Koninkryk Juda

Die **Koninkryk Juda** (Hebreeus: יְהוּדָה, *Yəhūdā*; Akkadies: 𒅀𒌑𒁕𒀀𒀀 ''Ya'údâ*; Koninklike Aramees: 𐤁‬𐤉‬𐤕‬𐤃𐤅‬𐤃 *Bēyt Dāwīḏ'', "Huis van Dawid"), die **Suidryk** of die **ryk van die Twee Stamme**  was in die Ystertydperk 'n Semitiessprekende, landingeslote koninkryk van die Suid-Levant. Dit was gesentreer in die hooglande van Judea en die hoofstad was Jerusalem. Jode is na Juda genoem en stam hoofsaaklik daarvan af.

Die Hebreeuse Bybel beeld die Koninkryk Juda uit as 'n opvolgerstaat van die Verenigde Koninkryk Israel, 'n term wat gebruik word vir die verenigde koninkryk onder die Bybelse konings Saul, Dawid en Salomo. Dit dek die gebied van Juda en Israel. In die 1980's het sommige Bybelse geleerdes egter begin aanvoer dat die argeologiese bewyse vir 'n uitgebreide koninkryk voor die laat 8ste eeu&nbsp;v.C. nie genoegsaam is nie en dat daar fout is met die metodologie wat gebruik is om die bewyse in te samel. Dit lyk of die gebied van Juda in die 10de en vroeë 9de eeu&nbsp;v.C. ylbevolk was en beperk was tot klein plattelandse nedersettings, waarvan die meeste nie met mure versterk was nie. 

Die Tel Dan-stele, wat in 1993 ontdek is, wys die koninkryk het ten minste teen die 9de eeu&nbsp;v.C. in die een of ander vorm bestaan, maar dit vertel nie hoe groot sy mag was nie. Onlangse uitgrawings by Khirbet Qeiyafa ondersteun egter die bestaan van 'n sentraal georganiseerde, verstedelikte koninkryk teen die 10de eeu&nbsp;v.C., volgens die uitgrawers.

In die 7de eeu&nbsp;v.C. het die koninkryk se bevolking baie toegeneem en het dit vooruitgegaan onder die vasalskap van die Nieu-Assiriese Ryk, ten spyte van Hiskia se opstand teen die Assiriese koning Sanherib. Josia het van die politieke vakuum wat tussen Assirië se verval en die opkoms van Egiptiese heerskappy oor die gebied ontstaan het, gebruik gemaak om sy godsdienstige hervormings deur te voer. Deuteronomistiese geskiedenis, wat van die geskiedenis van die nasie vertel van Joshua tot Josia en 'n wêreldsiening uitdruk wat geskoei is op die wetlike beginsels in Deuteronomium, is vermoedelik in dié tyd geskryf en lê klem op die belangrikheid om die beginsels na te kom. 

Met die finale val van die Nieu-Assiriese Ryk in 605&nbsp;v.C. het mededinging ontstaan tussen Egipte en die Nieu-Babiloniese Ryk oor beheer van die Levant. Dit het eindelik gelei tot Juda se vinnige agteruitgang. In die vroeë 6de eeu&nbsp;v.C. was daar 'n vlaag onderdrukkings van Egipties gesteunde opstande deur Juda teen die Babiloniese heerskappy. In 587&nbsp;v.C. het Nebukadnesar II Jerusalem beleër en verwoes, en 'n einde aan die koninkryk gebring. Sommige geleerdes stel voor Jerusalem, die koninkryk se hoofstad, het nie as 'n belangrike administratiewe sentrum ontstaan voor die einde van die 8ste eeu&nbsp;v.C. nie. Die argeologiese bewyse dui daarop dat die bevolking voor dié tyd te klein was om 'n lewensvatbare koninkryk te onderhou. 

'n Groot deel van die debat wentel daarom of die argeologiese ontdekkings wat konvensioneel na die 10de eeu&nbsp;v.C. gedateer word, eerder na die 9de eeu&nbsp;v.C. gedateer moet word, soos voorgestel deur die Israeliese argeoloog Israel Finkelstein. Onlangse argeologiese ontdekkings deur Eilat Mazar in Jerusalem en Yosef Garfinkel in Khirbet Qeiyafa bevestig waarskynlik die bestaan van die Verenigde Koninkryk, maar daterings en identifikasies word nie algemeen aanvaar nie.

thumb|200px|Die Tel Dan-stele, met die woorde "Huis van Dawid" verlig (9de eeu&nbsp;v.C.).
Die Tel Dan-stele wys 'n historiese "Huis van Dawid" het 'n koninkryk suid van Samaria in die 9de eeu&nbsp;v.C. regeer en bewyse van verskeie konings van Juda van die 8ste eeu&nbsp;v.C. is ontdek, maar min word gesê oor hoe ontwikkel die staat was. Die Nimrudtablet K.3751, wat uit omstreeks 733&nbsp;v.C. dateer, is die vroegste bekende rekord van die naam "Juda" (geskryf in Assiriese wigskrif as ''Ya'uda'' of KUR.ia-ú-da-a-a). 

### Jerusalem
thumb|220px|links|Die Trapklipstruktuur, gesien van die Groot Klipstruktuur af.

Daar word gedebatteer oor die status van Jerusalem in die 10de eeu&nbsp;v.C.

### Geletterdheid
'n Versameling militêre orders wat in die ruïnes van 'n militêre fort in die woestyngebied Negev ontdek is en uit die tydperk van die Koninkryk van Juda dateer, dui op algemene geletterdheid. Al die militêre personeel, van die bevelvoerders tot die gewone soldate, sou dit moes kon lees. Volgens professor Eliezer Piasetsky, wat deelgeneem het aan die ontleding van die tekste, "het geletterdheid bestaan op alle vlakke van die administratiewe, militêre en priesterlike stelsels van Juda. Lees en skryf was nie beperk tot 'n klein elite nie." Dit dui op die bestaan van 'n aansienlike opvoedkundige infrastruktuur in dié tyd in Juda.

### LMLK-seëls
thumb|250px|Die handvatsels van bergingspotte gestempel met die LMLK-seëls.

LMLK-seëls is antieke Hebreeuse seëls wat op die handvatsels van bergingspotte gedruk is uit die tyd van koning Hiskia (omstreeks 700&nbsp;v.C.) wat hoofsaaklik in en om Jerusalem ontdek is. Verskeie volledige potte is in situ gevind. Nie een van die oorspronklike seëls is ontdek nie, maar sowat 2&nbsp;000 afdrukke wat met minstens 21 soorte seëls gemaak is, is al gepubliseer. LMLK staan vir die Hebreeuse letters *lamedh mem lamedh kaph* (Fenisies: *lāmed mēm lāmed kāp*, 𐤋𐤌𐤋𐤊), wat vertaal kan word as:
* "[Behorende] tot die koning" [van Juda]
* "[Behorende] tot koning" (gevolg deur die naam)
* "[Behorende] tot die regering" [van Juda]
* "[Om gestuur te word] na die koning"

## Bybelse verhaal
### Die verdeling van die Verenigde Koninkryk
Volgens die Bybel is die Verenigde Koninkryk van Israel in die laat 11de eeu&nbsp;v.C. deur Saul gestig en het dit sy hoogtepunt bereik tydens die bewind van Dawid en Salomo. Ná Salomo se dood omstreeks 930&nbsp;v.C. het die Israeliete in Sigem byeengekom vir die kroning van Salomo se seun en opvolger, Rehabeam. Voor die kroning kon plaasvind, het die noordelike stamme, onder leiding van Jerobeam, die nuwe koning gevra om die swaar belasting en arbeidsvereistes te verlig wat Salomo ingestel het. Rehabeam het hulle versoek verwerp: “My pa het 'n swaar juk op julle gelê, ek gaan die juk nog swaarder maak; my pa het julle met swepe geslaan, ek sal julle met gesels slaan.”. 

Die gevolg was dat 10 van die stamme teen Rehabeam in opstand gekom het en Jerobeam tot hulle koning verklaar het. Hulle het die noordelike Koninkryk Israel gestig. In die begin het net die stam van Juda getrou aan die Huis van Dawid gebly, maar die stam van Benjamin het gou by Juda aangesluit. Die twee koninkryke, Juda in die suide en Israel in die noorde, het ná die verdeling ongemaklik langs mekaar bly voortbestaan tot met die vernietiging van die Koninkryk Israel deur Assirië in 722/'21&nbsp;v.C.

### Betrekkinge met Koninkryk Israel
Vir die eerste 60 jaar het die konings van Juda probeer om hulle gesag oor Israel te hervestig. Israel en Juda was deur Rehabeam se hele bewind in 'n oorlog gewikkel. Rehabeam het groot forte en versterkte stede laat bou. In die vyfde jaar van sy bewind het Sisak, die Egiptiese farao, Juda aangeval en baie stede ingeneem. In die verowering van Jerusalem in die 10de eeu&nbsp;v.C. het Rehabeam hulle al die skatte uit die Tempel as 'n heffing betaal en Juda het 'n vasalstaat van Egipte geword.

Rehabeam se seun en opvolger, Abia, het sy pa se pogings om Israel weer onder sy gesag te bring, voortgesit. Hy het met Jerobeam van Israel oorlog gevoer en het hom oorwin, met baie slagoffers aan die kant van Israel. Volgens Kronieke het Abia en sy manne 'n groot slagting onder hulle veroorsaak: 500&nbsp;000 van Israel se uitgesoekte manne het gesneuwel. Daarna het Jerobeam vir die res van sy bewind nie veel van 'n bedreiging vir hom ingehou nie en die grens van die stam van Benjamin is herstel.

Abia se seun en opvolger, Asa, het in die eerste jare van sy bewind die vrede bewaar, en hy het stede versterk wat deur sy oupa, Rehabeam, gebou is. In die Sefatalaagte by Maresa is die Koesjiet Serag en sy miljoen manne en 300 strydwaens deur Asa se 580&nbsp;000 manne verslaan. 

In sy 36ste jaar het koning Baesa van Israel met 'n veldtog teen Juda begin. "Hy het die stad Rama [naby Jerusalem] in 'n vesting omskep om te verhoed dat mense heen en weer beweeg na en van koning Asa van Juda." Asa het silwer en goud na koning Ben-Hadad van die Arameërs in Damaskus gestuur en hom gevra om sy vredesverdrag met Baesa te beëindig, en Ben-Hadad het ingestem. Asa het toe sy leëraanvoerders gestuur om die stede van Israel aan te val, en hulle het Ijon, Dan, Abel-Majim en al die voorraadstede in Naftali verower. Baesa moes noodgedwonge sy magte aan Rama onttrek.

Asa se opvolger, Josafat, het die beleid jeens Israel verander en eerder verbonde en samewerking met die noordelike koninkryk nagestreef. Dié samewerking het tot 'n ramp vir die koninkryk gelei met die slag van Ramot-Gilead. 

Josafat se opvolger, Joram, het 'n verbond met Israel gesluit deur te trou met Atalia, die dogter van Agab. Ondanks sy verbond met die sterker noordelike koninkryk, was Joram se heerskappy oor Juda wankelrig. Die Edomiete het in opstand gekom en Joram moes noodgedwonge hulle onafhanklikheid erken. In 'n aanval deur Filistyne, Arabiere en Ethiopiërs is die koning se huis gestroop en sy hele familie weggevoer, buiten sy seun Ahasia.

### Botsing van ryke
[thumb|200px|links|"Aan [Hiskia, seun van Agas, koning van Juda": 'n Koninklike seël wat in Jerusalem ontdek is.]]

Nadat Hiskia omstreeks 715&nbsp;v.C. die alleenheerser van Juda geword het, het hy 'n verbond gesluit met Ashkelon en Egipte, en standpunt teen Assirië ingeneem deur te weier om heffings te betaal. In reaksie het Sanherib I van Assirië die vestingstede van Juda aangeval. Hiskia het tien ton silwer en een ton goud aan Assirië betaal. Dit was "al die silwer wat in die huis van die Here en in die skatkamers van die paleis was". maar nooit die stad ingeneem nie.

thumb|200px|links|'n Verdedigingsmuur wat gebou is in die tyd van Hiskia (laat 18de eeu v.C.)

Tydens die lang bewind van Manasse (omtreeks 687/'86 tot 643/'642 v.C.), was Juda ná 669&nbsp;v.C. 'n vasalstaat van Assiriese heersers: Sanherib en sy opvolgers Esarhaddon en Assurbanipal. Daar word genoem dat Manasse materiaal moes verskaf vir Esarhaddon se bouprojekte. Hy was ook een van verskeie vasals wat Assurbanipal moes help in sy veldtog teen Egipte. Koning Josia het teen Neko opgeruk, maar die farao het hom in Megiddo doodgemaak.

Op sy terugtog na Egipte in 608 v.C. het Neko gehoor Josia se seun Joahas is gekies om hom op te volg. Neko het Joahas afgesit en vervang met sy broer Eljakim, en sy naam verander na Jojakim. Neko het Joahas toe na Egipte saamgeneem as sy gevangene. Hy het nooit teruggekeer nie.

Jojakim het aanvanklik as 'n vasal van Egipte regeer en groot heffings betaal. Toe die Babiloniërs Egipte egter in 605 v.C. verslaan, het Jojakim van kant verwissel en het hy eerder heffings aan Nebukadnesar II van Babilon betaal. In 601 v.C., in die vierde jaar van sy bewind, het Nebukadnesar Egipte probeer inval. Hy is afgeweer en het groot verliese gelei. Dit het verskeie rebellies in die Levant veroorsaak. Jojakim het ook opgehou om heffings aan Babilon te betaal en Egipte se kant gekies. 

Nebukadnesar het gou die rebellies onderdruk. In 599 v.C. het hy Jerusalem beleër. Jojakim is in 598 v.C. tydens die beleg dood en is opgevolg deur sy agt- of agttienjarige seun, Jojagin. 

Die stad is sowat drie maande later ingeneem. Nebukadnesar het Jerusalem en die Tempel gestroop en al sy buit na Babilon geneem. Jojagin, sy hof, ander vooraanstaande burgers en ambagslui en 'n groot deel van Juda se Joodse bevolking (sowat 10&nbsp;000) is in ballingskap weggevoer en deur die Babiloniese Ryk verstrooi. Onder hulle was Esegiël. Nebukadnesar het Jojagin se oom as koning oor die verkleinde koninkryk aangestel en hom Sedekia genoem. Hy het Juda weer 'n vasal van Babilon gemaak.

thumb|260 px|*Die vlug van die gevangenes* (1896) deur James Tissot: die verbanning van die Jode van Jerusalem na Babilon.
### Verwoesting en verstrooiing
Ondanks die sterk protes van Jeremia en ander, het Sedekia teen Nebukadnesar in opstand gekom en opgehou om heffings aan hom te betaal; hy het 'n verbond gesluit met farao Gofra. In 589 v.C. het Nebukadnesar na Juda teruggekeer en Jerusalem weer beleër. Baie Jode het na naburige stede soos Moab, Ammon en Edom gevlug. Die stad is ná 'n beleg van etlike maande ingeneem en Nebukadnesar het weer die stad en Tempel geplunder, en toe albei verwoes. 

Nadat Nebukadnesar al Sedekia se seuns laat vermoor het, het hy Sedekia na Babilon geneem en so 'n einde gebring aan die onafhanklike Koninkryk Juda. Volgens Jeremia is 4&nbsp;600 mense verban ná die val van Juda, benewens die mense wat in die beleg dood is. Teen 586&nbsp;v.C. was 'n groot deel van Juda vernietig en die voormalige koninkryk het 'n skerp agteruitgang in sy ekonomie en inwonertal beleef.

## Jehoed
Jerusalem het blykbaar vir 'n groot deel van die 6de eeu&nbsp;v.C. onbewoon gebly, 

In 539&nbsp;v.C het die Achaemenidiese Ryk Babilon verower en die bannelinge toegelaat om na Jehoed Medinata terug te keer en die Tempel te herbou. Dit is in die sesde jaar van Darius (515&nbsp;v.C.) voltooi onder die kleinseun van die voorlaaste koning van Juda, Jojagin. Jehoed Medinata was 'n vreedsame deel van die Achaemenidiese Ryk totdat dit omstreeks 333&nbsp;v.C. deur Alexander die Grote verower is.

## Godsdiens
Die hooftema van die Hebreeuse Bybel se vertelling is die lojaliteit van Juda, veral sy konings, teenoor Jahweh, wat daarvolgens die God van Israel is. Al die konings van Israel (buiten in 'n mate Jehu) en baie konings van Juda was "sleg" in die afdwinging van monoteïsme. Van die "goeie" konings word Hiskia (727-698&nbsp;v.C.) uitgesonder vir sy pogings om afgodeaanbidding uit te wis. Sy opvolgers Manasse (698-642&nbsp;v.C.) en Amon (642-640&nbsp;v.C.) het afgodeaanbidding weer laat herleef, wat Jahweh kwaad gemaak het. Josia (640-609 v.C.) het weer teruggekeer na die aanbidding van Jahweh alleenlik, maar sy pogings was te laat en weens Israel se ontrou het God toegelaat dat die koninkryk in 587&nbsp;v.C. deur die Nieu-Babiloniese Ryk verwoes word.

Geleerdes stem nou oor die algemeen saam dat die boek Konings nie 'n akkurate uitbeelding van godsdienstige houdings in dié tyd in Juda of Israel is nie.

## Sien ook
*Geskiedenis van antieke Israel en Juda

## Verwysings
## Skakels