Die distopiese in die Afrikaanse literatuurstudie

Die distopiese genre, 'n teenpool van die utopiese, beeld 'n denkbeeldige samelewing uit wat gekenmerk word deur onderdrukking, beheer, en 'n algehele negatiewe lewensuitkyk. In literêre studies, insluitend Afrikaans, word die distopiese gebruik as 'n kragtige instrument om sosiale, politieke, en omgewingskwessies te ondersoek en te kritiseer. Dit dien dikwels as 'n waarskuwing teen die moontlike uitkomste van huidige tendense en ideologiese rigtings. Die ondersoek na distopiese elemente in Afrikaanse tekste bied insig in die vrese en aspirasies van die gemeenskap, asook die spesifieke kontekstuele uitdagings wat die samelewing in die gesig staar.

Steward van Wyk se artikel "'De souteneur van zoveel kwaads': Utopiese en distopiese elemente van die 'Nuwe Suid-Afrika' in Tikkop (Adriaan van Dis)" ondersoek die diskoers oor die "Nuwe Suid-Afrika" soos uitgebeeld in Adriaan van Dis se roman *Tikkop*. Van Wyk maak gebruik van teorieë oor distopiese tekste en ontleed begrippe van die ontnugterde Afrikaner-intellektueel, die voorstelling van Kleurlinge, en argumenteer dat die roman in huidige debatte in die Nederlandse samelewing oor Moslem-immigrante gesitueer kan word. Die artikel dui aan dat Van Dis se roman afreken met die utopie van wat die "Nuwe Suid-Afrika" moes word en die beeld wat oorkom, dié van 'n distopie is.

Joan-Mari Barendse se artikel "Geskiedenis, geheue, verantwoordelikheid en versoening in P.J. Haasbroek se distopiese roman, Oemkontoe van die nasie (2001)" ondersoek hierdie temas in Haasbroek se roman. Sy analiseer die roman binne die raamwerk van distopiese literatuur en identifiseer die temas van geskiedenis, geheue, verantwoordelikheid, en versoening as sentraal tot beide distopiese literatuur en die post-apartheid konteks. Barendse wys daarop dat karakters in *Oemkontoe van die nasie* gekenmerk word deur historiese geheueverlies en 'n verlange na die verlede, wat tipies is van die klassieke distopie. Anders as kritiese distopiese karakters, ontbreek hulle die verantwoordelikheid en vermoë om kennis van die verlede te gebruik om 'n beter toekoms te skep.

In haar proefskrif "Distopiese toekomsromans in die Afrikaanse literatuur ná 1999" ondersoek Joan-Mari Barendse die toename van Afrikaanse romans wat in 'n toekomstige Suid-Afrika afspeel en wat distopiese elemente bevat. Barendse fokus op verskeie werke soos P.J. Haasbroek se *Oemkontoe van die nasie*, Koos Kombuis se *Hotel Atlantis* en *Raka die roman*, Jaco Botha se *Miskruier*, Eben Venter se *Horrelpoot*, en ander. Sy definieer 'n literêre distopie volgens Lyman Tower Sargent se definisie: 'n samelewing wat deur die eietydse leser as veel slegter as die werklike samelewing beskou word. Die proefskrif ondersoek of die sosio-politieke konteks waarin hierdie romans verskyn, 'n bydrae gelewer het tot die toename van hierdie tipe roman en hoe hierdie tekste kommentaar lewer op die hede eerder as net die toekoms. Barendse onderskei ook tussen die klassieke distopie, kritiese distopie, en pseudo-distopie, en bespreek algemene temas soos die beheer van taal en media, geskiedenis, en ekologiese vraagstukke.

Dewald Koen se artikel "Verlies en verval: Lien Botha se Wonderboom as distopiese roman" ontleed Lien Botha se debuutroman *Wonderboom* as 'n distopiese toekomsroman wat kommentaar lewer op sosio-politieke gebeure in Suid-Afrika. Koen fokus op die distopiese genre binne die Suid-Afrikaanse literêre kanon en die negatiewe uitkoms van 'n post-demokratiese rewolusie. Die fisieke en figuurlike verlies en algehele agteruitgang van vryheid en demokrasie word bespreek as deel van die diktatoriale bewind van Albino X en die hoofkarakter, Magriet Vos, se reis na haar familie in die noordelike deel van Suid-Afrika. Die simboliese interpretasie van bome, wat 'n integrale deel van die narratief vorm, word ook ontleed. Die artikel beklemtoon ook die intertekstuele verwysings wat deur die outeur gebruik word as 'n simboliese interpretasie van Suid-Afrika se gewelddadige geskiedenis tydens die land se kolonisasieperiode sowel as die apartheidsregering se bewind.

Thys Human se artikel "'n Tyd van oorvloed; 'n tyd van skaarste': Utopiese en distopiese impulse in Lien Botha se Wonderboom" bespreek die roman se vermenging van distopiese en utopiese elemente. Human wys daarop dat *Wonderboom*, soos Jaco Botha se *Miskruier* en Deon Meyer se *Koors*, geklassifiseer kan word as 'n "kritiese distopie" eerder as 'n "klassieke distopie", aangesien dit ten minste een utopiese enklawe bevat, asook die hoop dat die beskryfde distopie vervang kan word deur 'n utopie. Human ondersoek hoe Botha se roman 'n gesprek open met ander klassieke en kritiese distopieë, asook die roman se unieke ondermyning en oorskryding van grense. Die wyse waarop die roman die konvensies van die klassieke distopie bevestig, maar dit ook uitdaag met utopiese perspektiewe, word ondersoek.

In samevatting speel die distopiese genre 'n belangrike rol in Afrikaanse literêre studies. Dit bied 'n platform vir kritiek op die samelewing, politiek, en omgewing, en ondersoek die vrese en hoop van die gemeenskap. Deur die ontleding van distopiese elemente in verskeie tekste kan 'n dieper begrip van die Suid-Afrikaanse konteks en die uitdagings wat dit in die gesig staar, verkry word. Die onderskeid tussen klassieke, kritiese, en pseudo-distopieë, asook die herhalende temas van geskiedenis, geheue, verantwoordelikheid, en ekologiese kwessies, dra by tot 'n ryk en komplekse literêre landskap wat voortdurend in gesprek is met die hede en die moontlike toekoms.

## Bronne