Tanzaniese algemene verkiesing van 2025

**Algemene verkiesings** is op 29 Oktober 2025 in Tanzanië gehou om die President, lede van die Nasionale Vergadering en wyksraadslede te verkies.

Die sittende president Samia Suluhu Hassan is vir 'n tweede termyn herkies, met min politieke teenstand. Die verkiesing is gekenmerk deur verkiesingsgeweld te midde van bewerings van onreëlmatighede en arrestasies van opposisieleiers. Op 29 Oktober het verkiesingsproteste|proteste begin oor die uitslae van die verkiesing en die toenemende outoritarisme van Hassan.

## Agtergrond
In 2024 het die regering nuwe kieswette ingestel – die Wet op Presidensiële, Parlementêre en Raadsledeverkiesings, 2024 en die Wet op die Onafhanklike Nasionale Verkiesingskommissie. Hierdie wette was bedoel om deursigtigheid te verbeter en verkiesingsprosedures te stroomlyn. Ondersteuners het aangevoer dat die hervormings orde en voorspelbaarheid in die kiesstelsel verbeter het, maar kritici het aangevoer dat hulle die regering se invloed oor die verkiesingskommissie handhaaf en nie daarin slaag om 'n werklik gelyke speelveld te waarborg nie.

## Verkiesingstelsel
Die President van Tanzanië word verkies deur meervoudige stemming; die kandidaat wat die meeste stemme ontvang, word verkies. Artikel 39(1) van die 1977-grondwet vereis dat kandidate Tanzaniese burgers van geboorte moet wees, ten minste 40 jaar oud moet wees, genomineer moet wees deur 'n politieke party waarvan hulle 'n lid is, gekwalifiseerd moet wees om 'n LP of 'n lid van die Zanzibar Huis van Verteenwoordigers te wees, en geen veroordelings met betrekking tot belastingontduiking moet hê nie.

## Kandidate
In Januarie 2025 het die regerende Chama Cha Mapinduzi (CCM) party die huidige president Samia Suluhu Hassan as hul presidensiële kandidaat vir die verkiesing en Emmanuel Nchimbi as haar vise-presidentskandidaat genomineer. In Augustus 2025 het Luhaga Mpina, 'n CCM-wetgewer, die party verlaat en by die Alliansie vir Verandering en Deursigtigheid aangesluit. Hy is egter verbied om vir president te staan weens klagtes dat die party nie die nominasieprosedures in die voorverkiesings nagekom het nie. Suluhu se kandidatuur is op 27 Augustus 2025 deur die Onafhanklike Nasionale Verkiesingskommissie (INEC) bevestig, wat ook die kandidature van 16 ander presidensiële kandidate goedgekeur het.

In April 2025 is die opposisieparty Chadema gediskwalifiseer om aan die verkiesing deel te neem nadat INEC beweer het dat hulle nie 'n gedragskodedokument onderteken het wat op 12 April verskuldig was nie. Op 9 April is die voorsitter, Tundu Lissu, in hegtenis geneem op aanklagte van aanhitsing en verraad nadat hy tydens 'n saamtrek in Mbinga vir verkiesingshervormings gevra het. Op 12 April is hy gediskwalifiseer om aan die verkiesing deel te neem.

Die regerende CCM het president Samia Suluhu Hassan se rekord oor infrastruktuur, onderwys en stabiliteit bevorder. Opposisiedeelname was beperk nadat Chadema en Alliance for Change and Transparency uitgesluit is, wat CCM grootliks onbetwis as kandidaat gelaat het.

Waarnemers, insluitend Human Rights Watch, het beperkings op opposisie-aktiwiteite, teistering van kritici en beperkte toegang tot onafhanklike media gerapporteer. Staatsgerigte kanale het wye dekking aan CCM gegee, terwyl onafhanklike media regulatoriese druk in die gesig gestaar het.

In die aanloop tot die verkiesings het ontleders 'n groeiende invloed van sosiale media opgemerk in die vorming van politieke diskoers en die mobilisering van jong kiesers. Platforms soos TikTok en Facebook is wyd gebruik vir veldtogboodskappe, kiesersopvoeding en burgerlike betrokkenheid.

Waarnemers het egter ook gewaarsku oor die verspreiding van waninligting en ongeverifieerde bewerings aanlyn. Kort voor die stemdag is toegang tot die sosiale mediaplatform X na bewering landwyd beperk, met volle toegang gereserveer vir regeringsamptenare. Kritici het aangevoer dat die skuif aanlyn burgerlike deelname beperk het en die vloei van inligting gedurende die laaste dae van die veldtog verminder het. Freedom House het Tanzanië in 2024 as "nie vry" geklassifiseer, 'n afname van "gedeeltelik vry" in 2020.

Die Tanzaniese algemene verkiesing van 2025 is onder toesig van INEC georganiseer, wat toesig gehou het oor kieserregistrasie, kandidaatbenoeming en stembuslogistiek. INEC het berig dat meer as 37 miljoen kiesers landwyd geregistreer was, 'n toename in vergelyking met 2020-syfers. Burgerlike samelewingsgroepe het verbeterings in die gebruik van biometriese kieserverifikasie geprys, maar het kommer uitgespreek oor ongelyke toegang tot kiesersopvoeding en bewerings van partydige invloed in verkiesingsadministrasie. Internasionale vennote, insluitend die Verenigde Nasies en die Afrika-Unie, het kalmte versoek en alle partye aangespoor om die oppergesag van die reg en die onafhanklikheid van verkiesingsinstellings te respekteer.

In die laaste week voor die verkiesing is verskeie opposisieleiers in hegtenis geneem. Owerhede het gesê die arrestasies hou verband met beweerde bedreigings vir nasionale veiligheid, terwyl opposisiefigure en menseregte-organisasies hulle veroordeel het as polities gemotiveerde pogings om die opposisie te verswak. Die optrede het kritiek van internasionale waarnemers ontlok en kommer oor die billikheid van die verkiesingsproses verder verhoog.

In die aanloop tot die verkiesing het ontleders ook die politieke klimaat as grootliks onmededingend beskryf. Met opposisieleier Tundu Lissu wat op aanklagte van hoogverraad teregstaan en ACT-Wazalendo-kandidaat Luhaga Mpina wat gediskwalifiseer is, het president Samia Suluhu Hassan min effektiewe uitdagings in die gesig gestaar. Waarnemers het opgemerk dat beperkte politieke ruimte en institusionele vooroordeel die openbare vertroue in die proses ondermyn het.

Volgens Human Rights Watch is die Tanzaniese media deur die huidige regering onderdruk en het hulle nie daarin geslaag om die verkiesingskommissie se onafhanklikheid te verseker nie.

### Media- en Persvryheid
Sommige buitelandse joernaliste het berig dat akkreditasie geweier is, met CNN-korrespondent Larry Madowo wat verklaar het dat Tanzanië "nie van onafhanklike kritiese verslaggewing hou nie" en akkreditasie vir buitelandse media moeilik gemaak het om te verkry.

### Onrus en proteste
Verkiesingsdag het onrus in Dar-es-Salaam, Mbeya en Tunduma voorgekom, met botsings tussen polisie en betogers wat 'n aandklokreël in Dar es Salaam aangekondig het. Verslae het beserings, eiendomskade en 'n landwye internetontwrigting aangedui, terwyl kiesersopkoms in sommige stede laag gelyk het te midde van veiligheidsoorwegings. Internetkonnektiwiteit is ook ernstig ontwrig, aangesien verslae 'n byna landwye afsluiting van aanlyn toegang aangedui het. Op 30 Oktober het die polisie in Dar es Salaam skote afgevuur en traangas gebruik om betogers wat 'n aandklokreël verontagsaam het, te versprei, aangesien onrus voortgeduur het ten spyte van die internetafsluiting. Teen 31 Oktober het owerhede nie internetbeperkings wat tydens verkiesingsdag ingestel is, opgehef nie en regeringsamptenare beveel om van die huis af te werk, volgens mediaberigte.

## Waarnemers en toesig
Vir die eerste keer in onlangse verkiesings het Tanzanië die deelname van streeks- en internasionale waarnemersendings beperk. Organisasies soos die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG) en die Oos-Afrikaanse Gemeenskap (OAG) was nie ten volle geakkrediteer om die proses waar te neem nie. Ontleders van die Instituut vir Veiligheidstudies het opgemerk dat die afwesigheid van internasionale waarnemers deursigtigheid kan beïnvloed en die publiek se vertroue in die resultate kan ondermyn. Teen die einde van Oktober 2025 het beide die SAOG en die OAG egter verkiesingswaarnemingsendings na Tanzanië ontplooi voor die verkiesings, wat 'n verandering in hul deelname aangedui het.

Amnestie Internasionaal het gewaarsku dat die verkiesings "die risiko loop om 'n prosedurele aangeleentheid sonder legitimiteit te word", met verwysing na polities gemotiveerde aanklagte teen teenstanders van die regering, die regering se pogings om 'n klimaat van vrees en verhoogde onderdrukking van die opposisie, joernaliste en die burgerlike samelewing te skep, en 83 verdwynings van opposisiepartylede gedurende die veldtogtydperk. Die Tanzaniese regering het egter die bewerings as "ongegrond en misleidend" afgemaak en sy verbintenis tot menseregte, die oppergesag van die reg en grondwetlike waarborge herbevestig. Amptenare het verklaar dat bewerings van gedwonge verdwynings en politieke onderdrukking strydig is met die land se wetlike raamwerk en het regtegroepe aangespoor om direk met die owerhede in gesprek te tree voordat hulle verslae publiseer.

'n Parlementêre afvaardiging van die Groot Mere-streek het op 23 Oktober in Tanzanië aangekom, bestaande uit 23 wetgewers en verkiesingskundiges van ses lande, insluitend Burundi en Angola. Die afvaardiging, wat onder die Internasionale Konferensie oor die Groot Mere-streek opereer, het sy taak beklemtoon om mediavryheid, veldtogvoering, veiligheid en regte tydens die verkiesing te monitor.

## Uitslae
Vroeë verslae vanaf verkiesingsdag het aangedui dat die opkoms aansienlik laer was as verwag, veral onder jong kiesers, te midde van wydverspreide openbare apatie en die afwesigheid van groot opposisie-mededingers.

Op 1 November het INEC verklaar dat Suluhu die verkiesing gewen het en 97,66% van die stemme ontvang het. Buitelandse nuusmedia, soos die BBC en die *Daily Nation*, het gewys op die baie hoë persentasie stemme vir Suluhu – sowel as die bewering dat Suluhu meer as 31,9 miljoen stemme ontvang het, 'n opkoms van 82%, terwyl Suluhu se voorganger, John Magufuli, slegs 12,5 miljoen stemme in die 2020-verkiesing ontvang het – as bewys van verkiesingsbedrog. In haar oorwinningstoespraak op 1 November het Suluhu gesê die verkiesing was "vry en demokraties", betogers daarvan beskuldig dat hulle "onpatrioties" is, en verklaar dat "ons alle stappe sal doen en alle veiligheidsagentskappe sal betrek om te verseker dat die land vreedsaam is."

Op 3 November is Suluhu ingesweer vir haar nuwe termyn as president, met die seremonie wat in 'n militêre paradegrond in Dodoma gehou is, in plaas van 'n stadion soos in vorige jare.

## Verwysings