Grensliteratuur

Die term ***grensliteratuur*** het in die 1980's in Afrikaans posgevat om 'n spesifieke genre aan te dui wat fokus op die Suid-Afrikaanse Grensoorlog, veral die militêre konflik in Namibië en Angola tussen 1966 en 1989. Dit verwys nie net na die geografiese grens tussen Suidwes-Afrika/Namibië en Angola nie, maar ook na die grense tussen lewe en dood, goed en kwaad, identiteit en vervreemding. Die oorlog het die soldate en die samelewing gekonfronteer met moeilike morele vrae en het die grense van wat aanvaarbaar en verstaanbaar was, verskuif. Hierdie meerduidigheid van die grens word dikwels in die literatuur weerspieël deur die gebruik van simboliek, metafoor en komplekse karakters wat sukkel met hul gewete en hul plek in die wêreld. Cronjé ondersoek die funksionering van die begrip "grens" in die Afrikaanse prosa van 1974-1988 teen die agtergrond van die oorlog op die grens tussen Angola en Namibië en identifiseer die "strewe om grense oor te steek of te vernietig" as 'n algemene eienskap van hierdie werke.

'n Verdere belangrike tema in die grensliteratuur is vervreemding. Baie soldate het teruggekeer van die oorlog met 'n gevoel van isolasie, trauma en sinloosheid. Hulle het gesukkel om aan te pas by die burgerlike lewe en om die betekenis van hul ervaringe te verstaan. Hierdie vervreemding word dikwels in die literatuur uitgebeeld deur die gebruik van eerstepersoonsvertellers wat hul innerlike stryd en hul gebrek aan verbinding met ander verwoord. Die konflik self, as teeninsurgensie-oorlog, het tot gevoelens van magteloosheid, betekenisloosheid, normloosheid, kulturele vervreemding, sosiale isolasie en selfvervreemding bygedra. Senekal ondersoek hoe hierdie aspekte van vervreemding manifesteer in Amerikaanse literatuur oor die Viëtnamoorlog en Afrikaanse literatuur oor die oorlog in Namibië/Angola, en vergelyk selfs die twee kontekste.

Daar is 'n duidelike onderskeid tussen populêre en literêre grensverhale. Populêre verhale, wat dikwels in familietydskrifte gepubliseer is, het 'n meer patriotiese en heroïese beeld van die oorlog voorgehou. Hierdie verhale het dikwels die Suid-Afrikaanse regering se standpunt ondersteun en die soldate as helde uitgebeeld. Literêre verhale daarenteen het 'n meer kritiese en introspektiewe benadering gevolg. Hulle het die morele dilemmas, die trauma en die sinloosheid van die oorlog ondersoek en het dikwels die regering se beleid bevraagteken. Van Huyssteen onderskei tussen die verskillende beelde van die grensoorlog wat uit hierdie twee tipes fiksie na vore kom en vind dat populêre fiksie die oorlog meer as 'n opwindende spel voorstel, terwyl literêre fiksie dit as dodelik, maar tog verslawend, voorstel.

Die grensliteratuur het 'n belangrike rol gespeel in die verwerking van die oorlogservaring en die bevordering van gesprek en debat oor die konflik. Dit het 'n ruimte geskep vir soldate en burgers om hul gevoelens en gedagtes uit te druk en om die impak van die oorlog op die samelewing te ondersoek. Dit het ook 'n bydrae gelewer tot die ontwikkeling van die Afrikaanse letterkunde en het nuwe temas, tegnieke en perspektiewe ingebring. Die grensliteratuur bly 'n belangrike deel van die Afrikaanse literêre erfenis en 'n waardevolle bron vir die verstaan van 'n komplekse en omstrede periode in die Suid-Afrikaanse geskiedenis.

## Verwysings