Kaapse luiperd

: *Hierdie artikel beskryf die Kaapse luiperd in die besonder, nie die Afrikaluiperd (Panthera pardus pardus) oor die algemeen nie.*

Die **Kaapse luiperd** (voorheen *Panthera pardus melanotica*, word tans nie erken nie,), voorheen bekend as die **bergtier** of **tier**, word beskou as die hoofroofdier van die Fynbosstreek.

Hierdie luiperdsubspesie is vandag te vinde in die uitgestrekte Kaapse Plooiberge. Die klimaat in hierdie gebied is wisselvallig; die somertemperatuur is tussen 22 en 25 ºC, maar die kwik kan tot 40 ºC styg. Die wintertemperatuur is tussen 7,5 en 15 ºC, waar sneeu nie ongewoon is nie. Die reënval is in die gebied ook baie uiteenlopend. Die bebossing verskil van die droë, lae plantegroei tot digbeboste klowe wat goeie skuilplek bied. Die luiperdbevolkingsdigtheid is plusminus 25 luiperds per 3&nbsp;000&nbsp;km².

## Klassifisering en fisieke kenmerke 
Aanvanklik was die Kaapse luiperd deur Albert Günther (1885) as 'n afsonderlike subspesie, *Panthera pardus melanotica* (vroeër wel *Felis pardus melanotica*), ingedeel, maar hierdie ressortering het weens genetiese toetse verouderd geraak. Die Kaapse luiperd word vandag, soos al die luiperds op die Afrika-vasteland, wetenskaplik benoem *Panthera pardus pardus*. Onlangse navorsing, soos dié van Martins (2006), toon egter dat die luiperds in die Wes-Kaap geneties afwyk van dié in die Oos-Kaap, KwaZulu-Natal, Limpopo en Mpumalanga en daarom as 'n afsonderlike groep beskou moet word. Nie alleen verskil die genetika nie, maar ook die liggaamsbou: die Kaapse luiperd is kleiner en die massa die helfte minder as dié in die Nasionale Krugerwildtuin. Daar is ook meestal geglo dat hierdie kleurafwykings hoofsaaklik beperk is tot Soematra, Java, Malakka, Suid-Indië en Abessinië (Ethiopië). Dit is wel interessant dat Hemmo Bos (1889) in sy *Het leven der dieren* iets van die "Soendavorm" (Soenda was 'n koninkryk in die weste van Java) in die Kaapse luiperd raaksien. Die totstandkoming van die Kaapse luiperd se wetenskaplike naam loop heelwat kronkeldraaie.

In 1883 word 'n vreemde swartluiperd in die Grahamstadomgewing gevind. Die dierkundige, plantkundige en vlinderkenner, Roland Trimen, bespreek hierdie merkwaardige vonds, maar behou die destydse naam van die gewone luiperd: *Felis pardus*. In die jare daarna sou nog drie swartluiperds opgeteken word.

In 1885 neem Albert Günther die pels van 'n tweede eksemplaar wat omtrent 64&nbsp;km van Grahamstad in 'n heuwelagtige en digbeboste streek van kant gemaak is onder die loep, en bedink dit kan 'n melanistiese variant in eie reg wees. Hy het by navraag verneem die gewone luiperd kom algemeen in hierdie geweste voor, die jagluiperd is seldsaam, en dat die leeu hier al vir 'n geruime tyd uitgesterf het.

In Sclater (1900) se *The Fauna of South Africa* word hierdie soort luiperd as 'n "swartgespikkelde" variant van *F. pardus* beskou. Enkele bladsye later word dit wel duidelik gestel dat hierdie vreemde soort swartluiperds nie as 'n afsonderlike spesie of afsonderlike luiperdras beskou moet word nie, omrede "tussengangers" met 'n minder ekstreme patroon- en kleurafwyking heel dikwels voorkom. Daar word ook 'n effense verskil uitgelig tussen die Suid-Afrikaanse en Asiatiese swartluiperds: by die Asiatiese swartluiperd verdonker die grondkleur en die swart rosette se oorspronklike vorm bly behoue. By die Suid-Afrikaanse swartluiperd brei die vlekke tot so 'n mate uit dat hul uiteindelik saamsmelt.

Volgens Lydekker (1908) se *The Game Animals of Africa* is daar weinig indien enigiets bekend omtrent die luiperds in Suid-Afrika, met die uitsondering van Günther se omskrywing. Omrede "gewone luiperds" in dieselfde area as die swartluiperds voorkom, lyk hierdie kleurskakering min of meer abnormaal en eerder gelykvormig aan die swartluiperds van Suidwes-Asië. Sou hierdie Suid-Afrikaanse afwykings 'n afsonderlike plaaslike ras wees, kan die naam *F. pardus melanosticta* (*sic*) gebruik word.

J.A. Allen (1924) glo hierdie 'variant' is uniek dwarsoor die hele Kaapprovinsie (by name *Felis leopardus* var. *melanotica*), selfs al is hierdie dier in sy melanistiese fase in Grahamstad, Kaapkolonie gevind. Al rede wat hy verskaf: [*dit] is beskikbaar vir die vorm van die Kaapse streek, wat in grootte en karakter van die pels van die meer noordelike tropiese vorms verskil.*
[300px|duimnael|Die Kaapse luiperd se eertydse wetenskaplike naam, *Felis pardus melanotica*, kan teruggevind word by die ontdekking van enkele swartluiperds (altans, melanistiese luiperds) naby Grahamstad in die 19de en 20ste eeu. Hierdie donker eksemplaar is van Kowie in die [Bathurstdistrik.]]
1932: R.I. Pocock stel 'n opsomming saam van die bevindings omtrent hierdie luiperd. Tot nou toe was die tipiese en enigste opgetekende tuisgebied van hierdie "tipe" naby Grahamstad.

Uit die tipiese voorbeeld wat in die Britse Museum (no. 85.2.28.1) onder bewaring is, is die pels sag en glad, maar verdik met onderwol. Die rosette is oraloor verbrokkel in veelvoudige piepklein vlekkies of spikkeltjies en so nou aan mekaar gespasieer dat die diep, okeragtige skynsel van die tussenruimtes verdonker word. Net so is ook die soliede vlekke gebroke. Hier en daar kan die ryke grondkleur geëien word; veral aan die sykante van die nek, die skouers, die buitekant van die voorbene en aan die bokant van die stert waar die swart spikkels nie so maklik opgemerk kan word nie. Die spikkels kom sterker en verdig op die rug na vore, vanaf die kroontjie tot by die lendene, sodat hierdie deel (veral die rug en die lendene) in alle opsigte swart vertoon. Die kleur en patroon op die wange en die sykante van die nek is soos 'n gewone luiperd s'n. Die nek, die binnekant van die bene en die agterkant van die pens is wit (en met kolletjies bedek). Die voorste gedeelte van die pens wat by die bors aansluit lyk dof- of liggeel afgewit. Die vel (wat geslagloos en moontlik onuitgerek blyk te wees) se mates is soos volg: die kop en lyf is 1,2&nbsp;m lank; die stert is 0,7&nbsp;m lank (hoewel gebrekkig aan die punt); altesaam 1,9&nbsp;m Hierdie pels is aan die Britse Museum deur F. Bowker versend en dra die etiket: "64 km noordoos van Grahamstad."

**1953**: Ellerman, Morrison-Scott and Hayman neem aan die hele Afrika word deur één inheemse luiperdspesie bewandel. Hulle deel luiperds van grotendeels Suider-Afrika, *P.p. leopardus* (bewoude Wes-Afrika en Nigerië), *P.p. shortridgei* (Angola en Damaraland), *P.p. puella* (Kaokoveld, suidwestelike Afrika) en *P.p. melanotica* (vanaf die Kaapkolonie tot Suid-Rhodesië) saam in een groep en beskou hierdie groep as identies met die luiperd in Egipte tot Tanganjika (*P. p. pardus*).

**1966**: Die Tsjeg, Luděk J. Dobroruka, (in sy artikel *Ein Beitrag zur Kenntnis südafrikanischer Leoparden, Panthera pardus (Linnaeus, 1758)*) beskou die Grahamstad-luiperd wat deur Günther omskryf is nie as 'n subspesie nie, maar 'n melanistiese mutasie.

**1995**: Sriyanie Miththapala, John Seidensticker and Stephen J. O'Brien voer aan hul DNS-analise van Afrikaluiperds bied genoeg rede om die hele klassifisering van die subspesies te hersien – alle luiperds in Afrika behoort tot een en dieselfde subspesie. Die Afrikaluiperds onderskei hul duidelik van die ander luiperdbevolkings *buite* Afrika. Maar verskille *binne* Afrika is afwesig: daar is ooreenkomste wat betref gedeelde allele vir allosieme, gedeelde mtDNS-haplotipes en gedeelde fragmente in die DNS-vingerafdrukke.
Ontleding van die skedeleienskappe (uit 'n vorige studie van 1992) kon ook nie beduidende verskille onder die Afrikasubspesies uitwys nie. Alles in ag genome word daar voorgestel dat die luiperdbevolkings in Afrika onder een drienamige wetenskaplike naam ingedeel moet word: *Panthera pardus pardus*.
Die tabel op bl. 1118 van die artikel toon egter dat nie 'n enkele monster van die Kaapse luiperd (kodenaam *MEA*) opgespoor of getoets is nie.

**2001**: 'n Opvolgstudie deur Uphyrkina, Johnson, Quigley, Miquelle, Marker, Bush en O'Brien laat ook die Kaapse luiperd uit hul navorsing. 'n Nuwe bevinding deur proefnemings te doen op wilde Marokkaanse, Namibiese, Botswana-, Krugerwildtuin- en Zimbabwese luiperds, dui nou dat die Afrikaluiperds onder mekaar op grond van mtDNS die meeste verskil as enige luiperdgroep wêreldwyd en sodoende 'n baie hoë diversiteit het.

**November 2015**: Volgens die *National Geographic* word die Kaapse luiperd steeds nie as 'n afsonderlike subspesie erken nie, al is hierdie luiperds kleiner gebou as dié in die savanne.

## Jag en dieet 
Die Kaapse luiperds is nie kieskeurig wat voedsel betref nie en het 'n diverse dieet waarby die prooigrootte enorm verskil.
Daar word hoofsaaklik klipdassies en klipspringers gevreet. Hierdie twee prooidiere vorm 60% van al die prooi. Die ander prooidiere is ander boksoorte en ystervarke. Soms word vis, reptiele en insekte en baie selde ook bobbejane gevang. By laasgenoemde is die luiperd eintlik te klein.Derdens weer die luiperd siek en swak diere uit die ekostelsel, verhoed sodoende verspreide siektes en beskerm die voortbestaan van diere met 'n sterk en gesonde genetika.
Sou hierdie hoofroofdier uit die omgewing gehaal word, verlig dit die druk op die kleiner roofdiere aansienlik, wat skielike bevolkingsontploffing van hierdie middelslagroofspesies tot gevolg het. Dit het op sy beurt weer 'n nadelige uitwerking op die prooidiere, maar so ook die kleinvee. Uit "weerwraak" oor laasgenoemde word dikwels enige roofdier dan voor die voet verdelg, wat opnuut die hele biodiversiteit van die omgewing versteur.]]
Die Kaapse luiperd is nie op die Rooilys van die IUBN of een van die CITES se bylae vermeld nie. Die luiperd as *gehele spesie* word aangegee as *Byna bedreig* in die IUBN-rooilys, Bylaag I. Hoewel hierdie diersoort aanpasbaar is en wydverspreid voorkom, word die voortbestaan van sekere bevolkings oor die algemeen bedreig deur habitatverlies, habitatversnippering, jag om handelsdoeleindes en verdelging.

In die Oos- en die Wes-Kaap is daar ondertussen navorsing gedoen omtrent die gene. Uit 40 monsters is bepaal tot watter mate die diere verwant is (wat dus migrasie en wisselwerking aantoon). Die luiperds in die Overbergstreek sukkel om nuwe bloed te kry. Een voorgestelde oplossing is om meer natuurgebied vir hierdie diersoort vry te maak, maar juis die omgekeerde is bereik: slegs 20% van die Overberg is nog beskermde natuurgebied. Die ander oplossing, sonder om voedselsekerheid in te boet, is om vrye beweegruimte vir die dier op die Overbergse plase en ander landgoed toe te laat.

## Noemenswaardige optekeninge 
### *Daghregister* 
Van Riebeeck se *Daghregister* Deel I en Deel II  maak gebruik van onderskeidelik *tijger*, *luperts* en *lupaerts*. Hoewel in die voetnota staan *Onder ‘tijgers’ moet hier luiperds verstaan word, en nie tiere in die regte sin van die woord nie. Elders in die Dagverhaal word daar egter ook wel van ‘luperts’ of ‘lupaerts’ gepraat. Vgl. bv. 1 en 12 Junie 1655*, verklaar dit nie waarom *luperts* en *tijgers* in *"dat de luperts, leeuwen off tijgers geen quaet aen de koebeesten hebben cunnen doen"* van mekaar onderskei word nie.

Op Sondag, die **2de Mei 1655**, skryf Jan van Riebeeck in sy dagboek dat twee luiperds daardie nag ses van hul Hollandse skape in die stal doodgebyt het, in die teenwoordigheid van die twee persone wat daar gewaak het. Daar is verskeie gate deur die stal se sooimuur (wat omtrent twee voet dik was) gebreek, waardeur hulle uitgekom het, sonder dat die wagters hulle kon keer.
Die aand het die luiperds ook by die hoenderhok ingebreek en die Kompanjie se enigste 3 ganse wat hul oorgehad het die nek afgebyt. Die persoon wat hul probeer uitjaag het is erg in die arm gebyt. Van Riebeeck vermoed dat hierdie wilde gediertes hulle meermaal in die reëntyd gaan begin kwel.

Op **1 Junie 1655** was daar weer 'n luiperd in die hoenderhok deur die nalatigheid van die hoenderwagter, wat die gat onder die deur, waar die hoenders in- en uitgaan, oopgelaat het. Sodoende het dieselfde dier weer 3 van hul 5 ganse (wat deur die Heer Van Goens geskenk is om aan te teel) doodgebyt. Om die luiperd te vang of dood te maak, het die stalkneg en die sieketrooster (*sieckenvaer*) die hoenderhok binnegegaan. Die sieketrooster, Willem Barentszoon Wijlant, het op die luiperd geskiet en rakelings gekwes, waarna die dier op hom gespring, die kloue in sy kop geslaan en hom terseldertyd in die arm gebyt het. Wijlant was genoodsaak om die luiperd los te laat. Die stalkneg het ook ligte hoofbeserings opgedoen, maar die sieketrooster, wat al voorheen met luiperds in soortgelyke omstandighede te doen gehad het, het ernstige bytwonde opgedoen. Van Riebeeck vind dit merkwaardig hoe die beeste in die nabygeleë kraal saam 'n halfmaan met hul horings gevorm het, in die rigting van die hoenderhok se deur, sodat die luiperd omtrent uit die beeste se horings moes bly en ontvlug.

Op **12 Junie 1655** het die Khoi-Khoin die koloniste versoek dat 'n soldaat of twee moet saamkom om 'n sekere wilde dier wat onder hul vee verwoesting saai van kant te maak. Hierdie versoek is toegestaan en 'n sersant met drie of vier soldate is saamgestuur. Daar by die duine aangekom, het die Khoi-Khoin met assegaaie in die hand die dier in die bosse vasgekeer, maar het self 'n veilige afstand behou. Hulle het hul assegaaie in die bosse gewerp, maar het die dier net een keer in die been raakgegooi. Die sersant het met die eerste skoot die groot luiperd met sy snaphaan in die nek geskiet. Die dier het morsdood op die grond geval. Van Riebeeck skryf die Khoi-Khoin het in verwondering gestaan hoe vinnig so 'n dier gedood kon word. By die nadoodse ondersoek in die fort is vasgestel dat hierdie knewel se regterbeen nog vars deur 'n koeël aan stukke geskiet is. Van Riebeeck het dus aangeneem dat dit dieselfde luiperd moes wees wat die sieketrooster aangeval het, en skade aan hul skape, bokke, ganse en eende berokken het.

Teen **17 Junie 1656** was die koloniste nou al dik oor die Kompanjie se veeverliese deur roofdiere. Die probleem is opgelos deur 'n beloning uit te loof: *voor een leeuw die gevangen off geschoten wordt 6, een tijger off wolff 4, ende een lupert 3 ra. van 8en, sijnde den wiltschut voor eerst betaelt 2 cannen Spaense wijn, 3 lb. tabacq ende 2 realen van 8en.*

Vyf weke later, op die **23ste Julie 1656**, bring een van die *bosvolcq* (bosarbeiders van die Kompanjie) 'n luiperd terug wat hy naby die koringland by Ronde Bosjen geskiet het. Hy is daarvoor, volgens die resolusie van 17 Junie 1656, met 3 agtreale beloon.
By die besoekende skeepslui was 'n "agtreaal" bekend as *reaal van achten*; 'n agtreaal is één silwermunt ter waarde van 8 reaal (Spaans: *real de a ocho* of *real ocho*) en is aangedui met die teken */8/*.

### *Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoope* 
François Valentijn teken in Deel II die inheemse Khoi-benaming vir die Kaapse luiperd (*tijger*) aan: *Tquassouw*, of *Tkuussomo*. In 'n voetnota van R. Raven-Hart word gestel die uitspraak is blykbaar onvas, want in Griekwa is dit *xoasao-b*, en in Nama: */garu-b*.

### *Luiperdbewaring in die Kaapprovinsie* (omstreeks middel-1980's) 
duimnael|regs|Die voorblad van die inligtingsboekie wat in die middel-1980's versprei is.
Daar word uit die historiese bronne oor die algemeen aanvaar dat die luiperd voorheen dwarsoor die hele Kaapprovinsie (wat vandag Noord-Kaap, Wes-Kaap en Oos-Kaap insluit) voorgekom het. Vanaf 1652 is die luiperds voor die voet doodgeskiet en reeds voor die einde van die 19de eeu in groot dele van die Karoo en Suidwes-Kaap uitgewis.

Tussen 1947 tot 1955 alleen is 821 luiperds van kant gemaak. Daar was tweëerlei redes hiervoor: ten eerste was die beloningstelsel nog van krag en ten tweede was die boere deur die ou "Ordonnansie op die Uitroei van Ongedierte" **verplig** om die luiperd as pesdier op hul plase van die gras af te maak.  Die luiperdbevolkings in die Noord- en Oos-Kaap het dus aansienlik verklein. Volgens die boekie is daar egter uit die 258 mismonsters slegs 2 wat die oorblyfsels van vee bevat het. Die luiperds in die hoër berggedeeltes het dus hoofsaaklik van hul natuurlike prooi geleef wat in die berge beskikbaar was.

In die voorwoord staan:

Die verhaalgebeure speel af *in medias res*; op die brug waar die kuspad die Rooi-Elsrivier kruis, drom 'n skare saam, en 'n luiperd gaan geskiet word.

Geen datum word verstrek wanneer die voorval plaasgevind het nie.

Die vorige oggend omstreeks ná 09:00 het 'n jong paartjie en hul klein dogtertjie die wandelpad na die ou Strandlopergrot ingeslaan. Vandale het waarskynlik vroeër 'n gat in die grensdraad gemaak (ook die "Geen Toegang"-teken is beskadig), en impulsief het die dogtertjie deur die gat gespring en met die paadjie langs deur die bosse gehuppel. Haar ouers het haar agterna gevolg. 'n Diep grom is gehoor, toe 'n gil van die dogtertjie, en uiteindelik 'n bloedstollende gegrom van die luiperd. Die ouers het die dogtertjie in die paadjie sien lê, bloed het uit die oop wond gesypel; die trui was oopgeskeur en bebloed. Haar arm is verskeur, daar was ernstige bloeding. Die ouers is met kind en al terug pad toe, 'n verbygaande motoris het hul opgelaai en na die winkel gejaag. By die winkel het iemand noodhulp toegepas terwyl die vader sy motor gaan haal het. Die dogtertjie is na die hospitaal op Somerset-Wes gehaas, sy het baie bloed verloor.

Paniek bars los. Die ontstoke dorpenaars van Rooi Els het die polisie gebel, wat weer na Natuurbewaringskantoor verwys is, en geëis het dat die luiperd moet vrek, en gou ook: in die dorpenaars se oë was dit 'n bloeddorstige luiperd wat 'n onskuldige jong kindjie verskeur het, wat bloot saam met haar ouers op 'n uitstappie was, en enige oomblik weer kan toeslaan. Hul eie kinders se lewens was in gevaar, veral nou dat mensebloed eers gesmaak is. Van die inwoners het beweer die luiperd is eenkeer voor sonop op straat opgemerk, en 'n ongeval soos hierdie was maar net 'n kwessie van tyd. 'n "Jakkalsjagter" of "Jakkalsman" (Ongediertebestrydingsbeampte) het binne 'n dag 'n permit bekom om die luiperd van kant te maak. Die volgende oggend staan die jaggeselskap met die wapens gereed.

De Beer beskou die hele petalje as 'n blote ongeluk.

Ten eerste moes die "stadsjapies" nie op die verbode terrein gewees het nie; daar is 'n rede waarom daar 'n heining opgerig is; dit is die leefruimte van die luiperd wat ingedring is; agter die heining het die diere veilig gevoel.

Ten tweede is Kwasstert, die luiperdwyfie, se welpies naby die paadjie deur die kind se skielike opwagting verras. Die pootafdrukke, die dieper spore presies waar die luiperdwyfie geland het, die wind wat die kloof afwaai, die bloedspatsels op die grond, die spore van die jong luiperdwelpies wat skielik op die vlug geslaan het, die aanduiding watter rigting die luiperds heen elkeen laat spaander het, asook die luiperdhaar waar die wyfie presies gelê het, word alles in oënskou geneem. Die luiperdwyfie het teen 'n helling op, onder 'n struik, op 'n rots gelê, die welpies het die bossies laer af verken, moontlik opsoek na duinemolle of dassies. Die kind, 'n wildvreemde element wat uit die niet verskyn het, was die bedreiging vir die welpies. Dit was moedersinstink: sy snel haar kleintjies te hulpe, die kind word in die verbysprong met 'n oop poot platgeklap (die trui is geskeur, moontlik daar waar haar kloue gehaak het), maar daar wees "geen verdere tekens dat sy tot die aanval wou oorgaan nadat sy haar haar beskermende taak voltooi het nie." Toe haar welpies veilig was, het sy die hasepad gekies. Die kans dat so iets weer sou gebeur is feitlik nul: die dogtertjie was bloot op die verkeerde tyd op die verkeerde plek, en volgens De Beer het die wyfie groot geskrik en sou nie gou weer na die ongelukstoneel terugkeer nie.

Hoe dan ook, ongeag of 'n luiperd nie sal aanval tensy hy uitgetart of in 'n hoek gedryf is nie, en ongeag of daar nie in 'n Staatsreservaat gejag kan word nie, die "Jakkalsman" het die nodige verlof gekry van Natuurbewaring self om van die ongedierte ontslae te raak. Met jaghonde en gevolg. De Beer kan nie die jagpermit laat terugtrek nie, die skare en jagters wil na geen rede luister nie, en derhalwe besluit hy om elders sy patrolliewerk voort te sit. Teen die aand sal hy terugkeer, want 'n amptelike verslag moet nog ingedien word.

Elke daaropvolgende hoofstuk is 'n terugflits hoe De Beer die luiperdwyfie voorheen teëgekom het. Hoe sy aanvanklik vir hom gegrom het, en hy sy afstand moes hou, maar hoe sy hom mettertyd aanvaar het en 'n hele verstandhouding ontwikkel het. Hoe hy "indrukke" ervaar het, amper soos telepatie [vergelyk Anna Breytenbach]. Hoe sy haar welpies vir hom gewys het. Maar ook hoe Kwasstert, toe De Beer moes toesig hou oor 'n span werkers wat uitheemse plantegroei op die walle van die Palmietrivier moes uitroei, teen sy been kom skuur het – ten aanskoue van al die vreesbevange werkers.

Hoofstuk 4 toon 'n tikkie interessante gedrag: die wyfie sal tussen die gras of bosse, onder die wind, wegkruip en haar wit kwasstertpunt oop en bloot 'n ligte roering gee wat die aandag van voëls, of selfs 'n jong bobbejaantjie, sou trek. Die prooi sal dan uit nuuskierigheid naderkom om die koddige ding van nader te bekyk, tot hul naby genoeg gelok is. Dan word die prooidier gepak en weggesleep.

Om 'n lang storie kort te maak: te midde van die groot toejuiging onder die jagters en toeskouers, is die verkeerde luiperd geskiet. Dit was 'n luiperd met jong en sterk tande; die stert van die karkas wat duidelik nie dié van Kwasstert nie, maar een van haar amper volgroeide welpies. De Beer het nietemin sy kop woordeloos en instemmend vir die jagters en omstanders geknik dat hierdie die regte luiperd was.

## Verwysings