Francis William Reitz

**Francis William Reitz** Jr. (Swellendam, 5 Oktober 1844 – Kaapstad, 27 Maart 1934) was 'n Suid-Afrikaanse prokureur, politikus, staatsman, digter en skrywer oor staatsreg, lid van die parlement van die Kaapkolonie, Hoofregter en vyfde Staatspresident van die Oranje-Vrystaat, Staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek ten tyde van die Anglo-Boereoorlog en die eerste president van die Senaat van die Unie van Suid-Afrika.

Reitz het 'n baie uiteenlopende politieke en regsloopbaan gehad wat oor meer as veertig jaar gestrek het en in vier verskillende politieke entiteite afgespeel het:  die Kaapkolonie, die Oranje-Vrystaat, die Zuid-Afrikaansche Republiek en die Unie van Suid-Afrika.  Reitz is in Kaapstad en Londen as prokureur opgelei en het begin deur as prokureur en diamantprospekteerder voordat hy aangestel is as Hoofregter van die Oranje-Vrystaat.  Reitz het 'n belangrike rol gespeel in die modernisering van die regstelsel en die staat se administratiewe organisasie in die Oranje-Vrystaat.  Hy was terselfdertyd ook 'n prominente openbare figuur en was betrokke in Afrikaanse- en Afrikanerkulturele bewegings en kulturele lewe in die geheel.

Reitz was 'n gewilde persoon weens sy politieke bedrywighede en sy openlikheid.  Toe Staatspresident Brand in 1888 skielik oorlede is het Reitz die presidensiële verkiesing onbestrede gewen.  Nadat hy in 1895 herverkies is en hy 'n reis na Europa onderneem het, het hy baie siek geword en moes aftree.  In 1898, nadat hy herstel het, is hy aangestel as die Staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek en het hy 'n leidende politieke figuur geword tydens die Anglo-Boereoorlog.  Na die oorlog het hy vrywilliglik in ballingskap gegaan omdat hy onwillig was om getrouheid aan die Britte te betoon.

Reitz was sy lewe lank 'n belangrike figuur in die kulturele lewe van die Afrikaner, veral deur sy gedigte en ander publikasies.

## Biografie 
### Familie 
Francis William Reitz Jr., is op 5 Oktober 1844 in Swellendam gebore as die seun van Francis William Reitz Sr., boer en landboukundige en Cornelia Magdalena Deneys.  Hy was die sewende kind in 'n gesin van twaalf.  Hy het op sy pa se plaas, Rhenosterfontein, op die grens van die Breederivier in die Kaapkolonie groot geword.

Reitz het twee keer getrou.  Sy eerste troue (24 Junie 1874 in Kaapstad) was met Blanka Thesen (gebore in Stavanger, Noorweë op 15 Oktober 1854; oorlede in Bloemfontein op 5 Oktober 1887).  Sy was die dogter van Arnt Leonard Thesen, 'n handelaar en Anne Catherina Margarethe Brandt.  Die Thesen-gesin het in 1869 op Knysna in die Kaapkolonie gaan woon.  Die paar het sewe seuns en een dogter gehad.  Ná die dood van sy eerste vrou het Reitz op 11 Desember 1889 in Bloemfontein met Cornelia Maria Theresa Mulder (gebore in Delft, Nederland op 25 Desember 1863; oorlede in Kaapstad op 2 Januarie 1935), dogter van Johannes Adrianus Mulder, 'n lettersetter, en Engelina Johanna van Hamme.  Ten tyde van hul troue was Mulder die waarnemende direkteur van die *Oranje Vrij Staat Dames Instituut* in Bloemfontein.  Met sy tweede vrou het hy ses seuns en een dogter gehad.  Sy boek, *Commando: A Boer Journal Of The Boer War*, is vir baie jare geag as een van die beste vertellings van oorlog en avontuur in die Engelse taal.

### Opvoeding 
Reitz het sy eerste opvoeding tuis ontvang van 'n goewernante op 'n plaas in die buurt.  Toe hy nege was het hy na die Rouwkop Kosskool in Rondebosch (Kaapstad) gegaan.  Hier het hy uitgeblink met sy akademiese prestasies en is gevolglik gekies as die ''Queen's Scholar'' deur die Senaat van die Suid-Afrikaanse Kollege in Kaapstad.  In die ses jaar dat hy aan die kollege was ná sy aankoms in 1857, het 'n wye opvoeding gehad in die kunste en wetenskap en het hy ontwikkel in 'n goed gebalanseerde jong man met duidelike leierseienskappe. Hy het in September 1863 van die Suid-Afrikaanse Kollege gegradueer met wat deesdae gelykstaande aan 'n baccalaureus in lettere en wetenskap is.  Reitz het die eerste regter van die Hooggeregshof geword en gevolglik ook die eerste Hoofregter van die Oranje-Vrystaat. Van die begin af was Reitz 'n vegter en het hy die Volksraad op meer as een geleentheid teengestaan deur die diepgewortelde politieke tradisies te takel wat in die weg van die modernisering van die regstelsel gestaan het. Hy het ook onverpoos gewerk om die salarisse en pensioene van staatsamptenare te verbeter. Omdat hy in die Kolonie gebore is, moes hy hard veg om die guns van die Boerebevolking te wen sodat sy idees aanvaar kon word. Hy het dit gedoen deur vir tien jaar met die rondgaande hof mee te reis regdeur die land. Sodoende het hy insae in – en empatie vir – hulle leefwyse en dikwels konserwatiewe Godvresende oortuigings gekry. Dit was voordelig dat Reitz self 'n gelowige persoon was en dat hy grootgeword het in die Afrikaanssprekende deel van die Kaapkolonie. Hy het uiteindelik 'n simbool van die Afrikanerdom vir baie Oranje-Vrystaters geword.

Die reis na Europa was ver van net 'n familievakansie.  In Brittanje het Reitz 'n paar hewige politieke stellings gemaak deur die repuiblikynse regeringsvorm in Suid-Afrika te verdedig en Britse ingryping in 'Bantoe sake' teen te staan.  Op die vasteland is Reitz deur verskeie staatshoofde en politieke leiers ontvang.  In Oktober 1894 het hy na Bloemfontein teruggekeer.  Kort na sy terugkeer is Reitz gediagnoseer met lewerontsteking (hepatitis).  Dit het sleg ingewerk op sy reeds gespanne senuwees en het gely tot slapeloosheid.  Die situasie was so ernstig dat hy uiteindelik sy amp moes neerlê.  Op 11 Desember 1895 het die Volksraad sy bedanking aanvaar.  Die Jubilee-diamant, wat naby Jagersfontein in 1895 gevind is, is oorspronklik die Reitz Diamant genoem, maar dit is in 1897 verander ter ere van die sestigste herdenking van die kroning van koningin Victoria.

Toe Reitz uiteindelik uit die publieke lewe getree het, het Reitz na Gordonsbaai verhuis, maar etlike jare later weer na Kaapstad geskuif waar hy 'n huis in Tamboerskloof gehad het.  Daar het sy dogter, Bessie, 'n dokter, hom versorg.  Hy was tot aan die einde aktief besig met vertaal- en skryfwerk.  Reitz is in sy huis, *Botuin*, oorlede op 27 Maart 1934 en het drie dae later 'n staatsbegrafnis gehad met 'n diens by die Grote Kerk.  Hy is in die Woltemade begraafplaas in Maitland begrawe.

### Kulturele figuur 
Reitz was 'n belangrike figuur in die Afrikaner se kulturele lewe.  Hy was 'n digter en het baie gedigte in Afrikaans uitgegee wat hom 'n voorvader van die ontwikkeling van Afrikaans as kulturele taal gemaak het.

Vir Reitz was Afrikaans hoofsaaklik 'n taal van kultuur, nie van regering nie, waar hy die gebruik van die amptelike taal van die Boere republieke, nl. Nederlands voorgestaan het.  Gedurende sy presidentskap van die Oranje-Vrystaat, waar die gebruik van Engels noemenswaardig was onder burgers, het hy baie aangedring op die gebruik van Nederlands teenoor politici soos John G. Fraser en andere wat ten gunste van Engels was.

## Bibliografie 
*(Lys onvolledig)*

### Afrikaans en Nederlands 
* Reitz, F.W., *Hoofregter Reitz over het barbaarsche patois* (Paarl 1880).
* Reitz, F.W., 'De Taalkwestie', *De Express* and *Zuid-Afrikaansch Tijdschrift*, September 1891.
* Reitz, F.W., 'De Hollandsche taal in Zuid-Afrika', *De Zuid-Afrikaan*, 13 Maart 1909.

### Opvoeding 
* Reitz, F.W., 'Opvoeding en onderwijs: een toespraak … in het Victoria College, Stellenbosch op 15 Junie 1888', *Zuid-Afrikaansch Tijdschrift* (Julie 1888).

### Geskiedenis 
* Reitz, F.W., 'Schetsen uit die Oranje Vrijstaat', *Zuid-Afrikaansch Tijdschrift* (Desember 1890).
* Reitz, F.W. , *Brief van den heer F.W. Reitz … aan den heer P.J. Blignaut …* (Dordrecht: Morks & Geuze [*c.* 1900]), 12p.
* Reitz, F.W. & M.T. Steyn, *President Marthinus Theunis Steyn*, Mannen en vrouwen van beteekenis in onze dagen  33 (Haarlem 1903).
* Hofmeyr, J.H. & F.W. Reitz, *Het leven van Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan)* (Kaapstad: Van de Sandt de Villiers 1913), xii, 666p.
* Hofmeyr, J.H. & F.W. Reitz, *The life of Jan Hendrik Hofmeyr (Onze Jan)* (Kaapstad: Van de Sandt de Villiers 1913), xii, 666p.

#### Vertalings 
* Reitz, F.W., vertaler van Jorissen, E.J.P., *Transvaalsche herinneringen* (Amsterdam 1897) as *Reminiscences of a Transvaal judge*.  Nooit uitgegee nie weens die uitbreek van die Tweede Vryheidsoorlog.
* Reitz, F.W., vertaler van Theal, G.M., *Korte geschiedenis van Zuid-Afrika 1486–1835* (Kaapstad 1891).

#### 'n Eeu van onreg 
Met die aanvang van die Tweede Vryheidsoorlog het F.W. Reitz, in sy kapasiteit as Staatsekretaris van die Zuid-Afrikaansche Republiek, 'n oorsig van die Verhouding tussen Boer en Brit in die negentiende eeu onder die titel *eene eeuw van onrecht* gepubliseer.  Die boek was 'n belangrike propagandadokument in die oorlog.

Die werklike outeurskap van die boek is onbekend.  In die tweede Nederlandse uitgawe van die boek het gestaan 'Op last van den staatssekretaris der Z.A.R., F.W. Reitz'.  J.C. Smuts word aangedui as die outeur maar het waarskynlik slegs die inleiding en die einde van die boek geredigeer, in samewerking met E.J.P. Jorissen.  Die res van die teks was waarskynlik voorberei deur J. de Villiers Roos.

In 1900 het vertalings van die boek in Duits en Engels verskyn.  Die Engelse vertaling het slegs die naam van Reitz bevat met 'n voorwoord deur W.T. Stead.  Die Engelse uitgawe het ook meer inligting as die Nederlandse bevat (sien hoeveelheid bladsye).

* Reitz,  F.W., [J. de Villiers Roos, J.C. Smuts, E.J.P. Jorissen,] *Eene eeuw van onrecht* (Pretoria [1899]), 49p.
* Reitz, F.W., [J. de Villiers Roos, J.C. Smuts, E.J.P. Jorissen,] *Ein Jahrhundert voller Unrecht: ein Rückblick auf die süd-afrikanische Politik Englands: autorisierte Uebersetzung aus dem Holländischen, veröffentlicht auf Veranlassung und unter Mitwirkung von F.W. Reitz* (Berlin: Walther 1900), 96p.
* Reitz,  F.W., [J. de Villiers Roos, J.C. Smuts, E.J.P. Jorissen,] *http://en.wikisource.org/wiki/A_Century_of_Wrong*, Uitgegee deur F. W. Reitz … Met voorwoord deur W. T. Stead (London: Review of Reviews [1900]), xxiii, 152p.

### Gedigte 
* Reitz, F.W., 'Klaas Gezwint en zijn paert', *Het Volksblad* 19 Julie 1870. [vertaling van Robert Burns, 'Tam O'Shanter's Ride']
* Reitz, F.W., Die steweltjies van Sannie', , *Het Volksblad* 29 November 1873.
* Reitz, F.W., *Klaas Gezwint en zijn paert en ander liedjies en rijmpies van Suid-Afrika* (Kaapstad 1884)
* Reitz, F.W. (ed), *Vijftig uitgesogte Afrikaansche gedigte* (Kaapstad 1888) Tweede uitgawe: *Sestig uitgesogte Afrikaansche gedigte* (Kaapstad 1897); Derde uitgawe: *Twee-en-Sestig uitgesogte Afrikaansche gedigte* (Kaapstad 1898)
* Reitz, F.W., *Oorlogs- en andere gedigte* (Potchefstroom 1910, 1911)

## Sien ook 
* William Philip Schreiner, sy swaer.

## Bronne 
### Literatuur 
* 
* 
*Lamb, Doreen: The Republican Presidents, 5 - President Francis William Reitz. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 21, nr. 3, Maart 1972

### Webblaaie 
* Biography of Francis William Reitz  at Worldroots.com.
* British Boer War Memorial at Maitland.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*  Outeur:Reitz, F.W. by *Project Gutenberg*.