Javaanse tier

Die **Javaanse tier** (*Panthera tigris sondaica*) is 'n uitgestorwe tiersubspesie wat voorheen slegs op Java voorgekom het. Die dier was klein van gestalte, maar is ook uitgeken aan sy pels met fyn en strakke strepe, asook die lang snoet met die lang skeurtande. Daar is weinig oor sy gedragspatrone bekend.

Die plaaslike bevolking het die Javaanse tier afgemaai, maar ook sy habitat ontbos om plek te maak vir ryslande, kiaat-, koffie- en rubberboomplantasies. Soos sy vernaamste prooidiere, die Javaanse hert (*Rusa timorensis*) en die wildevark (*Sus scrofa*), al hoe skaarser geword het, moes die tier weens die habitatverlies ook nou al hoe meer om prooi meeding met die Javaanse luiperd (*Panthera pardus melas*). Die luiperd kon veel makliker by die nuwe veranderinge aanpas, omdat hy vernaamlik op klein tot middelgrootte prooidiere teer. Al hierdie faktore het uiteindelik bygedra tot die tiersubspesie se uitsterwing in die 1980's.

Hierdie tier maak ook deel uit van die Javaanse kultuurgoed. Omkleed met sy kragtige simboolwaarde word hy vereenselwig met die adelstand, natuurkragte, sjamanisme en voorvadergeesaanbidding. Dwarsoor die hele Suidoos-Asië huisves die tier glo 'n mensesiel wat die gedaante van 'n weertier kan aanneem en dan boosaardig kan raak. Die subspesie word ook vereenselwig met 'n offerseremonie wat as die *rampog macan* bekend staan.

## Beskrywing 
### Fisieke kenmerke 
upright=0.8|duimnael|links|alt=Chasseur européen posant devant une peau de Tigre de Java.|'n Jagter poseer voor die huid van 'n geskiete tier by Kalitapakdoewoer. Let op die talryke dun strepies.
Die Javaanse tier word gekenmerk deur sy lang en dun strepe, wat ietwat meer as die Soematraanse tier (*P. t. sumatrae*) s'n is. Die snoet is lank en smal, die *planum occipitale* is beduidend smal en die skeurtande is lank in verhouding met die afmetinge van die skedel. Die deursnee van sy pootafdrukke is groter as die Bengaalse tier (*P. t. tigris*) s'n.

Die tier is kleiner gebou as die spesies op die vasteland, maar tog effens groter as die Balinese tier (*P. t. balica*), en byna net so gedronge soos die Soematraanse tier. Die mannetjie is gemiddeld 2,48&nbsp;m lank "tussen die spalke" (die dooie tier is oopgespalk en dan vanaf die snoetpunt tot stertpunt gemeet). Lengtegegewens oor die wyfie bestaan nie.
Die skedellengte wissel tussen 30,6 tot 34,9&nbsp;cm by die mannetjie en 27,0 tot 29,2&nbsp;cm by die wyfie. Die massa by die mannetjie wissel tussen 100 tot 141&nbsp;kg, en by die wyfie 75 tot 115&nbsp;kg.

Die klein gestalte van die Javaanse en ander tiere op die Soenda-eilande strook oor die algemeen met die Wet van Bergmann. Bergmann voer aan die massa van warmbloedige diere gaan ten nouste saam met die buitetemperatuur. Hoe warmer die klimaat, hoe ligter sal die tier wees om sy termoregulasie te vergemaklik. Verder is die prooidiere (soos hoefdiere; herte en beeste) op Java maar kleiner as dié op die Asiatiese vasteland, wat ook die grootte van die roofdiere inperk. Oor die algemeen is daar niks omtrent hierdie tiersoort se voortplanting of lewensiklus bekend nie.

## Klassifikasie 
### Evolusionêre oorsprong van die tier 
duimnael|Fossiel van die *Panthera zdanskyi*.
Die *Pantherinae*-linie het reeds 10,8 miljoen jaar gelede van die gemeenskaplike voorsaat van die *Felidae* vertak. By die aanvang van die Plioseen vorm *Panthera palaeosinensis* die basale klade van die *Panthera*.

*Panthera zdanskyi* is in 2004 aan die oostelike hang van Longdan, in die Gansu-provinsie, Sjina ontdek. Hierdie fossiel is 2,55 tot 2,16 miljoen jaar oud (uit die Vroeg-Pleistoseen). Kladistiese navorsing toon aan dat *P. zdanskyi* die sustersgroep van die tier is en suggereer dat die wieg van die moderne tier by die aanvang van die Pleistoseen in die noordweste van Sjina geleë is. Tussen die einde van die Plioseen en die aanvang van die Pleistoseen was die tier een spesie wat oor 'n groot deel van Asië wydverspreid voorgekom het. Die tierbevolkings begin egter sterk uiteenloop en verander tydens die onderskeie tussenystye van die Kwartêre Ystydperk. 73 000 jaar gelede beland die tier op die randjie van uitsterwing as gevolg van die uitbarsting van die supervulkaan Toba op Soematra – dit sou moontlik die gebrek aan genetiese diversiteit onder die huidige tiersoorte kon verklaar. Die tiersubspesies is voorheen klassifiseer volgens liggaamsbou, skedelbou, pelskleur en -patrone.

Die eerste beskrywings van die subspesies is egter gegrond op slegs 'n paar individue, sonder om rekening te hou met die natuurlike morfologiese variasie onder die eksemplare van dieselfde spesie.

### Voorkoms op Java in die voorgeskiedenis 
Die eerste tierfossiele op Java is meer as 'n miljoen jaar oud. Diverse vorme volg op mekaar: *Panthera tigris oxygnatha*, *P. t. trinilensis* en dan *P. t. soloensis*. Navorsing in 2014 gegrond op die ontleding van drie molekulêre merkers van 134 verskillende eksemplare, skat dat die laaste gemeenskaplike voorsaat van alle tiersubspesies êrens tussen 72 000 tot 108 000 jaar gelede voorgekom het. Dit is laat vergeleke met die ander katsoorte van die genus *Panthera*.

## Uitsterwing 
### Stand tot en met die 20ste eeu 
duimnael|links|'n Groep mans en kinders poseer by 'n pasgeskiete tier te Malingping in Bantam, Wes-Java (1941)
Aan die einde van die 18de eeu kom die tiere nog oor 'n baie groot deel van Java voor. Die ontbossing begin teen die middel van die 19de eeu soos duisende boere op Sentraal-Java en Madoera begin rondtrek het. Gou word die hulpbronne en die wild deur die mens uitgeput: die tier begin  uit hongernood die mens se vee aanval.

Die navorser Peter Boomgaard het ongeveer dertig beweerde tieraanvalle tussen 1633 en 1968 en veertig voorvalle tussen 1812 en 1869 opgeteken. Die gebrek aan gegewens uit die 18de eeu kan moontlik toegeskryf word aan 1) die konsentrasie getuienisse rondom die stad Batavia (tans Jakarta), die weinige belangstelling in hierdie stadspraatjies en laastens is daar in hierdie tydperk ook geen *Daghregister* bygehou nie. By nadere ondersoek blyk dit party verhale is pure herhaling, letterdiewery of is op so 'n wyse ingekleur om die belangstelling van die publiek te behou. Tog wil dit uit die verhale voorkom of die meeste slagoffers mans is wat buitenshuis werk, soos posbodes of die jongste en onbehoedsame aankomelinge (ongeskoolde arbeiders). Omstreeks 1850 beskou die Javane op die platteland die tier as 'n vloek. Reisigers loop voortaan ook gewapend rond, sou die tier onverwags toeslaan. Die aanvalle was tydens en aan die einde van die moeson op sy meeste.

Volgens Peter Boomgaard is dit nodig om nugter al hierdie verhale te bekyk; die tier word dikwels onnodig die sondebok gemaak om die verdwyning van vee of ontheemding van bevolkingsgroepe te verklaar. Die voorval van die tier van Caringin was 'n twispunt wat lank in die Nederlandse parlement bespreek is – die inwoners van die dorpie Caringin (wat verbrand-en-verbou-landbou beoefen het) moes glo noodgedwonge hul huise verlaat voor 'n mensvretertier; in die werklikheid het hulle waarskynlik na die verlate ryslande toe getrek. Die arbeiders sou op dieselfde manier die tier bloot as verskoning kon gebruik elke keer as hulle nie in die plantasies wou gaan werk nie.

### Ontbossing en gevolge 
duimnael|Die ontbossing en aanplanting van rubberplantasies het aansienlik bygedra tot die habitatsverlies van die Javaanse tier. Hierdie foto is vroeg in die 20ste eeu geneem te Pasir Ajoenan, Wes-Java.
Teen die aanvang van die 20ste eeu is die eiland Java deur 28 miljoen mense bevolk. Die jaarlikse rysproduksie is nie genoeg om die toekomstige geslagte te onderhou nie. Die landbougrond word binne 15 jaar met 150% vergroot. Tussen 1938 en 1975 het die woudbedekking op die eiland gekrimp vanaf 38% tot 8%, terwyl die Javaanse mensebevolking tot 85 miljoen toegeneem het. – daar word nog op so 200 tot 300 tiere geraam wat oorgebly het.

### Die laaste waarnemings in die 1970's 
duimnael|links|350px|Kaart van Java wat die bewareas aandui waar die Javaanse tier nog voorgekom het (1960's-1980's)
Teen die middel van die 1960's het die Javaanse tier in drie bewareas oorleef wat in die 1920's en 1930's gestig is: die Ujung Kulon en Baluran Nasionale Parke en die Leuweung Sancang Natuurreservaat. Teen die einde van die 1960's raak dit al hoe moeiliker om Javaanse tiere op te spoor en te skiet in Banyawangi in Oos-Java. Dit word beskerm deur 'n klein kontingent wildbewaarders en daar word vier bewaringsprojekte van stapel gestuur. Die reservaat is egter versnipper in twee groot plantasies wat in die dale geleë is. Die moontlike prooisoorte bied nie juis 'n groot verskeidenheid nie: daar wei 'n paar bantengs (*Bos javanicus*) naby die plantasies rond, maar die eintlike prooidier van die kat, die Javaanse hert, ontbreek. Die wildevarke kom wydverspreid voor, maar het 'n lae bevolkingsdigtheid. Die prooi tot die tiere se beskikking in die park word egter as onvoldoende beskou om in hul lewensonderhoud te voorsien. Onder leiding van die Institut Pertanian Bogor gaan 'n groep van dertig studente op ekspedisie na die Meru Betiri Nasionale Park. In groepies van vyf fynkam hulle die hele gebied en kry uitwerpsels, krapmerke en spore. Die amptelike verklaring word op wit en swart in die verslag uitgereik: die subspesie het uitgesterf. Die Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur het ook hieroor die doodsklok gelui in 2003. 'n Jaar se werk laat die ondersoekspan met leë hande – buiten nou die foto's van die handjie vol plantvreters en die hordes stropers, natuurlik.

### Hardnekkige gerugte doen steeds die rondte 
Gerugte van die tier wat dan hier, dan daar, uit die bloute sy opwagting maak, het al deel van die volksgeloof geword. Dit was trouens die onderwerp van tweederdes van die briewe wat die *Surabaya Post* in 1991 ontvang het. Die getuies glo vas die subspesie leef nog – soos die tieraanvalle of vermeende spore kan getuig. Na verluid is vier tiere met twee welpies tydens die bosbrande in 1997 op die berg Merbabu (of die berg Merapi) in Sentraal-Java uit hul lêplek gerook. net soos dit in ou Afrikaans « *tier* » en in Suid-Amerikaanse Spaans « *el tigre* » ook die geval was. Bowendien is die Javaanse bevolking dikwels salig onbewus of uit voeling met die ekologiese stand van die tier. In die 1990's glo baie stadsbewoners en plattelanders nog jy kan die dier agter elke bos uitskop – min wetende hy het lankal verdwyn.

### In gevangenskap 
Voor die Tweede Wêreldoorlog is Javaanse tiere in Indonesiese dieretuine aangehou, maar tydens die oorlog is die dieretuine gesluit. Toe die vrede gesluit is was die Javaanse tier reeds so seldsaam dat dit makliker sou wees om die Soematraanse tiere aan te skaf.

### Oorlewerings en oortuigings 
#### Die kat met 'n mensesiel 
Dwarsoor Suidoos-Asië word geglo die tier en die mens deel 'n gemeenskaplike voorsaat; daarom wil tradisie dit hê dat "die tier 'n mensesiel het". Volgens 'n ou Javaanse fabel was mens en tier oorspronklik planteters en het vreedsaam soos broers saamgeleef. Die tiere het geknibbel aan die blaartjies van die *Paederia foetida* en die doerian (*Durio zibethinus*). Maar op 'n dag loop iets skeef. By die voorbereiding van die maaltyd sny 'n man per ongeluk sy vinger af en hierdie stuk vleis beland toe iewers in die middagete van die tiere. Die tiere het smaaklik weggeval en van daardie dag af in wilde diere ontaard.

Volgens 'n ander oorlewering aan die noordkus van Oos-Java sou die tiere en krokodille afstammelinge wees van Sjeh Sajjidina Ali, 'n skoonseun van Mohammed.

Na bewering kan die tier die *kesaktian* [magiese kragte] kry deur vir veertig dae in 'n woudspelonk te vas en te mediteer. Dan raak hy in die woud onsigbaar. Dit is vir die tier egter taboe om deur 'n mens raakgesien te word; dan moet hy weer vir nog veertig dae vas om sy towerkragte te herwin. Die tier sal jou miskien hoor en kom ondersoek instel. Om daardie rede word bosbenamings bedink om met 'n ompad na die tier te verwys: *nenek* (« grootouer »), *datuk* (« oupa »), *guda* (« geheim, verborge »), *kiai* of *kiaine* (« towergoed » of « towenare »). In die bos rondom Baluran word die geeste glo een enorme groot swart gedierte wat tierspore agterlaat.

##### Sjamanisme en reïnkarnasie 
Die tier is ook die beskermer van die sjamane; volgens die Suidoos-Asiatiese oorlewering is die tier een met die bos, en kan ook met die voorouers en beskermgeeste in verbinding tree. Die sjamane is glo baie eie met die tiere en word daarom dikwels met tiere en hul magiese eienskappe vereenselwig; die sjamane kan net soos die tiere verdwyn en verskyn. Volgens oorlewering op Oos-Java kan hierdie tier wat deur die sjamaan in sy vertroue geneem is op twee pote loop en as rydier dien. Hy word opgeroep deur wierook te brand.

Die laaste tipe tiergees wat mens kry is die reïnkarnasie van iemand wat aan onnatuurlike oorsake dood is, of gestraf word. Gewoonlik is hierdie tiere goedaardig en snel dikwels hul nasate te hulp. Volgens die Javaanse oorlewering verskyn die gees veertig dae na die dood ingetree het. Tussen die eerste en die sewende dag word die siel 'n gees en dan 'n tier. In Situbondo kan die tier opgeroep word deur wierook te brand, 'n offer te bring en dan 'n steentjie te werp.

Die tier het dus mag, en sy liggaam is deurtrek daarvan. Gerugte van tiere wat in stukke gekap word om amulette en bloeddeurdrenkte wapens daarvan te maak kom dikwels voor. Dit gebeur veral kort na afloop van die *rampog macan*.

#### Weertier 
Die weertier (*macan gadhungan*) is 'n legende wat baie goed in Kediri bekend is en oor die algemeen op Oos-Java oorvertel word. Die weertier word dikwels gesien as die reïnkarnasie van 'n adellike wat in ballingskap in die Lodoyobos gesterf het. Die Lodoyobos, naby Blitar, is juis berug vir sy wrede tiere. Hierdie gedaanteverwisseling in 'n tier word van geslag tot geslag oorgedra deur kennis opgesluit in mantras, wat, volgens die legende, teruggevoer kan word na die eerste weertier wat in die Lodoyobos gebly het, in die tyd van koning Djojoboyo.

### Ou Javaanse tradisies 
#### Godsoordeel 
In die laat-18de eeu het die Javaanse hof dikwels misdadigers en rebelle vir die tiere gegooi – as 'n soort godsoordeel. Hierdie straf het nie altyd op die dood uitgeloop nie: twee mans wat van die ongemagtigde toegang tot die kraton (paleis) beskuldig is, sou byvoorbeeld met stokke bewapen word waarmee hulle die drie uitgesoekte wrede tiere in die hok moes aandurf. Wie ook al dan lewendig uit die stryd getree het, is tot ballingskap veroordeel.

#### *Rampog macan* 
Die *rampog macan* is 'n Javaanse offerseremonie wat plaasgevind het deur die loop van die 17de eeu tot met die aanvang van die 20ste eeu. Hierdie gebeurtenis het oorspronklik plaasgevind op die alun-alun (as strydperk) van die Javaanse koninklike hof. In die 19de eeu was daar twee rituele waarby tiere betrokke was. Dit was die tier-buffelgeveg (*sima-maesa*), waarby die Javaanse vorste 'n tier en 'n waterbuffel (karbou, *Bubalus bubalis* ) teen mekaar laat baklei het, wat meestal deur die waterbuffel gewen is, en die tierstekery of tierrampok (*rampogan-sima*). By die laasgenoemde ritueel, wat ook deur die regent gereël is, sluit mens 'n paar tiere en Javaanse luiperds (*Panthera pardus melas*) in kiste toe om hulle later op die strydperk weer vry te laat, omring deur 'n carré van Javane slaggereed met spiese, drie rye dik. Sodra die tier uit sy kis gejaag word, sal hy probeer ontsnap, maar hom elke keer vasloop teen 'n muur van spiese wat hy probeer deurbreek. In verreweg die meeste gevalle sterf die tier aan die wonde wat hy op hierdie wyse opdoen. Tog kon 'n tier bo-oor die rye spiesdraers na sy vryheid spring.

Hierdie ritueel het gedurende die loop van die eeue ontwikkel. Tussen die einde van die 18de eeu en omstreeks die 19de eeu het die *rampog macan* vinnig sy heilige doel begin verloor en in 'n skouspel ontaard waarmee veral die Europese besoekers vermaak is. Luiperds is al hoe meer ingespan hoe skaarser die tiere geword het. verkry die diereslagting in die 19de eeu nuwe betekenis: die politieke stryd tussen die VOC (die tier) teen die Javaanse owerheid (die waterbuffel).

Die tier is ook die bewaker van die morele orde. Die legendes met betrekking tot sjamane en voorouers is dikwels verwar en verruim om die hele Javaanse gemeenskap en sy maatskaplike sedelike welsyn as sodanig in te sluit. Die voorouerlike tiergees is die bewaker van die deug(de).

Soos die bosse verdwyn het, het die groeiende bevolking Javane al hoe meer met die tier te doene gekry. Die teengestelde gevoelens (as dierebeskermer, maar ook woeste dier, 'n beeld nóg positief nóg negatief) het geleidelik eenduidig begin word: dié van 'n gevaarlike dier en wrede (mense)moordenaar. Ook die kontak met die Europese jagters (wat sensasionele geskrifte oor mensvretertiere geskryf het) kon die volkskultuur en -uitkyk verander het.

### Letterkunde 
[duimnael|links|Die [Poppekas|poppetjie van *Si* Harimau, soos in 'n skimmespel (*wayang*)  gebruik word.]]
duimnael|Die Gunungan beeld die tier uit by elke opening en afsluiting van die *wayang*.
Die tier is saam met die buffel 'n dier wie se mistieke en politieke betekenis sterk tot uiting kom in die Javaanse hofliteratuur. wat orals in die Maleise taalgebied gevind kan word, ook op Java. Die werk is opgebou uit 'n siklus verhaaltjies wat handel oor die avonture van 'n ondeunde en uitgeslape kantjil (*Tragulus javanicus*), wat veel magtiger diere ore aansit. Die *Sang Kancil* herinner die Franse historikus, Romain Bertrand, aan die *Roman de Renart* (d.w.s. *Van den Vos Reynaerde*) en die fabels van La Fontaine. In hierdie volksverhale word die tier, *Si* Harimau (uitgebeeld as 'n hooghartige koning wat sy onderdane mishandel), deur die slinkse Sang Kancil om die bos gelei.

### Volkskultuur 
Die Javaanse tier word nog baie gebruik in die Javaanse reklamebedryf, veral omrede hy vereenselwig word met krag en snelheid. Amulette en tierembleme word dikwels nog in motors of winkelvensters opgehang. Bowendien open en eindig elke poppekas met die uitbeelding van die heelal in die vorm van 'n spitsberg (die lansetvormige *Gunungan*) as rekwisiet: die lewensboom, met 'n tier en banteng weerskante aan die voet daarvan.

## Verwysings 
## Eksterne skakels