Frans-Guyana

**Frans-Guyana** (Frans: *Guyane*, [ɡɥijan], ; Frans-Guyana-Kreools: *Lagwiyann* of *Gwiyann*, [la.ɡwi.jãn]) is 'n oorsese département (Frans: ''département d'outre-mer, of DOM*) van Frankryk geleë aan die noordelike kus van Suid-Amerika. As deel van Frankryk is Frans-Guyana  ook deel van die Europese Unie se grondgebied, word die euro as geldeenheid gebruik en geniet inwoners dieselfde regte as alle ander Franse burgers. Frans-Guyana verkies twee *députés* en een senator tot die *Assemblée Nationale'' in Parys en word in die Europese parlement in Straatsburg verteenwoordig.

## Etimologie 
[duimnael|links|'n Kaart van noordelike [Suid-Amerika met die Guyanas-streek]]
Volgens die *Oxford English Dictionary* is die naam "Guyana" is 'n inheemse term wat "land van baie waters" beteken. Die byvoeging van die byvoeglike naamwoord "Frans" in die meeste ander tale behalwe Frans het sy oorsprong in koloniale tye, toe vyf van hierdie kolonies (Guyanas) langs die kus genoem is na verskillende (koloniale) magte: naamlik (van wes na oos) Spaans-Guyana (nou Guayana in Venezuela), Brits-Guyana (nou Guyana), Nederlands-Guyana (nou Suriname), Frans-Guyana en Portugees-Guyana (nou Amapá in Brasilië). Na Frans-Guyana en die twee groter lande in die noorde en weste, Guyana en Suriname, is dikwels saam verwys as "Guyanas" en al drie beslaan een groot landmassa op die Guyanaskild.

## Geskiedenis 
duimnael|links|Historiese kaart van Frans-Guyana deur Jacques-Nicolas Bellin (1703–1772) in 1763
[duimnael|links|Skets uit die begin van die [19de eeu van die hawe by îles du Salut aan die kus van Frans-Guyana naby Kourou]]
[duimnael|links|'n [18de eeuse skets van Kourou]]
Frans-Guyana is oorspronklik deur 'n aantal inheemse Amerikaanse volke bewoon. In die 17de eeu is die gebied deur Frankryk gekoloniseer. Die eerste Franse ekspedisie na Guyana het in 1604 plaasgevind. Dit sou egter 'n aantal dekades neem voor Franse beheer oor die gebied gevestig is. Franse vestiging was aanvanklik op die eiland Cayenne toegespits. Cayenne is van die res van die vasteland geskei deur 'n aantal riviere en riviermondings. In 1664 het 'n Franse maatskappy daarin geslaag om Cayenne van Nederlandse setlaars te buit. Die Franse sou die eiland egter weer drie jaar later aan 'n Engelse mag verloor. Eers in 1676 slaag Frankryk daarin om volledig van Cayenne en die omliggende kus besit te neem.

Die hoof vestigingsmeganisme in Frans-Guyana was die aanlê van plantasies wat arbeidsintensief was. Om die rede is slawe uit Afrika ingevoer. Die slawebevolking het gou die grootste deel van die bevolking uitgemaak.

Ná die Franse Rewolusie is die slawe in 1794 vrygestel. Dit sou egter 'n kortstondige vryheid wees aangesien hulle weer in 1802 *verslaaf* is. In 1809 beset Portugal, met Engelse ondersteuning, Frans-Guyana. Franse beheer is vyf jaar later in terme van die Verdrag van Parys herstel. Op 19 Maart 1946 het Frans-Guyana 'n oorsese departement van Frankryk geword waarmee die koloniale status van die gebied opgehef is. In die 1970's en 1980's het 'n onafhanklikheidsbeweging momentum gekry. Betogings deur onafhanklikheidsgesindes het mettertyd al hoe meer luidrugtig geraak. Betogings in 1996, 1997 het almal op geweld uitgeloop. Die land se ligging in Suid-Amerika maak dit geskik as basis vir Franse troepe sou die land ooit 'n behoefte aan so 'n basis hê.

## Regering, Administrasie en politiek 
duimnael|links|Die stadsaal in Cayenne
Frans-Guyana is as deel van Frankryk ook deel van die Europese Unie, die grootste deel buite Europa, met een van die langste EU eksterne grens. Te same met die Spaanse enklaves in Afrika, Ceuta en Melilla, is dit een van slegs drie EU gebiede buite Europa wat nie 'n eiland is nie. Die staatshoof van  Frans-Guyana is die President van die Franse Republiek wat 'n Prefek (Frans: *Préfet*) as sy verteenwoordiger aan stel. Daar is twee wetgewende liggame: die 19-lid *Conseil Général* en die 34-lid *Conseil régional de Guyane*, beide verkose. Frans-Guyana het twee députés en een senator in die *Assemblée Nationale* in Parys en word in die Europese parlement in Straatsburg verteenwoordig. Frans-Guyana is tradisioneel polities konserwatief maar die sosialiste party het onlangs veld gewen. Hoewel baie inwoners ten gunste van groeter outonomie is, is baie mins mense ten gunste van algehele afhanklikheid.

'n Chroniese aangeleentheid waarmee Frans-Guyana belas is, is die instroming van onwettige immigrante en klandestiene gouddelwers uit Brasilië en Suriname. Die grens tussen die département en Suriname wat die onderwerp van 'n grensgeskil met Suriname is, word gevorm deur die Maronirivier wat deur digte reënwoude vloei en moeilik is om deur die *Gendarmerie nationale* en die Franse Vreemdelegioen te patrolleer. Kwik wat in die delwery gebruik word in die rivier gestort wat tot geweldige ekologiese skade lei insluitend die vergiftiging van vis wat 'n stapelvoedsel van die inheemse Indiaanse bevolking is. Die gouddelwery het ook gelei tot malaria en VIGS, smokkelary, en moorde wat plaasvind as deel van gevegte tussen wedywerende bendes.

Frans-Guyana word verdeel in 2 departmentele arrondissements, 19 kantons en 22 communes:

duimnael|'n Kaart van Frans-Guyana se arrondissements

## Geografie 
duimnael|links|Die Maripa-waterval in die Oyapockrivier soos gesien uit Frans-Guyana. Brasilië is oorkant die rivier.
duimnael|Kaart van Frans-Guyana
Alhoewel Frans-Guyana kultureel verwant is aan die Frans-sprekende gebiede van die  Karibiese gebied word Frans-Guyana nie as deel daarvan beskou nie aangesien die Karibiese See heelwat verder Wes geleë is.

Frans-Guyana  is in die ekwatoriale woud gedeelte van Suid-Amerika geleë. Frans-Guyana bestaan uit drie hoof geografiese gebiede: 'n plat moerassige kusstrook, die *terres basses* waar die meeste mense woon, 'n breë sentrale plato wat bedek is met digte byna ontoeganklike reënwoud, en die  *terres hautes*,  of hoogland, wat geleidelik tot by die beskeie Tumac-Humac berge aan die Brasiliaanse grens styg.

## Vervoer 
Frans-Guyana se hooflughawe is Cayenne-Rochambeau geleë in die Matoury commune, 'n suidelike woonbuurt van Cayenne. Daar is een vlug per dag na Parys (Orly Lughawe), en een vlug per dag wat van Parys af arriveer. Ander roetes sluit in dié na Fort-de-France, Pointe-à-Pitre, Port-au-Prince, Miami, Macapá, Belém, en Fortaleza.

Frans-Guyana se hoof seehawe is Dégrad des Cannes, geleë in die rviermonding van die Mahuryrivier, in die commune Remire-Montjoly, 'n suidoostelike woonbuurt van Cayenne. Byna al Frans-Guyana se in- en uitvoere word deur die hawe behartig. Die hawe is in 1969 gebou en het die ou hawe van Cayenne vervang wat nie die moderne verkeerslas kon hanteer nie.

'n Teerpad van Régina na Saint-Georges de l'Oyapock, by die Brasiliaanse grens, is in 2004 oopgestel wat die pad van Cayenne na die Brasiliaanse grens voltooi het. Dit is nou moontlik om per teerpad van Saint-Laurent-du-Maroni aan die Surinaamse grens tot by Saint-Georges de l'Oyapock langs Brasilië te ry. Na 'n verdrag wat in Julie 2005 geteken is word 'n brug tans oor die Oyapockrivier gebou wat in 2008 geopen behoort te word. Die brug sal die eerste oorlandkruising tussen Frankryk en Brasilië in plek stel en dit sal inderdaad die eerste keer wees dat Frans-Guyana met die res van die wêreld verbind word. Na die oopstel van die brug sal dit moontlik wees om tot by Macapá, die hoofstad van die Amapá deelstaat in Brasilië te ry.

## Demografie 
duimnael|Lugbeeld van die hoofstad Cayenne
duimnael|Frans-Guyana se bevolkingsgroei (1961–2003)
Frans-Guyana se bevolking van 202&nbsp;000 (Januarie 2006 geskat.), wat meestal langs die kus woon, is etnies baie divers. Volgens die 1999 is slegs 54,4% van Frans-Guyana in Frans-Guyana gebore, 11,8% is in Metropolitaanse Frankryk, 5.2% in die Franse karribiese départements (Guadeloupe en Martinique), en 28,6% ander lande gebore (vernaamlik Brasilië, Suriname, en Haïti).

**Guianese Kreole**, mense van hoofsaaklik Afrikaherkoms gemeng met Franse herkoms, is die grootste etniese groep. Skattings oor die presiese persentasie wissel afhangende daarvan of die groot Haïtiese gemeenskap ook ingesluit word, maar word gereken op ongeveer 60% tot 70% as Haïtiane ingesluit word en 30% tot 50% andersins. Ongeveer 14% is Europeërs waarvan meeste Franse is.

Die hoof Asiese gemeenskap is die Hmong uit Laos (1,5%) en Chinese (3,2%, hoofsaaklik uit Hongkong en Zhejiang provinsie). Daar is ook klein groepe uit verskeie Karibiese eilande, hoofsaaklik Sint Lucia.

Die hoofgroepe wat in die binneland woon is Marrone en Indiane. Die Marrone is afstammelinge van ontsnapte slawe uit Afrika wat hoofsaaklik langs die Maronirivier woonagtig is. Die hoof Marongroepe is die Paramacca, Aucan (wat beide ook in Suriname voorkom) en die Boni (Aluku).

Die hoof Indiaanse groepe, wat ongeveer 3%-4% van die bevolking uitmaak, is die Arawak, Emerillon, Galibi (nou die Kaliña genoem), Palikour, Wayampi (ook beklend as die Oyampi) en Wayana.

Die hoof godsdiens in die gebied is Rooms-Katolisisme. Die Marrone en sommige Indiaanse gemeenskappe bedryf egter steeds hulle eie gelowe. Die Hmong is ook hoofsaaklik Katoliek as gevolg van die invloed van die Katolieke sendelinge wat gehelp het om hulle na Frans-Guyana te bring.

## Verwysings 
## Bronnelys 
; Algemeen
*  
*  

## Eksterne skakels 
*  
*  Amptelike webwerf van die regering