Hendrik Spoorbek

**Hendrik Spoorbek** of **Skoorbek** (oorlede op Vrydag, die 13de Junie 1845, Tweefontein) is die legendariese persoonlikheid wat rondom dié van 'n lewende persoon gebou is.

Al is daar weinig amptelike dokumente wat sy lewensverhaal uitvoerig uitbeeld, is daar geen gebrek aan legendes wat hom as die towenaar van die Humansdorp-distrik uitbeeld nie. Dit is egter belangrik om te onthou: Humansdorp is eers in 1849 gestig, 4 jaar ná sy dood. Stories oor hom het egter dwarsoor Suid-Afrika opgeduik, vanaf die Kaapprovinsie, tot by die Soutpansberg. Die interessantheid steek nie soseer in Spoorbek as geskiedkundige persoon nie, maar liewer die verskynsel hoe stories en oorleweringe oor hom binne meer as 'n eeu hul eie loop geneem het, en dikwels onversoenbaar met mekaar weer verstrengel geraak het.

## Amptelike bronne (primêre tekste) 
Heinrich Adolf Spoorbek is, volgens *Suid-Afrikaanse Geslagsregisters, Deel 12, So-Sz* (2005) van Neuenthaler, Duitsland.

Hy is soldaat in Gordon se afdeling, maar word ontslaan deur generaal-majoor Henry James Craig in 1795, met die Eerste Britse Besetting van die Kaap.

Hy trou met Martha Potgieter en het twee kinders: Hendrik Salomon en Cornelia Margaretha. Cornelia Margaretha is in die Kaap op Sondag, 22 Oktober 1797 gedoop.

Ten tyde van die opstel van sy testament het hy geen naasbestaandes gehad nie.

Sy erf het in November 1866 oorgegaan in die hande van P.H. du Preez en C.J. van Rooyen.
Sy testament is behartig deur "Hilligert Muller" (die eksekuteur). Die inventaris lui volgens Gerryts se transkripsie: Hierdie klousule is in Spoorbek se eie handskrif geskryf en dra sy naamtekening:

## Aantekeninge uit die 19de eeu 
### Hannes en Hanne: Eene Zuid-Afrikaansche Liefdeshistorie (1888) 
Vanaf 2 Augustus tot 11 Oktober 1888 verskyn daar in die Amsterdamse blad *De Wereldburger* 'n vervolgverhaal uit die pen van Bertus Hendrik van Breemen (gebore 13 April 1852). Van Breemen studeer eers in die teologie, maar maak nie sy studies klaar nie. Hy bly twee jaar lank in die Oranje-Vrystaat en in Natal, waarna hy terugkeer na sy vaderland en redakteur word van verskeie Nederlandse dagblaaie. In Suid-Afrika was hy onder meer onderwyser ("skoolmeester") in Natal, in (Pieter)Maritzburg, maar ook in Nieuw-Hannover, destyds ook bekend as Sterkspruit, soos hy vermeld in die slothoofstuk "Hoe ik Kerstfeest vierde in Zuid-Afrika" van sy boek *Mooi-Sannie* (1882, 2de uitgawe in 1887). In hierdie boekie skryf hy sy wederervaringe onder die Afrikaners in Natal op, en heelwat van die name en Afrikaanse woorde verskyn net so weer in die vervolgverhaal.

Die verhaal word in agt aflewerings aangebied, waarvan die ondergemelde intrige alles fiktief is, en Spoorbek 'n kameerol vertolk. Die stories wat Van Breemen wel by die Boere gehoor en opgeteken het, probeer hy duidelik van sy liefdesverhaal onderskei (van groot hulp vir volkekundiges), maar dit bied tog die nodige agtergrondgegewens in die verhaal.

Die verhaalgegewe speel af op die plaas van 'n welgestelde boer in Natal. Die verteller (duidelik 'n verstedelikte Hollander) vind dit vreemd hoe dit die boeregebruik is om in die bondel te vry, d.i. die boeremeisie kan selfs twee of meer mansbesoekers hê wat vir die opsitkers meeding, sonder om met slegs één persoon vas uit te gaan. Vir 'n Hollander uit die 19de eeu is dit feitlik ongehoord dat 'n meisie, wat die volgende dag moontlik voor die kansel kan staan, die vorige aand nog sit en vry met 'n ander man, wat in soortgelyke mate na haar hart gevry het as haar voorgenome trouman wat sy in die oog het, net sodat sy hand op die nippertjie in die as geslaan kan word.

In hierdie verhaal werk dit bietjie anders: Soms kry die mans 'n vrye tydjie, die besoeke by die meisie is dikwels wisselvallig, en onvoorspelbaar: daag 'n geliefde uit die bloute op, dan word daar gesellig gekuier – die koffiekan staan altyd gereed en prut op die stoof, al was sy self besig met haar huishoudelike pligte. Waar besoeke nie altyd moontlik was nie, kon briefwisseling altyd deur 'n getroue plaaswerker geskied, wat as bode of loopjonge sou optree, want die posdiens op die dorp was dikwels myle van die plase af.

Dit gun die meisie (en die ouers) die kans om die mans te leer ken, en dikwels is hierdie besoekers maar van buurplase, so hulle vry maar langs die draad af. En dit is haar voorreg om die volgende stap in die ritueel, naamlik "ouersvra" aan die gang te sit, en sy moet hierdie besoek reël. Sodra die voorgenome huwelik die ouers se goedkeuring wegdra, volg die verlowing. Maar belangrik: al sou daar 'n verlowing wees, wat in 'n baie ernstige lig beskou word as 'n belofte voor God, is daar ook nog die spreekwoord: "solank die voël vlieg, kan jy hom skiet". Mans het dus nog willens en wetens by 'n verloofde meisie gaan kuier om haar hart te wen. Om egter 'n verlowing te verbreek, was so goed soos egbreuk.

So 'n opset is 'n teelaarde vir jaloesie en nyd onder die mans, reken die verteller. En Hanne word "een slachtoffer der Zuid-Afrikaansche zeden en gebruiken".

Nou is daar twee medeminnaars – Willem Jonkmans en Hannes de Villiers. Albei het welgestelde vaders, maar Willem-hulle se plaas grens aan dié van die Pretoriusse, en daardie geleentheid word deeglik deur Willem benut.
Hannes weet egter Hanne is lief vir hom en sal hom nie verraai nie; Hannes is ook glad nie opdringerig of knaend nie. Willem is jaloers op Hannes, want dit is duidelik wie Hanne Pretorius (blonde hare, met blou oë) se hartjie vinniger laat klop. Hanne is ook terdeë bewus van Willem se brommergroen jaloesie, maar laat niks blyk nie, al stuit die geliefkosinge van Willem haar teen die bors. Ook die ander jongmans wat Hannes verdag probeer maak, is maar net nog water op Hanne se liefdesmeul. Terwyl die ander jongmans daardie énkele aand saam met haar in hul herinneringe maar moet koester, word Willem se ywer net sterker aangewakker, en ken geen paal of perk nie. Die Nagmaal is om die draai, waarby die aanneming van Hannes en Hanne naby was – wat hul as volwasse lidmate bevestig, en dus hubaar maak. Daarom is Hanne ook besig met die vraagboek, waaruit sy die kategismus leer.

Hanne kom die nuus te hore, en wel ook by monde van Willem, met nadruk op die dronkenskap van Hannes. Hoe Willem daarna ook tydig en ontydig haar drumpel kom deurtrap en homself ook al in 'n stralende goeie lig probeer stel, en Hannes se naam op subtiele maniere probeer beswadder, dit maak nie soveel indruk op Hanne nie. Sy wil die nuus uit Hannes se mond self hoor. Ander jongmans wat besoek aflê getuig ook dat in die sagste deel van die hoef van die perd se linkervoorpoot 'n taamlik groot spyker gesit het; oom Roelf vermoed dit is een van die plaaswerkers wat die dier leed aangedoen het.
Hanne skryf die een brief na die ander, maar kry geen antwoord. Weke, maande gaan verby. Sy hoor later by Willem hoe Hannes haar vergeet het en 'n nuwe meisie gekry het: Sannie wat hom verpleeg (oom Roelf Fourie se dogter; oom Roelf is die vader van Doors Fourie, die bruidegom)

Dit maak Hanne ontroosbaar en sy huil haar oë uit in die skuur. Haar hart, soos haar toekoms, is aan skerwe.

Dit is hier, in die sesde aflewering van die liefdesdrama, waar die *deus ex machina* uit die niet verskyn: Spoorbek!

Spoorbek stel haar gerus, verseker haar van Hannes se troue liefde, en wys haar trouens hoe 'n tentwa juis nou na hul opstal op pad is: die einste Hannes ter sprake. Hanne is oorstelp van vreugde. Maar, o gruwel, van 'n ander paadjie, vanaf die koppie se kant, kom ook twee ruiters aangery: Willem en sy vriend, Pieter Fourie. Hanne verbleek.
Daarop sê Spoorbek: "Maar wees nie bang nie, hulle moet hier kom om die waarheid aan die lig te bring". Hy verseker haar ook Hannes sal eerste by die deur wees. Hanne laat nie meer op haar wag nie. Hulle eerste soen geskied alleen in die voorkamer (uiteindelik!). Maar dit is van korte duur, want daar is 'n hoefgetrappel buite en die ander twee jongmans kom later binne, tog te beleefd. Dit is Hanne wat nou vreeslik verleë is en angstig die vertrek rondkyk, asof sy soek na iemand wat haar uit hierdie penarie kon verlos. En asof by towerslag tree Spoorbek die vertrek binne, duidelik 'n bekende by haar vader. Spoorbek het drie bottels ("flesche") Kaapse wyn saamgebring vir die geleentheid, en oom Pretorius dink ook: "As ou Spoorbek onder my dak is, kan ou geen koffie drink nie; kom, Hanne-kind, loop haal gou glase, dan kan ons inskink." 

In die slotverhaal is hierdie drank met 'n rede saamgebring; om Willem van sy eie medisyne te gee. Dit weet hy ook te goed, maar kon nie nou opstaan en verkas nie, want dit sou vir die gasheer en ander gaste 'n diepe belediging wees. Aanvanklik was die stemming ook nie juis lewendig nie, maar na 'n rukkie maak die wyn die tonge los, en in die wyn steek die waarheid. Hulle gesels eers ook koeitjies en kalfies, en skapies en later oor perde. Ewe vroom begryp Willem nou nog nie waarom die perd Hannes afgegooi het nie – want die perd is dan so mak. Hy sal graag self daardie perd voor almal ry.
"Dan moet jy nie te veel drink nie", val Spoorbek hom skerp in die rede. Op Spoorbek se beskuldiging, ontken Willem dat hy ooit genoem het Hannes was dronk. Spoorbek gaan ongesteurd voort: "Jy het immers vir hom self genoeg ingeskink om te weet. En jy weet ook duidelik wie die spyker in die hoef van Hannes se perd ingeslaan het". Dit ontken Willem ook.

Spoorbek rig hom nou na Hannes en sê hy moet die spyker uithaal en op die tafel sit wat Oom Roelf vir hom gegee het. Oor hierdie alwetendheid is Hannes baie verbaas. Ook Willem word gebied om die twee spykers op die tafel neer te sit (wat om die een of ander rede steeds in sy sak was); hy het drie daardie aand by hom gehad. Die drie spykers lyk presies eenders. (titel dikwels verkeerdelik *Uit het land van Piet Retief*

: Mev. Fick se graf is te vinde in die Alexandria-begraafplaas, in die Oos-Kaap, wat haar geboortedatum aandui op 8 Oktober 1831 en haar sterftedatum op 13 Januarie 1919. Omdat Spoorbek op Vrydag die 13de Junie 1845 dood is, maak dit mevrou Fick, om presies te wees, op daardie dag en datum, 'n jeugdige 13 jaar, 8 maande en 5 dae oud. Mev. Fick erken egter in die onderhoud sy was maar klein, en sy haal 'n herinnering aan wat haar ouma self vertel het; iets wat sy as kleinkind óf sou vergeet het, óf van salig onbewus was. Die logiese vraag is dan ook in watter mate die ander volwassenes haar herinneringe kon beïnvloed het: verskaf geen bronne waar die staaltjies vandaan kom nie, wat die leser maar moet laat aanneem dat oorspronklike mondelinge oorvertellings daarin opgeteken staan. Daar is ook 'n bydrae van hom in die *Standard Encyclopedia of Southern Africa* opgeneem, Boekdeel 9, waarin sy eie boek as bron vermeld word.

: 'n Werk van Coetzee waaruit dikwels minder aangehaal word, moontlik omdat die bundel eers betreklik laat in 1994 deur Pieter W. Grobbelaar uitgegee is ter viering van die Genootskap vir Afrikaanse Volkskunde se halfeeufees (1993) en van die *Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal* (1994), is *Waar die volk skep*. Vanaf 27 Mei 1938 tot 8 September 1944 het hierdie gelyknamige rubriek in *Die Brandwag* verskyn. Die boek is in een opsig waardevol: dit noem nie alleen die name wat die stories aan *Die Brandwag* gestuur het nie, maar ook hul ligging waar hul woonagtig is (stad of dorp).

* C. Mostert, 'n oud-Humansdorper en in sy lewe ook redakteur van die *Jongspan*, het 'n artikel geskryf, getiteld "Schoorbek, die wit krag" wat in *Die Naweek* op 9 Januarie 1941 verskyn het. Hy gebruik ook sy artikel as bron in sy bydrae opgeneem in die *Suid-Afrikaanse biografiese woordeboek*, Deel 1 (1968), maar van die verhale verskyn ook in *Humansdorp se Groei en Bloei*.

* Van die inhoud in dr. H.C. de Wet se artikel in *Die Huisgenoot* (12 September 1941), getiteld "Hendrik Spoorbek", word onder meer in Eric Rosenthal se boek, asook Mostert se bydrae in *Suid-Afrikaanse biografiese woordeboek* geopper, én *Humansdorp se Groei en Bloei*. De Wet het met 'n 91-jarige Strydom 'n onderhoud mee gevoer, en Strydom vertel hy het op sy beurt weer eendag op pad na Graaff-Reinet, op soek na 'n uitspanplek, 'n boer genaamd Schoeman teëgekom wat 'n spesiale boek bygehou het waarin hy alles oor Spoorbek opgeteken het.

* Eric Rosenthal se boek *They Walk in the Night* (1949), waarin die hoofstuk "Spoorbek – The Magician" verskyn. Bo en behalwe H.C. de Wet en Abel Coetzee se bydraes wat genoem word, het hy self 'n ogie in die staatsargief gekry en 'n paar bejaarde Humansdorpers ondervra.

* Lawrence Green se boek *These Wonders to Behold* (1959) volg in die voetspore van Rosenthal en is volgeprop met baie stories. Juis om die groot korpus stories alleen word hierdie boek gereeld uit aangehaal.

* (Oupa) Frederick Nortjé van Huyssteen, van die plaas Stofpad [naby Pletterbergbaai],  Die gedeeltes ter sake is opgeneem in die hoofstuk "Dinge nie van vlees en bloed" in *Swartberg en sy mense* (1989), en "Die towenaar" in *Briewe uit die Tuin van Eden: Plettenbergbaai en omgewing* (1993, 2008).

* Dries Meyer, "'n bekende boswerker wat deur medeboswerkers as 'onchristelik sterk' bestempel is", kom ook gereeld in Sue van Waart se werke voor. Net soos Van Huyssteen, word vertel wat hy by sy ouers en grootouers gehoor het, of self in die woud ervaar het. Die gedeelte ter sake is opgeneem in die hoofstuk "Simsons, spoke, die Oorletang en banges" in *Briewe uit die Tuin van Eden* (1993, 2008).

* Van die Spoorbekstories in Albert Frank May se *Donker magte* (1961) is ook aan Sue van Waart deur 'n leser gestuur, wat sy in *Briewe uit die Tuin van Eden* (1993, 2008) bygewerk het.

### Kenmerke en gegewens 
* Heelwat lesers wat aan Abel Coetzee se rubriek, "Waar die volk skep" geskryf het, erken ronduit dat hulle nie weet waarvandaan Spoorbek gekom het, of wie of wat hy was nie.

:: In die *Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek Deel 1* (1968) staan: "kom reeds **voor** die jaar 1815 in Suid-Afrika aan, vermoedelik uit Duitsland". maar later sê hy, net soos Rosenthal,

: Coetzee (1938) sê net hy het deurmekaar hare en baard gehad.

* Wat sy klere betref, wissel dit ook, maar meestal word dit as "eenvoudig gekleed" beskryf. Benewens die monnikekleed wat mev. Fick noem, Mev. Fick sê ook: "Hij was 'n seer welvarend man, hij het 'n meule gehad." Daarbenewens was hy ook 'n evangelis,

Wat diefstal betref, kan die dief op heterdaad skielik onbeweeglik raak ("vassetting", of "vassettery),

Vir Grobbelaar is die vars brood in die volksgeloof beduidend van 'n offerande wat aan die vuurgees gebring is. Daardeur word dan gepoog om die vuurgeeste met een of ander offerande sodoende te paai: as 'n skuur vol mielies of koring aan die brand raak, moet 'n vars brood daarin gegooi word.

In dr. H.C. de Wet se weergawe (opgeteken wat 'n Strydom by 'n boer Schoeman gehoor het), verloop sake so: 'n mishoop buite die opstal het aan die brand geraak en vir dae aaneen gebrand. Geen water of sand of ander middel ook kon hom blus nie. Schoeman raak later raadop, en 'n vriend herinner hom toe aan Hendrik Spoorbek. Kort tevore het 'n bosbrand deur die Tsitsikamma-bos gewoed, maar 'n opstal het ongeskonde gebly wat Spoorbek bespreek het. Schoeman laat Spoorbek kom. Die boer vra Spoorbek of hy die brand kan blus, maar Spoorbek bly aanvanklik ontwykend. Schoeman kon daardie aand nie slaap nie. Teen dagbreek tref hy Spoorbek by die smeulende mishoop aan. Spoorbek vra Schoeman of hy 'n wit perd het, waarop die boer bevestigend antwoord. 'n Bruin plaaswerker word die opdrag gegee om die perd te gaan haal en te toom. Spoorbek gee die plaaswerker toe die opdrag om die getoomde perd bloots te bestyg en rondom die brandende mishoop te ry terwyl hy 'n stukkie papier vashou. As hy daarmee klaar is, moet hy die veld injaag en die papier oor sy skouer gooi. Toe die bevel nougeset uitgevoer is, getuig Schoeman dat die brand oombliklik opgehou het.

Die indamming verhoed dat die brand verder versprei. Hierdie mag kan ook op die landheer, die burgemeester of ander gesaghebber oorgaan.

* 'n Soortgelyke verhaal speel hom af, maar net in 'n ander konteks. Spoorbek het glo graag gehengel en omdat hy volgens oorlewering onhigiënies was, het hy na 'n uitstappie bykomend ook nog na rooiaas en vis gestink. Met Nuwejaar wil die jongklomp op 'n buurplaas gaan dans, en Spoorbek sê hulle moet wag dat hy van die viswaters terugkom, want hy wil saamgaan. Die jongmense het egter daarteen besluit. Die osse het met die vertrek egter stokstyf gaan staan en verseg om te beweeg – ongeag hoeveel keer hulle met die sweep geslaan is. Skoorbek kom toe aan, praat hulle aan en eers toe kon hul voortry – met hom ook op die wa.

Salem is meer as 200&nbsp;km oos van die Kromrivier af.

* Spoorbek en die inhalige vrou
Hierdie verhaal se oorsprong kan teruggevoer word na Abel Coetzee se optekenings (1938), wat nogal taamlik grof geïnterpreteer kan word.

Die weergawe van die inhalige vrou, waar die uitskeiding met 'n versuikerde vlooi-vang vervang is, het op 11 Julie 1941 (bl. 29) in *Die Brandwag* verskyn.

P.W. Grobbelaar verkort die hele storie tot 'n enkele reël in *Boerewysheid* (1977): "'n inhalige, ryk vrou aan wie hy belowe dat sy die hele dag lank sal doen waarmee sy die oggend sonop begin, besluit om geld te tel, maar op die kritieke oomblik byt 'n vlooi haar, en die hele dag lank vang sy vlooie."

Die vraag ontstaan egter ook hoe dit moontlik kon aansluit by iets veel groters: 'n profesie van die Britse Ryk se ondergang. Die woorde was: "As die water van die Kromrivier eendag terugloop, sal Engeland uitgeskud word soos 'n meelsak." Gerryts het dit so opgeteken in 1948, met die byvoeging dat Spoorbek een of ander grief teen die Engelse gekoester het. maar geen direkte verband met die Churchilldam word in sy teks ingesien of op gesinspeel nie. 'n Mens moet ook onthou dat die boek geskryf is ter viering van die eeufees van Humansdorp in 1949, waarby dit feitlik onmoontlik is om te bepaal hoe lank hierdie legende in omloop was.

In Martie de Villiers se fiksieboek, *Vonkelwyn en wurgpatats* (1992), word die voorspelling van die Britse Ryk se ondergang genoem wat bewaarheid is, maar die protagonis koppel die Churchilldam eerder aan 'n ander profesie, sodat daar geen direkte verband is tussen die dam en die Britse Ryk se ondergang nie:

## Notas 
## Verwysings