Leni Riefenstahl

**Helene Bertha Amalie “Leni” Riefenstahl** (* 22 Augustus 1902, Berlyn, Duitse Keiserryk – † 8 September 2003, Pöcking, Beiere, Duitsland) was ’n Duitse rolprentregisseur- en vervaardiger, aktrise en danseres wat algemeen bekend is vir haar estetika en innovasies as ’n rolprentmaker. Haar bekendste rolprent was *Triumph des Willens* (*Triomf van die wil*), ’n dokumentêre prent wat sy by die 1934-Rykspartydag van Adolf Hitler se Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty (NSDAP) gemaak het. Riefenstahl se prominensie in die Derde Ryk, tesame met haar persoonlike verbinding met Hitler, het haar rolprentloopbaan vernietig nadat Duitsland verslaan is in die Tweede Wêreldoorlog. Sy is gearresteer, maar sonder enige aanklag weer vrygelaat.

*Triomf van die wil* het aan Riefenstahl onmiddellike en blywende internasionale roem en berugtheid besorg. Hoewel sy die regisseur van slegs agt rolprente was, waarvan net twee aansienlike dekking buite Duitsland geniet het, was Riefenstahl vir die duur van haar lewe bekend. Die propagandawaarde van haar rolprente wat gedurende die 1930’s gemaak is, word deur die meeste hedendaagse kommentators verafsku, maar baie kritici meen haar estetika was uitstaande. *The Economist* het geskryf dat *Triomf van die wil* haar reputasie as die “grootste vroulike rolprentmaker van die 20ste eeu bevestig het”.

In die 1970’s het Riefenstahl haar stilfotografie van die Noebastamme in Soedan gepubliseer in verskeie boeke soos *Die Nuba* (*Die Noeba*). Sy was aktief tot haar afsterwe op 101-jarige leeftyd en het die seerolprent *Impressionen unter Wasser* (*Onderwaterindrukke*) in 2002 vrygestel.

Met toenemende ouderdom het Riefenstahl haar aktiewe betrokkenheid in die Nasionaal-Sosialistiese mediabedryf steeds meer verdring en daarop aangedring dat haar werk as onpolitiese kuns beskou moes word. Dat haar werke inderdaad in haar eie land asook in die buiteland winsgewend bemark kon word, was onder meer aan bekende persoonlikhede uit die Amerikaanse en Britse vermaaklikheidsbedrywe te danke. Tonele uit Riefenstahl se rolprente het inspirasies gelewer vir George Lucas se *Star Wars;* Mick en Bianca Jagger het portretfoto's deur haar laat neem, Helmut Newton het haar as fotomotief ontdek, en Quentin Tarantino en Francis Ford Coppola was vol lof oor Riefenstahl se rolprent-estetiek.

Na haar dood het die Associated Press Riefenstahl beskryf as ’n “aangeskrewe pionier van film- en fotografiese tegnieke”. Die Berlynse koerant *Der Tagesspiegel* het geskryf dat “Leni Riefenstahl nuwe grond in die rolprentbedryf gebreek het”. Die BBC het gesê dat haar dokumentêre werke “bestempel is as baanbrekerswerk in die rolprentwese; sy het baanbrekende tegnieke met hyskrane, spore en veelvuldige gelyklopende kameras ontwikkel”.

## Lewe vir die oorlog 
### Vroeë lewe 
Riefenstahl is op 22 Augustus 1902 gebore. Sy is gedoop as Helene Bertha Amalie en is in ’n ryk gesin gebore. Haar vader het ’n winsgewende verwarming- en ventilasiemaatskappy besit en hy wou hê sy moet hom in die sakewêreld volg. Haar moeder het egter geglo dat Riefenstahl se toekoms in die vermaaklikheidswêreld was.  In 1918, toe sy 16 was, het sy begin dans en balletlesse neem by die Grimm-Reiter Dansskool in Berlyn waar sy vinnig ’n sterstudent geword het.

Riefenstahl het ’n reputasie in die Berlynse danskringe gekry en kort voor lank het sy ’n aktrise geword.  Sy het in ’n reeks rolprente vir Arnold Franck gespeel en in een daarvan, *Die weiße Hölle vom Piz Palü* (*Die wit hel van Piz Palü*) (1929), waarvan G.W. Pabst die mederegisseur was, het sy bekendheid buite Duitsland verwerf.  Riefenstahl het haar eie werk genaamd *Das blaue Licht* (*Die blou lig*) (1932), waarvan Carl Mayer en Béla Balázs die medeskrywers was, vervaardig en was ook die reggiseur daarvan. Hierdie rolprent het die Silwer Medalje by die Venesiaanse Filmfees gewen. In die rolprent het Riefenstahl die rol van ’n plattelandse meisie vertolk wat 'n gloeiende berggrot beskerm het. Die rolprent het die aandag van Hitler getrek, wat geglo het dat Riefenstahl die perfekte Duitse vrou weerspieël het.

### Danseres en aktrise 
Riefenstahl het danslesse geneem en was reeds van ’n vroeë ouderdom by dansakademies ingeskryf. Sy het haar loopbaan begin as ’n bekende vertolkende danseres en het deur Europa gereis en met Max Reinhardt saamgewerk in ’n vertoning wat deur die Joodse vervaardiger Harry Sokal befonds is. Nadat sy haar knie beseer het tydens ’n vertoning in Praag het sy ’n natuurrolprent gesien oor berge (*Der Berg des Schickals*, 1924) en is sy betower deur die moontlikhede van hierdie soort rolprent. Sy is na die Alpe om die regisseur van die rolprent, Arnold Fanck, te ontmoet met die hoop om die hoofrol in sy volgende projek te kry.  Voordat sy ’n regisseur geword het, was haar laaste akteursrol die medewerking in 1933 tussen die Duitse *SOS Eisberg* deur Arnold Fanck en die Engelse *SOS Iceberg* deur Tay Garnett.  Die rolprente is gelyktydig verfilm en deur Universal Studios vervaardig en versprei.  *SOS Iceberg* was Riefenstahl se enigste Engelse rol as ’n aktrise.  Een van haar bewonderaars op daardie stadium was Adolf Hitler.  Met die vrystelling van die prent in 1938 is die name van die medeskrywer Béla Balázs en vervaardiger Harry Sokal, albei Jode, van die lys van medewerkers verwyder; sommige meen dit was in opdrag van Riefenstahl.  Die regisseur het later die naam van haar Joodse mededraaiboekskrywer aan die propagandis Julius Streicher gegee.  Riefenstahl het uitnodigings vanuit Hollywood ontvang om rolprente daar te gaan maak, maar sy het die aanbiedinge van die hand gewys sodat sy in Duitsland by haar vriend kon bly.

Nadat die Goebbels-dagboeke opgeduik het, het navorsers agtergekom dat Riefenstahl vriende was met Joseph Goebbels en sy vrou Magda.  Hulle het saam na opera’s gegaan en sy is na hulle partytjies genooi. sy is na die plek van die veldslag as ’n oorlogskorrespondent.  Volgens haar memoires het Riefenstahl dit probeer keer maar ’n Duitse soldaat het ’n geweer op haar gerig en gedreig om te skiet.  Sy meen sy het nie geweet dat die slagoffers Jode was nie.  Sy het later verduidelik dat “almal gedink het die oorlog verby is en in daardie gees het ek aan Hitler geskryf.”  Volgens Ernst Hanfstaengl, wat ’n nabye vriend van Hitler gedurende die laat 20’s en vroeë 30’s was, het Riefenstahl probeer om ’n verhouding met Hitler aan te knoop maar het hy nie belangstelling getoon nie.  Om welke rede ookal het haar verhouding met Hitler afgeneem in 1944, toe haar broer Heinz oorlede is op die Russiese front.  Van 23 September tot 13 November 1940 was sy in Krün naby Mittenwald.  Die ekstras wat die rolle van Spaanse vroue en boere vertolk het, was sigeuners (Sinti) afkomstig van die gevangenekamp by Salzburg-Maxglan.  Verfilming het by die Studio Babelsberg in Potsdam-Babelsberg 18 maande later, in April 1942, begin en tot in die somer aangehou.  Hierdie keer is Sinti’s en Romas van die Marzahn gevangenekamp naby Berlyn gebruik om as ekstras op te tree.  ’n Dokument wat in die Marzahn-kamp gevind is gee ’n lys van 65 gevangenes wat aan die produksie deelgeneem het.  50 foto’s van die verfilming in Krün is later gevind en daaruit het van die oorlewendes 29 gevangenes geïdentifiseer wat vir Riefenstahl gewerk het en van daar na Auschwitz gestuur is in die eerste drie weke van Maart 1943 na Himmler se bevel in 1942.  Amper aan die einde van haar leeftyd, ten spyte van oorweldigende getuienis dat die gevangenes van die kampe gedwing is om onbetaald aan die rolprent te werk,  Riefenstahl het die rolprentmaker Nina Gladitz gedagvaar nadat laasgenoemde gesê het dat Riefenstahl die ekstras persoonlik uitgekies het by die kampe; Gladitz het een van die sigeuners wat oorleef het, opgespoor en sy geheue getoets aan foto’s van die rolprent vir ’n dokumentêre prent waaraan Gladitz gewerk het.  Die Duitse hof het ten gunste van Gladitz beslis en saamgestem dat Riefenstahl geweet het dat die ekstras van die kampe afkomstig was.  Dit hof het egter op een punt met Riefenstahl saamgestam (die hof het gevind dat Riefenstahl nie vir die sigeuners laat blyk het dat hulle na Auschwitz gestuur sou word na afloop van verfilming nie).

## Lewe en loopbaan na die oorlog 
### Aanhouding en verhore 
Die skrywer Budd Schulberg het ’n bevel gekry om Riefenstahl by haar huis in Kitzbühel te arresteer, oënskynlik sodat sy die gesigte van oorlogsmisdadigers in Duitse beeldmateriaal wat deur die Geallieerde magte onderskep is, kon uitken. Riefenstahl meen dat sy nie bewus was van die aard van die interneringskampe nie. Volgens Shulberg het sy “my die gewone storie vertel. Sy het gesê ‘Ek is natuurlik verkeerd verstaan, jy weet. Ek is nie polities nie.’” Toe Riefenstahl egter later beweer dat sy gedwing is om Goebbels se bevele uit te voer indien sy die kampe wou vryspring, het Schulberg haar gevra waarom sy bang was indien sy nie geweet het dat die kampe bestaan nie. Toe sy foto’s van die kampe gesien het, het Riefenstahl blykbaar met skok en trane daarop gereageer.

Riefenstahl het volgehou dat sy gefasineer is deur die Nasionaal-Sosialiste maar polities naïef en onkundig was oor enige oorlogsmisdade.  Van 1945 tot 1948 is sy in allerlei Amerikaanse en Franse aanhoudingskampe en tronke aangehou en is ook by tye onder huisarres geplaas.  Hoewel Riefenstahl vier keer voor die hof gedaag is deur verskeie naoorlogse owerhede, is sy nooit skuldig bevind deur enige denazifikasieverhore vir haar beweerde rol as propagandis of vir die gebruik van geïnterneerdes in haar rolprente nie. Daar is egter bevind dat sy ’n meeloper was wat simpatiek teenoor die Nazi’s gestaan het.

Riefenstahl het later gesê dat haar grootste spyt was dat sy vir Hitler ontmoet het: “Dit was die grootste katastrofe van my lewe. Tot ek sterf sal mense aanhou sê ‘Leni is ’n Nazi’ en ek sal aanhou sê ‘maar wat het sy dan gedoen?’” Hoewel sy meer as 50 lastersake gewen het teen mense wat haar beskuldig van samewerking met die Nazi’s, is daar baie vrae wat onbeantwoord bly oor haar verhouding met Nasionaal-Sosialisme in die besonder en fascisme in die algemeen.

### Gefnuikte rolprentprojekte 
Die meeste van die negatiewe van Riefenstahl se voltooide rolprente en ander produksiemateriaal wat verband hou met haar onvoltooide projekte het aan die einde van die oorlog verlore gegaan.  Die Franse regering het al haar redigeergereedskap saam met die produksierolle van *Tiefland* gekonfiskeer. Na jare van skrywes is dit aan haar terugbesorg, maar die Franse regering het van die films beskadig toe hulle dit probeer ontwikkel en redigeer het en gevolglik is ’n paar sleuteltonele verlore (hoewel Riefenstahl verras was om die oorspronklike negatiewe vir *Olympia* in dieselfde versending te vind).  Sy het die elemente wat oor was geredigeer en oorgeklank en *Tiefland* is op 11 Februarie 1954 vir die eerste keer in Stuttgart vertoon.  Dit is egter geweier vir die Cannes Filmfees.

Riefenstahl het telkemale (volgens haar 15 keer) probeer  In 1960 was Riefenstahl onsuksesvol in ’n poging om die rolprentmaker Erwin Leiser tonele van *Triomf van die Wil* plaas langs tonele van sy rolprent *Mein Kampf*.

### Fotografie en laaste rolprent 
In die 1960’s het Riefenstahl ’n belangstelling in Afrika begin ontwikkel danksy Hemingway se boeke en die foto’s van George Rodger.  Sy het Soedannese burgerskap ontvang vir haar dienste aan die land en het so die eerste buitelander geword wat ’n Soedannese paspoort ontvang het.

Haar fotoboeke van die stamme is in 1974 en 1976 uitgegee as *Die Noeba* en *Die Noeba van Kau* en albei was internasionale topverkopers.  Hoewel talle die kleurfoto’s geloof het, het Susan Sontag, ’n Jood, die boeke erg gekritiseer deur te beweer dat dit verdere bewyse was van Riefenstahl se “fascistiese esthetica”. Die goue medalje van die Kunsregisseursklub van Duitsland vir die beste fotografiese prestasie is in 1975 aan haar toegeken.

Sy het in 2000 ’n helikopterongeluk oorleef nadat sy die lot van haar Noebavriende probeer bepaal het gedurende die Soedannese burgeroorlog. Sy is na ’n hospitaal in München gevlieg.

Leni Riefenstahl is in die aand van 8 September 2003 in haar slaap oorlede in haar huis in Pöcking, Duitsland. Sy het kanker gehad en is begrawe in die Waldfriedhof-begraafplaas in München.

Daar was verskillende reaksies in die doodsberigte van leidende publikasies, maar sy is oor die algemeen geprys vir die tegniese pionierswerk in die maak van rolprente:

Die *Daily Telegraph* het geskryf dat sy 
*The Independent* het geskryf dat *
*The Guardian* het geskryf  

## Menings van kritici 
In Mark Cousins se boek *Die Storie van Rolprente* beweer hy dat “Leni Riefenstahl naas Orson Welles en Alfred Hitchcock die mees tegnies talentvolle Westerse rolprentmaker van haar era was”.

Die resensent Gary Morris het Riefenstahl ”’n kunstenaar van ongeëwenaarde gawes, ’n vrou in ’n industrie wat deur mans oorheers is, een van die groot formaliste van die teater op gelyke voet met Sergei Eisenstein of Orson Welles” genoem.  Pauline Kael het gesê dat *Triomf* en *Olympia* “die twee grootste rolprente is waarvan ’n vrou die regisseur was”.  Die herhalende onderwerp van ’n vroulike regisseur met sulke bekwaamheid en krag en wat so ’n tipe werk gedoen het, is blykbaar deur Joseph Goebbels, propagandaminister, verkwalik “maar hy moes uiteindelik erken dat haar beelde, behaal deur 30 kamera’s en 120 assistente, ’n duisend toesprake werd was.”  Terwyl die eerste helfte van die rolprent uniek is in sy uitbeelding van “nie-ware Ariese” atlete, veral die opkomende ster Jesse Owens, “is die tweede helfte van die rolprent die een wat tegnies gesproke die meeste indruk maak met Riefenstahl wat ’n verstommende verskeidenheid kamerasnelhede en hoeke gebruik het om die duikkompetisie af te neem.”  Haar twee bekendste werke, *Olympia* en *Triomf van die Wil* is deur Thurman beoordeel.  Sy meen dat “Riefenstahl vir die oorgange in albei [rolprente] baie staatmaak op onheilspellende wegsnydings na wolke, mis, beeldhouwerk, lower en dakke.  Haar reaksieskote het ’n vervelige eenvormigheid: blink, ekstatiese gesigte — byna almal jonk en Aries, behalwe vir dié van Hitler.”  Oor die onderwerp van haar rolprente as klassieke werke en nie bloot propaganda nie, argumenteer Corliss dat “die kwesties wat haar rolprente en loopbaan aangespreek het as so ingewikkeld soos wat dit belangrik is en haar belasteraars neig daartoe om die argument te verklein na een van ’n regisseur se medepligtigheid in gruweldade of haar kriminele onwetendheid.”  Die rede waarom mense haar werk in diskrediet bring is volgens Corliss omdat sy ’n vrou is.  Hy skryf: “Riefenstahl se sonde, glo ek, was om ’n vrou te wees — ’n vrou wat, op ’n unieke wyse, ’n man se spel van rolprente maak durf speel het.  Sy het gespeel en gewen aangesien, volgens enige onpartydige standaard, *Triomf van die Wil* en *Olympia* artistieke meesterstukke is.  Hoewel sy “haar laaste rolprent, *Tiefland*, in die vroeë 40’s verfilm het en in 1954 vrygestel het, is Riefenstahl steeds die wêreld se mees kontroversiële regisseur; haar naam roep die konflikte van uitdagende kunstenaarskap en gekompromitteerde moraliteit op.”  Maar ten spyte van politieke opinie sal “Riefenstahl se visuele styl — heldhaftig, sensueel, in aanvoeling met die mis en mites van die natuur” altyd gevier word.  “Ten slotte was Riefenstahl ’n vrou, ’n mooi vrou.  Toe sy by Hitler gesien is, het hul foto’s die voorblaaie van die wêreld gehaal.  En dié beeld het vasgesteek.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*   Amptelike webblad
*  Leni Riefenstahl by *Find a Grave*
*  Leni Riefenstahl by die Internet Rolprent Databasis
*   Die mag van beeld: Leni Riefenstahl, 3-uur video op YouTube, met Engelse onderskrifte en vertelling.
*  Das Blaue Licht: Die Kuns van Leni Riefenstahl  Nie-amptelike biografiese webblad onderskryf deur die Riefenstahl-boedel
*  Foto’s van Walter Riml, fotograaf van die rolprent Das blaue Licht 
*  Vroue Geskiedenisversameling
*  "Fassinerende Fascisme", ’n kritiese 1975-essay deur Susan Sontag (uit *Under the Sign of Saturn*)
*  Lys van dokumentêre werke oor en/of met Leni Riefenstahl (1965–2004) 
*  Leni Riefenstahl: Buitengewone rolprentmaker of Nazi-handlanger?  Nasionale Sentrum vir Geskiedenisopvoeding – Australië
*  Das blaue Licht essay 
*  Deneulin Tiefland essay 
*  Leni Riefenstahl en haar werke, ’n bibliografie
*  Foto’s van Leni Riefenstahl
*  *Olympia'' en die fotografie van Willy Zielke