Paaseiland

**Paaseiland** (Spaans: *Isla de Pascua*, [ˈisla ðe ˈpaskwa]; Rapa Nui: *Rapa Nui*, [ˈɾapa ˈnu.i]) is ’n eiland in die Stille Oseaan wat sedert 1888 aan Chili behoort. Dit is 3&nbsp;526&nbsp;km wes van Chili, 4&nbsp;251&nbsp;km oos van Frans-Polinesië en 2&nbsp;078&nbsp;km oos van die Pitcairneilande.

duimnael|links|220px|’n Satellietbeeld van Paaseiland.
duimnael|links|220px|Plekke waar moai staan.
Polinesiërs het waarskynlik tussen 700 en 1100&nbsp;n.C. op Paaseiland gaan woon en ’n vooruitstrewende kultuur geskep, soos blyk uit die eiland se talle moai-klipstandbeelde en ander artefakte. Menslike bedrywighede, die vestiging van die Polinesiese rot op die eiland en oorbevolking het daartoe gelei dat alle bome geleidelik afgekap en natuurlike hulpbronne uitgeput is. Dit het die Paaseiland-beskawing aansienlik verswak.

Teen die tyd dat Europeërs in 1722 op die eiland aangekom het, het die bevolking afgeneem tot tussen 2&nbsp;000 en 3&nbsp;000 nadat daar net ’n eeu vroeër na raming sowat 15&nbsp;000 eilandbewoners was. Europese siektes en die Peruaanse slawehandel in die 1860's het die Rapa Nui-bevolking verder laat afneem, totdat daar in 1877 net 111 oor was.

Paaseiland is een van die mees afgeleë eilande ter wêreld. Die naaste bewoonde stuk grond, met sowat 50 bewoners in 2013, is Pitcairneiland (sowat 2&nbsp;075&nbsp;km); die naaste dorp met ’n inwonertal van meer as 500 is Rikitea, op die eiland Mangareva (sowat 2&nbsp;606&nbsp;km). Die naaste deel van ’n vasteland is in Sentraal-Chili (3&nbsp;512&nbsp;km).

Paaseiland is in 1888 deur Chili geannekseer en is sedert 2007 ’n spesiale gebied van dié land. Administratief val dit onder Chili se Valparaíso-streek. Meer spesifiek is dit die enigste munisipaliteit van die provinsie Isla de Pascua. Volgens die 2017-sensus het die eiland sowat 7&nbsp;750 bewoners, waarvan omtrent 45&nbsp;persent afstammelinge van die inheemse Rapa Nui-volk is. Die amptelike Spaanse naam is *Isla de Pascua*, wat ook Paaseiland beteken.

Die huidige Polinesiese naam, Rapa Nui ("Groot Rapa"), is begin gebruik ná die slawestrooptogte van die vroeë 1860's en verwys na die eiland se topografiese ooreenkoms met die eiland Rapa in die Basseilande.

Die frase *Te pito o te henua* is ook al aangegee as die oorspronklike naam van die eiland sedert die Franse ontdekkingreisiger en etnograaf Alphonse Pinart dit die romantiese vertaling "die Naeltjie van die Wêreld" gegee het in sy ''Voyage à l'Île de Pâques*, wat in 1877 gepubliseer is. Die Amerikaanse etnoloog William Churchill (1912) het oor die frase uitgevra en is vertel daar is drie *te pito o te henua* – dit verwys na die drie kape of eindpunte van die eiland. Hy kon nie vasstel wat die oorspronklike Polinesiese naam was nie en het afgelei daar was nie een nie.

Volgens Barthel (1974) was die eiland se eerste naam volgens oorlewering *Te pito o te kainga a Hau Maka*, "die Klein Stukkie Land van Hau Maka". Daar is egter twee woorde in Rapa Nui wat as *pito* uitgespreek word; die een beteken "einde" en die ander "naeltjie". Die frase kan dus ook beteken "die Naeltjie van die Wêreld", soos Pinart gereken het. Nog ’n naam, *Mata ki te rangi'', beteken "oë wat na die hemele kyk".

Daar word dikwels na eilandbewoners verwys as "Pascuaans", maar die inheemse bevolking noem hulself Rapa Nui.

## Geskiedenis 
### Vroeë geskiedenis 
[duimnael|links|Migrasie van die Polinesiese volke vanaf [Taiwan (eiland)|Taiwan tot die Polinesiese Driehoek met Hawaii, Nieu-Seeland en Paaseiland as sy hoekpunte]]
Die geskatte datum waarop die eerste bewoners op die eiland aangekom het, wissel van 300 tot 1200&nbsp;n.C. Dit was ook min of meer die tyd van die eerste aankomelinge op Hawaii. Regstellings in radiokoolstofdatering het egter al die datums van vroeë nedersettings in Polinesië verander. Daar word nou geglo Rapa Nui se eerste bewoners het tussen 700 en 1100 op die eiland aangekom. Volgens huidige argeologiese studies kon dit selfs later gewees het: omstreeks 1200. "’n Aansienlike ekologiese impak en groot kulturele beleggings in monument-argitektuur het kort daarna begin."

Volgens oorlewering was die eerste nedersetting by Anakena. Navorsers het bevind die Caleta Anakena-landingsplek verskaf die beste beskerming teen die see; kano's kon ook op die sanderige strand vasmeer en van daar vertrek, en daarom kan dit waar wees. Dit weerspreek egter die uitslag van radiokoolstofdatering, waarvolgens mense vroeër op ander plekke gebly het waar tekens van menslike bedrywighede eeue ouer is as by Anakena.

Die mees waarskynlike eerste setlaars was Polinesiërs wat in twee kano's (of een katamaran) van die Gambiereilande (Mangareva-eiland), sowat 2&nbsp;600&nbsp;km van daar, of van die Marquesaseilande, sowat 3&nbsp;200&nbsp;km weg, gekom het. Volgens sommige teorieë kon die eerste bewoners van Suid-Amerika af gekom het vanweë hul uitstekende vermoëns in seenavigasie. Dit word gesteun deur bewyse dat patats in ’n vroeë stadium geplant is. Dit was geslagte lank ’n gunsteling onder Polinesiërs, maar die oorsprong van die groente kan teruggespoor word na Suid-Amerika. Dit wys daar was ten minste die een of ander tyd ’n wisselwerking tussen die twee gebiede.

Toe James Cook die eiland besoek het, kon een van sy bemanningslede, ’n Polinesiër van Bora Bora, met die Rapa Nui kommunikeer. Die taal wat die naaste aan Rapa Nui is, is Mangarevaans – die woordeskat stem sowat 80&nbsp;persent ooreen. In 1999 is ’n reis gerekonstrueer waarin Polinesiese bote van Mangareva af Paaseiland binne 19&nbsp;dae kon bereik.

duimnael|links|Die monumente van Paaseiland, op ’n skildery van omstreeks 1775–1776 deur William Hodges. Dit is die vroegste bekende skildery van die eiland.
Volgens mondelinge oorvertellings deur Christelike sendelinge in die 1860's het die eiland oorspronklik ’n streng klassestelsel gehad met ’n *ariki*, of opperhoof, wat groot mag oor die ander nege clans en hul onderskeie hoofde gehad het. Die opperhoof was die oudste afstammeling deur die eersgeborene-lyn van die eiland se legendariese stigter, Hotu Matu‘a. Die mees sigbare element van die kultuur was die oprigting van enorme standbeelde, moai, wat volgens sommige kenners vergoddelikte voorouers was. Volgens *National Geographic* "vermoed die meeste kenners die *moai* is geskep om voorouers, hoofde of ander belangrike persone te vereer. Omdat die eiland egter geen geskrewe geskiedenis het nie, is dit onmoontlik om seker te wees."

Daar is geglo die lewendes het ’n simbiotiese verhouding met die afgestorwenes – die afgestorwenes het die lewendes voorsien van alles wat hulle nodig gehad het (gesondheid, vrugbaarheid, geluk, ens.) en die lewendes het deur offerandes ’n beter plek aan die afgestorwenes in die geesteryk verseker. Die meeste nedersettings was naby die kus en die meeste moai is aan die kus opgerig, met hul rug na die geesteryk in die see terwyl hulle uitkyk oor hul afstammelinge in die nedersettings voor hulle.

Jared Diamond meen kannibalisme het op die eiland plaasgevind nadat die oprigting van die moai gelei het tot ’n afname in natuurlike hulpbronne. Die afkap van bome het byvoorbeeld ’n reeds onbestendige ekostelsel gedestabiliseer. Volgens argeologiese rekords was daar talle boomspesies toe die eerste bewoners op die eiland aangekom het, insluitende minstens drie wat tot 15&nbsp;m hoog geword het: *Paschalococos* – destyds moontlik die grootste palmbome in die wêreld, *Alphitonia zizyphoides* en *Elaeocarpus rarotongensis*, sowel as minstens ses spesies inheemse landvoëls. ’n Groot faktor wat bygedra het tot die uitwissing van verskeie plantspesies was die bekendstelling van die Polinesiese rot aan die eiland. Studies deur paleobotaniste het gewys rotte kan die voortplanting van plante in ’n ekostelsel drasties beïnvloed. In die geval van Rapa Nui het sade wat ontdek is, tekens getoon dat rotte aan hulle geknaag het.

Teen dié tyd het 21 boomspesies en alle landvoëls uitgesterf weens ’n kombinasie van ’n oormaat jagtogte en landboubedrywighede, rotte en klimaatsveranderings. Geen bome was hoër as 3&nbsp;m nie. Die bewoners kon dus nie meer kano's bou nie en dit het hul vermoë om vis te vang beïnvloed. Dit het ook die landbou nadelig geraak. Vroeër het die bome nodige skaduwee aan die grond verskaf, en nou het die boonste grondlae erosie ondergaan weens ’n skerp afname in landboubedrywighede.

duimnael|links|220px|Die eiland Motu Nui (agter), wat deel vorm van die voëlmankompetisies.
Namate die eiland oorbevolk geraak en bronne afgeneem het, het krygsmanne bekend as *matatoa* meer mag gekry en die voorouerkultus het geëindig. Dit het plek gemaak vir die voëlmankultus. Beverly Haun het geskryf: "Die beginsel van die *mana* (mag) van oorerflike leiers is vervang deur die beginsel van die mag van die "voëlman", oënskynlik van omstreeks 1540 af, en dit stem ooreen met die laaste oorblyfsels van die moai-tydperk." Volgens dié kultus het hul voorouers steeds na hulle omgesien, maar die medium waardeur die lewendes die afgestorwenes kon kontak, was nie meer standbeelde nie, maar mense wat vir kompetisies gekies is. Die god wat glo die mens gemaak het, Makemake, het ’n groot rol in die proses gespeel. Volgens Katherine Routledge, wat die eiland se tradisies in haar 1919-ekspedisie opgeteken het, het die voëlmankompetisies omstreeks 1760 begin, ná die aankoms van die eerste Europeërs, en in 1878 geëindig met die oprigting van die eerste kerk deur Rooms-Katolieke sendelinge wat in 1864 op die eiland aangekom het. Rotskuns wat die voëlman uitbeeld, is presies dieselfde as dié op Hawaii, wat daarop dui die beginsel is waarskynlik na die eiland gebring deur die oorspronklike setlaars; net die kompetisie self was uniek aan Paaseiland.

Europeërs noem in verslae tussen 1722 en 1770 staande standbeelde, maar Cook se 1774-ekspedisie het gesien baie standbeelde lê op die grond. Hulle is oënskynlik in oorloë omgegooi.

Volgens Diamond en Heyerdahl se weergawe van die eiland se geskiedenis het die ''huri mo'ai'' ("die omgooi van standbeelde") tot in die 1830's geduur as deel van hewige interne oorloë. Teen 1838 was die enigste staande moai dié aan die hange van Rano Raraku, in Hoa Hakananai'a in Orongo en Ariki Paro in Ahu Te Pito Kura. In ’n studie onder Douglas Owsley wat in 1994 gepubliseer is, is egter bevind daar is min argeologiese bewyse van gemeenskapsverval voor die aankoms van die Europeërs. Beenpatologie en osteometriese data van die eilandbewoners uit dié tyd wys min sterfgevalle kan direk aan geweld toegeskryf word.

Die eerste aangetekende kontak van Europeërs met die eiland was op 5 April (Paassondag) 1722, toe die Nederlander Jacob Roggeveen die eiland vir ’n week besoek en die bevolking op 2&nbsp;000 tot 3&nbsp;000 geskat het. Daar kon meer gewees het, want sommige het dalk uit vrees weggekruip nadat ’n misverstand daartoe gelei het dat Roggeveen se manne op die eilandbewoners geskiet het. Meer as ’n dosyn is gedood en nog verskeie gewond.

Die volgende besoekers (op 15 November 1770) was twee Spaanse skepe, *San Lorenzo* en *Santa Rosalia*. Die Spanjaarde het aangeteken die eiland is hoogs ongekultiveerd en dat die kuslyn oortrek was met klipstandbeelde.

Vier jaar later, in 1774, het die Britse ontdekkingsreisiger James Cook die eiland besoek. Hy het berig dat van die standbeelde omgeval het. Die Britse skip *Blossom* het die eiland in 1825 besoek en berig dat hulle geen staande standbeelde gesien het nie. Baie mense het Paaseiland in die 19de eeu aangedoen, maar teen dié tyd was die eilandbewoners openlik vyandig en het hulle enige poging om te land gefnuik. Min nuwe inligting het bekend geword tot in die 1860's.

duimnael|senter|700px|Van die gerestoureerde moai van Paaseiland.

### 19de eeu 
In ’n reeks vernietigende gebeure is die grootste deel van die bevolking in die 1860's gedood of van die eiland weggevoer. In Desember 1862 het Peruaanse slawehandelaars op die eiland toegesak. Gewelddadige ontvoerings het verskeie maande geduur waartydens sowat 1 500 mans en vroue, die helfte van die eiland se bevolking, gevange geneem is. Onder hulle was die opperhoof, sy erfgenaam en dié wat die Rongorongo-skrif kon skryf en lees – dit was die enigste Polinesiese skrif wat ooit ontdek is.

Toe die slawehandelaars gedwing word om die Polinesiërs wat hulle gevange geneem het terug te bring, het draers van pokke saam met die paar oorlewendes op elk van die eilande afgeklim. Dit het ’n groot epidemie veroorsaak op van Paaseiland tot die Marquesaseilande. Paaseiland se bevolking is uiters swaar getref.

Tuberkulose, wat walvisvangers in die middel 19de eeu na die eiland gebring het, het nog mense se dood veroorsaak. Die eerste Christelike sendeling, Eugène Eyraud, is in 1867 aan dié siekte dood en sowat ’n kwart van die eilandbewoners is saam met hom uitgewis. In die volgende jare het die sendelinge en die bestuurders van ’n skaapplaas die grond wat so beskikbaar geraak het, begin opkoop en dit het gelei tot groot konfrontasie tussen die plaaslike bewoners en die setlaars.

duimnael|260px|Die "koninginmoeder" Koreto en haar dogters, "koningin" Caroline en Harriette, in 1877.
Die Franse seevaarder Jean-Baptiste Dutrou-Bornier het eindelik die hele eiland gekoop behalwe die gebied om Hanga Roa waar die sendelinge gewoon het. Hy het ’n paar honderd Rapa Nui na Tahiti geneem om vir sy geldskieters te werk. In 1871 het die sendelinge, ná ’n uitval met Dutrou-Bornier, al die Rapa Nui buiten 171 na die Gambiereilande verskuif. Dié wat agtergebly het, was meestal ouer mans. Ses jaar later was daar net 111 mense oor op Paaseiland, van wie net 36 afstammelinge gehad het. Van toe af het die eiland se bevolking langsamerhand herstel. Maar met meer as 97% van die bevolking wat in minder as ’n dekade óf dood óf weggevoer is, was ’n groot deel van die eiland se kultuurkennis daarmee heen.

Alexander Salmon jr., die seun van ’n Joodse handelaar, het hom eindelik daarvoor beywer om werkers van die plantasie wat hy geërf het, na die eiland terug te bring. Hy het al die grond behalwe dié van die sendelinge opgekoop en was die enigste werkgewer. Hy het toerisme bevorder en was die grootste verskaffer van inligting aan Britse en Duitse argeologiese sendings na die eiland. Hy het verskeie oorspronklike Rongorongo-tablette na sy niggie se man, die Duitse konsul in Valparaíso, Chili, gestuur. Salmon het die skaapplaas op Paaseiland op 2 Januarie 1888 aan die Chileense regering verkoop en as getuie geteken vir die oordrag van die eiland aan dié land. Hy het in Desember van dié jaar na Tahiti teruggekeer. Hy het prakties die eiland van 1878 tot 1888 regeer.

Paaseiland is op 9 September 1888 deur Chili geannekseer. Die Chileense vlootoffisier Policarpo Toro het die regering verteenwoordig en het die Verdrag van die Anneksasie van die Eiland (*Tratado de Anexión de la isla*) onderteken saam met Atamu Tekena, wat deur die Chileense regering aangewys is as "koning" van Paaseiland omdat die opperhoof en sy erfgenaam dood was. Die geldigheid van die verdrag word steeds deur sommige Rapa Nui beveg. Amptelik het Chili die feitlik allesomvattende skaapplaas gekoop wat bestaan het uit grond wat opgekoop is van die familie van die bewoners wat tydens die epidemies dood is, en het toe oppermag oor die eiland oorgeneem.

### 20ste eeu 
duimnael|280px|Generaal Augusto Pinochet poseer saam met ’n Rapa Nui-vrou.
duimnael|200px|Tradisionele Rapa Nui-dansers.
Tydens die Eerste Wêreldoorlog het Duitsland die Franse handelskip *Jean* reg voor die baai by Hanga Roa gesink. Die skip se bemanning het op die eiland aangebly. Nadat die Duitse hulpkruiser *Seeadler* in 1917 voor Mopelia in die Geselskapseilande geval en die seesoldate in Fidji gevange geneem is, het hulle ontsnap en met die gekaapte skip *Fortuna* na Paaseiland gevaar. Daar het dit op die rotse geloop en gesink. Die soldate het vier maande lank op die eiland gebly totdat hulle in die neutrale Chili geïnterneer is.

Die Rapa Nui was tot in die 1960's beperk tot Hanga Roa. Die res van die eiland is tot in 1953 as ’n skaapplaas verhuur aan die Williamson-Balfour-maatskappy. Toe die bejaarde, vermeende heldersiende eilandbewoner Angata in 1914 droom God het die hele eiland aan die Rapa Nui terugbeloof, het ’n opstand uitgebreek. Die eilandbewoners wou nie meer aanvaar dat hulle feitlik die hele eiland belet is nie. Toe Angata verder beweer God het die opstandelinge bestand teen koeëls gemaak, het die konflik vererger. Die opstand is eindelik deur ’n Chileense oorlogskip onderdruk.

Van 1953 af is die eiland deur die Chileense vloot bestuur terwyl ’n krygswet geheers het. Die eilandbewoners het geen reg op ’n paspoort gehad en mag nie die eiland verlaat het nie. Hulle was steeds ingeperk in ’n gebied om Hanga Roa en mag net met die toestemming van die goewerneur op die res van die eiland gekom het.

In die eerste helfte van die 20ste eeu was daar verskeie navorsingsekspedisies na die eiland – soos dié van die Brit Katherine Routledge, die Fransman Alfred Métraux en die Duitser Thomas Barthel – wat die geheime van Paaseiland probeer ontrafel het. Die Noorse avonturier Thor Heyerdahl het van 1955 tot 1956 op die eiland gewoon en argeologiese navorsing gelei. Hy het begin om die moai te laat restoureer en op hul voetstukke te laat terugplaas.

Op 22 Mei 1960 was daar ’n aardbewing van 9,5 op die Richterskaal in die stad Valdivia op die Chileense vasteland. Dit het ’n tsoenami veroorsaak wat Paaseiland se suidkus getref en die Ahu Tongariki-standbeelde, wat net ’n paar jaar tevore gerestoureer is, kwaai beskadig het. Die uiters swaar moai is tot 100 meter ver die binneland in geslinger. Die skade is daarna herstel sodat hulle vandag weer in al hul glorie op die eiland pryk.

Ná die staatsgreep van 1973 in Chili wat Augusto Pinochet aan die bewind geplaas het, is privaat eiendomsreg herstel. Tydens sy bewind het Pinochet Paaseiland drie keer besoek – in 1974, 1980 en 1987. Hy het die infrastruktuur verbeter en die weermag het ’n paar nuwe militêre geriewe en ’n nuwe stadsaal gebou. In 1984 is die eerste etniese Rapa Nui, die Amerikaans opgeleide argeoloog Sergio Rapu, aangestel as goewerneur.

Visspesies is in 1970 ’n maand lank op Paaseiland versamel in verskillende habitats van vlak tot diep water. ’n Holotipe en ’n paratipe, *Antennarius randalli* en *Antennarius moai*, is ontdek. Hulle word as engelvisse beskou.

In 1994 het Kevin Costner die rolprent *Rapa-Nui* vervaardig wat ’n groter deel van die wêreld laat kennis neem het van die eiland. Dit wys baie landskappe en bevat ’n gedramatiseerde uitbeelding van die oprigting van die moai, die menslike ingryping in die natuur en die gevolglike nadelige uitwerking.

### 21ste eeu 
Op 30 Julie 2007 het ’n grondwetlike hervorming aan Paaseiland en die Juan Fernández-eilande die status "spesiale gebiede" van Chili verleen. Tot die instelling van ’n nuwe manifes word die eiland steeds bestuur as ’n provinsie van die Valparaíso-streek.

’n Algehele sonsverduistering wat vir die eerste keer in meer as 1&nbsp;300 jaar van Paaseiland af sigbaar was, het plaasgevind op 11&nbsp;Julie 2010 om 18:15:15.

In Augustus 2010 het lede van die inheemse Hitorangi-stam die Hangaroa-ekodorp en -spa beset. Hulle het beweer die hotel is van die Pinochet-regering gekoop in oortreding van ’n Chileense ooreenkoms in die 1990's met die inheemse Rapa Nui. Volgens hulle is hul voorouers bedrieg om afstand van die grond te doen. Volgens ’n verslag van die BBC op 3 Desember 2010 is minstens 25 mense beseer toe die Chileense polisie met haelgewere op hulle geskiet het in ’n poging om hulle uit die geboue te kry. In Januarie 2011 het die VN se spesiale referent oor inheemse volke, James Anaya, sy kommer uitgespreek oor die behandeling van die inheemse Rapa Nui deur die Chileense regering. Hy het ’n oproep gedoen dat Chili "’n poging aanwend om ’n dialoog met verteenwoordigers van die Rapa Nui-volk te begin om so gou as moontlik die werklike onderliggende probleme op te los wat die huidige situasie verduidelik".

### Klimaat 
Die klimaat van Paaseiland word geklassifiseer as ’n tropiese reënwoudklimaat wat grens aan ’n humiede subtropiese klimaat. Die laagste temperature kom in Julie en Augustus voor (minimum ) en die hoogste temperature in Februarie (maksimum ).) Die winters is redelik gematig en die eiland se geïsoleerde ligging stel dit aan winde bloot wat help om die somertemperatuur redelik koel te hou.

Die natste seisoen is Mei, hoewel die eiland heeljaar reën kry. Die gemiddelde reënval is 1&nbsp;118&nbsp;mm per jaar. Soms ondervind die eiland swaar reënval en storms, meestal in die winter (Junie tot Augustus). Siklone en orkane kom nie hier voor nie.

## Ekologie 
Paaseiland en sy naaste buurman, die klein eilandjie Isla Sala y Gómez meer as 400&nbsp;km oos daarvan, word deur ekoloë erken as ’n aparte ekostreek: die subtropiese breëblaarwoude van Rapa Nui. Die oorspronklike subtropiese klambreëblaarwoude bestaan nie meer nie, maar paleobotaniese studies van fossiele stuifmeel, boomskimmel wat deur lawastrome agtergelaat is en afdrukke van wortels in die grond dui daarop dat die gebied voorheen woude gehad het, met ’n verskeidenheid bome, struike, varings en grasse. ’n Groot uitgestorwe palm, *Paschalococos disperta*, wat verwant is aan die Chileense kokospalm, *Jubaea chilensis*, was volgens fossiele bewyse een van die oorheersende bome. Nes met sy Chileense eweknie het dit waarskynlik 100 jaar geduur voordat dit ’n volwasse hoogte bereik het.

Die Polinesiese rot, wat die oorspronklike setlaars saam met hulle gebring het, het volgens sommige kenners ’n groot rol gespeel in die uitsterwing van die Rapa Nui-palm. Minder as 10% van vrugte toon egter rotknaagmerke. Merke aan boomstompe op verskeie plekke dui daarop dat die bome deur mense afgekap is.

Die bome is waarskynlik sowat 350 jaar gelede afgekap om plek te maak om te woon. Die toromiroboom *Sophora toromiro* het in die voorgeskiedenis op die eiland voorgekom, maar is nou uitgesterf in die natuur. Die botaniese tuine Kew in Brittanje en Göteborg in Swede het egter ’n gesamentlike wetenskapprogram begin om die toromiro weer op Paaseiland te laat groei. Met die verdwyning van die palm en die toromiro het die reënval aansienlik afgeneem weens minder kondensasie. Nadat die eiland byna ’n eeu lank gebruik is om duisende skape te laat wei, was dit teen die middel 1900's hoofsaaklik met grasveld bedek, met die ''nga'atu* of palmiet (*Schoenoplectus californicus tatora*) in die kratermere van Rano Raraku en Rano Kau. Die teenwoordigheid van dié biesies, wat in die Andes *totora* genoem word, is al gebruik om die standpunt te steun dat die oorspronklike setlaars Suid-Amerikaans was, maar ontledings van stuifmeel in die sediment van mere toon dié plant het meer as 30&nbsp;000 jaar lank op die eiland gegroei.

Voor die aankoms van mense was daar groot voëlkolonies op Paaseiland met moontlik meer as 30 inheemse spesies, dalk die grootste ter wêreld. Dit word nie meer op die hoofeiland aangetref nie. Daar is fossielbewyse van vyf spesies landvoëls (twee soorte ralle, twee soorte papegaaie en ’n reier); almal het uitgesterf. Daar is vyf spesies landvoëls wat na die eiland ingevoer is wat broeibevolkings het.

Weens ’n gebrek aan navorsing is daar min kennis van die seelewe om Paaseiland, maar daar is ’n moontlikheid van onontdekte broeiterreine van blou-, dwergblou- en bultrugwalvisse in die omgewing. ’n Potensiële broeigebied vir die rorkwal is ook waargeneem noordoos van die eiland.

Lêer:RAPA NUI.JPG|’n Digitale herskepping van Paaseiland se antieke landskap, met tropiese woude en palmbome.
Lêer:EasterIslandInterior.jpg|’n Uitsig op die binneste deel van die eiland.
Lêer:Easter Island.jpg|Rano Kau en die Stille Oseaan.

Die immuniteitsonderdrukkende dwelm sirolimus is die eerste keer in die bakterie *Streptomyces hygroscopicus* in ’n grondmonster van Paaseiland ontdek. Die middel is ook bekend as rapamisien, genoem na Rapa Nui. In 2009 is bevind dit kan die lewe van muise verleng.

Bome op die eiland is skaars en vorm selde boorde. Menings bestaan dat die aanvanklike bewoners al die bome afgekap het om hul standbeelde op te rig en kos te verskaf aan ’n oorbevolkte eiland. Eksperimentele argeologie het gewys dat sommige standbeelde wel op Y-vormige houtrame (*miro manga erua*) geplaas en na hul eindbestemming gesleep kon gewees het. Rapa Nui-tradisies verwys na geestelike krag (*mana*) as ’n manier waarop die moai van die steengroef af "geloop" het. Onlangse eksperimente het gewys die standbeelde is dalk laat "loop" deur die gebruik van toue – dit werp twyfel oor hul rol in die verval van die eiland se omgewing.

As ’n mens die eiland se suidelike ligging in ag neem, kon die klimaatsveranderings van die Klein Ystyd (omstreeks 1650 tot 1850) die ontwouding aangehelp het, maar dit is slegs spekulatief. Kannibalisme het egter algemeen voorgekom onder Polinesiese beskawings. Menslike bene is egter nie in oonde op Paaseiland ontdek nie, behalwe op godsdiensterreine, en dit dui daarop dat kannibalisme op die eiland ’n rituele praktyk was. Moderne etnografiese navorsing toon geen bewyse dat kannibalisme algemeen op die eiland voorgekom het nie. Ná die eerste wetenskaplike verkenning van die eiland in 1914 is berig die inheemse bevolking ontken bewerings dat hul voorouers kannibale was, ten sterkste. Hy en sy geselskap was Polinesiërs van die onbekende land Hiva.

Sy onderdaan Hau-Maka het ’n droom gehad waarin sy gees na ’n verafgeleë land, *Mata ki te rangi'' ("Oë Wat na die Hemele Kyk"), reis om te soek na ’n nuwe tuiste vir Hotu Matu'a. Toe hy wakker word, het hy die koning daarvan vertel en dié het sewe mans aangesê om te gaan ondersoek instel. Hulle het die land gevind en na Hiva teruggekeer. Die koning het toe self na die eiland gereis saam met koningin Vakai (Vakai-a-hiva). Sy geselskap het oor die eiland versprei en dit verdeel tussen clans wat later daarop aanspraak gemaak het dat hulle afstammelinge van Hotu Matu'a se seuns was.

Die sigbaarste element van die kultus was die maak en oprig van enorme standbeelde genaamd moai, wat vergoddelikte voorouers verteenwoordig het. Daar is geglo die lewendes het ’n simbiotiese verhouding met die afgestorwenes en dat laasgenoemde alles verskaf het wat die lewendes nodig het, soos gesondheid, vrugbaarheid, grond en diere, geluk, ens. Die lewendes het weer die afgestorwenes deur offerandes ’n beter plek in die geesteryk gegee.

Die Tangata manu- of voëlmankultus, wat tot die 1860's beoefen is, was waarskynlik ’n latere kultus. Die oprig van die standbeelde is toe gestaak. Die belangrikste elemente daarvan was: Tangata manu, die wenner van ’n belangrike kompetisie; Makemake, die hoofgod van die kultus; die aku-aku, bewakers van die heilige familiegrotte; Moai-kava-kava, ’n spookman van die *Hanau epe* (langore); en *Hekai ite umu pare haonga takapu Hanau epe kai noruego*, die heilige dreunsang om die aku-aku te paai voordat ’n familiegrot binnegegaan is. Dit het afgeneem nadat die eilandbewoners die Katolieke geloof aangeneem het.

### Klipwerk 
#### Standbeelde 
: *Hoofartikel: Moai.*
[duimnael|280px|Moai, met die [Melkweg op die agtergrond.]]
Die groot klipstandbeelde, of *moai*, waarvoor Paaseiland beroemd is, is in die tydperk 1100–1680 uit gesteentes gebeitel. Hoewel hulle dikwels "Paaseiland-koppe" genoem word, het die beelde torso's; die meeste eindig bokant die bobene, hoewel ’n paar kniel met hul hande op hul maag. Van die staande beelde is mettertyd tot by hul nekke met skuiwende grond bedek.

Die meeste is gemaak uit asklip wat op ’n enkele terrein aan die kant van die onaktiewe vulkaan Rano Raraku aangetref word. Tydens die maak van die beelde is die klip met water bespat om dit sag te maak. Die beelde het die voorvaders verteenwoordig.

Net sowat ’n kwart van die moai is na ander plekke soos die noord- en suidkus verskuif. Sowat die helfte het by die steengroef by Rano Raraku agtergebly en die res is elders, moontlik op pad na verskeie liggings. Die grootste moai wat op ’n platform staan, is bekend as "Paro". Dit weeg 82&nbsp;ton en is 9,8&nbsp;m hoog.

In 2011 is ’n groot moai uit die grond opgegrawe.

#### Kliphuise 
Twee soorte huise is bekend: *hare paenga*, ’n huis met ’n ovaal fondament wat met blokke basalt gebou is en ’n grasdak gehad het wat soos ’n omgekeerde boot gelyk het; en *hare oka*, ’n ronde klipstruktuur. ’n Soortgelyke gebou as laasgenoemde was die *tupa* wat deur sterrekunde-priesters bewoon is en naby die kus gestaan het waar die beweging van die sterre maklik dopgehou kon word. Nedersettings het ook *hare moa* ("hoenderhuise") bevat – dit was langwerpige klipstrukture waarin hoenders gehou is. Die huise van die seremoniële dorp Orongo was uniek omdat hulle die vorm van *hare paenga* gehad het, maar geheel en al van plat blokke basalt gemaak was wat uit die Rano Kao-krater gekom het. Die ingang van al die huise was baie laag sodat ’n mens daardeur moes kruip.

In vroeë tye het die Rapa Nui na berig word hul afgestorwenes in klein begrafniskano's die see ingestuur, nes hul Polinesiese eweknieë op ander eilande. Later het hulle mense in geheime grotte begrawe om te keer dat vyande die bene ontheilig. Ten tyde van die epidemies is massagrafte gemaak wat piramiedagtige steenstrukture was.

#### Rotskuns 
Petrogliewe is kuns wat in rots gebeitel word, en Paaseiland het een van die grootste versamelings in Polinesië. Sowat duisend terreine met meer as 4&nbsp;000 petrogliewe is bekend. Ontwerpe en beelde is om verskeie redes in die rots gebeitel: om totems te maak, om ’n gebied af te baken of om ’n mens of gebeurtenis te gedenk. Verskeie temas word op die eiland aangetref, met ’n versameling voëlmans by Orongo. Ander onderwerpe was seeskilpaaie, vulvas en die god Makemake.

Lêer:Makemake.jpeg|Makemake met twee voëlmans wat in vulkaanslak gebeitel is.
Lêer:Ahu-Tongariki-4-Petroglyph.JPG|Vis-petrogliewe naby Ahu Tongariki,

#### Grotte 
Die eiland en die naburige Motu Nui is oortrek van grotte, waarvan baie tekens bevat van menslike gebruik in die verlede vir aanplantings en versterkings, insluitende verkleinde openinge en lokvalpunte. Baie grotte kom in die mites en legendes van die Rapa Nui voor.

### Rongorongo 
: *Hoofartikel: Rongorongo.*
[duimnael|180px|’n Voorbeeld van [rongorongo.]]
Paaseiland het oënskynlik ’n skrif met die naam rongorongo gehad. Dit het beeldskrif- en geometriese simbole ingesluit; die teks is in hout uitgekerf in ’n omgekeerde boestrofedon-rigting: van links na regs en van onder na bo. Die leser het links onder begin lees en die eerste reël na regs gelees. Hy het dan die tablet 180º gedraai en die volgende reël gelees. Die reël net daaronder en net daarbo sou dan albei onderstebo gewees het, soos gesien kan word op die foto regs.

’n Stuk teks het egter op die agterkant van die tablet voortgegaan en as dit op die voorkant ’n onewe getal reëls gehad het, sou die agterkant links bo begin, en die skryfrigting het dan verander van bo na onder. Groter tablette is dalk gelees sonder om dit om te draai as die leser onderstebo kon lees. Baie van die mense- en dierefigure, soos die tekens  en  het kenmerkende uitsteeksels aan elke kant van die kop wat dalk oë of ore verteenwoordig.

Dit is in 1864 die eerste keer aangeteken, deur die Franse sendeling Eugène Eyraud. In dié tyd het verskeie eilandbewoners gesê hulle kon dit verstaan, hoewel net die heersersklas en priesters volgens tradisie geletterd was en nie een van hulle die slawestrooptogte en daaropvolgende epidemies oorleef het nie.

Ondanks talle pogings is die skrif nooit ontsyfer nie en daarsonder is dit onmoontlik om te sê of dit werklik ’n skrif was. Die probleem is deels dat net ’n klein hoeveelheid tekste steeds bestaan: sowat twee dosyn, waarvan nie een op die eiland oorgebly het nie. Daar is ook net ’n paar ooreenkomste met die petrogliewe op die eiland. As wel bewys kan word dat dit ’n skrif is, sal dit een van net ’n paar onafhanklike skrifuitvindsels in die menslike geskiedenis wees.

#### Tekens 
Die tekens bestaan uit gestileerde mense-, diere-, plant- en geometriese simbole en vorm dikwels saamgestelde tekens. Voëls is algemeen en baie van hulle, soos , lyk soos die fregatvoël wat met die hoofgod, Makemake, verbind word. Daar is ook tekens wat soos visse en geleedpotiges lyk.

### Houtbeelde 
duimnael|240px|’n Reimiro.
Hout was in die 18de en 19de eeu skaars op Paaseiland, maar ’n paar houtsneewerke met baie detail het in museums oor die wêreld heen beland.

’n *Reimiro* is ’n halfmaanvormige ornament met ’n kop aan een of albei punte. Dieselfde ontwerp verskyn op die vlag van Rapa Nui. Twee werke in die Britse Museum het rongorongo-inskripsies.

*Moko Miro* is ’n man met die kop van ’n akkedis. Dit is as ’n knuppel gebruik, want die bene het die vorm van ’n handvatsel. As dit nie in die hand gehou is nie, het dansers dit tydens feeste om hul nek gedra. Die Moko Miro sou ook by die deur geplaas word om die huis te beskerm. Dit sou van die dak gehang of op die grond geplaas word. Die oorspronklike vorm se oë was van wit skulpe en sy pupille van lawaglas.

*Moai kavakava* is houtbeelde van mans en *Moai paepae* van vroue. Hierdie groteske en hoogs gedetailleerde figure is uit dennehout gekerf en stel voorouers voor. Hulle is soms vir vrugbaarheidsrituele gebruik, maar gewoonlik vir oesfeeste. Indien hulle nie gebruik is nie, sou hulle toegedraai en in die huis gehou word. Daar is ook aangetekende gevalle waar die eilandbewoners met hulle gedans het.
* Puna Pau in die weste is die steengroef aan die hange van Rano Kau waar die hoofbedekkings van die moai uit rooi vulkaanslak gemaak is.
* Die Antropologiemuseum van Vader Sebastian Englert, net buite Mataveri, is klein in vergelyking met volkekundemuseums op ander plekke, maar dis ’n besoek werd danksy die oorspronklike oog van ’n moai wat in 1978 by Anakena gevind is.

## Demografie 
### 2012-sensus 
Die bevolking met die 2012-sensus was 5&nbsp;761 (1&nbsp;970 meer as in 2002). In 2002 was 60% Rapa Nui, 39% Chileens van Europese of gemengde Europese en Amerindiaanse herkoms, en die oorblywende 1% was Indiane van die Chileense vasteland. Die bevolkingsdigtheid is 36 per km².

Lêer:Tapati 2452a.jpg|Polinesiese danse is ’n toeriste-aanloklikheid.
Lêer:HangaroaAlcaldía.jpg|Hanga Roa se stadsaal.
Lêer:EasterIslandsFishingBoats.jpg|Vissersbote.
Lêer:Hanga Roa Catholic Church exterior 1.JPG|Die Katolieke kerk in Hanga Roa.
Lêer:Hanga Roa Catholic Church interior.JPG|Die binnekant van die kerk.

### Demografiese geskiedenis 
Daar word geglo die Rapa Nui het in die 17de eeu tot 15&nbsp;000 getel. Weens ekologiese rampe wat deur die bewoners veroorsaak is, voedselskaarste en militêre konflik het die getal afgeneem tot tussen 2&nbsp;000 en 3&nbsp;000 teen die tyd dat die eerste Europeërs op die eiland aangekom het. Die Peruaanse slawehandel het die bevolking tot sowat 900 in 1868 verminder en sterftes wees epidemies wat na die eiland gebring is, het die getal verder laat afneem tot net 111 in 1877. Van hulle het net 36 afstammelinge gehad.

Daarna het die bevolking langsamerhand herstel. Met die anneksasie van die eiland deur Chili in 1888 was daar reeds 178 bewoners. Sedert die 1950's het die bevolking danksy beter lewensomstandighede bly groei tot 1&nbsp;000 in 1960.

In 1982 was die bevolking 1&nbsp;936. Die toename die afgelope dekades, van die grootste in Chili, was vanweë die aankoms van mense van Europese of gemengde Europese en Indiaanse herkoms van die Chileense vasteland. Sowat 70% van die bevolking was in 1982 inheems, maar net 60% in 2002.

In die middel 19de eeu was daar ses nedersettings: Anakena, Tongariki, Vaihu, Vinapu, Mataveri en Hanga Roa. Vandag is die bewoners gefokus om Hanga Roa en Mataveri, wat vanweë groei saamgesmelt het en as een nedersetting beskou word. Op die res van die eiland kom net ’n paar verspreide nedersettings voor.

Die amptelike taal is Spaans, maar ’n paar variante kom in die spreektaal voor met elemente van beide Spaans en Rapa Nui.

## Administrasie en regstatus 
Paaseiland en die Juan Fernández-eilande het die grondwetlike status "spesiale gebied" van Chili, wat in 2007 aan hulle toegeken is.

Administratief is die eiland ’n provinsie van die Valparaíso-streek en bestaan dit uit een munisipaliteit (*comuna*). Die provinsie en munisipaliteit word albei *Isla de Pascua* genoem en sluit die hele eiland asook die omringende eilandjies en rotse in, plus Isla Salas y Gómez, sowat 400&nbsp;km oos daarvan. Die provinsiale goewerneur word deur Chili se president aangestel.

Die munisipale administrasie is in Hanga Roa gesetel en word gelei deur ’n burgemeester (*alcalde*) wat vir ’n termyn van vier jaar verkies word en ’n munisipale raad van ses lede.

## Verwysings 
## Bibliografie 
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  

## Verdere leesstof 
*  
*  
*  Erickson, Jon D. en Gowdy, John M. (2000). "Resource Use, Institutions, and Sustainability: A Tale of Two Pacific Island Cultures.” *Land Economics* 76(3): 345–354.
*  
*  
*  
*  
*  in Google Books
*  
*  Vergano, Dan. "Were rats behind Easter Island mystery?" *USA Today* (15 November 2009)

## Eksterne skakels 
*   Amptelike Unesco-bladsy
*  Terevaka Archaeological Outreach (TAO) – Program sonder winsbejag oor Paaseiland
*  Easter Island - The Statues and Rock Art of Rapa Nui – Bradshaw Foundation / Dr. Georgia Lee
*  Chile Cultural Society – Easter Island
*  Rapa Nui Digital Media Archive  – foto's, skanderings en panoramas van die gebied om Rano Raraku en Ahu Te Pito Kura
*  Mystery of Easter Island – PBS Nova program

*  
* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse en Duitse Wikipedia