Melkweg

[duimnael|262px|’n Foto van die Melkweg se galaktiese middelpunt aan die naghemel bo die [Paranal-sterrewag in Chili.]]
Die **Melkweg** is die sterrestelsel wat ons sonnestelsel bevat. Die naam verwys na sy voorkoms as ’n dowwe, gloeiende strook teen die uitspansel waarin die menslike oog nie individuele sterre kan onderskei nie. Dit is ’n vertaling van die Latynse *Via Lactea*, wat afgelei is van die Griekse woord γαλαξίας, *galaxías*.

Van die aarde af gesien, lyk die Melkweg langwerpig omdat ons sy skyfvorm van binne die sterrestelsel sien. Galileo Galilei het in 1610 met sy teleskoop die strook lig die eerste keer onderskei as individuele sterre. Tot in die vroeë 1920's het die meeste sterrekundiges geglo alle sterre in die heelal kom in die Melkweg voor. Ná die Groot Debat in 1920 tussen die sterrekundiges Harlow Shapley en Heber Curtis, het waarnemings deur Edwin Hubble gewys die Melkweg is beslis net een van baie miljarde sterrestelsels.

Die Melkweg is ’n staafspiraalstelsel met tussen 200&nbsp;miljard en 400&nbsp;miljard sterre. Dit kan ook minstens net soveel planete hê. Sy absolute ligsterkte, wat nie regstreeks gemeet kan word nie, word geraam op sowat -20,5. Die helderste gedeelte van die sterrestelsel lê in die rigting van die sterrebeeld Boogskutter, waar die middelpunt van die Melkweg geleë is. Die oudste bekende ster in die sterrestelsel is minstens 13,6&nbsp;miljard jaar oud en is dus gevorm kort ná die Groot Knal.

Die Sonnestelsel lê sowat 27&nbsp;000 ligjare van die middelpunt van die Melkweg, aan die binnekant van een van die spiraalvormige konsentrasies van gas en stof wat die Orion-Cygnus-arm genoem word. Die sterre in die binneste sowat 10&nbsp;000 ligjare van die Melkweg vorm ’n galaktiese uitbulting en een of meer stawe. Die middelpunt self bestaan uit ’n intense radiobron genaamd Sagittarius A*, wat waarskynlik ’n supermassiewe swartkolk is.

Die Melkweg word omring deur verskeie dwergsterrestelsels en is deel van die Plaaslike Groep sterrestelsels, wat weer deel vorm van die Virgo-superswerm.

## Voorkoms 
Die term "Melkweg" is beperk tot die dowwe strook wit lig van sowat 30º breed wat oor die naghemel strek. Hoewel alle sterre wat met die blote oog van die aarde af gesien kan word, deel van die Melkweg-sterrestelsel is, kom die lig in hierdie strook van sterre en ander materiaal wat in die rigting van die galaktiese vlak lê. Donker dele in die strook word gevorm waar interstellêre stof verafgeleë sterre verberg.

Die Melkweg het ’n relatief dowwe oppervlakhelderheid. Sy sigbaarheid kan grootliks verminder word deur ligbesoedeling of die maan se lig. Dus is dit moeilik om die Melkweg  in stedelike gebiede te sien, maar op die platteland is dit baie prominent wanneer die maan agter die horison is.

Die ligstrook van die galaktiese vlak beslaan ’n deel van die ruimte wat 30 sterrebeelde insluit. Die middelpunt van die Melkweg lê in die sterrebeeld Boogskutter; dit is waar die Melkweg op sy helderste is. Van die Boogskutter lyk dit of die ligstrook weswaarts strek na die galaktiese antisentrum in die Koetser. Van daar strek die strook verder weswaarts reg om die naghemel tot terug by die Boogskutter. Dit verdeel die naglug in twee rofweg ewe groot halfrondes.
duimnael|senter|600px|’n Visooglens-mosaïek van die Melkweg wat oor die uitspansel strek. (Foto geneem in Chili.)

## Grootte en massa 
links|duimnael|’n Skematiese voorstelling van die profiel van die Melkweg.
Die sterreskyf van die Melkweg-sterrestelsel het ’n deursnee van sowat 100&nbsp;000 ligjare (30&nbsp;000 parsek) en is gemiddeld sowat 1&nbsp;000 ligjare (300 parsek) dik. ’n Eenvoudige vergelyking verduidelik die skaal van die sterrestelsel: as sy deursnee verklein sou word tot 100 meter, sou ons sonnestelsel, insluitende die hipotetiese Oort-wolk, net 1&nbsp;mm breed wees, omtrent so groot soos ’n sandkorrel. Die naaste ster, Proxima Centauri, sou 4,2&nbsp;mm ver gewees het.

Ramings vir die massa van die Melkweg wissel, afhangend van die metode en data wat gebruik word. Die kleinste raming is 5,8&nbsp;sonmassas (M☉), effens kleiner as die Andromeda-sterrestelsel.

## Sterre en planete 
[duimnael|’n Foto van die sterrestelsel [NGC 6744, wat volgens sterrekundiges baie soos die Melkweg lyk.]]
Die Melkweg bevat minstens 100&nbsp;miljard planete Sowat 11&nbsp;miljard van hierdie planete kan om sonagtige sterre wentel. Die naaste sodanige planeet kan 12 ligjare ver wees.

Die skyf sterre in die Melkweg het nie ’n duidelike rand waarbuite geen sterre voorkom nie. Die konsentrasie sterre neem geleidelik af van die middel van die sterrestelsel af. Vanaf 40&nbsp;000 ligjare van die sentrum af neem die getal sterre per kubieke parsek baie vinniger af, om onbekende redes. Om die galaktiese skyf is ’n galaktiese halo van sterre en bolswerms. Die grootte daarvan word beperk deur twee satelliete van die Melkweg, die Groot en die Klein Magellaanse Wolk, waarvan die naaste afstand van die galaktiese sentrum sowat 180&nbsp;000 ligjare is. Op hierdie afstand en verder sal enige voorwerpe in die halo se wentelbaan deur die Magellaanse Wolke ontwrig word, en dit sal waarskynlik uit die nabyheid van die Melkweg gewerp word. Die totale absolute magnitude van visuele lig van die Melkweg word op sowat −20,9 geraam. Dit lyk dus of die sterrestelsel twee spiraalarms het soos aangetoon deur ou sterre en vier spiraalarms soos aangetoon deur gas en jong sterre. Die verduideliking vir hierdie oënskynlike teenstrydigheid is onduidelik.

Ontdekkings in die vroeë 21ste eeu het bygedra tot kennis oor die Melkweg se struktuur. Met die ontdekking dat die skyf van die Andromeda-sterrestelsel (M31) veel verder strek as wat voorheen geglo is, is dit duidelik dat dieselfde vir die Melkweg kan geld. Dit word ondersteun deur die ontdekking in 2004 van die Buite-arm-uitbreiding van die Cygnus-arm. Die temperatuur daarvan wissel van 1&nbsp;miljoen tot 2,5&nbsp;miljoen kelvin, ’n paar honderd keer warmer as die oppervlak van die Son.

Waarnemings van verafgeleë sterrestelsels dui daarop dat die heelal sowat ’n sesde soveel barioniese (gewone) materie as donker materie bevat het toe dit net ’n paar miljard jaar oud was. Daar kan egter net van die helfte van dié barione rekenskap gegee word in die moderne heelal, gebaseer op waarnemings van nabygeleë sterrestelsels soos die Melkweg. As die bevindings dat die gas-halo se massa omtrent net so groot soos die Melkweg s’n is, bevestig kan word, kan dit die identifikasie wees van die vermiste barione om die Melkweg.

Onlangse studies toon die Melkweg en Andromeda val albei in die sogenaamde "groen vallei", ’n streek waar sterrestelsels oorgaan van die "blou wolk", met baie stervorming, in die "rooi reeks", sterrestelsels sonder stervorming. Die stervorming in "groen valleie" neem af omdat hul stervormende gas opraak. Volgens gesimuleerde sterrestelsels met soortgelyke eienskappe, sal stervorming in die Melkweg en Andromeda binne sowat 5&nbsp;miljard jaar ophou, selfs as die verwagte korttermyn-toename in stervorming in ag geneem word wanneer die twee stelsels oor ’n paar miljard jaar gaan bots.

### Ouderdom 
Die ouderdom van individuele sterre in die Melkweg kan geraam word deur die omvang van langbestaande radioaktiewe elemente soos torium-232 en uraan-238 te meet en die resultate te vergelyk met ramings van hul oorspronklike omvang. Daarvolgens is CS 31082-001 12,5&nbsp;miljard jaar oud. In 2007 is ’n ster in die galaktiese halo, HE 1523-0901, se ouderdom geraam op 13,2&nbsp;miljard jaar, wat sowat 0,6 miljard jaar minder is as die ouderdom van die heelal. Dit was toe die oudste bekende ster in ons sterrestelsel. Tans is die heel oudste bekende ster in die Melkweg en in die heelal SMSS J031300.36-670839.3, waarvan die ontdekking op 9&nbsp;Februarie 2014 in die tydskrif *Nature* aangekondig is. Dit is sowat 13,6&nbsp;miljard jaar oud en 6&nbsp;000 ligjare van die Aarde af.

## Omgewing 
Die Melkweg en die Andromeda-sterrestelsel lê in die Plaaslike Groep van 50 sterrestelsels wat deur hul swaartekrag bymekaargehou word. Dit vorm weer deel van die Virgo-superswerm.

Twee kleiner sterrestelsels en verskeie dwergsterrestelsels in die Plaaslike Groep wentel om die Melkweg. Die grootste hiervan is die Groot Magellaanse Wolk, met ’n deursnee van 14&nbsp;000 ligjare. Dit het ’n metgesel, die Klein Magellaanse Wolk. Die Magellaanse Stroom is ’n stroom van neutrale waterstofgas wat van hierdie Magellaanse Wolke af strek oor 100° van die uitspansel. Daar word geglo die stroom word vanweë wisselwerkings met die Melkweg van die Magellaanse Wolke af aangetrek. Van die dwergsterrestelsels wat om die Melkweg wentel, is die Canis Major-dwergsterrestelsel (die naaste), die Sagittarius- Elliptiese Dwergsterrestelsel, die Ursa Minor-dwergsterrestelsel, Sculptor, Sextans, Fornax en Leo I. Die kleinste dwergstelsels het ’n deursnee van net 500 ligjare. Hulle sluit in Carina, Draco en Leo II. Daar kan nog onbekende dwergsterrestelsels wees wat aan die Melkweg verbind is, asook ander wat reeds deur die Melkweg opgeneem is, soos Omega Centauri.

In Januarie 2006 het navorsers aangekondig dat die voorheen onverklaarbare buiging in die Melkweg se skyf toegeskryf kan word aan vibrasies deur die Magellaanse Wolke terwyl hulle die Melkweg omsirkel. Tot in dié tyd is geglo die Magellaanse Wolke, met ’n massa van 2% van dié van die Melkweg, is te klein om ons sterrestelsel te beïnvloed. In ’n rekenaarmodel beïnvloed die beweging van die sterrestelsels egter die donker materie, wat hul invloed op die Melkweg vergroot. Dit beweeg in die algemene rigting van die Groot Aantrekker en ander sterrestelselgroepe daaragter, insluitend die Shapley-superswerm. Die Plaaslike Groep (’n groep of swerm sterrestelsels wat deur hul swaartekrag bymekaargehou word en onder meer die Melkweg en die Andromeda-sterrestelsel insluit) is deel van die Virgo-superswerm, waarvan die middelpunt naby die Virgo-sterrestelselswerm lê: hoewel die Plaaslike Groep en die Virgo-sterrestelselswerm teen 967&nbsp;km/s van mekaar af wegbeweeg as deel van die algemene uitdying van die heelal, is hierdie snelheid kleiner as wat verwag sou word as ’n mens die afstand van 16,8&nbsp;miljoen parsek in ag neem, en dit is vanweë die swaartekrag-aantrekking tussen die twee swerms.

Nog ’n verwysingsraamwerk is die kosmiese mikrogolf-agtergrondstraling (KMA). Die Melkweg beweeg teen  met betrekking tot die fotone in die KMA, in die rigting van 10,5 regte klimming, -24° deklinasie (J2000-epog, naby die sentrum van die sterrebeeld Noordelike Waterslang).

## Mitologie en oorsprong van die naam 
[regs|duimnael|200px|In die [Hindoe-mitologie word die Melkweg gekarring deur middel van ’n slang om die nektar van die lewe te kry (vlakreliëf in die Angkor Wat in Kambodja).]]
In die antieke tyd was die Melkweg reeds as ’n helder, smal strook aan die naghemel bekend. Die meeste volke het hul eie mitologie oor die oorsprong van die Melkweg ontwikkel. Volgens ’n Griekse mite was die godin Hera besig om haar peetkind Herakles te borsvoed. Toe hy haar opeens hewig begin byt, het die melk oor die hele hemel gespat. Die Griekse woord *gala* (melk) is die wortel van die Griekse term γαλαξίας (*galaxías*, "die melkagtige sternewel"), wat ook in Afrikaans (galaksie) gebruik word.

Ander antieke Grieks-Romeinse mites verwys na die Melkweg as die pad na die tuiste van Zeus/Jupiter of die pad waarop Phaeton met sy sonnewa gery het.

In die Noorse mitologie word die Melkweg as die pad beskou waarop die siele van oorledenes na Valhalla gaan, terwyl die Kelties-Walliese legendes dit as die silwerpad na die kasteel van die elfkoningin Caer Groyden beskryf. Ook enkele van die Suid-Amerikaanse Andes-Indianevolke beskou die Melkweg in hul legendes as ’n soort bonatuurlike pad wat deur die siele van die oorledenes gebruik word om die lewendes te besoek.

Die Polinesiërs van die Suidsee noem die Melkweg "die water van die lewe". Hul legendes vertel van ’n pragtige blou haai, ’n troeteldier van die gode wat daarvan hou om mense te vreet. Toe twee jong mans besluit om die haai te gaan doodmaak, het die gode hulle na die hemel verplaas waar hulle nou langs die Melkweg swem.

Die San van Suider-Afrika verwys na die Melkweg as die "ruggraat van die nag". Een van hul legendes vertel van ’n beroemde jagter, wat eens in die bosveld verdwaal het. Hy het aan die oewer van ’n rivier gerus en die gode om hulp gesmeek. Ure later het hy ’n stroom van skitterende sterre gewaar wat duidelik in een rigting wys. Hy het dit onmiddellik gevolg en uiteindelik sy dorp bereik. Sy vrou vertel toe dat sy kole van die kampvuur na die hemel gegooi het om vir hom die pad huis toe te wys.

Die Dogon van die noordelike Sentraal-Afrika glo dat hul god Amma aardeballetjies na die hemel gegooi het om sodoende die Melkweg te skep.

## Waarnemingsgeskiedenis 
duimnael|Die vorm van die Melkweg soos in 1785 deur William Herschel afgelei nadat hy sterre getel het; hy het aangeneem die Sonnestelsel is naby die middel van die sterrestelsel.
Aristoteles (384-322 v.C.) het geskryf die Griekse filosowe Anaxagoras (omstreeks 500–428 v.C.) en Demokritos (460–370 v.C.) het gemeen die Melkweg bestaan dalk uit verafgeleë sterre. Aristoteles self het egter geglo dit is die ontvlamming van die plofbare uitstraling van sommige sterre wat groot, talryk en na aan mekaar geleë is, en dat die ontvlamming in die boonste deel van die atmosfeer plaasvind. (reg) voorspel dat die Melkweg ’n roterende skyf sterre is wat byeengehou word deur swaartekrag net soos in die Sonnestelsel, maar op ’n baie groter skaal. Dié skyf sterre sou as ’n strook aan die uitspansel gesien word uit ons perspektief van binne die skyf. Kant het ook voorgestel dat van die newels wat in die lug sigbaar is, eintlik aparte sterrestelsels kan wees, soortgelyk aan ons eie. Hy het na ons sterrestelsel en die "ekstragalaktiese newels" verwys as "eiland-heelalle", ’n term wat tot in die 1930's gebruik is.

Die eerste poging om die vorm van die Melkweg te beskryf en die posisie van die Sonnestelsel vas te stel, was in 1785 deur Wilhelm Herschel; hy het die sterre in verskillende gebiede van die lugruim versigtig getel. Hy het ’n diagram van die sterrestelsel opgestel, met die Sonnestelsel naby die middel.

In 1845 het William Parsons ’n nuwe teleskoop gebou en hy was in staat om te onderskei tussen elliptiese en spiraalvormige newels. Hy het ook individuele puntbronne in van hierdie newels uitgemaak, en dit het geloofwaardigheid verleen aan Kant se vroeëre waarneming oor aparte sterrestelsels.

duimnael|’n Foto uit 1899 van die "Groot Andromeda-newel, wat later geïdentifiseer is as die Andromeda-sterrestelsel.
In 1917 het Heber Curtis die nova "S Andromedae" in die Groot Andromeda-newel (Messier 31) gesien. Deur sy foto's te ondersoek, het hy nog 11 novas ontdek. Hy het opgelet die novas is gemiddeld 10 magnitudes dowwer as dié in die Melkweg. Hy het hul afstand geskat op 150&nbsp;000 parsek en ’n voorstander van die idee geword dat die newels eintlik aparte sterrestelsels is. In 1920 het die Groot Debat plaasgevind tussen Harlow Shapley en Heber Curtis oor die aard van die Melkweg, spiraalnewels en die afmetings van die heelal. Om sy teorie te steun het Curtis gewys op die donker bane in Andromeda soortgelyk aan die stofwolke in die Melkweg, sowel as die aansienlike Doppler-verskuiwing.

Die saak is in die vroeë 1920's deur Edwin Hubble besleg deur middel van die Mount Wilson-sterrewag se Hooker-teleskoop van 2,5&nbsp;m. Met die ligopbouingskrag van dié nuwe teleskoop kon hy foto's neem wat wys die buitenste dele van sommige spiraalnewels bestaan uit versamelings individuele sterre. Hy het ook ’n paar Cepheïed- verandelike sterre ontdek wat hy gebruik het om die afstand na die newels te meet. Hy het gemeet Andromeda is 275&nbsp;000 parsek van die Son af – te ver om deel te wees van die Melkweg.

## Verwysings 

## Bronne 
* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia

*  Geoffrey Cornelius: *The Starlore Handbook. An Essential Guide to the Night Sky*. San Francisco: Chronicle Books 1997
*  Milton D. Heifetz en Wil Tirion: *A Walk through the Heavens. A Guide to Stars and Constellations and their Legends*. Cambridge University Press: Derde uitgawe 2004
*  Dieter B. Herrmann: *Entdecker des Himmels*. Leipzig/Jena/Berlyn: Urania-Verlag 1978
*  John Sanford: *Observing the Constellations. The Mitchell Beazley Guide to the Stars*. Londen: Mitchell Beazley Publishers 1989

## Verdere leeswerk 
* Thorsten Dambeck in *Sky and Telescope*, "Gaia's Mission to the Milky Way", Maart 2008, bl. 36–39.
* Cristina Chiappini, The Formation and Evolution of the Milky Way, American Scientist, November/Desember 2001, bl. 506–515