Nabyaardevoorwerp

[thumb|250px|'n Kleurfoto van die nabyaarde-asteroïed [433&nbsp;Eros, wat in 2000 deur die tuig NEAR Shoemaker besoek is.]]
[thumb|250px|Die kern van die nabyaardekomeet 103P/Hartley, soos gesien deur [Nasa se ruimtetuig Deep Impact.]]

’n **Nabyaardevoorwerp** (**NAV**), ook genoem 'n **aardskrammer**, is enige voorwerp in die Sonnestelsel waarvan die wentelbaan naby aan dié van die Aarde kom. Per definisie is alle NAV's se kleinste afstand van die Son af (hulle perihelium) minder as 1,3&nbsp;astronomiese eenhede (AE). Asteroïede met 'n deursnee van net 20&nbsp;m kan aansienlike skade aan die plaaslike omgewing en menslike bevolkings aanrig. Groter asteroïede dring deur die atmosfeer en tref die Aarde, en veroorsaak slagkraters as hulle 'n kontinent tref of tsoenami's in die see.

NAV's het sedert die 1980's van toenemende belang geword vanweë ’n groter bewustheid van die moontlike gevaar wat sommige asteroïede en komete vir die Aarde inhou. In Januarie 2016 het Nasa bekendgemaak dat ’n liggaam, die Planetary Defense Coordination Office, gestig is om NAV's groter as 30 tot 50&nbsp;meter in deursnee op te spoor en ’n doeltreffende beskermingsplan op te stel.

NAV's het wentelbane van tussen 0,983 en 1,3&nbsp;AE van die Son af. Wanneer ’n NAV waargeneem word, word dit onder die aandag van die Internasionale Sterrekundige Vereniging se Kleinplaneetsentrum gebring om te katalogiseer. Sommige NAV's se wentelbane kruis die Aarde s’n en hou dus ’n gevaar in. 

’n Botsing met enige NAV met ’n deursnee van meer as ’n kilometer kan katastrofies wees. In Junie&nbsp;2015 was daar 872 sulke NAV's bekend, waarvan 153 moontlike gevaar inhou. In 2006 is geraam 20% van dié soort voorwerpe is nog nie ontdek nie. ’n Meer positiewe raming is dat 93% van NAV's groter as 1&nbsp;km gevind is en net sowat 70 nog ontdek moet word. Mindere kennis bestaan oor kleiner voorwerpe, wat steeds grootskaalse skade kan aanrig.

Die bedreiging van potensieel gevaarlike voorwerpe (PGV's) word gemeet aan hoe naby hulle aan die Aarde kan kom. Voorwerpe wat tot 0,05&nbsp;AE of minder van die Aarde se wentelbaan kan kom en ’n absolute magnitude (H) van 22 of helderder het (’n rowwe aanduiding van die grootte) word as PGV's beskou. Voorwerpe wat nie nader as dit aan die Aarde kan kom nie of ’n kleiner deursnee as sowat 150&nbsp;m het, word nie as gevaarlik beskou nie. Nasa se katalogus van nabyaardevoorwerpe sluit ook hulle afstand in maanafstande in, en dit word dikwels in die media gebruik as ’n algemene maateenheid wanneer oor dié voorwerpe berig word.

Sommige NAV's wat nie groot gevaar inhou nie is van besondere belang omdat hulle maklik verken kan word. Teen Desember 2024 is vyf nabyaardekomete Dié benadering is egter nie universeel nie. Sommige skrywers beperk die definisie verder tot wentelbane wat minstens gedeeltelik verder as 0,983&nbsp;AE van die Son af is. NAV's is dus nie noodwendig tans naby aan die Aarde nie, maar het die potensiaal om relatief naby aan die Aarde te kom. Baie NAV's het ingewikkelde wentelbane vanweë konstante versteurings deur die Aarde se swaartekrag.

Die wentelbaan van sommige NAV's kruis dié van die Aarde en hulle hou dus 'n botsingsgevaar in. Laasgenoemde word gedefinieer geskoei op twee parameters: hoe gevaarlik naby hulle aan die Aarde kan kom en die geraamde gevolge as hulle met die Aarde sou bots. Die terugkeer van Halley se Komeet in 1758-'59 was die eerste keer dat die verskyning van 'n komeet voorspel is.

Die buiteaardse aard van meteore (verskietende sterre) is eers in 1833 besef ná ontledings van die Leonide-meteoorreën deur die sterrekundige Denison Olmsted. Die periode van 33 jaar van die Leonides het sterrekundiges laat vermoed hulle kom van 'n komeet wat vandag as 'n NAV geklassifiseer sou word. Dit is in 1867 bevestig toe sterrekundiges uitvind die pas ontdekte komeet 55P/Tempel-Tuttle het dieselfde wentelbaan as die Leonides.

Die eerste nabyaarde-asteroïed wat ontdek is, was 433 Eros in 1898. Die asteroïed was die onderwerp van verskeie intensiewe waarnemingsveldtogte, hoofsaaklik omdat die meting van sy wentelbaan gelei het tot 'n presiese bepaling van die destyds onperfek bekende afstand tussen die Aarde en die Son.

### Nabye naderings
Teen 2019 is net 23 komete waargeneem wat binne 0,1&nbsp;AE (15&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km) verby die Aarde beweeg het. Tien van hulle is of was korttermynkomete. Op 14&nbsp;&nbsp;Junie 1968 het die asteroïed 1566&nbsp;Icarus van 1,4&nbsp;km breed sowat 0,0425&nbsp;AE (6&nbsp;360&nbsp;000&nbsp;km of 16,5 maanafstande) van die Aarde af verbybeweeg. Dit is die eerste kleinplaneet wat met radar opgespoor is terwyl dit die Aarde genader het. 

Die eerste nabyaarde-asteroïed wat nader as die afstand van die Maan verby die Aarde beweeg het, was , 'n liggaam van 5-10&nbsp;m breed, op 170&nbsp;000&nbsp;km. Namate NAV-opsporings verbeter het, is een sodanige liggaam sedert 2001 elke jaar waargeneem, minstens 'n dosyn sedert 2005 en meer as 100 sedert 2020.

Op 8 November 2011 het  (van sowat 400&nbsp;m in deursnee) binne 324&nbsp;600&nbsp;km (0,85&nbsp;maanafstande) van die Aarde af verbybeweeg. Tien weke later, op 27&nbsp;Januarie 2012, het die 10&nbsp;m breë asteroïed  net 60&nbsp;000&nbsp;km van ons af verbygetrek. Op 15 Februarie 2013 het 367943&nbsp;Duende () sowat 27&nbsp;700&nbsp;km van die Aarde se oppervlak af verbybeweeg. Dit is nader as satelliete in ’n geosinchroniese wentelbaan. Die asteroïed kon nie met die blote oog gesien word nie.

Teen Desember 2024 was die naaste afstand aan die Aarde sonder 'n atmosferiese of grondbotsing die 5-11&nbsp;m breë asteroïed  op 14 November 2020, 

### Aardskeerders
Sommige klein asteroïede wat die Aarde se boonste atmosfeer teen 'n vlak hoek binnekom, verlaat weer die atmosfeer ongeskonde en sit hulle wentelbaan om die Son voort. Vanweë die branding van hulle oppervlak in die atmosfeer kan sulke voorwerpe as 'n aardskeerdersvuurbal waargeneem word. 

Op 10 Augustus 1972 is 'n meteoor wat as die Groot Dagligvuurbal van 1972 bekend geword het, deur baie mense gesien en selfs afgeneem terwyl dit noordwaarts oor die Rotsgebergte na Kanada beweeg het. Dit was binne 58&nbsp;km van die Aarde se oppervlak af.

Op 13 Oktober 1990 is die aardskeerdersmeteoroïed EN131090 bo Tsjeggo-Slowakye en Pole gesien terwyl dit teen 41,74&nbsp;km/s van suid na noord beweeg het. Sy naaste afstand aan die aardoppervlak was 98,67&nbsp;km.

### Botsings
Wanneer 'n nabyaardevoorwerp die Aarde tref, ontplof voorwerpe met 'n deursnee van tot 'n paar dosyn meter in die mesosfeer. Die meeste of al die soliede materiaal verdamp en net 'n paar klein stukkies meteoriet bereik die aardoppervlak. Groter voorwerpe tref die water en vorm tsoenamigolwe of tref die grond en vorm slagkraters.

Die bestudering van slagkraters dui daarop dat die frekwensie die afgelope 3,5&nbsp;miljard jaar min of meer dieselfde gebly het, wat beteken die NAV-populasie word voortdurend deur die hoofasteroïedgordel aangevul. en dit het gelei tot gissings dat dit dalk 'n kerntoets was. 

Die derde grootste en verreweg bes waargenome voorval was die Tsjeljabinsk-meteoor van 15&nbsp;Februarie 2013. 'n Voorheen onbekende asteroïed van 20&nbsp;m breed het bo dié Russiese stad ontplof met 'n energie gelyk aan 400-500&nbsp;kiloton. Die berekende wentelbaan van die asteroïed voor die ontploffing is soortgelyk aan dié van , en laasgenoemde was dus moontlik die meteoor se moederliggaam.

Die Aarde is nie die enigste liggaam wat deur botsings in die gesig gestaar word nie. Botsings teen die Maan kan waargeneem word as flitse lig wat gewoonlik 'n breukdeel van 'n sekonde duur. 'n Maanbotsing op 11 September 2013 het 8 sekondes geduur en is waarskynlik veroorsaak deur 'n voorwerp van 0,6 tot 1,4&nbsp;m breed. Dit het 'n nuwe krater van 40&nbsp;m breed geskep: die grootste een wat nog gesien is (soos in Julie 2019).

### Risiko
[thumb|240px|'n Nabyskoot van die asteroïed 4179 Toutatis, 'n [potensieel gevaarlike voorwerp wat in September 2004 vier maanafstande van die Aarde af verbybeweeg het en tans 'n minimum moontlike afstand van 2,5 maanafstande het.]]

Die moontlikheid van die katastrofiese gevolge van botsings met nabyaardekomete is besef die oomblik dat berekenings van die eerste wentelbane gedoen is. In 1694 het Edmond Halley 'n teorie voorgestel dat Noag se vloed in Genesis deur 'n komeetbotsing veroorsaak is.

Wetenskaplikes het in die 1980's die gevaar van botsings begin besef wat veel groter slagkraters skep as wat die botsende voorwerp is en wat indirekte gevolge vir 'n selfs groter gebied inhou. Dit was terwyl bewyse al hoe duideliker geword het dat die Kryt-Paleogeen-uitwissing van 65&nbsp;miljoen jaar gelede (waarin alle nievlieënde dinosourusse uitgesterf het) veroorsaak is deur 'n groot asteroïedbotsing. 

Op 23 Maart 1989 het die Apollo-asteroïed 4581&nbsp;Asklepios (1989&nbsp;FC), met 'n deursnee van 300&nbsp;m, die Aarde met 700&nbsp;000&nbsp;km gemis. As dit die Aarde getref het, sou dit die grootste ontploffing in menseheugenis veroorsaak het, soortgelyk aan 20&nbsp;000 megaton TNT. Dit het wyd aandag getrek, want dit is eers opgespoor nadat dit sy naaste afstand van die Aarde af bereik het.

Van die 1990's af was 'n tipiese verwysingsraamwerk vir die soeke na NAV's die wetenskaplike begrip "risiko". Die publiek het bewus geword van botsingsrisiko's ná die botsing van fragmente van Komeet Shoemaker-Levy 9 met Jupiter in Julie 1994.

In 1998 het die rolprente *Deep Impact* en *Armageddon* die idee gewild gemaak dat nabyaardevoorwerpe katastrofiese gevolge kan hê.

### Risikoskale
300px|thumb|Die Torino-skaal.
Daar is twee skemas vir die wetenskaplike klassifikasie van moontlik gevaarlike NAV's:
* Die Torino-skaal
* Die Palermo-skaal

Die Torino-skaal gee 'n telling ('n heelgetal tussen 0 en 10) aan die risiko van botsings in die volgende 100 jaar volgens die botsingsenergie en botsingsmoontlikheid:
* 0 en 1 vir voorvalle wat nie vir sterrekundiges of die publiek van belang is nie;
* 2 tot 4 vir voorvalle wat sterrekundiges aanspoor om beter wentelbaanberekenings te doen, maar van geen belang vir die publiek is nie;
* 5 tot 7 vir botsings wat nie vir seker is nie, maar waarvan die publiek behoort kennis te neem en wat stappe van die regering verg;
* 8 tot 10 sal gebruik word vir botsings wat vir seker is en groot skade kan aanrig.

Die ingewikkelder Palermo-skaal is in 2002 gevestig. Die tellings kan negatiewe of positiewe getalle wees. Voorvalle van enige belang het 'n positiewe telling.

Nasa hou 'n rekord, die Sentry Risk Table, van die bedreiging van NAV's vir die volgende 100 jaar en dit word voortdurend bygewerk.

### Voorwerpe met 'n hoë risiko
In Maart 2002 was  die eerste asteroïed met 'n tydelike positiewe telling op die Torino-skaal, met 'n kans van 1 uit 9&nbsp;300 om die Aarde in 2049 te tref. Ná verdere waarnemings is die geraamde risiko tot nul verlaag en die voorwerp is in April 2002 van die Sentry Risk Table verwyder. Dit is nou bekend dat dit oor die volgende twee eeue op 'n veilige afstand verby die Aarde sal beweeg, met 'n naaste afstand (perigeum) van 0,00425&nbsp;AE (636&nbsp;000&nbsp;km) op 31&nbsp;Augustus 2080.

thumb|240px|links|'n Radarbeeld van die asteroïed .
Die asteroïed  het 'n deursnee van omtrent 1&nbsp;km, en daarom sal 'n botsing wêreldwyd katastrofies wees. Hoewel dit die Aarde nie binne die volgende 800 jaar sal tref nie en dus nie 'n Torino-telling het nie, is dit in April 2002 op die Sentry-lys geplaas as die eerste voorwerp met 'n Palermo-skaalwaarde van groter as 0. Teen Maart 2025 was die moontlikheid van 'n botsing 1 uit 2&nbsp;600. Namate inligting oor die volgende drie dae ingesamel is, het die kans aanvanklik tot 2,7% gestyg, en daarna tot nul gedaal. Apofis is in Februarie 2021 van die Sentry Risk Table verwyder. In Februarie 2025 het die risiko 'n hoogtepunt van 1 uit 32 bereik, maar daarna het dit afgeneem tot onder 1 uit 1&nbsp;000. Die Torino-skaal het die punt na 0 afgebring. Teen Maart 2025 was die botsingsrisiko vir 2032 net 1 uit 120&nbsp;000. Dit het wye mediadekking gehad en die rampfliek *Meteor* van 1979 geïnspireer. Daarin span die VSA en USSR saam om 'n fragment van 'n asteroïed wat na die Aarde op pad was nadat die asteroïed deur 'n komeet getref is weg te keer.

Die eerste sterrekundige program vir die opsporing van nabyaarde-asteroïede was die Palomar-opname van planeetkruisende asteroïede. Die behoefte aan spesifieke teleskope vir dié doel en opsies om 'n moontlike botsing te voorkom is in 1981 die eerste keer op 'n konferensie in Snowmass, Colorado, bespreek. en 'n jaar later die Spaceguard Foundation in Italië geloods. 80% in 2006 In Januarie 2016 het Nasa die stigting van die Planetary Defense Coordination Office aangekondig om pogings te koördineer, maar sonder bogenoemde sperdatum. In September 2020 is geraam dat die helfte reeds ontdek is, hoewel voorwerpe van dié grootte die Aarde net een keer in sowat 30 000 jaar tref.

Die ATLAS-projek probeer daarenteen om gevaarlike asteroïede kort voor 'n botsing op te spoor: veels te laat vir 'n wegkeeraksie, maar nog betyds om die gebied te ontruim en ander voorbereidings te tref.

Wetenskaplikes wat by NAV-navorsing betrokke is, oorweeg ook opsies om asteroïede weg te keer as dit blyk dat dit die Aarde gaan tref.

### Nabyaarde-asteroïede
duimnael|Nabyaarde-asteroïede volgens grootte.
duimnael|Klassifikasie van nabyaarde-asteroïede.

Dit is voorwerpe in ’n wentelbaan na aan die Aarde sonder die koma, of stert, van ’n komeet. Die samestelling van nabyaarde-asteroïede is min of meer dieselfde as dié in die asteroïedgordel, dus van ’n verskeidenheid spektraaltipes. Nabyaarde-asteroïede oorleef net ’n paar miljoen jaar in hulle wentelbaan. Brokstukke van komete kon ook verantwoordelik gewees het vir sommige botsings deur nabyaardevoorwerpe. Komete beweeg selde nader as 0,1&nbsp;AE (15&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;km) by die Aarde verby.

## Sien ook
* Potensieel gevaarlike voorwerp
* Double Asteroid Redirection Test

## Verwysings
## Skakels
* Near earth object program  – Jet Propulsion Laboratory (JPL)
* Observable Near-Earth Asteroids  – Lowell-sterrewag
* Table of Asteroids Next Closest Approaches to the Earth – Sormano-sterrewag
* Earth In The Cosmic Shooting – D.J. Asher, The Observatory, 2005
* Catalogue of the Solar System Small Bodies Orbital Evolution – Tegniese Universiteit Samara
* Current Map Of The Solar System  – Armagh-sterrewag 
* NAV's – Minor Planet Center
*
*15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia