Vandale (volk)

thumb|240px|Vandaalse juweliersware van bladgoud uit die 3de of 4de eeu.
thumb|130px|'n Vandaal, geskilder deur Lucas de Heere, 16de eeu.

Die **Vandale** was ’n Germaanse volk wat die eerste keer in geskrewe bronne genoem word as inwoners van wat vandag Pole is, tydens die tydperk van die Romeinse Ryk. Veel later, in die 5de eeu&nbsp;n.C., het ’n groep Vandale onder leiding van konings Vandaalse koninkryke gevestig, eers op die Iberiese Skiereiland en daarna in die westelike Mediterreense eilande en Noord-Afrika.

Argeoloë verbind die vroeë Vandale met die Przeworsk-kultuur, wat daartoe gelei het dat sommige skrywers hulle gelykstel met die Lugiërs, ’n ander groep Germaanse volke wat met dieselfde argeologiese kultuur en streek verbind word. Tydens die Markomanniese Oorloë het die Vandale na die Romeinse Dacia uitgebrei, en tydens die Krisis van die Derde Eeu na Pannonia. Omstreeks 330&nbsp;n.C. is hulle deur die Gote tot Pannonia beperk, waar hulle toestemming van Konstantyn die Grote ontvang het om hulle te vestig. Omstreeks 400 het strooptogte deur die Hunne uit die ooste baie Germaanse stamme gedwing om weswaarts na die gebied van die Romeinse Ryk te migreer. Uit vrees dat hulle volgende geteiken sou word, is die Vandale ook weswaarts gestoot en het hulle in 406 saam met ander stamme die Ryn oorgesteek na Gallië. In 409 het die Vandale die Pireneë oorgesteek na die Iberiese Skiereiland, waar die Hasdingers en die Silingers hulle onderskeidelik in Gallaecia (noordwes-Iberië) en Baetica (suidsentraal-Iberië) gevestig het.

Op bevel van die Romeine het die Wes-Gote Iberië in 418 binnegeval. Hulle het die Alane en die Silingers, wat hulself vrywillig aan die bewind van die Hasdingiese leier Gunderik onderwerp het, byna uitgewis. Gunderik is daarna in 419 deur ’n koalisie van Romeine en Suebe van Gallaecia na Baetica verdryf. In 429, onder koning Geiserik (regeer 428-'77), het die Vandale Noord-Afrika binnegegaan. Teen 439 het hulle die Vandaalse Ryk gevestig, wat die Romeinse provinsie Africa asook Sisilië, Korsika, Sardinië, Malta en die Baleariese Eilande ingesluit het. Hulle het verskeie Romeinse pogings om Africa te herower afgeweer en het in 455 die stad Rome geplunder. Hulle ryk het ineengestort tydens die Vandaalse Oorlog van 533-'34, waarin die magte van keiser Justinianus I die provinsie vir die Oos-Romeinse (Bisantynse) Ryk herower het.

Renaissance- en vroegmoderne skrywers het die Vandale as prototipiese barbare gekarakteriseer weens hulle 14 dae lange plundering van Rome, wat gelei het tot die gebruik van die term “vandalisme” om enige vorm van sinnelose vernietiging te beskryf, veral die “barbaarse” verminking van kunswerke. Sommige moderne historici het egter die rol van die Vandale beklemtoon as voortsetters van aspekte van die Romeinse kultuur gedurende die oorgangstydperk van die Laat Oudheid na die vroeë Middeleeue.

## Naam
[thumb|260px|'n Vandaalse nekring met 'n propknip (Kunsthistorisches Museum in [Wene, Oostenryk).]]

Die naam word deur Saxo as *Wandali* en *Wendilenses* aangegee, in Oud-Noors as *Vendill* en in Oud-Engels as *Wend(e)las*. Dit gaan alles terug na die Proto-Germaanse vorm **Wanđilaz*. Die etimologie van die naam is onduidelik.

## Geskiedenis
### Oorsprong
[thumb|260px|Stamme van Sentraal-Europa in die middel van die 1ste eeu n.C. Die Vandale/Lugiërs word in groen uitgebeeld, in die gebied van die moderne [Pole.]]

#### Vroeë klassieke bronne
Die eerste keer dat die Vandale sover bekend genoem word, is deur Plinius die ouere, wat die term *Vandili* in 'n breë sin gebruik vir een van die groot groepe Germaanse volke. Hy noem verskeie stamme in dié groep.

Tacitus noem die *Vandilii*, maar net in 'n paragraaf oor die legendes van die Germaanse volke se oorsprong. Hy noem dan hulle word soms beskou as een van die oudste groepe van dié volke. Hy sê egter nie waar hulle woon of watter volke in dié kategorie val nie. Aan die ander kant gee Tacitus en Ptolemeus inligting oor die Varini, Boergondiërs en Gutone in dié tydperk, en dit dui daarop dat die Vandale in dié tyd tussen die riviere Oder en Vistula gewoon het.

Die Lugiërs, wat in vroeë klassieke geskrifte van dieselfde streek genoem word, was moontlik dieselfde volk as die Vandale. Die Lugiërs word deur Strabo, Tacitus en Ptolemeus beskryf as 'n groot groep stamme tussen die Vistula en die Oder. Strabo en Ptolemeus noem glad nie die Vandale nie, net die Lugiërs. Plinius noem weer net die Vandale en nie die Lugiërs nie. Walter Pohl en Walter Goffart het opgemerk Ptolemeus onderskei waarskynlik tussen die Silingers en die Lugiërs. In die 2de eeu word ook 'n onderskeid getref tussen die Lugiërs en die Hasdingers.

### Taal
Baie min is van die taal Vandaals bekend, maar daar word vermoed dit is van die uitgestorwe Oos-Germaanse tak, nes Goties. Die Gote het die enigste tekste van Oos-Germaans nagelaat, veral 'n 4de-eeuse vertaling van die Evangelies.

### In die Romeinse Ryk
In die 2de eeu het twee of drie aparte Vandaalse groepe onder die aandag van die Romeinse owerhede gekom: die Silingers, die Hasdingers en moontlik die Lakringers, wat saam met die Hasdingers voorgekom het. Net die Silingers is vroeër in Romeinse werke genoem, en hulle word verbind met Silesië.

[230px|thumb|links|'n Rekonstruksie van 'n vegter uit die [Ystertydperk wat 'n Vandaalse man voorstel (160 n.C.), Argeologiemuseum van Krakow, Pole.]]
Twee volke het aan die Markomanniese Oorloë deelgeneem, wat gelei het tot wydverspreide verwoesting en die eerste inval in Italië in die Romeinse tydperk. Tydens die Markomanniese Oorloë (166-'80) het die Hasdingers (of Astinge) onder konings Raus en Rapt (of Rhaus en Raptus) suid beweeg en Dacia as bondgenote van Rome binnegegaan. Hulle het egter uiteindelik probleme in Dacia veroorsaak en verder suid beweeg, na die laer Donaugebied. Saam met die Hasdingers was die Lakringers, wat moontlik ook Vandale was.

Omstreeks 271 moes die Romeinse keiser, Aurelianus, noodgedwonge die middel van die Donau teen Vandale beskerm. Hulle het vrede gesluit en aan die oostelike oewer van die rivier gebly. Die Vandale het toe na die naburige Pannonia migreer, waar hulle vir die volgende 60 jaar gewoon het nadat Konstantyn die Grote omstreeks 330 grond aan die regteroewer van die Donau aan hulle gegee het.

Vandale het die Romeinse provinsie Raetia in die winter van 401/402 aangeval. Die historikus Peter Heather lei af die Vandale het in dié tyd in die streek om die Middel- en Bo-Donau gewoon. 

Hoewel die Hasdingers reeds eeue lank aan die Middel-Donau gewoon het, is dit minder duidelik waar die Silingers gevestig was; dit kon in Silesië gewees het.

### In Gallië
In 405 het die Vandale uit Pannonia opgeruk en weswaarts langs die Donau gereis sonder veel teenstand, maar toe hulle die Ryn bereik, het hulle weerstand gekry van die Franke, wat geromaniseerde streke in Noord-Gallië bewoon en beheer het. Volgens 'n dokumentfragment het ongeveer 20&nbsp;000 Vandale, insluitende koning Godigisel self, in dié Vandaals-Frankiese oorlog gesterf. 

Met die hulp van die Alane het hulle egter daarin geslaag om die Franke te verslaan, en op 31 Desember 405 het die Vandale die Ryn oorgesteek, waarskynlik terwyl dit gevries was, om Gallië binne te val, wat hulle heeltemal verwoes het. Onder Godigisel se seun Gunderik het die Vandale plunderend wes- en suidwaarts deur Akwitanië beweeg.

### In Hispania
[thumb|250px|Migrasies van die Vandale af Skandinawië deur [Dacia (Romeinse provinsie)|Dasië, Gallië en Iberië tot in Noord-Afrika. Grys: Romeinse Ryk. N.B.: a.C. = v.C. en d.C. = n.C. in Spaans.]]

Op 13 Oktober 409 het hulle die Pireneë oorgesteek na die Iberiese Skiereiland. Daar het die Hasdingers grond van die Romeine ontvang in Asturië (noordwes) en die Silingers in Hispania Baetica (suid), terwyl die Alane grond in Lusitania (wes) en die streek rondom Carthago Nova gekry het. 

Die Wes-Gote, wat Iberië op bevel van die Romeine binnegeval het voordat hulle grond in Septimanië (Suid-Frankryk) ontvang het, het die Silingers in 417 en die Alane in 418 verpletter en die Wes-Alaanse koning Attaces gedood. Die oorblyfsel van sy volk en die oorblywende Silingers, wat byna uitgewis is, het daarna ’n beroep op die Vandaalse koning Gunderik gedoen om die Alaanse kroon te aanvaar. Latere Vandaalse konings in Noord-Afrika het hulleself genoem *Rex Wandalorum et Alanorum* (“Koning van die Vandale en Alane”). In 419 is die Hasdingers deur ’n Romeinse koalisie verslaan. Gunderik het na Baetica gevlug, waar hy ook tot koning van die Silingers uitgeroep is. In 422 het Gunderik ’n Romeinse koalisie beslissend verslaan. Dit is waarskynlik dat baie Romeinse en Gotiese troepe ná die geveg na Gunderik oorgeloop het. 

Geiserik word dikwels deur historici beskou as die bekwaamste barbaarse leier van die Migrasietydperk. Die historikus Cameron stel voor dat die nuwe Vandaalse bewind moontlik nie onwelkom was onder die bevolking van Noord-Afrika nie, aangesien die groot grondeienaars oor die algemeen ongewild was.

Die indruk wat antieke bronne soos Victor van Vita, Quodvultdeus en Fulgentius van Ruspe gee, is dat die Vandaalse oorname van Kartago en Noord-Afrika tot wydverspreide verwoesting gelei het. Onlangse argeologiese ondersoeke het hierdie bewering egter bevraagteken. Hoewel Kartago se Odeon vernietig is, het die straatpatroon onveranderd gebly en is sommige openbare geboue opgeknap. Nuwe nywerheidsentrums het in dié tydperk op dorpe ontstaan. 

Toe die Vandale Sisilië in 440 plunder, was die Wes-Romeinse Ryk te besig met oorlog in Gallië om te reageer. Theodosius II, keiser van die Oos-Romeinse Ryk, het in 441 ’n ekspedisie gestuur om die Vandale te pak; dit het egter slegs tot Sisilië gevorder. Die Wes-Romeinse Ryk onder Valentinianus III het in 442 vrede met die Vandale gesluit. Kragtens die verdrag het die Vandale Byzacena, Tripolitanië en die oostelike helfte van Numidië gekry, en is hulle beheer oor Africa Proconsularis bevestig, terwyl die Vandaalse Ryk die eerste barbaarse land was wat amptelik as ’n onafhanklike ryk in voormalige Romeinse gebied erken is. Die ryk het Wes-Numidië en die twee Mauretaniese provinsies tot 455 behou.

#### Plundering van Rome
thumb|300px|*Die Plundering van Rome*, Karl Briullov, 1833-'36.

Gedurende die volgende 35 jaar het Geiserik die kuslyne van die Oos- en Wes-Romeinse Ryk met ’n groot vloot geplunder. Vandaalse aktiwiteit in die Middellandse See was so omvangryk dat die see se naam in Oudengels *Wendelsæ* was (dus "Vandaalse See"). 

Ná die dood van Attila die Hun kon die Romeine egter weer aandag aan die Vandale skenk wat beheer oor van die rykste lande van hulle voormalige ryk gehad het.

In ’n poging om die Vandale binne die raamwerk van die Romeinse Ryk te bring, het Valentinianus III sy dogter se hand in die huwelik aan Geiserik se seun aangebied. Voordat hierdie verdrag egter uitgevoer kon word, het politiek weer ’n deurslaggewende rol in Rome se misstappe gespeel. Petronius Maximus het Valentinianus III vermoor en die Westerse troon opgeëis. Petronius het toe Valentinianus III se weduwee, keiserin Licinia Eudoxia, gedwing om met hom te trou. 

Diplomasie tussen die twee faksies het verbrokkel, en in 455, ná ’n brief van Licinia Eudoxia wat Geiserik se seun smeek om haar te red, het die Vandale Rome ingeneem. Hulle het met ontelbare waardevolle besittings vertrek. Eudoxia en haar dogter Eudocia is na Noord-Afrika weggevoer. As vergelding het die Vandale 500 gyselaars op die Griekse eiland Zakynthos geneem, hulle in stukke gekap en die stukke oorboord gegooi op pad na Kartago.

In die 470’s het die Romeine hulle beleid van oorlog teen die Vandale laat vaar. Die Wes-Romeinse generaal Ricimer het ’n verdrag met hulle gesluit, Van 477 af het die Vandale hulle eie muntstukke geslaan, beperk tot brons- en silwermunte met 'n lae denominasie. Ander keiserlike muntstukke is behou.

Hoewel die Vandale aanvalle van die Romeine afgeweer en hegemonie oor die eilande van die westelike Middellandse See gevestig het, was hulle minder suksesvol in hulle konflik met die Berbers. Dié was suid van die Vandaalse Ryk geleë, en het die Vandale in die tydperk 496-530 twee groot nederlae toegedien. "Volgens die opvolgingswet wat hy self gepromulgeer het, moes die oudste lid van die koningshuis hom opvolg. Hy is dus deur sy seun, Hunerik, (477-'84) opgevolg. Dié het die Katolieke aanvanklik geduld vanweë sy vrees vir Konstantinopel, maar ná 482 het hy die Manicheërs en Katolieke begin vervolg."

Die Bisantynse keiser Justinianus I het oorlog verklaar met die doel om Hilderik op die Vandaalse troon te herstel. Die afgesette Hilderik is egter in 533 op Gelimer se bevel vermoor. en Belisarius by Ad Decimum ontmoet; die Vandale was aan die wen totdat Gelimer se broer Ammatas en sy nefie Gibamund in die geveg gesneuwel het. Gelimer het toe moed verloor en gevlug. Belisarius het Kartago vinnig ingeneem terwyl die oorlewende Vandale aanhou veg het.

Op 15 Desember 533 het Gelimer en Belisarius weer slaags geraak by Tricamarum, ongeveer 32&nbsp;km van Kartago af. Weer eens het die Vandale goed geveg, totdat Gelimer se broer Tzazo in die geveg gesneuwel het. Belisarius het vinnig na Hippo, die tweede stad van die Vandaalse Ryk, opgeruk en in 534 het Gelimer aan die Bisantynse oorwinnaar oorgegee. Dit het die einde van die Vandaalse Ryk beteken.

Noord-Afrika, in die Vandaalse tydperk bestaande uit Noord-Tunisië en Oos-Algerië, het weer ’n Romeinse provinsie geword en die Vandale is daaruit verban. Baie het na Noord-Algerië gegaan, waar hulle met die Berbers geïntegreer het, of het na ander lande gemigreer. Volgens die historikus Roger Collins het die Vandale as ’n afsonderlike etniese eenheid verdwyn.

## Verwysings
## Bibliografie
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Nog leesstof
* Blume, Mary. "Vandals Exhibit Sacks Some Cultural Myths", *International Herald Tribune*, August&nbsp;25, 2001.
* Christian Courtois: Les Vandales et l'Afrique. Parys 1955
* Die Vandalen: die Könige, die Eliten, die Krieger, die Handwerker. Publikation zur Ausstellung "Die Vandalen"; eine Ausstellung der Maria-Curie-Sklodowska-Universität Lublin und des Landesmuseums Zamość&nbsp;... ; Ausstellung im Weserrenaissance-Schloss Bevern&nbsp;... Nordstemmen 2003. 
* F. Papencordt's Geschichte der vandalischen Herrschaft in Afrika
* Ivor J. Davidson, *A Public Faith*, Chapter 11, *Christians and Barbarians*, Volume 2 of Baker History of the Church, 2005, 
* Ludwig Schmidt: Geschichte der Wandalen. 2. Auflage, München 1942.
* Victor van Vita, *History of the Vandal Persecution* . 484

## Skakels