Dorpsroman

Die **dorpsroman**, 'n subgenre wat dikwels oor die hoof gesien word, het 'n belangrike plek in die Suid-Afrikaanse letterkunde, veral in die vroeë Engelse literatuur van die land. Terwyl die plaasroman 'n oorheersende genre in Afrikaans was, het die dorpsroman 'n ander soort sosiale en kulturele ruimte ondersoek. Dit het gefokus op die klein dorpe, wat as mikrokosmosse van die groter Suid-Afrikaanse samelewing gedien het. Die dorpsroman bied 'n blik op die sosiale dinamika, politieke intriges en die alledaagse lewe van die mense wat hierdie gemeenskappe bewoon het. Dit is belangrik om te onthou dat hierdie dorpe nie bloot agtergronde vir stories was nie, maar eerder aktiewe ruimtes wat die verhale en karakters gevorm het.

In haar DLitt-tesis, "The small-town novel in South African English literature (1910–1948)", ondersoek Snyman die dorpsroman as 'n subgenre wat tot dusver min kritiese aandag ontvang het. Sy argumenteer dat hierdie werke, wat in die geografiese spesifieke ligging van die Suid-Afrikaanse dorp afspeel, 'n belangrike bydrae tot die vroeë Suid-Afrikaanse Engelse literatuur (die Unie-periode, 1910-1948) lewer. Snyman wys daarop dat werke soos Herman Charles Bosman se *Willemsdorp*, Stephen Black se *The Dorp*, C. Louis Leipoldt se *The Mask*, en Alan Paton se *Too Late the Phalarope* gebruik maak van die dorp-milieu om satiriese kommentaar te lewer op kritieke aspekte van die Suid-Afrikaanse samelewing in die algemeen. Die klein dorpie word dus 'n mikrokosmos van die groter Suid-Afrikaanse samelewing, waar die sosio-politieke euwels wat met die na-Boereoorlogse opkoms van Afrikanernasionalisme geassosieer word.

Snyman beklemtoon die belangrikheid van die dorp as 'n allegoriese ruimte. Die skrywers gebruik die klein dorpie om groter sosiale en politieke kwessies aan te spreek wat Suid-Afrika in die Unie-era gekenmerk het. Byvoorbeeld, Black se *The Dorp* satiriseer sosiale intriges in 'n fiktiewe dorp genaamd Unionstad, wat die gevolge van historiese gebeure soos die Boereoorlog en die 1914-Rebellie onthul. Leipoldt se *The Mask* bied 'n somber prentjie van die Suid-Afrikaanse dorpslewe wat emblematies is van die ineenstorting van Leipoldt se utopiese ideaal vir 'n egalitêre Suid-Afrikaanse samelewing. Paton se *Too Late the Phalarope* dramatiseer die verwoestende persoonlike gevolge van rassediskriminerende wette, terwyl Bosman se *Willemsdorp* waarskynlik die mees gesofistikeerde exposé van die dorpskultuur bied as 'n voorbeeld van alles wat verkeerd was in die samelewing waaruit apartheid ontstaan het.

Herman Charles Bosman se idees oor die Suid-Afrikaanse dorpslewe het 'n groot invloed op die ontwikkeling van die dorpsroman gehad. Bosman beskryf die Suid-Afrikaanse dorpe as plekke van oënskynlike rustigheid, maar onder daardie oppervlak lê daar "gis". Hy wys op die skinderstories, die kleingeestigheid, en die sosiale stratifikasie wat kenmerkend is van die dorpslewe. 

Die verskil tussen die plaasroman en die dorpsroman is belangrik. Snyman wys daarop dat terwyl die plaas 'n "hoër grond" in die gemeenskaplike bewussyn beset het, met die besit van grond wat die oorwinning van die grenstradisie verteenwoordig, die dorp op die periferie van die plase gegewe het. Die dorp het gefunksioneer om die boerderygemeenskap te diens en te ondersteun deur die verskaffing van die nodige infrastruktuur. Die sosiale kaste-sisteem in die dorp het ook bygedra tot die verskillende ervarings en verhale wat in die literatuur uitgebeeld is. Die professionele dorpenaars in die bo-dorp het 'n ander lewe gehad as die ambagsmanne, sosiale uitgeworpenes en werklose blankes in die onderdorp, terwyl die swart en kleurling werkers en hul families wettiglik uitgesluit was van eiendomsbesit in die dorp en in die lokasie gewoon het.

Die impak van die Anglo-Boereoorlog (1899-1902) op die sosiale profiel van die dorp is ook 'n belangrike aspek wat in die literatuur weerspieël word. Armblankes en swart mense wat hul werk as huurboere verloor het, het na die dorpe getrek in die hoop om werk te kry, volgens Snyman. Die opkoms van Afrikaner-nasionalisme en geassosieerde ideo-politieke onderdrukking het 'n belangrike kenmerk van die dorpskultuur geword, 'n sleutel tema in die romans wat in Snyman se studie ondersoek is. Die dorpsroman bied dus 'n waardevolle insig in die sosiale, politieke en ekonomiese dinamika van die Suid-Afrikaanse samelewing in die vroeë 20ste eeu.

In die breër konteks van die Suid-Afrikaanse literatuur, kan die dorpsroman gesien word as 'n noodsaaklike aanvulling tot die plaasroman. Terwyl die plaasroman die verhouding tussen die mens en die grond ondersoek, die kwessie van identiteit, en die impak van historiese gebeure op die landelike gemeenskap, fokus die dorpsroman op die sosiale interaksies, die magstrukture, en die alledaagse lewe in die klein dorpe. Beide genres bied belangrike perspektiewe op die Suid-Afrikaanse ervaring en dra by tot 'n meer volledige begrip van die land se literêre en kulturele erfenis. Die dorpsroman, met sy fokus op die mikrokosmos van die klein dorpie, lewer 'n belangrike bydrae tot die begrip van 'n bepaalde tyd en plek in die Suid-Afrikaanse geskiedenis.

## Verwysings