Cadenza

Cadenza-aanduiding van Beethoven se Klavierkonsert no. 3 in C-mineur: 'n fermata oor die rus dui die begin van die cadenza aan, terwyl die fermata oor die tril die einde van die cadenza aandui. In musiek is 'n **cadenza** (van die Italiaans cadenza [kaˈdɛntsa]) generies gesproke 'n geïmproviseerde of uitgeskrewe ornamentele gedeelte wat deur 'n solis (of soliste) gespeel of gesing word, gewoonlik in 'n "vrye" ritmiese styl, en wat dikwels virtuose vertoon toelaat. Gedurende hierdie tyd sal die begeleiding óf rus, óf 'n noot of akkoord aanhou. Dus word 'n geïmproviseerde cadenza in geskrewe notasie deur 'n fermata vir elke party aangedui. 'n Cadenza sal gewoonlik oor óf die laaste of voorlaaste noot in 'n stuk plaasvind, óf in die inleiding (Duits: *Eingang*), of die laaste of voorlaaste noot van 'n belangrike subafdeling van 'n werk. 'n Cadenza kan ook voor 'n finale koda of ritornello gevind word.

## Oorsprong 
Aanvanklik was cadenzas eenvoudiger en meer gestruktureerd - 'n solis sou klein versierings soos trillers aan die einde van kadens byvoeg. Hierdie klein versierings van die vroeë cadenza het nie die metrum beïnvloed nie. Namate die geïmproviseerde versierings egter voortgeduur het, het hulle langer en meer bepland geword. Dit het plek gemaak vir die "gekomponeerde" cadenza, wat uiteindelik gevorder het tot die "vrye metrum" wat vandag meer algemeen met cadenzas geassosieer word. Soliste kan speel sonder om hulle aan maatsoort of 'n streng tyd te stuur, en begeleiers in orkes wag vir hul herintrede.
senter|duimnael|664x664px|Die cadenza aan die einde van die sesde variasie van Mozart se Ses variasies op 'n aria uit *I Filosofi Immaginarii* K. 398 (146e) dui op die dikwels maatlose karaktereienskap van cadenzas.

## In konserte 
Die term *cadenza* verwys ook na 'n gedeelte van 'n konsert waarin die orkes ophou speel en die solis alleen en in vrye maat speel (sonder 'n streng, gereelde maatslag), en wat geskrewe of geïmproviseer kan word, afhangende van wat die komponis spesifiseer. Soms sal 'n cadenza klein gedeeltes vir ander instrumente buiten die solis insluit. 'n Voorbeeld is in Sergei Rachmaninoff se Klavierkonsert no. 3 in D-mineur, waar 'n solofluit, -klarinet en -horing oor  arpeggio's deur die klavier speel. 

Cadenzas kom gewoonlik naby aan die einde van die eerste beweging voor, hoewel dit eintlik op enige plek in 'n konsert kan voorkom. 'n Voorbeeld is Tsjaikofski se Klavierkonsert no. 1 in B-mol-majeur, waarin 'n cadenza binne die eerste vyf minute van die kosert gehoor word. Die cadenza is gewoonlik die mees uitgebreide en virtuose deel wat die solo-instrument gedurende die hele stuk speel. Aan die einde van die cadenza tree die orkes weer in, en voltooi gewoonlik die beweging op hul eie, of – minder gereeld – saam met die solis.

Sommig komponiste het cadenzas in hul werke verbied. Sekerlik die bekendste voorbeeld is Beethoven, wat die cadenza verbied in die eerste beweging van sy Klavierkonsert no. 5 in E-mol-majeur, opus 73 (maat 490). Pleks daarvan het hy 'n kort kandens geskryf wat die pianis verplig is om in die plek van die kadenza te speel.

### Die cadenza-tril 
In die Klassieke Periode het 'n solo-cadenza in 'n konsert tipies met 'n tril geëindig – gewoonlik op die supertonika – wat die herintrede van die orkes in die koda voorafgaan. Uitgebreide cadenza-trillers kom gereeld in Mozart se klavierkonserte voor, asook in allerlei vioolkonsrte en konsere vir ander snaarinstrumente wat in die periode tot met die vroeë 19de eeu gekomponeer is. Sien byvoorbeeld die illustrasie bo-aan dié artikel). 

## As 'n vokale versiering 
Die cadenza was oorspronklik en is steeds 'n vokale versiering wat deur 'n sanger geïmproviseer word om 'n kadens in 'n aria uit te brei. Komponiste en musici het dit later in instrumentale musiek begin gebruik en dit het gou 'n standaarddeel van die konsert geword. Daar was egter reëls: Cadenzas vir stem- en blaasinstrumente moes in een asem uitgevoer word, en dit moes nie verafgeleë toonsoorte gebruik nie. Dit is oorspronklik in hierdie konteks geïmproviseer, maar in die 19de eeu het komponiste begin om cadenzas volledig uit te skryf. Derde partye het ook cadenzas geskryf vir werke waarin die komponis bedoel het dat cadenza geïmproviseer moes word, sodat die solis 'n goed gevormde solo kon hê wat hulle vooraf kon inoefen. Sommige hiervan is al so ingeburger dat hulle al deel van die standaardrepertorium is. Voorbeelde hiervan is Joseph Joachim se cadenza vir Johannes Brahms se Vioolkonsert in D-majeur, opus 77, Beethoven se stel cadenzas vir Mozart se Klavierkonsert no. 20 in D-mineur, K. 644, en Estelle Liebling se uitgawe van cadenzas vir operas soos Donizetti se *La fille du regiment* en *Lucia di Lammermoor*.

## In jazz 
Moontlik is die noemenswaardigste afwykings van die gewoonte om cadenzas uit te skryf of weg te laat in jazz te vinde, meestal aan die einde van 'n ballade, hoewel cadensas in hierdie genre gewoonlik kort is. Saksofonis John Coltrane het egter gewoonlik 'n uitgebreide cadenza geïmproviseer wanneer hy "I want to talk about you" uitgevoer het, waarin hy sy voorliefde vir skalaarimprovisasie en multifoniek ten toon gestel het. Die opgeneemde voorbeelde van "I want to talk about you" (*Live at Birdland* en *Afro Blue Impressions*) is elk ongeveer 8 minute lank, waarvan Coltrane se onbegeleide cadenza wat ongeveer 3 minute in beslag neem. Meer sardonies het jazzkritikus Martin Williams eens Coltrane se improvisasies op "Africa/Brass" beskryf as "wesenlik uitgebreide cadenzas in stukke wat nooit gespeel word nie."  Net so noemenswaardig is saksofonis Sonny Rollins se korter geïmproviseerde cadenza aan die einde van "Three little words" (*Sonny Rollins on impulse!*).

Cadenzas word ook in instrumentale solo's met klavier of ander begeleiding gevind, waar hulle na aan die begin of na aan die einde (en soms op albei plekke!) geplaas word (bv. die kornetsolo "The maid of the mist" deur Herbert L. Clarke, of die einde van "Think of me" in Andrew Lloyd Webber se *The Phantom of the Opera*, waar Christine Daaé 'n kort maar ingewikkelde cadenza sing).

## Noemenswaardige voorbeelde 
duimnael|341x341px|Die *cadenza ad libitum* in Franz Liszt se Hongaarse Rapsodie no. 2 in C-kruis-minuer

* Dit is nie net konserte wat van cadenzas gebruik maak nie: Die *Scena di Canta Gitano*, die vierde beweging van Nikolai Rimsky-Korsakov se *Capriccio Espagnol*, bevat cadenzas vir Franse horings, trompette, viool, fluit, klarinet en harp in die aanvangsgedeelte.
* Johann Strauss II het heel ongewoon 'n cadenza-agtige solo vir tjello en fluit gekomponeer vir die laaste gedeelte van sy Keiserwals, voordat die werk deur die trompette en daarna die hele orkes tot 'n einde gebring word. 
* Die tweede beweging van Bach se derde Brandenburgkonsert bestaan uit slegs twee akkoorde; dit word algemeen aanvaar om 'n cadenza aan te dui wat om dié kadens geïmproviseer moet word.
* Die eerste beweging van Bach se vyfde Brandenburgkonsert spog met 'n uitgebreide cadenza vir klavesimbel. 
* Die koloratuurarias van bel canto-komponiste soos Donizetti, Bellini en Rossini bevat ook cadenzas vir die sangeresse. 
* Mozart het ook cadenzas gekompneer vir 'n viool-en-altvioolduet in die eerste en derde bewegin van sy Sinfonia concertante vir viool, altviool en orkes in E-majeur, K. 364.
* Mozart het ook 'n cadenza vir die eerste en laaste beweging van sy Klaviersonate in B-mol-majeur, K. 333 gekomponeer, wat ongewoon (en tog nie uniek nie) vir die tyd was omdat die werk andersins in sonatevorm is.
* Beethoven se Klavierkonsert no. 5 in E-mol-majeur
* Karol Szymanowski se twee vioolkonserte het albei cadenzas wat gekomponeer is deur die violis wat dit sou uitvoer, Paweł Kochański.
* In die derde beweging van Elgar se Vioolkonsert in B-mineur, opus 61 is daar 'n onverwagse cadenza waarin die orkes die solis met 'n pizzicato tremolando-effek ("cadenza accompagnato") begelei. 
* Franz Liszt se Hongaarse Rapsodie no. 2 in C-kruis-mineur vir klavier bevat 'n instruksie *cadenza ad libitum* voor die finale koda, bedoelend dat die pianis 'n cadenza na goeddunke kan byvoeg. Hoewel die meeste pianiste dié uitnodiging van die hand wys, het pianiste soos Alfred Cortot, Sergei Rachmaninof en Marc-André Hamelin tog vername cadenzas vir die werk gekompneer het.
* Die pianiste Chick Corea en Makoto Ozone het jazz-cadenzas in 'n andersins tradisionele uitvoering van Mozart se Konsert vir twee klaviere ingesluit.
* Rimski-Korsakof se *Scheherazade* bevat verskeie cadenzas for viool.
* Mozart het 'n cadenza vir sy eie Horingkonsert no. 3 in E-mol-majeur, K. 447 geskryf. Dit kom aan die einde van die eerste beweging voor.
* Sergei Prokofiëf se Klavierkonsert no. 2 in G-minuer, opus 16 bevat 'n uitmergelende vyf minute lange cadenza, wat die eerste beweging afsluit.
* In Dmitri Sjostakowitsj se Tjellokonsert no. 1 in E-mol-majeur, opus 107 is die derde beweging eintlik 'n hele cademza wat die tweede en vierde bewegings aan mekaar skakel.
* Carlos Chávez's se Vioolkonsert het 'n sewe minute lange onbegeleide cadenza as die derde van vyf temas, ten spyte daarvan dat die solis bykans sonder onderbreking die res van die 35 minute lange komposisie speel.  

### Gekomponeerde kadensas 
Komponiste wat cadenzas vir ander kompniste se werk geskryf het, sluit in:

* Carl Baermann se cadenza vir die tweede beweging van Mozart se Klarinetkonsert in A-majeur, K. 622
* Ludwig van Beethoven se cadenzas vir die eerste en derde bewegings van Mozart se Klavierkonsert no. 20 in D-mineur, K. 644
* Joseph Joachim se cadenza vir Brahms se Vioolkonsert in D-majeur, opus 77
* Benjamin Britten se cadenza vir Haydn's Tjellokonsert no. 1 in C-majeur, Hob. VIIb/1 vir Mstislav Rostropowitsj.
* David Johnstone se *A manual of cadenzas and cadences for cello*, gepubliseer deur Creighton's Collection (2007)
* Wilhelm Kempff se cadenzas vir Beethoven se eerste vier klavierkonserte.
* Clara Schumann se cadenza vir Beethoven se Klavierkonsert no. 3 in C-mineur, opus 37
* Karlheinz Stockhausen se cadenzas vir twee van Mozart se konserte vir windblasers (fluit en klarinet), vir Kathinka Pasveer en Suzanne Stephens, en een cadenza elk vir die trompetkonserte van Leopold Mozart en Joseph Haydn, vir sy seun Markus.
* Richard Strauss se vokale cadenza in 1919 vir sopraan Elisabeth Schumann vir Mozart se solomotet, *Exsultate, jubilate*, K. 165 (wat deur Kathleen Battle opgeneem is)
* Friedrich Wührer se cadenzas vir Mozart' se Klavierkonsert no. 21 in C-majeur, Klavierkonsert no. 24 in C-mineur, K. 491 en Klavierkonsert no. 26 in D-majeur, K. 537
* Sergei Rachmaninof se cadenza vir Liszt se Hongaarse Rapsodie no. 2 in C-kruis-majeur, wat hy in 1919 opgeneem het
* Alfred Schnittke se twee cadenzas vir Beethoven se Vioolkonsert in D-majeur, opus 61(a), waarvan die eerste aanhaal uit die vioolkonserte van Berg, Brahms, Bartók (vioolkonsert no. 1 en 2), Sjostakowitsj (Vioolkonsert no. 1), asook uit Beethoven se Simfonie no. 7 in A-majeur, opus 92
* Schnittke se cadenza vir die eerste beweging van Mozart se Klavierkonsert no. 24 in C-mineur, K. 491 in 1975
* Fritz Kreisler se semipolifoniese cadenza vir Beethoven se Vioolkonsert in D-majeur, opus 61(a)
* John Williams se 6 minuut lange segment, wat bestaan het uit 'n cadenza, 'n reeks variasies en 'n paar stukkies versierings vir die openingskrediete van die 1971-film *Fiddler on the roof*, uitgevoer deur die violis Isaac Stern
* Alma Deutscher se cadenza vir Mozart se Klavierkonsert no. 8 in C-majeur, K. 246, toe sy tien jaar oud was
* David Popper se stel cadenzas vir vyf verskillende tjellokonserte (Haydn se Tjellokonsert ino. 2 in D-majeur, opus 101; Saint-Saëns se Tjellokonsert no. 1 in A-mineur, opus 33; Schumann se Tjellokonsert in A-mineur, opus 129; Volkmann se Tjellokonsert in A-mineur, opus 33; en Molique se Tjellokonsert in D-majeur, opus 45)
* Émile Sauret se cadenza vir Paganini se Viiolkonsert no. 1, opus 6.

## Verwysings 
## Verdere leeswerk 
* Badura-Skoda, E. et al. Cadenza. In Macy. L. (red.). *Grove Music Online* (intekening vereis).
* Lawson, C. 1999. *The historic performance of music: an introduction*, bl. 75–76.

## Eksterne skakels 
* 
*