Kryt-Paleogeen-uitwissing

[duimnael|350px|’n Kunstenaarsvoorstelling van ’n groot [Meteoor|meteoriet wat die Aarde tref.]]

Die **Kryt-Paleogeen-uitwissing** (K-Pg-uitwissing) was een van die "Groot Vyf" uitwissingsvoorvalle in die Aarde se geskiedenis toe driekwart van die Aarde se plante en diere, insluitende alle nievlieënde dinosourusse, 66&nbsp;miljoen jaar gelede binne ’n geologies kort periode uitgesterf het. Die uitwissing dui die grens aan tussen die geologiese periodes Kryt (die laaste periode van die Mesosoïese Era) en Paleogeen (die eerste periode van die Kainosoïese Era).

[duimnael|’n Rots in [Wyoming, VSA, met ’n middelste laag (die K-Pg-grens) wat 1&nbsp;000 keer meer iridium bevat as die boonste en onderste lae. (San Diego Natural History Museum).]]
[duimnael|Groot seereptiele soos dié is aan die einde van die [Kryt (geologie)|Kryt uitgewis.]]
In die geologiese rekord word die uitwissing aangedui deur ’n dun rotslaag, die Kryt-Paleogeen-grens, wat regdeur die wêreld in see- en aardrotse gevind word. Dit bevat hoë vlakke van die metaal iridium, wat seldsaam in die aardkors is, maar volop in asteroïdes voorkom.

Daar word algemeen geglo die K-Pg-uitwissing is veroorsaak deur ’n groot komeet of asteroïde wat die Aarde getref het en ’n katastrofale uitwerking op die omgewing gehad het, insluitende ’n lang impakwinter (weens stof en as wat die Son se strale afkeer), wat dit vir plante onmoontlik gemaak het om fotosintese uit te voer. Dié teorie is ondersteun deur die ontdekking van die 18&nbsp;km wye Chicxulub-krater in die laat 1970's in die Golf van Meksiko, wat onteenseglik bewys het dat die K-Pg-grens afval van ’n asteroïde-impak verteenwoordig. Die feit dat die uitwissing op dieselfde tyd plaasgevind het as die impak, is ook ’n bewys dat die uitwissing deur die asteroïde veroorsaak is. klimaatsveranderings en/of ’n verandering in seevlakke.

’n Groot verskeidenheid spesies het in die K-Pg-uitwissing omgekom. Die bekendste slagoffers was die nievlieënde dinosourusse. Ander organismes is egter ook erg geraak, soos soogdiere, voëls, pterosourusse, akkedisse, insekte, en plante. In die oseane is groot seereptiele, visse, haaie, weekdiere en baie soorte plankton swaar getref. Daar word geraam dat tot 75% van die spesies op Aarde kon verdwyn het.

Die verwoesting wat deur die uitwissing veroorsaak is, het egter ook evolusiegeleenthede geskep. Ná die voorval het baie diergroepe skielike en groot veranderings ondergaan en is nuwe lewensvorme geskep wat die ekologiese nisse gevul het wat deur die uitwissing leeg gelaat is. Soogdiere het veral in die Paleogeen gediversifiseer en nuwe vorms aangeneem soos perde, walvisse, vlermuise en primate. Voëls, visse en dalk akkedisse maar word sedert die Kainosoïkum nêrens ter wêreld aangetref nie. Net so het stuifmeelfossiele getoon plante in verafgeleë streke soos Nieu-Meksiko, Alaska, China en Nieu-Seeland is geraak. Organismes wat fotosinteer, het net soos vandag in die laat-Kryt die basis van die voedselketting gevorm. Plantetende diere het uitgesterf toe die plante waarvan hulle afhanklik was, skaars geraak het. Dit het weer tot gevolg gehad dat roofdiere soos *Tyrannosaurus rex* ook uitgesterf het.

### Mikrobiota 
Die K-Pg-grens verteenwoordig een van die mees drastiese skommelings in die fossielrekord vir verskeie kalkagtige nanoplankton, wat die deposito's gevorm het wat aan die Kryt-periode sy naam gee. Dit kan duidelik op spesievlak gesien word. Die K-Pg-grensrekord van sweepdiertjies word nie ewe goed verstaan nie, hoofsaaklik omdat net mikrobiese siste ’n fossielrekord het en nie alle sweepdiertjie-spesies sistvormende stadiums het nie; daarom word hul diversiteit waarskynlik onderskat. Onlangse studies het getoon daar was nie groot veranderings onder sweepdiertjies naby die grens nie.

Straaldiertjies het ’n geologiese rekord gelaat sedert die tyd van die Ordovisium, en hul minerale fossiele kom oor die K-Pg-grens voor. Daar is geen bewyse van ’n massauitwissing nie, maar wel van hoë produktiwiteit tydens die vroeë Paleoseen danksy koeler temperature.

Die voorkoms van plankton-foraminifere oor die K-Pg-grens word sedert die 1930's bestudeer. Talle spesies seebodem-foraminifere is uitgewis, moontlik omdat hulle van organiese afval afhanklik was vir voedingstowwe en die biomassa in die oseane na verwagting afgeneem het. Aangesien die mariene mikrobiota herstel het, word egter geglo dit het gelei tot ’n toename in die spesies van seebodem-foraminifere.

### Mariene ongewerweldes 
[duimnael|200px|Die ammoniet *Discoscaphites iris*, ’n fossiel uit Ripley, [Mississippi.]]
[duimnael|200px|Fossiele van rudiste, tweekleppige skaaldiere, uit die laat-Kryt in die [Verenigde Arabiese Emirate.]]
Die gebrek aan fossielrekords van mariene ongewerweldes maak dit moeilik om die omvang van hul uitwissing te bepaal. is uitgewis. Alleenstaande koraal, wat gewoonlik nie riwwe vorm nie en in dieper, koeler water voorkom, is minder geraak.

Die getalle genera van koppotiges, stekelhuidiges en tweekleppige skaaldiere het ’n groot afname getoon ná die K-Pg-grens.

Sowat 35% van die genera stekelhuidiges het uitgesterf by die K-Pg-grens, hoewel taksons wat by lae breedteliggings in vlak water floreer het, die swaarste getref is.

### Ongewerweldes op land 
Insekskade aan gefossileerde blare van blomplante op 14 terreine in Noord-Amerika is ontleed om ’n idee te kry van die diversiteit van insekte oor die K-Pg-grens heen. Navorsers het gevind Kryt-terreine het voor die uitwissing ’n groot verskeidenheid plante gehad met heelwat tekens van insekte wat hulle vreet. Tydens die vroeë Paleoseen was daar egter min tekens van plundering deur insekte, selfs 1,7&nbsp;miljoen jaar ná die uitwissing.

### Landplante 
Daar is oorweldigende bewyse van ’n wêreldwye ontwrigting van plantgroepe by die K-Pg-grens. Uitwissings blyk duidelik uit die bestudering van fossiele stuifmeel en blare. Sowat 57% van plantspesies op dié vasteland het uitgesterf. In die verre suide soos in Nieu-Seeland en op Antarktika, het die massauitsterwing van plante nie ’n beduidende omwenteling in spesies teweeggebring nie, maar wel drastiese en korttermynveranderinge in die relatiewe oorvloed van plantgroepe. In sommige streke het die herstel van plante begin met die terugkeer van varingspesies. Die patrone wissel egter – verskillende varingspesies was in verskillende gebiede verantwoordelik vir die oplewing en is sekere gebiede is geen oplewing te bespeur nie.

Vanweë die grootskaalse uitwissing van plante was daar ’n groot toename in saprofyt-organismes soos fungusse wat nie fotosintese nodig het nie en hul voedingstowwe uit verrottende plante kry. Die oorheersing van fungusse het net ’n paar jaar geduur terwyl daar baie organiese materiaal was wat voeding verskaf het. Toe die atmosfeer weer skoon van stof en as was, het fotosintetiese plante soos varings en ander soorte teruggekeer.

Polyploïdie (die verskynsel dat nakomelinge ’n groter getal chromosome as die ouers het) het skynbaar die vermoë van blomplante verhoog om die uitwissing te oorleef, moontlik aangesien die bykomende kopieë van die genoom wat sulke plante besit, hulle in staat gestel het om makliker by die omgewingsveranderings aan te pas.

### Amfibieë 
Daar is min getuienis van die uitwissing van amfibieë by die K-Pg-grens. Volgens ’n ondersoek in Montana van fossiele gewerweldes oor die K-Pg-grens heen is gevind dat geen amfibiese spesies uitgewis is nie. Daar is egter soorte amfibieë wat nie deel van die ondersoek was nie wat onbekend was in die Paleoseen, soos die padda *Theatonius lancensis*; en die salamander *Albanerpeton galaktion*; dus lyk dit of sommige amfibieë wel uitgesterf het.

### Nie-archosourus-reptiele 
[duimnael|300px|’n [Seelikkewaan, van die orde Squamata. Dié orde het die uitwissing oorleef.]]
Die twee nie-archosourus-reptiele, Testudines (skilpaaie) en Lepidosauria (slange, akkedisse en wurmakkedisse), het die uitwissing oorleef.

Die orde Squamata (skubreptiele), wat vandag verteenwoordig word deur akkedisse, slange en wurmakkedisse, het verskeie ekologiese nisse gevul tydens die Jura en was suksesvol tydens die Kryt. Hulle het die uitwissing oorleef en is tans die suksesvolste en uiteenlopendste groep lewende reptiele met meer as 6&nbsp;000 spesies. Nie ’n enkele familie Squamata op land is uitgewis nie en fossiele getuienis dui daarop dat hulle geen noemenswaardige afname in getalle beleef het nie. Hul klein grootte, aanpasbare metabolisme en vermoë om na gunstiger habitats te trek, was sleutelfaktore in die feit dat hulle oorleef het. Hulle was waarskynlik minder in staat om by veranderende toestande aan te pas weens hul grootte.

### Archosourusse 
Die archosourus-klade sluit twee huidige ordes in, Crocodilia (waarvan Alligatoridae, Crocodylidae en Gavialidae die enigste oorlewende families is) en dinosourusse (waarvan voëls die enigste oorlewende lede is), asook die pterosourusse.

#### Krokodilagtiges 
Tien families van die orde Crocodilia of hul naby-verwante kom voor in die Maastricht-fossielrekords. Vyf van hulle het voor die K-Pg-grens uitgesterf. Die ander vyf families word in beide Maastricht– en Paleoseen-fossielrekord verteenwoordig. Hulle het almal in varswater- en landomgewings gehou, behalwe die Dyrosauridae, wat in varswater- en see-omgewings voorgekom het. Sowat 50% van die lede van die klade Crocodyliformes kom weerskante van die K-Pg-grens voor en die enigste skynbare neiging is dat geen groot krokodille oorleef het nie.

Choristodera, ’n krokodilagtige genus, het ook die uitwissing oorleef, maar het daarna in die Mioseen uitgesterf.

#### Pterosourus 
links|duimnael|340x340px|'n Trop Hatzegopteryx.
’n Familie van die orde Pterosauria, Azhdarchidae, het beslis in die Maastricht voorgekom en is naby die K-Pg-grens uitgewis. Hierdie groot pterosourusse was die laaste lede van ’n kleinerwordende groep wat tydens die Middel-Kryt uit sowat tien families bestaan het. Kleiner pterosourusse het voor die Maastricht uitgesterf tydens ’n tydperk waarin kleiner dierspesies oor die algemeen minder geraak en groter spesies vermeerder het. Terwyl dit gebeur het, het moderne voëls gediversifiseer en hulle het argaïese voëls en pterosourusse vervang – moontlik vanweë direkte kompetisie of dalk omdat hulle bloot leë nisse gevul het. ’n Ekologiese oorvleueling tussen voëls en pterosourusse blyk egter minimaal te gewees het, en dit lyk of die uitsterwing van pterosourusse saamval met ’n bisarre stilstand in diversifikasie: spesies het in die Laat Kryt bloot ophou diversifiseer en dit het hulle baie kwesbaar gemaak vir rampe en klimaatsveranderings.

#### Voëls 
Die meeste paleontoloë beskou voëls as die enigste oorlewende dinosourusse. Alle nie-Neornithes-voëls het egter uitgesterf, insluitende florerende groepe soos Enantiornithes en Hesperornithes. Verskeie ondersoeke van voëlfossiele toon die splitsing van spesies voor die K-Pg-grens en dat verwante van eende, hoenders en loopvoëls saam met nievlieënde dinosourusse bestaan het. Groot versamelings voëlfossiele lewer voldoende bewys dat daar in die Kryt ’n groot verskeidenheid spesies was wat nie die Paleogeen gehaal het nie. ’n Baie klein deeltjie van die Kryt se voëls het dus oorleef en uit hulle het vandag se voëls ontwikkel. Die enigste subklas voëls wat beslis die uitwissing oorleef het, is Neornithes (hoewel een Paleogeen-spesie, *Qinornis paleocenica*, verteenwoordigend kan wees van ’n nie-Neornithes-voël wat oorleef het). Aangesien daar geen bewys is dat nievlieënde dinosourusse gate kon grawe, swem of duik nie, was hulle nie in staat om hulself te beskerm teen die omgewingstres wat by die K-Pg-grens voorgekom het nie. Kleiner dinosourusse (benewens voëls) kon dalk oorleef het, maar hulle sou geen kos gehad het nie aangesien plante skaars sou gewees het vir plantvretende diere en dit sou weer ’n voedseltekort veroorsaak het vir vleisvretende diere.

### Soogdiere 
Alle belangrike soogdierlyne uit die Kryt, insluitende kloaakdiere (eierlêende soogdiere), Multituberculata, buidel- en plasentadiere, Dryolestoidea en Gondwanatheria het die uitwissing oorleef hoewel daar ook groot verliese was. Buideldiere het grootliks uit Noord-Amerika verdwyn, en die Asiatiese Deltatheroida, primitiewe verwante van bestaande buideldiere, is uitgewis.

Die soogdiere wat die uitwissing oorleef het, was oor die algemeen klein – omtrent so groot soos rotte. Dit sou hulle gehelp het om skuiling te vind. Daar word ook gemeen baie van hulle kon gate grawe of was semi-waterdiere omdat daar vandag verskeie sulke soogdierspesies is. Dit sou bykomende beskutting gebied het teen omgewingstres.

Die teorie is eers as radikaal beskou, maar nog bewyse is kort daarna ontdek. Daar is gevind die grensklei is vol uiters klein rotskorreltjies, wat gevorm is deur druppels gesmelte rots van die impak. Misvormde kwarts en ander minerale is ook in die K-Pg-grens gevind. Sulke misvormde minerale word veroorsaak deur intense druk soos met kernontploffings of ’n meteoriet-impak. Die ontdekking van neerslae wat deur ’n tsoenami veroorsaak is aan die kus van die Golf van Meksiko en die Karibiese See het ook bewys gelewer van ’n impak, en het daarop gedui die impak kon daarnaby plaasgevind het – net soos die ontdekking dat die K-Pg-grens dikker word in die suid-VSA – tot meters dik in Noord-Nieu-Meksiko. Dit het onteenseglik bewys dat die K-Pg-uitwissing deur ’n botsing veroorsaak is.

### Uitwerking van ’n impak 
So ’n groot impak sou fotosintese beperk het deur ’n stofwolk te veroorsaak wat die sonlig vir ’n jaar of minder sou blokkeer, en deur ’n sproei van swaelsuur die stratosfeer in te stuur. Dit sou sonlig verder verminder het – met 10 tot 20%. Dit sou minstens 10 jaar neem om te verdamp, wat die uitwissing van plante en fitoplankton verduidelik, asook van organismes wat van hulle afhanklik is (insluitende plantvreters en roofdiere). Klein diere waarvan die voedselketting op detritus (dooie organiese materiaal) berus, sou ’n redelike kans gehad het om te oorleef. Die hoë -vlak tydens die laat-Kryt sou ontbranding aangehelp het. Die -vlak het in die vroeë Kanosoïkum skerp gedaal. As wydverspreide brande voorgekom het, sou dit die -inhoud van die atmosfeer verhoog het en ’n tydelike kweekhuiseffek veroorsaak het sodra die stof gaan lê het, en dit sou die kwesbaarste organismes wat die tydperk net ná die impak oorleef het, uitgewis het.

Die vorm en ligging van die krater dui ook aan dat groot verwoesting aangerig is benewens die stofwolk. Die asteroïde het in die see geland en sou enorme tsoenami's veroorsaak het, waarvoor bewyse gevind is op verskeie plekke in die Oos-VSA en om die Karibiese See – seesand op plekke wat toe in die binneland geleë was, en plantoorblyfsels en aardrotse in see-sedimente wat dateer uit die tyd van die impak.

Die meeste paleontoloë stem saam dat ’n asteroïde die Aarde na aan die einde van die Kryt-periode getref het, maar daar word gedebatteer of dit die enigste rede vir die uitwissing was. Daar is bewyse van ’n interval van sowat 300&nbsp;000 jaar vanaf die impak tot die massauitwissing. In 1997 het die paleontoloog Sankar Chatterjee aandag gevestig op die veel groter Shiva-krater met ’n deursnee van 600&nbsp;km, en op die moontlikheid van verskeie botsings.

In Maart&nbsp;2010 het ’n internasionale paneel wetenskaplikes die asteroïde-teorie, spesifiek die Chicxulub-impak, onderskryf as die oorsaak van die uitwissing. ’n Span van 41 wetenskaplikes het 20 jaar se wetenskaplike geskrifte nagevors en enige teorieë oor enorme vulkaniese uitbarstings verwerp. Hulle het vasgestel die uitwissing is veroorsaak deur die Chicxulub-impak, wat soveel energie opgewek het as 100&nbsp;teraton TNT – meer as ’n miljard keer die energie van die bomme op Nagasaki en Hirosjima.

Die Dekan-trappe kon deur middel van verskeie meganismes ’n uitwissing veroorsaak het, insluitende die vrystelling van stof en die sproei van swaelsuur in die lug. Dit sou sonlig afgekeer en so fotosintese in plante verhinder het. Verder kon  vrygestel gewees het wat die kweekhuiseffek verhoog het nadat stof en gas uit die atmosfeer verdwyn het.

In die tyd dat die Dekan-trappe-teorie verbind is met ’n stadiger uitwissing, het Luis Alvarez (wat in 1988 oorlede is) gesê paleontoloë word mislei deur die gebrek aan data (Signor-Lipps-effek). Hoewel sy stellings nie aanvanklik gewild was nie, het latere intensiewe studies van fossiellae meer gewig daaraan verleen. Eindelik het die meeste paleontoloë die idee aanvaar dat die massauitwissing aan die einde van die Kryt veroorsaak, of gedeeltelik veroorsaak, is deur ’n massiewe impak. Selfs Alvarez het egter erken daar was ander groot veranderinge op Aarde voor die impak, soos ’n daling van seevlakke en enorme vulkaanuitbarstings wat die Dekan-trappe gevorm het, en dat dit kon bygedra het tot die uitwissing.

### Verskeie impakvoorvalle 
Verskeie ander kraters is blykbaar min of meer in die tyd van die K-Pg-grens gevorm. Dit dui op die moontlikheid van verskeie voorwerpe wat die Aarde feitlik gelyktydig kon getref het – miskien brokstukke van ’n voorwerp soos met die komeet Shoemaker-Levy 9 se botsings met Jupiter. Benewens die 180&nbsp;km wye Chicxulub-krater, is daar die 24&nbsp;km wye Boltisj-krater in die Oekraïne (65,17±0,64 miljoen jaar gelede), die 20&nbsp;km wye Silverpit-krater in die Noordsee (62,5±2,5 miljoen jaar gelede) en die omstrede en veel groter 600&nbsp;km wye Shiva-krater wes van Indië. Enige gebeurtenis wat die ander kraters in die destydse Tetis-oseaan veroorsaak het, sou oordonder gewees het deur gebeure soos die noordwaartse beweging van Afrika en Indië.

### Regressie en ingressie 
Daar is duidelike bewyse dat seevlakke in die Maastricht, die laaste etage van die Kryt-periode, meer gedaal het as op enige ander tyd in die Mesosoïese Era. In sommige Maastricht-rotslae uit verskeie dele van die wêreld verteenwoordig die latere lae land; vroeër lae kuslyne en die vroegste lae seebodems. Hierdie lae toon nie die kanteling en verwringing wat met bergvorming verbind word nie, en daarom is die mees waarskynlike verduideliking regressie, of ’n daling in seevlakke. Daar is geen bewyse vir die oorsaak van die regressie nie, maar die aanvaarde verduideliking is dat oseaanriwwe waarskynlik minder aktief geraak en toe onder hul eie gewig gesink het.

’n Groot regressie sou die gebied van die kontinentale plat aansienlik verklein het – en dit is waar die meeste seespesies aangetref word. Dit kon ’n mariene massauitwissing tot gevolg gehad het. Navorsing dui egter daarop dat dié verandering nie groot genoeg sou gewees het om die groot uitwissing van ammoniete te veroorsaak nie. Die regressie sou ook klimaatsveranderings teweeggebring het, deels deur winde en seestrome te ontwrig en deels deur die Aarde se albedo te verminder en temperature wêreldwyd te laat toeneem.

Regressie het ook die verlies aan binneseë soos die Westelike Binneseeweg van Noord-Amerika tot gevolg gehad. Dit het habitats in ’n groot mate verander en kusvlaktes vernietig wat 10&nbsp;miljoen jaar tevore uiteenlopende gemeenskappe gehuisves het. Nog ’n gevolg was die uitbreiding van varswateromgewings, aangesien binnelandse water nou langer afstande na die see moes aflê. Terwyl dit voordelig was vir varswater-gewerweldes, het dié wat mariene omgewings verkies, soos haaie, daaronder gelei.

Nog ’n interessante aspek, wat nog nie goed bestudeer is nie, is dat terwyl regressie in die noorde plaasgevind het, daar ’n ’n enorme mariene ingressie, of indringing, was op die kontinente in die suide. Minstens drie groot binneseë het in Suid-Amerika gevorm en het die noordelike, suidelike en sentrale dele van Patagonië oorvloei.

### Kombinasie van oorsake 
In ’n artikel bespreek J. David Archibald en David E. Fastovsky ’n scenario wat drie groot oorsake kombineer: vulkaanuitbarstings, mariene regressie en die impak van ’n hemelliggaam. In dié scenario word land- en seelewegemeenskappe ontwrig deur die veranderings in en verlies aan habitats. Dinosourusse, as die grootste gewerweldes, is die eerste diere wat deur die veranderde omgewing geraak is en hul getalle het afgeneem. Terselfdertyd het materiaal uit vulkaanuitbarstings oor die hele wêreld afgekoel en droog geword. Toe tref ’n hemelliggaam die Aarde en veroorsaak dat voedselkettings op land en in die see wat van fotosintese afhanklik is, vernietig word. Die grootste verskil tussen dié en ander teorieë is dat die ondersteuners daarvan nie glo een enkele voorval kon tot die uitwissing gelei het of die taksonomiese patroon daarvan veroorsaak het nie.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 
* 
* 
* 

* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia