Choefoe

**Choefoe** (Engels: **Khufu**, Grieks: **Cheops**) was die tweede Egiptiese farao van die 4de Dinastie tydens die eerste helfte van die Ou Ryk van Egipte (26ste eeu v.C.). Hy het sy pa of stiefpa, farao Snofroe, opgevolg. Daar word algemeen aanvaar hy het die Groot Piramide van Giza laat bou wat een van die Sewe Wonders van die Antieke Wêreld is, maar baie ander aspekte van sy bewind is swak aangeteken.

Die enigste heeltemal bewaarde portret van die koning is 'n klein ivoorbeeldjie wat in 1903 by Abudos ontdek is in die ruïne van 'n tempel uit 'n latere tydperk. Alle ander reliëfs en beelde is in fragmente ontdek, en baie van sy geboue het verlore gegaan. Alles wat van Choefoe bekend is, kom uit inskripsies in sy nekropolis by Giza en latere dokumente. Hoewel sy naam volgens moderne Egiptologiese uitspraak "Choefoe" was, is dit tydens sy bewind waarskynlik uitgespreek as *Kha(w)yafwi(y)*, en tydens die Hellenistiese tydperk as *Khewaf(w)*.

Die farao het amptelik twee weergawes van sy geboortenaam gebruik: *Chnoem-choef* en *Choefoe*. Die eerste, volle naam dui op Choefoe se godsdienstige lojaliteit jeens Chnoem, maar die tweede, korter naam nie. Dit is onbekend hoekom die koning die korter weergawe gebruik het. Dit kan wees dat die tweede naam nie aan enige god gekoppel moes wees nie.

## Familie
### Choefoe se oorsprong
duimnael|links|160px|Uitbeelding van Snofroe.
Choefoe se koninklike familie was taamlik groot. Dit is onseker of hy Snofroe se biologiese seun was. Baie Egiptoloë glo so, maar bloot omdat dit tradisie was dat die oudste seun of ’n aangewese afstammeling die troon geërf het. 

In plaas van die koningsvrou se titel, het sy die titel "biologiese dogter van ’n god" (*Sat-netjer-chetef*) gehad en dit laat navorsers dink Choefoe was dalk nie Snofroe se biologiese seun nie, maar dat Snofroe Choefoe se rang en familieposisie gewettig het met ’n huwelik en dat hy Choefoe se ma die titel dogter van ’n lewende god gegee het. Dié teorie word versterk deur die feit dat Choefoe se ma naby hom begrawe is en nie in die dodeakker van haar man, soos die gebruik was, nie.

### Stamboom
Hier onder volg van die name van mense wat beslis familie van Choefoe was.**Ouers:**
* Nefertiabet: Bekend vir haar mooi stele.
* Heteferes II: Vrou van prins Kawab, later getroud met farao Djedefre
* Meresanch II 
* Meritites II: Getroud met Achetotep. 
* Chamerernebti I: Vrou van farao Chafra en ma van Menkaoere

## Bewind
[thumb|170px|'n Granietfragment met Choefoe se [horusnaam, *Medjedoe*, daarop.]]

### Lengte van sy bewind
Dit is nog onduidelik hoe lank Choefoe oor Egipte regeer het, omdat historiese dokumente mekaar weerspreek en moderne bronne skaars is. Datums van sy laaste jare dui aan hy het amper sy 30ste herdenking bereik, maar dit dalk net-net misgeloop.

'n Inskripsie is in die Dakhla-oase in die Libiese Woestyn ontdek. Choefoe se serechnaam is in "Hor-Medjedoe" se 27ste jaar in 'n rots uitgegrawe.

Verskeie papirusdokumente, bekend as die Dagboek van Merer, is by Choefoe se hawe by Wadi al-Jarf ondek. Daarin is die vervoer van kalksteenblokke van Toera na die Groot Piramide van Giza in die "jaar ná die 13de beestelling onder Hor-Medjedw" aangeteken. Volgens die historikus Herodotos was dit 50 jaar en volgens die antieke historikus Manetho 63 jaar. Dié laasgenoemde getalle word nou as oordrewe of 'n misverstand beskou.

#### Wadi Maghareh
thumb|220px|'n Tekening van Choefoe van die Wadi Maghareh.

By Wadi Maghareh in Sinai is ’n rotsinskripsie wat Choefoe met die dubbelkroon uitbeeld. Hy het verskeie ekspedisies daarheen gestuur om turkoois- en kopermyne te vind. 

Hy het ook kontak met die stad Bublos in Libanon gehad. Hy het verskeie ekspedisies daarheen gestuur in ’n poging om kopergereedskap en wapens te ruil vir waardevolle Libanese sederhout. Dié hout was nodig om groot, stabiele begrafnisbote te bou, en die bote in die Groot Piramide was inderdaad van dié hout gemaak.

#### Wadi al-Jarf
Nuwe getuienis oor Choefoe se politieke bedrywighede is sowat 'n dekade gelede gevind op die plek van die antieke hawe Wadi al-Jarf aan die Rooiseekus oos van Egipte. Ná verskeie vroeëre pogings in 1823 en 1954 om daar uitgrawings te doen, het ’n span argeoloë onder leiding van die Franse Egiptoloë Pierre Tallét en Gregory Marouard in Junie 2011 weer opgrawings daar begin doen. Van die materiaal wat hulle in 2013 gevind het, was ’n versameling van honderde papirusfragmente van 4&nbsp;500 jaar gelede. 

180px|thumb|links|Choefoe se kop. Ou Ryk, 4de Dinastie, omstreeks 2500 v.C.
Vandag is die beeldjie gerestoureer en word dit uitgestal in die Egiptiese Museum van Kaïro onder die nommer *JE 36143*.

[thumb|200px|Choefoe se kop in ivoor in die Altes Museum in [Berlyn.]] 
Uitgrawings in 2001 en 2003 by Saqqara het twee terracottabeelde van 'n leeugodin (moontlik Bastet of Sechmet) onthul. Aan haar voete is die figure van twee konings met 'n kinderlike voorkoms. Die regterfiguur kan as Choefoe uitgeken word danksy sy Horusnaam, en die linkerkantse figuur is dié van Pepi I van die 6de Dinastie, wat by sy geboortenaam genoem word. Die figure van Pepi I is later by die ander beelde gevoeg, want hulle staan apart en 'n ent van die godin af.

Die Palermosteen vertel op sy fragment *C-2* van die skepping van twee oorgroot staande standbeelde vir die koning; die een was van koper en die ander een van suiwer goud.

Verskeie kopbeelde wat ontdek is, kan ook Choefoe uitbeeld.

thumb|200px|'n Reliëffragment wat Choefoe met die rooi kroon uitbeeld.

### Reliëfs
Choefoe word op verskeie reliëfs uitgbeeld wat in sy nekropolis en elders verstrooi is. Almal is van glad gepoleerde kalksteen gemaak. Sommige het ontstaan in die geruïneerde piramidetempel; hulle het aanvanklik die mure heeltemal bedek. Ander is in die piramide-nekropolis van koning Amenemhat I by Lisjt herbruik en by Tanis en Boebastis. 'n Derde een wys die vroegste bekende uitbeelding van oorlogstuig: Die toneel word genoem "boogskutters berei voor", want dit wys boogskutters gereed om te skiet. 'n Vierde voorbeeld wys die koning met die dubbele kroon wat 'n seekoei deurboor.

By die Wadi Maghareh in Sinai is 'n rotsinskripsie ontdek met Choefoe se name en titels. Dit lui: "*Hor-Medjedoe, Chnoef-choef, Bikoei-Neboe*, die groot god en vernietiger van die grotbewoners, alle beskerming en lewe is met hom". In een toneel dra Choefoe die dubbele kroon; daarnaby is die uitbeelding van die god Thoth sigbaar. In 'n ander toneel daarnaby dra Choefoe die Atefkroon (van Osiris) en verslaan hy 'n vyand. In dié toneel is die god Wepwawet teenwoordig.

Nie een van die reliëfs wys Choefoe waar hy offerandes aan 'n god bring nie. Dit is merkwaardig, want reliëfs van Snofroe en van al die konings van Menkaoere af wys dit. Dit verduidelik dalk hoekom latere Griekse historici aangeneem het dat Choefoe dalk alle tempels laat sluit en enige offerandes verbied het.

### Piramidekompleks
[links|240px|thumb|Die [Groot Piramide van Giza.]]
[links|thumb|240px|[Groot Sfinks van Giza|Die Groot Sfinks.]]

Die piramidekompleks van Choefoe is in die noordoostelike deel van die Gizaplato opgerig. Dit kan wees dat die gebrek aan bouruimte en kalksteengroewe en die los gruis by Dahsjoer Choefoe genoodsaak het om noord te skuif, weg van die piramide van sy voorganger, Snofroe. Choefoe het die hoë kant van die natuurlike plato vir sy piramide gekies sodat dit van ver af sigbaar kon wees. Choefoe het besluit om sy pramide *Achet-Choefoe* ("die horison van Choefoe") te noem.

Die Groot Piramide se basis is sowat 230,4 x 230,4&nbsp;m en is vandag 138,7&nbsp;m hoog. Dit was eens 147&nbsp;m hoog, maar dele is weg weens grafroof. Die piramide het smal trappies van rof gekapte blokke donker kalksteen. Die klippe is buite glad gepoleer sodat die piramide in 'n helder lig gehul was toe dit nuut was. Die binnegange en kamers se mure is van gepoleerde graniet – een van die hardste soorte klippe in Choefoe se tyd.

### Middelryk
By Wadi Hammamat is 'n rotsinskripsie wat van die 12de Dinastie dateer. Daarin is vyf cartouchename: Choefoe, Djedefre, Chafra, Baoefra en Djedefhor. Dit dui daarop dat Choefoe en sy nageslag as heiliges aanbid is. Dit word bevestig deur die vonds van onder meer albasterflesse met Choefoe se naam daarop wat by Koptos, 'n pelgrimsbestemming van Wadi Hammamat-reisigers, ontdek is.

## Choefoe in antieke Griekse tradisies
[thumb|170px|'n Borsbeeld van [Herodotos.]]

### Manetho
Die latere Griekse geskiedkundige Manetho noem Choefoe "Soefis" en sê hy het 63 jaar lank regeer. Hy noem ook Choefoe het die Groot Piramide laat bou, maar daarna sê hy dit is volgens sy tydgenoot Herodotos deur "Cheops" laat bou. Manetho het gedink "Cheops" en "Soefis" is twee verskillende farao's.

### Herodotos
Herodotos het Choefoe as 'n ketter en wrede tiran uitgebeeld. In sy letterkundige werk *Historiae*, Boek II, hoofstuk 124-126, skryf hy: "Ná hom (Rampsinitos) het Cheops hulle koning geword, en hy het hulle laat ly: Hy het al die tempels gesluit; daarna het hy die priesters verbied om daar offerandes te bring, en toe het hy alle Egiptenare gedwing om vir hom te werk. Sommige het opdrag gekry om stene van die steengroewe in die Arabiese berge na die Nyl te bring, ander is gedwing om die stene te ontvang nadat hulle met bote oor die rivier vervoer is en hulle op te trek na die Libiese berge. En 100&nbsp;000&nbsp;mans het op 'n keer gewerk, onophoudelik vir drie maande. Tien jaar van dié onderdrukking het verbygegaan terwyl die pad gebou is, en dit lyk my nie dit is 'n kleiner werk as die piramide self nie. Want die lengte is 5&nbsp;furlong en die breedte 10&nbsp;vaam en die hoogste hoogte 8&nbsp;vaam, en dit is gemaak van gepoleerde stene en met figure daarop uitgekerf. Hulle sê dit het 10 jaar geduur."

Dan volg 'n beskrywing van die moeisame bou van die piramide oor 20 jaar. "Verder het Cheops so 'n vlak van boosheid bereik dat hy sy eie dogter na 'n bordeel gestuur het toe hy geld nodig gehad het. Hy het haar opdrag gegee om 'n sekere bedrag te kry van dié wat daar gekom het . (Hoeveel dit was, het hulle nie vir my gesê nie.)" Sy het glo ekstra geld ingesamel en daarmee die middelste satellietpiramide voor Choefoe s'n vir haarself laat bou.

### Diodorus van Sisilië
links|thumb|170px|Diodorus Siculus.
Die antieke geskiedkundige Diodorus beweer Choefoe is later so deur sy mense verafsku dat die dodepriesters in die geheim die sarkofaag en Choefoe se lyk na 'n ander verborge graf geneem het. So het hy die vertellings van die Griekse geleerdes bevestig dat Choefoe se piramide (en die ander twee) die gevolg van slawerny moes gewees het. 

Diodorus het hom egter terselfdertyd van Herodotos gedistansieer en gesê Herodotos "vertel net feëverhale en ontspanningsfiksie". 

Diodorus sê die Egiptenare van sy tyd kon nie vir hom sê wie werklik die piramides laat bou het nie. Hy sê verder hy vertrou nie eintlik die tolke nie en dat die ware bouer eintlik iemand heel anders kan wees: Choefoe se piramide is volgens hom deur 'n koning met die naam Harmais laat bou, die Chafra-piramide deur koning Amasis II en die Menkaure-piramide deur koning Inaros I.

Die beste bekende verhaal oor Choefoe en sy piramide kom uit die boek *Hitat* (volledige naam: *al-Mawāʿiẓ wa-’l-iʿtibār fī ḏikr al-ḫiṭaṭ wa-’l-ʾāṯār*), wat in 1430 deur Moehammad al-Maqrizi geskryf is. Dit bevat verskeie versamelde teorieë en mites oor Choefoe, veral wat betref die Groot Piramide. Hoewel Choefoe self selde genoem word, was baie Arabiese skrywers oortuig daarvan dat die Groot Piramide (én die ander) deur die god Hermes gebou is (wat in Egipties Thoth was en deur die Arabiere Idris genoem word).

Die beroemde Klaagliedere uit die Eerste Oorgangstydperk van Egipte onthul 'n paar interessante sienings oor die monumentale grafkelders van die verlede; dit is toe beskou as 'n bewys van ydelheid. Daar is egter geen teken van 'n negatiewe reputasie van die farao's self nie, en dus word Choefoe nie op 'n negatiewe manier beoordeel nie.

Moderne Egiptoloë reken Herodotos en Diodorus se stories is die een of ander vorm van laster volgens die huidige filosofie. Hulle vra dat die antieke tekste met omsigtigheid gelees word. Hulle wys daarop dat die klassieke skrywers sowat 2&nbsp;000 jaar ná Choefoe gelewe het en dat hulle bronne van destyds verouder was. Verder wys sommige Egiptoloë uit dat die filosofieë van die antieke Egiptenare sedert die Ou Ryk verander het. Oorgroot grafkelders het die Grieke en selfs die priesters van die Nuwe Ryk onthuts, want dit het hulle aan die heidense farao Achenaten en sy magsbehepte bouprojekte laat dink. Dié negatiewe beeld is vermoedelik op Choefoe geprojekteer.

Nog 'n rede vir Choefoe se slegte reputasie kon versteek      gewees het in die Koptiese lesing van sy naam. Die Egiptiese hiërogliewe wat die naam "Choefoe" spel, word in Kopties gelees as "Shêfet", wat in dié taal "slegte geluk" of "sondig" sou beteken. Die Koptiese lesing is afgelei van 'n latere uitspraak van "Choefoe" as "Sjoefoe", wat weer gelei het tot die Griekse lesing "Soefis". Dalk het die slegte betekenis van die Koptiese lesing van "Choefoe" onbewustelik 'n indruk op die Griekse en Latynse skrywers gemaak. 

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Zahi Hawass: Khufu – Builder of the Great Pyramid
* Inligting oor Choefoe en sy piramide
* Die hawe van Choefoe aan die Rooisee by Wadi al-Jarf
* 
* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia