Toskaanse huis

duimnael|300px|Toskaanse huis naby Florence
duimnael|300px|Die idilliese Toskaanse platteland, Italië
duimnael|300px|Castiglione d'Orcia, Siena, Toskane, Italië
duimnael|300px|Die Toskaanse herinnering wat jy graag saam met jou wil terugneem.(foto: Charmedhawk1)
Die **Toskaanse huis**, **Toskaanse villa**, **Toskaanse boustyl** of ***case rurali toscane***, ***case coloniche toscane*** of ***casolari toscani***, is oorspronklik 'n landbounedersetting, wat in die verlede byna altyd aan deelboerdery gekoppel is, en onmiskenbaar deel uitmaak van die idilliese afgeleë Toskaanse platteland.

Die Toskaanse woning het ongelukkig in Suid-Afrika ook 'n negatiewe persepsie in die vroeë 2000's onder veral die Afrikaanse akademici en argitekte begin kry, weens die verswelgende en die eentonige massaverbouings daarvan in die voorstede, as behuisingtipe vir die middelklas of hoërinkomstegroepe (soos te vinde by sekuriteitskomplekse), maar meestal omdat die Toskaanse huis die simbool geword het vir iets wat oneie aan Suid-Afrika is, en tekenend is van die onbesonne verbruikerskultuur.

## Algemene kenmerke in Italië 
Oor die algemeen kom die Toskaanse plaashuis voor op 'n plasie, landgoed of hoewe. Danksy die geskikte ligging van die woning op die plaas kon die hele familie of gesin by die boerdery betrek word, en die plaas sodoende optimaal benut.
Hierdie huise is vernaamlik uit klip of met gepleisterde mure gebou, byna altyd twee of meer verdiepings hoog, met 'n dak wat met die kenmerkende keramiekteëls bedek is. Die opstal (die huis en bygeboue) moes aan al die behoeftes kon voldoen wat die plaas gestel het: hetsy die teling, hetsy die verbouing, hetsy die gevolglike verwerking ná die oes en slagting van hierdie landbouprodukte.

Langs die huis self tref mens die dorsvloer aan (wat toevallig ook aan die opgrawing van die Villa Boscoreale naby Pompeii herinner, dit is nou uit die Romeinse tyd), waar die verskeie graansoorte gedors is; dié oppervlak is dikwels die enigste area rondom die huis wat met steen geplavei is, maar wel juis daar voor by die hoofgewel van die huis te vinde, aan die suidekant. Daar staan gewoonlik ook een of meer bome, soos die okkerneuteboom, wat in die somermaande vir die skadu moes sorg. Onthou: in Suid-Afrika kyk die huise *noord* om die meeste son te kry, in die noordelike halfrond, Italië, kyk die huise *suid*. Opvallend genoeg is die balkonne op die plase eerder die uitsondering as die reël.
Altyd langs die huis is daar dikwels 'n omheinde buitehof aangetref, waar pluimvee aangehou is en die swaarder landbougereedskap gebêre is. Dit het later veral in die Middeleeue en daarna in onbruik geraak. Behalwe die koeistal (*bubilia* in Latyn) en die perdestal (*equilia* in Latyn) het die inwoners van die Villa Boscoreale in die Romeinse Tydperk ook maar altyd gepoog om die hoenderhok so naby as moontlik aan die kombuis te bou, want die mense het destyds geglo dat rook vir die pluimvee goed was. Tye verander egter. By die Toskaanse opstal vind ons dit nou totaal anders: daar sal mens die hoenderhok, die varkhok en die stal vir groter vee eerder in die bygeboue aantref, dikwels aan die noordekant, of die hokke is eenvoudig op ander maniere prakseer.

By die opstal self is 'n opvallende kenmerk die duiwetorinkie (*colombaia* in Italiaans). In die duiwetorinkie het die duiwe gebroei en aangeteel – vir die pot, natuurlik – en die duiwemis (*colombina* in Italiaans) is vir ryke kunsmis opgevang, sekerlik een van gewildste bemestingstowwe uit die hemel. Aanvanklik staan hierdie broeiplek daar eenkant, maar dit kry later die klassieke vorm van die torinkie wat op die dak van die huis aangebring is.
Op die plaas vind mens ook die bakoond (om brood mee te bak), die put, of seldsamer nog, die sisterne – d.w.s. die onderaardse reënput, 'n put waarin die reënwater opgevang is (weliswaar die voortsetting van die afvoerplek van die *impluvium* in die ou Romeinse *domi* (huise) of *villas* (landhuise)) . Daar is ook een of meer hutte naby die boerehuis of binne die veld wat tydelik skuiling vir die werkers tydens onweer kon bied, of 'n plek om plaasgereedskap of -produkte in te bêre.

Soms was daar wynperse en olyfmeulens, en soms selfs ook die oond om vye mee te droog, soms in spesiale geboue wat daarvoor opgerig en ingerig is, maar meermaal in 'n kamer wat grens aan die boerehuis self.
Kortom: alles omtrent die Toskaanse huis het dus oorspronklik 'n praktiese funksie gehad wat teruggevoer kan word na die landbou. En hierdie huise is gebou en spontaan aangepas soos nuwe behoeftes en begeertes ontstaan het.

Maar belangrik: Tydens die bewind van die Groothertog Pietro Leopoldo het die werkershuisies vir die Lorenese-dinastie 'n vraagstuk geword. Teen die middel van die 18de eeu was daar nogal heelwat plaashuisies wat feitlik onleefbaar was. 'n Verslag uitgereik in 1769 bring die haglike omstandighede op die Altopascio-plaas aan die lig, wat deel uitmaak van die eiendom van niemand anders nie, as sy Groothertog self. Pietro Leopoldo is deur die ellende van sy plaasarbeiders aangegryp; en stellig moes planne beraam word om die behuisingsprobleem van die deelboere op sy *Regie Fattorie* (Koninklike Plase) op te los.

Met vergunning van die Groothertog aangaande die “plaashuis-vraagstuk”, volg 'n eeu van briewe, opstelle, memoires en maatreëls uit die pen van landbouskrywers, argitekte, afgevaardigdes en selfs kerklui, met laasgenoemde wat hul oor die sedelike uitwerking van die probleem verknies het. Dit is ook dan geen toeval dat die kartograaf Ferdinando Marozzi, 'n edelman uit Colle, 'n werkstukkie in 1770 geskryf het waar hy al die vernaamste kenmerke van die Toskaanse huis neergepen het en 'n paar verbeteringe aan die hand gedoen het nie. Dit kon later as 'n soort bloudruk dien. In teenreaksie op hierdie menselyding is daar gehoop, in die gees van die Verligting, dat vir die deelboere/bywoners/plaaswerkers ("lavoratori") beter behuising tot groter werkstevredenheid en dus groter produksie sou lei.
10 jaar na die aanbreek van die Suid-Afrikaanse demokrasie sê sy:

Sy gee 'n kort oorsig van die argitektuurneigings in Suid-Afrika oor die afgelope dekades en kritiseer die plaaslike argitekte wat nie by gemeenskapsbehuising betrokke wil raak nie. En volgens Joubert tel Suid-Afrikaanse stede "onder die onooglikste in die wêreld".

#### Joubert as navolger van Anton van Wouw en Gerard Moerdijk 
Of dit nou in die 20ste eeu of die 21ste is, Joubert se woorde vind weerklank in Anton van Wouw en Gerard Moerdijk se standpunte, omtrent 85 jaar tevore.
Die volgende probleme skryf die beeldhouer Anton van Wouw oor die kerkbou, ook as voorwoord in dieselfde boekie: 

Aan die woord kom Moerdijk dan self en spel die probleme uit wat hy ervaar.
Ten spyte van enkele mooi en eenvoudige voorbeelde van die eerste koloniste, verkeer die kerkboukuns in die Unie van Suid-Afrika in chaos.

: • Die gewone dorpskerk van Wes-Europa word klakkeloos net so gekopieer deur mense van geen of min artistieke opleiding.

Soos Burger

Maar volgens Le Roux het die berg 'n muis gebaar: die debat en diskoers in die Afrikaanse dagblaaie het "geen werklike hoogtes bereik [nie] en is daar nooit tot enige werkbare slotsom gekom nie, maar dit was 'n belowende begin." Hy gaan dan verder

Hy let onder andere op die Italiaanse tema wat nagemaak word: straatjies met keistene en 'n ou rooi Fiat-motortjie met 'n Italiaanse nommerplaat. Daar is plastiekeende, nagemaakte honde, kinders en stootwaentjies en balkonne. Alles kitsch en pastiche. Dit tref hom ook, dat, hoewel Montecasino voorgee om “Italiaans” te wees, daar nêrens Italiaanse kos te koop is nie, behalwe by 'n kafee of twee wat voorgee om dinge soos cappuccino te lewer. Die hart van die sentrum, kulinêr gesproke, is die kitskosafdeling, waar McDonalds en Steers met mekaar meeding.
Boonop kom ontsier hierdie krotte (“hovels”) dieselfde lieflike landskap waaroor die Afrikaner liriese poësie geskryf het. Montecasino, en die Toskaanse dorpie as sodanig, is daarmee bloot 'n omvangryker weergawe en voortsetting vir die swerwelinge van dié afgestorwe Empire-reliek. Roodt glo wel ook enige ‘ryk’ is gebou op roofbou, en dit het net een doel voor oë, naamlik om kunsskatte en hulpbronne leeg te plunder, sonder om die oorspronklike kulture daadwerklik self te wil veredel of iets in terug te ploeg. Die Toskaanse kultuur word hiermee net nog 'n “iets”, 'n aandenking, om geroof te word om die hebsug te bevredig, en dié namaaksels is 'n vergestalting van hierdie versamelsug.

Weer tref mens dieselfde patroon en motief aan: pilare by die ingang, sjampanjekleurige fasades, boompies en spuitfonteintjies in die voortuin, oranje-, appelkoos- en terrakottakleure; alles lyk stilisties soos in Italië. Ook munisipale raadsvergaderings in byvoorbeeld Zwiesel in Nederbeiere, in Hochstadt an der Aisch, of in Pegnitz in Opper-Franken moet klagtes aanhoor, omdat baie mense die boustyl weersinwekkend vind; die Toskaanse boustyl word deur diegene as kitsch, oordadig en niksseggends beskou.

Dié van OIching en Gröbenzell hou van die beeld, want die suile en boë en wat dit voorstel is “iets anders”; en ander bekritiseer liewer die groue betongeboue wat mens eerder laat voel of jy in 'n gevangenis sit. Ook die burgemeester van Olching, Andreas Magg, het in 2016 geen probleem met die Toskaanse ontwerpe nie, want sedert die 1970’s word die stad gekenmerk deur 'n bonte verskeidenheid boustyle.
In die Eresing-munisipaliteit, sowat 30 kilometer daarvandaan, is dit anders gesteld. Hier is huise met skilddakke verbode, omdat hulle na die mening van die munisipale raad nie by die stadsbeeld inpas nie.

Om die kenmerkende Duitse Bauhaus-ontwerpe nuwe lewe in te blaas, is ook geen oplossing nie. Richter voer aan, as mens dan nou die styl uit Toskane moet kopieer, dan moet jy in elk geval jou goed van jou taak kwyt, want die Toskaanse boustyl was immers die simbool van die gegoede klasse, maar met die verskil dat hul bouers opreg in die argitektuur geïnteresseerd was – die oorspronklike styl het niks met die kitsch in die huidige voorstede mee uit te waai nie. Daar is 'n bepaalde bouformule en harmonieverhouding in die oorspronklike styl wat deurgaans nagevolg is; die huidige Duitse bouwerke s’n daarteenoor is onkonsekwent.

Die kern van die probleem, glo Richter, is die sosiale omwenteling, wat gekenmerk word deur globalisering en die individualisering, die hele verbrokkeling van die samelewing as sodanig, en, in die besonder, 'n algehele gebrek aan stedelike kultuur in die voorstede. Een simptoom van hierdie stadsuitbreiding is die uitsterwing van dorpsentra as gevolg van die groeiende kommersiële gebiede (d.w.s. soos winkelsentra). Mense ontmoet mekaar dus nie meer op die dorpspleine soos vroeër nie. Hulle voel nie meer deel van hul gemeenskap waar hulle bly nie. Op die ou end identifiseer hulle hulself net met die huis, hul paleis. Daarom moet dit iets heel besonders wees.

Richter stel enkele oplossings voor: die argitekte moet die regmatige behoefte van mense om iets te wil versier ernstig opneem, maar ook alternatiewe voorstel. Verder moet daar samesprekings tot op die hoogste vlak gevoer word, waar die samelewing saam moet nadink hoe die stadsbeeld van die voorstede voortaan moet lyk. Dit is 'n bitter ingewikkelde saak, want hierby moet politici, argitekte, stadsbeplanners en ook die bouers betrek word, anders loop dit op chaos uit.

## Verwysings