Bartho Smit

**Bartholomeus Jacobus "Bartho" Smit** (1924–1986) was 'n Afrikaanse skrywer, digter, dramaturg, regisseur en een van die sogenaamde Sestigers. Hy is oor sy lewe met 'n Hertzogprys, Perskorprys en 'n *Encyclopaedia Britannica Award* bekroon.

Hy het ook onder die skuilnaam **Herman Smal** geskryf.

## Lewe en werk 
### Vroeë lewe en herkoms 
Bartholomeus Jacobus Smit is op 15 Julie 1924 op Klerkskraal langs die Mooirivier in die distrik Potchefstroom gebore as seun van ’n polisiesersant. Sy ouers is Hermanus Johannes Smit en Gerta Jacoba Christina Smal. Hy is die middelste van drie kinders en het ’n ouer suster Stienie en ’n jonger broer Pieter (Petrus Johannes). As gevolg van die vader se werk verhuis hulle baie. Van Klerkskraal trek hulle Delareyville toe en daarvandaan na Kliprivier, dan Heidelberg en eindelik Standerton in die Oos-Transvaalse Hoëveld, waar hy sy hoërskooljare deurbring en matrikuleer. In standerd ses doen hy rumatiekkoors op, wat veroorsaak dat hy feitlik ’n hele jaar nie kan skoolgaan nie. As jong seun is sy begeerte om ’n beroepsbokser te word en hy is ook ’n kranige atleet wat die junior Suid-Afrikaanse kampioen is in paalspring en werpskyf.

Sy eerste kortverhale en gedigte word reeds op skool in tydskrifte gepubliseer, terwyl hy reeds in standerd agt ook sy eie toneelvereniging stig, wat sy eie verwerking van ’n roman van J.H.H. de Waal opvoer. Op skool begin hy ook met beeldhouwerk en maak ’n beeld van Langenhoven, maar by finale afronding breek ’n stukkie van Langenhoven se snor af, waarna hy die beeld stukkend kap en nie weer beeldhouwerk doen nie.

### Opleiding en begin van loopbaan 
Vanaf 1944 studeer hy aan die Universiteit van Pretoria

Hy is op 31 Desember 1986 in sy huis in Melville weens longkanker oorlede en sy vrou Kita is in 1994 aan hartversaking oorlede.

## Skryfwerk 
### Poësie 
Reeds op skool word ’n prosaskets van hom in *Naweek* geplaas (*Outa Lukas, die natuurkind* op 27 Maart 1941) en van sy gedigte word ook gepubliseer, terwyl hy in standerd agt sy eie toneelvereniging stig. In die veertigerjare publiseer hy verhale en gedigte in *Die Ruiter*, *Die Brandwag* en *Die Huisgenoot*.

As digter word van sy gedigte in 1946 deur D.J. Opperman en Fred le Roux in die aanmoedigingsbundel *Stiebeuel* opgeneem.

Hierna debuteer hy in 1949 met die digbundel *Mure*, wat verse bevat wat grootliks in sy hoërskool- en studentedae geskryf is. Die gedigte staan nog sterk onder die invloed van die Dertigers en skiet veral tekort in die woordkeuse en ooraanbod van woorde soos “stort”, “bleek”, “teer” en “helder”, wat die inhoud verduister eerder as belig. Die hoofmotief van hierdie bundel is die pyn van eensaamheid, waaruit die vrou en die gemeenskap met haar slegs tydelike, maar belangrike, ontsnapping bied. Die mure, soos in die titel, simboliseer die afskeiding en eensaamheid van die mens. Bevryding kom slegs na die dood wanneer die mens God leer ken en een word met alle dinge in die ewigheid. Die bundel bestaan uit ’n voorspel en vier afdelings waarin die “mure”-tema in afdelings een en vier oorheers.

Hoewel hy nie hierna weer ’n digbundel publiseer nie, skryf hy steeds gedigte waarvan sommige in *Standpunte*, *Sestiger* en *Kol* gepubliseer is.

Van sy gedigte word ook in versamelbundels opgeneem, insluitende *Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte*, *Junior verseboek* en *Uit ons digkuns*.

### Drama 
Bartho Smit was by uitstek die dramaturg wat vernuwing gebring het in die Afrikaanse drama. Hy poog om die moontlikhede van die verhoog optimaal te benut en om die boodskap so aan te bied dat dit op geen ander wyse en ander kunsvorm so effektief sou gewees het nie. Sy dramas spreek ook deurentyd aktuele vraagstukke aan en hy het nie geskroom om omstrede temas aan te roer nie. Sy dramas is derhalwe gereeld getref deur ’n verbod van een of ander aard.

*Don Juan onder die Boere* is in 1959 gekies deur die Nasionale Toneelorganisasie (NTO) vir die opening van die Bloemfonteinse Stadskouburg, maar is vanweë die verset van die stadsvaders afgestel. Geen redes is verskaf nie, maar die verbod was vermoedelik vanweë die “ontmanningstoneel”. Die studente van die Universiteit van Pretoria, onder leiding van Chris Barnard, doen egter daarna in 1960 ’n opvoering van die stuk, waarmee hulle ook deur die platteland toer.

In 1959 lê Smit *Die verminktes* aan die Nasionale Toneelorganisasie voor en hulle besluit om dit op te voer, maar kry ’n paar maande later koue voete. Wanneer die Royal Court Theatre die Engelse vertaling *The maimed*”in 1960 in Londen opvoer, wen dit die Britannica Award vir beste buitelandse stuk.

In 1961 word Smit gevra om die manuskrip van *Putsonderwater* voor te lê vir die opening van die nuwe Johannesburgse Stadskouburg, maar die teks word afgekeur weens die feit dat die Kleurling Asgat die vader van Maria se kind is. *Putsonderwater* se wêreldpremière is dan op 1 Mei 1968 in die Volksteater Vertikaal in Gent, België, waar dit in Vlaams opgevoer word. Die teatergangers van hierdie teater word in ’n vraelys gevra watter drama wat daar opgevoer is in die afgelope vier jaar die grootste indruk gemaak het en *Putsonderwater* verower hierdie eer. KRUIK-toneel het in 1970 beplan om *Putsonderwater* op te voer maar die opvoering word deur die Administrateur afgelas en *Moeder Hanna* is in die plek daarvan opgevoer.

*Christine* is in opdrag van KRUIK vir die opening in 1971 van die Nico Malan-teater in Kaapstad geskryf en die stel was klaar gefinaliseer, maar die opvoering word deur die Administrateur verbied. In 1973 voer TRUK die stuk op, maar ná die openingsaand gelas die Administrateur van Transvaal dat die stuk van die woorde “God” en “hoer” gesuiwer moet word, dat die karakter Magda ’n nagrok oor haar broekie en bra moet dra (wat sy toe wel doen, maar ’n deurskynende een) en Paul Harmse ’n sportbroek oor sy onderbroek.

Op 9 April 1975 is Smit se *Bacchus in die Boland*, ’n Oude Libertas-opdragstuk wat KRUIK sou opvoer as bydrae tot die Kaapstadse fees, twee dae voor die openingsaand afgestel, kwansuis omdat die stuk moontlik Kleurlinggemoedere sou gaande maak. *Die Beeld* van 12 April 1975 skryf hieroor: “Aan Bartho Smit, alle meegevoel. Toe dit by ‘Bacchus in die Boland’ kom, was die Kaapse kruik leeg. ’n Regte Putsonderwater”. Dit het die bruin teatergroep van Eersterus, buite Pretoria, geneem om die stuk in Julie 1977 in die Markteater in Johannesburg die eerste keer op die planke te laat verskyn.

*Moeder Hanna* is sy eerste gepubliseerde drama en is reeds in Europa voltooi, in Desember 1955 in *Standpunte* gepubliseer, in 1956 in Johannesburg deur JAATS opgevoer en later in 1959 ook met groot sukses deur die Nasionale Toneelorganisasie, laasgenoemde met Bartho self as regisseur. Die drama ontstaan oorspronklik onder invloed van Guy de Maupassant se verhaal *Mère Sauvage* (wat as *Ou Moeder Woestaard* deur Gerrit Dekker in Afrikaans vertaal is), waarna Smit sewe variante in Europa skryf voor die finale teks van 1955. Hoewel die Anglo-Boereoorlog die agtergrond van die drama vorm, is die persoonlikheid van die hoofkarakter en haar onversetlikheid en weiering om ’n ander perspektief op sake te verkry die hooftema. Dit is vir haar absoluut noodsaaklik dat die mens ten alle koste getrou moet bly aan die self en die groter ideaal. Teenoor haar staan Oupa, vir wie die voortgang van die geslag en die naam Bart Harmse van die allergrootste belang is, ’n simpatieker figuur wat sy skoondogter se sienswyse alleen tot ’n bepaalde punt kan steun. Wanneer haar laaste oorlewende seun, Ouboeta, naby die einde van die Anglo-Boereoorlog moedeloos terugkeer huis toe, stuur Moeder Hanna hom uit om weer te gaan veg (en sterf) omdat sy broers reeds gesneuwel het. Sy doen dieselfde met haar man, wanneer hy die tyding van Ouboeta se dood en die vredesluiting bring. Met sy sterfte gaan die familienaam ook tot niet, ’n simbool van die totale uitwissing van die familie en waarvoor hulle gestaan het. Die vernuwing wat Smit hier in vergelyking met die ouer Afrikaanse dramaliteratuur bring, kom met die gebruik van die terugflits in die tweede bedryf as Moeder Hanna weer die besoek van Ouboeta herbeleef, waar die reeds oorlede Ouboeta dan fisies op die toneel verskyn. Dramaties verteenwoordig hierdie toneel haar emosionele ineenstorting, wat sielkundig as herbelewing in haar bewussyn geregverdig word deurdat sy reeds in hierdie stadium ’n vae besef van skuld openbaar. Die drama ondersoek veral die vraag wat na alle mislukte veldslae gevra kan word, naamlik of die oorblywendes die morele reg het om ’n saak gewonne te gee waarvoor ander reeds met hulle lewens betaal het. Bartho Smit skep hier ’n onvergeetlike vrouekarakter wat in haar tragiese integriteit een van die mees onvergeetlike van die Afrikaanse drama is. Voordat die drama in boekvorm gepubliseer word, verskyn dit in 1956 in sy geheel in *Standpunte* (’n rare onderskeiding vir ’n drama) en dit word ook verwerk tot ’n radiodrama en uitgesaai. Hierdie drama word gereeld aan skole en universiteite voorgeskryf. Mathys du Toit vertaal die drama in Engels en dit word uitgesaai oor die Engelse sender van die SAUK.

*Die verminktes* word aanvanklik in 1960 gepubliseer, maar Smit verwerk die drama in sy geheel vir ’n hersiene uitgawe in 1976. Senator Bart Harmse se grootmaakkind Frans Harmse kom terug na Suid-Afrika om hier ’n professoraat te aanvaar, nadat hy sewe jaar in Parys was en roem verwerf het as geleerde en skrywer van ’n boek oor die oorsprong van rasse. Frans is onbewus daarvan dat hy die senator se eie kind by ’n bruin vrou is en hy trou in die geheim met die senator se aangenome dogter Elize. Dit is iets wat die senator ten alle koste wou verhoed en hy het juis vir Frans oorsee gestuur sodat hy uit die oog kan wees en bly. Hierdie stuk lewer kommentaar op die problematiek van bloedvermenging binne apartheid Suid-Afrika en is tragies omdat almal ly en almal skuld het. Frans se ras werk verminkend in op die verhoudings tussen die karakters. Vir die senator is Frans goed genoeg as grootmaakkind, maar nie as man vir sy blonde stiefdogter nie. Frans se peetvader draai sy rug op hom en Frans besef ook dat die senator hom net laat leer het uit skuldgevoel. Elize voel versmoor wanneer Frans haar wil soen kort nadat sy uitvind hy is bruin. Moderne tegnieke vir sy tyd, soos stemme op ’n band, simultane tonele en terugflitse, vorm deel van die drama. Besonder sterk is die vierde bedryf, wanneer Frans in ’n terugflits terugkeer na sy sesde jaar toe Harmse hom by sy bruin moeder kom haal het, wat die moment verteenwoordig wat Frans uit sy moeder se huis uitgelei is en ’n nuwe wêreld as witmens vir hom oopgesluit word. Die hede wat die vierde bedryf aanbied, verteenwoordig daarteenoor dié moment wanneer Frans deur Harmse teruggelei word en die wêreld weer vir hom toegesluit word. Frans verwerp dan vol verbittering sy blanke familie en Elize pleeg selfmoord. *Die keiser* verower in 1978 die Perskorprys en word in 1983 deur Aart de Villiers en Don Lamprecht in Engels vertaal as *The naked emperor*. Dit word ook verskeie kere aan skole en universiteite voorgeskryf. *Die keiser* word in 2004 deur die Randse Afrikaanse Universiteit as ’n tweetalige “visuele skouspel” verwerk, van musiek voorsien en onder die titel *Die keiser / The emperor* opgevoer.

*Meisies van vervloë jare,*  ’n eenbedryf wat hy reeds vroeg in die vyftigerjare skryf, word opgeneem in die versamelbundel *Rooibruin blare en ander eenakters*, onder redaksie van A.J. Coetzee en later word dit ook opgeneem in Smit se eie *Losgoed*. ’n Groep ou vroutjies sit in die sitkamer van die ouetehuis en wag op die koms van ’n kleinseun. Hulle gesprek loop uit op ’n dans waarin hulle die verlede oproep aan die hand van die bekende liedjie “Dis te ver om te loop, dis te na om te ry; Hoe sal ek maak om die blom te kry”. In hierdie spel vind hulle kortstondig weer die blom, omdat die verlede deur die dans teenwoordig gemaak word. Daarna kom die nuus dat die jongman nie meer kan kom nie. Die ironie is egter dat hulle deur hulle teruggryp na die verlede byvoorbaat afgesonder is van die jongman en die hede en dat sy afwesigheid simbolies is van die skeiding tussen hulle wêrelde. Hulle is immers meisies van vervloë jare.

Bartho skryf ook ligter werk, hoewel al sy werk ’n diepsinnige onderbou het. Die satiriese komedie *Don Juan onder die Boere* vind plaas in 1890 in ’n plaashuis en toon hoe elke man, selfs Don Juan, ten slotte afgerig word om as eggenoot te dien. ’n Groep vroue sweer saam om ’n einde te maak aan Pierre de Villiers, die Don Juan-figuur, se losbolstreke. By ’n partytjie word hy voor die keuse gestel om óf verloof te raak, óf deur die gaste afgeransel (selfs ontman) te word. Beide opsies het ’n spreekwoordelike dood as gevolg. In hulle optrede is die vroue ’n geestige variant van die Griekse noodlotsfigure of skikgodinne, terwyl die voorstelling van die groep mans wat almal onder die pantoffelregering staan aansluit by die Middeleeuse klugte. Die Don Juan-figuur wat uitgebeeld word as die persoon wat gejag word in stede van jagter te wees, is ’n interessante variasie. Hy probeer allerhande vrugtelose en dikwels amusante maneuvers om uit sy dilemma te ontsnap, maar is elke keer onsuksesvol. So word die partytjie dan sy verlowingspartytjie. Die stuk eindig wanneer Pierre verloof is en boonop moet maak asof hy verheug is daaroor. Hierdie einde (en ook die speel van die Hartseerwals) lewer ook kommentaar op die aard van die komedie, wat veronderstel is om ’n sogenaamde gelukkige einde te hê.

Weens die teenstand wat sy werk kry besluit Smit om ná *Putsonderwater* ’n “gewone” stuk te skryf wat iemand sal opvoer en *Die man met die lyk om sy nek* (later met verwydering van ’n paar kragwoorde vir skoolgebruik heruitgegee onder die titel *Die man met die alibi*) is die resultaat. Paul Barnard is ’n joernalis wat sukkel om sy salaris met sy skryfwerk aan te vul en droom van die dag wat hy voltyds kan skryf. Sy vrou, Annette, erf R3000 van ’n skatryk oom en sy en twee vriende (Frans en Kathy) vier dit met ’n aand in die teater waar ’n stuk getitel *Die man met die lyk om sy nek* opgevoer word. Hoewel Annette gelukkig is met die erflating, is Paul teleurgesteld omdat die erflating veel groter kon gewees het en maklik R300 000 kon beloop het. Hy besluit om nie saam te gaan nie en eerder by die huis te bly en te skryf. Terwyl Annette weg is, kom Frans terug en Paul kom agter dat die erflating inderdaad R300 000 was en so kry die intrige momentum. Met die hulp van Frans en ’n ou skoolvriend, Bulhond, beraam hulle ’n plan om Annette goed die skrik op die lyf te jaag en haar sodoende te keer voordat sy die geld weggee, soos wat sy klaarblyklik beplan. Frans en Bulhond speel egter hulle eie speletjies in die situasie en voordat Paul hom kan kry, is hy kniediep in ’n penarie waaruit hy homself nie kan losruk nie en trek die strop al stywer om sy nek. Skynbaar realistiese figure, soos die polisiehoof, dokter en vriendin tree hier ook op as verteenwoordigers van magstrukture in die samelewing, wat Paul se fisiese en sielkundige vervolging selfs meer angswekkend maak. Indrukwekkend is die subtiele oorgang van werklikheid na droom, die karakterkontraste en die vinnige tempo waarin die gebeure ontwikkel. Hierdie komedie-riller is vol spanning, maar ook humor. Die stuk word vir die radio en televisie verwerk en in beide media uitgesaai en in 1969 deur Anthony Dawes in Engels vertaal as *The man with a corpse around his neck*.

*Bacchus in die Boland* is ’n komedie met skerpsinnige kommentaar op die Suid-Afrikaanse politieke bestel in die apartheidstyd. Die drama ondersoek magsverhoudings en die algemene menslike kondisie. Willem Adriaanse (met toespeling op Willem Adriaan van der Stel) regeer sy wynplaas Boland met ’n ystervuis en veral sy bruin arbeiders moet dit ontgeld. Dan verskyn Bacchus, god van wyn en van teater, op die plaas om inspeksie te doen. Bacchus en Willem spook beheer oor die plaas uit in ’n drinkwedstryd, wat deur Bacchus gewen word. Hierdie wedstryd word geestig voorgestel as ’n mengsel van ’n perdewedren en ’n boksgeveg, terwyl die bruin mense se beskrywing van en kommentaar hierop ook vir humor sorg. Rolle word nou omgeruil en Bacchus speel die rol van heerser op die plaas, met Willem Adriaanse in die rol van arbeider. Willem aanvaar sy rol eindelik en wil dan sommer die bruin Joy as vrou vat. Bacchus moet hom daarna weer terugkry na sy vorige rol, sodat hy dit met groter begrip kan vervul. Adriaanse se pogings om sy plaas altruïsties te verdeel misluk egter, ook omdat die karakters uiters wantrouig is teenoor hierdie radikale ommeswaai. Op skerpsinnige wyse lewer die herstel van die ou orde dan kommentaar op die omvergooi daarvan en op die toestand daarvan voordat dit omvergegooi is. Hy is ook besig met *Die vonnis*, ’n onvoltooide drama gebaseer op sy televisieteks wat die magstryd tussen die Christendom en die Kommunisme aanspreek.

#### Vertalings 
Hy doen verskeie vertalings van groot dramaturge in die wêreldletterkunde na Afrikaans. Hierdie vertalings sluit in *Die les*, *Die renosters* en *Die koning sterf* van Eugene Ionesco, *Montserrat* van Emmanuel Roblés, *Becket of Die eer van God* van Jean Anouilh, *Jakkalsstreke van Scapino* van Molière, *Dodedans* en *Pase* van August Strindberg, *Die burgemeester* van Gert Hofmann, *Klaagsang om ’n sagmoedige* van Fyodor Dostojefski en *Teenspoed* en *Die besoek van die ou dame* van Friedrich Dürrenmatt. Meeste van hierdie vertalings word eers apart gepubliseer en daarna ook in die vyfdelige *Bartho Smit-vertalings*, wat in 1985 met die Akademieprys vir Vertaalde Werk bekroon word. Sy vertaling van *Kom terug, Klein Skeba* van William Inge is nie gepubliseer nie. Reeds in die veertigerjare verwerk hy A.G. Macdonell se *The fur coat* as *Skaakbord van die liefde* en dit word deur Pikkie Uys se geselskap opgevoer.

### Prosa 
Onder die skuilnaam Herman Smal skryf hy die romantiese verhaal *Martine*, wat in 1963 verskyn, terwyl ’n storie wat reeds in die veertigerjare geskryf is, *Die vreemdeling*, iewers langs die pad verlore raak.

Van sy kortverhale verskyn in tydskrifte, waarvan die bekendste waarskynlik is *Ek vat my land* wat reeds in 1951 in *Die Huisgenoot* gepubliseer word en later deur Hennie Aucamp in *Bolder* opgeneem word. Hierdie verhaal het die emosies en konflik rondom die rassesituasie in die land as tema. Die ek-verteller maak kennis met die swart kunstenaar, Silwane Nxumalo, wat sy kuns op ’n politieke filosofie baseer. Wanneer hy Afrika skilder, vat hy sy land, lê hy as’t ware beslag daarop deur te skilder. Dit is ook die rede waarom hy eerder van honger sal krepeer as om sy skilderye te verkoop, want as hy dit doen sou hy sy land op simboliese wyse weer weggee.

Verskeie van sy verhale en artikels, die eenbedryf *Meisies van vervloë jare* en vroeë steekproewe van *Putsonderwater* word later saamgebundel in *Losgoed*, wat ook gedigte bevat waarvan sommige voorheen in *Standpunte*, *Sestiger* en *Kol* gepubliseer is. Belangrikste in hierdie bundel is egter die polemiese essays, waarin hy onder andere van Henri Michaux se werk vertaal en dit belig , veral met betrekking tot die interaksie tussen teater en gehoor.

*Die krisis van ons werklikheidsbeeld in drama en epiek*, ’n opstel uit die vyftigerjare na aanleiding van sy studies aan die Sorbonne, beskryf die nuwe siening van die mens in sy anonimiteit, abstraksie en gesigloosheid soos dit ook in die werk van Leroux, Barnard en Smit self voorkom. Die bundel bevat verder die outobiografiese vertelling *Jeug sonder wêreld*, wat oorspronklik geskryf is vir opname in die versamelbundel *Herinnering se wei*.

Saam met Charles Malan maak hy ’n keur van referate wat by die jaarlikse beraad van die Afrikaanse Skrywersgilde gelewer is en bundel dit in *Skrywer en gemeenskap*, terwyl hy self die outobiografiese skets skryf vir die boek *Bartho Smit*, wat in die reeks *Skrywers in beeld en woord* verskyn. Charles Malan behartig ’n oorsig oor sy skryfwerk vir hierdie bundel. Sy lewe word hierin toegelig met foto’s. In sy outobiografiese skets behandel hy onder andere sy jeugwêreld, sy verblyf in Europa en die ontstaan van die letterkundige tydskrif *Sestiger*. Hy verskaf ook insiggewende inligting oor die ontstaan van sy eie dramas.

Hy vertaal ook prosawerke. *Benoni seun van my smart* is ’n vertaling van Deryck Humphriss se boek oor die maatskaplike, politieke en ekonomiese geskiedenis van die myndorp Benoni, terwyl hy ook Florence Hayes se verwerking van die bekende *Heidi* van Johanna Spyri in Afrikaans vertaal.

## Eerbewyse en toekennings 
### Toekennings 
* *Encyclopaedia Britannica Award* (1960) vir sy Engelse vertaling van *Die verminktes*
* Hertzogprys vir drama (1978) – vir sy hele oeuvre
* Perskorprys vir letterkunde (1979) – Die keiser

### Eerbewyse 
By geleentheid van sy sestigste verjaarsdag in 1984 stel die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing die huldigingsbundel *Spel en spieël* saam en Perskor vereer hom by dieselfde geleentheid met die huldigingsbundel *Bartho*.

## Publikasies 
Werke uit sy pen sluit in:

### Poësie 
* Mure: verse, Unie-Boekhandel, 1949

### Dramas 
* Moeder Hanna, Afrikaanse Persboekhandel, 1955
* Don Juan onder die boere, Human & Rousseau, 1960
* Die verminktes, Perskor, 1960
* Putsonderwater: ’n toneelstuk in vier dele, Afrikaanse Persboekhandel, 1962
* Die man met die lyk om sy nek: ’n moord-komedie, Afrikaanse Persboekhandel, 1967
* Christine, Tafelberg, 1971
* Die man met die alibi, Afrikaanse Persboekhandel, 1971
* Bacchus in die Boland, Perskor, 1974
* Die keisier: variasies op ’n sprokie van Hans Andersen, Perskor, 1977

### Sketse 
* Losgoed, Perskor, 1974

### Vertalings 
* Heidi – Johanna Spyri, 1955
* Teenspoed – Friedrich Dürrenmatt, 1961
* Die besoek van ’n ou dame – Friedrich Dürrenmatt, 1962
* Jakkalsstreke van Scapino – Molière, 1962
* Klaagsang om ’n Sagmoedige – Fjodor Dostojefski, 1966
* Benoni seun van my smart – Deryck Humphriss, 1968
* Montserrat – Emmanuel Roblés, 1968
* Die burgemeester – Gert Hofmann, 1969
* Dodedans – August Strindberg. 1969
* Pase – August Strindberg, 1970
* Becket of Die eer van God – Jean Anouilh, 1984
* Bartho Smit-vertalings (1-5), 1984

### Redakteur 
* Skrywer en gemeenskap: Tien jaar Afrikaanse Skrywersgilde (saam met Charles Malan), 1885

## Bronne 
### Boeke 
* Antonissen, Rob “Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede” Nasou Beperk Elsiesrivier Derde hersiene uitgawe Tweede druk 1964
* Antonissen, Rob “Kern en tooi” Nasou Beperk Eerste uitgawe Eerste druk Elsiesrivier 1963
* Antonissen, Rob “Spitsberaad” Nasou Beperk Elsiesrivier Eerste uitgawe Eerste druk 1966
* Antonissen, Rob “Verkenning en kritiek” H.A.U.M. Pretoria Eerste uitgawe Eerste druk 1979
* Aucamp, Hennie “Kort voor lank” Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe, Tweede druk 1980
* Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. “Skrywers en rigtings” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1952
* Beukes, W.D. (red.) “Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990” Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe eerste druk 1992
* Botha, Danie “Voetligte en applous!” Protea Boekhuis Pretoria Eerste uitgawe Eerste druk 2006
* Botha, Tertia “Die keiser” Reuse-Blokboeke 22 Academica Pretoria Kaapstad Eerste uitgawe 1988
* Brink, André P. “Aspekte van die nuwe drama” Academica Pretoria en Kaapstad Tweede hersiene uitgawe 1986
* Buning, Tj. “Uit ons digkuns” J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Nuwe omgewerkte druk 1960
* Cloete, T.T. (red.) “Die Afrikaanse literatuur sedert sestig” Nasou Beperk Eerste uitgawe 1980
* Coetzee, A.J. “Rooibruin blare en ander eenakters” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Tweede uitgawe Tweede druk 1979
* Dekker, G. “Afrikaanse Literatuurgeskiedenis” Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970
* Grobler, Hilda “Bolder” Blokboeke 57 Academica Pretoria en Kaapstad Eerste uitgawe 1988
* Grové, A.P. “Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans” Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988
* Hosten, Marc en Visser, J. “Bartho Smit (1924–1986)” in Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 2” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999
* Kannemeyer, J.C. “Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2” Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983
* Kannemeyer, J.C. “Jan Rabie” Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 2004
* Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005
* Lindenberg, E. (red.) “Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde” Academica Pretoria en Kaapstad Vierde uitgawe Eerste druk 1973
* Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. “Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde” Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963
* Nienaber, P.J. et al “Perspektief en Profiel” Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969
* Pretorius, Réna “Oog en spel” J.L. van Schaik (Edms,) Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1987
* Rabie, Jan “Hutspot” Protea Boekhuis Pretoria Eerste uitgawe Eerste druk 2004
* Smit, Bartho “Jeug sonder wêreld” in “Herinnering se wei” Perskor-uitgewery Johannesburg Tweede uitgawe Eerste druk 1977
* Smit, Bartho “Sestigers in woord en beeld: Bartho Smit” Perskor-Uitgewery Johannesburg en Kaapstad Eerste uitgawe 1984
* Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel I” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998

### Tydskrifte en koerante 
* Barnard, Chris “Die ironie van ‘toe maar, jong, oor twintig jaar…’” “Insig” Julie 1989
* Boekkooi, Paul “Bartho Smit praat uiteindelik hardop…” “Insig” Junie 1992
* Breytenbach, Kerneels “Die dramaturg wat nooit bestaan het nie” “Die Burger” 5 Januarie 1987
* Breytenbach, Kerneels “Bartho Smit se woorde lewe weer” “Die Burger” 18 Mei 1989
* Conradie, P.J. “Die hantering van die Tyd in ‘Christine’ van Bartho Smit” “Standpunte” Nuwe reeks 137,Oktober 1978
* F.O. “Bartho Smit tot sy reg as vertaler” “Rapport” 7 April 1985
* Hough, Barrie “Die storie van Nel se skildery in Bartho se drama” “Rapport” 14 Mei 1989
* Le Roux, André “Verlede en hede op een verhoog” “Die Burger” 23 Mei 1987
* Loots, Ronelle “Putsonderwater se Hoop…” “Die Transvaler” 5 Januarie 1980
* Louw, Salomi “Die nar en sy voorkoms in Bartho Smit se dramas” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 22 no. 2, Mei 1984
* Louw Salomi “’Putsonderwater’ se Maria: skisofreen?” “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 25 no. 3, September 1985
* Louw, Salomi “Die ‘goddelike gereg’: Bulhond in ‘Die man met ’n lyk om sy nek’” “Standpunte” Nuwe reeks 179, Oktober 1985
* Louw, Salomi “’Die keiser’ van Bartho Smit” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 25 no. 3, Augustus 1987
* Muller, Martie “’Die keiser’ van Bartho Smit” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 25 no. 2, Mei 1987
* Pieterse, Henning “’Die keiser’ – ’n teksontsluitingstrategie” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 29 no. 2, Mei 1991
* Roux, Adriaan “Oor die funksie van die ‘flits’ in ‘Christine’” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 22 no.2, Mei 1984
* Schutte, H.J. “Intertekstualiteit en betekenis in ‘Moeder Hanna’” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 30 no. 3, Augustus 1992
* Smit, Bartho “60 – Sestiger” “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 20 no. 2, Mei 1982
* Smith, M.E. “’Die keiser’ van Bartho Smit” “Tydskrif vir Letterkunde” “Jaargang 26 no. 3, Augustus 1988
* Swart, Francois; Dommisse, Hermien en Erasmus, Nel “’n Baanbreker met ’n visie” “Beeld” 8 Januarie 1987
* Van der Merwe, Catrien “Tema en satire in ‘Die keiser’ van Bartho Smit” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 29 no. 1, Februarie 1991
* Walters, Adèle “Dié kroon rus ongemaklik op Bartho se hoof” “Die Transvaler” 24 Junie 1978

### Internet 
* Breytenbach, Kerneels Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1987/01/05/12/1.html>
* Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1987/01/03/4/3.html>
* 

## Verwysings