Kiëf-Roes

**Kiëf-Roes** (Russies: Киевская Русь, *Kijefskaja Roes*; Oekraïens: Київська Русь, *Kijiwska Roes*), of die **Kiëfse Ryk**, was van die laat 9de eeu tot die middel 13de eeu ’n losse federasie van Oos-Slawiese en Finse volke in Europa onder die heerskappy van die Rjoerik-dinastie. Dit was die eerste georganiseerde staat met 'n Oos-Slawies-Ortodokse identiteit en die staatkundige beginpunt van 'n lang historiese proses wat in die 20ste eeu uiteindelik op die stigting van drie onafhanklike state – Rusland, Belarus en Oekraïne – sou uitloop waarin Kiëf-Roes se kulturele en godsdienstige erfenis voortleef.

duimnael|links|Wikings was berugte seerowers en plunderaars, maar ook bekwame handelaars wie se handelstrome 'n ekonomiese kringloop in die vroeë Middeleeue laat ontstaan het. Silwer was die dryfkrag agter die handelsaktiwiteite van Sweedse Wikings in Oos-Europa. Die foto wys mans- en damesklere uit die Sweedse Wiking-bloeitydperk met silwerversierings
[duimnael|links|*Die doop van Kiëf-Roes*, deur [Wiktor Wasnetsof.]]
Die dryfkrag agter die vorming van Kiëf-Roes was die handelsbelange van Wiking-avonturiers wat met hul gesofistikeerde bote Oos-Europa langs sy waterweë binnegedring het om hul handelsgoedere te ruil vir een produk waarvoor die Sweedse Wiking-beskawing 'n byna onversadigbare afsetmark was – silwer uit die Midde-Ooste, een van die vernaamste Wiking-statussimbole, soos weerspieël in ruim 90&nbsp;000 muntstukke en ander waardevolle voorwerpe wat argeologiese opgrawings in Skandinawië opgelewer het. Om handelsroetes te beskerm, is handelsposte langs die kus en later, as versterkte nedersettings, in die binneland gestig.

Die tweede belangrike invloedfaktor, wat Kiëf-Roes se ontwikkeling sou bepaal, was sy uitgestrektheid en sy yl bevolking. Kiëf-Roes se beskawing het gefloreer in die wye driehoek wat deur die Karpate-bergreeks, die Peipus- en Ilmenmere en die monding van die Okarivier in die Wolga gevorm is – 'n gebied groter as Sentraal-Europa. Riviere het hier geen natuurlike grense gevorm nie, maar het maklike toegang verskaf vir diegene wat die bootsboukuns bemeester het om hulle te kan bevaar. Die mees bevolkte demografiese kerngebied van Kiëf-Roes het in die loop van die 12de eeu noordwaarts begin verskuif na die boloop van die Wolga, met Soezdal en Vladimir as belangrikste nedersettings.

Kiëf het sy goue tydperk beleef tydens die bewind van Wladimir die Grote (980-1015) en sy seun Jaroslaf die Wyse (1019–1054). In dié tyd was die ryk op sy grootste en het dit gestrek van die Oossee in die noorde tot die Swartsee in die suide, en van die boloop van die Vistularivier in die weste tot die Tamanskiereiland in die ooste. Die meeste Oos-Slawiese stamme was onder die ryk verenig.

Die staat het in die laat 11de eeu begin agteruitgaan en in die 12de eeu in verskeie mededingende streeksmagte verbrokkel. Dit is verder deur ekonomiese faktore verswak, soos die einde van die ryk se handelsbande met die Bisantynse Ryk weens die agteruitgang van Konstantinopel, en die gepaardgaande verswakking van handelsroetes deur die gebied. Terwyl silwermyne in die Midde-Ooste in dié tyd blykbaar uitgeput was, het die silwermynbou in die Sentraal-Duitse Harzbergreeks in die 12de en 13de eeu 'n bloeitydperk beleef en ook in Skandinawië se behoeftes begin voorsien. Kiëf-Roes is eindelik in die 1240's deur Mongoolse invallers verower.

## Naam 
Tydens sy bestaan was Kiëf-Roes bekend as "die land van die Roes" (Oudslawies: Рѹ́сьскаѧ землѧ, *Roesskaja zemlja*, van die etnoniem Рѹ́сь, *Roes*; Grieks: Ῥῶς; Arabies: الروس, *al-Rūs*). Dit was in Grieks bekend as Ῥωσία, in Frans as *Russie* of *Rossie*, in Latyn as *Russia* en van die 12de eeu af ook as **Roetenië**. Verskeie bronne vir die naam is al aangevoer, insluitende *Ruotsi*, die Finse naam vir Swede, en *Ros*, ’n stam van die middelste Dniepervalleistreek.

Die term "Kiëf-Roes" is in die 19de eeu in Russiese historiografie veral deur die geskiedkundige Nikolai Karamsin (1766−1826) gevestig om te vewys na die tydperk toe Kiëf die hoofstad was. Dit het daarna na ander tale uitgebrei. Tans gee Russiese en Belarussiese geskiedkundiges die voorkeur aan die meer neutrale term Oud-Russiese Staat aangesien die oorspronge van die staatswese in Nowgorod lê – nog voordat die hoofstad in 882 na Kiyv/Kiëf verskuif is.

## Geskiedenis 
### Oorsprong 
duimnael|’n Benaderde etnies-linguistiese kaart van Kiëf-Roes in die 9de eeu.
Die oorsprongsgebied van Kiëf-Roes was in die uitgestrekte bosgebiede van Oos-Europa tussen Oos- en Swartsee langs 'n reeks riviere – die Dnepr (Dnipro), westelike Dwina, Lowat-Wolchof en Wolga – geleë wat almal in die Waldai-heuwelgebied ontspring. Hierdie streek is deur Oos-Slawiese, Baltiese en Finse stamgroepe bewoon en gekenmerk deur 'n eenvoudige ekonomiese stelsel van bestaanslandbou, vissery en veeteelt. Die bewoners was daarnaas ook jagters en versamelaars van vrugte, bessies, neute, sampioene, heuning en ander natuurlike produkte wat in bosse naby hul nedersettings beskikbaar was. Naas een of meer graansoorte is ertjies, lensies, vlas of hennep verbou.

Elkeen van hierdie stamme het oor sy eie hoof beskik en sy eie godhede vereer, maar hulle het nogtans in aanraking met mekaar gekom deur handelsaktiwiteite soos die ruil van goedere. Op tye was hulle ook in gewapende konflikte gewikkel. Van die kosbaarste goedere, wat hierdie vroeë gemeenskappe voortgebring het (soos velle en gevangenes wat verslaaf is), is deur enkele handelaars op markte in verder afgeleë aangrensende gebiede soos Boelgar teen die middelloop van die Wolga; Itil, die hoofstad van die Kazareryk aan die rivier se boloop; en die Bisantynse buitepos Cherson – 'n kusoord op die Krim-skiereiland – verhandel vir oosterse luukse goedere en silwermunte.

Die presiese omstandighede van die transformasieproses, wat hierdie vroeë stamgroepe in die gemeenskaplike staat Kiëf-Roes saamgesnoer het, bly in die newels van die lewe gehul. Ou legendes en literêre bronne, wat in latere periodes ontstaan het, dui net soos die kennis wat deur argeologiese opgrawings opgedoen is, maar ook die aantekeninge van vreemde waarnemers en besoekers, daarop dat Skandinawiese avonturiere wat as Warangiërs, Wikings of Roes beskryf word, die gebied van Kiëf-Roes in die vroeë 9de eeu binnegedring het. Wolga-markdorpe met hul silwer-rykdomme was hul eerste teiken. Silwermunte en luukse goedere, wat deur roof en plunderinge verkry is, is deur hulle op dieselfde markte verhandel waaraan Slawiese handelaars besoeke gebring het.

Gedurende die 9de eeu is steeds meer langdurige bande met die plaaslike Slawiese bevolkings gesmee. Warangiërs-groepe het as beskermhere opgetree vir Slawiese gemeenskappe en hulle in ruil vir gereelde tribuutbetalings beskerm teen mededingende Skandinawiese roofbendes. Hierdie verhoudings het nie net geblyk om stabiel te wees nie, maar het albei partye tot voordeel gestrek. Slawiese gemeenskappe is nie langer bllotgestel aan sporadiese, maar gewoonlik bloedige aanvalle, terwyl die gewapende Warangiërs in hul behoeftes aan 'n verskeidenheid goedere kon voorsien in ruil vir silwer en oosterse luukse goedere. Geleidelik het die Warangiër- of Roes-leiers die status en karakter van heersers verwerf wat oor Slawiese onderdane geregeer het.

#### 19de en 20ste eeuse nasionalistiese teorieë 
Tot in die 19de eeu het wetenskaplikes algemeen aanvaar dat die Roes, na wie in die Nestorkroniek verwys word, van Skandinawiese afkoms was. Vanaf die 18de eeu het nasionaalgesinde Russiese historici pogings onderneem om die Normanistiese teorie te weerlê en 'n Slawiese oorsprong te konstrueer – 'n hipotese waarna as anti-Normannisme verwys word. Die – beweerde – skaarste aan bronne uit dié tyd het ook aan westerse kant soms ontaard tot wilde spekulasies. So is die Franse Sentraalmassief, Dalmasië en die Duitse Oossee-eiland Rügen as moontlike geografiese oorsprong van die Roes voorgestel.

Vanaf die laat 1920's het 'n nuwe generasie Sowjet-Russiese geskiedkundiges die Normannistiese teorie weer begin steun nadat nasionalisties-burgerlike strominge met die Russiese Rewolusie gaandeweg aan belangrikheid verloor het. So is in Leningrad in 1928 'n gedenkskrif ter ere van die Deense taalkundige Vilhelm Thomsen (1842−1927) gepubliseer – 'n deskundige wat met sy navorsing en ontleding internasionale aansien geniet het en in sy werk *The relations between ancient Russia and Scandinavia, and the origin of the Russian state*, wat in 1977 in Londen en Oxford verskyn het, steun aan die Normannistiese hipotese verleen het. Soos die Sowjet-Russiese historikus A. E. Presnyakov dit gestel het, is die Normannistiese teorie destyds as vaste bestanddeel van Russiese geskiedskrywing aanvaar. Nog in 1936 het 'n handboek vir geskiedenisonderrig in Russiese hoërskole, wat onder medewerking van die historikus Boris Grekov (1882−1953), een van die voorste Sowjet-Russiese kenners van die geskiedenis van Kiëf-Roes en die Goue Horde, ontstaan het, berig van die "verowering van Slawiese vorstedomme en stamme deur Warangiër-Noormanne (9de eeu)".

Niemand anders as Josef Stalin het in die tyd van die Groot Terreur daarop aangedring dat die Russiese historiografie hersien moes word – met die doelwit om 'n suiwer Russiese oorsprong van Kiëf-Roes uit te beeld. Met die Marxistiese historikus Michail Nikolaevič Pokrovskij (1868−1932), skrywer van 'n omvattende werk oor die geskiedenis van Rusland vanuit 'n Marxistiese oogpunt, is dan ook 'n maklike sondebok vir die beweerde vervalsing van Kiëf-Roes se vroeë geskiedenis gevind. Hy is van "vulgêre sosiologisme" beskuldig en sy werke, wat – as 'n mens hulle noukeurig gelees het – ook eksplisiet as 'n kritiek op Stalin se kultus van persoonlikheid geïnterpreteer kon word, is verbied. Die nasionaalgesinde geskiedskrywing is verder gestaaf met Boris Grekov se beskrywing van die feodale verhouding tussen adellike grondbesitters en 'n plattelandse boerebevolking as blote diensverskaffers.

Die nuwe amptelike geskiedskrywing het die Roes beskryf as 'n nasionale variant van 'n maatskaplike verskynsel wat hom ook elders in Europa voorgedoen het en uit die vroeg-feodale landboubeskawings van die 6de en 7de eeu sou voortgespruit het. Sodoende was daar geen plek meer vir eksterne rolspelers nie. Stelselmatige argeologiese opgrawings in Middeleeuse Nowgorod, wat vanaf 1939 gedoen is, was daarop gemik om die nuwe nasionaalgesinde hipotese te staaf. Die patriotiese mobilisering, wat met die Duitse aanval in Junie 1941 van stapel gestuur is, het nuwe stukrag aan Slawies getinte histories-sosiologiese teorieë verleen. Ná 1945 is die debat as afgesluit beskou. Selfs die verbrokkeling van die Sowjetunie en nuwe akademiese vryhede sedert 1992 het nie onmiddellik aanleiding gegee tot 'n omvattende hersiening van Sowjet-Russiese historiografiese dogma's nie.

In ’n mate hou die Slawies-sosiologiese hipoteses verband met die stigtingsmites van moderne state in die streek, maar ook met 20ste en 21ste eeuse pogings om Kiëf tot die sakrale en spirituele bakermat van Rusland te verklaar – 'n standpunt waaraan reeds in die Stalin-tydperk gebieds- en magsaansprake verbonde was wat nog eens in die Oekraïne-konflik van die 21ste eeu bevestig is. Volgens die "Normannistiese" siening was die Roesvolk Skandinawiërs, terwyl Russiese en Oekraïense nasionalistiese geskiedkundiges gewoonlik meen hulle was Slawiërs. Normanistiese teorieë is geskoei op die vroegste geskrewe bron van die Oos-Slawiërs, die *Kroniek van Verbye Dae (Nestorkroniek)*, maar selfs hierdie weergawe dateer eers van die 12de eeu.

Volgens nasionalistiese weergawes was die Roesvolk in die streek teenwoordig voor die koms van die Warangiërs en word net ’n hand vol Skandinawiese woorde in moderne Russies aangetref; die Skandinawiese name in die vroeë kronieke is kort daarna deur Slawiese name vervang. Volgens argeologiese bewyse was ’n Skandinawiese volk egter op die laatste in die 10de eeu in die streek aanwesig. Alles in ag genome, lyk dit of die Roesvolk ’n klein meerderheid Skandinawiërs was wat ’n regerende elite gevorm het, terwyl die meeste van hul onderdane Slawiërs was. Liutprand van Cremona, wat twee keer ’n verteenwoordiger aan die Bisantynse hof was, in 949 en 968, identifiseer die "Russi" met die Nore ("die Russi, wat ons ook Nore noem"), maar verduidelik die naam is ’n Griekse term wat na hul fisieke voorkoms verwys. Leo die Deken, ’n 10de-eeuse Bisantynse historikus en kroniekskrywer, verwys na die Roes as die "Skitiërs" en sê hulle is geneig om Griekse rituele en gebruike aan te neem.

#### Normannisme en nuutste navorsing deur Duitse deskundiges 
Die eerste grondleggende werke, wat die Normannistiese teorie van Ou Rusland as Skandinawiese stigting steun, is in Duitsland gepubliseer. Die vroegste werke in hierdie verband is in 1729 en 1736 het uit die pen van Siegfried Gottlieb Bayer gekom. Toe een van sy kollega's, Gerhard Friedrich Müller, in 1749 'n lesing oor die *Ursprünge des Stammes und Namens der Russen* in die Sint Petersburgse Akademie van Wetenskappe gehou het, is sy referaat kenmerkend genoeg luidkeels deur die astronoom Nikita Ivanovič Popov onderbreek. Müller is as leuenaar bestempel en vervolgens verbied om verdere navorsingswerk oor die historiese oorspronge van Rusland te doen.

In sy omvattende werk oor die geskiedenis van Rusland, *Geschichte Russlands*, wat in 2016 gepubliseer is, het Manfred Hildermeier, geskiedkundige en afgetrede hoogleraar aan die Universiteit van Göttingen en deskundige vir die geskiedenis van Oos-Europa, 'n oortuigende samestelling van alle argumente gelewer wat nasionaalgesinde teorieë weerlê en die Skandinawiese oorsprong van Warangiërs bevestig. Die staatvormende invloed van die Roes of Warangiërs toon daarnaas interessante parallele met Normandië en Normandiese Engeland.

As destydse bronne en taalkundige spore noukeurig ontleed word, laat wetenskaplike bevindinge baie min ruimte vir die Slawiese oorsprongsmite. So het die Bisantynse keiser Konstantyn Porphyrogennetos teen die middel van die 10de eeu uitdruklik na die Skandinawiese oorsprong van Kiëf-Roes se elites verwys. 'n Gesantskap van Kiëf-Roes, wat in 839 'n besoek gebring het aan die hof van die Frankiese koning, was ongetwyfeld van Sweedse afkoms.

Taalkundige ondersoeke bevestig die Skandinawiese herkoms van persoonsname (so is Roerik net 'n variant van die Nordiese *Hrörekr*), terwyl Finssprekende kusbewoners na Skandinawiese seerowers as *Ruotsi* verwys het – "roeiers" dus (*Ruotsi* is in moderne Fins steeds die benaming vir Swede). Slawiessprekendes het hierdie benaming oorgeneem as Roes.

### Uitnodiging van die Warangiërs 
[duimnael|250px|*Uitnodiging van die Warangiërs*, deur Wiktor Wasnetsof: [Rjoerik en sy broers, Sineus en Truvor, kom aan in die land van die Slawiërs.]]
Volgens die *Primêre Kronieke* was die grondgebied van die Oos-Slawiërs in die 9de eeu verdeel onder die Warangiërs en die Kazare. Die Warangiërs word die eerste keer genoem toe hulle in 859 heffings van die Slawiese en Finse volke geëis het. In 862 het die Slawiese en Finse volke in die omgewing van Nowgorod in opstand gekom teen die Warangiërs en hulle teruggedryf "na oorkant die see; hulle het geweier om verdere heffings te betaal en besluit om oor hulself te regeer". Dié volke het egter geen wette gehad nie en het gou teen mekaar begin oorlog maak. Hulle het toe ooreengekom om die Warangiërs te nooi om terug te kom en vrede in die streek te herstel. Hulle het oorsee na die Warangiese Roesvolk gegaan en gesê: "Ons land is groot en ryk, maar daar is geen orde nie. Kom regeer oor ons." Hulle het drie broers gekies, en dié het saam met hul families en die hele Roesvolk migreer.

Die drie broers – Rjoerik (Rurik), Sineus en Truvor – het hulle in onderskeidelik Nowgorod, Beloozero en Izborsk gevestig. Twee van die broers het later gesterf, en Rjoerik het die alleenheerser van die streek en die stamvader van die Rjoerik-dinastie geword. ’n Kort rukkie later het twee van Rjoerik se manne, Askold en Dir, sy toestemming gevra om na Tsargrad (Konstantinopel) te gaan. Op pad suid het hulle op "’n klein stad op ’n heuwel," Kiëf, afgekom. Hulle het die stad en omringende gebied van die Chasare afgeneem en nog Warangiërs in die streek gevestig.

Die Kronieke vertel hoe Askold en Dir in 863-'66 met ’n vloot teen Konstantinopel opgeruk, die Bisantyne onkant betrap en die omringende gebied verwoes het, Patriarg Photios van Konstantinopel het die verwoesting van die voorstede en nabygeleë eilande beskryf, en ’n ander verslag bevestig die bloedbad. Die Roes het omgedraai voordat hulle die stad self bereik het, óf weens ’n storm wat hul bote uiteengedryf het óf die terugkeer van die keiser óf in ’n latere weergawe vanweë ’n wonderwerk nadat die patriarg en keiser ’n beroep om beskerming op die Maagd Maria gedoen het. Die aanval was die eerste skermutseling tussen die Roes en die Bisantyne en het daartoe gelei dat die patriarg sendelinge noord gestuur het in ’n poging om die Roes en die Slawiërs te bekeer.

### Stigting van die Kiëfse staat 
duimnael|220px|Die Oos-Slawiese volke in die 8ste en 9de eeu.
Rjoerik het tot met sy dood omstreeks 879 regeer en die prinsdom aan een van sy familielede, Oleg, nagelaat as regent vir sy jong seun, Igor. In 880-'82 het Oleg ’n militêre mag teen die Dnieperrivier af suid gelei. Hy het Smolensk en Ljoebetsj verower voordat hy Kiëf bereik het. Hier het hy Askold en Dir vermoor en homself tot prins verklaar, en Kiëf tot "die moeder van Roesstede". Oleg het sy mag hierna oor die omringende streek en die riviere noordwaarts na Nowgorod gekonsolideer, en heffings aan die Oos-Slawiese volke opgelê. Teen 885 het hy die ander Slawiese volke verower en hulle verbied om verdere heffings aan die Chasare te betaal. Hy het die verowering van Roesforte op Slawiese grondgebied voortgesit wat in die noorde deur Rjoerik begin is.

Die nuwe Kiëfse staat het floreer danksy ’n groot voorraad pelse, byewas, heuning en slawe wat hy uitgevoer het, en ook omdat hy drie hoofhandelsroetes in Oos-Europa beheer het. In die noorde het Nowgorod gedien as ’n handelskakel tussen die Oossee en die Wolga-handelsroete na die land van die Wolga-Bulgare, die Chasare en oor die Kaspiese See tot by Baghdad; dit het toegang verskaf tot markte en produkte van Sentraal-Asië en die Midde-Ooste. Handel van die Oossee het ook suidwaarts plaasgevind op ’n netwerk riviere aan die Dnieper wat bekend gestaan het as die "roete van die Warangiërs na die Grieke"; van daar het dit gestrek tot by die Swartsee en Konstantinopel. Kiëf was ook ’n sentrale buitepos aan die Dnieper-roete en ’n middelpunt van die oos-wes-handelsroete tussen die Chasare en die Germaanse lande van Sentraal-Europa. Dit het die Roesvolk se handelaars en prinse verryk, en geld verskaf vir militêre magte en die bou van kerke, paleise, forte en nog dorpe. Die Chasare het in die 8ste eeu die steppe oorheers; hulle het met die Bisantynse Ryk handelgedryf en dikwels bondgenootskappe met hulle gesluit teen die Perse en Arabiere. In die laat 8ste eeu het die verval van die Khanaat van die Blouturke daartoe gelei dat die Magjare en Petsjenege, Oegriese en Turkse volke van Sentraal-Asië, weswaarts na die steppestreek migreer het, en dit het militêre konflik, ’n ontwrigting van handel en onstabiliteit in die Chasaarse khanaat veroorsaak. Die Roes en Slawiërs het voorheen met die Chasare saamgespan teen Arabiese invalle in die Kaukasus, maar het nou toenemend teen hulle gewerk om beheer oor die handelsroetes te verseker.

Die Bisantynse Ryk het gebruik gemaak van die onrus in die gebied om sy politieke invloed en handelsbande uit te brei, eers met die Kazare en daarna die Roes en ander volke op die steppe. Omstreeks 890 het Oleg ’n onbesliste oorlog in die gebied van die Laer-Dniester en  gevoer teen die Tivertse en die Oelitsje, wat waarskynlik as vasalle van die Magjare opgetree het; hulle het die Roes se toegang tot die Swartsee geblokkeer. In 894 is die Magjare en Petsjenege betrek by die oorloë tussen die Bisantyne en die Bulgaarse Ryk. Die Bisantyne het gereël dat die Magjare Bulgarye uit die noorde aanval, en die Bulgare het op hul beurt die Petsjenege oorrreed om die Magjare van agter aan te val. Die Magjare was vasgekeer en moes noodgedwonge verder wes oor die Karpate migreer tot in die Hongaarse vlakte. Dit het die Kazare van ’n belangrike bondgenoot en ’n buffer teen Kiëf-Roes ontneem.

Die migrasie van die Magjare het meegebring dat die Roes weer toegang tot die Swartsee gehad het, en hulle het die Kazare gou begin aanval aan die seekus, met die Donrivier op tot in die Laer-Wolgastreek. Die Roes het sedert 864 aanvalle geloods op die Kaspiese See-streek, met die eerste grootskaalse ekspedisie in 913 toe hulle Bakoe, Gilan en Mazandaran verwoes en tot in die Kaukasus ingedring het.

Namate die 10de eeu gevorder het, kon die Kazare nie meer heffings van die Wolga-Bulgare eis nie en hul betrekkinge met die Bisantynse Ryk het versuur terwyl die Bisantyne al hoe meer bondgenootskappe met die Petsjenege teen hulle gesluit het. Die Petsjenege kon dus die grondgebied van die Kazare vanaf hul basis tussen die Wolga en Don aanval, en so het hulle na die weste uitgebrei. Die winsgewende handel van die Roes met die Bisantynse Ryk het deur die gebied geloop wat deur die Petsjenege beheer is, en dit was dus noodsaaklik dat betrekkinge vreedsaam is. Tog, terwyl die *Primêre Kronieke* vertel hoe die Petsjenege Roes-grondgebied in 915 binnegeval en daarna vrede gemaak het, was hulle in 920 al weer aan die oorlog voer. Die Petsjenege het Kiëf-Roes later gehelp in sy veldtog teen die Bisantyne, maar op ander tye weer met die Bisantyne bondgenootskappe teen die Roes gesluit.

#### Roes-Bisantynse betrekkinge 
duimnael|links|260px|Die Glagolitiese alfabet van Cyrillus en Methodius.
duimnael|200px|Die Roes onder die mure van Konstantinopel (860).
Ná Askold en Dir se aanval op Konstantinopel in 860 het die Bisantynse patriarg Photios sendelinge na die noorde gestuur om die Roes en die Slawiërs te kersten. Prins Rastislav van Morawië het die keiser gevra om onderwysers te verskaf om die Heilige Skrif te vertolk, en in 863 is die broers Cyrillus en Methodius as sendelinge gestuur vanweë hul kennis van die Slawiese taal.

Die Slawiërs het nie ’n skryfstelsel gehad nie en die broers het die Glagolitiese alfabet ontwerp wat later tot die Cyrilliese alfabet ontwikkel is. Hulle het die Slawiërs se taal gestandaardiseer en dit het later bekend geword as Ou Kerkslawies. Hulle het dele van die Bybel vertaal en die eerste Slawiese burgerlike wetboek en ander dokumente opgestel. Die taal en tekste het deur die Slawiese gebiede versprei, ook na Kiëf-Roes. Cyrillus en Methodius se sending was beide evangelies en diplomaties en hulle het die Bisantynse kulturele invloed versprei ter ondersteuning van keiserlike buitelandse beleid. In 867 het die patriarg aangekondig dat die Roes ’n biskop aanvaar het en in 874 praat hy van ’n "Aartsbiskop van die Roes". Die rykdom en inkomste van die Roes was in ’n groot mate afhanklik van handel met Bisantium. Konstantyn Porphyrogennetos het die jaarlikse reis van die prinse van Kiëf beskryf wanneer hulle heffings van ander volke ingesamel het, die produkte in ’n vloot van honderde bote gelaai en met die Dnieper af na die Swartsee gevaar het. Daarna het hulle na die monding van die Dniester, die Donaudelta, gevaar en verder tot by Konstantinopel. Op hul terugvaart sou hulle sy, speserye, wyn en vrugte aan boord hê. Die belangrikheid van hierdie handelsbetrekkinge het tot militêre optrede gelei as dispute sou ontstaan.

Volgens die *Primêre Kronieke* het die Roes Konstantinopel weer in 907 aangeval, moontlik om handelstoegang te verseker. In die Kronieke word die militêre vaardigheid en uitgeslapenheid van Oleg besing, en dit wemel van legendariese besonderhede. Bisantynse bronne noem nie die aanval nie, maar wel verdrae in 907 en 911 en ’n handelsooreenkoms met die Roes, waarvan die voorwaardes dui op druk op die Bisantyne, wat aan die Roes verblyf en voorraad vir hul handelaars en belastingvrye handelsvoorregte in Konstantinopel aangebied het.

In die Kronieke is ’n mitiese verhaal oor Oleg se dood. ’n Waarsêer het voorspel dat ’n sekere perd die prins se dood sou veroorsaak. Oleg het beslag op die perd gelê en dit is later dood. Oleg het die perd besoek en oor sy karkas gestaan, baie tevrede dat hy die bedreiging oorleef het. ’n Slang wat in die perd se skedel was, het hom egter gepik en hy is kort daarna dood. Volgens die Kronieke is Oleg in 913 deur Igor opgevolg en ná ’n paar kort konflikte met die Drewliane en Petsjenege het vrede vir die volgende 20 jaar geheers.

[duimnael|links|260px|[Olga van Kiëf|Prinses Olga se wraak teen die Drewliane.]]
In 941 het Igor weer ’n groot aanval op Konstantinopel geloods, moontlik weer oor handelsregte. ’n Vloot van 10&nbsp;000 skepe, insluitende Petshenege-bondgenote, het aan die Bitiniese kus geland en die Asiatiese kant van die Bosporus verwoes. Die aanval was goed beplan, want die Bisantynse vloot het in dié tyd oorlog gevoer teen die Arabiere in die Mediterreense gebied en die grootste deel van sy leër was in die ooste. Die Roes het dorpe, kerke en kloosters afgebrand, mense vermoor en buit versamel. Die keiser het gereël dat ’n ou, klein vloot skepe wat met Griekse vuur toegerus was, die Roes aanval. Talle het verbrand of verdrink en baie ander is deur die Bisantyne onthoof. Dit het die Roes se vloot verdryf, maar hulle het hul wrede aanval voortgesit aan die buitewyke van Bisantium. Eindelik het ’n Bisantynse leër ’n einde aan die aanval gemaak en die Roes teruggedryf. Dit dui op ’n vergroting van Bisantium se militêre mag sedert 911 en dus ’n verskuiwing van die magsbalans. In 944 het die mag die Grieke op land en see aangeval. Die Bisantyne keiser het egter vrede gemaak en ’n vredesverdrag is in 945 onderteken. Dit het weer op handel gefokus, maar hierdie keer was die voorwaarders minder gunstig vir die Roes, met streng maatreëls oor die gedrag van Roes-handelaars in Konstantinopel en spesifieke strawwe vir wetsoortredings. Die Bisantyne het dalk vrede gemaak uit vrees vir ’n uitgerekte stryd teen ’n gesamentlike mag van die Roes, Petsjenege en Bulgare, maar die minder gunstige voorwaardes dui weer eens op ’n verskuiwing van mag. Olga was die eerste heerser van Kiëf-Roes wat haar tot die Christendom bekeer het.

Swjatoslaf se dekade lange bewind oor Kiëf-Roes is gekenmerk deur vinnige uitbreiding deur middel van die verowering van die Chasare op die steppe aan die Swartsee en sy inval in die Balkan. Teen die einde van sy kort lewe het Swjatoslaf oor die grootste staat in Europa geheers. Hy het ook in 969 sy hoofstad van Kiëf na Perejaslawets aan die Donau geskuif.

In teenstelling met sy ma se bekering tot die Christendom, het Swjatoslaf en sy gevolg heidene gebly. Weens sy skielike dood in ’n lokval in 972 was Swjatoslaf se verowerings nie in ’n funksionele ryk gekonsolideer nie. Sy versuim om ’n stabiele opvolging te verseker het ook gelei tot ’n oorlog tussen sy drie seuns waarin twee vermoor is.

### Wladimir en die Christendom 
[duimnael|links|Ivan Eggink se skildery van Wladimir wat na die Ortodokse priesters luister, terwyl die [pous se afvaardiging ontevrede eenkant staan.]]
duimnael|*Die Doop van Sint Prins Wladimir*, deur Wiktor Wasnetsof.
Dit is nie duidelik wanneer die titel "grootprins" of "grootvors" begin gebruik is nie, maar die belangrikheid van die Kiëfse prinsdom is ná die dood van Swjatoslaf I in 972 en die daaropvolgende stryd tussen Wladimir die Grote en Jaropolk I besef. Kiëf het die staat Kiëf-Roes vir die volgende twee eeue oorheers. Die grootprins (*weliki knjaz*) van Kiëf het die grondgebied om die stad beheer en sy mindere familielede het oor die ander stede regeer en aan hom heffings betaal. Die hoogtepunt van die staat se mag was tydens die bewind van Wladimir die Grote (980-1015) en Jaroslaf die Wyse (1019–1054). Albei heersers het die stelselmatige uitbreiding van Kiëf-Roes voortgesit wat onder Oleg begin is.

Wladimir was die prins van Nowgorod toe sy pa, Swjatoslaf I, in 972 sterf. Hy moes in 976 na Skandinawië vlug nadat sy halfbroer, Jaropolk, sy ander broer, Oleg, vermoor en beheer oor Kiëf-Roes geneem het. In Skandinawië het ’n familielid van hom, graaf Håkon Sigurdsson, die heerser van Noorweë, hom gehelp om ’n Wiking-leër op die been te bring en Nowgorod en Kiëf van Jaropolk af te vat. Wladimir se merkwaardigste prestasie as prins van Kiëf was die kerstening van Kiëf-Roes, ’n proses wat in 988 begin het.

Volgens die *Primêre Kronieke* het Wladimir, nadat hy besluit het om ’n nuwe geloof te aanvaar in die plek van die tradisionele Slawiese afbeeldaanbidding, van sy beste raadgewers en vegters na verskillende dele van Europa gestuur. Hulle het die Christene van die Weste, die Jode en die Moslems besoek voordat hulle eindelik in Konstantinopel aangekom het. Hulle het Islam verwerp omdat dit die verbruik van alkohol verbied het, Judaïsme omdat hul god toegelaat het dat sy uitverkore volk hul land verloor en die Roomse kerk omdat dit vervelig was. Maar in Konstantinopel is hulle verstom deur die skoonheid van die Hagia Sophia-katedraal en die liturgiese dienste wat daar gehou is. Terug by die huis het hulle Wladimir oortuig die Bisantynse liturgie is die beste keuse. Wladimir het Konstantinopel daarna besoek en ’n huwelik gereël met Anna, suster van die Bisantynse keiser, Basilius II.

Wladimir se keuse van die Oosterse Christendom kon ook gewees het vanweë sy sterk persoonlike band met Konstantinopel, wat die Swartsee en dus handel aan Kiëf se belangrikste handelsroete, die Dnieperrivier, oorheers het. Lojaliteit teenoor die Oostelike kerk het politieke, kulturele en godsdienstige langtermyngevolge gehad. Die kerk het ’n liturgie gehad wat ook in die Cyrilliese skrif geskryf was en ’n korpus geskrifte wat uit Grieks vir die Slawiërs vertaal is. Dit het die bekering van die Oos-Slawiërs tot die Christendom vergemaklik en hulle bekend gestel aan elementêre Griekse filosofie, wetenskap en geskiedenis sonder die nodigheid om Grieks te leer. In teenstelling moes opgevoede mense in die Middeleeuse Wes- en Sentraal-Europa Latyn leer. Omdat hulle dit nie hoef te gedoen het nie, was die Oos-Slawiërs vry om hul eie letterkunde en kuns te ontwikkel. Ná die Groot Skisma van 1054 het die Roes-kerk aanvanklik gemeenskap met beide die Rooms-Katolieke Kerk en die Oosters-Ortodokse Kerk behou, maar saam met die ander Oosterse kerke eindelik van Rome afgeskei om die Oosterse Ortodoksie te volg.

### Goue tydperk 
duimnael|Die Goue Poort, wat deel was van Jaroslaf se uitgebreide fortifisering van Kiëf.
Jaroslaf, bekend as "die Wyse", was in ’n magstryd met sy broers gewikkel. Hy was die seun van Wladimir die Grote en onderheerser van Nowgorod toe sy pa in 1015 sterf. Daarna het sy oudste oorlewende broer, Swjatopolk die Vervloekte, drie van sy ander broers vermoor en die mag in Kiëf oorgeneem. Jaroslav, met die steun van die inwoners van Nowgorod en die hulp van Wiking-huursoldate, het Swjatopolk verslaan en in 1019 grootprins van Kiëf geword. Hy het egter eers in 1036 die onbetwiste mag in Kiëf-Roes gehad.

Nes Wladimir was Jaroslaf gretig om betrekkinge met die res van Europa te verbeter, veral met die Bisantynse Ryk. Sy kleindogter, Efpraksia, die dogter van sy seun Wsewolod, was getroud met die Romeinse keiser, Hendrik IV. Jaroslaf het ook huwelike vir sy suster en drie dogters gereël met die konings van Pole, Frankryk, Hongarye en Noorweë. Hy het die eerste Oos-Slawiese regskode, *Roesskaja Prawda* afgekondig; die Sint Sofia-katedraal in Kiëf en in Nowgorod laat bou, die plaaslike geestelikes en kloosterlewe ondersteun en na bewering Kiëf-Roes se skoolstelsel begin.

In die eeue sedert die staat se stigting het Rjoerik se afstammelinge beheer oor Kiëf-Roes gedeel. Die prinslike opvolging het van ouer broer na jonger broer gegaan en van oom na broerskind, sowel as van vader na seun. Junior lede van die dinastie het gewoonlik hul amptelike loopbaan as die heerser van ’n kleiner distrik begin en dan gevorder tot belangriker prinsdomme, en daarna meegeding om die troon van Kiëf.

### Agteruitgang en verbrokkeling 
duimnael|*Wladimir Monomach rus ná ’n jagtog*, deur Wiktor Wasnetsof.
Die geleidelike verval van Kiëf-Roes het in die 11de eeu begin, ná die dood van Jaroslaf die Wyse. Die posisie van die grootprins van Kiëf het verswak weens die toenemende invloed van streeksclans.

’n Ongewone opvolgingstelsel het bestaan waardeur die mag na die oudste lid van die regerende dinastie gegaan het en nie van vader na seun nie. In die meeste gevalle was dit na die oudste oorlewende broer van die heerser, en dit het gelei tot konstante haat en wedywering binne die familie. Broers het mekaar dikwels vermoor om die mag te bekom en dit het ’n hoogtepunt bereik onder die seuns van Jaroslaf die Wyse. Drie van sy seuns het die een ná die ander in Kiëf regeer: Isjaslaf I, Swjatoslaf II en Wsewolod I. Laasgenoemde is opgevolg deur Isjaslaf I se seun, Swjatopolk II. Hy was nie baie gewild nie en was in ’n voortdurende stryd gewikkel met sy neef, Wladimir Monomach, seun van Wsewolod I.

Toe Swjatopolk II in 1113 sterf, het die bevolking van Kiëf in opstand gekom en Wladimir Monomach genooi om oor die hoofstad te regeer. Hy is geesdriftig ontvang en het tot met sy dood in 1125 geheers. Hy het hervormings ingevoer met die doel om sosiale spanning in die hoofstad te kanaliseer. Onder sy bewind het Kiëf-Roes ’n laaste bloeityd beleef.

Die agteruitgang van Kiëf-Roes se belangrikste handelsvennoot, Konstantinopel, het ’n belangrike rol gespeel in die staat se verval. Kiëf-Roes se profyt het opgedroog en Kiëf het ongewild geword. Die laaste heerser wat ’n verenigde staat kon handhaaf, was Walidimir Monomach se oudste seun, Mstislaf die Grote, wat sy pa in 1125 opgevolg het. Ná sy dood in 1132 het Kiëf-Roes vinnig agteruitgegaan. Die volgende heerser, Mstislaf se broer, Jaropolk II, se bewind is gekenmerk deur konflik met die opkomende Republiek Nowgorod.

In 1169, terwyl groot interne konflik in Kiëf-Roes geheers het, het Andrei Bogoljoebski van Wladimir Kiëf verwoes. Dit het die beeld van Kiëf verander en was ’n weerspieëling van die verbrokkeling van Kiëf-Roes. Teen die einde van die 12de eeu het die staat nog verder verdeel in rofweg 12 verskillende prinsdomme.

Die Kruistogte het ’n verskuiwing van Europa se handelsroetes meegebring en dit het die verval van Kiëf-Roes verder verhaas. In 1204 het die magte van die Vierde Kruistog Konstantinopel verwoes en die Dnjeper-handelsroete onbelangrik gemaak.

#### Letterkunde 
duimnael|190px|Nestor die Kroniekskrywer, ’n beeld deur M. Antokolski.
Met Kiëf-Roes se bekering tot die Christendom het letterkunde geleidelik ontstaan wat nou verband met godsdiens gehou het. Vertaalde werke het toegeneem. Die Kiëfse metropolitaan Ilarion het tussen omstreeks 1037 en 1050 die *Preek oor Reg en Grasie* geskryf. Dié werk het ’n groot invloed op die latere letterkunde van Kiëf-Roes gehad wat beide styl en inhoud betref.

Nog ’n uitstekende skrywer en historikus was Nestor die Kroniekskrywer van die Kiëfse Klooster van die Grotte. Sy boeke sluit in lewensbeskrywings van prinse Boris en Gleb en sint Theodosius van die Grotte. Hy is veral beroemd as skrywer van die *Primêre Kronieke*, oor die oorsprong en geskiedenis van Kiëf-Roes. Sy bronne sluit in vroeëre (nou verlore) Slawiese kronieke, Bisantynse annale, inheemse legendes, verskeie Griekse godsdiensgeskrifte, Roes-Bisantynse verdrae en mondelinge vertellings.

Wladimir Monomach was ook ’n uitstekende skrywer. Sy *Riglyne*, wat hy vir sy kinders geskryf het, beeld hom uit as ’n regverdige heerser. Hy skryf ook oor die behoefte aan sterk prinslike mag, eenheid in die afwering van nomadiese invalle, ensovoorts. Dit is ’n sekulêre werk en is gevul met beeltenisse en voorbeelde uit die lewe.

Die kwessie van prinslike mag in die lewe van die staat, die pligte wat dit behels en die inwerkingstelling daarvan het een van die hooftemas van letterkunde geword. Die idee was belangrik dat ’n groot prinslike mag noodsaaklik is vir ’n suksesvolle veldtog teen vyande van buite en strydighede van binne. Hierdie idees word behandel in een van die beste werke van die 12de tot 13de eeu, deur Daniil Zatotsjnik. Dit bestaan uit twee dele: *Die Woord* en *Die Gebed*. Hy was ’n ondersteuner van sterk prinslike mag en skryf met humor en sarkasme oor die treurige werklikheid om hom.

*Die Verhaal van Igor se Veldtog* (ook bekend as *Die Gedig van Igor se Spook*) van die einde van die 12de eeu, deur ’n onbekende skrywer, beklee ’n spesiale plek in die letterkunde van Kiëf-Roes. Dit vertel die verhaal van ’n onsuksesvolle veldtog in 1185 deur prins Igor Swjatoslawitsj van Nowgorod-Sewersk teen die Koemane van die Donrivierstreek. Die beskrywing van die veldtog laat die skrywer dink aan die lot van die Roes. Hy beskou die prinse se vetes as die rede vir die mislukking van die veldtog en vir rampe in Kiëf-Roes. Dit weerspieël die tipiese eienskappe van die Slawiese letterkunde van dié tyd: Daar is ’n lewendige verband met die historiese werklikheid, burgerskap en patriotisme.

### Argitektuur 
duimnael|190px|Die verwoeste Kerk van die Tiendes in 1826 (tekening deur Abraham van Westerveld).
Tot aan die einde van die 10de eeu was daar geen groot steenstrukture in Kiëf-Roes nie, maar daar was ’n ryk kultuur van houtgeboue – van dié style het later die steengeboue beïnvloed. Ná die bekering tot die Christendom is begin met die oprig van steenkerke, geskoei op die argitektuur van die Bisantynse Ryk. Bisantyne argitekte is na Kiëf-Roes laat kom om hul vaardighede te deel.

Die groot kerke wat ná 988 gebou is, was die eerste voorbeelde van monumentale argitektuur in die Oos-Slawiese state. Die eerste steenkerk in Kiëf-Roes was die Kerk van die Tiendes in Kiëf, wat tussen 989 en 996 gebou is. Dit is laat bou deur Wladimir die Grote, wat ’n tiende van sy inkomste en eiendom uitgesit het vir die bou en onderhoud van die kerk, vandaar die naam. Dit is in 1240 verwoes tydens die beleg van Kiëf deur die Mongoolse magte van Batoe Khan. Die kerk is in die middel van die 19de eeu herbou, maar weer in 1928 deur die Sowjetregering verwoes.

### Skilderkuns 
links|duimnael|180px|Die Teotokos Oranta, ’n mosaïek in die altaar van die Sint Sofia-katedraal (11de eeu).
Nadat die Roes hulle bekeer het, het nuwe soorte skilderkuns – mosaïek, fresko's en ikoonskildering – begin verskyn. Laasgenoemde is streng deur die kerk beheer en het gelei tot ’n lang Bisantynse invloed op die skilderkuns in Kiëf-Roes.

Die vroegste werke wat bewaar gebly het, is in Kiëf geskep. Volgens die *Primêre Kronieke* is die eerste kerke deur besoekende Griekse meesters versier. Veral die mosaïeke en fresko's van die Sint Sofia-katedraal is beroemd. Hulle is in ’n streng en somber styl, wat kenmerkend was van die Bisantynse kuns. Die mosaïekbeelde van Christus in die sentrale koepel is veral merkwaardig.

’n Voorbeeld van uitsonderlike sekulêre skilderwerk is die muurskilderings van die twee torings van Sint Sofia. Dit beeld jagtonele deur die prinse, sirkuskompetisies, fantasiediere en , musikante, hansworse en akrobate uit en verskil van die gewone kerkskilderye. Onder die fresko's van Sint Sofia is twee groepportrette van Jaroslaf die Wyse en sy familie.

In die 12de tot 13de eeu het kenmerkende skilderwerk in spesifieke sentrums begin vorm aanneem, veral in Nowgorod en Wladimir-Soezdal. Sedert die 12de eeu het ’n spesifieke skilderstyl in Nowgorod ontstaan. In teenstelling met die Kiëfse styl, is daar ’n merkbare poging om artistieke tegnieke te vereenvoudig en ikoontipering te verander.

Verskeie fragmente van fresko's en ikone uit die Wladimir-Soezdal van voor die Mongoolse tydperk het behoue gebly. Hieruit blyk volgens geleerdes ’n geleidelike vorming van ’n tipiese Wladimir-Soezdal-skool. Die fresko in die Dimitri-katedraal van die Oordeelsdag het die beste bewaar gebly. Dit is deur twee meesters geskep – Grieks en Russies. Tot die Wladimir-Soezdal-skool behoort verskeie groot ikone uit die einde 12de tot begin 13de eeu. Die oudste een is die Bogoljoebskaja ikoon van die Teotokos uit die middel van die 12de eeu. Die styl stem baie ooreen met die beroemde Teotokos van Wladimir, wat van Bisantynse oorsprong is.

### Folklore 
[duimnael|240px|*Bogatiri* ("Ridders"), deur Wiktor Wasnetsof (1898). Van links is [Dobrinja Nikititsj, Ilja Moeromets en Aljosja Popowitsj.]]
Bronne getuig van die oorvloed en uiteenlopendheid van Kiëf-Roes se volksverhale. Die kalender het ’n groot rol daarin gespeel: sameswerings, towerspreuke en liedere wat ’n integrale deel van die landboukultuur was. Rituele folklore het ook ingesluit voorhuwelikse en feesliedere en begrafnisteursange.

Die uitgebreide Slawiese mitologie getuig van die heidense gode van die antieke Slawiërs soos Dazjbog, Weles en Peroen. Deur die jare het die kerk probeer om heidense gebruike uit te roei, maar dit het tot in die 19de en 20ste eeu in die alledaagse lewe behoue gebly. gebruike het mettertyd hul aanvanklike godsdienstige betekenis verloor en uiting gevind in volkspeletjies.

Daar was ook vorme van folklore wat nie met die heidense kultuur verband gehou het nie. Dit het gesegdes, raaisels, verhale en werkliedere ingesluit. Skrywers van letterkunde het dit algemeen in hul werk gebruik. Bekende werke het legendes gebruik oor voorouers, prinslike dinastieë, die stigters van stede en die stryd teen vreemdelinge.

In die 9de eeu het ’n nuwe epiese genre sy verskyning gemaak: die epos of heldedig, wat die hoogtepunt van mondelinge volkskuns geword het. en die gevolg was van ’n groeiende selfbewussyn. Bilini is ’n orale digkuns oor die verlede. Die heldedigte was op werklike historiese gebeure geskoei; die helde in sommige verhale was werklike mense. So was die prototipe van die epiese Dobrinja Nikititsj die oom van Wladimir die Grote en goewerneur van Dobrinja. Sy naam kom oor en oor in antieke Russiese verhale voor.

Die militêre wêreld het sy eie mondelinge liedere gehad. In *droezjinni*-liedere is prinse en hul oorwinnings vereer. Die prinse se eenhede het hul eie skrywers gehad wat liedjies geskryf het waarin die lof van die prinse en hul vegters besing is.

Folklore het bly uitbrei en ná die ontwikkeling van letterkunde ’n belangrike deel van die Russiese kultuur gebly.

### Dekoratiewe kuns 
Kiëf-Roes was bekend vir sy meesters van dekoratiewe kuns, wat verskeie tegnieke gebruik het. Dit was veral sigbaar in die juweliersware van dié tyd. Helder kleure is gebruik en daar was verwysings na mitologiese onderwerpe.

Dit is ook gesien in gesnede houtmeubels, huishoudelike gebruiksvoorwerpe, geborduurde materiale en gesnede beenprodukte, wat in Wes-Europa bekend was as "die beeldsnykuns van die Roes".

## Verwysings 
## Verdere leesstof 
* Christian, David, *A History of Russia, Mongolia and Central Asia.* Blackwell, 1999.
* Franklin, Simon en Shepard, Jonathon, *The Emergence of Rus, 750–1200.* (Longman, redakteur Harold Shukman.) Longman, Londen, 1996. 
* Martin, Janet, *Medieval Russia 980–1584.* Cambridge University Press, Cambridge, 1993. 
* Obolensky, Dimitri, *The Byzantine Commonwealth: Eastern Europe 500–1453.* Weidenfeld & Nicolson, Londen, 1971. 
* Pritsak, Omeljan, ''The Origin of Rus'.* Cambridge Mass.: Harvard University Press, 1991.

## Eksterne skakels 
; Wiki-webtuistes
----

; Artikels
----
*  Jan von Flocken: *Kiewer Rus – Das alte Russland ist eine Schöpfung der Wikinger*. In: *Die Welt*, 7 September 2015
*  *Midgards Wölfe: Die Kiewer Rus*
*  *Bundeszentrale für politische Bildung (bpb), 9 September 2019: Die Kiewer Rus: Geteilte Erinnerung in der Ukraine und in Russland*
*  *Russia-InfoCentre: Antieke Roes – handel en handwerk''
; Aanlyn-ensiklopedieë
----
* Roes, Ensiklopedie van die Oekraïne
* Antieke Roes: handel en handwerk
; Nota van vertaler
----
* 15px Hierdie artikel is gedeeltelik vertaal uit die Engelse en die Russiese Wikipedia