Kritiese diskoersanalise

**Kritiese diskoersanalise** (**KDA**) is 'n benadering tot die studie van taal wat die verhouding tussen taal, mag en samelewing ondersoek. Dit gaan verder as 'n blote taalkundige ontleding en poog om te verstaan hoe taal gebruik word om sosiale ongelykheid, ideologiese oortuigings en magstrukture te handhaaf of uit te daag. In die konteks van Afrikaanse literêre studies bied KDA 'n waardevolle raamwerk om tekste te ontleed en te interpreteer binne hul spesifieke sosiale, historiese en politieke kontekste. Dit stel navorsers in staat om die verborge aannames, vooroordele en magsdinamika wat in literêre werke ingebed is, bloot te lê.

In Anoeschka von Meck se proefskrif "'n Foucauldiaanse kritiese diskoersanalise van die liggaamsbeskouing van vetsugtige protagoniste in uitgesoekte hedendaagse Noord-Amerikaanse vetfiksie'" word KDA op 'n besondere manier toegepas. Von Meck gebruik die teorieë van Michel Foucault oor mag, diskoers en die liggaam om te ondersoek hoe vetsugtige karakters in Noord-Amerikaanse "vetfiksie" uitgebeeld word. Die proefskrif ondersoek hoe 'blik' (gaze) en taalgebruik in die tekste gebruik word om sekere waarheidstelsels en sosiale norme oor die liggaam en vetsug te konstrueer en in stand te hou. Dit gaan nie net oor wat gesê word nie, maar ook oor hoe dit gesê word en watter implikasies dit inhou vir diegene wat uitgebeeld word. Von Meck se werk toon aan hoe KDA 'n instrument kan wees om die verborge magsverhoudinge en ideologiese aannames wat in literêre tekste teenwoordig is, bloot te lê. Die ondersoek toon ook hoe die fokus op die 'pynliggaam' in verskeie romans as Diskoers ontleed kan word. Die verhouding tussen 'selfonderneming teenoor gesagsbestuur' (agency & governance) binne die kontemporêre obesiteitspandemie word binne die literêre tekste ontleed.

Marlies Taljard se artikel "Ondermyning van magsdiskoers in feministiese literêre werke" fokus op die toepassing van KDA in die ontleding van feministiese literatuur. Taljard ondersoek 'n gedig van Antjie Krog en analiseer hoe die digter die stereotiepe siening van die vrou ondermyn en 'n positiewe beeld van vroulike krag en weerstand bied. Deur middel van KDA word die onderliggende magsverhoudinge en ideologiese aannames wat in die gedig ingebed is, blootgelê en bevraagteken. Taljard toon aan hoe literatuur 'n kragtige instrument kan wees om sosiale ongelykhede en magsmisbruik te kritiseer en te verander. In die gedig "maak sop" ondersoek Taljard die opposisie tussen die private ruimte soos verteenwoordig deur die huis en die publieke ruimte, verteenwoordig deur die straat. Hier word die verskillende pole waar die private ruimte, soos verteenwoordig deur die huis, gestel word teenoor die openbare ruimte, soos verteenwoordig deur die straat ondersoek. Daar is egter ook nog die opponerende psigiese ruimtes van die persoonlike lewe in die privaatheid van die woning waar trooswoorde gespreek word, teenoor die openbare politieke ruimte en die verwysing na toyi-toyi-aksies en politieke leiers soos Steve Biko.

Janien Linde en Johanita Kirsten se artikel "Die potensiaal van Afrikaanse betrokke poësie om ’n sensitiwiteit vir taalvariasie en -ideologie by voorgraadse studente te kweek" illustreer hoe KDA gebruik kan word in 'n pedagogiese konteks. Die navorsers ontleed studente se antwoorde op 'n opdrag oor betrokke poësie om te verstaan hoe hulle taalideologie en -variasie interpreteer. Deur middel van KDA identifiseer hulle verskeie taalideologiese kodes wat in die studente se antwoorde voorkom, soos essensialisme, taalpurisme en standaardtaalideologie. Hierdie studie toon hoe KDA nie net 'n navorsingsinstrument is nie, maar ook 'n manier om studente bewus te maak van die ideologiese aannames wat hulle oor taal het. Die navorsers bevind dat 'n opdrag waarin die aard en funksionering van betrokke poësie as't ware prakties vir die studente gedemonstreer word, wel tot 'n mate daarin slaag om hulle bewus te maak van taalideologie en die invloed daarvan op individue se idees oor taal.

Isabelle Geldenhuys se tesis "Die aard van die genderkonstruksie van vroulike hoofkarakters in resente Afrikaanse jeugliteratuur" gebruik KDA om die genderkonstruksie van vroulike hoofkarakters in Afrikaanse jeugliteratuur te ondersoek. Die kritiese diskoersanalise ontbloot verskuilde magstrukture en kyk krities na hoe vroulike karakters in jeugboeke gekonstrueer word. Daar word ook krities gekyk na die fokalisator en hoe die fokalisator die vrou sien. Geldenhuys toon hoe KDA kan help om die sosiale konstruksie van gender te verstaan en hoe literatuur 'n rol speel in die handhawing of bevraagtekening van genderstereotipes. Die navorsingsbevindinge dui daarop dat daar positiewe veranderinge is in Afrikaanse jeugboeke en dat skrywers sterker vroulike karakters die lig laat sien.

Kritiese diskoersanalise (KDA) stel Afrikaanse literêre studies in staat om die verborge magsverhoudinge en ideologiese aannames in tekste bloot te lê, wat nuwe perspektiewe op die sosiale, historiese en politieke kontekste van literêre werke bied. Deur middel van KDA kan navorsers ontdek hoe taal gebruik word om sosiale ongelykheid te handhaaf of uit te daag, en hoe bepaalde diskoerse identiteite konstrueer en reguleer. Hierdie benadering verryk die interpretasie van Afrikaanse literatuur en dra by tot 'n dieper begrip van die komplekse wisselwerking tussen taal, mag en samelewing.

## Verwysings