Vryheidstandbeeld

Die **Vryheidstandbeeld**, ook bekend onder sy Engelse naam **Statue of Liberty** (amptelik **Liberty Enlightening the World**; Frans: *La Liberté éclairant le monde*) is 'n kolossale neo-klassieke standbeeld op Liberty Island in die New Yorkse hawe in die Verenigde State van Amerika. Die koperstandbeeld, wat deur die mense van Frankryk aan die mense van Amerika geskenk is, is ontwerp deur die Franse beeldhouer Frédéric Auguste Bartholdi en sy metaalraamwerk is gebou deur Gustave Eiffel van Eiffeltoringfaam. Dit is op 28 Oktober 1886 ingewy.

thumb|links|250px|Liberty Island met die Vryheidstandbeeld.
Die standbeeld stel die godin Libertas voor – sy hou 'n fakkel bo haar kop met haar regterhand en in haar linkerhand hou sy 'n tablet met die datum JULY IV MDCCLXXVI (4 Julie 1776 in Romeinse syfers), die datum van die Amerikaanse onafhanklikheidsverklaring. 'n Gebreekte boei en ketting lê aan haar voete terwyl sy vorentoe loop; dit vier die afskaffing van slawerny kort tevore. Die standbeeld het ná sy oprigting 'n ikoon van vryheid en van die VSA geword; dit word beskou as 'n simbool van verwelkoming aan immigrante wat per boot in die land aankom.

Bartholdi is geïnspireer deur die Franse regsprofessor en politikus Édouard René de Laboulaye, wat glo in 1865 gesê het enige monument wat opgerig word om die Amerikaanse onafhanklikheid te vier, behoort 'n gesamentlike projek van die Franse en Amerikaners te wees. Die Frans-Duitse Oorlog het die projek tot in 1875 vertraag, toe Laboulaye voorgestel het Frankryk finansier die standbeeld en Amerika verskaf 'n terrein en bou die voetstuk.

Dit was moeilik om geld in te samel, veral in Amerika, en teen 1885 is bouwerk aan die voetstuk byna in die wiele gery deur 'n gebrek aan fondse. Die uitgewer Joseph Pulitzer van die *New York World* het 'n projek begin om geld in te samel en meer as 120&nbsp;000 bydraers gewerf, waarvan die meeste minder as 'n dollar (in 2020 sowat $29 werd) gegee het. Die beeld is in Frankryk gebou, in kratte na Amerika vervoer en op die voltooide voetstuk aanmekaargesit. 

Die Amerikaanse vuurtoringraad het die standbeeld tot in 1901 geadministreer en daarna die Amerikaanse departement van oorlog. Sedert 1933 onderhou die nasionale parkdiens die standbeeld, wat 'n groot toeriste-attraksie is. Die publiek se toegang tot die balkon om die fakkel is in 1916 verbied.

## Ontwerp en bouproses
### Oorsprong
[thumb|links|220px|Die godin [Libertas en Sol Invictus (die "Onoorwonne Son"; bo) het albei die Vryheidstandbeeld beïnvloed.]]

Volgens die nasionale parkdiens het die idee van 'n monument wat deur die Franse aan die Amerikaners geskenk word, posgevat by Édouard René de Laboulaye, president van die Franse Vereniging teen Slawerny en 'n belangrike politieke denker van sy tyd. Die projek kan teruggespeur word na 'n gesprek in 1865 tussen Laboulaye. 'n voorstander van die afskaffing van slawerny, en die Franse beeldhouer Frédéric Bartholdi. Hy het tydens die gesprek gesê hy dink dit sal goed wees as so 'n projek 'n gesamentlike poging is tussen Frankryk en Amerika, wat pas slawerny afgeskaf het. 

Volgens 'n verslag in 2000 van die parkeraad is dit egter 'n legende wat op 'n geldinsamelingspamflet ontstaan het, en is die standbeeld waarskynlik in 1870 bedink. 

Volgens Bartholdi, wat later die storie van die gesprek vertel het, is Laboulaye se beweerde kommentaar nie as 'n voorstel bedoel nie, maar dit het Bartholdi geïnspireer. 

Bartholdi het Amerika in Junie 1871 besoek. Bedloe's Island (nou Liberty Island) in die New Yorkse hawe het dadelik sy aandag getrek as 'n terrein vir die beeld, want alle skepe wat die hawe binnekom, moet daarverby vaar. Hy was verheug om te hoor dit behoort aan die regering. Bartholdi het onder andere vir president Ulysses S. Grant besoek en dié het vir hom gesê dit sal nie moeilik wees om die eiland vir die beeld te verkry nie.

Bartholdi het die eerste model van sy konsep in 1870 gemaak. Nadat hy terug in Frankryk was, het hy verder aan die konsep gewerk. 

[thumb|200px|Detail van 'n fresko van 1855-'56 deur Constantino Brumidi wat twee vroeë vroulike simbole van Amerika wys: [Columbia (simbool)|Columbia (links) en die Indiaanse prinses.]]
### Ontwerp, styl en simbolisme
Bartholdi en Laboulaye het nagedink oor wat die beste manier sou wees om die idee van Amerikaanse vryheid weer te gee. 'n Vrouefiguur wat in die vroeë Amerikaanse geskiedenis gereeld as kultuursimbool van die nasie gebruik is, was Columbia, wat beskou is as 'n beliggaming van Amerika, nes Britannia met Brittanje en Marianne met Frankryk vereenselwig is. Columbia het die tradisionele Europese personifikasie van die Amerikas as 'n "Indiaanse prinses" vervang, omdat laasgenoemde begin beskou is as onbeskaafd en neerhalend teenoor Amerikaners.

Crawford se standbeeld is in die vroeë 1850's ontwerp. Dit sou oorspronklik 'n *pileus*, of vryheidshoed, opgehad het wat in antieke Rome aan bevryde slawe gegee is. Daar was egter kommer daaroor, en Delacroix het die *pileus* eindelik met 'n kroon vervang. 

Die sewe strale van die kroon vorm 'n halo Hy het die figuur met 'n sterk, ongekompliseerde silhoeët ontwerp wat goed afgeëts sou wees teen die dramatiese hawe-agtergrond en wat passasiers wat die baai op bote binnekom, 'n veranderende perspektief op die beeld sou gee terwyl hulle na Manhattan vaar. 

Hy het dit groot, klassieke kontoere gegee en eenvoudige beeldhouwerk gebruik wat die groot skaal en erns van die projek weerspieël. Die buitekant is ook in Frankryk gebou en sou daarna na Amerika vervoer word, waar dit op Bedloe's Island aanmekaargesit sou word.

Laboulaye is in 1883 oorlede en hy is as voorsitter van die Franse komitee vervang deur Ferdinand de Lesseps, die bouer van die Suezkanaal. Die voltooide standbeeld is op 4 Julie 1884 in Parys aan die Amerikaanse ambassadeur in Frankryk, Levi P. Morton, oorhandig. De Lesseps het aangekondig dat die Franse regering vir die vervoer van die beeld na New York sou betaal. Teen Januarie 1885, toe die voetstuk eindelik gereed was ná baie kritiek, finansiële probleme en ander krisisse, is die standbeeld vir sy seereis voorberei.

#### Ontwerp
thumb|200px|links|''Frank Leslie's Illustrated Newspaper* van Junie 1885 wys (kloksgewys van links) houtsneewerke van die voltooide standbeeld in Parys; Bartholdi; en die standbeeld se binnewerke.
thumb|200px|*Unveiling of the Statue of Liberty Enlightening the World'' (1886) deur Edward Moran. Museum of the City of New York.

Die fondament vir Bartholdi se standbeeld sou gelê word binne Fort Wood, 'n ongebruikte weermagbasis op Bedloe's Island wat tussen 1807 en 1811 gebou is. Die versterkings was in die vorm van 'n elfpuntige ster. Die standbeeld se fondament en voetstuk is so beplan dat die beeld in 'n suidoostelike rigting sou kyk om skepe te groet wat die hawe van die Atlantiese Oseaan af binnekom. 

Die voetstuk is eers in April 1886 voltooi. Net daarna het die samestelling van die standbeeld begin. Eiffel se ysterraamwerk is aanmekaargesit en daarna is die dele van die dop versigtig vasgesit. Vanweë die breedte van die voetstuk was dit onmoonlik om steierwerk op te sit, en werkers het aan toue gehang. 

'n Inwydingseremonie is op 28 Oktober 1886 gehou, met president Grover Cleveland, die voormalige goewerneur van New York, wat die verrigtinge gelei het. 

## Verwysings
### Bibliografie
* 
* 
* 
* 
* 

## Eksterne skakels 
* Statue of Liberty National Monument
* Statue of Liberty–Ellis Island Foundation
* Statue of Liberty – UNESCO World Heritage
* "A Giant's Task&nbsp;– Cleaning Statue of Liberty", *Popular Mechanics* (Februarie 1932)
* Uitsigte deur webkameras vanaf die Vryheidstandbeeld
* Made in Paris The Statue of Liberty 1877–1885 – baie historiese foto's