Walser

duimnael|Walser nedersetting van Juf, 'n hooggeleë permanentbewoonde dorp in Europa
Die **Walsers** is 'n Duitssprekende etniese groep in die Alpe. Vanaf die jaar 1000 het die Walsers vanuit die onherbergsame Alpe-gebiede in vandag se Kanton Wallis (Switserland), na die Oostelike valleie van Switserland, die Noord-Weste van Italië, Liechtenstein en die Weste van Oostenryk, (veral Tirool), die Savoy, en Beiere getrek. Oor 'n lengte van sowat 300&nbsp;km in die Alpe is daar vandag nog ongeveer 150 Walser-nedersettings.

Hulle afstammelinge praat vandag nog op baie plekke steeds 'n kenmerkende Hoogste-Alemanniese dialek, die Walserduits.

## Geskiedenis 
Ongeveer 1000 jaar gelede het die Alemanne op hulle migrasie vanuit die Berner Oberland, die Goms-vallei in die Wallis bereik en het so die boonste gedeeltes van die andersins Franssprekende Rhône-vallei bevolk.

In die 13de tot 14de eeu begin enkele groepe van Walliser of Walser, die Rhône-vallei en sy kantvalleie te verlaat, en het hulle na ander hooggeleë Alpevalleie getrek.
duimnael|Indruk van Bosco/Gurin, Kanton Ticino
'n Rede vir die middeleeuse Walser migrasie was die groterwordende bevolking (bevolkingsdruk) en die soeke na nuwe landbougrond. Die Walser-migrasie moet hier in 'n soortgelyke konteks as die Duitse nedersettings in die Ooste van Europa in die Middeleeue gesien word. Die Walsers het tegnieke ontwikkel wat hulle in staat gestel het om die hooggeleë berggebiede vir landboudoeleindes te ontsluit. Die Duitssprekende heersers van die meestal Romaans-sprekende Alpe-gebiede het hierdie nedersettings in hulle gebiede sterk aangemoedig deur vryskelding van belasting en die toekenning van spesiale regte aan die koloniste. Die Walsers het dus die moontlikheid gekry om hulleself van die middeleeuse lyfeienaarskap te bevry deur voorheen onbewoonde en onherbergsame gebiede te gaan bevolk en landboukundig te gaan ontsluit. Die Walsers is as gevolg van hulle eiesoortige regstatus en regstelsel ook die "Vrye Walsers" genoem. In die besonder, is die Walsers uit die dorp van Gressoney sedert die 16de eeu bekend as suksesvolle smouse en rondreisende handelaars bekend. Hulle het die kliënte in die laerliggende dele van Sentraal-Europa van goedere bedien wat oor die Alpe vervoer moes word.

'n Uitbeelding van die tye van verandering van die bergboerderystreke, en van die Walsers in besonder is aan die begin van die 1980's, in die 9-deel TV-produksie "Die funfte Jahreszeit" met Dietmar Schönherr, verfilm.

Daar bestaan 'n wydverspreide mening dat daar 'n bepaalde Walser boustyl is. Dit is egter foutief, omdat die houtboustyl nou oor die hele Alpe versprei is.

Weens hulle gesonde lewenstyl en gehardheid was die jong Walsers gesogte huursoldate in die Middeleeue.

## Taal 
Die kultuur en taal van die Walser het gedeeltelik tot vandag nog lewend gebly; die Hoog-Alemanniese dialek verskil van die hoë Alemanniese dialekte van die Graubünden, en die middel Alemanniese dialekte van die Vorarlbergomgewing. 'n Tipiese kenmerk van die Walser Duits is die sch-klank in woorde soos *schi (sie)* "jy' (Enkelvoud en Meervoud), *böösch* (böse) "boos", *ünsch/iisch* (uns) "ons", *Müüsch/Miisch* (Maus) "muise", *Hüüscher/Hiischer* (Hauser) "huise". Verdere kenmerke van die Walserduits is algemene kenmerke van die suidwes-Alemanniese dialekte, maar in die Graubünden en Vorarlberg verskil hulle aansienlik van die eienskappe van die plaaslike Suidoos-Alemanniese dialekte, sodat die taal duidelik 'n eie karakter het. Dit sluit in die teenwoordige tydsvorme er* geit/gäit (er geht/hy gaan), schteit/schtäit* (steht) "hy staan," (ook in Bernduits en in die naburige nie-Walser dialekte, er* gaat/goot, schtaat/schtoot*) of die twee-lettergreep Meervoud van sterk manlike vorm, soos *Taga, Tage,* "dae" (in die naburige dialekte, egter apokopiert en dikwels met umlaut *Taag* of *Tääg*). Dieselfde geld vir /ch/ wat 'n skerp en klank /k/ soos in *Chind* wat "Kind" word, wat wel 'n algemene kenmerk van die hoë Alemanniese dialekte is maar in die naburige dialekte in die Ryn-vallei by Chur, Liechtenstein en Vorarlberg nie meer voorkom nie.

Die inwoners van die Walserdorpe in die Kanton Graubünden staan daar taalkundig uit in die besonder, waar in die omliggende omgewing andersins Rhaetormaans gepraat word. Dus, byvoorbeeld, word in die munisipaliteit van Obersaxen Duits gepraat terwyl in die hele res van die gebied van die Vorderrhein, die grootendeels die Rhaetoromanse dialekte gebruik word.

Alhoewel die Walliserduits en die Walserduits in Switserland behoue gebly het, het dit in Tirool, Piëmont en Savoye heeltemal verdwyn.

## Internasionale Walser Vergadering 
duimnael|Walserhuis in die toerisme-omgewing van Arosa, die plek van die Internasionale Walser vergadering in 2016
Sedert 1962, hou die Internasionale Vereniging vir Walserdom (IVfW) elke drie jaar 'n internasionale Walser vergadering. Die belangrikste doel van hierdie vergaderings is die gereelde koestering van die gemeenskaplike kulturele erfenis van verskeie nedersettings met walser erfenis. Die vergaderings het plaasgevind in die volgende plekke:

# 1962 Saas Fee
# 1965 Triesenberg
# 1968 Gressoney
# 1971 Klosters
# 1974 Brand
# 1977 Brig-Glis
# 1980 Triesenberg
# 1983 Alagna
# 1986 Mittelberg
# 1989 Davos
# 1992 Saas Fee
# 1995 Lech
# 1998 Gressoney
# 2001 Brig
# 2004 Galtür
# 2007 Alagna
# 2010 Triesenberg
# 2013 Großes Walsertal
# 2016 Arosa

## Sien ook  
* Walliserduits
* Geskiedenis van die Kanton Wallis
* Walserhuis
* Walserweg Graubünden

## Literatuur 
* Max Waibel: *Walser* im Historischen Lexikon der Schweiz.
* Emil Balmer: *Die Walser im Piemont. Vom Leben und von der Sprache der deutschen Aussiedler hinterm Monte Rosa.* Francke Verlag, Bern 1949.
* Karl Bohnenberger: *Die Mundart der deutschen Walliser im Heimattal und in den Aussenorten*. Huber, Frauenfeld 1913 (Beiträge zur Schweizerdeutschen Grammatik 6, ZDB-ID 503471-1).
* Hans Kreis: *Die Walser. Ein Stück Besiedlungsgeschichte der Zentralalpen.* Francke Verlag, Bern 1958.
* Albert Schott: *Die deutschen Colonien in Piemont. Ihr Land, ihre Mundart und Herkunft. Ein Beitrag zur Geschichte der Alpen.* Cotta’scher Verlag, Stuttgart/Tübingen 1842 (Digitalisathttp://vorlage_digitalisat.test/1%3D~GB%3DgQ0DAAAAIAAJ~IA%3D~MDZ%3D%0A~SZ%3D~doppelseitig%3D~LT%3D~PUR%3D).
* Manfred Szadrowsky: *Walserdeutsch.* Sprecher, Eggerling & Co., Chur 1925.
* Vereinigung für Walsertum (Hrsg.): *Die Walser. Ein Arbeitsheft für Schulen.* 4.&nbsp;Auflage. Verlag Wir Walser, Brig 2004 ().
* Paul Zinsli: *Walser Volkstum in der Schweiz, in Vorarlberg, Liechtenstein und Piemont. Erbe, Dasein, Wesen*. Huber, Frauenfeld 1968 (7.,&nbsp;ergänzte Auflage. Verlag Bündner Monatsblatt, Chur 2002, ).

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Internationale Vereinigung für Walsertum (IVfW)
* Walservereinigung Graubünden
* Semesterarbeit von S. Schädler(Mementovom 31. Oktober 2011 im *Internet Archive*) (PDF-Datei; 2.6&nbsp;MB)
* Internationales Walser Web-Portal
* Vorarlberger Walservereinigung
* Piccolo Atlante Linguistico Walser Meridionali
* Virtuelles Walsermuseum
* *Die Walser. Eroberer der Höhenlagen*
* Walser (Mementovom 26. April 2014 im *Internet Archive*)