Velociraptor

duimnael|links|260px|’n Voorstelling van ’n *V. mongoliensis*

***Velociraptor*** ("vinnige gryper") Twee spesies word tans erken, hoewel ander al in die verlede in dié genus geplaas is. Die tipe-spesie is *V. mongoliensis*; fossiele daarvan is in Mongolië ontdek. ’n Tweede spesie, *V. osmolskae*, is in 2008 erken na aanleiding van skedelmateriaal wat in Binne-Mongolië, China, ontdek is.

*Velociraptor* was kleiner as ander dinosourusse in die familie Dromaeosauridae soos *Deinonychus* en *Achillobator*, maar hy het baie van dieselfde anatomiese eienskappe as hulle gehad. Hy was ’n tweevoetige, geveerde karnivoor met ’n lang stert en ’n lang, sekelvormige klou aan elke agterpoot. Laasgenoemde het hy waarskynlik gebruik om sy prooi mee vas te druk. Hy kan van ander Dromaeosauridae uitgeken word aan sy lang, lae skedel en bek wat na bo wys.

*Velociraptor* (algemeen verkort tot "raptor") is een van die dinosourus-genusse wat die bekendste is onder die publiek vanweë sy prominente rol in die rolprentreeks *Jurassic Park*. In die prente word hy anatomies verkeerd uitgebeeld: groter as wat hy werklik was en sonder vere. *Velociraptor* is ook baie bekend onder paleontoloë, met meer as ’n dosyn fossiele skelette wat al beskryf is, die meeste van enige lid van Dromaeosauridae. Een voorbeeld wat veral bekend is, is die fossiel van ’n *Velociraptor* wat besig is om met ’n *Protoceratops* te baklei.

## Ontdekkingsgeskiedenis 
[duimnael|links|240px|Die Vlammende Rotse in [Mongolië.]]

Tydens 'n ekspedisie van die Amerikaanse Natuurhistoriese Museum na die Vlammende Rotse (of Bajanzag) van die Djadochtaformasie in die Gobiwoestyn het Peter Kaisen op 11 Augustus 1923 die eerste *Velociraptor*-fossiel ontdek wat aan die wetenkap bekend is – 'n verbryselde maar volledige skedel wat verbind is met 'n fossiel van die dier se tweede toonklou (AMNH 6515).

In 1924 het die museum se president, Henry Fairfield Osborn, die skedel en klou (wat hy gedink het uit die hand kom) aangewys as die tipespesimen van sy nuwe genus, *Velociraptor*. Osborn het die tipespesie *V. mongoliensis* genoem na die land waar dit ontdek is. Vroeër dié jaar het hy die dier informeel "Ovoraptor djadochtari" genoem in 'n persartikel, maar dit later amptelik in *V. mongoliensis* verander. Mongolië beskou dit as 'n nasionale skat.

Tussen 1988 en 1990 het 'n Chinees-Kanadese span oorblyfsels van *Velociraptor* in Noord-China ontdek. Amerikaanse wetenskaplikes het in 1990 na die Gobi teruggekeer, en 'n Mongools-Amerikaanse span het verskeie goed bewaarde skelette ontdek. Dit is eers as spesimens van *Velociraptor mongoliensis* beskou,

### Nog spesies 
duimnael|220px|'n Vergelyking tussen die bokaakbene van *V. osmolskae* en *V. mongoliensis*.

Bokaakbene en 'n traanbeen (onderskeidelik die hoof- tandhoudende bene van die bokaak en die been wat die voorste grens van die oogholte vorm) is in 1999 in die Bayan Mandahu-formasie ontdek en geklassifiseer as van die genus *Velociraptor*, maar nie die tipespesie (*V. mongoliensis*) nie. Pascal Godefroit en sy kollegas het dié bene in 2008 *V. osmolskae* genoem (na die Poolse paleontoloog Halszka Osmólska).

Die paleontoloë Mark A. Norell en Peter J. Makovicky het in 1997 nuwe en goed bewaarde spesimens van *V. mongoliensis* beskryf wat in 1993 ontdek is, naamlik MPC-D 100/985 uit Tugrik Shireh en MPC-D 100/986 uit Chimney Buttes. Die span het ook 'n ander spesimen, MPC-D 100/982, genoem. Dit het egter teen die tyd van publikasie onbeskryf gebly. Ook Powers en kollegas het in 2020 morfometriese ontledings gebruik om verskeie bokaakbene van dinosourusse te vergelyk, en hulle het bevind die bokaakbeen van MPC-D 100/982 verskil grootliks van spesimens wat *Velociraptor* genoem word. Hulle het geglo dit is 'n aparte spesie.

In 2021 het Powers en 'n span weer eens bevind MPC-D 100/982 val buite die aanvaarbare wisselvallighede van *V. mongoliensis*, wat op 'n nuwe spesie dui. Hulle het geglo *V. mongoliensis* en dié nuwe spesie is ekologies geskei, gebaseer op hulle skedelanatomie. 'n Ander span het bevind nog verskille kom in die agterste ledemate voor.

## Beskrywing 
duimnael|links|240px|*Velociraptor*-spesimens se grootte in vergelyking met dié van 'n mens van 1,8&nbsp;m.

*Velociraptor* was 'n klein tot mediumgroot dromeosouride, wat as volwassene tussen 1,5 en 2,07&nbsp;m lank was. Dit was by die heupe omtrent 0,5&nbsp;m hoog en het tussen 15 en 18,3&nbsp;kg geweeg.

### Skedel 
*Velociraptor* se skedel was taamlik lank: tot 23&nbsp;cm. Dit was by die snaweldeel holrond (konkaaf) aan die boonste oppervlak en bolrond (konveks) aan die onderste oppervlak. Die bek, wat omtrent 60% van die hele lengte van die skedel uitgemaak het, was besonder nou en is hoofsaaklik gevorm deur die nasale, voorbokaak- en bokaakbene. Die voorbokaakbeen was die voorste been in die skedel. Terwyl die agterste deel aan die nasale been vas was, het die grootste deel van die voorbokaak aan die bokaak geraak. Die bokaak was byna driehoekig en die grootste element van die bek. Die nasale been was 'n smal, lang been wat tot die boonste oppervlak van die bek bygedra het.

Die vorm van *Velociraptor* se tande was taamlik eenvormig en hulle het verskeie riffels gehad, wat dit 'n gesaagde voorkoms gegee het. Die riffels was prominenter aan die agterkant. Die voorbokaak het 4 tandholtes gehad en die bokaak 11. Die onderkaak het 14-15 holtes gehad. Die voorste twee tande was die langste en die twee agter hulle was groot.

### Vere 
Fossiele van dromeosourides wat primitiewer as *Velociraptor* was, het vere gehad wat hulle hele lyf bedek het, asook ten volle ontwikkelde, geveerde vlerke. Die feit dat *Velociraptor* se voorsate geveer en moontlik tot vlieg in staat was, het paleontoloë lank laat glo dat *Velociraptor* ook vere gehad het, omdat selfs nievlieënde voëls vandag die meeste van hulle vere behou.

In September 2007 het navorsers slagveerknoppe aan die voorarms van 'n Mongoolse spesimen gekry. Dié knoppe aan voëls se vlerkbene dui aan waar vere geanker is, en die feit dat *Velociraptor* dit gehad het, dui daarop dat dit ook vere gehad het. Volgens die paleontoloog Alan Turner kon niemand dit nog bewys nie, hoewel dit lank reeds vermoed is.

duimnael|240px|’n Voorstelling van *V. mongoliensis* met groot vlerkvere.
Mark Norell van die Amerikaanse Natuurhistoriese Museum sê: "Hoe meer ons van dié diere uitvind, hoe meer vind ons uit daar is basies geen verskil tussen voëls en hulle naverwante dinosoursvoorsate soos *Velociraptor* nie. Albei het wensbene gehad, op hulle neste gebroei, hol bene gehad en was met vere bedek. As diere soos *Velociraptor* vandag gelewe het, sou ons eerste indruk gewees het dat hulle bloot soos gewone voëls lyk." en *V. osmolskae*.

Hier onder is die resultate van die Eudromaeosauria-filogenie gebaseer op die filogenetiese ontleding deur James G. Napoli en sy span in 2021 wat die posisie van *Velociraptor* toon:

## Paleobiologie 
### Roofdiergedrag 
Die "Vegtende Dinosourusse"-spesimen, wat in 1971 ontdek is, is 'n fossiel van 'n *Velociraptor mongoliensis* en *Protoceratops andrewsi* wat in 'n geveg betrokke is, en is 'n direkte bewys van roofdiergedrag. Toe dit ontdek is, is aanvanklik gemeen die twee diere het verdrink.

Vergelykings tussen die skleraringe (buiteoogvliesringe) van *Velociraptor*, *Protoceratops* en moderne voëls en reptiele dui daarop dat *Velociraptor* dalk 'n nagdier was, terwyl *Protoceratops* dalk vir kort rukke deur die dag aktief was. Die twee het moontlik teen dagbreek of skemer met mekaar geveg.

Die besonderse klou aan die tweede toon van dromeosourides is tradisioneel uitgebeeld as 'n wapen om mee te kap: dus om diere te sny en hulle ingewande uit te haal. In die "Vegtende Dinosourusse"-spesimen lê die *Velociraptor* onder, met een van sy sekelkloue blykbaar in sy prooi se nek gekap, terwyl die *Protoceratops* se bek die regtervoorarm van sy aanvaller vasbyt. Dit dui daarop dat die *Velociraptor* sy klou gebruik het om 'n belangrike deel van die keel te sny, soos die keelaar of lugpyp, eerder as om die maag oop te sny.

duimnael|240px|Groottevergelyking tussen die Vegtende Dinosourusse.
Die binnekant van die klou was gerond en nie besonder skerp nie, wat enige kap- of snyaksie uitskakel. Die dik maagwand van groot prooispesies sou moeilik gewees het om oop te sny sonder 'n gespesialiseerde snyoppervlak.

Oorblyfsels van *Deinonychus*, 'n naverwante dromeosouride, is algemeen ontdek in groepe van 'n paar individue. *Deinonychus* is ook al gevind saam met die groot ornitopode *Tenontosaurus*, wat gebruik word as 'n bewys van gesamentlike tropjag. Die enigste soliede bewys van enige soort sosiale gedrag onder dromeosourides kom egter uit China. Dit wys ses individue van 'n groot spesie wat as 'n groep beweeg.

links|220px|duimnael|'n *V. mongoliensis* hou 'n oviraptorosourus met sy sekelklou vas.
Hoewel baie afsonderlike *Velociraptor*-fossiele in Mongolië ontdek is, kan nie een van hulle met ander individue verbind word nie.

In 2011 het Denver Fowler en sy kollegas 'n nuwe metode voorgestel waarvolgens dromeosourusse soos *Velociraptor* hulle prooi kon gevang en vasgedruk het. Daarvolgens sou die diere hulle prooi doodgemaak het op 'n soortgelyke manier as moderne Accipitridae-roofvoëls: deur op hulle te spring, hulle met hulle liggaamsgewig vas te pen en hulle stewig vas te gryp met die groot, sekelvormige kloue. Volgens die navorsers sou die dromeosourus dan sy prooi begin eet terwyl dit nog gelewe het. Die prooi sou eindelik doodgaan weens bloedverlies en orgaanversaking. Dié voorstel is hoofsaaklik gegrond op vergelykings tussen die morfologie en proporsies van die voete en bene van dromeosourus en verskeie groepe moderne roofvoëls. Fowler het gevind die voete en bene van dromeosourusse lyk die meeste soos dié van arende en valke.

### Aasdiergedrag 
In 2010 het Hone en sy kollegas 'n verslag gepubliseer oor hulle ontdekking in 2008 van los tande van vermoedelik 'n *Velociraptor* naby die kakebeen met tandmerke aan van vermoedelik 'n *Protoceratops*. Volgens die skrywers het dit gedui op die vreet van aas in 'n laat stadium deur *Velociraptor*, want as die *Protoceratops* geëet is pas nadat hy doodgemaak is, sou die roofdier eers ander dele van die karkas geëet het en nie die kakebeen nie.

Die getuienis is beskou as 'n bevestiging van die bewys deur die "Vegtende Dinosouruse"-fossiel dat *Protoceratops* deel was van *Velociraptor* se dieet.

### Metabolisme 
*Velociraptor* was in 'n mate warmbloedig, want dit het 'n aansienlike hoeveelheid energie nodig gehad om te jag. Moderne diere met 'n veer- of haarbedekking soos wat *Velociraptor* gehad het, is geneig om warmbloedig te wees, want dié bedekkings dien as isolasie. Beengroeitempo's in dromeosourides en sommige vroeë voëls dui egter op 'n matiger metabolisme in vergelyking met die meeste moderne warmbloedige soogdiere en voëls. Die Nieu-Seelandse kiwi is soortgelyk aan dromeosourides wat betref anatomie, veertipe, beenstruktuur en selfs die neusgange (gewoonlik 'n sleutelaanduier van metabolisme). Die kiwi is 'n hoogs aktiewe, nievlieënde voël met 'n stabiele liggaamstemperatuur en 'n redelik lae rusmetabolismetempo, wat dit 'n goeie model maak vir die metabolisme van primitiewe voëls en dromeosourides.

### Djadochta-formasie 
Bekende spesimens van *Velociraptor mongoliensis* is herwin van die Djadochta-formasie in die Mongoolse provinsie Ömnögovi. Dié geologiese formation dateer na raming terug na die Campanium-etage (tussen 75&nbsp;miljoen en 71&nbsp;miljoen jaar gelede) van die epog Laat Kryt.

Die volop neerslae – sand, sandsteen of caliche – van die Djadochta-formasie is afgeset deur windprosesse in 'n droë opset met velde sandduine en net hier en daar 'n stroom, soos aangedui deur baie min riviersediment.

Die Djadochta-formasie word verdeel in die laer Bayn Dzak- en hoër Turgrugyin-afsetting. *V. mongoliensis* is bekend van albei afsettings en word deur talle spesimens verteenwoordig.

*V. mongoliensis* is op baie van die beroemdste en vrugbaarste Djadochta-terreine ontdek. Die tipespesimen is by die Vlammende Rotse in die groter Bayn Dzak-streek ontdek,

## Kultuur 
duimnael|'n Velociraptor-toestel wat in die fliek *Jurassic Park* vir die skep van spesiale effekte gebruik is.

*Velociraptors* word algemeen as venynige en slinkse moordenaars beskou vanweë hulle uitbeelding in die 1990-roman *Jurassic Park* deur Michael Crichton en die rolprent met dieselfde naam wat in 1993 daarvan gemaak is en deur Steven Spielberg geregisseer is. Die "*raptors*" wat in *Jurassic Park* uitgebeeld word, is eintlik geskoei op die naverwante dromeosouride *Deinonychus*. Crichton het verskeie kere met die ontdekker van *Deinonychus*, John Ostrom, samesprekings gevoer om besonderhede oor die dier se gedrag en voorkoms te bespreek. Crichton het in 'n stadium verskonend aan Ostrom gesê hy het besluit om die naam *Velociraptor* in plaas van *Deinonychus* te gebruik, omdat dit "dramatieser" is.

Volgens Ostrom het Crichton gesê die *Velociraptor* van die roman is in feitlik elke besonderheid op *Deinonychus* geskoei, en dat net die naam verander is. Die makers van *Jurassic Park* het ook tydens verfilming al Ostrom se gepubliseerde artikels oor *Deinonychus* gevra. Die dier is uitgebeeld met die grootte, proporsies en selfs snoetvorm van *Deinonychus* eerder as *Velociraptor*.

*Jurassic Park* en sy opvolg, *The Lost World: Jurassic Park*, is uitgereik voor die ontdekking dat dromeosourusse vere gehad het, en daarom word *Velociraptor* in albei flieks uitgebeeld met skubbe en sonder vere. Vir *Jurassic Park III* is die mannetjie-*Velociraptor* slagveeragtige strukture aan die agterkant van sy nek en kop gegee, maar dit stem nie ooreen met die vere wat *Velociraptor* sou gehad het nie, vanweë redes vir kontinuïteit. Die opvolgtrilogie *Jurassic World* het die vere van *Velociraptor* geïgnoreer en gehou by die ontwerp van *Jurassic Park*.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* American Museum of Natural History. "Fighting Dinosaurs: New Discoveries from Mongolia: Videos." c.2000. Drie video's oor ’n geveg tussen *Protoceratops* en *Velociraptor*.
* Hartman, Scott.  "*Velociraptor*."  SkeletalDrawing.com. Verskeie kunstenaarsvoorstellings van *Velociraptor*.
* 3D-skedelmodel van *Velociraptor mongoliensis* by Sketchfab
* Skeletrekonstruksie van *Velociraptor mongoliensis* by "Dr. Scott Hartman's Skeletal Drawing"
* Video's oor die vegtende dinosourusse by die Amerikaanse kultuurhistoriese Museum (Wayback Machine)