Menslike evolusie

**Menslike evolusie** is die evolusieproses wat gelei het tot die ontstaan van die moderne mens. Hoewel dit begin by die laaste gemeenskaplike voorsaat van alle lewe, dek die onderwerp gewoonlik net die evolusiegeskiedenis van primate, veral die genus *Homo*, en die ontstaan van *Homo sapiens* as ’n aparte spesie van hominiede (of "groot ape"). Die studie van menslike evolusie betrek baie wetenskaplike vakrigtings, onder meer fisiese antropologie, primatologie, argeologie, etologie, linguistiek, evolusionêre sielkunde, embriologie en genetika.

Genetikastudies wys primate het sowat 85&nbsp;miljoen jaar gelede tydens die Laat Krytperiode van ander soogdiere geskei. Die vroegste fossiele kom uit die Paleoseen, sowat 55&nbsp;miljoen jaar gelede. Die familie Hominidae het 15 tot 20&nbsp;miljoen jaar gelede van die Hylobatidae-familie (langarmape) geskei, en die Ponginae (orang-oetangs) het sowat 14&nbsp;miljoen jaar gelede van die  Hominidae-familie geskei. Tweevoetigheid het in die Hominini-stamboom begin; die eerste hominien wat op twee voete geloop het, was óf *Sahelanthropus* óf *Orrorin*, terwyl *Ardipithecus*, wat ten volle op twee voete geloop het, effens later ontwikkel het. Die gorilla en sjimpansee het omtrent in dié tyd geskei (sowat 4 tot 6&nbsp;miljoen jaar gelede), en óf *Sahelanthropus* óf *Orrorin* is dalk hulle en die mens se laaste gemeenskaplike voorsaat. Die vroeë tweevoetiges het eindelik in *Australopithecus* ontwikkel en later in *Homo*.

duimnael|350px|links|’n Skematiese voorstelling van die menslike evolusie.
Die vroegste aangetekende lede van *Homo* is *H. habilis*, wat sowat 2,3&nbsp;miljoen jaar gelede ontwikkel het en van wie daar positiewe bewyse is dat hulle steengereedskap gebruik het. Die brein van hierdie vroeë hominiene was omtrent so groot soos sjimpansees s'n, hoewel daar al voorgestel is dat die menslike SRGAP2-geen in dié tyd verdubbel het, en dit het ’n vinniger bedrading van die frontale korteks tot gevolg gehad.  Tydens die volgende miljoen jaar het ’n proses begin waardeur die brein groter geraak het in verhouding met die algehele liggaamsmassa, en met die verskyning van *H. erectus* in die fossielrekord, het die breingrootte verdubbel tot 850&nbsp;cm3. Hierdie vergroting van die brein is eweredig aan ’n toename van 125&nbsp;000 neurone van geslag tot geslag.

*H. erectus* en *H. ergaster* was die eerste van die hominiene wat Afrika verlaat het, en hulle het tussen 1,3 en 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Daar word geglo dié spesies het die eerste keer vuur gemaak en ingewikkelde gereedskap gebruik.

Archaïese *H. sapiens*, die voorganger van die anatomies moderne mens, het tussen 400&nbsp;000 en 250&nbsp;000 jaar gelede ontstaan. Volgens die onlangse teorie van Afrika as die oorsprong van alle mense, het die moderne mens in Afrika ontstaan, moontlik uit *H. heidelbergensis*, *H. rhodesiensis* of *H. antecessor*, en 50&nbsp;000 tot 100&nbsp;000 jaar gelede die kontinent verlaat. In Eurasië het hulle die plaaslike bevolkings van *H. erectus*, *H. denisova*, *H. floresiensis* en *H. neanderthalensis* vervang. Onlangse DNS-studies toon Neanderdaller-gene kom in feitlik alle nie-Afrikane voor, en dat hulle en ander hominiede, soos *H. denisova*, dalk tot 6% van hul genoom bygedra het tot hedendaagse mense – dit dui op ’n mate van verbastering tussen dié spesies.

Anatomies moderne mense het uit Archaïese *H. sapiens* ontwikkel tydens die Middel-Steentydperk, sowat 200&nbsp;000 jaar gelede. Die oorgang na gedragtelike moderniteit met die ontwikkeling van simboliese kultuur, taal en gespesialiseerde steentegnologie het volgens baie antropoloë sowat 50&nbsp;000 jaar gelede ontstaan, hoewel sommige meen dit het geleidelik oor ’n langer periode gebeur.

## Geskiedenis van navorsing 
### Voor Darwin 
[duimnael|240px|[Fossiele in die evolusie van hominiede (The Museum of Osteology, Oklahoma City, Oklahoma, VSA.)]]
Die woord "homo", die naam van die genus waartoe die mens behoort, is Latyn vir "mens". Dit is oorspronklik in die 18de eeu gekies deur die Sweedse fisikus en soöloog Carolus Linnaeus in sy klassifikasiestelsel. Die Latynse woord kom weer van die Indo-Europese stam **dhghem*, of "aarde". Linnaeus en ander wetenskaplikes van dié tyd het ook geglo die groot ape is die mens se naaste verwante, gebaseer op morfologiese en anatomiese ooreenkomste.

### Darwin 
Die moontlike verband tussen die mens en vroeëre ape het eers duidelik geraak in 1859 met die publikasie van Charles Darwin se *On the Origin of Species*, waarin hy die idee voorstaan dat nuwe spesies deur evolusie uit vroeëre spesies ontstaan. Darwin se boek het nie die vraag van menslike evolusie behandel nie en net gesê: "Lig sal gewerp word op die oorsprong van die mens en sy geskiedenis."

Die eerste debatte oor die aard van menslike evolusie het ontstaan tussen Thomas Huxley en Richard Owen. Huxley was ’n voorstander van die mens se evolusie uit ape en het gewys op baie van die ooreenkomste en verskille tussen mense en ape, veral in sy 1863-boek ''Evidence as to Man's Place in Nature*. Baie van Darwin se vroeëre ondersteuners het egter nie aanvanklik saamgestem dat die oorsprong van die mens se verstandelike vermoëns en moraliteit verduidelik kan word aan die hand van natuurlike seleksie nie, hoewel dit later verander het. Darwin het die teorie van evolusie en seksuele seleksie op die mens van toepassing gemaak in sy 1871-boek *The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex*.

### Eerste fossiele 
’n Groot probleem in dié tyd was die gebrek aan intermediêre fossiele. Ondanks die ontdekking in 1891 deur Eugène Dubois in Java van wat nou *Homo erectus'' genoem word, was dit eers met die ontdekking van nog fossiele in die 1920's in Afrika dat bewyse van oorgangspesies toegeneem het. In 1925 het die Australiër Raymond Dart *Australopithecus africanus* beskryf. Die bekendste voorbeeld was die Taung-kind, ’n *Australopithecus*-kind wat in ’n grot in Taung, Suid-Afrika, ontdek is. Die oorblyfsels was ’n goed bewaarde skedel en die afdruk van die brein.

Hoewel die brein klein was, (410&nbsp;cm3), was dit rond, anders as dié van sjimpansees en gorillas, en dus meer soos ’n menslike brein. Die fossiel het ook kort oogtande gehad en die posisie van die foramen magnum (agterhoofopening) was ’n bewys dat hy op twee voete geloop het. Al hierdie eienskappe het Dart daarvan oortuig dat die Taung-kind ’n tweevoetige voorsaat van die mens was; ’n oorgang tussen ape en mense.

### Fossiele uit Oos-Afrika 
[duimnael|220px|Mary en Louis Leakey by Olduvaikloof in [Tanzanië.]]
In die 1960's en 1970's is honderde fossiele gevind, veral in die Oos-Afrika-streke van die Olduvaikloof en Turkanameer. Die dryfkrag agter die vondste in Oos-Afrika was die Leakey-familie – Louis Leakey en sy vrou, Mary, en later hul seun Richard en skoondogter Meave. Uit die terreine van Olduvai en die Turkanameer het hulle fossiele gekry van *Australopithecus*, vroeë *Homo* en selfs *Homo erectus*.

Hierdie vondste het Afrika gekenmerk as die "wieg van die mensdom". In die 1980's het die fokus op Ethiopië geval toe Lucy, die volledigste fossiel van *Australopithecus afarensis*, deur Donald Johanson in Hadar in die noorde van dié land gevind is. In dié gebied sou nog baie nuwe Hominini-fossiele gevind word, veral in die 1990's deur die spanne van Tim White, soos *Ardipithecus ramidus*.

In 2013 is skeletfossiele van *Homo naledi*, ’n uitgestorwe spesie van Hominini wat in die genus *Homo* ingedeel is, in ’n grot in Gauteng, Suid-Afrika, ontdek. Die spesie word gekenmerk deur ’n massa en statuur wat met dié van fyner geboude mense ooreenstem en ’n skedelvorm soortgelyk aan dié van vroeë *Homo*-spesies. Die anatomie van die skelet kombineer primitiewe eienskappe soos dié in Australopithecus en dié wat in vroeë mense voorgekom het. Dit lyk of met voorbedagte rade in die grot van die individue ontslae geraak is met die tyd van hulle dood. Die fossiele is sowat 250&nbsp;000 jaar oud en is dus nie ’n direkte voorsaat van die mens nie, maar ’n tydgenoot van die eerste vroeë moderne mens met ’n groter brein.

### Die genetiese revolusie 
Die genetiese revolusie in menslike evolusie het begin toe Vincent Sarich en Allan Wilson die krag van immunologiese kruisreaksies van albumien in die bloedplasma gemeet het tussen pare diere, insluitende mense en Afrika-ape (sjimpansees en gorillas). Die krag van die reaksie kon numeries uitgedruk word as ’n immunologiese afstand, wat weer eweredig was aan die aantal aminosuur-verskille tussen gelyksoortige proteïene in verskillende spesies. Dié inligting kon gebruik word om die tye van skeiding te raam tussen pare uit swakker of onbekende fossielrekords.

In ’n 1967-verslag in die tydskrif *Science* het Sarich en Wilson die skeiding tussen mense en ape op 4 tot 5&nbsp;miljoen jaar gelede geraam,]]
Antropoloë was in die 1980's verdeeld oor sekere besonderhede van voortplantingsgrense en migrasieverspreidings van die genus *Homo*. Genetika is dus gebruik om die saak verder te ondersoek en die verskille te probeer los. Volgens een teorie het *Homo* minstens drie keer uit Afrika migreer (bv. *Homo erectus*, *Homo hiedelbergensis* en *Homo sapiens*).

Die onlangse Uit Afrika-teorie van Chris Stringer en Peter Andrews stel voor die moderne *H. sapiens* het sowat 200&nbsp;000 jaar gelede in Afrika ontstaan en die daaropvolgende migrasie deur Eurasië het gelei tot die feitlik algehele vervanging van ander *Homo*-spesies. Daarteenoor stel die multistreek-hipotese dat die genus *Homo* net uit een enkele spesie bestaan en dat die evolusie daarvan die laaste paar miljoen jaar wêreldwyd plaasgevind het. Dié teorie is in 1988 deur Milford H. Wolpoff voorgestel.

Die begrip van die mens se oorsprong het ’n hupstoot gekry danksy DNS-navorsing. Die mtDNS en Y-DNS van ’n groot verskeidenheid inheemse bevolkings het inligting oor voorsate onthul van beide manlike en vroulike herkoms. Ontledings dui op ’n groter verskeidenheid DNS-patrone regdeur Afrika, wat ooreenstem met die idee dat Afrika die tuiste is van Mitochondriale Eva en Y-chromosomale Adam, dus dat alle moderne mense uit Afrika afstam.

Die teorie het steun gekry danksy navorsing met die gebruik van mitochondriale DNS (mtDNS) en die manlike Y-chromosoom. Ná die ontleding van stambome met die gebruik van 133 soorte mtDNS, het navorsers tot die gevolgtrekking gekom dat almal van ’n vroulike voorsaat uit Afrika, Mitochondriale Eva,  afstam. Die teorie word ook gesteun deur die feit dat mitochondriale genetiese diversiteit die hoogste is onder Afrika-bevolkings.

’n Studie van die genetiese diversiteit in Afrika onder Sarah Tishkoff het bevind die San het die grootste genetiese diversiteit onder die 113 bevolkings wat getoets is, en dit maak hulle een van 14 "voorouergroepe". Die navorsing het ook vasgestel die oorsprong van die moderne mens se migrasie is in suidwestelike Afrika, naby die grens tussen Namibië en Angola.

Onlangse DNS-studies van die genome van *H. Neanderthalensis* en *H. Denisova* wys ’n mate van verbastering het plaasgevind. Moderne mense buite Afrika het 2 tot 4% Neanderdaller-gene in hul genome. Hierdie nuwe bevindings weerspreek nie die Uit Afrika-teorie nie, buiten in sy strengste vertolking. Klein groepe uit Afrika het moontlik met ander groepe in Eurasië verbaster.

## Anatomiese veranderings 
Die menslike evolusie word gekenmerk deur ’n aantal morfologiese, fisiologiese, ontwikkelings- en gedragsveranderings wat plaasgevind het sedert die skeiding van die mens en sjimpansee van hul laaste gemeenskaplike voorsaat. Die grootste veranderings is die loop op twee voete, ’n vergrote brein, ’n langer swangerskap en kindertydperk, en ’n afname in geslagsdimorfie. Die verband tussen hierdie veranderings is ’n kwessie waaroor steeds gedebatteer word. Nog ’n belangrike morfologiese verandering is ’n kragtiger greep, wat eerste in *H. erectus* ontwikkel het.

### Tweevoetigheid 
[400px|duimnael|links|Die [Aap|hominoïdes stam af van ’n gemeenskaplike voorsaat.]]
Tweevoetigheid is ’n basiese aanpassing van Hominini en word beskou as die hoofrede vir die skedelveranderings wat in alle tweevoetige hominiene voorkom. Die vroegste tweevoetige hominien is óf *Sahelanthropus* óf *Orrorin* – die ten volle tweevoetige *Ardipithecus* het later ontstaan. Die ape wat op hul kneukels loop, die gorilla en sjimpansee, het min of meer in dieselfde tyd geskei, en óf *Sahelanthropus* óf *Orrorin* kon die laaste gemeenskaplike voorouer gewees het.

Die vroeë tweevoetiges het eindelik ontwikkel in *Australopithecus* en later *Homo*. Daar is verskeie teorieë oor die waarde van tweevoetigheid. Dit is moontlik verkies omdat dit die hande vrygelaat het vir die uitreik na en dra van kos, energie gespaar het tydens beweging, hardloop en jag oor lang afstande moontlik gemaak het, uitsig verbeter en hipertermie help voorkom het deur ’n kleiner deel van die lyf aan die son bloot te stel; dit alles om beter aan te pas by die graslandomgewing eerder as die vorige woudhabitat. Die dybeen het ’n effens hoekiger posisie ingeneem om die swaartekragmiddelpunt na die geometriese middel van die liggaam te verskuif. Die knie- en enkelgewrigte het sterker geword om die toenemende gewig beter te dra. Om die groter druk op die rugwerwels te steun, het die ruggraat ’n S-vorm aangeneem en die lumbale werwels het korter en breër geword. Die groottoon het in lyn met die ander tone beweeg om voorwaartse beweging aan te help. Die arms het korter geword in vergelyking met die bene om beter te kon hardloop. Die agterhoofopening het ook vorentoe geskuif.

Die belangrikste veranderings is in die pelvis, wat korter en breër geword het om die swaartekragmiddelpunt bestendig te hou terwyl geloop is.

Die verkorting van die pelvis en vernouing van die geboortekanaal het ’n groot invloed gehad op die menslike geboorteproses, wat baie moeiliker is as by ander primate. Die kleiner geboortekanaal het ’n hindernis geraak toe breingrootte in vroeë mense begin toeneem het, en dit het ’n korter swangerskapperiode tot gevolg gehad. Dit is die rede hoekom mense die lewe skenk aan onvolgroeide babas wat nie kan loop voor hulle 12 maande oud is nie en langer hulpeloos is as ander primate se kinders. Vertraagde seksuele volwassenheid by die mens het ook gelei tot die ontwikkeling van die menopouse – een verduideliking daarvoor is dat ouer vroue hul gene beter kan oordra deur hul dogters se kinders te versorg as om nog kinders van hul eie te hê.

### Vergroting van die brein 
Die menslike spesie het ’n veel groter brein as ander primate ontwikkel – dit is gemiddeld 1&nbsp;330&nbsp;cm3 in die moderne mens, meer as twee keer so groot as by die sjimpansee of gorilla. Die patroon het begin by *Homo habilis*, wat ’n effens groter brein (600&nbsp;cm3) gehad het as die sjimpansee, en het toegeneem met *Homo erectus* (800 tot 1&nbsp;100&nbsp;cm3) voordat dit ’n hoogtepunt bereik het met die Neanderdallers (1&nbsp;200 tot 1&nbsp;900&nbsp;cm3) (wat selfs groter was as dié van *Homo sapiens*). Die patroon van nageboortelike breingroei verskil van ander primate s’n; daar is langer periodes van sosiale aanlering en die verbetering van taalvaardigheid in menslike kinders.

Die verskille in die struktuur van die brein is egter belangriker as die verskil in grootte. Die toenemende volume het mettertyd dele van die menslike brein verskillend beïnvloed – die temporale lobbe, wat die leer van taal beheer, het buite verhouding toegeneem, net so die prefrontale korteks, wat verband hou met ingewikkelde besluitneming en sosiale gedrag. of die ontwikkeling van die kookproses, en daar is voorgestel dat intelligensie toegeneem het as gevolg van ’n groter behoefte om sosiale probleme op te los namate die menslike gemeenskap meer kompleks geword het.

### Geslagsdimorfie 
Die kleiner mate van geslagsdimorfie is hoofsaaklik te sien in die verkleining van die manlike oogtande in vergelyking met dié van ander ape, asook kleiner wenkbroubene en algemene stewigheid. ’n Belangrike fisieke verandering by vroue is die ontwikkeling van verskuilde bronstigheid. Mense en bonobo's is die enigste ape waar die vrou dwarsdeur die jaar vrugbaar is en by wie geen uiterlike tekens van vrugbaarheid (soos genitale swelling) voorkom nie.

Al bogenoemde kenmerke saam kan dalk toegeskryf word aan ’n groter verbintenis (Engels: *bonding*) tussen pare om die kinders groot te maak omdat hulle langer onvolwasse bly. Daar is egter steeds ’n mate van geslagsdimorfie wat betref die verspreiding van liggaamshare en algemene grootte; mans is byvoorbeeld gemiddeld sowat 15% groter as vroue.

### Ander veranderings 
’n Aantal ander veranderings kenmerk ook die menslike evolusie, soos ’n toename in sig eerder as reuk, ’n kleiner maag, die verlies van liggaamshare, die verandering van die gebit, die ontwikkeling van ’n ken (wat net in *Homo sapiens* voorkom) ens.

## Bewyse 
Die bewyse waarop wetenskaplike weergawes van menslike evolusie geskoei is, kom uit baie terreine van die natuurwetenskap. Die hoofbron van kennis oor die evolusieproses was tradisioneel fossielrekords, maar sedert die ontwikkeling van genetika aan die begin van die 1970's het DNS-ontleding feitlik net so belangrik geword. Studies in wordingsleer, filogenie en veral evolusie-ontwikkelingsbiologie van beide gewerweldes en ongewerweldes bied aansienlike insig in die evolusie van alle lewe, ook hoe die mens ontwikkel het. Die spesifieke bestudering van die oorsprong en lewe van die mens is antropologie, veral paleoantropologie wat fokus op die bestudering van die prehistoriese mens.

### Bewyse van molekulêre biologie 
[350px|duimnael|’n Stamboom van die oorlewende [Hominoidea: mense (genus *Homo*), sjimpansees en bonobo's (*Pan*), gorillas (*Gorilla*), orang-oetangs (*Pongo*) en langarmape (vier genera van die familie Hylobatidae. Almal buiten langarmape is hominiede.]]
Die naaste lewende verwante van die mens is sjimpansees en bonobo's (albei genus *Pan*) en gorillas (genus *Gorilla*). Huidige ramings oor die ooreenkoms tussen die mens en die sjimpansee se DNS is tussen 95% en 99%. Deur die gebruik van die tegniek bekend as die molekulêre klok kan die tyd bepaal word wanneer twee stambome geskei het. Die langarmape (gibbons) en orang-oetangs was die eerste groepe wat afgeskei het van die stamboom wat tot die mens gelei het, daarna die gorillas en toe die sjimpansees en bonobo's. Die skeiding tussen die mens en die sjimpansee word op sowat 4 tot 8&nbsp;miljoen jaar geraam, tydens die Laat Mioseen-epog.

Genetiese inligting word ook gebruik om te bepaal of daar wel ’n uitruiling van gene tussen die vroeë moderne mense en die Neanderdallers was, en om ons begrip te verbeter van vroeë menslike migrasiepatrone en skeidingsdatums.

#### Genetika 
In menslike-evolusie-genetika word studies gedoen oor hoe een menslike genoom verskil van ’n ander, die evolusiegebeure wat daartoe aanleiding gegee het en die huidige uitwerking daarvan. Verskille tussen genome het antropologiese, mediese en forensiese implikasies en aanwendings. Genetikagegewens kan ’n belangrike insig verskaf in menslike evolusie.

### Die fossielrekord 
[duimnael|140px|links|’n Replika van ’n skedel van *[Homo habilis*.]]
[duimnael|140px|links|’n Replika van ’n skedel van *[Homo ergaster*.]]
Daar is min fossiele bewyse vir die skeiding van die gorilla, sjimpansee en Hominini-stambome. Die vroegste fossiele wat vermoedelik deel van die Hominini-stamboom is, is *Sahelanthropus tchadensis* van 7&nbsp;miljoen jaar gelede, *Orrorin tugenensis* van 5,7&nbsp;miljoen jaar gelede en *Ardipithecus kadabba* van 5,6&nbsp;miljoen jaar gelede. Elkeen van hulle word deur sommige wetenskaplikes beskou as ’n tweevoetige voorsaat van latere hominiene, maar elkeen van dié aansprake word ook betwis. Dit is moontlik dat een of meer van hierdie spesies voorsate is van ’n ander tak van Afrika-ape, of dat hulle ’n gemeenskaplike voorsaat verteenwoordig tussen hominiene en ander ape.

Die vraag oor die verband tussen hierdie vroeë fossiele spesies en die Hominini-stamboom is nog onbeantwoord. Uit hierdie vroeë spesies het *Australopithecus*-takke sowat 4&nbsp;miljoen jaar gelede ontstaan en geskei in die robuuste *Paranthropus*- en slanker *Australopithecus*-spesies. Een van hulle (moontlik *Australopithecus garhi*) was dalk die voorsaat van die genus *Homo*. Die *Australopithecus*-spesies wat die beste verteenwoordig word in die fossielrekord is *Australopithecus afarensis*, waarvan fossiele van meer as honderd individue ontdek is van Noord-Ethiopië (soos die beroemde Lucy) tot Kenia en Suid-Afrika. Fossiele van die robuuste *Australopithecus*-spesies soos *A. robustus* (ook genoem *Paranthropus robustus*) en *A./P. boisei* is veral volop in Suid-Afrika by terreine soos Kromdraai en Swartkrans, en by die Turkanameer in Kenia.

Die vroegste lede van die genus *Homo* is *Homo habilis*, wat sowat 2,3&nbsp;miljoen jaar gelede ontwikkel het. *H. habilis* is die eerste spesie waarvoor daar positiewe bewyse is dat hulle steengereedskap gebruik het. Sommige wetenskaplikes beskou *Homo rudolfensis*, ’n groter groep fossiele met soortgelyke morfologie, as ’n aparte spesie terwyl ander meen dit behoort ook tot *H. habilis* en die verskille tussen hulle is bloot interne spesievariasies en dalk selfs geslagsdimorfie. Die brein van hierdie vroeë hominiene was omtrent so groot soos ’n sjimpansee s’n en hul grootste aanpassing was tweevoetigheid om voorsiening te maak vir ’n lewe op die grond.

In die volgende miljoen jaar het die brein groter begin word en teen die tyd dat *Homo erectus* op die toneel verskyn het, het die breingrootte verdubbel. *Homo erectus* was die eerste hominiene wat Afrika verlaat het. Hulle het tussen 1,3 en 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Een *H. erectus*-bevolking, soms ook geklassifiseer as ’n aparte spesie, *Homo ergaster*, het in Afrika gebly en in *Homo sapiens* ontwikkel. Daar word geglo hierdie spesies het die eerste keer vuur gemaak en ingewikkelde gereedskap gebruik.

Die vroegste oorgangsfossiele tussen *H. ergaster/erectus* en Archaïese *H. sapiens* is uit Afrika, soos *Homo rhodesiensis*, maar skynbare oorgangsvorme is ook in Georgië gevind. Hierdie afstammelinge van *H. erectus* uit Afrika het van 500&nbsp;000 jaar gelede af deur Eurasië versprei en in *H. antecessor*, *H. heidelbergensis* en *H. neanderthalensis* ontwikkel. Die vroegste fossiele van anatomies moderne mense is uit die Middel-Steentydperk, sowat 200&nbsp;000 jaar gelede, soos die Omo-oorblyfsels van Ethiopië. Die fossielrekord in Israel en Suid-Europa begin sowat 90&nbsp;000 jaar gelede.

Toe moderne mense van Afrika deur Eurasië versprei het, het hulle ander hominiene soos *H. neanderthalensis* en *H. Denisova* teengekom wat kon ontwikkel het uit die *Homo erectus*-bevolkings wat Afrika 2&nbsp;miljoen jaar gelede verlaat het. Die aard van die interaksie tussen hierdie susterspesies is al lank ’n omstrede onderwerp – die vraag is of die moderne mens die ander spesies vervang het en of hulle eenders genoeg was dat hulle kon verbaster het; indien laasgenoemde, kon die vroeëre bevolkings bygedra het tot die genetiese materiaal van die moderne mens.

Teen 40&nbsp;000 jaar gelede het die moderne mens Eurasië en Oseanië bewoon en minstens 14&nbsp;500 jaar gelede die Amerikas.

## Genus *Homo* 
duimnael|300px|Een van die huidige teorieë oor die verspreiding (tyd en plek) van hominiede. Ander teorieë verskil hoofsaaklik wat betref die taksonomie en geografiese verspreiding van spesies.

*Homo sapiens* is die enigste oorlewende spesie van die genus *Homo*. Hoewel ander, uitgestorwe spesies dalk voorsate van die mens was, is baie van hulle waarskynlik ons "neefs" wat afgeskei het van ons voorsate. Daar is nie konsensus oor watter van die spesies as subspesies beskou moet word en watter nie.

Van die vroeë *Homo*-spesies is:

### *H. habilis* en *H. gautengensis* 
:*Hoofartikels: Homo habilis en Homo gautengensis.*
*Homo habilis* het van sowat 2,4 tot 1,4&nbsp;miljoen jaar gelede geleef. Dit het in die laat Plioseen of vroeë Pleistoseen in Suider- en Oos-Afrika ontstaan toe dit van *Australopithecus* afgeskei het. Sommige wetenskaplikes meen die spesie moet na die genus *Australopithecus* geskuif word vanweë die morfologie van die skedel wat eerder dui op boom klim as tweevoetigheid.

Dit is beskou as die eerste *Homo*-spesie tot met die ontdekking van *Homo gautengensis* in Mei 2010 in Suid-Afrika. Hulle is waarskynlik ouer as *Homo habilis*.

### *H. rudolfensis* en *H. georgicus* 
:*Hoofartikels: Homo rudolfensis en Homo georgicus.*
Dit is voorgestelde spesiename vir fossiele van 1,9 tot 1,6&nbsp;miljoen jaar oud. Die verband tussen hulle en *Homo habilis* is nog onseker.
* *Homo rudolfensis* verwys na ’n enkele, onvolledige skedel wat in Kenia ontdek is.
* *Homo georgicus* is in Georgië ontdek en is moontlik ’n oorgangsvorm tussen *Homo habilis* en *Homo erectus*, of ’n subspesie van *Homo erectus*.

### *H. ergaster* en *H. erectus* 
:*Hoofartikels: Homo ergaster en Homo erectus.*
Die eerste fossiele van *H. erectus* is in 1891 in Java ontdek. Hulle het tussen sowat 1,8&nbsp;miljoen en 70&nbsp;000 jaar gelede geleef. Fossiele uit die vroeë fase, van sowat 1,8&nbsp;tot 1,25&nbsp;miljoen jaar gelede, word beskou as ’n ander spesie, *H. ergaster*, of as ’n subspesie, *H. erectus ergaster*.

### *H. cepranensis* en *H. antecessor* 
:*Hoofartikels: Homo cepranensis en Homo antecessor.*
Dit is voorgestelde spesies wat ’n oorgang kon gewees het tussen *H. erectus* en *H. heidelbergensis*.
* *H. antecessor* is fossiele uit Spanje en Engeland en is sowat 1,2&nbsp;miljoen tot 500&nbsp;000 jaar oud.
* *H. cepranensis* verwys na ’n enkele skedel uit Italië en is na raming sowat 800&nbsp;000 jaar oud.

### *H. heidelbergensis* 
:*Hoofartikel: Homo heidelbergensis.*
*H. heidelbergensis* (die Heidelberg-mens) het tussen sowat 800&nbsp;000 en 300&nbsp;000 jaar gelede geleef. Ander voorgestelde name sluit in *Homo sapiens heidelbergensis* en *Homo sapiens paleohungaricus*.

### *H. rhodesiensis* en die Gawis-kopbeen 
:*Hoofartikel: Homo rhodesiensis.*
* *H. rhodesiensis* is sowat 300&nbsp;000 tot 125&nbsp;000 jaar oud. Die meeste navorsers beskou dit as deel van *Homo heidelbergensis*, hoewel ander klassifikasies soos Archaïese *H. sapiens* en *H. sapiens rhodesiensis* ook al voorgestel is.
* In Februarie 2006 is die Gawis-kopbeen ontdek – dit is moontlik ’n oorgang tussen *H. erectus* en *H. sapiens*. Dit is sowat 500&nbsp;000 tot 250&nbsp;000 jaar oud. Min is daaroor bekend.

### Neanderdaller en Denisova-hominien 
:*Hoofartikels: Homo neanderthalensis en Homo denisova.*

*H. neanderthalensis*, ook soms *H. sapiens neanderthalensis* genoem, het sowat 400&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 jaar gelede in Europa en Asië gewoon. Feitlik alle moderne nie-Afrikane het Neanderdaller-gene, wat dui op ’n verbastering of dat *H. neanderthalensis* en die mens ’n gemeenskaplike voorsaat kon gehad het. Mededinging met *Homo sapiens* het dalk gelei tot hul uitsterwing. Die twee spesies kon tot 10&nbsp;000 jaar lank saam in Europa voorgekom het.

In 2008 is ’n klein deel van ’n vinger in Siberië ontdek. Dit het aan ’n kind behoort en dié bevolking word die Denisova-hominiene genoem. Artifakte, onder meer ’n armband, wat op dieselfde vlak ontdek is, is sowat 40&nbsp;000 jaar oud. DNS-toetse dui daarop dat die vinger tot dieselfde stamboom as die Neanderdallers behoort het.

### *H. floresiensis* 
:*Hoofartikel: Homo floresiensis

*H. floresiensis*, wat van sowat 100&nbsp;000 tot 12&nbsp;000 jaar gelede geleef het, was baie klein (moontlik die gevolg van ’n tipe dwergisme). Hulle is ook ’n voorbeeld van ’n onlangse *Homo*-spesie met eienskappe wat nie in die moderne mens voorkom nie. Dit lyk of hulle ’n gemeenskaplike voorsaat met die mens gedeel het, maar van die menslike stamboom geskei en hul eie evolusiepad gevolg het. Sommige wetenskaplikes meen egter *H. floresiensis* is ’n moderne *H. sapiens* met patologiese dwergisme.

### *H. luzonensis'' 
'n Paar spesimens van die Filippynse eiland Luzon wat 50&nbsp;000 tot 67&nbsp;000 jaar oud is, is onlangs deur hulle ontdekkers beskryf as behorende tot 'n nuwe menslike spesie, *H. luzonensis*, op grond van die eienskappe van die tande.

### *H. sapiens* 
:*Hoofartikel: Homo sapiens
*H. sapiens* bestaan van sowat 250&nbsp;000 jaar gelede tot die hede. Tussen 400&nbsp;000 en 250&nbsp;000 jaar gelede het ’n groter brein ontwikkel, asook tegnieke om ingewikkelde gereedskap te maak. Dit het die oorgang van *H. erectus* na *H. sapiens* moontlik gemaak. Volgens direkte bewyse was daar ’n migrasie van ’n *H. erectus*-bevolking uit Afrika en daarna ’n oorgang van die bevolking wat in Afrika agtergebly het, na *H. sapiens*. ’n Daaropvolgende migrasie het daartoe gelei dat laasgenoemde *H. erectus* in Eurasië vervang het. Dit word beskou as die "Uit Afrika-teorie" – dat alle moderne mense uit Afrika stam. Huidige bewyse sluit nie die ontwikkeling van die mens in meer as een streek of die verbastering van spesies uit nie.

*H. sapiens idaltu* van Ethiopië is ’n uitgestorwe subspesie van sowat 160&nbsp;000 jaar gelede.

## Gebruik van gereedskap 
duimnael|200px|links|’n Skerp klip, ’n mees basiese stuk gereedskap van die mens.
Die gebruik van gereedskap word beskou as ’n teken van intelligensie en daar word gereken dit het sekere aspekte van die menslike evolusie gestimuleer, veral die voortdurende vergroting van die brein. Paleontoloë het nog nie ’n verduideliking vir die vergroting van hierdie orgaan oor miljoene jare ondanks die groot eis wat dit aan energieverbruik stel nie. Die moderne mens se brein gebruik sowat 13&nbsp;watt (260 kilokalorieë per dag), ’n vyfde van die liggaam se totale energieverbuik. Daar word vermoed die toenemende gebruik van gereedskap sou hulle in staat stel om te jag vir energieryke vleisprodukte en om plantprodukte met meer energie te verwerk. Die vroeë hominiene was dus onder evolusionêre druk om hul vermoë te vergroot om gereedskap te maak en gebruik.

Dit is moeilik om te bepaal presies wanneer die vroeë mense gereedskap begin gebruik het, want hoe primitiewer die gereedskap (byvoorbeeld klippe met skerp kante), hoe moeiliker is dit om vas te stel of hulle menslike artifakte of natuurlike voorwerpe is. Daar is moontlike bewyse dat *Australopithecus* sowat 4&nbsp;miljoen jaar gelede klippe gebreek en as gereedskap gebruik het, maar dit is debatteerbaar.

duimnael|200px|Die maak van vuur was ’n lewensbelangrike mylpaal in die mens se geskiedenis.
Baie spesies het primitiewe gereedskap gemaak en gebruik, maar dit is die genus *Homo* wat ingewikkelder gereedskap gemaak het. Die vroegste bekende gereedskap is die Oldowan-steengereedskap uit Ethiopië wat sowat 2,5 tot 2,6&nbsp;miljoen jaar oud is – ouer as die eerste bekende *Homo*-spesies. ’n *Homo*-fossiel is naby van die Oldowan-gereedskap ontdek en die ouderdom daarvan is op 2,3&nbsp;miljoen jaar geraam; dit is dus wel moontlik dat ’n *Homo*-spesie die gereedskap gemaak en gebruik het. Daar is egter nie genoeg bewyse daarvoor nie. Die mens se hand kan groter druk uitoefen en daarom kan die duim en vingers voorwerpe stewig vashou om gereedskap te maak. Dit is wat mense van ape en ander primate onderskei, en dit word nie gesien in fossiele van ouer as 1,8&nbsp;miljoen jaar nie.

Volgens Bernard Wood het *Paranthropus* saam met die vroeë mense in die Oldowan-area geleef. Daar is geen direkte bewyse dat *Paranthropus* die gereedskap gemaak het nie, maar hul anatomie dui indirek daarop dat hulle dit sou kon doen. Die meeste paleoantropoloë stem egter saam dat die vroeë mens verantwoordelik was vir die Oldowan-gereedskap. Hulle reken die meeste van dié gereedskap is ontdek naby *Homo*- en nie *Paranthropus*-fossiele nie. Dit was die begin van die Steentydperk, wat sowat 10&nbsp;000 jaar gelede geëindig het. Die Steentydperk word verdeel in die Ou (tot 350&nbsp;000-300&nbsp;000 jaar gelede), Middel- (tot 50&nbsp;000-30&nbsp;000 jaar gelede) en Laat Steentydperk.

Die tydperk van 700&nbsp;000 tot 300&nbsp;000 jaar gelede is ook bekend as die Acheuleen, toe *H. ergaster* (of *erectus*) groot handbyle uit vuursteen en kwartsiet gemaak het, eers primitief en later meer gesofistikeerd. Ná sowat 50&nbsp;000 jaar gelede is meer gespesialiseerde vuursteengereedskap deur die Neanderdallers en Cro-Magnon-mense gemaak (messe, lemme en lepels). In dié tyd het hulle ook gereedskap uit bene begin maak.

## Oorgang na gedragtelike moderniteit 
Dit lyk of die gebruik van gereedskap tot sowat 50&nbsp;000-40&nbsp;000 jaar gelede stapsgewys gevorder het. Elke fase (*H. habilis*, *H. ergaster*, *H. neanderthalensis*) het op ’n hoër vlak as die vorige een begin, maar het daarna stadig ontwikkel. Paleoantropoloë debatteer tans oor of hierdie *Homo*-spesies sommige van die moderne mens se kulturele en gedragseienskappe besit het, soos taal, simboliese gedagtes, tegnologiese kreatiwiteit ens. Dit lyk of hulle kultureel konserwatief was en oor lang tydperke gehou het by eenvoudige tegnologieë en kossoekpatrone.

Omstreeks 50&nbsp;000 jaar gelede het die menslike kultuur vinniger begin ontwikkel. Tekens kenmerkend van moderne gedrag het skielik in die argeologiese rekord verskyn. Sommige geleerdes meen egter die oorgang het meer geleidelik plaasgevind, oor sowat 200&nbsp;000 jaar, en dat die eerste tekens reeds te bespeur is by die Archaïese *Homo sapiens* in Afrika.

Moderne mense het afgestorwenes begin begrawe, diervelle gebruik om klere te maak, met meer gesofistikeerde metodes begin jag (soos vangputte en die jaag van diere oor kranse) en grottekeninge gemaak. Namate die menslike kultuur gevorder het, het verskillende bevolkings bestaande tegnologieë vernuwe (vishoeke, knope en naalde van been), iets wat nie voor 50&nbsp;000 jaar gelede gesien is nie.

Onder die konkrete voorbeelde van moderne menslike gedrag sluit antropoloë in die maak van gespesialiseerde gereedskap, die gebruik van juwele en beelde (soos grottekeninge), die organisering van die leefarea, rituele (soos die insluit van geskenke in grafte), gespesialiseerde jagtegnieke, die verkenning van meer uitdagende gebiede en ruilhandelsnetwerke.

## Onlangse en huidige menslike evolusie 
Die evolusie van *Homo sapiens* het nog nie tot ’n einde gekom nie. Natuurlike omstandighede, soos die klimaat en geografiese ligging, vorm belangrike evolusionêre faktore.

Verskeie ondersoeke toon dat die moderne mens die afgelope 40&nbsp;000 jaar geneties vinnig aan die verander is, Die Amerikaanse antropoloë Henry Harpending en John Hawks het 270 mense uit vier verskillende etniese groepe ondersoek: Sjinese, Japannese, Noord-Europeërs en Nigeriërs. Minstens 7&nbsp;persent van hul gene het in die laaste 5&nbsp;000 jaar verander. Die vermoë om laktose te verteer het tussen 10&nbsp;000 en 6&nbsp;000 jaar gelede ontwikkel. Dit is waarskynlik te danke aan die opkoms van veeteelt: melk en ander suiwelprodukte kon nou geëet word en dit het ’n ekstra voedselbron vir die mens verskaf.

Die aanpassing by siektes speel ook ’n rol in evolusie. Sekelsel-anemie is maar een voorbeeld hiervan. So bied ’n donker vel meer beskerming teen sonlig as ’n ligter vel en mense met ’n donker vel bly gewoonlik in gebiede waar die son baie helder skyn. Eindelik word ’n donker vel ’n oorerflike eienskap binne ’n bepaalde bevolkingsgroep. In gebiede met min sonlig is dit weer nadelig omdat minder vitamien D in donker velle gevorm word, en velle is dus meer geneig om lig te wees.

Ook verstedeliking het bygedra tot genetiese veranderings by die moderne mens. In ’n ondersoek deur Barnes et al. is bevind in gebiede met ’n lang geskiedenis van verstedeling, word meer dikwels by die inwoners die genetiese variant aangetref wat weerstand bied teen besmetting deur tuberkulose en melaatsheid.

Volgens Cochran en Harpending gaan mense vanweë die enorme bevolkingsgroei en veranderende lewensomstandighede geneties al hoe meer van mekaar verskil. Dit sal net eindig wanneer bevolkingsgroei en lewensomstandighede stabiliseer.

## Lys spesies 
Dié lys is in chronologiese volgorde volgens genus.

* *Sahelanthropus*
** *Sahelanthropus tchadensis*
* *Orrorin*
** *Orrorin tugenensis*
* *Ardipithecus*
** *Ardipithecus kadabba*
** *Ardipithecus ramidus*

* *Australopithecus*
** *Australopithecus anamensis*
** *Australopithecus afarensis*
** *Australopithecus bahrelghazali*
** *Australopithecus africanus*
** *Australopithecus garhi*
** *Australopithecus sediba*
* *Paranthropus*
** *Paranthropus aethiopicus*
** *Paranthropus boisei*
** *Paranthropus robustus*
* *Kenyanthropus*
** *Kenyanthropus platyops*

* *Homo*
** *Homo gautengensis*
** *Homo habilis*
** *Homo rudolfensis*
** *Homo ergaster*
** *Homo georgicus*
** *Homo erectus*
** *Homo cepranensis*
** *Homo antecessor*
** *Homo heidelbergensis*
** *Homo rhodesiensis*
** *Homo naledi*
** *Homo neanderthalensis*
** *Homo sapiens idaltu*
** *Homo sapiens* (Cro-Magnon-mens)
** *Homo sapiens sapiens*
** *Homo floresiensis''
** Denisova-hominien
** Edelhert-grotmense

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia