Jan Lion Cachet

[duimnael|260px|regs|Proff. [Dirk Postma en Jan Lion Cachet by die eerste vyf teologiese studente van die Teologiese Skool Burgersdorp: M. Pelser, S. Venter, L.J. du Plessis, M.P.A. Coetsee jr. en W.J. Snyman.]]

Prof. **Jan Lion Cachet** (29 November 1838, Amsterdam – 21 September 1912, Potchefstroom) was ’n predikant en professor in die Gereformeerde Kerk en ’n vroeë Afrikaanse skrywer en digter.
Cachet is gebore uit Joods-Portugese ouers as jonger broer van Frans Lion Cachet.  In 1849 het die gesin oorgegaan tot die Christendom. In 1861 emigreer Cachet na Suid-Afrika as onderwyser. Hy het ’n hom as predikant bekwaam en later ’n professor geword aan die Teologiese Skool op Burgersdorp, waarvan prof. Dirk Postma die rektor was. In 1905 het hy saam met die teologiese skool na Potchefstroom verhuis en ’n paar jaar daarna is hy oorlede.

Dr. B. Spoelstra beskryf Cachet in die *Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek* as 'n ernstige, stigtelike en boeiende verkondiger van die evangelie; hy is spesiaal deur die staatspresident, pres. Paul Kruger, ook lidmaat van die Gereformeerde Kerk, geroep om op 27 Augustus 1899 in Pretoria 'n biduur met die oog op die dreigende oorlog te lei. As professor was hy die gemoedelike en toeganklike wat met sy wye Skrifkennis, liefde vir die geskiedenis en praktiese lewenskuns predikante vir diens aan kerk en volk gevorm het, pleks van teoloë. Hy was trots om Jood, Nederlander en Afrikaner te wees, 'n veelsydige en belese mens, 'n skerp en simpatieke waarnemer met kritiese sin, 'n stille leier op kerklike, politieke, opvoedkundige en kulturele gebied, gelykmatig en beheers van temperament, soms geneig tot swaarmoedigheid, maar getemper deur geestigheid en vriendelikheid. In die omgang was hy nederig, opvallend eenvoudig geklee, 'n roepingsbewuste kerkman en volksman.

In Februarie 1909 ontvang hy van koningin Wilhelmina van die Nederlande die offisierskruis in die Orde van Oranje-Nassau. Hy word veral onthou vir sy gedig, "*Di Afrikaanse Taal*", wat in 1896 in Ons Klyntji verskyn, en later in sy prosawerk *Sewe duiwels en wat hulle gedoen het* gepubliseer is.

## Herkoms en opvoeding 
Jan Lion Cachet is op 29 November 1838 by Krom Boomssloot 3, Amsterdam, gebore as een van vyf kinders en die derde seun. Sy geslagsregister gaan terug tot in die agtiende eeu. Die Jood Lion (Levie) Calman het met sy seun vanaf die Groot Glogau aan die Oder in Silezië (Pole) vertrek om hulle in Nederland te gaan vestig. Hy was ’n kasjetsnyer van beroep en toe sy seun Calman Lion op 13 Desember 1811 tydens die regering van Napoleon I ’n van moes aanneem, aanvaar hy die van Cachet, alhoewel hy op daardie stadium die eienaar van ’n tabakbesigheid was. Calman Lion se jongste seun, Salomon, is in 1833 met ’n ortodokse Jodin, Rachel Aletta Hamburger, getroud en hulle is Jan se ouers. Een van sy ouer broers is ds. Frans Lion Cachet, wat later NG predikant in Transvaal was, en sy ander broer is Carel. In 1849 gaan die hele familie, net soos die Hollandse digter Isaac da Costa, onder invloed van die Hollandse Réveil-beweging na die Christendom oor en word hulle op 30 September 1849 in die Noorder-Kerk in Amsterdam gedoop. Jan gaan skool by Isaac da Costa se skool en ontvang daarna opleiding as sendeling aan die seminarie van die Vrye Skotse Kerk in Amsterdam. Hy bekwaam hom in 1857 as godsdiensonderwyser en gee tot 1860 onderwys in die skool van die Havenlooze in Amsterdam.

## Na Suid-Afrika 
Cachet kom in Januarie 1861 na Suid-Afrika na aanleiding van 'n oproep deur dr. William Robertson om onderwysers en katkiseermeesters uit Europa vir die NG Kerk. Sy oudste broer en studiemaat, Frans Lion Cachet, was toe reeds in Suid-Afrika werksaam. Hy gee ongeveer twee maande onderwys in die Kaap aan die skool Tot Nut van 't Algemeen en dan tot Maart 1862 aan ’n kerkskooltjie (die Nederduits Gereformeerde Kweekskool) in Breëstraat. Die Kaap is in hierdie tyd egter grootliks onder die invloed van die liberale beweging in die kerk, waar hy hom ontuis voel. Hy gaan dus in April 1862 na Ladysmith in Natal en gee hier onderwys op ’n plaasskool en daarna private onderwys in die distrik. Op sy eie bestudeer hy verskillende tale en word so Frans, Duits en Engels magtig. Op Ladysmith gaan hy van die NG Kerk oor na die Gereformeerde Kerk en besluit in 1865 om hom as predikant te bekwaam. Ná privaat studie onder ds. Dirk Postma (toe nog predikant van Rustenburg) word hy op 27 Julie 1868 toegelaat om as predikant van die Gereformeerde Kerk op Rustenburg bevestig te word.

Ná die dood van Dirk Postma in 1890 keer hy terug na Burgersdorp as waarnemende professor in die Teologie tot hy in 1894 sy vaste aanstelling as professor van die Gereformeerde Sinode van Reddersburg kry. Aan die Teologiese Skool was Totius een van sy studente. As enigste hoogleraar was dit sy taak om die hele terrein van die teologie te dek en klas in al die vakke te gee. Hy behartig in hierdie tyd ook die redakteurskap van die koerant *De Stem* op die dorp. Met die eerste Afrikaanse Taalkongres wat op 15 en 16 Januarie 1896 in die Paarl gehou is, lewer hy 'n lesing oor die aard van Afrikaans. Hier lewer hy ook waardevolle insette oor die vertaling van die Bybel, die oprigting van ’n eie tydskrif (*Ons Klyntji*) en van 'n eie woordeboek. Volgens die eerste uitgawe van *Ons Klyntji* in Maart 1896 is die naam van hierdie tydskrif deur hom voorgestel. hoofsaaklik deur Totius se toedoen, en hy en sy gesin verhuis dan na hierdie dorp, waar hy in Mei 1911 as hoogleraar opgevolg word deur Totius.

## Digter en skrywer 
[duimnael|links|320px|Die tronk op Burgersdorp waarin prof. Lion Cachet tydens die [Tweede Vryheidsoorlog aangehou is.]]

Onder die skuilnaam “Neef Jan wat versies maak” skryf hy ’n aantal (veral Dacostiaans-godsdienstige) gediggies in Nederlands en Afrikaans en hy is een van die eerste medewerkers aan *Di Patriot*. Sy belangrikste gedig is seker die allegoriese “*Di Afrikaanse taal*”, wat vir die eerste keer in 1896 in *Ons Klyntji* gepubliseer word en daarna gereeld in bloemlesings opgeneem word. Hierin word die verwantskap tussen Afrikaans, Hollands en Engels allegories aangedui deur die Boerenooi, haar Hollandse suster en Engelse niggie.

Ander bekende gedigte is *Op, op met die Vierkleur* (wat later deur professor J. de Villiers getoonset word en ná die Eerste Vryheidsoorlog bekend en gewild word as vlaglied), *Die Vierkleur in gevaar!* (geskryf toe dit duidelik was dat die Anglo-Boereoorlog dreig om uit te breek), *Jesus’ Hemelvaart* en *Jesus is omhoog gevare*.

Hy skryf ook gedigte in Engels, onder meer die lang, moraliserende gedig *Vita Christi* oor die lewe van Christus.

Soos reeds uit die titels afgelei kan word, is die vernaamste temas van sy gedigte nasionaliteit, taal en godsdiens. Behalwe vir *Di Afrikaanse taal* (wat in verskeie bloemlesings opgeneem word, insluitende *Groot verseboek*, *Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte*, *Afrikaanse letterkunde*, *Eerste stemme*, *Digters en digkuns*, *Uit ons letterkunde*, *Patriot-digters* en *Die junior digbundel*) verval sy digkuns egter redelik gou in die vergetelheid. *Die Afrikaanse liedjiessinger* verskyn aanvanklik in *Ons Klyntji* van Junie 1896 en word later in *Die junior digbundel* opgeneem.

Op prosagebied skryf hy enkele stukke oor die politiek, die taal en die godsdiens. In *Di Patriot* versorg hy die politieke rubriek “*Zwarte pilletjes*” en hy val in 1907 ook die Transvaalse skoolwet aan in die pamflet *Niet om te twisten,maar om des Gewetens wil*, omdat die wet nie vir moedertaalonderwys voorsiening maak nie. Hy skryf twee Nederlandse godsdienstig-historiese romans, *Het huisgezin van den Hugenoot: een verhaal uit den tijd van Lodewijk XIV* en *Getrouw tot den dood: een verhaal uit den Camisardenkrijg.* Hierdie romans meng ’n tikkie romantiek met die geskiedkundige agtergrond, maar bevat weinig karakterbeelding. Hy publiseer ook ’n *Geskiedenis van die Hugenote van die jare 1521 tot 1698* (onder die skuilnaam Pastor) in Afrikaans (1885) en Nederlands (1886). In humor-realistiese trant lê hy rekenskap af van *Een bezoek bij de Afrikaansche emigranten te St. Januario Humpata* (1882), wat opgeneem word in D. Postma jr. se *Eenige schetsen voor eene geschiedenis van de trekboeren te St. Januario Humpata* (1897). Tydens sy dienstyd op Potchefstroom is hy skrywer van die godsdienstige brosjure *Waarom zingt de Gereformeerde Kerk alleen de Psalms?* By geleentheid van die vyftigjarige jubileum van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika in 1909 stel hy ’n *Gedenkboek van het 50-jarig bestaan der Gereformeerde Kerk van Zuid-Afrika, AD 1859–1909* op.

Die werk waarvoor hy egter bekendheid verwerf, is *Sewe duiwels en wat hulle gedoen het*, wat eers vanaf 1882 in *Di Patriot* onder die skuilnaam Oom Jan

In 1913 besluit lede en erelede van die Gereformeerde Studentekorps Veritas Vincet om geld vir 'n fonds in te samel, waarvan die rente gebruik sal word om boeke vir die biblioteek te koop. Voor in elke boek sal aangeteken word "Cachet-biblioteek".

## Gesinslewe 
duimnael|links|250px|Prof. Cachet se grafsteen in Potchefstroom.
[duimnael|regs|200px|Kmdt. [Calman Lion Cachet, prof. Lion Cachet se seun, gebore 24 Mei 1878 en gesneuwel op 13 Augustus 1901 op die plaas Ruiterskraal tydens die Tweede Vryheidsoorlog.]]

Hy trou in 1868 op Burgersdorp met Zwaantje Postma (oorlede 1875), oudste dogter uit ds. Dirk Postma se derde huwelik, op 11 Februarie 1850 met Ida Sijpkens (†30 Maart 1857). Haar oudste broer is drie weke ná sy geboorte in Julie 1851 oorlede, maar haar broers Petrus Postma (1854–1919), veral bekend as Gereformeerde leraar in Pretoria en pres. Paul Kruger se kapelaan en raadgewer, en Martinus Postma (1855–1926), eerste Gereformeerde predikant aan die Witwatersrand, het bekendheid verwerf. Die twee kinders uit hierdie huwelik is jonk oorlede. In 1877 trou hy met Catharina Viljoen (oorlede 1885), dogter van sy kollega ds. P.J. Viljoen, emeritus-predikant van Colesberg. Twee seuns en 'n dogter (Anna Mirjam, mev. H.J.J. van der Walt) is uit die huwelik gebore. Die oudste seun, 'n belowende student in die teologie, was kmdt. Calman Lion Cachet, wat op 13 Augustus 1901 op Poortjie, distrik Steynsburg, sneuwel. (Die ander seun het Petrus geheet.) Op 15 Maart 1901 word Cachet self op aanklag van hoogverraad deur die Britse militêre owerheid ses weke op Burgersdorp in die gevangenis opgesluit en daarna op borgtog van £3&nbsp;000 uitgelaat, maar die aanklag word later teruggetrek. In 1889 trou Cachet op Venterstad met Martha Sophia Viljoen (oorlede 1939), 'n niggie van sy tweede vrou en dogter van Francois Jacobus Viljoen. Uit dié huwelik kom daar 'n seun en 'n dogter, later getroud met prof. J.C. van Rooy van Potchefstroom. Sy weduwee trou in 1922 met die vader van haar skoonseun.

; Eerste huwelik in 1868 met Zwaantje Postma, gebore Zwolle, 15 Junie 1852, oorlede Burgersdorp, 22 Julie 1875
Twee kinders:
* Dirk Lion Cachet, gebore Burgersdorp, 23 November 1872
* Ida Geertruida Lion Cachet, gebore Burgersdorp, 5 Maart 1874
; Tweede huwelik in 1877 Catharina Viljoen, gebore Burgersdorp, 6 Oktober 1855, oorlede 11 September 1885
Drie kinders:
* Calman Efraim Lion Cachet, gebore Philipstown, 24 Mei 1878, oorlede distrik Steynsburg, 13 Augustus 1901
* Petrus Lion Cachet, gebore Philipstown, 16 April 1880
* Anna Mirjam van der Walt, gebore Steynsburg, 1 Junie 1884
; Derde huwelik in 1889 met Martha Sophia (Marthia) Viljoen, gebore plaas Uitkomstfontein, distrik Colesberg, 29 Julie 1859, oorlede Potchefstroom, 1939
Twee kinders:
* Ds. Francois Nicolaas Lion Cachet, gebore Steynsburg, 18 Februarie 1891, oorlede 15 Mei 1961
* Rachel Aletta van Rooy, gebore Burgersdorp, 24 September 1893, oorlede Potchefstroom, 6 Maart 1981 x prof. Joon van Rooy

Hy is aan sy woning oorlede en onder blyke van groot belangstelling op Potchefstroom begrawe.

## *Di Afrikaanse Taal* 
Jan Lion Cachet se gedig *Di Afrikaanse Taal* (sic) het in 1896 in *Ons Klyntji* verskyn.

*Di Afrikaanse Taal*

## Eerbewyse 
Die Cachet-biblioteek aan die Teologiese Skool is na hom genoem. In 1909, tydens die jubileum van die Gereformeerde Kerk van Suid-Afrika, is die Offisierskruis in die Orde van Oranje-Nassau deur die Nederlandse koningin Wilhelmina aan hom toegeken in erkenning van sy verdienstelikheid teenoor die koningin, die staat en die maatskappy. Die Afrikaanse Skrywerskring vereer hom postuum in Augustus 1951 deur ’n gedenkplaat op sy graf op te rig.

## Bekende werke 
## Galery 

Beeld:Gereformeerde predikante omstreeks 1890.jpg|'n Groep predikante op die Algemene Sinode te Rustenburg, 1891.Voor van links: J.L. Maury, Johannes de Ridder, M.P.A. Coetsee (sr.), prof. **J. Lion Cachet**, A.A.J. de Klerk Coetsee, M.P.A. Coetsee (jr.). Agter: L.P. Vorster, W.J. Snyman, P.S. Snyman, M. Pelser, P. Postma, M. Postma, D. Postma, L.J. du Plessis.

Lêer:Teologiese Skool Burgersdorp 1895.jpg|Professore en studente van die Teologiese Skool op Burgersdorp in 1895. W.J. de Klerk  sit voor, vierde van links. Ferdinand Postma sit tweede voor, tweede van links. Prof. Stephanus Postma sit derde van links in die middel en aan sy linkerkant prof. Jan Lion Cachet en Willem Postma. Agter links staan Dirk Postma, die seun van Marthinus Postma.

Lêer:Teologiese Skool Burgersdorp 1897.jpg| Professore en studente van die Teologiese Skool op Burgersdorp in 1897. Ferdinand Postma sit voor links. W.J. de Klerk sit voor, sesde van links. In die middel sit J.D. du Toit (Totius) tweede, proff. Jan Lion Cachet vyfde en Stephanus Postma sesde van links. Agter regs staan ds. Dirk Postma, die seun van Marthinus Postma.

Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk, gebou te Burgersdorp, 1897.jpg|Die Algemene Vergadering gehou te Burgersdorp, 1897. Eerste ry: (vyfde van links) prof. Stephanus Postma, (sewende van links) ds. J.A. van Rooy, ds. Taetse Hamersma, ds. P.S. Snyman, ds. L.J. Vorster. Tweede ry: Di. Martinus Postma, J.L. Maury, Dirk Postma, (moontlik Petrus Viljoen), prof. **Jan Lion Cachet**, ds. A.J.J. de Klerk Coetsee, Maarten Pelser, M.P.A. Coetsee sr., Petrus Postma, L.J. du Plessis, W.J. Snyman.

Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Rustenburg, 1904.jpg |Predikante afgevaardig na die Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerk in sitting op Rustenburg, 1904. Eerste ry: Di. Willem de Klerk, Flippie Snyman, J.G.H. van der Walt, Totius, G.H.J. Kruger. Tweede ry: Di. Martinus Postma, Petrus Postma, prof. **Jan Lion Cachet**, di. L.J. du Plessis, W.J. Snijman. Derde ry: Di. T. Hamersma, Willem Postma, Louis Vorster, Dirk Postma, J.A. van Rooy en prof. J.A. du Plessis.

Lêer:Afgevaardigdes na 'n Sinode van die Gereformeerde Kerk vroeg in die 20ste eeu.jpg|Afgevaardigdes na die Gereformeerde Kerk se Algemene Sinode te Reddersburg, 1910. Voor: J.A. van Rooy, Martinus Postma,  Petrus Postma, W.J. Snyman, **Jan Lion Cachet**, Louw du Plessis, Louis Vorster, Pieter Biewenga. Middel: J.G.H. van der Walt, Jacobus du Plessis, Willem de Klerk, G.H.J. Kruger, Dirk Postma, H.J.R. du Plessis, Willem Postma, Hendrikus Pasch. Agter: J.P. van der Walt, N.H. van der Walt, T.N. Venter, P.C. Snyman, J.H. Kruger, J.D. du Toit, Sietse Los, T. Hamersma, Derk Rumpff.

## Bibliografie 
* *Jan Lion Cachet met sy sewe duiwels*, Petrus Johannes Nienaber, Pretoria, J.L. van Schaik, 1940.
* *Jan Lion Cachet as kerkman*, Jan Louis Ras, Potchefstroom Teologiese Publikasies, 1981.
* *Jan Lion-Cachet as Calvinis*, Jan Louis Ras, Instituut vir Reformatoriese Studie, 1982.
* *Eerste Sooie*, P.J. Nienaber, 1975.

## Eksterne skakels 
*  Die lewe van prof. Jan Lion Cachet, deur Erika Terblanche. URL besoek op 12 Oktober 2016.
*  Totius se preek op Sondag 22 September 1912 ná prof. Cachet se afsterwe. URL besoek op 12 Oktober 2016.

## Verwysings 
### Boeke 
* Antonissen, Rob. *Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede*. Nasou Beperk Derde hersiene uitgawe Tweede druk 1964
* APB-Komitee vir Skoolboeke. *Die junior digbundel.* Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Sesde druk 1963
* Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. *Skrywers en rigtings*. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1952
* Bouwer, Alba. *Afrikaans 100.* Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe 1975
* Conradie, Elizabeth. *Hollandse skrywers in Suid-Afrika (Deel 2) (1875–1905)* J.H. de Bussy/H.A.U.M, Kaapstad/Pretoria, 1949
* Dekker, G. *Afrikaanse Literatuurgeskiedenis*. Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970
* Grové, A.P. *Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans*. Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988
* Kannemeyer, J.C. *Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1*. Academica, Pretoria en Kaapstad Tweede druk 1984
* Kannemeyer, J.C. *Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2.* Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983
* Kannemeyer, J.C. *Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.* Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005
* Lategan, F.V. *Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal.* Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Johannesburg 1961
* Lindenberg, E. (red.) *Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde*. Academica Pretoria en Kaapstad Vierde uitgawe Eerste druk 1973
* Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J (samestellers) *Digters en digkuns*. Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007
* Nienaber, P.J. *Eerste sooie*. Perskor-Uitgewery Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1975
* Nienaber, P.J. (samesteller) *Eerste stemme*. Perskor-Uitgewery Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1973
* Nienaber, P.J. *Hier is ons skrywers!* Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Eerste uitgawe 1949
* Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. *Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde*. Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963
* Nienaber, P.J. et al *Perspektief en Profiel.* Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969
* Nienaber, P.J.; Erasmus, M.C.; Du Plessis, W.K. en Du Plooy, J.L. U*it ons letterkunde*. Afrikaanse Pers-Boekhandel Sewende druk 1968
* Spoelstra, dr. B. In: De Kock, W.J. 1968. *Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek* Deel I. Kaapstad: Nasionale Boekhandel Beperk.
* Totius. *Versamelde werke 8.* Tafelberg-Uitgewers Beperk Eeufees-uitgawe 1977
* Van Coller, H.P. (red.) *Perspektief en Profiel Deel I.* J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998
* Van Coller, H.P. (red.) *Perspektief en Profiel Deel 2.* J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999

### Tydskrifte en koerante 
* Lion-Cachet, F.N. *Portret van ’n Regte Afrikaner – Jan Lion Cachet.* Buurman. Desember 1974/Februarie 1975
* Louw, H.A. *Ds. Jan Lion Cachet as sendingman.* In die Skriflig. Jaargang 23 no. 4 1989
* Nienaber, P.J. *Helde van ons taal*. Die Taalgenoot, Augustus 1975
* Nienaber, P.J. *Afrikaans is di taal fan di meerderhyd’.* Die Taalgenoot” Augustus 1975
* Nolte, Elsa. *Sprekende swygsaamheid: Die nonpraters in Praatville of Eksplisiete en implisiete lering in ‘Die Praatduiwel’.* Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 24 no. 3, Augustus 1986
* Ras, Jan. *Rondom lewenseinde van Jan Lion Cachet.* Die Kerkblad, 15 September 1982

### Ongepubliseerde dokumente 
* Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) Bloemfontein “Cachet, Jan Lion: Biografie”

## Verwysings