Die Romeinse Boer (T.J. Haarhoff)

***Die Romeinse Boer*** is die eerste volledige vertaling van Vergilius se *Georgica* in Afrikaans in 1925 deur T.J. Haarhoff, maar bevat ook fragmente uit Varro se *De Re Rustica* en Cato se voorskrifte rondom plaasbestuur. Daarbewens word heelwat bladsye afgestaan om die landboumetodes en herhalende politieke tendense (waaronder ook die armblankevraagstuk) van die Romeine vir die Afrikaners, op hulle vlak, toeganklik en verstaanbaar te maak. Dit kom in die naoorlogse tydperk toe pragmatiek, beroepsgedrewenheid, fabrilisme en die nuwe moderniteit voorop gestel is, en veral die Klassieke in die alledaagse lewe totaal wêreldvreemd geword en irrelevant aangedoen het. As mens in gedagte hou dat Latyn veral in die Afrikaanse skole in die 1920's die leerlinge dikwels heeltemal koud gelaat het (soos geskryf staan in *Die Klassieke in Suid-Afrika* enkele jare later), dan kan hierdie baanbrekerswerk as 'n daadwerklike poging beskou word om nuwe lewe in ou beendere te blaas. 

Die slotgedagte van die inleiding som die doel van die hele boek op: "So kyk die Afrikaanse Boer deur die eeue heen en sien in die Romeinse tyd baie van sy eie ondervinding en omstandighede, en in die Romeinse boer 'n gestalte gelyk aan homself."

## Inhoud 
Die **Eerste Hoofstuk** bekyk die deugde en onkreukbare karakter van die eenvoudige Romeinse boer-soldaat wat deur die oorgelewerde legendes besing is: dié van Lucius Quinctius Cincinnatus, Manius Curius Dentatus en Gaius Fabricius Luscinus. Almal van hulle word vergelyk met die Boere van die Transvaal en die Vrystaat; almal manne wat die een dag nog gebuk gestaan het oor 'n graaf, en die volgende dag opgekommandeer is om veldslae te lei. 

Wat *pietas* en familietrou en taaiheid van die plattelandse bestaan aanbetref, word die verhaal van Lucius Manlius uitgelig (soos opgeteken staan in Livius). Lucius Manlius is deur die tribuun gedagvaar omdat hy sy seun, Titus Manlius, mishandel het. Titus Manlius daag by die tribuun op en dreig om die tribuun met 'n mes om die lewe te bring as hul nie die klagte teen sy vader laat vaar nie. Die volk het Titus so bewonder dat hulle hom tot die rang van militêre tribuun of kolonel verhoog het. Maar aardjie na sy vaartjie - Titus sou later sy eie seun ter dood veroordeel weens 'n oortreding van 'n militêre bevel.

Die **Tweede Hoofstuk** behandel die stoere karakter en lewensuitkyk van Cato, en die algemene landbougebruike daardie jare.

50px|geen|Commons
*Die Romeinse Boer kan gelees word by die Afrikaanse Wikisource, by "Die_Romeinse_Boer"*

Die **Derde Hoofstuk** handel oor die Romeinse landbou in die latere Republiek, wat heelwat raakpunte toon met die 1920's. 

Die tradisionele selfonderhoudende plaaslewe word bedreig deur oorloë, wat vir Rome enorme grondgebied en buit meebring. Die ou boer-soldaat, met sy enkele huisslawe, word nou verdring deur die haastige megaboere en kapitaliste wat plase in Italië en in die kolonies/buitegebied opraap: die ontstaan van *latifundia* en peperduur villas, asook die slawestalle (*ergastula*). Wins is die oogmerk, of dikwels is dit net mooi om die grond so onbewerk te laat lê en kyk hoe die beeste daarop wei. Die stoere, ouwêreldse takhaarboer staan in skrille kontras teenoor die pasryke, nuwerwetse, wêreldwyse, vertoonsugtige, gladgeskeerde gladdejantjies à la grecque. Waardestelsels verskil hemelsbreed, maar suinigheid en spaarsamigheid moet swik. Die wêreld is aan die verander, en 'n volk wat hom bemoei met die nywerheid kan nie aanhou tokkel op die herderlike lier nie. 

Soos die tradisionele Romeinse boer so te sê permanent op diensplig is (want slegs grondeienaars het stemreg, maar ook diensplig), word die plasie tuis verwaarloos, of die boerdery loop self onder rower- of wegloopslawebendes deur; uiteindelik gaan die plaas tot niet, die kleinboer kan nie meeding teen die duisende slawe en tonnemaat koring van die buiteland nie, en die grond word onder die straatarm kleinboer uitgekoop. Die land word armer, terwyl  die bevoorregte klas skatte versamel. Die sukkelaars moet maar stad toe. Op soortgelyke wyse, dink Haarhoff, wink die stadsliggies van Johannesburg die Boere om op die myne te gaan werk, in die hoop om 'n vaste salaris te verdien. Of, om met verloop van tyd sosiale opgang te maak. Hier bevind die Boer hom egter tussen die vele armblankes (vergelyk *Plebs Urbana*, die stadsgepeupel) wat, nes hy, in 'n soortgelyke posisie verkeer. Soos die Romeinse boer hom skielik tussen barbare bevind (Germane, Kelte, Jode, Grieke, Egiptenare) kry die Boer in die stad ook 'n eersteklas voorsmakie van kosmopolitisme. Terugkeer wil hy egter ook nie, want die stad bied darem ook beter geriewe en afleiding (by name *circenses*) as op die platteland. Saam met die verbrokkeling van die plaaslewe, gaan ook die karakter en sedes tot niet. 

Slawerny het ook skade aan die ekonomie en tegnologiese ontwikkeling berokken. Die slaaf doen net genoeg werk om straf te vermy, en doen dikwels die werk sorgeloos. As daar min werk is, kan die eienaar ook nie die slaaf net laat loop nie, maar moet aanhou om vir sy onderhoud te betaal. Met 'n tonnevrag slawe en genoeg hande is dit ook nie nodig om tegnologiese uitvindsels te bedink nie. 

Sodra 'n land ekonomies begin swaarkry, mymer die oues, soos Cato, nostalgies oor die goeie ou dae toe daar nie sulke probleme was nie. Die verrotting lê in die Griekse kultuur. Daar moet teruggekeer word na die voorvaderlike gewoontes, die *mores maiorum*. En tog vertel Plutarchus dat Cato in sy gryse ouderdom Grieks geleer het - Cato het begin insien dit is wys om nuwe invloede van buite te verstaan en wat goed is, aan te neem.

Haarhoff staan 'n paar bladsye af om die invloed van die Gracchi-broers te verduidelik. 

Omring deur die ellende en nood rondom hom, het Tiberius Gracchus, 'n gebore patrisiër, besef die meeste grond wat braaklê behoort aan die Staat, en gesê:  "Die wilde diere," het Tiberius later gesê, "het holtes en skuilplekke, maar diegene wat vir Italië veg, dool huisloos met vrou en kinders rond, en met niks wat hul hul eie kan noem behalwe die lug en die sonskyn nie."  Hy dien op die volkstribuun, en haal 'n ou wet uit die jaar 367 v.C. onder die stof uit op: niemand mag meer as 500 iugera van die gemeenskaplike grond besit nie - groot stukke grond sou dus afgestaan moes word, wat onder die volk verdeel sou word. Aanvanklik is vergoeding aangebied, waarvoor die eienaars te vinde was. Maar onder druk van die gepeupel, en ook deur die meesleuring van die proletariese opwinding, het Tiberius ten eerste die kompensasie-klousule laat verdwyn, ten tweede sy opponent in die tribuun, M. Octavius ontslaan - wat onwettig was. Derde maal is skeepsreg: toe Tiberious die daaropvolgende jaar weer op die tribuun dien, het hy te ver gegaan; elke jaar moes 'n ander verteenwoordiger gekies word. 'n Relletjie is gereël en Tiberius is in die geharwar vermoor.

Gaius Gracchus het meer uit wraak opgetree, as uit liefde vir sy landelose burgers. Hy stig coloniae, en word gewild deur koring byna verniet uit te deel. Hy speel politieke partye teen mekaar af om die Senaat te verneder. Hy wou stemreg aan alle burgers gee, maar het hom bietjie misgis met die gepeupel - die gepeupel wou alleen die stemreg hê, maar dit nie deel met die Equites (die ridder-/handelaarstand, wat nie tot die patrisiërstand behoort het nie). 
Die Senaat het hul kans waargeneem en Livius Drusus aangehits om meer grond en meer koring as Gaius te belowe, en geen stemreg vir die Equites te belowe nie. Skielik word Gaius ongewild, en die Senaat verklaar hom voëlvry. Drieduisend van sy volgelinge is vermoor, en hul buit is na die tempel van Concordia, Eendrag, gebring. Iemand het in die nag die volgende grafitti aangebring: "Tweespalt en woede het die tempel van Eendrag gebou".

Na die dood van Gaius is burgers wat grond ontvang het toegelaat om dit weer te verkoop; iets wat Tiberius lankal in 'n wet beskrywe het verbode moes wees. Die menslike natuur het egter geseëvier - "die rykes het weer hul latifundia vergader, en die armes het weer landeloos geword en by die Arme-Blanke-Leër in die stad aangesluit. En nou dat hul koring verniet of baie goedkoop kry, was die stad tog so aanloklik".

Die pendulum sou later weer swaai, en Keiser Augustus sou die plaaslewe en sy deugde verheerlik deur die penne van die plaasjapies aan sy hof, Vergilius en Horatius. Kleiner plase wat beter en intensief sélf bewerk word, is veel beter as enorme onkruidbegroeide plase wat in vreemde hande van slawe oorgelaat word. Dié plattelandse romantiek het aanvanklik ook gewerk, maar oplaas misluk. Die kleinboer is voorheen vervang deur die slaaf, die slaaf is nou wel vervang deur bywoners (*coloni*) wat die grond gehuur het, maar uiteindelik het hierdie bywoners met verloop van tyd lyfeienes geword, dit wil sê, mens sien die feodale stelsel geleidelik vorm aanneem, waar die bywoners naderhand gebonde was aan die grond en uitgelewer aan die heerskappy van die grondbesitter of landheer. So het die Middeleeuse karakter sy beslag gekry.

Die **Vierde Hoofstuk** en verder bied agtergrond van Varro ("die geleerdste van die Romeine"), asook sy werke wat Vergilius op welke wyse ook kon beïnvloed het. Van die eietydse landbouvoorskrifte is ook enkeles uitgelig. Self interessant is hoe die mens karaktereienskappe aan 'n dier of spesie (soos bye) toedig, wat meer oor homself spreek! 

Die **Vyfde Hoofstuk** en verder bied 'n lewenskets van Vergilius.

Bladsy 70 en verder word *Die Eclogae* slegs ten dele vertaal. Hier word veral gekyk na die beeldende woordkuns, wat baie aansluit by die Romantiek.

Vanaf bladsy 78 word die hele *Georgica* in Afrikaans vertaal en ryklik van voetnotas en toeligting voorsien. Haarhoff wys onder meer uit hoe Vergilius op 'n manier Jean-Jacques Rousseau se gedagtegang moes beïnvloed het, maar toon ook hoe die digter self sy inspirasie uit Lucretius se werk en Varro se *De Re Rustica* gaan put het.

## Die Afrikaner as Romeinse boer 
*Die Romeinse Boer* kan nié sonder Haarhoff se ***Vergil, the Universal*** (oorspronklik *Vergil in the Experience of South Africa*, 1931) gelees word nie. 

Hierin ondersoek hy die raakpunte tussen die Afrikaner en die Romeinse boer: sowel by die gewone boer as onder hul groot helde.

In sy geheel gesien, kom die Afrikanerpionier te staan voor 'n ouer beskawing, naamlik dié van die Britse Ryk (maar later gebruik Haarhoff die woord 'Europa', veral wat betref die Europese letterkunde), net soos die ou Romeine gevrees het om deur die prestige van die Griekse taal en kultuur verswelg te word. Die Romeine het met verloop van tyd van dié Griekse tradisies oorgeneem sonder om hul eie in te boet. Dit is trouens 'n puntjie wat T.J. Haarhoff herhaal in die *Encyclopaedia of Southern Africa*.

### Boerderymetodes 
Haarhoff vermeld in sy boek hoe 'n eenvoudige Boer sy Afrikaanse vertaling van die *Georgica* (dit wil sê, die boek *Die Romeinse Boer*) gelees het. By die boer het dit hom opgeval hoe die Romeinse boer ook maar die osse moes inspan, nes hyself; hoe leivore gegrawe moes word net soos die oeroue gebruik in die Mediterreense streek was; hoe ook hy sy mielielande en veld gebrand het om die grond te bemes; die wisselbou wat toegepas is (i. 71); keursaad wat met sorg uitgekies moes word (i. 197); heinings wat in stand gehou moet word (i. 270) en skape wat gedip moet word (i. 272). En natuurlik, aangesien die boer uit die noorde van Suid-Afrika kom, is hy net soos Vergilius in Italië alte goed bekend met die lope wat in die somermaande skielik en stormagtig afkom (i. 326).

Die boer gaan selfs sover om 'n regstellinkie te waag, naamlik oor Vergilius se bedoeling met die dou op die stoppels wat saans gemaai word (i. 290). Haarhoff het in die voetnota geskryf: "Die idee is dat die sekel meer vat het op die nat halm, en dat jou hande minder seer kry as die stoppels sag is van die nattigheid." Volgens die ou boer is dit nie om te keer dat die sekel sal gly soos beweer word nie, eerder om te keer dat die linkerhand van die maaier wat die stoppels heeltyd vasvat gou-gou vuurwarm en seer word; die vog bring sodoende 'n milde lafenissie mee. Op Vergilius se voorstel om 'n bietjie stof/poeier te strooi om twee strydende "koningbye" uit mekaar te jaag, herken die boer daarin ook sy plaaswerkers wat presies dieselfde doen om 'n swerm bye uiteen te jaag., en Blanckenberg se vertaling bied "soet mosstroop op die vuur") Moskonfyt is net soos by die Romeine aangewend deels om as stroop te dien, en deels om die suurgehalte van die wyn te verminder. Die ou Kaapse wynboer is maar te goed bekend met die druiwesap wat in 'n koperpot driekwart weggekook word (al raai Plinius die ouere aan 'n derde moet oorbly, en nie 'n kwart soos hier nie), met die drywende skuim bo-op wat afgeskep word. Wat oorbly is die *defrutum* of, in Afrikaans, die mos.

*Gravitas* kan wissel tussen aristokraties en soms outokraties, soos dit ook by die Romein gesteld was. As daar van hom verwag word om op kommando te gaan, dan gaan hy (Kolonel Reitz se boek "Kommando" en Cato se guerilla-oorlogvoering in Spanje word op een lyn gestel). Soos by Cato is daar aanvanklik ook 'n vooroordeel te vinde jeens alles wat vreemd is of van oorsee af kom; ook teen die kuns en verderflike teater. As daar wel iets geskryf word, is dit meer didakties van aard. Aanvanklik hou die tydrowende en omslagtige landboupraktyke en diensplig almal te besig om iets aan die letterkunde te doen, maar wanneer dit wel vlamvat, is daar 'n blitsige groei op te merk. Tyd om te tob oor filosofie, soos onder die Grieke, is daar ook nog nie, maar hierdie tekortkoming word vergoed deur praktiese vindingrykheid en uitmuntende organisasievermoë. Wat ongelukkig ook neig na (tradisionele) vormdiens en gesette reëls en rituele wat godsdiens en wette aanbetref wat vir die afgeleë veldlewe gepas is.

Net soos slawe dikwels in die Romeinse huis vertroue en verantwoordelikheid geniet het en deel van die *domus* gevorm het, net so is die slawe dikwels ook by die huisgodsdiens in die Afrikanerhuishouding betrek. Die Voortrekkers en Romeine het albei gehardheid geken (teenoor hulself en andere), soos Paul Kruger uitgewys word wat sy eie vrottende duim afgesny het (die geweer het ontplof), net soos Caius Mucius Scaevola sy hand oor die vuur voor die Etruskaanse koning Porsenna gehou het. Hierdie soort waardigheid word uitgestraal, al was die eerste Consuls onder die Romeine ook maar omskryf as 'capillati' (behang met lang hare en bebaard), oftewel 'takhare'.

Die selfopofferende volksmoeder word gestel teenoor die *matrona*. Al wil dit voorkom of sy voor die reg en in die politiek maar weinig invloed uitgeoefen het, was haar invloed tog deurslaggewend. Tuis het sy haar ereplek geken. Net soos Cato sy weersin in die uitlandse dokters uitgespreek het en sy eie saamgestelde boek vol boererate benut het, net so het die Afrikanervrou haar "huismiddels" geken en dokter gespeel.

Die humor, met 'n tikkie byt, het 'n aardse oorsprong wat maklik in satire kan oorgaan, soortgelyk aan die lighartige en skertsende jaarlikse waatlemoenfees aan die Universiteit van Stellenbosch, wat byna 'n burleske Romeinse karakter aanneem. Boonop het die Afrikaanse poësie (hier verwys Haarhoff onder andere na A.G. Visser) 'n gevatheid en puntige styl wat aan die vroeë Latynse letterkunde herinner.

Wat die *pietas* betref, vind mens onder die Boer en Romein nadruk op die gesinsband; die liefde tussen man en vrou; die *patria potestas* (gesag van die vader) wat nog groot gesag selfs oor volwasse kinders uitoefen; die onderhorigheid aan die Staat en eer wat aan die landgenoot getoon word.  Die *Dagboek van Louis Trigardt* word vergelyk met die lewensbeskrywing van Cato die Sensor, en ook hier word *gravitas* aangetref: selfs al word erge en gevoelige lyfstraf en klappe uitgedeel, bly die mense lojaal teenoor en geheg aan mekaar, net soos onder die ou Romeine te vinde was. Tog, soos tydens die Groot Trek te sien, kom daar 'n tydstip wanneer vader en seuns se paaie skei en elkeen sy eie rigting inslaan. Sulke individualisme het die Republikeinse Romein nie geken nie, en boonop, lig Haarhoff in Trigardt se *Dagboek* uit, word hierdie skeuring deur die Boere self in 'n triestige lig aanskou, soos Trigardt se eie seun dit stel: *Daarop zei Carolus dat het de Africaander zijn ongeluk is, als hij wat beginnen wil, dat alle maal haar eige baas wesen wil; dat door die weg alles verkeerd komd.*

Haarhoff meen dat die Boer, net soos by die Romein by die vereniging van die Romeinse provinsies, ook nie kleinsteeds en bekrompe sal bly nie. Daar sal 'n getrouheid teenoor die volk en taal voortbestaan, soos die *virtus* en *pietas* dit vereis, maar daar sal ook 'n ruimer Suid-Afrikaanse gedagte ontstaan. Haarhoff waarsku egter ook dat die Afrikaanssprekende Suid-Afrikaners op die grondvesting van hul voorouers moet voortbou; al het die Groot Trek geëindig, moet wat intellektueel is nie verwaarloos word nie. Europa is nie slegs daar om binne enkele paar jaar 'n akademiese graad te verwerf nie - daar moet 'n konstante verbintenis deur boeke behoue bly. Europa is vir die Afrikaner soos Griekeland vir die Romein. Klakkelose nabootsing is ook nie die bedoeling nie, maar om die stempel van individualiteit af te druk. Daar moet egter ook, soos met Jan Smuts se holistiese gedagte, op 'n afstand gekyk word na die universele wat die Afrikaner met ander volkere bind.

## Verwysings