Leoš Janáček

**Leoš Janáček** (, 3 Julie 1854 – 12 Augustus 1928) was 'n Tsjeggiese komponis, musiekteoretikus, folkloris, publiseerder en dosent. Janáček is geïnspireer deur Oos-Europese volksmusiek, en het 'n oorspronklike en moderne musiekstyl daaruit ontwikkel. 

Janáček is gebore in Hukvaldy en was van jongs af begaaf in musiek. Hy het sy opvoeding in Brno, Praag, Leipzig en Wene ontvang. Hy het teruggekeer om in Brno te woon, waar hy getroud is met sy leerling, Zdenka Schulzová, en het hom toegespits op folkloristiese navorsing. Sy vroeë musikale werke is beïnvloed deur tydgenote soos Antonín Dvořák, maar teen die draai van die eeu begin hy sy vroeëre studies van nasionale volksmusiek sowel as sy transkripsies van "spraakmelodieë" uit gesproke taal te inkorporeer in sy musiek ten einde 'n moderne en hoogs-oorspronklike sintese te skep. Die dood van sy dogter Olga in 1903 het 'n verreikende invloed op sy musikale uitset gehad; hierdie opmerkbare veranderinge het die eerste keer na vore getree in sy opera, *Jenůfa* (dikwels genoem die "Morawiese nasionale opera"), wat die eerste keer opgevoer is in 1904 in Brno.

In die daaropvolgende jare het Janáček gefrustreerd geraak met 'n gebrek aan erkenning, maar dit is uiteindelik verlig deur die sukses van 'n hersiene opvoering van *Jenůfa* by die Nasionale Teater in Praag in 1916, wat Janáček toegang gegee het tot die wêreld se groot operaverhoë. Janáček se latere werke is sy mees gevierde. Dit sluit in operas soos *Káťa Kabanová* en *Die Sluwe Klein Feeks*, die Sinfonietta, die *Glagolitiese Mis*, die rapsodie *Taras Bulba*, twee strykkwartette en ander werke vir kamerorkes. Baie van Janáček se latere werke is beïnvloed deur Tsjeggiese en Russiese literatuur, sy pan-Slawiese sentimente, en sy verliefdheid op Kamila Stösslová.

Na sy dood in 1928 is Janáček se werk op die wêreldopera-verhoog bevorder deur die Australiese dirigent Charles Mackerras, wat ook sommige van sy komposisies tot hul oorspronklike vorm herstel het. In sy vaderland het hy 'n nuwe generasie Tsjeggiese komponiste geïnspireer, insluitend verskeie van sy studente. Vandag word hy as een van die belangrikste Tsjeggiese komponiste beskou, saam met Dvořák en Smetana.

## Biografie 
### 1854–1872: Vroeë lewe en familie 
duimnael|Die skool in Hukvaldy, Janáček se geboortehuis

Leoš Janáček was die seun van 'n onderwyser, Jiří Janacek, en Amalie (née Grulichová) Janáčková, en is gebore in Hukvaldy, Morawië (destyds deel van die Oostenrykse Ryk. Hy is gedoop as Leo Eugen. Hy was 'n begaafde kind in 'n gesin van beperkte middele, en het 'n vroeë musikale talent in koorsang getoon. Sy vader wou hê dat hy die familietradisie moes volg en 'n onderwyser word, maar hy het wel kennis geneem van die jong Janáček se ooglopende musikale vermoëns.

In 1865 het die jong Janáček ingeskryf by die Sint Thomas Abdy in Brno, waar hy deelgeneem het aan koorsang onder Pavel Křížkovský, en soms die orrel bespeel het. Een van sy klasmaats, František Neumann, het Janáček later beskryf as 'n "uitstekende pianis, wat Beethoven se simfonieë perfek kon speel in duet saam met 'n klasmaat, onder Křížkovský se toesig".  Vir Křížkovský was hy 'n problematiese en eiesinnige student, maar hy het nietemin sy toetrede tot die Praagse Orrelskool aanbeveel. Janáček het Křížkovský later as groot dirigent en onderwyser onthou.

### 1873–1880: Onderwys en vroeë loopbaan 
Janáček was oorspronklik van plan om klavier en orrel te studeer, maar het hom uiteindelik aan komposisie gewy. Hy het sy eerste vokale komposisies geskryf terwyl hy koorleier was van die *Svatopluk-kunstenaarsgenootskap* (1873–1876). In 1874 het hy ingeskryf aan die Praagse orrelskool onder František Skuherský en František Blažek. As student in Praag was hy verarm; met geen klavier in sy kamer nie moes hy met 'n klawerbord klaarkom wat op sy tafelblad geteken is. Sy kritiek op Skuherský se opvoering van die Gregoriaanse mis is in die Maart 1875-uitgawe van die tydskrif *Cecilie* gepubliseer en het tot sy uitsetting uit die skool gelei, maar op 24 Julie 1875 het Janáček met die beste resultate in sy klas gegradueer.

Met sy terugkeer na Brno het hy 'n bestaan as musiekonderwyser gemaak en verskeie amateurkore gedirigeer. Vanaf 1876 het hy musiekonderrig gegee by Brno se Onderwysersinstituut. Onder sy leerlinge was Zdenka Schulzová, die dogter van Emilian Schulz, direkteur van die Instituut. Sy sou later Janáček se vrou word. In 1876 het hy ook 'n klavierstudent van  Amálie Wickenhauserová-Nerudová geword, met wie hy kamerkonserte georganiseer het en oor die volgende twee jaar konserte gegee het. In Februarie 1876 is hy as koorleier van die *Beseda brněnská* Filharmoniese Vereniging verkies. Afgesien van 'n onderbreking van 1879 tot 1881, het hy tot 1888 die koorleier en dirigent daarvan gebly.

Van Oktober 1879 tot Februarie 1880 het hy klavier, orrel en komposisie aan die Leipzig Konservatorium gestudeer. Terwyl hy daar was, het hy sy *Thema con variazioni* vir klavier in B-mol gekomponeer, met die subtitel *Zdenka se Variasies*. Hy was ontevrede met sy onderwysers (onder wie Oscar Paul en Leo Grill) en is 'n studentskap saam met Camille Saint-Saëns in Parys geweier. Janáček het aanbeweeg na die Universität für Musik und darstellende Kunst Wien (afgekort as MDW) (Universiteit van Musiek en Uitvoerende Kunste, Wene), waar hy van April tot Junie 1880 komposisie onder Franz Krenn gestudeer het. Hy het sy teenkanting teen Krenn se nieu-romantiese neigings verberg, maar hy het sy studies onder Josef Dachs opgeskort nadat hy gekritiseer is vir sy klavierstyl en tegniek. Hy het 'n vioolsonate (nou verlore) aan 'n Weense Konservatoriumkompetisie voorgelê, maar die beoordelaars het dit verwerp as "te akademies". Janáček het die konservatorium in Junie 1880 verlaat, teleurgesteld ten spyte van Franz Krenn se baie komplimentêre persoonlike verslag. Een van sy klasmaats en vriende in Wene was die komponis en pianis Josef Weiss.

### 1881–1899: Folkloristiese werk en vroeë komposisies 
duimnael|Voormalige orrelskool in Brno. Janáček het in 'n klein huisie in die tuin van die villa gewoon. Sy tuinhuis is vandag die Leoš Janáček-monument.
Janáček het teruggekeer na Brno waar hy op 13 Julie 1881 getroud is met sy jong leerling, Zdenka Schulzová.

In 1881 het Janáček 'n orrelskool gestig waarvan hy as direkteur aangestel is. Hy het hierdie pos beklee tot 1919, toe die skool die Brno Konservatorium geword het. In die middel-1880's het Janáček meer sistematies begin komponeer. Hy het onder andere die *Vier koorstukke vir mansstem* (1886) gekomponeer, wat opgedra is aan Antonín Dvořák, en sy eerste opera, *Šárka* (1887–1888). Gedurende hierdie tydperk het hy begin om volksmusiek, liedjies en danse te versamel en te bestudeer. In die vroeë maande van 1887 het hy die komiese opera *Die Bruidegom* deur die Tsjeggiese komponis Karel Kovařovic skerp gekritiseer in 'n *Hudební listy*-resensie: "Watter melodie het in jou gedagtes vasgesteek? Watter motief? Is hierdie dramatiese opera? Nee, ek sou op die plakkaat skryf: 'Komedie saam met musiek opgevoer', aangesien die musiek en die libretto nie met mekaar in verband staan nie". Janáček se resensie het blykbaar tot wedersydse afkeer en latere professionele probleme gelei toe Kovařovic, as direkteur van die Nasionale Teater in Praag, geweier het om Janáček se opera *Jenůfa* op te voer.

Vanaf die vroeë 1890's was Janáček aan die voorspits van folkloristiese aktiwiteite in Morawië en Silesië; hy het 'n repertorium van volksliedjies en -danse in orkestrale- en klavierrangskikkings gebruik. Baie van die wysies wat hy gebruik het is deur hom opgeneem, maar 'n tweede bron was Františka Xavera Běhálková, wat vir hom 70 tot 100 wysies gestuur het wat sy van regoor die Haná-streek van sentraal-Morawië versamel het.

Die meeste van sy prestasies op hierdie gebied is in 1899–1901 gepubliseer, alhoewel sy belangstelling in folklore hom lewenslank sou begeester. Sy komposisiewerk is steeds beïnvloed deur die deklamatoriese, dramatiese styl van Smetana en Dvořák. Hy het baie negatiewe menings oor Duitse nieu-klassisisme en veral oor Wagner uitgespreek in die *Hudební listy*-tydskrif, wat hy in 1884 gestig het. Die dood van sy tweede kind, Vladimír, in 1890, is gevolg deur 'n gepoogde opera, *Begin van die Romanse* (1891) en die kantate *Amarus* (1897).

### 1900–1915: Moeilike jare 
duimnael|upright=0.9|Die enigste bewaarde bladsy van die handgeskrewe manuskrip van Janáček se *Jenůfa*
duimnael|upright=0.9|Janáček in 1904
In die eerste dekade van die 20ste eeu het Janáček koormusiek vir die kerk gekomponeer, soos *Otčenáš* (Ons Vader, 1901), *Constitues* (1903) en *Ave Maria* (1904). In 1901 is die eerste deel van sy klaviersiklus, ''Op 'n Oorgroeide Paadjie* (*On an Overgrown Path''), gepubliseer. Dit het mettertyd een van sy mees uitgevoerde werke geword. In 1902 het Janáček Rusland twee keer besoek. Die eerste keer het hy sy dogter Olga na Sint Petersburg geneem, waar sy gewoon het om Russies te studeer. Slegs drie maande later het hy saam met sy vrou na Sint Petersburg teruggekeer omdat Olga baie siek was. Hulle het haar teruggeneem na Brno, maar haar gesondheid het versleg.

Janáček het sy pynlike gevoelens jeens sy siek dogter uitgedruk in 'n nuwe werk, sy opera *Jenůfa*, waarin die lyding van sy dogter in Jenůfa s'n verander is. Toe Olga in Februarie 1903 oorlede is, het Janáček *Jenůfa* aan haar nagedagtenis opgedra. Die opera is in 1904 in Brno met redelike sukses opgevoer,, maar Janáček het gevoel dat dit niks meer as 'n kleinskaale prestasie was nie. Hy het gestreef na erkenning deur die meer invloedryke Praagse opera, maar *Jenůfa* is daar geweier (twaalf jaar sou verloop voordat die eerste opvoering daarvan in Praag plaasgevind het). Janáček het, moedeloos en emosioneel uitgeput, na die badplaas en kuuroord in Luhačovice gegaan om te herstel. Daar het hy Kamila Urválková ontmoet, wie se liefdesverhaal die tema vir sy volgende opera, *Osud* (*Lotsbestemming*), verskaf het.

In 1905 het Janáček 'n demonstrasie ter ondersteuning van 'n Tsjeggiese universiteit in Brno bygewoon, waar die gewelddadige dood van František Pavlík ('n jong skrynwerker) sy klaviersonate, *1.X.1905*, geïnspireer het.  Die voorval het hom daartoe gelei om die anti-Duitse en anti-Oostenrykse etos van die *Russiese Kring* verder te bevorder, waarvan hy in 1897 medestigter was en wat in 1915 amptelik deur die Oostenrykse polisie verbied sou word. In 1906 het hy die Tsjeggiese digter Petr Bezruč genader, met wie hy later saamgewerk het en verskeie koorwerke gekomponeer het gebaseer op Bezruč se poësie, soos *Kantor Halfar* (1906), *Maryčka Magdónova* (1908) en *70 000* (1909).

Janáček se lewe is in die eerste dekade van die 20ste eeu gekompliseer deur persoonlike en professionele uitdagings. Hy het steeds gesmag na artistieke erkenning uit Praag. Hy het sommige van sy werke vernietig, en ander het weer onvoltooid gebly. Nietemin het hy voortgegaan om te komponeer en verskeie merkwaardige koor-, kamer-, orkes- en operawerke geskep, waarvan die mees noemenswaardige is die 1914-kantate, *Věčné evangelium* (*Die Sterflose Evangelie*), *Pohádka* (*Feëverhaal*) vir tjello en klavier (1910), die 1912-klaviersiklus *V mlhách* (*In die Mis*), sy vioolsonate en sy eerste simfoniese gedig, *Šumařovo dítě*. Sy vyfde opera, *Výlet pana Broučka do měsíce* (*Mnr. Brouček se uitstappies na die Maan en die 15de eeu*), gekomponeer van 1908 tot 1917, is gekarakteriseer as die mees "suiwer Tsjeggiese werk wat onderwerp en behandeling" betref van al Janáček se operas.

### 1916–1928: Deurbraak en meesterstukke 
In 1916 het hy 'n professionele en persoonlike verhouding met die teaterkritikus, dramaturg en vertaler Max Brod aangeknoop. In dieselfde jaar is *Jenůfa*, hersien deur Kovařovic, uiteindelik deur die Nasionale Teater aanvaar. Die opvoering daarvan in Praag in 1916 was 'n groot sukses en het Janáček sy eerste lof besorg.

duimnael|Kamila Stösslová saam met haar seun Otto in 1917
Na die première in Praag het hy 'n verhouding met sangeres Gabriela Horváthová begin, wat gelei het tot sy vrou Zdenka se poging tot selfmoord en hul "informele" egskeiding.

In Janáček se 70ste jaar (1924) is sy biografie gepubliseer deur Max Brod, en hy is deur Olin Downes vir *The New York Times* ondervra. In 1925 het hy afgetree uit die onderwys, maar voortgegaan om te komponeer. in dieselfde jaar ontvang hy die eerste eredoktorsgraad wat deur die Masaryk-universiteit in Brno toegeken is. In die lente van 1926 het hy sy Sinfonietta geskep, 'n monumentale orkeswerk, wat spoedig kritiese lof verwerf het. In dieselfde jaar het hy op uitnodiging van Rosa Newmarch na Engeland gereis. 'n Aantal van sy werke is in Londen uitgevoer, insluitend sy eerste strykkwartet, die sekstet vir blaasinstrumente, "Jeug", en sy vioolsonate. Kort daarna, steeds in 1926, het hy begin om 'n toonsetting vir 'n Ou Kerkslawiese-teks te komponeer. Die resultaat was die grootskaalse orkestrale *Glagolitiese Mis*.

Die wêreldpremière van Janáček se liriese Concertino vir klavier, twee viole, altviool, klarinet, Franse horing en fagot het in 1926 in Brno plaasgevind. Omstreeks dieselfde tyd het Janáček begin werk aan 'n vergelykbare kamerwerk vir 'n selfs meer ongewone stel instrumente: die Capriccio vir klavier (linkerhand), fluit, twee trompette, drie trombone en tenoortuba is geskryf vir die pianis Otakar Hollmann, wat die gebruik van sy regterhand tydens die Eerste Wêreldoorlog verloor het. Die première het op 2 Maart 1928 in Praag plaasgevind.

[duimnael|upright|Janáček se graf in [Brno]]

In 1927 – die jaar van die Sinfonietta se eerste uitvoerings in New York, Berlyn en Brno – het hy begin om sy laaste operawerk, *Uit die Huis van die Dooies*, te komponeer, waarvan die derde bedryf na sy dood op sy lessenaar gevind is. In Januarie 1928 het hy sy tweede strykkwartet, die *Intieme Briewe*, sy "manifes oor liefde", begin. Intussen is die Sinfonietta in Londen, Wene en Dresden opgevoer. In sy latere jare het Janáček internasionale beroemdheid verwerf. Hy het in 1927 'n lid van die Akademie der Künste (Pruisiese Akademie vir Kuns) in Berlyn geword, saam met Arnold Schoenberg en Paul Hindemith.
duimnael|upright=1.1|Janáček-reliëf deur Julius Pelikán, Olomouc
### Afsterwe en begrafnis 
In Augustus 1928 het hy 'n uitstappie na Štramberk saam met Kamila Stösslová en haar seun Otto onderneem, maar 'n kouekoors gekry wat in longontsteking ontwikkel het. Hy is op 12 Augustus 1928 in Ostrava, in die sanatorium van Dr. L. Klein, op 74-jarige ouderdom oorlede. Hy het 'n groot openbare begrafnis ontvang wat musiek uit die laaste toneel van sy *Sluwe Klein Feeks* ingesluit het. Hy is begrawe in die Ereveld van die Sentrale Begraafplaas, Brno.

## Nalatenskap 
Janáček behoort aan 'n groep twintigste-eeuse komponiste wat gestreef het na groter realisme en 'n goter verbintenis met die alledaagse lewe, gekombineer met 'n meer allesomvattende gebruik van musikale hulpbronne. Veral sy operas demonstreer die gebruik van "spraak"-afgeleide melodielyne, volks- en tradisionele materiaal en komplekse modale musikale argumente. Hy sou ook voortgaan om musiekteoretici te inspireer (soos Jaroslav Volek) om modale ontwikkeling op dieselfde vlak van belangrikheid te plaas as harmonie in musiek. Janáček word saam met Dvořák en Smetana beskou as die belangrikste Tsjeggiese komponiste.

Die operas van sy volwasse jare, soos *Jenůfa* (1904), *Káťa Kabanová* (1921), *Die Sluwe Klein Feeks* (1924), *Die Makropulos-affêre* (1926) en *Uit die Huis van die Dooies* (ná 'n roman deur Dostojefski en in 1930 postuum opgevoer), word beskou as sy beste werk. Die Australiese dirigent Sir Charles Mackerras was nou betrokke by Janáček se operas.

Janáček se kamermusiek, hoewel nie besonder omvangryk nie, sluit werke in wat wyd beskou word as twintigste-eeuse klassieke werke; veral sy twee strykkwartette; Kwartet nr. 1, "Die Kreutzer Sonate" (geïnspireer deur die gelyknamige roman deur Tolstoi) en die Kwartet nr. 2, "Intieme Briewe"; is besonders prysenswaardige en vernuftige werke. Milan Kundera het hierdie komposisies die hoogtepunt van Janáček se werk genoem.

Janáček het 'n komposisieskool in Brno gestig. Onder sy noemenswaardige leerlinge was Jan Kunc, Václav Kaprál, Vilém Petrželka, Jaroslav Kvapil, Osvald Chlubna, Břetislav Bakala en Pavel Haas. Die meeste van sy studente het nie sy styl nageboots of aangeleer nie, wat hom sonder direkte stilistiese afstammelinge gelaat het. Volgens Milan Kundera het Janáček 'n persoonlike, moderne styl ontwikkel in relatiewe isolasie van kontemporêre modernistiese bewegings, maar tog was hy in noue kontak met ontwikkelings in moderne Europese musiek. Sy pad na die innoverende "modernisme" van sy latere jare was lank en eensaam, en hy het ware individualisme as komponis rondom sy 50ste jaar bereik.

duimnael|links|'n Ster op die *Musik Meile Vienna* (*Weense Musiekmyl*)
Sir Charles Mackerras, die Australiese dirigent wat gehelp het om Janáček se werke op die wêreld se operaverhoë te bevorder, het sy styl beskryf as "... heeltemal nuut en oorspronklik, anders as enigiets anders ... en onmoontlik om tot enige een styl vas te pen". Volgens Mackerras verskil Janáček se gebruik van heeltoonskaal van dié van Debussy, sy volksmusiekinspirasie is absoluut anders as Dvořák en Smetana s'n, en sy kenmerkend komplekse ritmes verskil van die tegnieke van die jong Strawinski.

Die Franse dirigent en komponis Pierre Boulez, wat Janáček se operas en orkeswerke vertolk het, het sy musiek verbasend modern en vars genoem: "Die herhalende pols daarvan wissel deur veranderinge in ritme, toon en rigting." Hy het sy opera *Uit die Huis van die Dooies* beskryf as "primitief, in die beste sin, maar ook uiters sterk, soos die skilderye van Léger, waar die rudimentêre karakter 'n baie kragtige soort uitdrukking toelaat".

Die Tsjeggiese dirigent, komponis en skrywer Jaroslav Vogel het in 1958 'n biografie oor Janáček geskryf wat lank beskou is as die mees gesaghebbende werk oor hom. Dit het aanvanklik in 'n Duitse vertaling verskyn, en in die oorspronklike Tsjeggies in 1963. Die eerste Engelse vertaling het in 1962 verskyn en dit is in 1981 heruitgereik in 'n uitgawe wat hersien is deur Karel Janovický. Charles Mackerras het dit beskou as sy "Janáček-bybel".

Janáček se lewe is uitgebeeld in verskeie rolprente. In 1974 het Eva Marie Kaňková 'n kort dokumentêre film, getiteld *Fotograf a muzika* (Die Fotograaf en Musiek) gemaak oor die Tsjeggiese fotograaf Josef Sudek en sy verhouding tot Janáček se werk. In 1983 het die Brothers Quay 'n animasiefilm getiteld *Leoš Janáček: Intimate Excursions*, oor Janáček se lewe en werk, vervaardig, en in 1986 het die Tsjeggiese regisseur Jaromil Jireš *Lev s bílou hřívou* ("Leeu met die Wit Maanhare") gemaak, wat die minsieke inspirasie agter Janáček se werke ontbloot. *In Search of Janáček* is 'n 2004-Tsjeggiese dokumentêre film wat geregisseer is deur Petr Kaňka om die 150ste herdenking van Janáček se geboorte te vier. 'n Geanimeerde tekenprentweergawe van *Die Sluwe Klein Feeks* is in 2003 deur die BBC gemaak, met musiek wat uitgevoer is deur die Deutsches Symphonie-Orchester Berlin onder leiding van die dirigent Kent Nagano.

Die Janáček Filharmoniese orkes in in 1954 gestig. Vandag word die orkes, bestaande uit 116 musici, meestal geassosieer met kontemporêre musiek. Dit voer egter nog gereeld werke uit die klassieke repertorium op. Die orkes toer gereeld en het opgetree in Europa, die Verenigde State, Australië, Japan, Suid-Korea en Taiwan.

Die asteroïde 2073 Janáček, wat in 1974 ontdek is deur Luboš Kohoutek, is na Janáček vernoem. *1Q84*, 'n roman deur Haruki Murakami, maak gebruik van Janáček se Sinfonietta as 'n terugkerende verhaalpunt. Ostrava se internasionale lughawe is in November 2006 vernoem na Janáček.

## Verwysings 
## Bronnelys 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
*  
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  ISMN M-2601-0365-8
* 

## Verdere leesstof 
*
*
*
*
* Štědroň, Miloš (1998). *Leoš Janáček a hudba 20. století*. Brno: Nadace Universitas Masarykiana. .
*
*
*
*
*

## Eksterne skakels 
* 
* 
* A detailed site on Leoš Janáček by Brno Tourist Information Office
* Leoš Janáček at Pytheas Center for Contemporary Music