Paradigma (wetenskap en filosofie)

duimnael|
In wetenskap en filosofie is 'n **paradigma** (/ˈpærədaɪm/ PARR-ə-dyme) 'n duidelike stel konsepte of denkpatrone, insluitend teorieë, navorsingsmetodes, postulate en standaarde vir wat wettige bydraes tot 'n veld uitmaak. Die woord paradigma is van Griekse oorsprong en beteken "patroon". Dit is nou verwant aan die bespreking van teorie-gelaaidheid in die wetenskapsfilosofie.

## Etimologie
Paradigma kom van Grieks παράδειγμα (*paradeigma*); "patroon, voorbeeld, monster van die werkwoord παραδείκνυμι (paradeiknumi); "uitstal, verteenwoordig, blootstel"; en dié van παρά (para); "langs, verder as"; en δείκνυμι (deiknumi); "om te wys, om uit te wys".

In klassieke (Grieks-gebaseerde) retoriek is 'n paradeigma daarop gemik om 'n gehoor 'n illustrasie van 'n soortgelyke gebeurtenis te gee. Hierdie illustrasie is nie bedoel om die gehoor tot 'n gevolgtrekking te lei nie; dit word egter gebruik om hulle te help om daar te kom.

Een manier waarop 'n paradeigma bedoel is om 'n gehoor te lei, word geïllustreer deur die rol van 'n persoonlike rekenmeester. Dit is nie die taak van 'n persoonlike rekenmeester om vir 'n kliënt presies te sê waaraan (en waaraan nie) om geld te spandeer nie, maar om 'n kliënt te help lei oor hoe geld bestee moet word gebaseer op die kliënt se finansiële doelwitte. Anaximenes het *paradeigma* gedefinieer as "aksies wat voorheen plaasgevind het en soortgelyk is aan, of die teenoorgestelde is van, dié wat ons nou bespreek".

Die oorspronklike Griekse term παράδειγμα (*paradeigma*) is deur skrywers in Griekse tekste (soos Plato] se dialoë *Timaeus* [c. 360 v.C.] en *Parmenides*) gebruik as een moontlikheid vir die model of die patroon wat die demiurg vermoedelik gebruik het om die kosmos te skep. 

Die Engelstalige term paradigma het tegniese betekenisse op die gebied van grammatika (soos byvoorbeeld toegepas op verbuiging en vervoeging – die 1900 Merriam-Webster-woordeboek definieer die tegniese gebruik van paradigma slegs in die konteks van grammatika) en van retoriek (as 'n term vir 'n illustratiewe gelykenis of fabel). In die taalkunde het Ferdinand de Saussure (1857–1913) paradigma gebruik om te verwys na 'n klas elemente met ooreenkomste (in teenstelling met sintagma – 'n klas elemente wat verwantskap uitdruk.).

Die Merriam-Webster Aanlyn woordeboek definieer een gebruik van paradigma as "'n filosofiese en teoretiese raamwerk van 'n wetenskaplike skool of dissipline waarbinne teorieë, wette en veralgemenings en die eksperimente wat ter ondersteuning daarvan uitgevoer word, geformuleer word; breedweg: 'n filosofiese of teoretiese raamwerk van enige aard."

Die *Oxford Dictionary of Philosophy* (2008) skryf die volgende beskrywing van die term in die geskiedenis en filosofie van wetenskap toe aan Thomas Kuhn se 1962-werk *The Structure of Scientific Revolutions*:

 “Kuhn stel voor dat sekere wetenskaplike werke, soos Newton se *Principia* of John Dalton se *New System of Chemical Philosophy* (1808), 'n oop bron bied: 'n raamwerk van konsepte, resultate en prosedures waarbinne daaropvolgende werk gestruktureer word. Normale wetenskap gaan binne so 'n raamwerk of paradigma voort. 'n Paradigma lê nie 'n rigiede of meganiese benadering op nie, maar kan min of meer kreatief en buigsaam geneem word.”

## Wetenskaplike paradigma
Die *Oxford English Dictionary* definieer 'n paradigma as "'n patroon of model, 'n voorbeeld; 'n tipiese voorbeeld van iets, 'n voorbeeld". Die wetenskapshistorikus Thomas Kuhn het die woord sy hedendaagse betekenis gegee toe hy die woord aangeneem het om te verwys na die stel konsepte en praktyke wat 'n wetenskaplike dissipline op enige gegewe tydperk definieer. In sy boek, *The Structure of Scientific Revolutions* (eerste gepubliseer in 1962), definieer Kuhn 'n wetenskaplike paradigma as: "universeel erkende wetenskaplike prestasies wat, vir 'n tyd, modelprobleme en oplossings aan 'n gemeenskap van praktisyns bied,  d.w.s.
*wat waargeneem en ondersoek moet word
*die soort vrae wat veronderstel is om gevra en vir antwoorde gepeuter te word in verband met hierdie onderwerp
*hoe hierdie vrae gestruktureer moet word
*watter voorspellings gemaak word deur die primêre teorie binne die dissipline
*hoe die resultate van wetenskaplike ondersoeke geïnterpreteer moet word
*hoe 'n eksperiment uitgevoer moet word, en watter toerusting beskikbaar is om die eksperiment uit te voer.

In *The Structure of Scientific Revolutions*, het Kuhn die wetenskappe gesien asof hulle deur afwisselende periodes van normale wetenskap gaan, wanneer 'n bestaande model van die werklikheid 'n langdurige periode van raaiseloplossing oorheers, en revolusie, wanneer die model van die werklikheid self skielike drastiese verandering ondergaan. Paradigmas het twee aspekte. Eerstens, binne normale wetenskap, verwys die term na die stel voorbeeldige eksperimente wat waarskynlik gekopieer of nageboots sal word. Tweedens, onderliggend aan hierdie stel voorbeelde is gedeelde vooropgestelde idees, gemaak voor – en gekondisioneer – die insameling van bewyse. Hierdie vooropgestelde idees beliggaam beide verborge aannames en elemente wat Kuhn as kwasi-metafisies beskryf. Die interpretasies van die paradigma kan tussen individuele wetenskaplikes verskil.

Kuhn het moeite gedoen om daarop te wys dat die rasionaal vir die keuse van voorbeelde 'n spesifieke manier is om die werklikheid te beskou: daardie siening en die status van "voorbeeld" is wedersyds versterkend. Vir goed geïntegreerde lede van 'n spesifieke dissipline is die paradigma daarvan so oortuigend dat dit normaalweg selfs die moontlikheid van alternatiewe onoortuigend en teenintuïtief maak. So 'n paradigma is ondeursigtig, dit lyk asof dit 'n direkte siening van die fondament van die werklikheid self is, en verberg die moontlikheid dat daar ander, alternatiewe beelde daaragter versteek kan wees. Die oortuiging dat die huidige paradigma die werklikheid is, is geneig om bewyse te diskwalifiseer wat die paradigma self kan ondermyn; dit lei weer tot 'n opbou van onversoende anomalieë. Dit is laasgenoemde wat verantwoordelik is vir die uiteindelike revolusionêre omverwerping van die huidige paradigma, en die vervanging daarvan deur 'n nuwe een. Deur gebruik te maak van N. R. Hanson se bespreking van teorie-gelaaidheid, het Kuhn die uitdrukking paradigmaverskuiwing (sien hieronder) vir hierdie proses gebruik, en dit vergelyk met die perseptuele verandering wat plaasvind wanneer ons interpretasie van 'n dubbelsinnige beeld van een toestand na 'n ander "omslaan". (Die konyn-eend illusie is 'n voorbeeld: dit is nie moontlik om beide die konyn en die eend gelyktydig te sien nie.) Dit is betekenisvol met betrekking tot die kwessie van onvergelykbaarheid (sien hieronder). wêreldbeskouings (en sien hieronder), ideologieë en denkwyses. Hulle het ietwat soortgelyke betekenisse wat van toepassing is op kleiner en groter skaal voorbeelde van gedissiplineerde denke. Daarbenewens het Michel Foucault die terme episteme en diskoers, mathese en taksinomia gebruik vir aspekte van 'n "paradigma" in Kuhn se oorspronklike sin.

## Paradigmaverskuiwings
In *The Structure of Scientific Revolutions* het Kuhn geskryf dat "die opeenvolgende oorgang van een paradigma na 'n ander via revolusie die gewone ontwikkelingspatroon van volwasse wetenskap is" (bl. 12).

Paradigmaverskuiwings is geneig om te verskyn in reaksie op die ophoping van kritieke anomalieë, sowel as in die vorm van die voorstel van 'n nuwe teorie met die krag om beide ouer relevante data in te sluit en relevante anomalieë te verduidelik. Nuwe paradigmas is geneig om die mees dramatiese te wees in wetenskappe wat stabiel en volwasse lyk, soos in fisika aan die einde van die 19de eeu. In daardie tyd het 'n stelling wat algemeen toegeskryf word aan fisikus Lord Kelvin beroemd beweer: "Daar is niks nuuts om nou in fisika te ontdek nie. Al wat oorbly, is meer en meer presiese meting."  Vyf jaar later het Albert Einstein sy artikel oor spesiale relatiwiteit gepubliseer, wat die stel reëls wat deur Newtoniaanse meganika neergelê is, uitgedaag het, wat vir meer as tweehonderd jaar gebruik is om krag en beweging te beskryf. In hierdie geval reduseer die nuwe paradigma die oue tot 'n spesiale geval in die sin dat Newtoniaanse meganika steeds 'n goeie model is vir benadering vir snelhede wat stadig is in vergelyking met die spoed van lig. Baie filosowe en wetenskapshistorici, insluitend Kuhn self, het uiteindelik 'n gewysigde weergawe van Kuhn se model aanvaar, wat sy oorspronklike siening sintetiseer met die geleidelike model wat dit voorafgegaan het. Kuhn se oorspronklike model word nou oor die algemeen as te beperk beskou.

Enkele voorbeelde van kontemporêre paradigmaverskuiwings sluit in:

*In medisyne, die oorgang van "kliniese oordeel" na bewysgebaseerde medisyne
*In sosiale sielkunde, die oorgang van p-hacking na replikasie
*In sagteware-ingenieurswese, die oorgang van die rasionele paradigma na die empiriese paradigma
*In kunsmatige intelligensie, die oorgang van klassieke KI na datagedrewe KI

Kuhn se idee was self revolusionêr in sy tyd. Dit het 'n groot verandering veroorsaak in die manier waarop akademici oor wetenskap praat; en dit mag dus wees dat dit 'n "paradigmaskuif" in die geskiedenis en sosiologie van wetenskap veroorsaak het (of deel daarvan was). Kuhn sou egter nie so 'n paradigmaskuif erken nie. Aangesien hulle in die sosiale wetenskappe is, kan mense steeds vroeëre idees gebruik om die geskiedenis van wetenskap te bespreek.

### Paradigma-verlamming
Miskien is die grootste struikelblok vir 'n paradigmaverskuiwing, in sommige gevalle, die realiteit van paradigmaverlamming: die onvermoë of weiering om verder as die huidige denkmodelle te verken. Dit is soortgelyk aan wat sielkundiges bevestigingsvooroordeel en die Semmelweis-refleks noem. Voorbeelde sluit in die verwerping van Aristarchos van Samos, Copernicus en Galileo se teorie van 'n heliosentriese sonnestelsel, die ontdekking van elektrostatiese fotografie, xerografie en die kwartshorlosie.

## Onmeetbaarheid 
Kuhn het daarop gewys dat dit moeilik kan wees om te bepaal of 'n spesifieke paradigmaverskuiwing werklik tot vooruitgang gelei het, in die sin van die verduideliking van meer feite, die verduideliking van belangriker feite, of die verskaffing van beter verduidelikings, omdat die begrip van "belangriker", "beter", ens. met die paradigma verander het. Die twee weergawes van die werklikheid is dus onvergelykbaar. Kuhn se weergawe van onvergelykbaarheid het 'n belangrike sielkundige dimensie. Dit blyk uit sy analogie tussen 'n paradigmaverskuiwing en die ommeswaai wat betrokke is by sommige optiese illusies. Een van die voorbeelde van onvergelykbaarheid wat Kuhn gebruik het, was die verandering in die styl van chemiese ondersoeke wat gevolg het op die werk van Lavoisier oor atoomteorie in die laat 18de eeu.  Volgens P J Smith is hierdie vermoë van die wetenskap om terug te trek, sywaarts te beweeg en dan vooruit te gaan kenmerkend van die natuurwetenskappe, maar dit kontrasteer met die posisie in sommige sosiale wetenskappe, veral ekonomie.

Hierdie skynbare vermoë waarborg natuurlik nie dat die weergawe op enige gegewe tydstip waaragtig is nie, en die meeste moderne wetenskapsfilosowe is fallibiliste. Lede van ander dissiplines sien egter die kwessie van onvergelykbaarheid as 'n veel groter struikelblok vir evaluerings van "vordering"; sien byvoorbeeld Martin Slattery se *Key Ideas in Sociology*.

## Daaropvolgende ontwikkelinge
Dit wil voorkom of ondeursigtige Kuhniese paradigmas en paradigmaverskuiwings wel bestaan. 'n Paar jaar na die ontdekking van die spieëlneurone wat 'n vaste basis bied vir die menslike kapasiteit vir empatie, kon die betrokke wetenskaplikes nie die voorvalle identifiseer wat hul aandag op die kwessie gevestig het nie. Gedurende die ondersoek het hul taal en metafore verander sodat hulle self nie meer al hul eie vroeëre laboratoriumnotas en -rekords kon interpreteer nie.

### Imre Lakatos en navorsingsprogramme
Daar bestaan egter baie gevalle waar verandering in 'n dissipline se kernmodel van die werklikheid op 'n meer evolusionêre wyse plaasgevind het, met individuele wetenskaplikes wat die bruikbaarheid van alternatiewe ondersoek op 'n manier wat nie moontlik sou wees as hulle deur 'n paradigma beperk word nie. Imre Lakatos het voorgestel (as 'n alternatief vir Kuhn se formulering) dat wetenskaplikes eintlik binne navorsingsprogramme werk. In Lakatos se sin is 'n navorsingsprogram 'n reeks probleme, in volgorde van prioriteit geplaas. Hierdie stel prioriteite, en die gepaardgaande stel voorkeurtegnieke, is die positiewe heuristiek van 'n program. Elke program het ook 'n negatiewe heuristiek; dit bestaan uit 'n stel fundamentele aannames wat – tydelik, ten minste – voorkeur geniet bo waarnemingsbewyse wanneer die twee blyk te bots.

Hierdie laasgenoemde aspek van navorsingsprogramme is geërf van Kuhn se werk oor paradigmas en verteenwoordig 'n belangrike afwyking van die elementêre weergawe van hoe wetenskap werk. Hiervolgens gaan wetenskap voort deur herhaalde siklusse van waarneming, induksie, hipotesetoetsing, ens., met die toets van konsekwentheid met empiriese bewyse wat in elke stadium opgelê word. Paradigmas en navorsingsprogramme laat toe dat anomalieë opsy gesit word, waar daar rede is om te glo dat dit voortspruit uit onvolledige kennis (oor óf die substantiewe onderwerp, óf 'n aspek van die teorieë wat implisiet gebruik word om waarnemings te maak).

### Larry Laudan: Dormante anomalieë, vervaagde geloofwaardigheid en navorsingstradisies
Larry Laudan het ook twee belangrike bydraes tot die debat gelewer. Laudan het geglo dat iets soortgelyk aan paradigmas in die sosiale wetenskappe bestaan (Kuhn het dit betwis, sien hieronder); hy het daarna verwys as navorsingstradisies. Laudan het opgemerk dat sommige anomalieë "dormant" word as hulle 'n lang tydperk oorleef waartydens geen mededingende alternatief homself in staat getoon het om die anomalie op te los nie. Hy het ook gevalle aangebied waarin 'n dominante paradigma weggekwyn het omdat dit geloofwaardigheid verloor het in vergelyking met veranderinge in die breër intellektuele milieu.

## In sosiale wetenskappe
Kuhn self het nie die konsep van paradigma as gepas vir die sosiale wetenskappe beskou nie. Hy verduidelik in sy voorwoord tot *The Structure of Scientific Revolutions* dat hy die konsep van paradigma ontwikkel het juis om die sosiale van die natuurwetenskappe te onderskei. Terwyl hy die Sentrum vir Gevorderde Studie in die Gedragswetenskappe in 1958 en 1959 besoek het, omring deur sosiale wetenskaplikes, het hy opgemerk dat hulle nooit saamgestem het oor die aard van wettige wetenskaplike probleme en metodes nie. Hy verduidelik dat hy hierdie boek juis geskryf het om te wys dat daar nooit enige paradigmas in die sosiale wetenskappe kan wees nie. Mattei Dogan, 'n Franse sosioloog, ontwikkel in sy artikel "Paradigmas in die Sosiale Wetenskappe", Kuhn se oorspronklike tesis dat daar glad nie paradigmas in die sosiale wetenskappe is nie, aangesien die konsepte polisemies is, wat die doelbewuste wedersydse onkunde tussen geleerdes en die verspreiding van skole in hierdie dissiplines behels. Dogan verskaf baie voorbeelde van die nie-bestaan van paradigmas in die sosiale wetenskappe in sy opstel, veral in sosiologie, politieke wetenskap en politieke antropologie.

Beide Kuhn se oorspronklike werk en Dogan se kommentaar is egter gerig op dissiplines wat deur konvensionele etikette (soos "sosiologie") gedefinieer word. Hoewel dit waar is dat sulke breë groeperings in die sosiale wetenskappe gewoonlik nie op 'n Kuhniaanse paradigma gebaseer is nie, kan elk van die mededingende subdissiplines steeds onderlê word deur 'n paradigma, navorsingsprogram, navorsingstradisie en/of professionele beeldspraak. Hierdie strukture sal navorsing motiveer, dit van 'n agenda voorsien, definieer wat anomale bewyse is en nie, en debat met ander groepe wat onder dieselfde breë dissiplinêre etiket val, inhibeer. ('n Goeie voorbeeld word verskaf deur die kontras tussen Skinneriaanse radikale behaviorisme en persoonlike konstrukteorie (PCT) binne sielkunde. Die belangrikste van die vele maniere waarop hierdie twee subdissiplines van sielkunde verskil, het betrekking op betekenisse en bedoelings. In PCT word hulle gesien as die sentrale bekommernis van sielkunde; in radikale behaviorisme is hulle glad nie wetenskaplike bewyse nie, aangesien hulle nie direk waargeneem kan word nie.)

Sulke oorwegings verduidelik die konflik tussen die Kuhn/Dogan-beskouing en die sienings van ander (insluitend Larry Laudan, sien hierbo), wat hierdie konsepte wel op sosiale wetenskappe toepas.Handa, M.L. (1986) het die idee van "sosiale paradigma" in die konteks van sosiale wetenskappe bekendgestel. Hy het die basiese komponente van 'n sosiale paradigma geïdentifiseer. Soos Kuhn, het Handa die kwessie van paradigmaverandering aangespreek; die proses wat algemeen bekend staan as "paradigmaverskuiwing". In hierdie opsig het hy gefokus op sosiale omstandighede wat so 'n verskuiwing veroorsaak en die gevolge van die verskuiwing op sosiale instellings, insluitend die instelling van onderwys. Hierdie breë verskuiwing in die sosiale arena verander op sy beurt die manier waarop die individu die werklikheid waarneem.

Nog 'n gebruik van die woord paradigma is in die sin van "wêreldbeskouing". Byvoorbeeld, in sosiale wetenskap word die term gebruik om die stel ervarings, oortuigings en waardes te beskryf wat die manier waarop 'n individu die werklikheid waarneem en op daardie persepsie reageer, beïnvloed. Sosiale wetenskaplikes het die Kuhniaanse frase "paradigmaverskuiwing" aangeneem om 'n verandering aan te dui in hoe 'n gegewe samelewing die werklikheid organiseer en verstaan. 'n "Dominante paradigma" verwys na die waardes, of denkstelsel, in 'n samelewing wat die mees standaard en wydverspreid op 'n gegewe tydstip is. Dominante paradigmas word gevorm deur beide die gemeenskap se kulturele agtergrond en deur die konteks van die historiese oomblik. Hutchin skets 'n paar voorwaardes wat 'n denkstelsel fasiliteer om 'n aanvaarde dominante paradigma te word:
*Professionele organisasies wat legitimiteit aan die paradigma gee
*Dinamiese leiers wat die paradigma bekendstel en voorhou
*Tydskrifte en redakteurs wat oor die denkstelsel skryf. Hulle versprei beide die inligting wat noodsaaklik is vir die paradigma en gee die paradigma legitimiteit
*Regeringsagentskappe wat geloofwaardigheid aan die paradigma gee
*Opvoeders wat die paradigma se idees propageer deur dit aan studente te onderrig
*Konferensies wat gehou word wat gewy is aan die bespreking van idees wat sentraal tot die paradigma is
*Mediadekking
*Lekegroepe, of groepe gebaseer op die bekommernisse van leke, wat die oortuigings wat sentraal tot die paradigma is, omhels
*Bronne van befondsing vir verdere navorsing oor die paradigma

## Ander gebruike
Die woord paradigma word ook steeds gebruik om 'n patroon of model of 'n uitsonderlik duidelike of tipiese voorbeeld of argetipe, 'n "paradigma-geval", aan te dui. Die term word gereeld in hierdie sin in die ontwerpberoepe gebruik. Ontwerpparadigmas of argetipes bestaan uit funksionele presedente vir ontwerpoplossings. Die bekendste verwysings na ontwerpparadigmas is *Design Paradigms: A Sourcebook for Creative Visualization*, deur Wake, en *Design Paradigms* deur Petroski.

Hierdie term word ook in kubernetika gebruik. Hier beteken dit (in 'n baie wye sin) 'n (konseptuele) protoprogram om die chaotiese massa tot 'n vorm van orde te reduseer. Let op die ooreenkomste met die konsep van entropie in chemie en fisika. 'n Paradigma sou daar 'n soort verbod wees om voort te gaan met enige aksie wat die totale entropie van die stelsel sou verhoog. Om 'n paradigma te skep, vereis 'n geslote stelsel wat veranderinge aanvaar. Dus kan 'n paradigma slegs van toepassing wees op 'n stelsel wat nie in sy finale stadium is nie.

Behalwe vir die gebruik daarvan in die fisiese en sosiale wetenskappe, is Kuhn se paradigmakonsep geanaliseer in verhouding tot die toepaslikheid daarvan in die identifisering van 'paradigmas' met betrekking tot wêreldbeskouings op spesifieke punte in die geskiedenis. Een voorbeeld is Matthew Edward Harris se boek T*he Notion of Papal Monarchy in the Thirteenth Century: The Idea of Paradigm in Church History*. Harris beklemtoon die hoofsaaklik sosiologiese belangrikheid van paradigmas en wys na Kuhn se tweede uitgawe van *The Structure of Scientific Revolutions*. Alhoewel gehoorsaamheid aan pouse soos pous Innocentius III en pous Bonifatius VIII wydverspreid was, toon selfs geskrewe getuienis uit die tyd wat lojaliteit aan die pous toon, nie dat die skrywer dieselfde wêreldbeskouing as die Kerk, en dus pous, in die middelpunt gehad het nie. Die verskil tussen paradigmas in die fisiese wetenskappe en in historiese organisasies soos die Kerk is dat eersgenoemde, anders as laasgenoemde, tegniese kundigheid vereis eerder as om stellings te herhaal. Met ander woorde, na wetenskaplike opleiding deur wat Kuhn 'voorbeelde' noem, kon 'n mens nie werklik glo dat, om 'n triviale voorbeeld te neem, die aarde plat is nie, terwyl denkers soos Giles van Rome in die dertiende eeu ten gunste van die pous geskryf het, en dan maklik soortgelyke gloeiende dinge oor die koning kon skryf. 'n Skrywer soos Giles sou 'n goeie werk van die pous wou hê; hy was 'n pouslike publisis. Harris skryf egter dat 'wetenskaplike groeplidmaatskap nie gemoeid is met begeerte, emosies, wins, verlies en enige idealistiese idees rakende die aard en bestemming van die mensdom nie... maar bloot te doen het met aanleg, verduideliking, [en] koue beskrywing van die feite van die wêreld en die heelal vanuit 'n paradigma'.

## Verwysings