Ekokritiek

**Ekokritiek**, of **omgewingskritiek**, is 'n relatief nuwe studieveld wat die verhouding tussen literatuur en die fisiese omgewing ondersoek. Dit behels die ontleding van tekste om te verstaan hoe die natuur uitgebeeld word, watter omgewingskwessies aangespreek word, en hoe menslike en nie-menslike entiteite met mekaar interaksie het. In die konteks van Afrikaanse literêre studies het ekokritiek begin om 'n belangrike rol te speel in die interpretasie en herwaardering van 'n verskeidenheid tekste.

In die artikel "Ekokritiek en die nuwe materialisme- ’n Ondersoek na die nuwe materialisme in enkele gedigte van Johann Lodewyk Marais uit die bundel In die bloute (2012)" ondersoek Susan Smith die konsep van nuwe materialisme binne die ekokritiek. Die nuwe materialisme bevraagteken die tradisionele skeiding tussen mens en natuur, en stel voor dat materie 'n aktiewe en interaktiewe krag is. Smith ontleed gedigte van Johann Lodewyk Marais om te demonstreer hoe hierdie perspektief 'n nuwe begrip van die mens-omgewing verhouding kan bied. Sy bespreek konsepte soos verhaalde materie en objekgeoriënteerde ontologie, wat 'n nuwe manier bied om die rol van die niemenslike in literatuur te verstaan. Hierdie artikel toon aan hoe ekokritiek in Afrikaans ook in gesprek tree met internasionale teoretiese ontwikkelinge, en hierdie perspektiewe toepas op plaaslike tekste.

Corné Coetzee se artikel "Huisies aan die Rand: Ekokritiek en in die besonder stedelike ekokritiek as lens vir die lees van sewe gedigte met Johannesburg as agtergrond" fokus op stedelike ekokritiek, 'n vertakking wat die verhouding tussen mens en omgewing in stedelike ruimtes ondersoek. Coetzee ontleed sewe gedigte wat in Johannesburg afspeel en ondersoek hoe die stad as leefomgewing voorgestel word. Coetzee gebruik verskeie subvelde van stedelike ekokritiek, soos ekogeregtigheid, ekofeminisme en postkoloniale ekokritiek, as 'n teoretiese raamwerk. Hierdie artikel verbreed die omvang van Afrikaanse ekokritiek deur die fokus na stedelike kontekste te verskuif, wat 'n belangrike aspek van die Suid-Afrikaanse ervaring is.

Neil van Heerden se artikel "Toekomstaal, saadstories en ekokritiek in Alettie van den Heever se Stof" ondersoek hoe Alettie van den Heever se distopiese roman *Stof* ekokritiese temas aanspreek. Van Heerden fokus op die roman se futuristiese taal, mitopoëtiese saadstories en die gesprek met die nuwe materialisme en donker ekologie. Hy argumenteer dat *Stof* nie net 'n distopiese waarskuwing is nie, maar ook 'n pleidooi vir 'n nuwe animistiese bewussyn en die herwaardering van inheemse kennisstelsels. Van Heerden klassifiseer *Stof* as 'n krities-distopiese teks wat 'n onrusbarende dog hoopvolle ekokritiese voorbode bied. Hierdie artikel toon hoe ekokritiek gebruik kan word om kontemporêre Afrikaanse letterkunde te ontleed wat ekologiese krisisse en toekomsvisies ondersoek. Dit beklemtoon die rol van literatuur as 'n instrument vir sosiale kommentaar en die verbeelding van alternatiewe verhoudings tussen mens en omgewing.

Susan Smith se artikel "Op weg na ’n eiesoortige Afrikaanse ekokritiek: ’n Ontleding van die gedigreeks "werf" in die bundel Mede-wete (2014) van Antjie Krog" bied 'n omvattende blik op die ontwikkeling van ekokritiek in die Afrikaanse konteks. Smith argumenteer dat plek en plekverbintenis sentraal staan in 'n Afrikaanse ekokritiese perspektief. Sy ondersoek hoe hierdie konsepte in Antjie Krog se gedigte vergestalt word, en stel 'n multifokale benadering voor wat Westerse en postkoloniale perspektiewe kombineer. Smith beklemtoon die belangrikheid daarvan om 'n "eiesoortige ekokritiek" te ontwikkel wat spesifiek relevant is vir die Suid-Afrikaanse geografiese en sosiale konteks. Sy wys daarop dat Afrikaanse ekokritiek nie bloot 'n toepassing van internasionale teorieë moet wees nie, maar eerder 'n reaksie op die unieke omgewings- en sosiale uitdagings van die streek. Hierdie benadering neem ook in ag die postkoloniale konteks, waar die verhouding tussen mens en omgewing histories gekenmerk is deur ongelykheid en uitbuiting. Smith se artikel beklemtoon ook die transdissiplinêre aard van ekokritiek en die behoefte om verskillende stemme en perspektiewe in ag te neem.

Susan Meyer se artikel "Fisies-geografiese plekbesonderhede en Karoo-mens-verbintenisse in gestaltegewing aan die Afrikaanse ekokritiek" fokus op die rol van die Karoo-landskap in Afrikaanse literatuur. Meyer ondersoek hoe die geografiese eienskappe van die Karoo, en die menslike verbintenis daarmee, in werke van Abraham H. de Vries, Etienne van Heerden en Nanette van Rooyen uitgebeeld word. Sy argumenteer dat die Karoo nie net 'n agtergrond is nie, maar 'n aktiewe agent wat die karakters en hul ervarings vorm. Meyer se artikel sluit aan by Smith se argument oor die belangrikheid van plek, maar spesifiseer dit verder deur te fokus op 'n spesifieke streek met sy unieke eienskappe. Sy wys hoe die literêre voorstelling van die Karoo 'n "geografiese bewussyn" by die karakters skep, wat lei tot betekenisgewing aan plek en 'n dieper begrip van die mens-omgewing verhouding. Meyer se werk dra by tot 'n groeiende belangstelling in "landskapsekokritiek" wat die spesifieke kenmerke van Suid-Afrikaanse landskappe ondersoek.

Samevattend het ekokritiek 'n beduidende invloed op Afrikaanse literêre studies begin uitoefen. Deur die lens van ekokritiek kan 'n mens nuwe betekenislae in tekste ontdek, die verhouding tussen mens en omgewing beter verstaan, en die sosiale en politieke kwessies wat met die omgewing verband hou, aanspreek. Die verskillende artikels wat hierbo bespreek is, toon die diversiteit en rykheid van ekokritiese ondersoek in Afrikaans, en die belangrikheid daarvan om 'n "eiesoortige Afrikaanse ekokritiek" te ontwikkel wat relevant is vir die spesifieke konteks van Suid-Afrika.

## Verwysings