Het Westen

Die koerant ***Het Westen***, wat in Potchefstroom uitgegee is, was 'n belangrike publikasie in die vroeë 20ste eeu en het 'n rol gespeel binne die breër Afrikaner taalbeweging en politieke landskap na die Anglo-Boereoorlog. Steyn verbind *Het Westen* direk met die tydperk van heropbou en verset (1902-1910), 'n tydperk waarin die Afrikaner se taal geteiken is en verset teen taaluitwissing begin het. In hierdie naoorlogse atmosfeer, wat gekenmerk is deur verwoesting, armoede, en 'n opkomende verdedigende Afrikanernasionalisme, het *Het Westen* gepoog om die belange en kulturele ideale van sy gemeenskap te dien.

*Het Westen* het nie net as 'n nuusblad gedien nie, maar was ook gekoppel aan 'n drukkery, Het Westen"-Drukkerij. Hierdie drukkery het 'n aansienlike bydrae gelewer tot die publikasie van vroeë Afrikaanse literatuur. Tussen 1907 en 1915 het Het Westen-Drukkerij 17 van die 33 Afrikaanse poësie- en prosawerke uitgegee wat in daardie tyd verskyn het. Die res is deur sewe ander uitgewers behartig. Steyn beklemtoon die gehalte van die uitgawes wat deur Het Westen-Drukkerij geproduseer is; dit was goed versorg, goed geadverteer, en is teen lae pryse verkoop. Die uitgewer, Hendrik de Graaf, het vakmanne uit Nederland laat kom om hierdie gehalte te verseker. Een van hierdie vakmanne, C. Snoek, het later werkbestuurder by die Nasionale Pers in Bloemfontein en Kaapstad geword. Die tegniese versorging van die koerant self was ook uitstekend, en dit is tot omstreeks 1914 op papier van hoë gehalte gedruk. Die blad was in daardie tydperk feitlik vry van set- en ander foute. Die drukkery het ook boeke, beide Hollandse en Afrikaanse, by stasies verkoop. Een van die grootste suksesse van Het Westen-Drukkerij was die boek *Sewe Duiwels*, wat so vinnig verkoop het dat die drukkery nie kon byhou om te publiseer nie, en waaraan *Het Westen* groot publisiteit gegee het deur besprekings oor te neem.

Wat die redaksie en politieke oriëntasie betref, het Het Westen 'n duidelike standpunt ingeneem. D.P. du Toit was redakteur van Maart 1909 tot Maart 1914. Hy het uit die geledere van die Paarlse taalstryders gekom, was redakteur van *De Middellandsche Afrikaander*, en 'n skrywer. Alhoewel hy 'n broerskind van S.J. du Toit was, het hy nie laasgenoemde se anti-Transvaalse politiek tydens die Anglo-Boereoorlog gesteun nie. Hy is in April 1914 opgevolg deur sy assistent-redakteur, J.H. Malan. Volgens Steyn het die simpatie van *Het Westen* by Generaal J.B.M. Hertzog gelê, wat uit die hoofartikels vir lesers duidelik was, selfs al het die blad nie openlik kant gekies nie. Hierdie bedekte steun vir Hertzog, wat 'n sleutelfiguur in die taalstryd en die bevordering van taalregte was, het egter 'n impak op die koerant se sirkulasie gehad. Die intekenaartal het merkbaar gedaal, van 10 000 in 1911 tot 3 500 in 1914.

Tydens die Rebellie van 1914, 'n tyd van beduidende politieke spanning en verdeeldheid, het die uitgewer Hendrik de Graaf persoonlike gevolge ervaar weens die blad se steun vir Hertzog. De Graaf is vanaf 20 November 1914 tot 6 Februarie 1915 in die Potchefstroomse gevangenis aangehou. Hy is daarna op parool vrygelaat en moes eers weg van Potchefstroom bly, en kon eers op 17 Maart 1915 terugkeer, die dag voor sy verhoor sou begin. Selfs in die tronk het De Graaf daarin geslaag om voort te gaan met sy hoofartikels deur 'n vindingryke metode. Gevangenes is toegelaat om briewe te skryf met papier wat voorsien is, maar dit was onderworpe aan sensuur. De Graaf het sy artikels onder 'n toiletplank geplaas, waar 'n bevriende bewaarder dit geneem en aan die redakteur, J.H. Malan, besorg het. Hierdie anekdote illustreer die toewyding, en dalk die politieke risiko, verbonde aan die bedryf van die koerant in daardie tyd. Steyn meld dat die daling in sirkulasie ná die Rebellie verander het, wat impliseer dat die koerant se situasie moontlik verbeter het, alhoewel die sirkulasiesyfers na 1914 nie in hierdie bronne gegee word nie.

*Die Weste*, soos dit later soms genoem is, het ook deelgeneem aan die persdebatte van die tyd. In 1932 het *Die Weste*, die Potchefstroomse blad, die koerante *Die Vaderland*, *The Star* en die *Mail* gekritiseer vir hul veroordeling van vier jongmanne betrokke by 'n teer-en-veerdery-voorval. *Die Weste* kon nie verstaan waarom *Die Vaderland*, wat voorgegee het om die mondstuk van nasionalisme in Transvaal te wees, hom by die Engelse koerante aansluit in die veroordeling nie. *Die Weste* het volgehou dat die openbare mening beslis nie aan die kant van daardie koerante was nie, en het *Die Vaderland* daarvan beskuldig dat hy 'biiig' en 'vergiffenis te vra' op sy knieë. Hierdie insident wys dat *Het Westen* (of *Die Weste*) 'n skerp nasionale en moontlik radikaler standpunt gehandhaaf het, selfs jare na sy vroeëre vorm.

*Het Westen* word ook beskryf as 'n voorganger van *Die Volksblad*. *Die Volksblad* het mettertyd die eerste Afrikaanse dagblad geword wat sy Engelse mededinger (*The Friend*) in sirkulasie in sy streek kon klop (in 1950), 'n prestasie wat nie noodwendig *Het Westen* in sy vroeë dae beskore was gegewe sy sirkulasiedaling. Die verskil in beleid ten opsigte van sportberigte – *Het Westen* wou dit nie plaas nie, terwyl *Die Volksblad* goed verkoop het met sportstories op die plakkaat – toon 'n ontwikkeling in die benadering van Afrikaanse koerante oor tyd.

Samevattend was *Het Westen* (later ook bekend as *Die Weste* van Potchefstroom) 'n invloedryke Afrikaanse/Hollandse koerant en 'n produktiewe drukkery in die post-Anglo-Boereoorlog-tydperk. Onder redakteurs soos D.P. du Toit en J.H. Malan, en die uitgewer Hendrik de Graaf, het die blad 'n duidelike Afrikaner-nasionale koers gevolg, met simpatie vir Generaal Hertzog. Hierdie standpunt het tydens die Rebellie tot persoonlike ontberinge vir die uitgewer gelei en 'n daling in sirkulasie veroorsaak. As Het Westen-Drukkerij het die onderneming 'n belangrike rol gespeel in die bevordering van Afrikaanse literatuur deur die publikasie van talle werke. Alhoewel dit later deur *Die Volksblad* opgevolg is, toon die verwysings na *Die Weste* in 1932 dat die naam en moontlik die nasionale gees van die blad vir 'n geruime tyd voortgeleef het, en dit het 'n sigbare entiteit in die Afrikaanse perslandskap van sy tyd gebly. *Het Westen* het 'n duidelike rol vervul in die vroeë stryd vir die handhawing en bevordering van Afrikaans en die Afrikaneridentiteit in 'n kritieke fase van Suid-Afrikaanse geskiedenis.

## Verwysing