Suezkrisis

Die **Suezkrisis**, ook bekend as die **Tweede Arabies–Israelse Oorlog**, die **Drieparty-aggressie** (in die Arabiese wêreld), of **Operasie Musketeer**, was ’n internasionale krisis en militêre konflik wat in Oktober en November 1956 in Egipte plaasgevind het. Die konflik het begin nadat die Egiptiese president Gamal Abdel Nasser die Suezkanaal genasionaliseer het, ’n strategies belangrike waterweg wat voorheen hoofsaaklik deur Britse en Franse belange beheer is. In reaksie hierop het die Verenigde Koninkryk, Frankryk en Israel ’n gekoördineerde militêre ingryping teen Egipte uitgevoer. Hoewel die invallende magte aanvanklike militêre sukses behaal het, het sterk diplomatieke druk van die Verenigde State, die Sowjetunie en die Verenigde Nasies hulle gedwing om te onttrek. Die krisis het ’n keerpunt in internasionale betrekkinge gemerk en die afnemende wêreldwye invloed van Brittanje en Frankryk gedemonstreer.

Analiste het aangevoer dat die krisis moontlik die USSR aangemoedig het, wat gelei het tot die Sowjet-inval in Hongarye.

## Agtergrond 
Die Suezkanaal is in 1869 geopen, gefinansier deur die Franse en Egiptiese regerings, en bedryf deur die Suez-maatskappy, terwyl die omliggende gebied onder Egiptiese soewereiniteit gebly het.

Die kanaal is strategies belangrik, aangesien dit die kortste seeverbinding tussen die Middellandse See en die Indiese Oseaan gebied het.

In 1875, as gevolg van skuld en ’n finansiële krisis, is Egipte gedwing om sy aandele in die bedryfsmaatskappy aan die Britse regering te verkoop. Hulle het ’n 44%-belang in die maatskappy verkry vir £4 miljoen. Met die Anglo-Egiptiese Oorlog in 1882 en die besetting van Egipte het die Verenigde Koninkryk ook *de facto* beheer oor die land sowel as die kanaal, sy finansies en bedrywighede oorgeneem.

Die Konvensie van Konstantinopel in 1888 het die kanaal tot ’n neutrale sone onder Britse beskerming verklaar. Met die bekragtiging daarvan het die Ottomaanse Ryk ingestem om internasionale skeepsvaart toe te laat om vrylik deur die kanaal te beweeg, in tye van oorlog en vrede.

Ten spyte van hierdie konvensie het Brittanje die kanaal by verskeie geleenthede gesluit. Tydens die Russies-Japannese Oorlog het die Britte die Russiese Oosseevloot toegang tot die kanaal geweier ná die Doggerbank-voorval (in die Noordsee) en dit gedwing om Afrika heeltemal te omseil, wat die Japannese Gewapende Magte tyd gegee het om hul posisie te konsolideer. Tydens die Eerste Wêreldoorlog het Brittanje en Frankryk die kanaal vir nie-Geallieerdes van die Eerste Wêreldoorlog-skeepsvaart gesluit.

### 1945–1952 
In die nasleep van die Tweede Wêreldoorlog was Brittanje se militêre kompleks by Suez een van die grootste militêre installasies ter wêreld. Die Suez-basis was ’n belangrike deel van Brittanje se strategiese posisie in die Midde-Ooste; dit het egter ’n bron van toenemende spanning in Anglo-Egiptiese betrekkinge geword.

Die kanaal het ná die Tweede Wêreldoorlog strategies belangrik gebly vir olievervoer. Wes-Europa het destyds twee miljoen vate per dag uit die Midde-Ooste ingevoer, waarvan 1 200 000 per tenkskip deur die kanaal en nog 800 000 via pyplyne vanaf die Persiese Golf (die Trans-Arabiese Pypleiding) en Kirkuk (die Kirkuk-Baniyas-pypleiding) na die Middellandse See. Hierdie roetes was onstabiel, wat Britse leiers laat verkies het om die seeweg deur die kanaal te gebruik.

Egipte se binnelandse politiek het ’n radikale verandering ondergaan. Onrus het begin toeneem met die groei van radikale politieke groepe soos die Moslem-broederskap in Egipte en ’n toenemend vyandige houding teenoor Brittanje en sy teenwoordigheid. Hierdie anti-Britse sentiment is verder aangeblaas deur Brittanje se rol in die stigting van Israel.

In Oktober 1951 het die Egiptiese regering eensydig die Anglo-Egiptiese Verdrag van 1936 herroep, waarvan die bepalings Brittanje ’n huurkontrak op die Suez-basis vir nog 20 jaar toegestaan het.

### Die Egiptiese Revolusie 
In Januarie 1952 het Britse magte probeer om ’n problematiese bykomende polisiebrigade in Ismailia te ontwapen, wat gelei het tot die dood van 41 Egiptenare. Dit het gelei tot anti-Westerse oproere in Kaïro, met skade aan eiendom en die dood van buitelanders. Dit het as katalisator gedien vir die verwydering van die Egiptiese monargie. Op 23 Julie 1952 het ’n militêre staatsgreep deur die Egiptiese nasionalistiese Beweging van Vrye Offisiere, gelei deur Muhammad Naguib en Gamal Abdel Nasser, Koning Farouk van Egipte afgehaal. Na ’n kort regentskap onder die nominale bewind van die baba Fuad II van Egipte, is die monargie afgeskaf en die Republiek van Egipte (1953–1958) gestig.

### Na die Egiptiese Revolusie van 1952 
Amerikaanse beleid het gewikkel geraak tussen die begeerte om goeie betrekkinge te handhaaf met NAVO-bondgenote soos Brittanje en Frankryk, wat belangrike koloniale magte was, en om goeie betrekkinge met Nasser en ander Ontwikkelende lande nasionaliste te handhaaf.

Die Eisenhower-administrasie het die Nabye Ooste as ’n gapingsgebied gesien waarin Sowjetinvloed geprojekteer kon word, en wat daarom ’n VSA-ondersteunde NAVO-agtige organisasie vereis het (die *Middle East Defense Organization*, MEDO). Die CIA het Nasser ’n $3 miljoen-beloningsaanbod gemaak as hy by die voorgestelde organisasie sou aansluit; Nasser het die geld aanvaar, maar geweier om deel te neem. Nasser wou hê dat ’n Egipties-gedomineerde Arabiese Liga die hoofverdedigingsorganisasie in die Nabye Ooste moes wees, moontlik informeel geassosieer met die Verenigde State.

Die Amerikaanse minister van buitelandse, John Foster Dulles, het in Mei 1953 aan Eisenhower gesê dat die Arabiese state geglo het die Verenigde State sou Israel in aggressiewe uitbreiding ondersteun, en dat die prestige van Westerse demokrasie in die Midde-Ooste baie laag was. Die onmiddellike gevolg was ’n nuwe beleid van "ewewig," waarin die Verenigde State baie openbaar met die Arabiese state in geskiltes met Israel en Brittanje saamgestem het.

Nasser wou bo alles hê dat die Verenigde State wapens in groot skaal aan Egipte moes verskaf. Nasser se anti-Sionisme het dit moeilik gemaak vir die Eisenhower-administrasie om die Kongres se goedkeuring te kry om wapens aan Egipte te verkoop.

Brittanje se begeerte om die Anglo-Egiptiese betrekkinge na die staatsgreep te herstel het die land in 1953–54 laat streef na toenadering. In Oktober 1954 het Brittanje en Egipte die Anglo-Egiptiese Ooreenkoms onderteken oor die gefaseerde onttrekking van Britse Gewapende Magte-troepe van die Suez-basis. Groot-Brittanje sou alle troepe binne 20 maande onttrek, die basis behou, en die reg behou om binne sewe jaar terug te keer. Die Suez Company sou in 1968 aan die Egiptiese regering teruggegee word.

### Die Bagdad-Pakt 
Egiptiese buitelandse beleid onder Nasser het die hele Midde-Ooste as Egipte se regmatige invloedssfeer beskou en teen alle Westerse sekuriteitsinisiatiewe in die Nabye Ooste gestaan. Nasser het geglo dat sy regime en Egipte se onafhanklikheid nie veilig sou wees totdat Egipte homself as hoof van die Arabiese wêreld gevestig het. Daar was ’n konflik tussen Nasser en die premier van Irak, Nuri al-Said, vir Arabiese leierskap. Die skepping van die Bagdad-Pakt, ’n Midde-Oosterse anti-Kommunistiese alliansie van Pakistan, Iran, Turkye, Irak en die VK, in 1955 het Nasser se vrese bevestig dat Brittanje probeer het om die Oos-Arabiese wêreld in ’n blok te trek wat op Irak gefokus en Brittanje gunstig gesind was.

Die ondertekening van die Bagdad-Pakt en die Israeliese aanval op die Gasastrook op 28 Februarie 1955 is deur Nasser verkeerdelik as ’n gekoordineerde Westerse poging geïnterpreteer om hom in die Pakt te betrek. Dit het die begin van die einde van Nasser se goeie betrekkinge met die Amerikaners gemerk. In 1955–56 het Nasser verskeie beleide gevolg wat Brittanje se doelwitte in die Midde-Ooste gefrustreer het en gelei het tot toenemende vyandigheid tussen Brittanje en Egipte. Nasser het ook begin om Egipte met die koninkryk Saoedi-Arabië te allieer, wie se heersers (die Saoed-dinastie) erflik vyande van die Hasjemiete was, om Brittanje se pogings om Sirië, Jordanië en Libanon in die sone van die Bagdad-Pakt te trek, te frustreer.

### Egipte en die Kommunistiese Wêreld 
Nasser het die onderwerp van wapenverkryging by die Sowjetunie in 1954 aangespreek om die Amerikaners te dwing om die wapens wat hy begeer, te verkoop. In plaas daarvan om by een supermoondheid aan te sluit, het Nasser probeer om hulle te laat meeding vir sy vriendskap. Tydens geheime onderhandelings met die Russe in 1955 is Nasser se wapenbehoeftes ruim bevredig. Die nuus in September 1955 van die groot Egiptiese aankoop van Sowjet-wapens via Tsjeggo-Slowakye is deur die Weste beskou as ’n groot toename in Sowjetinvloed in die Nabye Ooste. In Brittanje is hierdie toename as ’n bedreiging vir Britse invloed in die streek beskou.

### Egipte en Israel 
Voor 1955 het Nasser pogings aangewend om vrede met Israel te bereik en grensoorgrens Palestynse aanvalle te voorkom. Ná die Februarie 1955-Operasie Swart Pyl op die Egiptiese leërhoofkwartier in Gasa, in vergelding vir ’n Palestynse *fedayeen*-aanval wat ’n Israeliese burger doodgemaak het, het Nasser begin toelaat dat Palestynse militante aanvalle in Israel uitvoer. Egipte het fedayeen-bases nie net in Gasa nie, maar ook in Jordanië en Libanon gevestig. Hierdie aanvalle het ’n reeks Israeliese vergeldingsoperasies uitgelok.

Israel het die ambitie gehad om beide die Gasastrook en die Sinai te beset en annekseer, en om beheer oor die Aqaba-baai uit te oefen. Israel het bekommerd geraak oor Egipte se verkryging van groot hoeveelhede Sowjet-wapens. Die instroom van hierdie gevorderde wapens het die reeds brose magbalans verander. Israel het geglo dat dit slegs ’n klein venster van geleentheid gehad het om Egipte se leër te tref. Daarbenewens het Israel geglo dat Egipte ’n geheime alliansie met Jordan en Sirië gevorm het.

### Egipte en Frankryk 
Frankryk en Israel was teen Egipte geallieer, deels as gevolg van Egipte se ondersteuning van die Algeriese Nasionale Bevrijdingsfront teen die Franse koloniale besetting van Algerië. Frankryk het Nasser as ’n groot bedreiging gesien. Teen vroeg 1955 het Frankryk groot hoeveelhede wapens aan Israel gestuur, en teen 1956 het Frankryk ingestem om die Tripartiete Verklaring van 1950 te ignoreer en selfs meer wapens aan Israel te verskaf. In 1956 het Israel se direkteur-generaal van verdediging, Shimon Peres, die Franse ingelig dat Israel oorlog teen Egipte beplan. Peres het beweer dat Nasser ’n genocidale maniak was wat nie net Israel wou vernietig nie, maar ook sy mense, en daarom wou Israel oorlog voer voordat Egipte nog meer Sowjet-wapens ontvang het, en daar steeds ’n moontlikheid van oorwinning vir die Joodse staat was.

## Beplanning van die inval 
Brittanje en Frankryk het begin om ’n militêre reaksie voor te berei en het in die geheim met Israel saamgewerk, wat sy eie geskille met Egipte gehad het. Israel het gereeld grensbotsings met Egipties-ondersteunde magte ervaar en het beswaar gemaak teen Egipte se blokkade van Israeliese skeepsvaart deur die Straat van Tiran. In Oktober 1956 het verteenwoordigers van die drie lande in Sèvres, naby Parys, vergader en ’n geheime ooreenkoms gesluit wat ’n plan vir militêre ingryping uiteengesit het.

In die lugoorloë is tussen sewe en nege Egiptiese vliegtuie neergeskiet teen verlies van een Israeliese vliegtuig. Die Israeliese mariene mag het die voormalige Britse ligkruiser *Ibrahim el Awal* gekaap en ander Egiptiese vaartuie vernietig.

Totale Israeliese verliese was 172 dodelik en 817 gewond. Egiptiese militêre verliese word op 1 000–3 000 dodelik en 4 000 gewond geskat, met ongeveer 1 000 burgerlikes dood.

### Anglo‑Franse Kanaal‑inval 
Die Anglo‑Franse militêre operasie het uit twee hooffase bestaan: Operasie Musketeer en Operasie Telescope.

Operasie Musketeer (ook Operasie Revise genoem) het begin met die lugmagte wat lugbeheer oor Egipte moes vestig, gevolg deur ’n tien dae lange “aero‑psigologiese” veldtog teen die Egiptiese ekonomie. Groot lugmagte is na Siprus en Malta ontplooi, en talle vliegdekskepe was by die aanval betrokke. Britse nagbombardemente het aanvanklik min effekt gehad, maar dagaanvalle van vliegdekskepe het teen 1 November Egipte se lugmag sowat 200 vliegtuie gekos.

Operasie Telescope het lug- en see‑landings ingesluit om die Suezkanaalstreek te verower. Op 5 November het Britse en Franse paratroepe op El Gamil en Raswa gedaal en Port Said en Port Fuad aangeval, dikwels met ernstige gevegte in die stad. Franse paratroepers het die westelike brug en waterwerke vinnig ingeneem, terwyl Britse Royal Marines op 6 November die strande bestorm het en binnelandse stadsposte aangeval het. Die Franse is deur AMX‑13 ligtenks en lugondersteuning van Corsairs bygestaan, terwyl die Britte soms deur vriende misgevuur is.

Egiptiese troepe het dikwels burgerklere gedra en stedelike guerrilla‑taktieke toegepas, met burgerlike deelname aan die verdediging. Die Britse en Franse magte het egter stad vir stad die sleutelposisies oorgeneem. Teen die einde van die dag het die Verenigde Nasies se staak‑vuur in werking getree.

Totale verliese vir die Britse Royal Marines tydens die landing by Port Said was 9 gedood en 60 gewond.

## Internasionale reaksie 
Die inval het sterk internasionale veroordeling uitgelok. Die Verenigde State het die ingryping teengestaan uit vrees dat dit die Midde-Ooste sou destabiliseer en Sowjet-invloed in die streek sou vergroot. Washington het beduidende ekonomiese en politieke druk op Brittanje en Frankryk toegepas, insluitend dreigemente wat die Britse geldeenheid en finansiële stelsel geraak het.

Die Sowjetunie het Egipte sterk ondersteun en waarskuwings uitgereik dat verdere eskalasie tot ’n wyer konflik kon lei. 

Sowjet-premier Nikolai Bulganin het gedreig om aan die kant van Egipte in te gryp en raketaanvalle op Brittanje, Frankryk en Israel te loods. Later is vasgestel dat die Sowjets nie die ICBM’s gehad het wat nodig was vir so ’n aanval nie, maar die Weste het dit destyds nie geweet nie.

Die Sowjetse bedreiging om troepe na Egipte te stuur om teen die Geallieerdes te veg, het die Amerikaanse president Eisenhower laat vrees dat dit die begin van die Derde Wêreldoorlog kon wees.

Terselfdertyd het die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies ’n skietstilstand geëis en die eerste groot VN-vredesmag, die Verenigde Nasies se Noodmag, geskep om toesig te hou oor die beëindiging van vyandelikhede.

## Skietstaking 
Die Britse premier Anthony Eden het op 6 November ’n skietstaking aangekondig sonder om Frankryk of Israel vooraf in te lig. Troepe was nog steeds in Port Said en op operasionele manoeuvres. Port Said was deur Israeliese en Anglo-Franse magte oorrompel, en die militêre beoordeling was dat die Suezkanaal binne 24 uur heeltemal ingeneem kon word.

Eisenhower was nie vir ’n onmiddellike onttrekking van Brittanje, Franse en Israeliese troepe nie totdat die Amerikaanse ambassadeur by die Verenigde Nasies, Henry Cabot Lodge Jr., daarop aangedring het. Sonder verdere waarborge moes die Anglo-Franse Taakmag teen 22 Desember 1956 onttrek, en deur Deense en Colombiaanse eenhede van die Verenigde Nasies Noodmag (UNEF) vervang word.

Die Israeliete het geweier om ’n VN-mag op Israel-beheerde gebied te akkommodeer en het in Maart 1957 uit die Sinai en Gaza onttrek. Voor die onttrekking het Israeliese magte sistematies infrastruktuur in die Sinai-skiereiland vernietig, soos paaie, spoorweë en telefoonlyne, en alle huise in die dorpe Abu Ageila en El Quseima. Israeliese troepe het ook toerusting van die Egiptiese Nasionale Spoorweë gekonfiskeer.

Die UNEF is saamgestel uit troepe van lande wat nie deel van NATO of die Warskouverdrag was nie. Troepe van die Kanadese Weermag het later deelgeneem, aangesien Kanada die idee van ’n neutrale mag aangespoor het. Teen 24 April 1957 was die kanaal weer volledig vir skeepsverkeer oopgestel.

## Nasleep 
Die Suezkrisis van 1956 het ’n militêre oorwinning vir die Brits-Frans-Israeliese alliansie beteken, maar ’n politieke oorwinning vir Egipte, wat beheer oor die Suezkanaal behou het.

Vir Israel het die konflik die weg voorberei vir die Sesdagse Oorlog van 1967, aangesien ’n vredesakkoord na 1956 ontbreek het. Die Israeliese Weermag het selfvertroue opgedoen, die Straat van Tiran is heropen vir Israeliese skepe, en VN-vredesmagte is in die Sinai ontplooi. Israel se weiering om sonder waarborge terug te trek het Westerse pogings tot ’n politieke skikking sonder Israel se veiligheidsperspektief misluk.

Die Sowjetunie het aansienlike invloed in die Midde-Ooste verkry, aangesien die dreigement van kernwapens deur Nikita Chroesjtsjof en Nikolai Boelganin algemeen geglo is en ’n staakt-stand geforseer het. Dit het die prestige van die Sowjetunie in Egipte, die Arabiese wêreld en die Derde Wêreld versterk. Chroesjtsjof het die Suezkrisis beskou as ’n groot triomf van die Sowjetse buitelandse beleid en het sowel publiek as privaat aangevoer dat sy dreigement om kernwapens in te span, Egipte van ’n nederlaag gered het. Hierdie gebeurtenis het dus ’n langdurige periode van krisisse in gang gestel, wat begin het met die Berlyn-krisis in November 1958 en wat uiteindelik gelei het tot die Kubaanse missielkrisis van 1962.

Die VSA het die Eisenhower-doktrine ingestel om die Midde-Ooste teen verdere Sowjet-uitbreiding te beskerm, wat Nasser aangespoor het om sy land by die Sowjetunie te balanseer.

Vir Egipte het Nasser die krisis as ’n simbool van nasionale en anti-koloniale triomf beskou, alhoewel die militêre sukses gedeeltelik aan druk van die grootmoondhede toegeskryf kan word. Die krisis het ook gelei tot ’n onderdrukking van die Joodse gemeenskap, met arreste, beslaglegging van besittings en die verpligte verlate van duisende Jode.

In die Verenigde Koninkryk het die politieke en psigologiese impak Anthony Eden se bedanking veroorsaak en die invloed van Brittanje in die Midde-Ooste is geskaad. Die krisis het verder die pad gebaan vir dekolonisasie en die versterking van die Britse verbintenis met die VSA.

Frankryk het die krisis gebruik om sy onafhanklike kernwapenprogram te versnel en sy rol as wêreldmag te herbevestig.

Vir Kanada het die krisis gelei tot die instelling van die moderne konsep van vredesmag onder Lester B. Pearson, wat die UNEF bemiddel het en hom die Nobelprys vir Vrede besorg het. Die Suezkrisis het ook bygedra tot die aanneming van ’n nuwe nasionale vlag in 1965, omdat daar ’n neutraler vlag benodig is vir Kanadese vredesmagte.

## Verwysings