepraat deur stamme na wie oor die algemeen as Oos-Germane verwys word. Hulle sluit in die Gote, Vandale en Boergondiërs tesame met 'n paar ander.

Daar is maar weinig bekend wat die Oos-Germaanse tale betref, almal is uitgestorwe en slegs Goties het nog geskrifte agtergelaat.

## Sien ook 
* Noord-Germaanse tale
* Wes-Germaanse tale

## Eksterne skakels 
*
Katapult

duimnael|'n Outydse katapult.
duimnael|'n Boeing ScanEagle, 'n voorbeeld van 'n moderne toepassing van die katapult.

Die **katapult** kan beskou word as 'n reuseweergawe van die kettie, of voëlrek. Dit is een van die oudste meganiese oorlogswapens bekend, waarmee groot klippe of ander voorwerpe bo-oor fortmure na die vyand geslinger is. Dit is ook later in oorlogvoering gebruik om granate en bomme na die vyand te slinger. 'n  Moderne voorbeeld van 'n katapult is op vliegdekskepe, waar dit gebruik word om vliegtuie teen 'n hoë snelheid vanaf die vliegdek te lanseer.

## Geskiedenis 
Die katapult is in die 5de eeu v.C. in Antieke Griekeland of Magna Graecia uitgevind. Katapulte is vanaf die 12de eeu in China en vanaf die 14de eeu in Europa toenemend deur vuurwapens vervang. Sedert die 16de eeu het kanonne en mortiere die katapult geheel en al as artilleriewapen verplaas. Pneumatiese en stoomkatapulte word soms nog gebruik om vliegtuie te lanseer.
Manx

Die term **Manx** kan verwys na:

* Manx-Gaelies, die inheemse Keltiese taal van die Britse eiland Man.
* Manx (kat), ’n katras van die eiland Man.

## Eksterne skakels 
*
Benjamin Mountfort

**Benjamin Woolfield Mountfort** (13 Maart 1825–15 Maart 1898) was 'n Engelse emigrant na Nieu-Seeland waar hy een van dié land se mees prominente 19de eeuse argitekte geword het. Hy het groot aandeel gehad in die vorming van die stad Christchurch. Hy is aangestel as die eerste amptelike provinsiale argitek in die ontwikkelende provinsie Canterbury. Hy is baie beïnvloed deur die Anglo-Katolieke filosofie agter Viktoriaanse argitektuur, en die invoer van die Gotiese hernuwing in Nieu-Seeland word aan hom toegeskryf. Sy Gotiese ontwerpe in beide hout en klip in die provinsie word geag as uniek aan Nieu-Seeland. Hy word vandag as die stigtersargitek van Canterbury gesien.

## Geboue deur Benjamin Mountfort 

Lêer:CanterburyCollegeGreatHall gobeirne.jpg|Canterbury College, The Great Hall
Lêer:CanterburyProvincialCouncilBuildings1 gobeirne.jpg|Canterbury Provincial Council Buildings
Lêer:Christ ChurchCathedral1 gobeirne.jpg|Christchurch Cathedral

* Most Holy Trinity in Lyttelton, 1851 (afgebreek)
* Canterbury Provincial Council Buildings, 1858-1865: http://www.ccc.govt.nz/Christchurch/CanterburyProvincialCouncilChambers/History/
* Christchurch Cathedral, begun 1863: http://www.christchurchcathedral.co.nz/
* Canterbury Museum, 1869-1882: http://www.cantmus.govt.nz/ 
* St. Augustine's  Church, Waimate 1872: http://www.rootsweb.com/~nzlscant/staugustine.htm
* Avonside Church Chancel, 1876: http://library.christchurch.org.nz/Heritage/Photos/Disc9/IMG0085.jpg http://www.holytrinityavonside.co.nz/history.htm 
* St Paul's Church, Papanui, 1877
* Canterbury College, Christchurch, 1882: http://www.virtualoceania.net/newzealand/photos/cities/christchurch/003j.shtml http://www.historic.org.nz/Register/ListingDetail.asp?RID=7301
* Church of the Good Shepherd, Phillipstown, 1884
* St Mary's Church, Auckland, begin in 1886: http://www.holy-trinity.org.nz/68.php 
* St John's Cathedral, Napier, 1888

## Bronnelys 
* Mclintock, A.H. (ed). "Mountfort, Benjamin Woolfield" (1966), *An Encyclopaedia of New Zealand*.  Govt. Print New Zealand.
* Taylor, C.R.H. (1929). *The Gothic Beauties and History of the Canterbury Provincial Buildings.* Canterbury Provincial Buildings Board.
* Lochhead, Ian (1999). *A Dream of Spires: Benjamin Mountfort and the Gothic revival*. Canterbury: Canterbury University Press. 

## Eksterne skakels 
* Contemporary references to Mountfort's reputation . Besoek op 1 Maart 2005.
* Mountfort centenary. Besoek op 1 Maart 2005.
* References to Mountfort's architectural inspiration . Besoek op 10 Maart 2005.
Sluipmoord

[duimnael|Sluipmoord op [Hendrik Verwoerd|dr. Verwoerd tydens die Randse Paasskou in April 1960.]]
[duimnael|Sluipmoordpoging op president [Ronald Reagan.]]

'n **Sluipmoord** is 'n moord wat in die geheim op 'n verraderlike wyse beplan en uitgevoer word. Sluipmoorde word vir verskeie redes uitgevoer, onder andere vir politieke, ideologiese of finansiële gewin. Feitelik enige wapen of toerusting kan daarvoor gebruik word, onder andere 'n mes, bom of geweer. Baie sluipmoorde word deur skerpskutters oor 'n afstand gepleeg.

## Sluipmoordenaar 
'n **Sluipmoordenaar** is 'n persoon wat poog of slaag daarin om 'n lewe of lewens te neem sonder om waargeneem te word voordat dit te laat is. Die sluipmoordenaar hoef nie te ontsnap na die moord of poging daarvan om as 'n sluipmoordenaar bestempel te word nie. Hy hoef ook nie te oorleef nie.

Die straf vir 'n sluipmoordenaar is meestal lewenslange gevangenisstraf. In lande waar die doodstraf steeds gebruiklik is, kan die sluipmoordenaar tereggestel word.

## Sien ook 
* Lys van sluipmoordslagoffers in Suid-Afrika

## Eksterne skakels 
*
Kettie

duimnael|regs|240px|'n Goeie kettie

Die **kettie** of **rekker** is 'n wapen wat bestaan uit 'n mikstok waaraan 'n "velletjie" met twee rekke (lopers) geheg is en waarmee klippe of ander projektiele geskiet word. Die tradisionele kettie is uit asegaaihout (*Curtisia dentata*) vervaardig omrede dit baie sterk en stewig is. Die lopers is uit haasingewande gemaak en die velletjie gewoonlik uit beesvel. Die moderne kettie se onderdele word van verskeie sintetiese materiale en allooie gemaak en word kommersieel bemark. Daar word egter ook konvensionele ketties deur straatverkopers en op vlooimarkte in Suid-Afrika verkoop, wat deur die plaaslike bevolking met die hand gemaak word.

## Eksterne Skakels 
* 404 dooie skakel  Storie oor die kettie wat tydens Tweede Vryheidsoorlog teen die Engelse gebruik is.
Villeneuve-d'Ascq

'''Villeneuve-d'Ascq''' is 'n stad van die département Nord, die région Nord-Pas-de-Calais (Frankryk) en Frans-Vlaandere, naby die Belgiese grens, met sowat 64&nbsp;000 inwoners. Villeneuve-d'Ascq vorm deel van die metropolitaanse gebied Lille Métropole.

Villeneuve-d'Ascq was een van die gasheerstede tydens die Rugbywêreldbeker 1991 en die Rugbywêreldbeker 2023.
Wes-Veluws

duimnael|Verspreiding van Wes-Veluws (liggroen)

**Wes-Veluws** is 'n Nedersaksiese dialek van die Nederlandse provinsie Gelderland. Hierdie dialek word in verskillende Veluwse dorpe en party Utrechtse dorpe gepraat.

Wes-Veluws word meestal tuis gepraat deur ouer mense en sommige jongmense. Veluws is 'n algemeen aanvaarde Nederlandse dialek omdat die meeste mense dit redelik goed verstaan. Kenmerkend van die dialek is dat dit 'n soort oorgangstaal tussen Nederlands en die konserwatiewe Nedersaksies soos Twents is. Daar is ook 'n driedelige temawoordeboek vir die Veluwse dialekte.
Aroemeens

**Aroemeens** of **Macedo-Roemeens** (*limba armãneascã*) is 'n taal op die Balkanskiereiland wat behoort tot  Balkanromaans. Die sprekers is die Aroemene (ook bekend as Macedo-Roemene, Tsintsare of Koutzowalachers), oorspronklik in Griekeland (veral in die Pindusgebergte), Albanië, Macedonië en Bulgarye (sien: Wallachers) en na relatief onlangse migrasies ook in Roemenië. Slegs in Macedonië geniet dit die status van amptelike minderheidstaal. Aroemeens is nou verwant aan die grootste Balkanromaanse taal, Roemeens, en dit word dan ook nie altyd as aparte taal beskou nie.

Aroemeens word buite Griekeland met die Latynse alfabet geskryf: die naam van die taal lui daar *armãneashce*. Die *ã* is die enigste letter wat van 'n diakritiese teken gebruik. Vir die weergee van ander klanke word dan dikwels in Roemeens digrawe (dubbelle letter) gebruik: Aroemeens *sh* versus Roemeens *s¸*. In Griekeland is daar geen gestandaardiseerde spelling nie, maar word die Griekse alfabet wel gebruik.

Daar bestaan ook 'n Wikipedia in Aroemeens.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Council of Macedon-armans
* Macedon-armans Association from France
* Consiliul A Tinirlor Armanj, webpage about Youth Aromanians and their projects
Aranees

**Aranees** (Oksitaans: *Aranés* Aranees: *Aranès*) is 'n Pirenese variëteit van die Gascons dialek van die Oksitaanse taal wat in die Aranvallei, ''Val d'Aran'', in noordwes Katalonië in Spanje gepraat word waar dit een van die drie amptelike tale benewens Katalaans en Spaanse is. In Katalonië word dit saam met Spaans en Katalaans as amptelike taal erken, waardeur dit een van die amptelike tale van Spanje is.

Vir lank is daar gevrees vir die voortbestaan van Aranees, maar sedert dit in 1984 op skool aangebied word beleef die taal 'n oplewing. 90% van die inwoners van die Val d'Aran verstaan Aranees terwyl 65% dit aktief gebruik. As gevolg van die mede-amptelike status is die Aranese variëteit tans een van die sterkste spelers in die Oksitaanse sfeer, al het die taal minder as 5000 sprekers. 'n Aranees-Engels/Engels-Aranees woordeboek is in 2006 gepubliseer en 'n Aranese Taalkunde gids (Gramatica aranesa) in Maart 2007. 

Meeste Aranese is ook vlot in Katalaans, Spaans, en tot 'n mindere mate in Frans.

## Verwysings 
* *Le Gascon de poche*, Jean-Marc Leclercq & Sèrgi Javaloyès, Assimil 2004, 

## Eksterne skakels 
* Wet ter erkenning van Aranees Occitaans
Dalmaties

**Dalmaties** was 'n Romaanse taal wat aan die ooskus van die Adriatiese See in Kroasië en, op sy hoogtepunt, ook in Montenegro gepraat is. Die taal het in die 19de eeu uitgesterf. Die laaste plek waar die taal gehoor is, is 'n eiland Krk (*Veglia* in Italiaans, *Vikla* in Dalmaties); die laaste spreker was Tuone Udaina, wat op 10 Junie 1898 dood is toe hy op 'n landmyn trap. 'n Jaar te vore het die Italiaanse geleerde Matteo Giulio Bartoli hom besoek en alle moontlike inligting oor die taal ingewin vir die skryf van 'n boek oor die onderwerp. Bartoli het duisende woorde stories en lewensgegewe met Italiaanse vertalings opgeskryf. Dit is in 'n boek gepubliseer met baie inligting oor woordeskat, fonologie en taalkunde van die taal. Hy skryf in Italiaans en publiseer in 1906 'n Duitse vertaling onder die titel *Das Dalmatische*. Die Italiaanse manuskripte het egter verlore geraak, en die werk is eers in 2001 in Italiaans hervertaal.

## Dialekte 
Die belangrikste dialekte waaroor inligting beskikbaar is:

* **Veljoties** — 'n noordelike dialek, op die Veglia (Krk) eiland gepraat; Udaina het die noordelike dialek gepraat.
* **Ragusaans** — 'n suidelike dialek wat in Ragusa (Dubrovnik) gepraat is
* die dialek wat in Zara (Zadar) gepraat is.

Die eerste twee (naamlik die Noordelike en Suidelike dialekte) is die bekendste en dit blyk dat hulle vir 500 jaar geskei was.

## Voorbeeld 
Hier volg die Onse Vader in Portugees, Dalmaties, Italiaans, Istro-Romeens en Romeens:

## Eksterne skakels 
* Ethnologue verslag oor Dalmaties
* Dalmatian language

## Verwysings 
* Bartoli, Matteo Giulio, *Das Dalmatische* (2 vols), Kaiserliche Akademie der Wissenschaften, Vienna, 1906
* Bartoli, Matteo Giulio, *Il Dalmatico*, Istituto della Enciclopedia Italiana, Italy, 2000 (vertaling van die oorspronklike Duitse weergawe)
Galicies

**Galicies** (Galicies: *galego*, [ɡaˈleɣʊ]; Spaans: *Gallego*; Portugees: *Língua galega*) is 'n Romaanse taal wat in die Spaanse outonome gemeenskap Galisië, die noordwestelikste deel van Spanje, ten noorde van Portugal, gepraat word.

duimnael|links|Chronologiese kaart van die taalkundige evolusie in Suidwes-Europa tussen 1000 en 2000
Baie mense beskou Portugees en Galicies as dieselfde taal. Wat taal betref is die onderskeid maar klein, maar die ortografie (spelling) is verskillend. Galicies toon 'n sterk Spaanse invloed.

Die Spaanse staat erken Galicies as een van die vier amptelike tale (saam met Spaans, Katalaans en Baskies).

## Sien ook 
* Galiciese Wikipedia

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 
*
Asturies

**Asturies** (*asturianu* in Asturies, [astuˈɾjanu]) is 'n Romaanse taal wat in sommige dele van die Spaanse provinsie Asturië gepraat word. In Asturië word die taal deur middel van statutêre reëlings wat verband hou met die Outonome Status van die streek beskerm, en is dit'n keusevak op skool. Vanweë diglossie tussen Asturies en Spaans beskou sommige vakkundiges dit as 'n dialek van Leonees, maar deesdae word dit as 'n afsonderlike taal gereken.

duimnael|links|Chronologiese kaart van die taalkundige evolusie in Suidwes-Europa tussen 1000 en 2000
Die taal het uit Latyn ontwikkel met bydraes van die voor-Romaanse tale wat in die gebied van die Astures, 'n ou stam op die Iberiese Skiereiland, gepraat is. Kastiliaans Spaans bereik die gebied later, in die 14de eeu, toe die sentrale regering gesante en amptenare gestuur het om politieke en kerklike posisies te vul.

Sedert 1980 word daar baie moeite gedoen om Asturies te beskerm en te bevorder. Maar die toestand van die taal is kritiek, met 'n groot daling in die aantal sprekers in die laaste honderd jaar. Portugal het 'n verdere stap ter beskerming geneem deur ook die taal te erken.

Die weiering om Asturies amptelik te erken doen afbreuk aan die taal. Sprekers kan nie die taal in hulle daaglikse lewe gebruik nie omdat nog die regering, nog privaatinstellings dokumente in Asturies aanvaar, en nie aandag daaraan skenk om mense wat in Asturies met hulle wil kommunikeer, te akkommodeer nie. Sommiges beweer dat Asturies oor twee geslagte moontlik sal uitsterf.

Ondanks al die probleme wat die beleid van sowel die Asturiese as die Spaanse regering veroorsaak het, het die aantal jongmense wat Asturies aangeleer het en gebruik (veral as geskrewe taal) in die laaste paar jaar gestyg, veral onder intellektuele en polities aktiewe Asturiane en Leoneze wat trots is op hulle streeksidentiteit.

Aan die einde van die 20ste eeu het die *Academia de la Llingua Asturiana* aktiwiteite onderneem ter oorlewing van die taal: 'n grammatika, 'n woordeboek en tydskrifte. 'n Nuwe geslag van skrywers is tans aktief in die taal.

## Sien ook 
* Asturiese Wikipedia

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 
* L'Academia de la Llingua Asturiana, die amptelike Asturiese taalkomitee.
Ladino

**Ladino** is die taal van die Sefardiese Jode in hulle toenmalige vaderland *Sefarad* in Spanje van die 8ste tot die 15de eeu. Dit is 'n taal nou verwant aan  Spaans waarin baie Hebreeuse woorde voorgekom het (soortgelyk aan die Germaanse taal Jiddisj wat nou verwant is aan Duits).

Tydens die heerskappy van die Arabiere van Spanje in de 7de eeu mag Jode net soos Katolieke en Moslems hulle eie geloof beoefen. Ladino vier hoogty op literêre gebied.

Deur die opkoms van die inkwisisie van die Rooms-Katolieke Kerk word die Jode in 1492 gedwing om hulle tot Katolisisme te bekeer. Baie ontvlug daarom Spanje en vestig hulle onder andere in die Balkan, Turkye, die Midde-Ooste en in Noord-Afrika, waar die taal verder ontwikkel.

In die twintigste eeu neem die aantal sprekers drasties af. Groot groepe Sefardiese Jode word in die Joodse volksmoord (*Holocaust*) tydens die Tweede Wêreldoorlog vermoor. Oorblywende Sefardiese Jode immigreer na Israel, waar hulle Iwrit ('n moderne vorm van Hebreeus) as die taal van hulle nuwe vaderland aanneem.

Ladino word as minderheidstaal nog in Israel, Marokko en op die Balkan gepraat, maar meestal deur ouer mense, wat die taal nie meer oordra aan hulle nageslagte nie. In enkele Latyns-Amerikaanse lande word Ladino ook nog binne Sefardiese gemeenskappe gepraat.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*  
* Ladino
* Socolovsky, Jerome. "Lost Language of Ladino Revived in Spain", *Morning Edition*, National Public Radio, March 19, 2007. http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=8989551
Napolitaans

**Napolitaans** (*nnapulitano*) is 'n Romaanse taal, verwant aan Italiaans.

Napolitaans ('' 'o nnapulitano* or *napulitano'') word nie alleen in en rondom Napels gepraat nie, maar ook in 'n groot deel van die res van Suid-Italië, veral in Kampanië, Basilicata en noordelike Kalabrië.

Daar is wel 'n debat of daar sprake daarvan is of dit 'n Italiaanse dialek is, of 'n selfstandige taal. Die verskille met Italiaans is dermate groot, dat 'n Noord-Italianer met moeite Napolitaans kan verstaan.

## Uitspraak 
Die uitspraak van Napolitaans is moeiliker as Italiaans, veral omdat klinkers dikwels toonloos uitgespreek word, en woorde aan mekaar uitgespreek word wat verandering van medeklinkers kan veroorsaak.

Byvoorbeeld:

'o Sole mio - o 'soole'mieje (en nie: o solee miejo nie)

## Verwysings
Sardies

**Sardies** of **Sardyns** (*sardu*) is 'n taal wat uitsluitlik op die tot Italië behorende eiland Sardinië deur c. 1,3 miljoen mense gepraat word (c. 80% van die eilandbewoners). Hulle is tweetalig Italiaans/Sardies.

In teenstelling tot Italiaans en ander Romaanse tale het Sardies nog baie fonetiese en taalkundige elemente van Latyn bewaar. Dit word dan ook oor die algemeen beskou as die mees konserwatiewe van alle Romaanse tale.

Deur 'n streekswet van 1997 en 'n wet van die Italiaanse Republiek van 1999 word Sardies amptelik met Italiaans gelykgestel, byvoorbeeld as bestuurs- en onderwystaal. In praktyk domineer Italiaans nog die openbare lewe.

Die belangrikste dialekte van Sardies is:

* Galluresies / Sassaresies (Noord-Sardinië), wat meestal tot Italiaans en nie in die eng sin tot Sardies gerekend word nie en wat baie nou aan Korsikaans verwant is.
* Logudoresies / Nuoresies (Noord- en Sentraal-Sardinië), wat dikwels onder die term Logudories saamgevat word.
* Kampidanesies (Suid-Sardinië) 

Daar bestaan geen eenvormige spelling. In die afgelope paar jaar word heelwat bespreking oor 'n standaard gevoer.

## Taalkunde 
Besonder opvallend aan Sardies is die bepaalde lidwoord: anders as ander Romaanse tale gebruik mens *nie* die Latynse demonstratiewevoornaamwoorde *ILLU(M)*, *LLA(M)* (byvoorbeeld Italiaans il/lo, la, Frans le, la, Spaans el, la), maar *IPSU(M)/ IPSA(M)* (Sardies *su* en *sa*). Die meervoud in Sardies word gevormd met -s (soos in die Wes-Romaanse tale): sa domo > sas domos, su cane > sos canes.

## Verwysings 
### Eksterne skakels 
* Omvangryke Portaal oor Sardies, in Sardies
Friulaans

duimnael|links|Padteken in Italiaans en Friulaans
Die gebied waar **Friulaans** of *Frioelies* (*Furlan*) gepraat word, Frioelië, lê in die uiterste Noord-Ooste van Italië, maar omvat ook dele van Istrië en Dalmasië in Kroasië, afhangend van hoe ruim die definisie van Friulaans geïnterpreteer word. In Italië word Friulaans in skole in die provinsies Udine en Pordenone aangebied.

Friulaans is 'n Latynse dialek en 'n Retoromaanse variëteit. Die taal word ook **Oos-Ladinies** genoem aangesien dit dieselfde wortels as Ladinies het. Dit het egter deur die eeue op ander maniere ontwikkel onder die invloed van naburige kulture (Duits, Italiaans, Venesies, Sloweens. Die invloed van Duits is baie minder as op die tale wat in Switserland gepraat word. Die taal word lewend gehou deur die ongeveer 750&nbsp;000 inwoners van die streek, deur 'n aktiewe filologiese genootskap en deur die honderdduisende Friulane wat oor die hele wêreld, met swaartepunt in die Verenigde State, Argentinië en Venezuela, geïmmigreer het. Oënskynlik is daar ook sprekers in Suid-Afrika (Friulaans: *Sudafriche*).

Fruili heet in Friulaans *Friûl*; Friulaans heet *Furlân*, die Friulane heet *Furlâns*.

Heelwat letterkunde bestaan in Friulaans, veral streekromans en streekgedigte. Die bekende filmregisseur en digter Paolo Pasolini skryf (ook) in Friulaans. Dit is besonders dat baie literêr hoogstaande tekste nog steeds  in Friulaans geskryf word. Die taal bly ook nie agter wat betref kontemporere kultuur nie soos gedemonstreer deur die 
Italiaanse Rap groep DLH Possehttp://www.dlhposse.com/ wat ook in Friulaans musiek maak. 

## Voorbeelde 
*Hallo, my naam is Jaco!
*:*Mandi, jo o mi clami Jacum!*
*Dit is vandag baie warm!
*:*Vuê al è propite cjalt!*
*Ek moet nou gaan, totsien
*:*O scugni propite lâ cumò, ariviodisi*
*Ek kan nie vanaand saam met jou uitgaan nie, ek moet studeer
*:*No pues vignî fûr usgnot, o ai di studiâ*

## Eksterne skakels 
* www.sangiorgioinsieme.it/librionline.html
* Internettydskrif in Friulaans 
* Internettydskrif en hulpbronne
* Friuliaanse Wetenskap-vaktydskrif&nbsp;– 'n Vereniging wat hom beywer vir die gebruik van Friuliaans in die wetenskapswêreld
* *Fogolâr furlan* van Toronto
* Italiaanse Rap groep *DLH Posse* se amptelike webwerf
Peristaltiese pomp

duimnael|'n Lineêre peristaltiese pomp
duimnael|'n Peristaltiese pomp
duimnael|Animasie van 'n radiale peristaltiese pomp
duimnael|Animasie van 'n lineêre peristaltiese pomp

'n **Peristaltiese pomp** is 'n soort positiewe verplasingspomp wat vir die pomp van 'n verskeidenheid vloeistowwe gebruik word. Die vloeistof word binne 'n buigbare buis binne in 'n normaalweg ronde (lineêre pompe is egter ook al gebou) pomphulsel gehou. 'n Rotor met 'n aantal nokke op die omtrek daarvan pers die buis saam. Soos die rotor draai, word die deel van die buis onder die nok toegedruk, wat die vloeistof forseer om in die buis af te beweeg soos die nok in die rigting van die vloeibeweging draai. Verder keer die buis terug na sy oorspronklike toestand wanneer die nok daarby verbybeweeg het. Die proses word peristalsis genoem en kom ook in biologiese stelsels voor, soos in die slukderm.

Peristaltiese pompe word tipies aangewend om skoon of steriele vloeistowwe te pomp omdat die pomp nie die vloeistof kan kontamineer nie, of andersins om korrosiewe vloeistowwe te pomp omdat die vloeistof nie in kontak met die pompmateriaal (buiten die buis self) kom nie. Algemene toepassings van hierdie tipe pomp sluit in die pomp van korrosiewe chemikalieë, flodder met 'n hoë vastestoflading en ander materiale waar dit belangrik is om die produk van die omgewing te isoleer of dan andersom.

Hoë druk peristaltiese pompe wat teen drukke van soveel as 16 bar kan bedryf, het tipies skoene en hulsels wat met smeermiddel gevul word om te voorkom dat die buis van die pomp verweer, en ook om hitte te verwyder.  Lae druk peristaltiese pompe het tipies droë hulsels en gebruik rollers. Hoë druk peristaltiese pompe gebruik gewoonlik versterkte buise.  Lae druk pompe aan die ander kant gebruik onversterkte buise en word ook soms na verwys as buispompe.

Aangesien die enigste deel van die pomp wat in kontak met die vloeier is, die binnekant van die buis is, is dit baie maklik om die binneste oppervlak van die pomp skoon te maak en te steriliseer. Verder omdat geeneen van die bewegende dele met die vloeier kontak maak nie, is peristaltiese pompe ook goedkoop om te vervaardig. Die gebrek aan kleppe, seëls en pakstukke (drukstukke) beteken ook dat die onderhoud van hierdie pomp relatief goedkoop is wanneer dit met ander pompsoorte vergelyk word.

## Tipiese aanwendings 
* Dialisemasjiene
* Voedselvervaardiging
* Masjiene wat drankies afmeet
* Farmaseutiese vervaardiging
* Rioolflodder (slyk)
* Fontein- en watervalversierings

## Sien ook 
* Sentrifugale Pomp
* Dompelpomp
* Borrelpomp

## Eksterne skakels 
* 'n Groot vervaardiger van hierdie soort pomp.
Retoromaans

duimnael|links|Verspreiding van Retoromaanse dialekte in Italië en Switserland
**Retoromaans** is 'n Romaanse taalgroep wat 'n aantal tale uit Switserland en Noordoos-Italië met altesaam sowat een miljoen sprekers insluit:
* Friulaans, soos gepraat in die Italiaanse provinsie Friuli-Venezia Giulia 
* Ladinies, soos gepraat in die Alpynse Dolomiete-gebergte in Italië
* Romansch, soos gepraat in die kanton Groubunderland (Retoromaans: *Grischun*), Switserland

## Retiese Taal 
Sien ook Retiese taal 'n onverwante taal wat in antieke tye in die gebied gepraat is waar Retoromaans nou gepraat word.

## Eksterne skakels 
*  
*  
* Retoromaanse televisienuus van SF1 / RTR
Kettingreël

Die **kettingreëel** is 'n formule vir die bepaling van die afgeleide van 'n funksie wat die samestelling is van twee funksies. Die meeste funksies is saamgestel uit 'n aantal eenvoudige funksies, waarvoor die afgeleide makliker bepaal kan word.

As 'n funksie *f* geskryf kan word as *f(x)* = *g*(*h*(*x*)), en van die funksies *g* en *h* bestaan die afgeleide, dan is:

:\frac{}{}f'(x) = g'(h(x)) \cdot h'(x) 

## Die kettingreël in saamgestelde funksies van een veranderlike 
Die kettingreël maak dit moontlik om van ingewikkelde funksies die afgeleide te neem. Stel ons het die volgende funksie:

f(x)= sin(e^{cos(2 \cdot x)})

Dit is moontlik bostaande funksie te ontleed in 'n ketting van funksies:

Hieraan dank die kettingreël sy naam. Danksy die kettingreël kan ons naamlik van elke afsonderlike skakel in die ketting die afgeleide neem:

Die afgeleide van die funksie word dan bepaal deur alle afsonderlike afgeleides te vermenigvuldig:

f'(x)=a'(t) \cdot b'(a) \cdot c'(b) \cdot f'(c)

f'(x)=2 \cdot -sin(a) \cdot e^b \cdot cos(c)

f'(x)=-2 \cdot sin(2 \cdot x) \cdot e^{cos(2 \cdot x)} \cdot cos(e^{cos(2 \cdot x)})

## Die kettingreël in meerveranderlike saamgestelde funksies 
Soos reeds daar reeds gesien is, speel die kettingreel 'n belangrike rol in die bepaling van die afgeleides van eenveranderlike saamsgestelde funksies. Hierdie is ook die geval vir funksies van twee of meer veranderlikes, waar die parsiële afgeleides van die funksies bereken kan word.

### Stelling: 
As ℝ \rightarrow ℝ² n differensieerbare vektorfunskie is en *f* : ℝ \rightarrow ℝ² 'n differensieerbare funksie is van twee veranderlikes, is die saamgestelde funksie *F* = *f* \circ  **r**: ℝ \rightarrow ℝ differensieerbaar vir alle reële waardes van *t*:

F'(t) = \nabla f(}\vec{r(t))\cdot}\vec{r'(t)

## Kyk ook 
* Integraalrekening
Oskies

**Oskies** is 'n Italiese taal met as kerngebied  Samnium en Kampanië, die gebied van Bruttii en 'n deel van Sisilië. Saam met onder meer Umbries vorm Oskies die **Sabelliese tale** tak. 

Oskies is bekend uit inskripsies vanaf 400 v.C.. Van die totale korpus, wat uit ongeveer 250 inskripsies bestaan, is die Tabula Bantina en die Cippus Abellanus die belangrikste. Die taal is al sedert die Oudheid uitgesterf. Dialekte van Oskies is:  *Samnities*, *Marrucinies*, *Paelignaans*, *Vestiniaans*, *Sabyns*, *Volskies* en *Marsies*.

Oskies maak gebruik van die Latynse, Griekse en 'n eie, Oskiese alfabet.

## Voorbeeld van 'n Oskiese teks (van *Cippus Abellanus*) 
ekkum[svaí píd herieset
trííbarak[avúm tereí púd
liímítú[m] pernúm [púís
herekleís fíísnú mefi[ú
íst, ehtrad feíhúss pú[s
herekleís fíísnam amfr
et, pert víam pússtíst
paí íp íst, pústin slagím
senateís suveís tangi
núd tríbarakavúm lí
kítud. íním íúk tríba
rakkiuf pam núvlanús
tríbarakattuset íúk trí
barakkiuf íním úíttiuf
abellanúm estud. avt
púst feíhúís pús físnam am
fret, eíseí tereí nep abel
lanús nep núvlanús pídum
tríbarakattíns. avt the
savrúm púd eseí tereí íst,
pún patensíns, múíníkad ta[n
ginúd patensíns, íním píd e[íseí
thesavreí púkkapíd ee[stit
a]íttíúm alttram alttr[ús
h]erríns. avt anter slagím
a]bellanam íním núvlanam
s]úllad víú uruvú íst. edú 
e]ísaí víaí mefiaí teremen
n]iú staíet.

## Eksterne skakel 
* Oskiese woordeskat
Trebuchet

duimnael|Trebuchet
'n **Trebuchet** is a tipe oorlogwapen wat gebruik word om projektiele soos rotse te slinger. Dit is soortgelyk aan die katapult, maar die slinger aksie wat die projektiel lanseer verskil. Waar 'n katapult potensiele energie opbou en vrylaat om die projektiel te lanseer, gebruik 'n trebuchet swaar gewigte om 'n hefboom aan te dryf.
Spaans

: *Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien Spanjaarde.*

**Spaans** (*español*, [espaˈɲol], ) of **Kastiliaans** (*castellano*, [kasteˈʎano] ), van 'Kastilië', is 'n Romaanse taal en die derde grootste taal van die wêreld naas Engels en Chinees. Spaans word deur meer as 500 miljoen mense gepraat. Die meeste daarvan woon in Latyns-Amerika.

duimnael|links|Chronologiese kaart van die taalkundige evolusie in Suidwes-Europa tussen 1000 en 2000
Die Spaanse standaardtaal ontstaan in die 13de eeu uit die streektaal van Kastilië (die gebied rondom Toledo en Madrid).

## Uitspraak van Spaans 
Die uitspraak en spelling van Spaans is, in vergelyking met dié van baie ander tale, redelik eenvoudig. Die spelling is grotendeels foneties: daar is vir die grootste deel een eenduidige verhouding tussen geskrewe letters en die uitspraak van klanke.

Reëls en voorbeelde:

Die klemtoon lê op die laaste lettergreep, maar op die een na laaste as die woord op 'n klinker, -n of -s eindig. As hiervan word afgewyk word staan daar 'n aksent op die beklemtoonde klinker (bv. *fármaco* (geneesmiddel), *Córdoba*).

Wie die basisreëls van die Spaanse spelling en uitspraak leer, kan daarom na 'n bietjie oefening enige teks sonder probleme lees. Daar is egter wel verskillende Spaanse dialekte en streektale. Die uitspraak in die omgewing van die Spaanse hoofstad Madrid klink anders as dié in Andalusië, en die Spaans wat in Spanje gepraat word, klink ook anders as hoe dit in Suid- en Sentraal-Amerika gepraat word. Ook binne die Latyns-Amerikaanse lande is daar verskillende streeksvariante.

Katalaans is 'n selfstandige taal, maar verwant aan Spaans.

## Geografiese verspreiding 
duimnael|400px|
duimnael|400px|Verspreiding van Spaanse dialekte
duimnael|Gebruik van die terme *español* of *castellano* volgens Spaanstalige lande

## 'n Vergelyking tussen Spaans en ander Romaanse tale 
## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*  *Real Academia Española*
Kentum-tale

duimnael|400px|Kaart van die benaderde omvang van die kentum- (blou) en satem-tale (rooi)

**Kentum-tale**, genoem na die Latynse woord **centum** (spreek uit as: *kentoem*), vorm 'n subgroep van die Indo-Europese tale, saam met die Satem-tale. Veral die westelike Indo-Europese tale behoort tot hierdie subgroep, met uitsondering van Togaars.

Die benaming word ontleen aan die verskynsel dat die Indo-Europese tale onder te verdeel is in een groep waarby die woord vir die getal *100* met velare of palatale plofklank begin (byvoorbeeld *k*), en in een groep waarby die woord vir *100* met 'n alveolêre of 'n palato-alveolêre frikatiewe klank begin (byvoorbeeld *s* of *sj*).

## Kentum-tale (100) 
* Latyn * **c**entum* 
* Iers * **c**et* 
* Togaars * **k**ant*
* Grieks * he**k**aton* (die toevoeging van *he-* is 'n uitsonderlike verskynsel)
* Goties * **h**und* (die *h*-klank is ontstaan uit 'n gewysigde *k*)

Die Kentum-tale is (in chronologiese volgorde):
* Anatoliese tale (uitgestorwe)
* Grieks
* Italiese en Romaanse tale
* Keltiese tale
* Germaanse tale
* Togaars

(Vir enkele ander Indo-Europese tale  is te min inligting beskikbaar om in een van die subgroepe te plaas.)

## Satem-tale (100) 
Onder die Satem-tale val alle Indo-Iranse tale en die Baltiese en Slawiese tale (laasgenoemdes val onder die groter Balto-Slawiese taalfamilie):
* Russies * **s**to*
* Litaus * **š**imtas*
* Avesties * **s**atəm* (Persies * **s**at*)
Kleinbyvreter

Die **kleinbyvreter** (*Merops pusillus*) is 'n algemene standvoël.

## Identifikasie 
Die voëltjie word aan sy klein, slanke grootte en helder kleure, nl. 'n geel keel, oranjebruin onderkant en feitlik reghoekige stert uitgeken. Die koppie en vlerke is groen en bruin met 'n swart bek. Die swart kraag ontbreek by die jonges en hulle onderkante is liggroen. Dit is die kleinste byvreter, ongeveer 15–17&nbsp;cm lank. Beide geslagte lyk eenders. Hulle broei hoofsaaklik in sandwalle naby water, maar soms ook in die openinge van erdvarkgate. Die wyfie lê gewoonlik 6-8 ronde wit eiers waarop albei geslagte om die beurt broei.

## Habitat 
Hulle hou in pare of swerms naby groot riviere of by oop kolle in boomveld of bosveld. Hulle sit meestal saam op 'n lae tak of draadheining vanwaar hulle jagvlugte uitvoer. Vreet hoofsaaklik insekte, veral bye en perdebye, en raak ontslae van die angel deur die insek herhaaldelik teen 'n harde oppervlakte te slaan.

## Verspreiding 
Kom meestal voor in Afrika suid van die Sahara. Migrasie is beperk tot seisoenale reënvalpatrone.

## Geluid 
Uiter 'n rustige "tjip,tjip trriee-trriee-trriee".

## Ander name 
* Engelse naam: "Little Bee-eater"

## Sien ook 
* Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls
* Lys van Suid-Afrikaanse voëls (Groepeer)
* Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name

## Bronnelys 
* Newman se Voëls van Suider-Afrika.
Kontinent

'n **Kontinent** of **vasteland** is 'n groot aaneenlopende landmassa wat 'n relatiewe selfstandige geheel vorm en natuurlike grense het. Die planeet aarde het die volgende kontinente (gelys volgens grootte):

* Asië (ongeveer 43&nbsp;608&nbsp;000&nbsp;km²)
* Afrika (ongeveer 30&nbsp;335&nbsp;000&nbsp;km²)
* Noord-Amerika (ongeveer 25&nbsp;349&nbsp;000&nbsp;km²)
* Suid-Amerika (ongeveer 21&nbsp;069&nbsp;501&nbsp;km²)
* Antarktika (ongeveer 13&nbsp;661&nbsp;000&nbsp;km²)
* Europa (ongeveer 10&nbsp;498&nbsp;000&nbsp;km²)
* Oseanië (ongeveer 9&nbsp;008&nbsp;458&nbsp;km²)

## Foto's 

Beeld:Continentes.png|Geanimeerde kleur-kode kaart wys die onderskeie kontinente. Afhangende van die metode en model wat gebruik word, kan sekere kontinente as gekonsolideerd of verder onderverdeel beskou word. Byvoorbeeld: Eurasië word gereeld onderverdeel in Europa en Asië (rooi kleure), terwyl Noord- en Suid-Amerika somtyds as die Amerikas (groen kleure) bekend staan.
Beeld:Dymaxion 2003 animation small1.gif|Dymaxion-kaart wys landmassa as byna een aaneenlopende kontinent.
Beeld:Plates tect2 af.svg|Tektoniese plate onder die kontinente en oseane.

## Aantal kontinente 
Daar is verskeie maniere om die kontinente van mekaar te onderskei:

## Sien ook 
* Stede
* Dorpe
* Lys van hoofstede
* Land

## Verwysings
Ladinies

**Ladinies** is 'n taal wat in sekere Europese lande gebruik word.

duimnael|links|Opskrif in Ladinies. Vertaling: "'n Goeie herberg, goeie geselskap, almal besoek hom graag, oud en jong."
Die naam *Ladinies* word soms gebruik as sinoniem vir Retoromaans, meestal word dit egter gebruik vir die westelike variante van Retoromaans, dus met uitsluiting van Friulaans.

Ladinies word in Belluno, Bolzano (Bozen), St. Christina in Gröden, Val Gardena in Suid-Tirol en Trient in Italië gepraat. Die Europese Buro vir Minderheidstale skat die aantal sprekers in Italië op 28&nbsp;000. Die *Freie Universität Bozen/Libera Università di Bolzano* het sedert 2001 'n Ladiniese afdeling wat op taalkunde, filologie en meertalige opvoedkunde fokus.

## Verwysings 
## Verdere leesstof 
*  

## Eksterne skakels 
* News  – Noeles.net die eerste internet-nuus-portaal in Ladinies (Dolomite Ladinies / Standaard Ladinies). Die inhoud is meestal oor Ladiniese kultuur, politiek, samelewing, ens.
* Weekly Paper – La Usc Di Ladins (Die stem van die Landiniërs – in Ladinies – verskillende afdelings in al die sub-dialekte geskryf.
Heavily Indebted Poor Countries

Die **Heavily Indebted Poor Countries** ("Hoogsverskuldige arm lande") is 'n program wat daarna streef om die skuld van die wêreld se armste ontwikkelende lande na 'n aanvaarbare vlak terug te bring, op voorwaarde dat die regerings van die lande na behore funksioneer.

Die HIPC-inisiatief word moontlik gemaak deur die Internasionale Monetêre Fonds en die Wêreldbank, wat die program saam in 1996 opgestel het; in 1999 is dit geëvalueer en hervorm. Die einddoel van die IMF en die Wêreldbank is die bekamping van armoede.

In Junie 2005 het die ministers van finansies van die G8-lidlande ooreen gekom om $40 miljard in skuldverligting vir 18 HIPC's te bewillig voor die G8-samesprekings in Julie 2005.

Tans kom 38 lande in aanmerking vir steun, waarvan 32 suid van die Sahara lê. 27 lande het tot dusver 54 miljard dollar aan hulp ontvang:

* Benin
* Bolivia
* Burkina Faso
* Demokratiese Republiek van die Kongo
* Ethiopië
* Gambië
* Ghana
* Guinee
* Guinee-Bissau
* Guyana
* Honduras
* Kameroen
* Madagaskar
* Malawi
* Mali
* Mauritanië
* Mosambiek
* Nicaragua
* Niger
* Rwanda
* São Tomé en Principe
* Senegal
* Sierra Leone
* Tanzanië
* Tsjad
* Uganda
* Zambië

## Eksterne skakels 
*Amptelike HIPC Webwerf
*HIPC Debt Relief: Myths and Reality (Jan Joost Teunissen en Age Akkerman (eds.), Fondad, 2004, boek, pdf)
Kleinpelikaan

duimnael|*Pelecanus rufescens* se eiers

Die **kleinpelikaan** *(Pelecanus rufescens)* is reuse wit watervoëls met groot lywe, kort bene en gewebde voete, lang nekke, lang snawels en kaal, rekbare keelsakke onder die ondermandibel. Hulle vang vis deur in 'n swerm saam te kom en 'n skool visse na die vlak water aan te keer waar hulle dan die vís in hul keelsakke opskep. Hulle loop koddig, maar stygsweef soms sonder moeite hoog die lug in.

## Identifikasie 
Volwassenes in nie-broeidrag het 'n grys rugkant, terwyl die kop en onderkant gryserig-wit is. Die liggeel snawel het 'n pienk punt en die pote is vaalgeel. Hulle word in vlug aan die vlerke wat gryserig van onder is en donkergrys (nie swart nie) vlugvere van die witpelikaan (*Pelecanus onocrotalus*), onderskei. 'n Volwassene in broeidrag se snawelsak is 'n ryk geel kleur en die bo-mandibel het 'n pienk rand; die pote is 'n ryk oranjegeel kleur; die pienk vere op sy rug is van naby af sigbaar en het lang pluimvere op die kop. Onvolwassenes het 'n roesbruin kop, nek en rugkant, 'n wit onderkant, 'n liggeel snawel en keelsak; Hoewel baie kleiner as die witpelikaan, het die kleinpelikaan steeds 'n vlerkspan van ongeveer 2,4 m en is 1,35 m lank.

## Habitat 
Die pelikaan is 'n seldsame, gelokaliseerde standvoël. Sy nes bestaan uit 'n groot hoop takke en stokke, waarin twee tot drie groot wit eiers gelê word. Die kleintjies voed deur hulle koppe diep by die volwassene se bek in te steek om die kos, wat bestaan uit halfverteerde vis en amfibiese diertjies, by te kom.

## Verspreiding 
Bevolkings wat nes maak, kom in KwaZulu-Natal en Noord-Botswana voor; elders is dit 'n swerwer. Hulle broei in Afrika, Suid-Arabië en Madagaskar in moerasse en laagliggende mere.

## Ander name 
* Engels: *Pink-backed pelican*
* Wetenskaplike naam: *Pelecanus rufescens*

## Sien ook 
* Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls
* Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)
* Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name

## Bronnelys 
* Newman se Voëls van Suider-Afrika,
Witpelikaan

duimnael|links|280px|'n Witpelikaan by Polokwane, Limpopo. Foto: Leonie Kellermann
duimnael|200px|Eier van *Pelecanus onocrotalus*

Die **Witpelikaan** is 'n voël in die pelikaanfamilie. Dit broei in moerasse en vlak mere. Die boomnes is 'n rowwe hoop van plantmateriaal.

## Identifikasie
Die Witpelikaan is 'n algemene, gelokaliseerde standvoël. In nie-broeidrag word volwassenes aan hul spierwit voorkoms en grootte van kleinpelikaan, (Pelecanus rufescens), onderskei; die snawel is liggeel en pienk; díe keelsak en pote is geel. In vlug is die vlerke wit van onder, wat by die swart vlugvere afsteek. In broeidrag toon volwassenes 'n pienk blos oor die liggaam, met 'n geel vlek op die bo-bors; die bo-mandibel is steeds pienk en grys en díe keelsak is geel; die pote is pienk. 'n Onvolwassene se kop en nek is donkerig (en word al hoe ligter), sy stert en vlerke is donker-bruin en sy onderkant is gelerig. Ongeveer 1,6 m tot 1,8 m lank, met 'n vlerkspan van ongeveer 2,8 m. Onvolwasse voëls is grys met donker vlugvere. Meer as 50% van die voëls broei in die Donau-delta. Hulle migreer oor kort afstande en oorwinter in Noordoos-Afrika. In vlug is dit 'n grasieuse voël wat sy nek agtertoe hou, soos dié van 'n reier.

## Habitat 
Die voëls hou in swerms op eilande langs die kus (insluitend mensgemaakte guano-eilande), by riviermondings, baaie, strandmere en soms by groot damme en moerasse. Die boomnes bestaan uit 'n slordige hoop blare.

## Verspreiding 
Kom voor vanaf Suidoos-Europa en Asië, asook plek-plek algemeen in die omgewing van Kaapstad, by Walvisbaai en Swakopmund in Namibië en in Noord-Botswana, St. Lucia-meer en Mosambiek.

## Ander name 
* Engels: *White Pelican*
* Wetenskaplike naam: *Pelecanus onocrotalus*

## Sien ook 
* Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls
* Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)
* Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name

## Bronnelys 
* Newman se Voëls van Suider-Afrika;
Griekse alfabet

Die **Griekse alfabet** (Grieks: Ελληνικό αλφάβητο, *Ellinikó Alfávito*) is gebruik om Grieks sedert ongeveer die 9de eeu v.C. te skryf. Dit is die eerste ware alfabet, een wat 'n simbool vir elke vokaal en konsonant het, en is die oudste alfabet wat steeds in gebruik is.

## Ander gebruike 
duimnael|links|Kaart van Europese skrifstelsels:
Die letters word ook gebruik om syfers voor te stel, net soos die Romeinse syfers. Behalwe by die skryf van moderne Grieks, word die letters ook gebruik as wiskundige simbole, by die name van deeltjies in bv. fisika, as name van sterre, in die name van tropiese siklone, en ook vir ander gebruike.

## Ontstaan 
Die Griekse alfabet het ontstaan as 'n aanpassing van die Fenisiese alfabet, en het weer op sy beurt aanleiding gegee tot die skep van die Latynse, Koptiese, Cyrilliese en vele ander alfabette. Die Griekse alfabet is nie verwant aan die Lineêr B en die Sipriotiese lettergreepskrif, vroeëre skryfstelsels van Grieks, nie.

## Sien ook 
* Geskiedenis van die alfabet

## Verwysings 
* Greek alphabet. (2008). *Encyclopædia Britannica*. Deluxe Edition.  Chicago: Encyclopædia Britannica.

## Eksterne skakels