Piesangoorloë

duimnael|Amerikaanse mariniers met die gebuite vlag van Augusto César Sandino in Nicaragua in 1932.
Die **Piesangoorloë** was 'n reeks konflikte wat bestaan het uit militêre besetting, polisie-optredes en ingryping deur die Verenigde State in Sentraal-Amerika en die Karibiese Eilande tussen die einde van die Spaans-Amerikaanse Oorlog in 1898 en die ontstaan van die "Goeie Buurbeleid" in 1934. Die militêre ingrypings is hoofsaaklik deur die Amerikaanse Marinierskorps uitgevoer, wat ook 'n handleiding ontwikkel het, die *Small Wars Manual* (1921) gebaseer op hul ervarings. By geleentheid het die Amerikaanse Vloot vuurondersteuning verskaf en troepe van die Amerikaanse Leër is ook ontplooi.

Met die Verdrag van Parys wat in 1898 onderteken is, het die beheer van Kuba, Puerto Rico, Guam en die Filippyne aan die Verenigde State oorgegaan (oorgedra van Spanje). Hierna het die Verenigde State voortgegaan met militêre ingrypings in Kuba, Panama, Honduras, Nicaragua, Mexiko, Haïti en die Dominikaanse Republiek. Hierdie konflikte het geëindig met die onttrekking van troepe uit Haïti in 1934 onder president Franklin D. Roosevelt.

Die term "Piesangoorloë" is in 1983 deur die skrywer Lester D. Langley gewild gemaak. Langley het verskeie boeke oor Latyns-Amerikaanse geskiedenis en Amerikaanse ingryping geskryf, insluitend: *The United States and the Caribbean, 1900–1970* en T*he Banana Wars: An Inner History of American Empire, 1900–1934*. Sy werk aangaande die Piesangoorloë omvat die hele tropiese ryk van die Verenigde State, wat die westelike halfrond verbygesteek het, en strek oor beide Roosevelt-presidentskappe. Die term is deur hierdie skrywe gewild gemaak en het die Verenigde State uitgebeeld as 'n polisiemag wat gestuur is om hierdie strydende tropiese lande, wettelose samelewings en korrupte politici te versoen; in wese vestiging van die Amerikaanse heerskappy oor tropiese handel. Honderde Amerikaanse soldate en duisende plaaslike inwoners het in die Piesangoorloë gesterf.

## Oorsprong 
[duimnael|[Amerikaanse Marinierskorps|Amerikaanse mariniers met 'n Haïtiaanse gids wat die oerwoud patrolleer in 1915 tydens die Slag van Fort Dipitie.]]
Die belangrikste is dat die VSA ekonomiese, politieke en militêre belange bevorder het om sy invloedsfeer te behou en die Panamakanaal (wat in 1914 geopen is) te beveilig. Die VSA het onlangs die Panamakanaal gebou om wêreldhandel te bevorder en sy vlootmag te projekteer. Amerikaanse maatskappye, soos die United Fruit Company, het ook finansiële belange gehad in die produksie van piesangs, tabak, suikerriet en ander kommoditeite regdeur die Karibiese Eilande, Sentraal-Amerika en Noord-Suid-Amerika.

## Gevegsgeskiedenis 
### Ingrypings 
*Panama/Colombia: Amerikaanse ingrypings in die landtange gaan terug na die 1846 Mallarino-Bidlack-verdrag en verskerp na die sogenaamde Waatlemoen-oproer van 1856. In 1885 het Amerikaanse militêre ingryping 'n mandaat gekry met die bou van die Panamakanaal. Die konstruksiepoging het in 1889 ineengestort in bankrotskap, wanbestuur en siekte, maar het in die 20ste eeu hervat. tydens die Duisend Dae Oorlog. Die Hay-Pauncefote-verdrag het die VSA toegelaat om die Panamakanaal te bou en te beheer. In 1903 het die Verenigde State soewereiniteit oor die Panamakanaalsone gevestig.

*Spaans-Amerikaanse Oorlog: In 1898 het Spanje beheer oor Kuba prysgegee en Puerto Rico aan die VSA afgestaan. Die einde van die Spaans-Amerikaanse Oorlog het gelei tot die begin van die Piesangoorloë.

*Kuba: In Desember 1899 het die Amerikaanse president William McKinley Leonard Wood, 'n generaal van die Amerikaanse weermag, tot oppermag in Kuba verklaar. Die VSA het Kuba van die Spaanse Ryk verower. Dit is van 1898 tot 1902 deur die VSA beset onder Wood as sy militêre goewerneur, en weer van 1906 tot 1909, 1912 en 1917 tot 1922, onderhewig aan die bepalings van die Kubaans-Amerikaanse Verdrag van Verhoudinge (1903) tot in 1934. 1903 het die VSA 'n permanente huurkontrak op die Guantanamo. 

*Dominikaanse Republiek: Aksie in 1903, 1904 (die Santo Domingo-aangeleentheid), en 1914 (Amerikaanse vlootmagte wat betrokke was by gevegte in die stad Santo Domingo); beset deur die VSA van 1916 tot 1924. Toe 'n rebellie in die Dominikaanse Republiek byvoorbeeld 'n suikerrietplantasie in Amerikaanse besit beskadig het, is Amerikaanse troepe ingestuur, vanaf 1916. Hulle het 'n klein kasteel genaamd Fort Ozama oorgeneem, die manne binne gedood en 'n militêre teenwoordigheid op die been gebring om hul sakebelange te beskerm. Dominikaanse magte, wat geen masjiengewere of moderne artillerie gehad het nie, het probeer om die Amerikaanse mariniers in konvensionele gevegte aan te vat, maar is verslaan in die Slag van Las Trencheras (die loopgrawe), Slag van Guayacanas en die Slag van San Francisco de Macoris. Ten spyte van baie groter vuurkrag, het dit die Amerikaanse mariniers vyf jaar geneem om 'n opstand in die oostelike provinsies El Seibo en San Pedro de Macorís te onderdruk. Tydens die besetting is 144 Amerikaanse mariniers in aksie gedood en 50 is gewond. Die Dominikane het 950 ongevalle gely. wat die Amerikaanse president Woodrow Wilson geweier het om te erken. 

*Honduras, waar die United Fruit Company en Standard Fruit Company die land se sleutelpiesanguitvoersektor en gepaardgaande grondbesit en spoorweë oorheers het, het Amerikaanse troepe in 1903, 1907, 1911, 1912, 1919, 1924 en 1925 teenwoordig. Die skrywer O.Hendry het die term "piesangrepubliek" in 1904 geskep om Honduras te beskryf

Ander Latyns-Amerikaanse nasies is tot die punt van dwang beïnvloed of oorheers deur Amerikaanse ekonomiese beleid en/of kommersiële belange. Theodore Roosevelt het in 1904 die Roosevelt-gevolg tot die Monroeleer toegevoeg en die reg van die Verenigde State beweer om in te gryp om die ekonomiese aangeleenthede van state in die Karibiese Eilande en Sentraal-Amerika te stabiliseer indien hulle nie in staat was om hul internasionale skuld te betaal nie. Van 1909 tot 1913 het president William Howard Taft en sy minister van buitelandse sake, Philander C. Knox, 'n meer "vreedsame en ekonomiese" buitelandse beleid van "dollar diplomasie" bevorder, hoewel dit ook met geweld gesteun is, soos in Nicaragua.

## Verwysings 
## Bronne 
* Anthony, Constance G. "American democratic interventionism: Romancing the iconic Woodrow Wilson." *International Studies Perspectives* 9.3 (2008): 239-253 abstract.
* Weeks, Gregory B. *U.S. and Latin American relations* (John Wiley & Sons, 2015).