Gorilla

**Gorillas** is ape van die gelyknamige genus, *Gorilla*, en is die grootste oorlewende primate. Hulle hou merendeels op die grond, is hoofsaaklik plantvretend en bewoon die woude van Sentraal-Afrika. Die genus word in twee spesies onderverdeel, en in óf vier óf vyf subspesies. Die DNS van gorillas stem besonder baie met die mens s’n ooreen, naamlik tussen 95 en 99%, en naas die sjimpansee en bonobo is hulle is die naaste verwant aan die mens.

Die naam "gorilla" kom van die eerste naam wat in 1847 deur die Amerikaanse dokter en sendeling Thomas Staughton Savage en die natuurnavorser Jeffries Wyman aan die westelike gorilla gegee is, naamlik *Troglodytes gorilla*. Dit is afgelei van die Griekse Γόριλλαι ("stam harige vroue") wat omstreeks 480&nbsp;v.C. deur ’n Kartaagse seevaarder beskryf is nadat hy moontlik die gebied besoek het wat later Sierra Leone sou word.

## Ewolusie en klassifikasie 
Die naaste verwante aan die gorilla is die sjimpansee en die mens, en al die Hominidae sowat 7&nbsp;miljoen jaar van die laaste gemeenskaplike voorsaat afgeskei het. Menslike geenreekse verskil gemiddeld net 1,6% van dié van gorillas. Tot onlangs is die gorilla as ’n enkele spesie met drie subspesies beskou: die westelike laeland-, oostelike laeland- en berggorilla. Daar bestaan nou egter konsensus dat daar twee spesies met twee subspesies elk bestaan. Meer onlangs was daar voorstelle dat die een spesie ’n derde subspesie het. Die verskillende spesies en subspesies het ontstaan uit ’n enkele soort gorilla tydens die ystydperk, waarna hulle woudhabitats gekrimp en hulle van mekaar geïsoleerd geraak het. Mannetjies in die natuur weeg 135 tot 180&nbsp;kg en is 1,7 tot 1,8&nbsp;m lank, met ’n armspan van tot 2,6&nbsp;m; wyfies weeg 68 tot 113&nbsp;kg en is korter as mannetjies. Gesette gorillas in aanhouding kan tot 270&nbsp;kg weeg. Gorillas se onderkake steek verder vorentoe as hul bokake en mannetjies het ’n prominente sagittale kam.

Die oostelike gorilla het donkerder hare as die westelike gorilla, en die berggorilla is die donkerste. Laasgenoemde het ook die digste pels. Die westelike laelandgorilla kan bruin of grys wees, met ’n rooierige voorkop. Gorillas in die laelande is skraler as die swaargeboude berggorillas. Die oostelike gorilla het ook ’n langer gesig en breër bors as die westelike gorilla.

## Gedrag en ekologie 
duimnael|’n Jong gorilla in ’n boom
### Habitat 
Gorillas kom kol-kol voor. Die woongebiede van die twee spesies word geskei deur die Kongorivier en sy sytakke.

Die westelike gorilla word in westelike sentraal-Afrika aangetref en die oostelike gorilla in oostelike sentraal-Afrika. Hoewel hulle oor ’n klein gebied voorkom, word hulle op verskeie hoogtes aangetref. Die berggorilla kom voor op hoogtes van 2&nbsp;200 tot 4&nbsp;300&nbsp;m. Laelandgorillas word in digte woude en moerasse tot so laag as seevlak aangetref. Die westelike laelandgorillas kom voor in lande van westelike Sentraal-Afrika, en die oostelike laelandgorilla in die Demokratiese Republiek van die Kongo naby sy grens met Rwanda.

### Kos 
duimnael|’n Gorilla op soek na kos.
’n Gorilla se dag word spandeer aan rusperiodes en reis- of vreetperiodes. Diëte wissel tussen spesies: berggorillas vreet meestal blare, stingels, murg en lote, terwyl vrugte ’n klein deel van hul dieet uitmaak. Hul kos kom wydverspreid voor en nie indiwidue of groepe hoef met mekaar te wedywer nie. Hul blyplek strek oor gemiddeld 3 tot 15&nbsp;km2 en hul bewegings is beperk tot tipies sowat 500&nbsp;m per dag. Westelike laelandgorillas vreet meer vrugte en kom dus meer wydverspreid voor. Hulle kan tot 1&nbsp;105&nbsp;m per dag reis en hul byplekke wissel van 7 tot 14&nbsp;km2.

Een moontlike jagter van gorillas is die luiperd. Gorilla-reste is al gevind in luiperdmis, maar dit kan dalk oorblyfsels wees wat hulle gevreet het. Wanneer ’n luiperd, mens of ander gorillas ’n groep aanval, sal een mannetjie die ander verdedig, selfs ten koste van sy eie lewe.

### Sosiale struktuur 
duimnael|’n Mannetjie saam met een van sy wyfies
Gorillas kom in troppe voor, wat dikwels bestaan uit een volwasse mannetjie, verskeie wyfies en hul nasate.

Die silwerrug is die middelpunt van die trop se aandag; hy neem al die besluite, ontlont konflik, bepaal die bewegings van die groep, lei die ander na plekke om kos te vind en neem verantwoordelikheid vir die veiligheid en welsyn van die groep. Jonger, ondergeskikte mannetjies, bekend as swartrûe, dien soms as hulpbeskerming. Swartrûe is gewoonlik tussen 8 en 12 jaar oud Mannetjies het swak sosiale bande, maar dié van ’n trop wat net uit mannetjies bestaan is gewoonlik vriendelik met mekaar, versorg mekaar en speel saam, en soms het hulle homoseksuele interaksies.

### Voortplanting en ouerskap 
Wyfies word volwasse op 10 tot 12 jaar (vroeër in aanhouding); mannetjies op 11 tot 13 jaar. Wyfies is agt en ’n half maande dragtig. Berggorillawyfies het op 10 jaar die eerste kleintjie en skenk daarna elke vier jaar die lewe. Mannetjies kan vrugbaar wees voordat hulle volwassenheid bereik. Gorillas paar regdeur die jaar.

Gorillas se kleintjies is kwesbaar en afhanklik en daarom is hul ma's belangrik vir hulle oorlewing. 'n Mannetjie versorg nie die kleintjies nie, maar speel ’n rol om hulle met ander jong gorillas te laat sosialiseer. Die silwerrug ondersteun ook die jong gorillas en beskerm hulle teen aggressiewe gedrag in die trop. Hulle bereik ’n jeugdige ouderdom op drie jaar, en op ses jaar slaap hulle in ’n ander nes as die ma. Sommige navorsers dink selfs hulle het spirituele gevoelens. In September 2005 is ’n twee-en-’n-half jaar oue gorilla in ’n wildreservaat in die Republiek van die Kongo gesien waar hy kokosneute met klippe oopkap.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Animal Diversity Web – sluit in foto's, kunswerk en skedels
* Pulitzer Center on Crisis Reporting  internasionale gorillabewaringsprogram (video)
* Primate Info Net *Gorilla* Factsheet – taksonomie, ekologie en bewaring
* World Wildlife Fund: Gorillas – bewaring, feite en foto's

* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia