Madlanga-kommissie

Die **Regterlike Kommissie van Ondersoek na Kriminaliteit, Politieke Inmenging en Korrupsie in die Strafregstelsel**, beter bekend as die **Madlanga-kommissie**, is 'n openbare ondersoek wat in Julie 2025 deur President Cyril Ramaphosa aangekondig is om bewerings te ondersoek wat deur die KwaZulu-Natal Provinsiale Polisiekommissaris, Luitenant-Generaal Nhlanhla Mkhwanazi, gemaak is, van sameswering en korrupsie tussen politici, senior polisie, aanklaers, intelligensie-operateurs en elemente van die regbank in Suid-Afrika.

Dit word gelei deur Konstitusionele Hofregter Mbuyiseli Madlanga. Verhore het op 17 September 2025 begin met Luitenant-Generaal Nhlanhla Mkhwanazi se getuienis, waar hy sy bewerings volledig verduidelik het en bewyse aangebied het wat hy gehad het, in die vorm van dokumente, kommunikasie of verslae, onder andere, om die waarheid van sy bewerings te bevestig.

Na Mkwanazi was dit die Nasionale Kommissaris van die Suid-Afrikaanse Polisiediens, Generaal Fannie Masemola, wat op 22 September 2025 in Pretoria getuienis afgelê het voor die Madlanga-kommissie. Hy het die geskorste polisieminister, Senzo Mchunu, daarvan beskuldig dat hy sy grondwetlike mandaat oorskry het deur die onmiddellike ontbinding van die politieke moordtaakspan in 2024 te las.

Op 29 September 2025 het die hoof van Misdaadintelligensie, Dumisani Khumalo, verdere inligting verskaf oor 'n gesofistikeerde georganiseerde misdaadsindikaat, bekend as die "Groot Vyf". Hy het genoem dat die kartel, wat in Gauteng gebaseer is, na bewering betrokke is by verskeie sektore van georganiseerde misdaad, insluitend dwelmsmokkelary, kapings, tenderbedrog en kontrakmoorde.

## Agtergrond
Op 6 Julie het die KwaZulu-Natalse polisiekommissaris, luitenant-generaal Nhlanhla Mkhwanazi, 'n perskonferensie by die SAPD se provinsiale hoofkwartier in Durban gehou. Tydens die konferensie het hy die destydse minister van polisie, Senzo Mchunu, daarvan beskuldig dat hy inmeng met voortgesette ondersoeke. Mkhwanazi het daarna 'n kriminele klag teen Mchunu ingedien, waarin hy beweer het dat hy politieke inmeng in die werk van die Suid-Afrikaanse Polisiediens se Politieke Moorde-taakspan, wat gestig is om polities gemotiveerde moorde te ondersoek.

## Verrigtinge en Belangrike Bewysstukke (vanaf September 2025)
Die openbare verhore, wat middel September 2025 begin het, het onmiddellik die kontoere van die beweerde politieke inmenging en die infiltrasie van georganiseerde misdaad begin openbaar.

### Bewyse van politieke inmenging
Die aanvanklike fase van die verhore het gefokus op die kernbewerings wat deur Luitenant-generaal Mkhwanazi gemaak is. Mkhwanazi het gedetailleerde bewyse gelewer, wat die politieke inmenging en twyfelagtige instruksies wat hy van senior regeringsamptenare rakende polisie-operasies ontvang het, uiteengesit het.

Na aanleiding van Mkhwanazi het die Nasionale Kommissaris van die Suid-Afrikaanse Polisiediens, Generaal Fannie Masemola, op 22 September 2025 in Pretoria getuienis gelewer. Masemola se getuienis het hoofsaaklik gefokus op die operasionele en administratiewe besluite rondom die beweerde inmenging, insluitend die uitvoerende besluit om die KwaZulu-Natal Politieke Moorde-taakspan te ontbind. Van kritieke belang is dat Masemola se voorlegging Mkhwanazi se aanvanklike bewerings grootliks bevestig het. Hierdie amptelike bevestiging van die hoof van die SAPD was 'n deurslaggewende ontwikkeling wat Mkhwanazi se kommer van 'n politieke meningsverskil tot 'n aanvaarde feit onder senior polisieleierskap verhef het, en sodoende die feitelike basis vir die ondersoek verstewig het.

### Die infiltrasie van georganiseerde misdaad: Getuienis oor die "Groot Vyf"-kartel
Die trajek van die ondersoek het op 29 September 2025 aansienlik verskuif toe die hoof van Misdaadintelligensie, luitenant-generaal Dumisani Khumalo, die getuiebank ingeneem het. Khumalo se getuienis het gedetailleerde inligting verskaf oor die infiltrasie van die staatsapparaat deur gesofistikeerde georganiseerde kriminele entiteite.

Khumalo het bewyse aangebied rakende 'n gesofistikeerde sindikaat genaamd die "Groot Vyf", ook bekend as die "Kartel", wat hoofsaaklik vanuit Gauteng opereer.  Die beweerde aktiwiteite van hierdie sindikaat is wydlopend en dek groot sektore van georganiseerde misdaad, insluitend dwelmsmokkelary, kapings, tenderbedrog en kontrakmoorde. Verder het Khumalo spesifieke finansiële en kommunikasiebesonderhede onthul, insluitend WhatsApp-boodskappe wat bewyse van onwettige transaksies verskaf het, veral besonderhede van betalings wat deur Vusimuzi 'Cat' Matlala aan Brown Mogotsi gemaak is.

Hierdie bewysstukke het die Kommissie se fokus fundamenteel herdefinieer en die behoefte aan die spesifieke verwysingsraamwerk wat die "fasilitering van georganiseerde misdaad" aanspreek, bevestig. Die onthullings het bevestig dat die staat se sistemiese mislukking nie beperk was tot politieke korrupsie nie, maar dat dit staatskaping deur gewelddadige kriminele netwerke behels het, wat die openbare veiligheid en ekonomiese integriteit direk beïnvloed het.

### Getuienis agter geslote deure
Die kommissie se bewysleiers voer aan dat geslote sittings (geslote vir die publiek en media) nodig is om die veiligheid van sleutelgetuies te beskerm wat 'n kriminele kartel sal impliseer, asook om sensitiewe ondersoektegnieke te beskerm. Daily Maverick en News24 het 'n regsgeding teen die Madlanga-kommissie van ondersoek se aansoek ingestel om 'n week van sy verhore "in camera" te hou. Die mediahuise staan hierteen, met verwysing na die grondwetlike beginsel van oop geregtigheid en voer aan dat 'n kompromis moet toelaat dat besluite oor sluiting op 'n geval-tot-geval-basis geneem word.

### Voortsetting van die kommissie
Die Madlanga-kommissie se fokus het gesentreer op WhatsApp-gesprekke wat korrupsie tussen die vermeende dwelmkartellid Vusimuzi “Cat” Matlala en senior regerings- en polisiebeamptes beweer het. Getuienis van "Getuie X" het 'n voordelige verhouding tussen Matlala en die KwaZulu-Natalse Valke-hoof, generaal-majoor Lesetja Senona, onthul, wat beweer het dat Senona vertroulike polisie-inligting met Matlala gedeel het en hom bespreek het om 'n eiendomstransaksie vir sy seun te fasiliteer. Die gesprekke het verder Matlala se invloed getoon, aangesien hy die adjunk-polisiehoof van die Ekurhuleni Metropolitaanse Polisiedepartement (EMPD), Julius Mkhwanazi, gevra het om te "help" en "in te gryp" in 'n spoedarrestasie vir Matlala se bestuurder, wat Mkhwanazi na bewering gedoen het.

### Jothan Msibi
In Oktober 2025 het 'n getuie ("Getuie B") getuig dat Jothan Msibi geïdentifiseer is as die "president" van 'n kriminele netwerk genaamd "Die Firma", onder wie se sambreel die "Groot Vyf-kartel" opereer. Msibi is beskryf as "gevaarlik" en "meedoënloos" in verband met moorde. Die getuienis het verklaar dat Mswazi blykbaar president was, en die res is van die bestuurders wat die Groot Vyf gevorm het. Daar word beweer dat die kartel betrokke was by afpersing, moord, tenderbedrog, beskermingshandel en infiltrasie van die regstelsel.

Ondersoekers wat voor die kommissie getuig het, het Msibi gekoppel aan die moord op ingenieur Armand Swart. 'n Getuie ("Getuie A") voor die kommissie het gesê dat koeverte met omkoopgeld in die saak aangebied is: "Daar was drie koeverte wat rondgesweef het ... een sal vir die ondersoekbeamptes wees, een sal vir die landdros wees en die laaste een sal vir die aanklaer wees."  Die medestigter van SANTACO, Mandla Gcaba, het gesê dat Msibi oor die jare hard gewerk het om stabiliteit en vrede in die taxibedryf te bring en gewerk het om dit in 'n lewensvatbare besigheid te omskep deur die stigting van die vereniging. Gcaba het bygevoeg dat die posisie van voorsitter van die vrouelessenaar in die taxivereniging nie sou bestaan sonder die druk wat Msibi uitgeoefen het om dit te laat gebeur nie.

### Jaco Hanekom
Jaco Hanekom (vermoor op 17 Maart 2023) was 'n Suid-Afrikaanse fluitjieblaser en polisie-informant wie se moord die onderwerp van nasionale aandag geword het na getuienis voor die Madlanga-kommissie in November 2025. Sy dood is in kommissie-bewyse gekoppel aan bewerings van korrupsie, onwettige bedrywighede en intimidasie waarby lede van die Ekurhuleni Metropolitaanse Polisiedepartement (EMPD) betrokke was.

Hy is in Maart 2023 vermoor nadat hy 'n onwettige EMPD-koperklopjag in Meyerton aanskou het, wat buite sy operasionele gebied was. In 2022 het Hanekom CCTV-beeldmateriaal verkry wat na bewering EMPD-beamptes wys wat 'n ongemagtigde operasie by 'n werkswinkel buite die munisipaliteit se wettige polisiëringsgebied uitvoer. Die beeldmateriaal het glo die beslaglegging van koperkabel onder die dekmantel van 'n polisie-operasie uitgebeeld. Rovo Spies het by die kommissie getuig dat die operasie wat in die beeldmateriaal getoon word, nie in amptelike EMPD-dokumentasie opgeneem is nie en 'n wettige basis ontbreek het, en dit as krimineel eerder as 'n wettige wetstoepassingsaksie beskryf. Hy het ook aangedui dat die waarnemende adjunk-EMPD-hoof, Julius Mkhwanazi, ook op die toneel was. Hanekom is 'n paar dae nadat die beamptes wat van die diefstal van die koper in Meyerton beskuldig is, borgtog gekry het, vermoor is.

### Sluipmoord van Getuie D
Op 5 Desember 2025 is Marius van der Merwe, die eienaar van 'n privaat sekuriteitsmaatskappy en deur die kommissie bekend as "Getuie D", buite sy huis in Brakpan geskiet. Van der Merwe was saam met sy vrou en kinders toe twee mans, wat na bewering 'n Nissan NP200-bakkie bestuur het, die man genader en hom met ‘n AK-47 geskiet het.

Van der Merwe het voor die kommissie getuig oor Julius Mkhwanazi en  Vusimuzi Matlala se betrokkenheid by die toesmeerdery, marteling en moord van 'n roofverdagte in 2022. Die verdagte het blykbaar 'n plastieksak oor sy kop gehad om hom te versmoor totdat hy die rooftog erken het. Toe die verdagte sterf, het Van der Merwe getuig dat Mkhwanazi hom opdrag gegee het om die liggaam te ontslae te raak en toe die liggaam later in 'n reservoir in Nigel gevind is, het polisie-informant Jaco Hanekom aan die getuie gesê dat Mkhwanazi die situasie sou toesmeer. Glynnis Breytenbach van die Demokratiese Alliansie het 'n verklaring met 'n soortgelyke boodskap uitgereik. Minister van Justisie, Mmamoloko Kubayi, het die regering se getuiebeskermingsprogram en die sekuriteit wat aan die kommissie se getuies verskaf word, verdedig en die blaam op die Suid-Afrikaanse media geplaas vir die ontdekking van Getuie D se identiteit.

Nadat Van der Merwe vermoor is, het mediabronne begin twyfel plaas oor die voortsetting van die kommissie en gespekuleer oor die veiligheid van ander kommissiegetuies en ander fluitjieblasers.

## Arrestasies 
Op 24 Maart 2026 is 12 senior polisiebeamptes in hegtenis geneem in verband met die polisietender van R360 miljoen wat aan Cat Matlala se Medicare 24 toegeken is.   Die beamptes het sedertdien in die Pretoria landdroshof verskyn.

## Sien ook
*Zondo-kommissie

## Verwysings