Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024

**Algemene verkiesings** is op 29 Mei 2024  in Suid-Afrika gehou om 'n nuwe Nasionale Vergadering sowel as die provinsiale wetgewer in elke provinsie te verkies. Dit was die sewende algemene verkiesing wat onder die voorwaardes van algemene volwasse stemreg gehou is sedert die einde van die apartheidsera in 1994. Die nuwe Nasionale Raad van Provinsies word tydens die eerste sitting van elke provinsiale wetgewer verkies. 

Die verkiesing is gekenmerk deur 'n drastiese afname in steun vir die African National Congress (ANC), wat sy parlementêre meerderheid verloor het wat dit sedert die eerste post-apartheid verkiesing in 1994 gehou het, en die opkoms van uMkhonto we Sizwe (MK-party) onder leiding van oudpresident Jacob Zuma, wat nasionaal die derde plek ingeneem het. Die sentristiese Demokratiese Alliansie het tweede gekom. Hermann Pretorius het in sy boek *Rule Breakers: How the 2024 Election Campaign Changed South Africa Forever* waargeneem dat die verkiesing ’n keerpunt in die land se politiek verteenwoordig het, met nuwe partye wat gevestigde magsverhoudings ingrypend ontwrig het.

Op 14 Junie 2024 het die ANC, die Demokratiese Alliansie (DA), die Inkatha-Vryheidsparty (IVP) en die Patriotic Alliance (PA), ingestem om 'n nasionale eenheidsregering te vorm, met Cyril Ramaphosa wat herkies is as President van Suid-Afrika.

## Agtergrond 
Die datum van die verkiesing is deur die dienende president, Cyril Ramaphosa, bepaal en moes binne 90 dae na die einde van die termyn van die huidige Parlement, middel Mei 2024, wees. In die munisipale verkiesing van 2021 het die African National Congress vir die eerste keer landwyd in enige verkiesing sedert die einde van apartheid minder as 50% van die stemme gekry. Die party het ook steun verloor in die sleutelmetro's van Tshwane (Pretoria), Johannesburg, Ekurhuleni en eThekwini (Durban). Die ANC het beheer oor eThekwini behou terwyl die Demokratiese Alliansie daarin geslaag het om beheer van Johannesburg en Ekurhuleni deur onderskeidelik 'n meerderheidskoalisie en 'n minderheidskoalisie te bekom, benewens die vorming van 'n meerderheidskoalisieregering in Tshwane, wat hy sedert 2016 regeer het.

### Koalisies 
Vroeg in 2023 het die ANC en die Economic Freedom Fighters (EFF) 'n koalisie in Johannesburg en Ekurhuleni gevorm, waar die twee partye MMC-posisies beklee het terwyl hulle 'n burgemeester van 'n minderheidsparty verkies het. In April 2023, met kennis van die vooruitsigte van 'n ANC/EFF nasionale koalisie, het die DA-leier, John Steenhuisen, 'n beroep gedoen dat "eendersdenkende" partye saamstaan om 'n "doemdag-koalisie" te voorkom.

In Julie 2023 is 'n gesamentlike verklaring deur die Demokratiese Alliansie (DA), Inkatha-Vryheidsparty (IVP), ActionSA, Vryheidsfront Plus (VF+), die United Independent Movement (UIM) en die Spektrum Nasionale Party (SNP) vrygestel wat 'n aankondiging van 'n konvensie op 16 en 17 Augustus waarin 'n nasionale koalisie voorgestel word in die geval van 'n parlement sonder 'n volstrekte meerderheid.  Op 17 Augustus 2023 is 'n voorverkiesingsooreenkoms genaamd die veelpartyhandves onderteken tussen die partye sowel as die Onafhanklike Suid-Afrikaanse Nasionale Burgerlike Organisasie, met die doel om 'n verenigde front teen die drie-dekade-heerskappy van die African National Congress party, en die onlangse opkoms van die omstrede Economic Freedom Fighters (EFF) party voor te stel. Op 7 Oktober 2023 het die African Christian Democratic Party (ACDP) aangekondig dat hulle by die handves sal aansluit, wat die handves se seteltelling van 108 tot 112 in die Nasionale Vergadering (uit 400 setels) verhoog het.

### Umkhonto we Sizwe
Op 16 Desember 2023 het oudpresident Jacob Zuma aangekondig dat hy ‘n nuwe party Umkhonto we Sizwe gaan steun in die opkomende verkiesing, en beweer dat die huidige president Ramaphosa as 'n “volmag vir witmonopoliekapitaal” dien. Hy het ook die stigting van Umkhonto we Sizwe (MK), voorgehou as ‘n opvolger van die apartheidsera Umkhonto we Sizwe, destyds die militêre vleuel van die ANC. Laasgenoemde het 'n regsgeding teen die MK se registrasie by die Verkiesingskommissie van Suid-Afrika aanhangig gemaak, wat op 26 Maart 2024 deur die Verkiesingshof van Suid-Afrika van die hand gewys is weens 'n gebrek aan meriete. Die ANC het ook beplan om 'n regsgeding in te dien teen die party se naam as die "historiese MK". 

Op 28 Maart 2024 het die Verkiesingskommissie Zuma verbied om in die verkiesing te staan, met verwysing na sy vorige kriminele skuldigbevinding. MK het teen hierdie uitspraak geappelleer, met Zuma se prokureurs wat aangevoer het dat die skuldigbevinding van 'n siviele aard was, en die besluit is op 9 April deur die verkiesingshof omgekeer wat Zuma weer toegelaat het om te staan.

Die Verkiesingskommissie het op 12 April aangekondig dat hy die Konstitusionele Hof sal nader vir duidelikheid oor Artikel 47(1)(e) van die Grondwet, die bepaling wat gebruik is om die aanvanklike beswaar teen mnr Zuma te handhaaf. Die polisie het op 30 April 'n ondersoek van stapel gestuur of die MK handtekeninge vervals het om vir die verkiesing te registreer. Die Konstitusionele Hof het Zuma op 20 Mei onbevoeg verklaar om vir die verkiesing te staan, met verwysing na sy kriminele skuldigbevinding. Hy is steeds toegelaat om vir MK veldtogte te voer  en sy naam is as partyleier op die stembrief behou.

### Kiesersopkoms
duimnael|Persentasie volwassenes wat stem in die nasionale verkiesings.
Die kiesersopkoms het afgeneem sedert die einde van Apartheid, toe 86% van die stemgeregtigde kiesers opgedaag het. Vir hierdie verkiesing was 27 miljoen mense geregtig om te stem. Vyf-en-vyftig persent van hulle was vroue, terwyl kiesersregistrasie die hoogste was onder diegene tussen 30 en 39 jaar oud. Slegs 58% van die land se geregistreerde kiesers het in die verkiesing gaan stem.

## Verkiesingstelsel
Volgens die Grondwet van Suid-Afrika moet 'n verkiesing minstens elke vyf jaar plaasvind. Die doel van die verkiesing is om 'n nuwe Nasionale Vergadering asook provinsiale wetgewers te verkies. Die Nasionale Vergadering bestaan uit 400 lede wat deur eweredige verteenwoordiging verkies word en wat op hulle beurt die president van die land verkies. Die 2024-verkiesing is deur die Onafhanklike Verkiesingskommissie van Suid-Afrika bestuur.

In Junie 2020 het die Konstitusionele Hof beslis in New Nation Movement NPC v President van die Republiek van Suid-Afrika dat die Kieswet ongrondwetlik was in die mate dat dit nie onafhanklikes toegelaat het om in nasionale en provinsiale verkiesings mee te ding nie. Sedert die eerste verkiesing wat onder algemene stemreg gehou is, is 400 lede wat verkies is tot die Nasionale Vergadering verkies deur 'n stelsel van proporsionele verteenwoordiging met 'n geslote lys- benadering. Tweehonderd lede is uit nasionale partylyste verkies, terwyl die ander 200 uit provinsiale partylyste in elk van die nege provinsies verkies is. Die nasionale lyssetels is toegeken deur setels wat op provinsiale vlak gewen is van elke party se nasionale toekenning af te trek om 'n maksimum proporsionele uitslag te genereer. Die Droop-kwota-variant van die grootste restant-metode is gebruik om setels op sowel nasionale as provinsiale vlak toe te ken. Provinsiale wetgewers word ook verkies deur 'n stelsel van proporsionele verteenwoordiging met geslote partylyste.

In Februarie 2021 het Aaron Motsoaledi, minister van binnelandse sake, 'n ministeriële advieskomitee onder leiding van Valli Moosa aangestel om 'n nuwe kiesstelsel aan te beveel. Terwyl die komitee verdeel was, het 'n skrale meerderheid lede 'n hibriede stelsel verkies, met die helfte van die setels wat in kiesafdelings verkies is en die ander helfte deur partylyste verkies.

### Streeksstemming
Die streekstembrief is een van die drie stembriewe wat in Suid-Afrika se nasionale verkiesings gebruik word, saam met die nasionale stembrief en provinsiale stembrief. Dit word gebruik om verteenwoordigers van elk van die land se nege provinsies tot die Nasionale Vergadering te verkies. Die streekstembrief is proporsioneel, wat beteken dat setels aan partye en onafhanklike kandidate toegeken word op grond van die aantal stemme wat ontvang is.

### Verkiesing van die Nasionale Vergadering en provinsiale wetgewers
President Cyril Ramaphosa het op 17 April 2023 die Verkiesingswysigingswetsontwerp onderteken, wat onafhanklike kandidate toelaat om vir verkiesing tot die Nasionale Vergadering en provinsiale wetgewers te staan, terwyl die proporsionele verteenwoordiging met geslote lyste behou is. Tweehonderd lede word uit nasionale partylyste verkies, terwyl die oorblywende 200 setels deur politieke partye en onafhanklike kandidate in elk van die nege provinsies betwis is. In provinsiale wetgewers het die enkelvlak-multilid-proporsionele stelsel voortgegaan om van toepassing te wees met politieke partye en onafhanklike kandidate wat om setels meegeding het. Kiesers het drie stembriewe ontvang in teenstelling met twee in vorige verkiesings; die eerste stemming was om die 200 lede van die Nasionale Vergadering te kies wat slegs deur politieke partye betwis word en die tweede stemming was om die oorblywende 200 lede van die Nasionale Vergadering te verkies wat deur politieke partye en onafhanklike kandidate in elk van die nege provinsies betwis is, terwyl die derde stemming was om lede van die provinsiale wetgewers met politieke partye en onafhanklike kandidate te verkies.

### Verkiesing van die president en premiers
Ná die verkiesing sal die President van Suid-Afrika deur die Nasionale Vergadering verkies word. Alhoewel daar van die President vereis word om 'n lid van die Nasionale Vergadering te wees ten tyde van die verkiesing, moet 'n persoon wat as President verkies word hul setel bedank om die amp te aanvaar. Die premiers van elke provinsie sal ook ná die verkiesing deur die onderskeie provinsiale wetgewers verkies word. #HOPE4SA, Abantu Batho Congress, Able Leadership, Action Alliance Development Party, ActionSA, Africa Africans Reclaim, African Christian Democratic Party, African Congress for Transformation, African Content Movement, African Heart Congress, African Independent Congress, African Movement Congress, African National Congress, African People's Convention, African People's Movement, African Transformation Movement, Al Jama-ah, All Citizens Party, Alliance of Citizens for Change, Allied Movement for Change, Azanian People's Organisation, Build One South Africa, Citizans, Congress of the People, Conservatives in Action, Democratic Alliance, Democratic Liberal Congress, Economic Freedom Fighters, Economic Liberators Forum South Africa, Forum 4 Service Delivery, Free Democrats, GOOD, Independent South African National Civic Organisation, Inkatha Freedom Party, National Coloured Congress, National Freedom Party, Northern Cape Communities Movement, Organic Humanity Movement, Pan Africanist Congress of Azania, Patriotic Alliance, People's Movement for Change, Referendum Party, RISE Mzansi, Sizwe Ummah Nation, South African Rainbow Alliance, South African Royal Kingdoms Organization, uMkhonto weSizwe, United Africans Transformation, United Democratic Movement, United Independent Movement, Vryheidsfront Plus, en Xiluva.

### Finale kandidatelyste en onafhanklike kandidate
Op 10 April 2024 het die Onafhanklike Verkiesingskommissie die finale kandidatelyste gepubliseer en weer twee-en-vyftig partye gelys met nasionale kompenserende kandidate (teenoor nasionale streek- en provinsiale). Die Independent South African National Civic Organisation het nie meer op die lys verskyn nie, terwyl die Africa Restoration Alliance bygevoeg is. Ses onafhanklike kandidate het op die nasionale streeklyste verskyn, naamlik Zackie Achmat, Louis Liebenberg, Anele Mda, Lovemore N'dou, Ntakadzeni Phathela en Lehlohonolo Ramoba.

### Uitsprake van die Verkiesingshof
Uitspraak van die verkiesingshof op 20 April 2024 het sake afwys wat deur vyf politieke partye teen die Kommissie aanhangig gemaak is. Die vyf politieke partye – Operation Dudula, Arise South Africa, Cape Independence Party, Defenders of the People en Independent South Africa National Civic Organisation - het sake aanhangig gemaak teen hul uitsluiting van deelname aan die komende verkiesings, nadat hulle nie aan die vereistes vir kandidate voldoen het nie.

### Prominente politici

Cyril Ramaphosa - President of South Africa - 2018 (cropped).jpg|
John Steenhuisen (cropped).jpg|
Julius Malema, EFF CIC (2019).png|
Velenkosini Hlabisa.jpg|
Russian President Vladimir Putin alongside South African President Jacob Zuma (cropped).jpg|
PJ Groenewald (cropped).jpg|
Consul General Christopher Rowan with Mayor Mashaba and former D.C. Mayor Athony Williams (2).jpg|
K Meshoe Toronto 2013.png|

## Kwessies 
### Gesondheidsorg
duimnael|Verkiesingsplakkate in Pretoria.
Op 15 Mei 2024, twee weke voor die verkiesing, het president Ramaphosa die Wet op Nasionale Gesondheidsversekering (NGV) onderteken wat 'n staatsfonds vir Nasionale Gesondheidsversekering tot stand gebring het om meer Suid-Afrikaners toegang tot private gesondheidsorg te bied. Die doel van die wetsontwerp is om uiteindelik die gebruik van private gesondheidsorg uit te faseer en dit te vervang met die NGV as die enigste koper en verskaffer van gesondheidsversekering. Die DA is sterk gekant teen die wetsontwerp op die veronderstelling dat dit kan lei tot groot belastingverhogings en korrupsie deur ANC-"kaderontplooiing," en het belowe om dit in die hof te betwis.

Die wetsontwerp was omstrede omdat dit mense se vermoë sou beperk om private gesondheidsversekering uit te neem om mediese koste te dek. Daarbenewens het die regering nie amptelike statistieke vrygestel oor hoeveel die NGV-program sal kos nie, wat kommer wek dat dit Suid-Afrika se voortdurende probleme met die verskaffing van openbare dienste soos elektrisiteit en water kan vererger. Sommige in die algemene publiek wys vingers na onwettige immigrasie en skryf die nasie se ellende toe aan die teenwoordigheid van onwettige migrante. Intussen doen politieke partye, soos ActionSA, IVP, ATM en PA, ’n oproep op strenger grensbeheer in reaksie op die vermeende druk wat deur ongedokumenteerde migrante op openbare dienste en hulpbronne veroorsaak word.

### Korrupsie
Die Geregtelike Kommissie van Ondersoek na Bewerings van Staatskaping, in die volksmond bekend as die Zondo-kommissie, het sy werk voltooi en sy finale verslag in Junie 2022 aan die president voorgelê. Die Kommissie het die Suid-Afrikaanse belastingbetaler "amper R1 miljard" gekos. Ondersoeker Paul Holden van Shadow World Investigations het tot die gevolgtrekking gekom dat staatskaping die Suid-Afrikaanse ekonomie minstens R49 miljard gekos het.

In hul verkiesingsmanifes vir 2024 beweer die African National Congress dat, volgens die Zondo-kommissie se aanbevelings, "wette, instellings en praktyke in plek gestel word om die potensiaal vir korrupsie van enige aard en op enige skaal te verminder". Die Demokratiese Alliansie plaas die skuld vir korrupsie en staatskaping vierkantig op die skouers van die ANC en sê dat hy “’n werklik onafhanklike eenheid teen misdaad en teenkorrupsie sal stig deur die Valke te ontbind en ’n nuwe Hoofstuk 9-instelling, ’n Anti-misdaad-eenheid te stig. -Korrupsiekommissie, wat slegs aan die Parlement van Suid-Afrika verantwoordbaar sal wees." Die Economic Freedom Fighters stel voor om die Grondwet te wysig om "die Nasionale Vervolgingsgesag 'n Hoofstuk 9-instelling aanspreeklik aan die Parlement te maak".

Die ANC is ook gekritiseer omdat hy voorlopig vier ministers (Zizi Kodwa, Malusi Gigaba, David Mahlobo en Gwede Mantashe) ingesluit het wat op 11 Maart by 'n korrupsie-ondersoek na die administrasie van oudpresident Jacob Zuma betrek is, hangende die finale uitslag van 'n binneparty oorsig. Veertien ander amptenare is óf gediskwalifiseer óf nie deur die ANC as kandidate gelys oor dieselfde kwessie nie.

### Grondhervorming 
Die ANC se voorgestelde wysiging van Artikel 25 van die Grondwet van Suid-Afrika het misluk in die Parlement van Suid-Afrika, met 'n stem van 204 LP's ten gunste, 145 LP's teen en 0 onthoudings. Die wetsontwerp het 'n ⅔ meerderheid vereis. Die grondwetlikheid van die wysiging is ook deur burgerlike organisasies bevraagteken. Die ANC hou vol dat onteiening sonder vergoeding nodig is, so ook die EFF. Die DA en Vryheidsfront Plus, ACDP en IVP bly gekant teen die ANC se hernieude poging tot onteiening deur die Wysigingswetsontwerp op Onteiening.

Die verskillende partye het radikaal verskillende standpunte oor hierdie kwessie. Die ANC sien die huidige beleid as 'n voortsetting van Nelson Mandela se belofte. Die beleid (om 30% van die grond aan swart Suid-Afrikaners terug te gee) was tot dusver duidelik onsuksesvol. Tans hoop die ANC om die doel teen 2030 te bereik. In hul verkiesingsmanifes beweer die ANC dat hulle “grondhervorming en herverdeling sal versnel om bate-ongelykheid te verminder en verblyfsekerheid te beskerm, voedselsekerheid en landbouproduksie te verbeter, landelike en stedelike ontwikkeling te bevorder en groter toegang tot behuising moontlik te maak.”  Hierdie tipe retoriek en argumentasie kom herhaaldelik deur die manifes voor. Vir die ANC is dit duidelik dat onteiening 'n kwessie van veelsydige rassegeregtigheid is. Net soos die energiekrisis is daar beslis 'n omgewingsaspek, aangesien landbou-ongelykhede veral in die debat opvallend raak.

Die EFF deel 'n soortgelyke standpunt as dié van die ANC. Die EFF skets in hul manifes sewe pilare waarop hulle hul beleid baseer. Die eerste is uitdruklik ten gunste van onteiening, lees "onteiening van Suid-Afrika se grond sonder vergoeding vir gelyke herverdeling in gebruik."  Hierdie standpunt maak sin gegewe die partye se Marxistiese en swart nasionalistiese ideologie. Oor die kwessie van onteiening is die EFF en ANC meestal verenig. Trouens, die EFF het dikwels die aanklag oor onteiening gelei en een van die saak se grootste ondersteuners geword. Julius Malema, leier van die EFF, het beweer dat "wanneer ons ekonomiese vryheid sê, bedoel ons swart mense besit produktiewe plase."

Daarteenoor ondersteun die DA nie die beleid van onteiening sonder vergoeding nie. Die party beskou pogings tot onteiening as 'n oortreding van artikel 25 van die Grondwet. Verder, wanneer die ANC en ander partye probeer het om die grondwet te wysig om meer vatbaar vir hul voorstelle te wees, het die DA in sterk opposisie gestaan. Die party het pogings om onteieningswetgewing deur te voer "ruïneus", 'n "aanval op ons grondwetlike waardes" en "argaïes" genoem.

### Energiekrisis
*Hoofartikel*: Suid-Afrikaanse energiekrisis

Roterende kragonderbreking, of "beurtkrag", wat veroorsaak word deur probleme met die staatsnutsmaatskappy Eskom kom al sedert 2007 voor, maar die voorkoms van stroomonderbrekings het sedert 2020 aansienlik toegeneem.Daar is algemene ontevredenheid met die ANC se hantering van die beurtkrag, want “’n peiling van verlede Mei het bevind dat 24% van die kiesers wat voorheen die ANC gesteun het, beplan het om hul stemme elders te neem as beurtkrag... nie opgelos word nie.” As dit gesê word, sal die kwessie waarskynlik na die verkiesing steeds opvallend wees, aangesien enige regering, nuut of huidige posbekleër, beperkte gereedskap sal hê om die kwessie te bekamp.

Die partye het verskillende standpunte oor die kwessie ingeneem. Die ANC het onderneem om 12,5 miljoen nuwe werksgeleenthede te skep, waarvan 'n groot deel aan 'n skoon energie-oorgang en modernisering van die land se elektriese stelsel gewy sal word. Die ANC het ook die stroomonderbrekings en energiekrisis aan omgewingsgeregtigheid en klimaatverandering gekoppel, en beweer dat sy energie-oorgangsplatform ook deel is van 'n groter oorgang na 'n skoner ekonomie.  Volgens die ANC se verkiesingsmanifes belowe die party om "vennootskappe te kweek om binnelandse nywerhede uit te brei met beduidende potensiaal om volhoubare werksgeleenthede te skep ... soos energie."  Daarbenewens beskou die party 'n skoon energie-oorgang as noodsaaklik om die probleem op te los. Deel van hierdie oorgang is om weg te beweeg van die steenkool-gebaseerde elektriese netwerk wat tans beurtkrag in die gesig staar. Dit gesê, die ANC het historiese weerstand getoon teen die oorskakeling na nuwe energiebronne (dws hernubare energiebronne). Baie hiervan het te make met kommer oor die koste van die oorgang, asook die vermoë vir Eskom om 'n oorgang doeltreffend uit te voer.

Die DA blameer die ANC grootliks vir Suid-Afrika se energiekrisis en sê dat die staat 'n "verouderde" model van beheer en regulering gebruik. Die DA beoog om regeringsbeheer oor die energiesektor te verminder as hy in staat is om 'n regering te vorm. Deur die Wes-Kaap as 'n gevallestudie te gebruik, sê die DA hy het 'n suksesvolle platform vir energie-oplossings. Hulle voer aan dat onlangse kontrakte om nuwe sonkragaanlegte in die gebied te bou, 'n aanduiding hiervan is.  Baie van hul energieplatform het te make met deregulering en die vermindering van belasting op private entiteite.

Ander kleiner partye neem 'n reeks standpunte oor die energiekrisis in. Die EFF neem byvoorbeeld 'n meer marxistiese en swart nasionalistiese benadering tot die kwessie. Die party vra vir die beëindiging van die privatisering van Eskom. Die EFF koppel die kwessie openlik aan beide ras- en omgewingsgeregtigheid. In ooreenstemming met hul swart nasionalistiese perspektiewe, vra die party vir die betrokkenheid van die private sektor by nuwe elektrisiteitsopwekking (nie die privatisering van Eskom nie), met die hoop om beheer na die "meerderheid van swart mense" te verskuif.

Ten spyte van alles, het die energiekrisis ongetwyfeld 'n belangrike kwessie geword vanweë die wye impak daarvan. Die beurtkrag raak beide landelike en stedelike gebiede. In landelike gebiede het die stroomonderbrekings gelei tot groot probleme in landbouproduksie. Byvoorbeeld, as 'n plaas afhanklik is van elektrisiteit-aangedrewe besproeiingspompe, word produksiekapasiteit grootliks beperk deur onderbrekings. In stedelike gebiede noodsaak die stroomonderbrekings die gebruik van dieselopwekkers, wat lugbesoedeling verhoog. Boonop lei die beurtkrag tot die voortgesette gebruik van steenkool in elektrisiteitsaanlegte. Wanneer opwekkingskapasiteit laag is, skep dit “gronde om steenkoolaangedrewe eenhede aan die gang te hou met uitlaatgasse bo die lisensiegrense.” Terug na die omgewingsimpak op landelike gebiede, verminder beurtkrag die kapasiteit van groot landbou-ondernemings. Dit verhoog onderhoudsboerderypraktyke sonder enige noemenswaardige vermindering in landboubesigheid. Dit skep 'n potensiaal vir ontbossing. Die partye poog om 'n oorgang na skoner energiebronne te navigeer. Suid-Afrika se kragnetwerk is grootliks afhanklik van verouderende steenkoolinfrastruktuur, wat al hoe meer ondoeltreffend en omgewingsgiftig word.

### Misdaad 
Volgens die Suid-Afrikaanse Polisiediens Misdaadstatistieke vir Kwartaal 2 van die 2023/24-boekjaar het aangemelde kontakmisdade (deur die SAPD gedefinieer as "misdade teen die persoon") met 3 391 (2.1%) toegeneem vergeleke met die vorige kwartaal. Aangetekende poging tot moord illustreer die hoogste toename kwartaal-op-kwartaal, met 12,3%.

Misdaadstatistieke vir Kwartaal 3 van die 2023-’24-boekjaar toon 'n toename van 3,8% vergeleke met die vorige jaar. Poging tot moord illustreer weereens die hoogste styging op 'n jaargrondslag, met 13%. Totale kontakmisdade wat vir die kwartaal aangemeld is, is 190 973. Die moordsyfer korreleer met 86 mense per dag en 88 pogings tot moord. Aanranding met die poging om ernstig te beseer korreleer met 595 voorvalle per dag.

Action Society merk op dat "as die huidige moordneiging voortduur, ten minste 31 000 mense in die volgende 12 maande doodgemaak sal word ... die [Suid-Afrikaanse regering] het beheer verloor ..." Die Wes-Kaapse regering voer aan dat die Minister die mag het om polisiëring af te wentel, maar die Minister ontken dat hy die mag van devolusie het, en sê dat "die sentralisering van die SAPD [is] in lyn met die Departement [van Polisie] se grondwetlike mandaat om te voorkom, bekamp en ondersoek misdaad..." Artikel 205 van die Grondwet van Suid-Afrika stel polisiëringsbeleid in Suid-Afrika uiteen, en let daarop dat die polisiediens "gestruktureer moet wees om in nasionale [en] provinsiale... regeringsfere te funksioneer." Die Grondwet gee provinsiale uitvoerende beamptes die mag om polisiegedrag binne hul onderskeie provinsies te monitor, asook die verantwoordelikheid vir polisiëringsfunksies in drie gevalle; naamlik Hoofstuk 11 van die Grondwet, wat ingevolge nasionale wetgewing aan provinsiale regering opgedra is en in nasionale polisiëringsbeleid daaraan toegeken is. Volgens 'n verslag van die Parlement, gedateer Mei 2022, het die menslike nedersettingsektor 'n totaal van 3,4 miljoen behuisingseenhede sedert 1994 laat bou. Die onderskeie provinsies en munisipaliteite het 'n aparte 1,3 miljoen "gedienste persele" gelewer. 'n Parlementêre vraag aan die Minister van Menslike Nedersettings het aan die lig gebring dat daar 2 456 773 huishoudings op die Nasionale Behuisingsbehoefteregister vanaf Februarie 2023 geregistreer is. In die Stad Kaapstad was daar 375 150 op die munisipaliteite se Behuisingsbehoefteregister.

In 'n parlementêre vraag aan die Minister van Menslike Nedersettings het die Departement aan die lig gebring dat hy 245 587 huise sedert 1 Januarie 2019 laat bou het.

### Kaderontplooiing
Die ANC beoefen 'n beleid om persone wat lojaal aan die ANC is in diens te neem in posisies binne regeringsinstellings. Die Zondo-kommissie het bevind dat kaderontplooiing 'n beduidende rol in korrupsie gespeel het en het so ver gegaan as om te sê dat dit "onwettig en ongrondwetlik" is.

Op 12 Februarie 2024 het die Konstitusionele Hof beslis dat die ANC vyf dae gegun word om hul kaderontplooiingsrekords aan die Demokratiese Alliansie te oorhandig wat terugdateer na 1 Januarie 2013.  Dokumente wat tot dusver deur die DA vrygestel is, bevat 'n beëdigde verklaring van Thapelo Masilela, 'n Strategiese Ondersteuningsbestuurder in die kantoor van die ANC se adjunk-sekretarisgeneraal se kantoor, wat verklaar dat 'n skootrekenaar wat inligting bevat met betrekking tot die Ontplooiingskomitee "ineengestort het en...data wat op daardie hardeskyf gestoor was, verlore is.” John Steenhuisen, DA Federale Leier, het op 23 Februarie 2024 op 'n persinligtingsessie gereageer en gesê "die vermiste skootrekenaars, die ontbrekende notules van vergaderings, President [Cyril Ramaphosa] se WhatsApp's van sy eie persoonlike toestelle is eenvoudig nie in ooreenstemming met die manier waarop die moderne wêreld werk nie.", wat wys dat die party nie glo dat die ANC ten volle aan die bevel van die Konstitusionele Hof voldoen het nie.

## Kompeterende provinsies
### Gauteng
Gauteng is die mees bevolkte provinsie en is die *de facto* ekonomiese middelpunt van Suid-Afrika. In 2019 het die ANC skaars die provinsie behou en 50,19% van die stemme gekry. Die DA hoop om Gauteng te wen met Solly Msimanga as hul premierskandidaat. Funzi Ngobeni is ActionSA se premierskandidaat. Terwyl die ANC se kandidaat huidige premier, Panyaza Lesufi, is. Die ANC het sy meerderheid in Gauteng verloor en onder 37% van die stemme bekom, gevolg deur die DA met net minder as 27%.

### KwaZulu-Natal
KwaZulu-Natal is die tweede mees bevolkte provinsie en is die tuiste van Durban die besigste hawe in Suider-Afrika. Peilings het aangedui dat die nuwe MK-party in die provinsie voorgeloop, wat aansienlik gegroei het ten koste van ANC-steun. Christopher Pappas is die premierskandidaat vir die DA terwyl Thami Ntuli die IVP se kandidaat is. Terwyl ANC se premierskandidaat Sbongiseni Duma is. MK het 45,9% van die stemme gekry, wat die ANC met slegs 17,6% laat.
̟

### Wes-Kaap
Vanaf April 2024 is die Wes-Kaap die enigste provinsie wat nie deur die ANC beheer word nie. Die DA, wat die provinsie sedert 2009 beheer, beoog om die provinsie te behou met premier Alan Winde as hul premierskandidaat. Die DA het beheer oor die Wes-Kaap behou met 'n meerderheid van 53%.

### Noord-Kaap
Ten spyte van vroeëre projeksies dat die ANC sy volstrekte meerderheid in hierdie provinsie sou behou, het dit op 49,3% geëindig nadat die provinsie die eerste een was wat al 100% van die stemme laat tel het.

## Kontroversies
### DA veldtogvideo
In Mei 2024 het die DA 'n veldtogvideo vrygestel waarin die ANC aangeval word, 'n Suid-Afrikaanse vlag aan die brand wys en waarin gesê word dat dieselfde lot die land sal tref indien die ANC aan bewind bly. Die vlag verskyn in die laaste sewe sekondes van die advertensie as herstel. John Steenhuisen, DA-leier, het die video as “die suksesvolste politieke advertensie in ons demokratiese geskiedenis” beskryf en gesê dit is deur minstens vier miljoen mense aanlyn gesien en deur “miljoene meer” in ander media gehoor. President en ANC-leier Cyril Ramaphosa het die advertensie “veraglik” en “verraad” genoem, terwyl die openbare uitsaaier SAUK aangekondig het dat hy nie die video sal uitsaai nie en gesê het dat dit net “verontwaardiging” sal aanwakker, en ’n beroep op die DA gedoen het om die advertensie te wysig . Verskeie ontleders en organisasies het opgemerk dat, alhoewel in "swak smaak", die verbranding van die vlag onder Artikel 16 van die Grondwet as 'n vryheid van uitdrukking beskerm word.

Die Klagte- en Nakomingskomitee van die Onafhanklike Kommunikasie-owerheid van Suid-Afrika het op 24 Mei beslis dat die SAUK beveel word om nie die uitdaai van die advertensie te verbied nie en binne sewe dae 'n boete van R500 000 te betaal.

### Nasionale Gesondheidsversekering
President Cyril Ramaphosa het op 13 Mei aangekondig dat hy die omstrede Wetsontwerp op Nasionale Gesondheidsversekering op 15 Mei sal onderteken. Burgerlike organisasies, insluitend die Suid-Afrikaanse Mediese Vereniging, Business Unity South Africa, Business Leadership South Africa, Solidariteit, die SA Instituut vir Rasseverhoudinge en die Suid-Afrikaanse Gesondheidsberoeps-samewerking het ontevredenheid uitgespreek oor hierdie aankondiging, en sommige dui op moontlike regsuitdagings vir die wetgewing na die president se instemming.   Die DA het aangekondig dat hy sy regspan ingelig het om hofstukke by die Konstitusionele Hof oor die aangeleentheid in te dien. ActionSA het sy teleurstelling uitgespreek oor die president se aankondiging, nadat hy voorheen die President versoek het om nie die Wetsontwerp te onderteken nie.

### Jacob Zuma
Voormalige President Jacob Zuma het die uMkhonto we Sizwe (MK Party) in 2023 gestig, met die bedoeling om die verkiesing mee te ding.  Op 20 Mei 2024 het die Konstitusionele Hof van Suid-Afrika beslis dat Zuma weens sy tronkstraf van 2021 nie verkiesbaar is om aan die parlementêre verkiesing deel te neem nie.

### Presidensiële toespraak aan die nasie
Op 26 Mei het die Presidensie aangekondig dat Cyril Ramaphosa die nasie om 18:00 sal toespreek.  In sy toespraak, uitgesaai deur die SAUK, het hy die prestasies van sy regering gelys in wat wyd geglo word as 'n verkiesingsfoefie en misbruik van regeringshulpbronne.

## Meningspeilings 
Die steminstituut Ipsos het drie gedetailleerde opnames in die aanloop tot die verkiesing gedoen. Die peilings het ook beduidende ontevredenheid met die politieke klas in die algemeen aan die lig gebring. Meer as ’n derde van die kiesers (35%) kon nie werklik met enige politieke party identifiseer nie. 23 persent van die respondente het die mening uitgespreek dat Suid-Afrika op die regte pad is en 66 persent voel dat dit nie die geval is nie.

## Verloop van verkiesing 
[duimnael|Stempunt in [Elarduspark op 29 Mei 2024.]]
Vroeë stemming vir oorsese burgers is op 17 en 18 Mei gehou in die Suid-Afrikaanse diplomatieke missies.

Op verkiesingsdag het stempunte in meer as 23 000 stemdistrikte geopen. Die stempunte is om 07:00 geopen en sal tot 21:00 oop bly.

Drieduisend Suid-Afrikaanse Weermag-soldate is ontplooi om veiligheid tydens die verkiesing te verseker, terwyl die Onafhanklike Verkiesingskommissie gesê het twee mense is gearresteer omdat hulle met stembedrywighede ingemeng het.

Telling is in verskeie gebiede vertraag weens lang toue kiesers en die stadige verwerking van die stemproses.

Die Afrika-unie het 'n sending gestuur onder leiding van die voormalige Keniaanse president Uhuru Kenyatta om die verkiesing te monitor. Die verkiesing is deur die OVK en onafhanklike waarnemers as vry en regverdig beskryf.

## Verkiesingsuitslae
duimnael|Pluraliteitsparty in munisipaliteite en provinsies (regs onder)
**Nasionale Vergadering Setels**

### Nasionale stemme uitgebring  
|-style="background:#e9e9e9;"
!colspan="3" style="text-align:left"|Party
!Stemme
!%
! +/−
!Nasionale Vergadering Setels
! +/−
|-
|
|6,458,988
|40.19
| 17.32
|159
| 71
|-
|
|3,502,735
|21.8
|1.04
|87
| 3
|-
|
|2,344,309
|14.58
|*Nuut*
|58
|*Nuut*
|-
|

|1,529,961

|9.52

| 1.28

|39

| 5

|-

|

|618,207

|3.85

| 0.47

|17

| 3

|-

|

|330,425

|2.06

|*Nuut*
|9

|*Nuut*
|-
|

|218,850

|1.36

|  1.02

|6

| 4

|-
|
|192,373
|1.2
|*Nuut*
|6
|*Nuut*
|-

|

|96,575

|0.6

| 0.24

|3

| 1

|-

|

|78,448

|0.49

| 0.04
|2

| 1

|-
|
|67,975
|0.42
|*Nuut*
|2
|*Nuut*
|-
|
|65,912
|0.41
|*Nuut*
|2
|*Nuut*
|-
|

|63,554

|0.4

| 0.04
|2

| 0
|-

|

|39,067

|0.24

| 0.06

|2

| 1

|-

|

|37,422

|0.23

|*Nuut*
|2
|*Nuut* 
|-
|

|36,716

|0.23

| 0.04

|1

| 0

|-

|

|35,679

|0.22

|*Nuut*
|1

|*Nuut*
|-

|

|29,501

|0.18

| 0.22
|1

| 1
|-
|

|27,206
|0.17
|*Nuut*

|0

|*Nuut*
|-
|

|22,055

|0.14

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|20,003

|0.12

|*Nuut*
|0

|*Nuut*
|-

|

|19,900

|0.12

| 0.16
|0

| 0
|-

|

|19,397

|0.12

| 0.23
|0
| 2
|-

|

|19,048

|0.12

| 0.05
|0
| 2
|-

|

|18,354

|0.11

|*Nuut*
|0
|*Nuut*
|-

|

|16,306

|0.10

|*Nuut*
|0
|*Nuut*

|-

|

|14,177

|0.09

| 0.18

|0

| 2
|-

|

|13,195

|0.08
| 0.03
|0
| 0
|-

|

|11,108

|0.07

|*Nuut*
|0
|*Nuut*
|-

|

|11,077

|0.07

| 0.03
|0

| 0
|-

|

|10,904

|0.07

| 0.01
|0

| 0
|-

|

|9,336

|0.06

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|7,802

|0.05

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|7,424

|0.05

|*Nuut*
|0
|*Nuut*
|-

|

|6,685

|0.04

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|6,629

|0.04

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-
|

|5,539

|0.03

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-
|

|5,531

|0.03

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-
|

|5,408

|0.03

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|5,241

|0.032

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-
|

|5,107

|0.03

| 0.00
|0
| 0
|-
|

|5,016

|0.03

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|4,796

|0.03

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|4,601

|0.03

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|3,867

|0.02

|*Nuut*

|0

|*Nuut*
|-

|

|3,834

|0.02

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|3,693

|0.02

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-
|

|3,371

|0.02

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|2,992

|0.02

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-

|

|2,592

|0.02

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-
|

|2,141

|0.01

|*Nuut*

|0

|*Nuut*

|-
|

|1,992

|0.01

| 0.00
|0

| 0
|-
|-style="background:#E9E9E9;"

!colspan="3" style="text-align:left"|Totaal

!16,076,719

!colspan="2" style="text-align:center"|100.00

!colspan="2" style="text-align:center"|400

|-

!colspan="8"|

|-

|colspan="3" style="text-align:left"|Geldige stemme

|16,076,719

|98.69

|colspan=3 rowspan=4|

|-

|colspan="3" style="text-align:left"|Bedorwe stemme

|213,437

|1.31

|-style="background:#e9e9e9;"

!colspan="3" style="text-align:left"|Stemme uitgebring

!16,290,156

!100.00

|-

| style="text-align:left;" colspan="3" |Geregistreerde kiesers opkoms

|27,782,081

|56.64

|-

| colspan="8" style="text-align:left;" |Bron: IEC

|}

## Nasleep
*Hoofartikel*ː Suid-Afrikaanse regeringsvorming in 2024
### Opsomming van resultate
Die verkiesing het gelei tot 'n historiese nederlaag vir die ANC, wat slegs 40% van die stemme gekry het, het die parlementêre meerderheid verloor wat hy sedert 1994 gehad het. Die party het ook nie daarin geslaag om 'n meerderheid in Noord-Kaap en Gauteng te verseker nie, en is in KwaZulu-Natal deur die MK oortref en in oorsese stemming deur die DA, wat 39 000 uit 75 000 stemme verower het en sy meerderheid in die Wes-Kaap behou het. Die ANC het verminderde meerderhede in Oos-Kaap, Vrystaat, Limpopo, Mpumalanga en Noordwes behou en die grootste opposisiestatus in Wes-Kaap behou, terwyl die DA sy grootste opposisiestatus in die Nasionale Vergadering behou het. Geen algehele meerderheid is in die Nasionale Vergadering behaal nie, ook nie in die provinsies van KwaZulu-Natal, Gauteng of Noord-Kaap nie, met die MK wat 'n pluraliteit in KwaZulu-Natal behaal het en die ANC is gedwing tot die tweede grootste partystatus in KwaZulu-Natal vir die eerste keer sedert 1999. Die meeste van die ANC se verlies aan steun het na die MK gegaan, terwyl die DA 'n mate van winste gesien het, en die EFF het steun verloor.

### Regeringsvorming
duimnael|Setels in Nasionale Vergadering 2024 na vorming van RNE.
Terwyl die telling aan die gang was, het die ANC gesê dat sy leierskap op 31 Mei sal vergader om “na te dink oor wat goed is vir die land”. Die DA se John Steenhuisen het gesê dat die resultate toon dat Suid-Afrika "op pad is na 'n koalisieland" en het 'n bereidwilligheid uitgespreek om saam met die ANC te werk, en bygevoeg dat hy eers met ander ondertekenaars van die Veelpartyhandves sal moet konsulteer.  Die DA het ook gesê dat 'n regering saamgestel uit die ANC, die MK en die EFF 'n "doemkoalisie" sal wees wat vorige beleidsmislukkings in die land nastreef. Die EFF se Julius Malema het gesê dat die verkiesingsuitslae die einde beteken van die ANC se “reg om die enigste dominante party te wees”, en bygevoeg dat hy oop is vir gesprekke met die ANC oor die vorming van 'n koalisieregering. Die Patriotic Alliance se Gayton McKenzie het die vooruitsigte van 'n ANC-DA-koalisie vergelyk met "'n huwelik van twee dronk mense in Las Vegas" wat "onwerkbaar" sou blyk.

Gwede Mantashe, die ANC se nasionale voorsitter, het gesê die party het begin om informele samesprekings met ander partye te voer vir ’n moontlike koalisie. Fikile Mbalula, sekretaris-generaal van die ANC, het op 2 Junie die amptelike opening van onderhandelinge aangekondig, Ramaphosa het in sy eerste verklaring ná die verkiesing later daardie dag ’n beroep op politieke partye gedoen om hul verskille te oorkom en “gemeenskaplike grond” te vind in die skep van ’n koalisieregering.

Afsonderlike koalisiegesprekke sou na verwagting plaasvind oor die provinsiale regerings van KwaZulu-Natal, Gauteng en Noord-Kaap.

Op 4 Junie het die ANC 'n interne dokument vrygestel waarin aanbeveel word vir 'n koalisie met beide die DA en IVP. Die dokument het ook gesê die ANC “moet nie ’n alliansie met óf die EFF óf die MK oorweeg nie.

Op 6 Junie 2024 het ActionSA aangekondig dat hulle die Veelpartyhandves sal verlaat, aangesien die party glo die handves het die ooreenkoms verbreek deur te oorweeg om 'n koalisie met die ANC te vorm. Hierdie besluit het die handves se seteltelling  van 119 tot 113 in die Nasionale Vergadering verminder.

Op 10 Junie het hoofregter Raymond Zondo verklaar dat die eerste sitting van die nuwe Nasionale Vergadering op 14 Junie sal plaasvind, waartydens verkiesings vir parlementêre speaker en president gehou sal word. Die sitting het verloop soos geskeduleer, met die ANC se Thoko Didiza wat tot parlementêre speaker verkies is nadat sy die Economic Freedom Fighters se Veronica Mente met 284 stemme teen 49 verslaan het. Dieselfde dag sou die Nasionale Vergadering Ramaphosa tot president van Suid-Afrika herkies nadat hy Julius Malema, leier van Ekonomiese Vryheidsvegters, met 283 stemme teen 54 verslaan het  Lotriet het die eerste nie-ANC-lid geword wat die posisie van Adjunkspeaker van die Nasionale Vergadering beklee sedert Bhadra Ranchod, wat tussen 1994 en 1996 as Adjunkspeaker gedien het.

President Cyril Ramaphosa het sy nuwe kabinet op 30 Junie aankondig. Die president het aangekondig dat vir die eerste keer in Suid-Afrika se geskiedenis het elf politieke partye saamgekom om 'n regering van nasionale eenheid (RNE) te vorm. Die betrokke partye sluit in die African National Congress, Demokratiese Alliansie, Patriotic Alliance, Inkatha Vryheidsparty, Good Party, Pan Africanist Congress of Azania, Vryheidsfront Plus, United Democratic Movement, Al Jama-ah, Rise Mzansi, en die United Africans Transformation. Die United Africans Transformation het later uit die RNE ontrek.

#### Provinsiale regerings 
Ten spyte van winste in die provinsie KwaZulu-Natal tydens die algemene verkiesing, sou Jacob Zuma se MK-party op 14 Junie 2024 'n groot terugslag in sy hartland-provinsie kry nadat die KwaZulu-Natalse provinsiale wetgewer besluit het om IVP-lid Thami Ntuli bo 'n MK-kandidaat as Premier van KwaZulu-Natal te verkies.

### Bewerings van ongerymdhede 
Jacob Zuma het op 1 Junie gesê dat die MK poog om die aankondiging van amptelike uitslae wettiglik te laat staak hangende ondersoeke oor bewerings van stemgedrog wat deur die party geopper is, met MK-amptenare wat moontlike peuter aan die Onafhanklike Verkiesingskommissie se rekenaarstelsel verwys na foute vroeër daardie dag. Die OVK het gesê hy het 579 besware van beide kiesers en politieke partye ontvang oor die verkiesingsuitslae, en het in 24 gevalle hertellings beveel. Bheki Cele, minister van polisie, het gewaarsku dat owerhede nie "dreigemente van onstabiliteit sal duld om besware of kommer oor die verkiesingsprosesse te registreer nie".

Die MK het later 'n petisie ingedien waarin hy die Konstitusionele Hof vra om die openingsessie van die nuwe Nasionale Vergadering op 14 Junie te stop, en bygevoeg dat dit die vergadering sal boikot. Op 13 Junie het die Konstitusionele Hof die petisie van die hand gewys, wat die sitting toegelaat het om voort te gaan.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
Onafhanklike verkiesingskommissie se verkiesingsuitslag bladsy.