Aspekte van die nuwe prosa

In André P. Brink se ***Aspekte van die Nuwe Prosa*** word 'n indringende ondersoek geloods na die vernuwings in die Afrikaanse prosa, spesifiek gefokus op die werk van die sogenaamde Sestigers gedurende die 1960's. Die boek is nie bloot 'n beskrywing van hierdie nuwe tendense nie, maar eerder 'n poging om die aard, oorsprong en betekenis daarvan te verstaan en in 'n breër perspektief te plaas. Brink stel dit duidelik dat sy doel nie is om 'n volledige studie of 'n objektiewe kritiek te bied nie, maar eerder 'n persoonlike essay, 'n "poging tot helderheid" vanuit die perspektief van 'n skrywer.

Brink begin deur 'n paar terme wat dikwels in die bespreking van die nuwe prosa gebruik word, te ondersoek en te probeer verhelder. Hy wys daarop dat die terme "oud" en "nuut" in hierdie konteks nie absolute waardes is nie, maar eerder aanduidings van verskillende benaderings tot die skryfkuns. Hy beklemtoon dat elke werk, oud of nuut, in sy eie reg beoordeel moet word en as 'n unieke skepping gesien moet word. Die "nuwe prosa" in Afrikaans, soos hy dit sien, het 'n wesenlike verskil van vorige vorme en is ingelui deur werke soos C.J.M. Nienaber se *Keerweer* (1946) en Jan Rabie se *21* (1956), en verder bevestig deur die werk van die Sestigers. Hy wys egter ook daarop dat daar elemente van hierdie nuwe prosa in ouer romans soos *Don Quijote* en *Tristram Shandy* gevind kan word.

Brink stel voor dat die "nuwe roman" gekenmerk word deur drie hoofaspekte: 'n uitgaan van die relatiewe as romangegeewe, 'n al meer inborende ontginning van alle aspekte van romanstruktuur, en 'n spesifieke nuwe hantering en beskouing van tyd as aktiewe struktuurfaktor. Hierdie drie aspekte word in die loop van die boek verder ondersoek. Hy vermy die term "eksperimentele roman" omdat dit te vaag of te beperkend kan wees, maar erken die belangrike eksperimentele of spelende aspek van die nuwe prosa. Hy betreur egter 'n gebrek aan lag in die eksperimentele nuk van Sestig en noem Breyten Breytenbach as een van die uitsonderings wat die bevrydende ekstase van die lag ingedra het.

Brink bespreek ook die rol van die *Don Quijote* as die "vader van die moderne roman" en wys op die parallelle tussen *Don Quijote* se spel van verbeelding en werklikheid en die soortgelyke spel in die moderne roman. Hy ondersoek hoe *Don Quijote* 'n beeld van twee wêrelde aanbied, die wêreld van verbeelding en die wêreld van werklikheid, en hoe hierdie wêrelde mekaar voortdurend beïnvloed. Hy wys daarop dat *Don Quijote* 'n kreatiewe aanval op die werklikheid loods en 'n triomfantelike transformasie daarvan bewerkstellig. Hierdie tema van verskillende werklikhede en die wisselwerking tussen hierdie werklikhede word in die werk van verskeie moderne skrywers, soos William Faulkner, Hugo Claus, Sadegh Hedayat, Junichiro Tanizaki en Alain Robbe-Grillet, nagevors.

Brink bespreek ook die rol van perspektief in die nuwe roman en wys op die belangrike bydrae van Laurence Sterne se *Tristram Shandy* in hierdie verband. Hy ondersoek hoe verskillende vertellers en vertelperspektiewe verskillende werklikhede skep en hoe die skryfaksie self 'n deel van die romanwerklikheid kan word. Hy bespreek ook die werk van Multatuli se *Max Havelaar* as 'n voorbeeld van 'n roman wat met verskillende vertellers en perspektiewe werk. In die Afrikaanse letterkunde bespreek hy die werk van Chris Barnard en Abraham H. de Vries as voorbeelde van skrywers wat met perspektiefwisseling en verskillende werklikhede eksperimenteer.

Die boek eindig met 'n bespreking van die ontginning van die medium self in die nuwe roman, maar hierdie tema word slegs aangeraak en nie in detail ondersoek nie. In die geheel bied *Aspekte van die Nuwe Prosa* 'n waardevolle insig in die ontwikkelinge en tendense in die Afrikaanse prosa van die 1960's, en Brink se persoonlike perspektief en sy skerpsinnige ontleding dra by tot 'n beter begrip van die vernuwende krag van die Sestigers.

## Verwysings