Katalonië

**Katalonië** (Katalaans: *Catalunya* [kətəˈluɲə] of [kataˈluɲɛ]; Aranees en Oksitaans: *Catalonha* [kataˈluɲɔ], Spaans: *Cataluña* [kataˈluɲa]) is een van die nasies binne die Koninkryk Spanje wat tans as een van die land se outonome gemeenskappe geadministreer word. Dit grens aan Frankryk en Andorra in die noorde, Aragon in die weste, en Valencia in die suide. In die ooste word dit begrens deur 'n 580&nbsp;km kuslyn aan die Middellandse See.
[duimnael|links|Buite die katedraal van [Barcelona kom verbygangers byeen vir 'n spontane *sardana*, 'n tradisionele dans wat uitdrukking gee aan Katalane se nasionale trots en samehorigheidsgevoel]]
[duimnael|links|Die *Estelada*, ontwerp deur die Katalaanse nasionalis Vicenç Abert Ballester (1872−1938), baseer op die *Senyera*, die amptelike vlag van die Outonome Gemeenskap Katalonië, maar simboliseer die Katalaanse Lande of *Països Catalans* in hul geheel - naas Katalonië ook die Katalaanssprekende streek [Valencia, Spanje|Valencia, die Baleariese Eilande en dele van Aragón. Die *Estelada* dien as simbool van 'n onafhanklike Katalonië en word derhalwe ook deur die Katalaanse onafhanklikheidsbeweging gebruik]]

Die Gemeenskap se grondgebied kom ooreen met dié van die historiese gebied van die voormalige Prinsdom van Katalonië en die hoofstad en grootste stad is Barcelona. Die outonome gemeenskap van Katalonië beslaan 'n oppervlak van 32&nbsp;108&nbsp;km² met 'n amptelike bevolking van 7&nbsp;565&nbsp;603 (2012) waarvan immigrante 'n geskatte 12,3% uitmaak.

Die gebiede, waarna vandag as Katalaanse Lande (*Països Catalans*) verwys word, het reeds in die antieke tydperk sekere kenmerke gedeel voordat hulle vanaf die Middeleeue 'n maatskaplike, ekonomiese en kulturele eenheid begin vorm het. Die Mediterreense kuslyn was die geografiese element wat hulle met mekaar verbind het; die hoogplato in die sentrum van die Iberiese Skiereiland was hul gemeenskaplike grens teen die naburige Kastilië.

Katalane verwys na hul land dikwels as 'n *terra de pas*, 'n deurgangsland, histories geleë tussen twee groter moondhede, Frankryk en Spanje, langs 'n roete wat dié twee lande oor eeue heen met mekaar verbind het. 'n Verskeidenheid beskawings en mense het hul spore gelaat, van Kelte, die Kartagiese veldheer Hannibal met 'n strydmag wat 2&nbsp;200 olifante ingesluit het, en Romeine tot migrante uit Afrika en Asië wat destyds werk kom soek het in Katalonië se florerende vrugtebedryf rondom Lleida, die grootste stad in die binneland.

Die toekomstige politieke status van Katalonië sal moontlik deur die snelgroeiende Katalaanse onafhanklikheidsbeweging bepaal word. Die Spaanse bewind se optrede teen die beweging en die inhegtenisneming van Katalaanse regeringslede is onder meer deur die gewese president van Brasilië, Dilma Rousseff, openlik gekritiseer. Rousseff het Katalonië se reg op selfbeskiking beklemtoon.

Die politieke geskil tussen Madrid en Barcelona oor die herstelling van Katalonië se onafhanklikheid is ook 'n stryd tussen twee kulture. Tradisioneel het die grondslag van Katalane se welvaart op ambagte en seehandel berus. In Katalaanse stede het 'n selfbewuste burgerdom ontstaan wat baie ooreenkomste getoon het met dié van Hansestede en Italiaanse stadrepublieke. Hierdie burgerdom het 'n politieke bedeling voortgebring waarin die politieke ewewig bewaar is en 'n tradisie van beleidvorming ontstaan het waarvolgens opponerende kragte kompromisse getref het.

Die Kastiliaanse samelewing het sterk gekontrasteer met die Katalaanse model. Die Spaans-Kastiliaanse staat is deur 'n magshiërargie gekenmerk wat uit koning, adel, klerus en boere bestaan het. Die laasgenoemdes was gevange in 'n stelsel van afhanklikheid en uitbuiting waarin gedwonge boerdery sentraal gestaan het. Ook ná die ontdekking van Amerika deur Spaanse seevaarders het die Spaaanse ekonomie nie danksy handel en tegnologiese vernuwing gefloreer nie, maar die Spaanse elite het hulle eerder beperk tot die genadelose plundering van Indiaanse ryke in Sentraal- en Suid-Amerika, waaronder dié van die Asteke en Inkas. Die oorgrote meerderheid van die bevolking is tot in die moderne tyd deur 'n baie klein heersende elite, wat hul selektiewe en partikuliere belange bevorder het, van die politieke besluitnemingsprosesse uitgesluit.

## Geskiedenis 
### Voor-Romeinse tydperk 
Katalonië is reeds sedert prehistoriese tye bewoon. Die instroming van Keltiese stamme na die Iberiese Skiereiland het gelei tot die ontwikkeling van die Keltiberiërs. In 575 v.C. het die Antieke Grieke die gebied gekoloniseer en die dorp Empúries gestig aan die kus van die Middellandse See, wat saam met Rode (Roses), ook in Katalonië, die mees westelike Griekse dorpe sou word. Die  Keltiberiese kultuur is deur die aankoms van die Grieke, Feniciërs en Kartagers beïnvloed.

[duimnael|links|250px|Romeinse [akwaduk naby Tarragona]]
[duimnael|links|250px|[Karel die Grote en die jong Louis die Vrome]]
### Romeinse bewind 
Dit sou egter die Romeine se aankoms in die Iberiese Skiereiland wees wat die grootste en mees blywende indruk op Katalonië sou hê. Die aankoms van Romeinse administratiewe en institusionele strukture het gelei tot 'n netwerk van stede en paaie, die invoer van landbou gegrond op graankosse, druiwe en olywe, die invoer van besproeiing die ontwikkeling van Romeinse Reg, en die aanneming van die Latynse taal, waarvan al drie tale wat amptelike status in Katalonië het, Spaans, Katalaans en die Oksitaanse variant Aranees, afstam.

In die noorde word Katalonië, en die Iberiese Skiereiland in die algemeen, van Frankryk geskei deur die Pireneë wat oor 'n afstand van sowat 430 kilometer van die Golf van Biskaje in die Atlantiese Oseaan tot by die Kaap Creus aan die Middellandse See strek. Katalonië se hoogste berg, die 3 143 meter hoë Pica d'Estats, is in die Pireneë tussen die Katalaanse distrik Pallars Sobirà en die Franse distrik Ariège geleë.

## Taal 
duimnael|250px|Ligging van die Katalaanse lande (*Països Catalans*) in grys
[duimnael|250px|[Dialek|Dialekte in die Katalaanssprekende gebiede]]
Katalaans, wat as Katalonië se eie taal beskou word, is een van drie tale wat amptelike status in Katalonië geniet. Die ander is Spaans, of beter Kastiliaans, wat die amptelike taal in die hele Spanje is, en Aranees (as variant van Oksitaans) wat in die Val d'Aran (Aranvallei) gepraat word. Al drie Katalonië se tale is Romaanse tale en stam van die alledaagse vorm van Latyn af wat in die gebied gepraat is na die romanisering van die Iberiese Skiereiland.

Die oudste bekende tekste wat in Katalaans geskryf is, is fragmente van die Katalaanse weergawe van die *Forum ludicum* en die boek van preke ''Les Homilies d'Organyà* wat uit die 12de eeu dateer. In die 13de en 14de eeue het Katalaans die hoogtepunt van gegrafiese uitbreiding bereik soos die Aragonese kroon sy gebied uitgebrei het. Die vooruitgang van Katalaans is egter beëindig met die vereniging van die kroon van Katalonië en Kastilië in 1474. Na die Spaanse Opvolgingsoorlog (1705–1715) het Philip V die amptelike gebruik van Katalaans verbied en is Katalaans ten gunste van Spaans onderdruk. Eers tydens die Katalaanse renaissance (*Renaixença'') in die laat 19de eeu sou die taal 'n herlewing begin. Katalaans is weer as literêre taal gebruik en Katalaans as Kultuurtaal is gestimuleer deur onder meer die *Jocs Florals* (Gebloemde Spele) digkompetisies. In 1906 het die eerste Katalaanse Taalkongres 3000 deelnemers getrek en in 1907 is die ''Institut d'Estudis Catalans* gestig wat in 1913 die *Normes ortogràfiques* (Spelreëls) en in 1917 die *Diccionari ortogràfic* (Spelwoordeboek) gepubliseer het. Dit is in 1918 gevolg deur die *Gramàtica catalana'' (Katalaanse grammatika) deur Pompeu Fabra in 1918.

Tydens die Tweede Spaanse Republiek (1931–1939), is Katalaans se amptelike status vir die eerste keer in verskeie eeue herstel. Die Spaanse Burgeroorlog en die diktatorskap van Franco (1939–1975) sou die proses egter verder vertraag en Katalaans is weereens as openbare taal verbied. Met die demokratisering van Spanje in die laat 1970's is die status van Katalaans herstel en kon die taal uiteindelik volledig herstel. Dit word tans in skole, die media, ekonomiese en kulturele sfere gebruik. Katalaans is die taal van die outonome regering en openbare instansies in Katalonië. Openbare onderwys is hoofsaaklik in Katalaans en besighede word verplig om alle inligting (bv. spyskaarte, plakkate ens.) in Katalaans te vertoon en kan beboet of andersins gestraf word indien die regulasies oortree word. Dit is moontlik gemaak deur 'n regeringsbeleid wat sedert 1983 die taal beskerm en ondersteun en deur die invoer van 'n taalwet in 1997 wat vermeerderde gebruik van Katalaans ten doel het en aksies in plek stel waar dit die nodigste is. Die wette van Katalonië erken egter ook die regte van die groot aantal Spaanssprekende inwoners van Katalonië, en Spaans kan in alle gevalle sonder diskriminasie vir openbare en privaat doeleindes gebruik word.

Die Statuut van Outonomie van 1979 het ook die Oksitaanse taal in sy Aranese variëteit erken met spesiale beskerming in die Aranvallei. Die klein gebied met 7&nbsp;000 inwoners is tans die enigste plek ter wêreld waar Oksitaans, wat hoofsaaklik in die Suide van Frankryk en in 'n paar Italiaanse valleie gepraat word, amptelike status geniet. Sedert 9 Augustus 2006 geniet Aranees ook amptelike status in die hele Katalonië. 

## Kultuur 
duimnael|links|250px|Nagtelike straattoneel in die Barri Gòtic
[duimnael|250px|'n Detail van [Antoni Gaudí se Sagrada Família]]
Katalonië het 'n ryk kultuur en het oor die eeue beroemde persoonlikhede in byna alle kuns- en kultuurgebiede gelewer. Die hoofstad Barcelona het deurgaans 'n belangrike rol in Europese kultuur gespeel.

In terme van argitektuur spog Katalonië met boukuns en ingenieursprestasies uit die Romeinse tydperk tot die jongste argitektoniese neigings soos gesien in die Torre Telefónica ontwerp deur Santiago Calatrava en die Torre Agbar deur die Franse argitek Jean Nouvel, beide in Barcelona. Die stad is waarskynlik die bekendste vir die Gotiese argitektuur van die Barri Gòtic, die Katalaanse Modernisme wat 'n eiesoortige vorm van Art Nouveau is, en die bekendste eksponent daarvan Antoni Gaudí. Daar is ook talle voorbeelde van Renaissance, Barok en Neoklassieke argitektuur. In die 1920's het argitekturale rasionalisme in die GATPAC-groep gefloreer met argitekte soos Josep Lluís Sert, Torres Clavé en Churruca. Eietydse argitekte en stadsbeplanners wat interessante werk doen sluit in Josep A. Coderch, die Bohigas-Martorell-Mackay span en Ricard Bofill.

Katalonië het ook van die wêreld se bekendste kunstenaars opgelewer. Salvador Dalí, Joan Miró, Antoni Tàpies en Ramon Casas i Carbó is in Katalonië gebore. Hoewel Picasso in Andalusië gebore is en in Madrid studeer het, het hy aan die begin van die 20ste eeu sy tyd tussen Barcelona en Parys verdeel en het 'n lewenslange verhouding met die stad gehandhaaf. Die Picasso-museum in Barcelona huisves meer as 3&nbsp;500 van Picasso se werke in die museum se permanente versameling.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*  
*    Amptelike webwerf van die Generalitat de Catalunya
*    Toerisme in Katalonië
*    Besienswaardighede in Katalonië