Seekoei

Die **seekoei** (*Hippopotamus amphibius*) is 'n groot, oorwegend plantetende Afrika-soogdier, een van slegs twee bestaande spesies in die familie *Hippopotamidae* (vanaf Grieks: ἱπποπόταμος *hippopotamos*, waar *hippos* "perd" en *potamos* "rivier" beteken). Die naam "seekoei" was reeds by die Nederlandse volksplanting in Suid-Afrika deel van die Koloniaal-Nederlandse taalskat, soos opgeneem in die *Daghregister* van Jan van Riebeeck (as *zeekoe* op 26 Oktober 1652) en die Duitse snydokter Johann Schreyer se reisverhaal, *Neue Ost-Indianische Reisz-Beschreibung* (1681). Die ander spesie is die dwergseekoei.

Die seekoei is halfwaterliewend en woon in groepe van vyf tot veertig diere in riviere en mere in Afrika suid van die Sahara. Bedags verkoel hy homself deur in die water of modder te bly. Voortplanting en geboorte gebeur ook hier; met territoriale bulle wat waghou oor hulle stukkie water. Die diere verskyn teen skemer aan wal om gras te vreet. Hoewel groepsverband en -gebied in die water geld, wei seekoeie alleen op land, sonder beskerming van grondgebied.

Alhoewel hulle op varke en ander gelyktonige hoefdiere lyk, is hul naaste bestaande familie die setaseë (walvisagtiges, soos tornyne, bruinvisse, walvisse, ensovoorts). Die gedeelde voorvader van die walvisse en seekoeie het ongeveer sestig miljoen jaar gelede van die ander gelyktonige hoefdiere afgeskei. Die vroegste bekende seeikoeifossiele, van die genus *Kenyapotamus* in Afrika, dateer terug na ongeveer 16 miljoen jaar gelede.

Die seekoei is herkenbaar aan sy vaatjievormige borskas, enorme bek en tande, haarlose liggaam, stompiebene en geweldige grootte. Dit is ongeveer dieselfde grootte as die witrenoster; slegs olifante is deurgaans swaarder. Ten spyte van die bonkige vorm en kort bene kan 'n seekoei maklik vir 'n mens weghardloop (of stormloop). Teen kort afstande is 'n snelheid van 48 km per uur aangeteken, veel vinniger as 'n olimpiese naelloper. Die seekoei word beskou as Afrika se gevaarlikste soogdier en is van die wêreld se aggressiefste diere. Daar is nog 'n geskatte 125&nbsp;000 tot 150&nbsp;000 seekoeie regdeur Afrika (suid van die Sahara) oor, met die grootste bevolkings in Zambië (40&nbsp;000) en Tanzanië (20&nbsp;000–30&nbsp;000).
* *H. a. amphibius* – (die benoemde subspesie) wat voorkom of voorgekom het vanaf Egipte, waar hulle tans uitgesterf is, af met die Nylrivier langs tot by Tanzanië en Mosambiek.
* *H. a. kiboko* – wat voorkom in die Horing van Afrika, in Kenia en Somalië. *Kiboko* is die Swahili-woord vir seekoei. Hulle het breër neusvleuels en 'n holler gebied tussen die oogkaste.
* *H. a. capensis* – wat voorkom vanaf Zambië tot by Suid-Afrika. Hulle het die platste skedel van die spesie.
* *H. a. tschadensis* – wat dwarsdeur Wes-Afrika tot by, soos die naam suggereer, Tsjad voorkom. Hulle het 'n gering korter en wyer gesig, met prominente oogkaste.
* *H. a. constrictus* – wat voorkom in Angola, die suidelike gedeelte van die Demokratiese Republiek van die Kongo en Namibië. Hulle is vernoem na die dieper vernouing reg voor die oogkas.

Hierdie voorgestelde subspesiebenaming is nog nooit wyd gebruik nie of bekragtig deur bioloë wat op grondvlak daarmee werk nie; die morfologiese verskille soos beskryf is só klein dat dit die resultaat kan wees van eenvoudige verskille in onverteenwoordigende monsters.

### Klassifikasie 
duimnael|Die skedel van 'n seekoei. Let op die groot slagtande wat gebruik word om te veg
Seekoeie word tesame met ander gelyktonige hoefdiere geklassifiseer tot die orde *Artiodactyla*. Ander lede van hierdie orde sluit kamele, beeste, takbokke en varke in, alhoewel die seekoeie nie naby verwant is aan die ander spesies nie. (Die ou Grieke het die seekoei as verwant aan die perd beskou.) Tot en met 1985 het natuurkenners die seekoei geskakel met die vark, omdat hulle soortgelyke kiestandpatrone het. Nuwe getuienis, aanvanklik eers vanaf bloedproteïene en toe vanaf die gebied van molekulêre filogenie (die bestudering van molekules om 'n dier se evolusionele verwantskappe te identifiseer) en die fossielgeskiedenis toon aan dat die seekoei se naaste bestaande verwantskap met die setaseë (walvisagtiges) is. Seekoeie het meer in gemeen met die walvis as met ander gelyktonige hoefdiere soos die vark, omdat die gesamentlike voorvader van die seekoei en die walvis afgeskei het van die herkouers en die ander gelyktonige hoefdiere. Alhoewel die twee dus mekaar se naaste bestaande naasverwante is, het hul stamlyne van mekaar afgeskei kort nadat hulle gesamentlike voorvader van die res van die gelyktonige hoefdiere afgeskei het.

### Evolusie 
duimnael|links|*Anthracotherium magnus* en *Elomeryx armatus*, twee "steenkoolgediertes" (na aanleiding van die steenkoollaag waarin fossieloorblyfsels gevind is) van die Oligoseen-era het reeds ooreenkomste met die hedendaagse seekoei gehad
Die mees onlangse teorie aangaande die oorsprong van die seekoeifamilie postuleer dat seekoeie en walvisse 'n gemeenskaplike halfwaterliewende voorsaat gehad het wat ongeveer 60 miljoen jaar gelede afgeskei het van die ander gelyktonige hoefdiere. Een vertakking sou ontwikkel in setaseë en het waarskynlik ongeveer 52 miljoen jaar gelede begin met die eerste oerwalvis, die *Pakicetus*, asook ander vroeë walvisvoorsate, bekend as die "Archaeoceti", wat op sy beurt uiteindelik sodanig by water aangepas het dat die setaseë feitlik volledig-waterliewend geword het. Die seekoeigroep is dus diep binne-in die familie *Anthracotheriidae* ingebed. Die oudsbekende seekoeiagtige dier is die genus *Kenyapotamus* wat 16 tot 8 miljoen jaar gelede in Afrika voorgekom het. Dié seekoei het waarskynlik in Afrika ontspring en alhoewel die spesie op een tydstip verspreid oor Asië en Europa voorgekom het, is daar nog nooit enige seekoeioorblyfsels in die Amerikas ontdek nie. ('n Hele paar steenkoolgedierte-genera het wel na Noord-Amerika geëmigreer tydens die vroeë Oligoseen-epog.) 'n Voorsaat van die hedendaagse seekoei, die *Archaeopotamus*, het ongeveer 7,5 tot 1,8 miljoen jaar gelede in Afrika en die Midde-Ooste voorgekom.

Alhoewel die fossielrekord van die seekoei nog nie duidelik is nie, het die twee hedendaagse genera *Hippopotamus* en *Choeropsis* (Grieks: "varkagtig") (soms bekend as *Hexaprotodon*) (Grieks: "ses voortande") dalk so lank gelede as 8 miljoen jaar gelede uiteengeloop. Fossielgetuienis bewys dat vele van die Malgassiese seekoeie gejag is deur die mens en dat dit waarskynlik 'n rol gespeel het in hul uiteindelike uitsterwing. In 1976 het inwoners van 'n dorpie in Madagaskar 'n lewende dier beskryf wat 'n Malgassiese seekoei kon wees; geïsoleerde diere van die spesies oorleef dus dalk nog in afgeleë plekke op die eiland.

Twee ander spesies seekoei, die "Europese seekoei" (*H. antiquus*) en die *Hippopotamus gorgops*, het dwarsdeur kontinentale Europa en die Britse Eilande voorgekom. Altwee spesies het voor die laaste Ystydperk uitgesterf. Voorsate van die Europese seekoei het op talle eilande van die Mediterreense See beland tydens die Pleistoseen-epog en insulêre dwerggroei ondergaan.

Dié dwergseekoeie was te vind op Kreta ("Hippopotamus creutzburgi"), Siprus, (*H. minor*), Malta (*H. melitensis*) en Sisilië (*H. pentlandi*). Die dwergseekoei van Siprus het die langste oorleef, tot die einde van die Pleistoseen- of vroeë Holoseen-epog. Die argeologiese bevindings van die opgrawings by "Aetokremnos" op Kreta veroorsaak steeds volgehoue debat of die spesie die mens raakgeloop het en of die mens tot hul uitsterwing bygedra het. Seekoeibulle hou aan met groei dwarsdeur hul lewens, terwyl koeie hul maksimum massa teen ouderdom 25 bereik.

Die lengte van seekoeie is gemiddeld 3,5 meter en hulle het 'n skouerhoogte van 1,5 meter. Die reikwydte van seekoeigroottes oorvleuel met dié van die witrenoster en aangesien verskillende metingstelsels gebruik word, is dit nie duidelik watter een van die twee die naasgrootste landdier (ná die olifant) is nie. Ten spyte van hul grootte kan seekoeie vir 'n paar honderd meter lank snelhede van tussen 30&nbsp;km/uur tot 50&nbsp;km/uur bereik. Die oudste bekende seekoei, Tanga, het in München, Duitsland gewoon. Sy is in 1995 op die ouderdom van 61 jaar dood.

duimnael|'n Skets van 'n seekoeiskelet
Die oë, ore en neusgate van die seekoei is hoog geplaas op die dak van die skedel. Dit laat toe dat hulle feitlik ten volle onder die water en modder van die tropiese riviere kan bly ten einde koel te bly en sonbrand te voorkom. Die struktuur van hul skelet is 'n aanpassing by hul rivieroewerleefstyl. Hulle algemene anatomiese struktuur is graviportaal (met kort, massiewe ledemate), om die diere se enorme massa te kan dra. Seekoeie het klein pote in vergelyking met ander groot landdiere, omdat die water hul gewig help verlig. Soos talle ander waterlewende diere het seekoeie min liggaamsbeharing.

## Verspreiding 
Voor die laaste Ystydperk was *Hippopotamus amphibius* wydverspreid in Noord-Afrika en Europa. Die seekoei kan wel in kouer weersomstandighede lewe, mits die water nie in die winter vries nie. Die spesie het algemeen voorgekom in die Nylgebied van Egipte tot in die periode van opgetekende geskiedenis, maar is sedertdien uitgeroei. Plinius die ouere skryf dat in sy era die beste plek in Egipte om seekoeie te vang in die Saïs was;

## Gedrag 
links|duimnael|'n Oopgerekte bek dui aan dat 'n seekoei bedreig voel
Die seekoei spandeer die grootste gedeelte van die dag in die water of modder, saam met ander lede van die trop. Die water hou die seekoei se liggaamstemperatuur koel en keer dat die vel uitdroog. Behalwe vir vreet, vind die meeste van die seekoei se lewe – voortplanting, geboorte, gevegte met ander seekoeie – in die water plaas.

Die seekoei verlaat die water teen skemer en beweeg dan landwaarts, soms tot sover as 8 kilometer van die waterblyplek af, om gras te vreet. Gras is die grootste bron van voedsel en die seekoei vreet tot 68 kilogram gras, vir vier tot vyf ure 'n nag. Alhoewel die seekoei ook ander plante sal vreet, is die dieet in die natuur hoofsaaklik gras, met 'n baie klein inname van waterliewende plante. Die anatomie van die seekoeimaag is nie geskik vir die inname van vleis nie en die vreet daarvan is dus waarskynlik die gevolg van afwykende gedrag of voedingstres. Weens hul grootte en die gewoonte om dieselfde paadjie te loop op pad na hul vreetplek, het seekoeie 'n beduidende impak op die grond waaroor hulle loop, deur die grond skoon te vreet en die grond af te druk. Oor lang periodes kan die seekoei selfs die loop van waterkanale verander.

regs|duimnael|'n Seekoei onderwater by die San Diego-dieretuin. Volwasse seekoeie moet ongeveer elke drie tot ses minute asemskep bo die wateroppervlak
Volwasse seekoeie kan nie swem nie en dryf gewoonlik ook nie. As hulle in diep water is, beweeg hulle vorentoe deur middel van spronge van die bodem af. Hulle beweeg teen tot 8&nbsp;km/uur in die water. Jonger seekoeie kan wel dryf en nog swem – hulle beweeg vorentoe deur met hul agterpote te skop. Volwasse seekoeie moet elke vier tot ses minute asemskep bo die wateroppervlak, in teenstelling met die jongeres wat dit elke twee tot drie minute moet doen. Alhoewel seekoeie daarvan hou om ná aan mekaar in die water te lê, skyn dit nie of hulle werklike sosiale verwantskappe met mekaar vorm nie, behalwe in die geval van die koei en haar dogters. Hulle word nie as sosiale diere gereken nie en dit bly onbekend hoekom hulle ná aan mekaar vertoef in die water.

### Voortplanting 
Koeie bereik seksuele volwassenheid teen die ouderdom van vyf of ses jaar en het 'n dragtydperk van agt maande. In 'n studie van hul endokriene stelsel is dit ontdek dat hul puberteit egter so vroeg as op drie- tot vierjarige ouderdom kan geskied. Bulle raak seksueel volwasse teen sewe-en-'n-half jaar oud.

In 'n Ugandese ondersoek na die voortplantingsgedrag van die seekoei is bevind dat die meeste dekking plaasvind teen die einde van die reënseisoen in die somer met gevolglik die meeste kalwings aan die begin van die reënseisoen in laatwinter. Dié bevinding pas in met die ovulasiesiklus van die koeie, aangesien die bulle, soos in die geval van die meeste groter soogdiere, dwarsdeur die jaar seksueel aktief kan wees. Soortgelyke studies in Zambië en Suid-Afrika dui aan dat geboortes meestal aan die begin van die reënseisoen plaasvind. Seekoeie urineer ook agteruit vir waarskynlik dieselfde rede.

Selfs by grondgebiedsgevegte lei dit selde tot die dood van 'n opponent. Twee bulle staak gewoonlik hul kragmeting sodra dit duidelik raak dat die een sterker as die ander is. Bulle sal slegs probeer om kalwers dood te maak in die geval van oorbevolking of die vermindering van habitat en soms sal koeie bulle doodmaak ten einde hul kalwers te beskerm. Dié soort gedrag is egter skaars onder gewone omstandighede.

Dit is ook bekend dat seekoeie uiters aggressief teenoor die mens is en daar word dikwels gemeld dat die seekoei die dodelikste dier in Afrika is. Die "Smithsonian Magazine" meld egter dat alhoewel die diere uiters gevaarlik is, daar nie betroubare statistiek hieroor bestaan nie. In teenstelling met die algemene opvatting is hulle baie vinnig, en draf teen hoë spoed oor kort afstande, ongeag hul grootte en gewig. Menige Afrika-reisiger, wat na 'n lang reis te voet op 'n wildpaadjie gaan dut het uit vrees vir slange en insekte, is daar deur 'n seekoei op sy nagtelike soektog na kos vertrap.

## Seekoeie en mense 
[duimnael|'n Egiptiese beeldhouwerk uit die agtiende tot negentiende dinastie, ongeveer 1&nbsp;500–1&nbsp;300 v.C., toe seekoeie nog volop langs die [Nylrivier voorgekom het]]
Die vroegste getuienis van menslike omgang met seekoeie dateer vier- tot vyfduisend jaar gelede op rotsgraverings en -tekeninge in die berge van Sentraal-Sahara. Een naby Djanet in die Tassili n'Ajjer-gebergtes toon die jag op seekoeie aan. Die seekoei was ook welbekend aan die ou Egiptenare, wat die seekoei erken het as 'n gevaarlike inwoner van die Nylrivier.

Die Griekse geskiedkundige Herodotos beskryf die seekoei in sy *Die geskiedkundighede* (omstreeks 440 v.C. geskryf) en die Romeinse geskiedkundige Plinius die ouere het oor die seekoei geskryf in sy ensiklopedie *Die natuurlike geskiedenis* (omstreeks 77 n.C. gepubliseer).

### Seekoeie in dieretuine 
duimnael|links|Obaysch, die seekoei, in die Londense dieretuin in 1852
Seekoeie is al lankal gewilde diere in dieretuine. Die eerste dieretuinseekoei in moderne tye was genaamd Obaysch. Hy het op 25 Mei 1850 by die Londense dieretuin aangekom en het tot 10&nbsp;000 besoekers per dag gehad. Hy was ook die inspirasie vir 'n gewilde liedjie, die Seekoeipolka. Sedertdien het seekoeie gewilde dieretuindiere gebly. Hulle teel redelik goed aan in aanhouding. Die kalwingsyfers is laer as in die natuur, maar dit word toegeskryf aan dieretuine se besluit om minder seekoeie te teel, omdat seekoeie so groot is en duur is om te onderhou. Navorsers kon in 1987 vir die eerste keer 'n onderwaterkalwing (soortgelyk aan hoe dit in die natuur gebeur) opneem by hierdie dieretuin. Die seekoei-uitstalling daar het so gewild geword dat die seekoeie nou die embleem geword het vir die Toledo-dieretuin.

### Kulturele uitbeeldings 
duimnael|Die voorblad van die bladmusiek van die "Seekoei-polka" vroeg in die 1850's
'n Rooi seekoei het die antieke Egiptiese god Set verteenwoordig, en die dy van die seekoei was die "falliese been van Set", 'n simbool van viriliteit. Set se metgesel, Taweret, is ook uitgebeeld as half-seekoei. Die seekoei word uitgebreid beskryf in Job 40: 10–19, in die Ou Testament, wat waarskynlik verwys na 'n beskrywing uit ongeveer 1&nbsp;400 v.C.:

 Kyk die seekoei: Ek het hom gemaak toe Ek jou gemaak het, hy vreet gras soos 'n bees. Daar is krag in sy liggaam, die spiere in sy lyf is sterk. Sy stert is so reguit soos 'n seder. Sy boudspiere is inmekaar gevleg. Die bene in sy lyf is soos bronspype, soos stukke yster...Die berge lewer vir hom die water en al die wilde diere speel daar. Hy lê tussen waterplante, hy skuil tussen die riete in die moeras. Die skadu van die waterplante is sy skuiling, rondom hom is rivierpopuliere. As die rivier sterk word, skrik dit hom nie af nie, hy bly rustig al styg die Jordaan hoe hoog. Wie kan hom van voor af pak, wie kan 'n vangtou aan sy neus sit? Die seekoei was bekend aan die Grieke en Romeine as die "Gedierte van die Nyl".

Seekoeie was sedert die dae toe Obaysch die Seekoeipolka geïnspireer het, nog altyd gewilde diere in die Westerse kultuur, waarskynlik vir hulle plomp voorkoms wat vir talle snaaks is. of die verhaal van Owen en Mzee, 'n seekoei en skilpad wat innige vriende geword het, het mense vermaak en hul het seekoeiboeke, -handelsware en talle opgestopte speelgoed gekoop. Seekoeie is ook gewilde strokiesprentkarakters, soos in die Disney-fliek *Fantasia* waar 'n ballerinaseekoei op maat van die musiek uit die opera *La Gioconda* dans.

## Sien ook 
* Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens alfabet
* Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens wetenskaplike name
* Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes

## Fotogalery 

Lêer:Hippopotamus - 04.jpg|'n Volgroeide seekoei in 'n dieretuin vertoon
Lêer:Seekoei.jpg|'n Grys reier en twee seekoeie
Lêer:Pygmy Hippopotamus (Hexaprotodon liberiensis) (cropped).jpg|Pigmee-seekoei
Lêer:Hippopotamus amphibius (juvenile).jpg|'n Jongeling
Lêer:Ippopotami Lake Manyara Park.jpg|In Lake Manyara
Lêer:ET Amhara asv2018-02 img068 Lake Tana at Bahir Dar.jpg|In Lake Tana
Lêer:Hippopotamus amphibius.JPG|Seekoei in die Krugerwildtuin
Lêer:Prazsky hroch.jpg|Ooi en kalfie in die Praagse dieretuin
Lêer:Hippopotamus.jpg|In 'n dieretuin in Rome
Lêer:Hipopotamos.jpg|In Lissabonse dieretuin
Lêer:Hroch obojzivelny.jpg|In die Ostrava dieretuin
Lêer:Tanzanie Ngorongoro Hippopotame.jpg|Seekoeie wei in Ngorongoro, Tanzanië
Lêer:Hippo closeup.jpg|'n Bul in Philadelphia Dieretuin
Lêer:Begemot-in-Botswana.jpg|'n Seekoei wys sy tande in Botswana
Lêer:Hippo pod edit.jpg|'n Familie seekoeie in Luangwa-vallei, Zambië

## Verwysings 
:''Hierdie artikel, of gedeeltes daarvan, is 'n vertaling van die Engelse Wikipedia-artikel "Hippopotamus".''

## Eksterne skakels 
*  Seekoeie: 'n Wildernisopsomming van die Afrika-natuurlewe-stigting
*  Atamatoe in Ishangoe  'n Webjoernaal oor die laaste groepie seekoeie in die Virunga-wildtuin, in die Demokratiese Republiek van die Kongo.