Slag van Stalingrad

Die **Slag van Stalingrad** (23 Augustus 1942 – 2 Februarie 1943) was ’n groot en belangrike slag van die Tweede Wêreldoorlog waarin Nazi-Duitsland en sy bondgenote teen die Sowjetunie geveg het om beheer van die stad Stalingrad (nou Wolgograd) in die suidweste van die Sowjetunie.

Dit is gekenmerk deur gewelddadige konflikte op kort afstand en direkte aanvalle op burgerlikes deur die *Luftwaffe*, en word dikwels beskou as die grootste en bloedigste konflik in die geskiedenis van oorlogvoering. Die swaar verliese van die *Wehrmacht* maak dit waarskynlik een van die mees strategies beslissende gevegte van die hele oorlog. Dit was ’n keerpunt vir Europa – die Duitse magte het nooit weer die inisiatief in die ooste teruggewen nie en het ’n groot militêre mag aan die weste onttrek om op te maak vir hul verliese.

Die Duitse aanval deur die 6de Leër en elemente van die 4de Pantserleër op Stalingrad het in die laatsomer van 1942 begin. Die aanval is gerugsteun deur intensiewe lugbomaanvalle wat ’n groot deel van die stad in puin gelê het. Die stryd het later ontaard in gevegte van gebou tot gebou en albei partye het versterkings na die stad gestuur. Teen die middel van November 1942 het die Duitsers die Sowjet-verdedigers teruggedryf in smal sones aan die wesoewer van die Wolgarivier.

Op 19 November 1942 het die Rooi Leër Operasie Uranus van stapel laat loop – met aanvalle op die swakker Roemeense en Hongaarse magte wat die flanke van die Duitse 6de Leër beskerm het. Die magte van die Spilmoondhede aan die flanke is oorrompel en die 6de Leër is in die Stalingrad-gebied afgesny en omsingel. Adolf Hitler het opdrag gegee dat die leër in Stalingrad bly en het geen poging aangewend om hulle aan die gebied te onttrek nie; in plaas daarvan is pogings aangewend om die leër per lug van voorraad te voorsien en die omsingeling van buite te verbreek. Hewige gevegte het nog twee maande voortgeduur. Teen die begin van Februarie 1943 was die Spilmoondhede in Stalingrad se ammunisie en kos op en het die oorblywende deel van die 6de Leër hulle oorgegee. Die slag het vyf maande, een week en drie dae geduur.

## Historiese agtergrond 
Teen die lente van 1942, ondanks die mislukking van Operasie Barbarossa om die Sowjetunie in ’n enkele aanslag te oorwin, het die oorlog goed afgeloop vir die Duitsers: die U-bootaanval in die Atlantiese Oseaan was baie suksesvol en Rommel het pas Tobroek oorrompel. In die ooste het hulle hul front gestabiliseer in ’n linie van Leningrad in die noorde tot Rostof aan die Don in die suide. Daar was ’n paar uitlopers in die linie waar die Sowjetunie die Duitsers teruggedryf het (veral noordwes van Moskou en suid van Charkof), maar dit het nie ’n groot bedreiging ingehou nie. Hitler was oortuig daarvan dat hy die Rooi Leër teen die winter van 1942 sou verslaan, want ondanks *Heeresgruppe Mitte* se terugslae wes van Moskou die vorige winter, was 65% van sy infanterie uitgerus en toegerus omdat hulle nie aan gevegte deelgeneem het nie. Nie Leërgroep Noord of Leërgroep Suid was in die winter onder groot druk nie.

Josef Stalin het verwag die grootste someroffensief sou weer teen Moskou gerig wees.

Die Duitse operasies was aanvanklik baie geslaagd. Op 23 Julie 1942 het Hitler persoonlik die operasiedoelwitte vir die 1942-veldtog herskryf en dit grootliks uitgebrei om die beleg van Stalingrad in te sluit. Albei kante het groot propagandawaarde aan die stad begin heg omdat dit na die leier van die Sowjetunie genoem is. Daar is aangeneem die val van die stad sou ook die noordelike en westelike flanke van die Duitse leërs beveilig terwyl hulle na Bakoe beweeg met die doel om daardie strategiese petroleumbronne vir Duitsland in te palm.

Die Sowjetunie het besef hy is onder geweldige druk wat tyd en hulpbronne betref en het opdrag gegee dat enigiemand wat sterk genoeg was om ’n geweer vas te hou, gestuur word om te veg.

## Inleiding 
Leërgroep Suid is gekies om deur die Suid-Russiese steppe te breek tot in die Kaukasus om die belangrike Sowjet-olievelde daar oor te neem. Die beplande someroffensief is *Fall Blau* (Geval Blou) genoem. Dit sou die Duitse 6de, 17de, 4de Pantser- en 1ste Pantserleër insluit. Leërgroep Suid het die Oekraïense Sosialistiese Sowjetrepubliek in 1941 ingeneem. Dit was in die Oos-Oekraïne, en sou die aanval lei.

Hitler het egter tussenbeide getree en die Leërgroep gelas om in twee te verdeel. Leërgroep Suid (A), onder die bevel van Wilhelm List, moes soos beplan saam met die 17de Lëer en 1ste Patserleër suidwaarts bly beweeg na die Kaukasus, terwyl Leërgroep Suid (B), insluitende die 6de Lëer en 4de Pantserleër, ooswaarts moes beweeg na die Wolga en Stalingrad.

Die begin van *Blau* is vir laat in Mei 1942 beplan. ’n Paar Duitse en Roemeense eenhede wat daaraan moes deelneem, was egter besig om Sewastopol op die Krim te beleër. Weens vertragings om die beleg af te handel, is die datum vir *Blau* verskeie kere uitgestel; die stad is eers einde Junie verower. ’n Kleiner aanval is intussen geloods, waarin ’n Sowjet-oorloper in die Tweede Slag van Charkof afgesny is, en dit het gelei tot die ontplooiing van ’n groot Sowjet-mag op 22 Mei.

duimnael|links|Die Duitse leër se optog na die Don tussen 7 Mei en 23 Julie.
*Blau* het eindelik op 28 Junie 1942 begin met ’n aanval deur Leërgroep Suid in Suid-Rusland. Aanvanklik het dit goed gegaan met die Duitsers. Die Sowjet-magte het min weerstand gebied op die groot, oop steppe en het ooswaarts begin beweeg. Verskeie pogings om ’n verdedigingslinie te hervestig het misluk terwyl die Duitse eenhede hulle van die kante af aangeval het. Intussen het die Hongaarse 2de Leër en die Duitse 4de Pantserleër die stad Woronezj op 5 Julie verower.

Die aanvanklike inval van die 6de Leër was so suksesvol dat Hitler tussenbeide getree en die 4de Pantserleër opdrag gegee het om by Leërgroep Suid (A) in die suide aan te sluit. ’n Groot verkeersknoop het ontstaan toe die 4de en 1ste Pantserleër albei die paar paaie in die streek probeer gebruik. Albei leërs is in hul spore gestuit terwyl hulle die opeenhoping van voertuie probeer uitsorteer het. Die oponthoud was lank, en daar word geglo dit het die inval met minstens ’n week gestuit. Hitler het weer van plan verander en besluit die 4de Pantserleër moet hulle weer op Stalingrad toespits.

duimnael|Voetsoldate met ’n StuG III op pad na Stalingrad.
Teen einde Julie het die Duitsers die Russe oor die Donrivier teruggedryf. In dié tyd was die Don en Wolga net 65&nbsp;km uitmekaar en die Duitsers het hul belangrikste voorraaddepots wes van die Don gelos. Dit sou later in die slag belangrike gevolge hê.

Die Duitsers het die leërs van hul Italiaanse, Hongaarse en Roemeense bondgenote begin gebruik om hul (noordelike) linkerflank te beskerm. Die Duitse 6de Leër was net ’n paar dosyn kilometer van Stalingrad, en die 4de Pantserleër, wat nou suid van hulle was, het noordwaarts gekeer om die stad te help inneem. In die suide het Leërgroep A ver in die Kaukasus inbeweeg, maar hul inval is vertraag deur die groot druk op hul voorraadlinies. Die twee Duitse leërgroepe was weens die groot afstande nie in staat om mekaar te ondersteun nie.

Nadat dit in Julie 1942 duidelik geword het wat die Duitsers beplan, het Josef Stalin maarskalk Andrei Jerjomenko op 1 Augustus 1942 as bevelvoerder van die suidoosfront aangestel en kommissaris Nikita Chroesjtsjof het opdrag gekry om die verdediging van Stalingrad te behartig. Die oosgrens van Stalingrad was die breë Wolgarivier en bykomende Russiese magte is oorkant die rivier ontplooi. Dié eenhede het die nuwe 62ste Leër geword, en Jerjomenko het luitenant-generaal Wasili Tsjoeikof op 11 September 1942 in bevel daarvan geplaas. Dit was nie ’n maklike taak nie en toe hy gevra is hoe hy sy opdrag beskou, het hy gesê: "Ons sal die stad verdedig of sterf terwyl ons probeer." Die 62ste Leër se opdrag was om Stalingrad tot elke prys te verdedig. Tsjoeikof se leierskap in die slag het hom een van sy twee toekennings as Held van die Sowjetunie besorg.

## Aanval op Stalingrad 
duimnael|upright=1.4|Die Duitse optog na Stalingrad tussen 24 Julie en 18 November.
Op 23 Augustus het die 6de Leër die buitewyke van Stalingrad bereik op die spoor van die Sowjetunie se 62ste en 64ste Leër. Veldmaarskalk Paul Ludwig Ewald von Kleist het later van die oorlog gesê:
 "Die verowering van Stalingrad was ondergeskik aan ons hoofdoel. Dit was net van belang as ’n gerieflike plek, in die bottelnek tussen die Don en die Wolga, waar ons ’n aanval deur Russiese magte uit die ooste op ons flank kon afkeer. Aan die begin was Stalingrad vir ons niks meer as ’n naam op die kaart nie."

[duimnael|links|’n Duitse offisier met ’n Russiese [PPSh-41-submasjiengeweer wat hy oorgeneem het, soos dikwels gebeur het indien moontlik omdat die Russiese wapens doeltreffender op kort afstande was as die Duitse wapens.]]
Die geveg het begin met die bombardering van die stad deur kolonel-generaal Wolfram von Richthofen se *Luftflotte 4*, wat in die somer en herfs van 1942 die sterkste lugformasie in die wêreld was. Sowat 1&nbsp;000 ton bomme is binne 48 uur op die stad gegooi, meer as op Londen tydens die hoogtepunt van die *Blitz*. wat deur die *Wehrmacht* gekies is om die stad tydens die aanval binne te gaan. Dit het deel gevorm van die 100ste Jäger-divisie.

Stalin het alle beskikbare troepe na die oosoewer van die Wolga gehaas, party van so ver as Siberië. Al die gewone veerbote is gou deur die *Luftwaffe* vernietig, en daarna het hulle hulle toegespits op troepedraers wat stadig deur sleepbote oor die rivier getrek is.

’n Omvattende Duitse strategiese bomaanval op 23 Augustus het ’n vuurstorm veroorsaak waarin duisende inwoners dood is en wat Stalingrad verander het in ’n uitgestrekte gebied van rommel en verbrande ruïnes. Sowat 90 persent van die huise in die Worosjilofski-gebied is vernietig. Daar is beweer Stalin het burgerlikes gekeer om die stad te verlaat omdat hy geglo het hul teenwoordigheid sou die stad se verdedigers aanmoedig om groter weerstand te bied. In die vroeë stadium van die slag het die NKWD swak toegeruste werkers wat nie direk by oorlogsproduksie betrokke was nie, gestuur om te veg. Hulle het dikwels geen gewere gehad nie. Dit was egter die NKWD wat die gewone soldate opdragte gegee en opgelei het. Hulle het duisende drosters en vermeende skynsiekes tereggestel om die troepe te dissiplineer en aan te spoor om dapper te wees. Net in Stalingrad is 14&nbsp;000 soldate van die Rooi Leër tereggestel. Die slagspreuke was "Nie ’n tree agteruit nie!" en "Daar is geen land anderkant die Wolga nie!"

### Gevegte in die stad 
Teen 12 September, toe die Sowjet-soldate in die stad terugtrek, het die 62ste Leër net 90 tenks, 700 mortiere en 20&nbsp;000 troepe gehad.

Die Rooi Leër het die grondposisies in die stad so lank as moontlik probeer hou. Hulle het in woonstelblokke, fabrieke, pakhuise, hoekwonings en kantoorblokke stelling ingeneem met klein eenhede van sowat vyf tot tien soldate. het bitter daaroor gespot dat hulle die kombuis verower het, maar nog veg om die sit- en slaapkamer. Geboue is kamer vir kamer deursoek te midde van die rommel wat oral rondgelê het. In sommige hoë geboue wat voorheen deur die Duitsers in daklose doppe verander is, het verskillende magte op verskillende verdiepings deur gate in die vloer op mekaar geskiet. wat 225 bevestigde Duitse soldate geskiet het. Teikens was dikwels soldate wat kos of water vir ander soldate gebring het.

### Lugaanvalle 
duimnael|links|Junkers Ju 87 *Stuka*-bomwerpers oor die gebied wes van die Rooi Oktober-fabriek.
Vasbeslote om die Sowjet-weerstand te verbeek, het *Luftflotte*&nbsp;4 se *Stukawaffe* op 5 Oktober altesaam 900 individuele krygsvlugte teen Sowjet-posisies in die Dzerzjinski-trekkerfabriek uitgevoer. Verskeie Sowjet-regimente is uitgewis; al die troepe van die Sowjetunie se 339ste Infanterie-regiment is die volgende oggend tydens ’n lugaanval gedood.

Op 8 November is ’n groot deel van *Luftflotte*&nbsp;4 onttrek om in Noord-Afrika te gaan veg. Die Duitse lugmag was dun versprei oor Europa en het gesukkel om hul mag te behou in die ander suidelike sektore van die Sowjet-Duitse front. Die Sowjet-magte het ook hulp van die Amerikaanse regering begin kry danksy die Leen-en-pagwet; in die laaste kwart van 1942 het Amerika vir die Sowjetunie 45&nbsp;000 ton plofstof en 230&nbsp;000 ton lugvaartbrandstof gestuur.

## Sowjet-teenaanvalle 
duimnael|upright=1.2|Sowjet-soldate val ’n huis aan, Februarie 1943.
Die Sowjet-magte het besef die Duitse troepe was swak voorberei op aanvalle in die winter van 1942 en dat baie van hulle na ander dele van die suidelike sektor van die oosfront gestuur is. Hulle het besluit om tussen 19 November 1942 en 2 Februarie 1943 ’n klompie aanvalle uit te voer. Hierdie operasies het die winterveldtog van 1942–1943 (19 November 1942&nbsp;– 3 Maart 1943) ingelui. Altesaam 15 leërs was op verskeie fronte bedrywig.

### Swak verdediging 
Tydens die aanval op Stalingrad het die leërs van Duitsland se bondgenote Italië, Hongarye en Roemenië Leërgroep B se flanke beskerm. Hongaarse en Roemeense leërs het ’n strook van 200&nbsp;km van die grens noord van Stalingrad verdedig tussen die Italiaanse leër en Woronezj. Dit het ’n baie smal linie tot gevolg gehad, met stroke van 1–2&nbsp;km wat soms deur ’n enkele peloton verdedig is. Die soldate het ook nie doeltreffende wapens teen tenks gehad nie.

Vanweë die algehele fokus op die stad het die magte van die Spilmoondhede maande lank nie hul posisies langs die natuurlike verdedigingslinies van die Donrivier gekonsolideer nie. Die Sowjet-magte was in staat om vastrapplekke aan die regteroewer te behou van waar aanvalle vinnig geloods kon word. Dit het by nabetragting ’n groot bedreiging vir Leërgroep B ingehou. en sowat 40&nbsp;000 Sowjet-vrywilligers wat vir die Duitsers geveg het, was in die stad vasgekeer. Daar was ook sowat 10&nbsp;000 Sowjet-burgerlikes en verskeie duisende soldate wat die Duitsers gevange geneem het.

Die Rooi Leër het dadelik twee verdedigingsfronte geskep: een na binne en een na buite. Die Duitse veldmaarskalk Erich von Manstein het Hitler geadviseer om nie die 6de Leër opdrag te gee om uit te breek nie en gesê hy kon deur die Sowjet-linies breek om die leër te bevry. Volgens die Amerikaanse historici Williamson Murray en Alan Millet was dit Manstein se boodskap aan Hitler op 24 November, tesame met Hermann Göring se stelling dat die *Luftwaffe* die Duitse soldate van voorraad kon voorsien, "...&nbsp;wat die lot van die 6de Leër beslis het". (Ná 1945 het Manstein beweer sy raad aan Hitler was dat die 6de Leër wel moet uitbreek.)

Wolfram von Richthofen van *Luftflotte* 4 het Hitler probeer oorreed om van plan te verander. Die magte van die 6de Leër was amper twee keer so groot as ’n gewone Duitse weermageenheid en daar was boonop ’n korps van die 4de Pantserleër ook in Stalingrad vasgekeer. Die maksimum voorraad van 107&nbsp;ton wat hulle per dag per vliegtuig kon aflewer, was veel minder as die minimum voorraad van 750&nbsp;ton wat nodig was. Manstein het hierna in ’n verslag gesê die *Luftwaffe* kon nie die Duitse soldate van die nodige voorraad voorsien nie. Hy het voorgestel as ’n nou deurgang na die 6de Leër geskep kon word, kon dit gebruik word om die soldate te bevry. Hy het erken hoe sleg dit vir die Duitse moreel sou wees om Stalingrad te verloor, maar hulle sou so ten minste die 6de Leër kon red en hul vegkrag behou.

Hitler het egter besluit die 6de Leër sou in Stalingrad bly en dat hulle per lug van voorraad voorsien moes word totdat die Duitsers deur die Sowjet-omsirkeling kon breek.

Eindelik kon die *Luftwaffe* net sowat 85&nbsp;ton voorraad verskaf. Klem is op brandstof gelê bo kos en ammunisie omdat geglo is die soldate sou eindelik uit die stad kon breek. Die verliese was so groot dat vier van *Luftflotte* 4 se vervoereenhede hierna amptelik ontbind is

Die Sowjet-magte het hul posisies hierna om Stalingrad gekonsolideer. Die Duitsers, wie se Operasie Winterstorm om die vasgekeerde 6de Leër in die suide te red, aanvanklik suksesvol was, was teen 19 Desember binne 48&nbsp;km van die leër. Op 23 Desember moes die Duitse soldate egter die hernude Sowjet-aanvalle afweer en die poging om die leër te red is laat vaar.

### Sowjet-oorwinning 
duimnael|120px|Altesaam 759&nbsp;560 Sowjet-soldate het dié medalje vir die verdediging van Stalingrad ontvang.
Die Duitsers binne Stalingrad het van die voorstede na die stad self teruggeval. Die verlies van twee vliegvelde op 16 Januarie 1943 het beteken hulle kon nie meer voorraad per vliegtuig ontvang of gewondes uit die oorlogsgebied verwyder nie. Die laaste vliegveld wat die Duitsers kon gebruik, by die Stalingrad-vliegskool, is op 22–23 Januarie vir die laaste keer gebruik.

Op 22 Januarie het Paulus wel gevra of hy mag oorgee, maar Hitler het dit verwerp. Hy het vir die Duitse soldate ’n telegraafboodskap gestuur waarin hy sê hulle het ’n historiese bydrae gelewer tot die grootste slag in die Duitse geskiedenis en dat hulle moes voortveg "tot die laaste soldaat en die laaste koeël".

Op 26 Januarie 1943 was die Duitse soldate in twee verdeel: een deel was in die noorde naby die trekkerfabriek vasgekeer en ’n kleiner deel suid, naby die middestad. Die noordelike groep is aangevoer deur generaal Walter Heitz en die suidelike groep deur Paulus.

Op 30 Januarie 1943, die 10de herdenking van Hitler se bewind, het Hitler Paulus tot die rang van veldmaarskalk bevorder. Geen Duitse veldmaarskalk het al oorgegee nie en die boodskap was duidelik: as Paulus oorgee, sou hy ’n skande oor homself bring en die Duitse offisier met die hoogste rang word wat nog gevange geneem is. Hitler het geglo Paulus sou óf tot die bitter einde veg óf selfmoord pleeg. Paulus het egter opgemerk: *Für so einen Schweinehund wie den böhmischen Gefreiten erschieße ich mich nicht!* (*Ek sal myself nie skiet vir so ’n swynhond soos hierdie Boheemse korporaal nie!*)

Die volgende dag het die Sowjet-magte die suidelike groep onder Paulus onverwags oorrompel. Toe die Sowjet-magte hom ondervra, het Paulus ontken dat hy oorgegee het en gesê hy is onkant betrap. Hy het ontken dat hy die bevelvoerder van die noordelike groep is en het geweier om opdrag te gee dat dié groep oorgee.

Vier Sowjet-leërs het die noordelike groep aangeval en vroeg die oggend van 2 Februarie is generaal Strecker ingelig een van sy eie offisiere het na die Sowjet-soldate gegaan om vir ’n oorgawe te onderhandel. Die generaal het besef daar is geen ander uitweg nie en het oorgegee. Sowat 91&nbsp;000 moeë, siek, gewonde en verhongerde soldate is gevange geneem. Onder hulle was 3&nbsp;000 Roemeense soldate en 22 generaals. Hitler was woedend en het gesê Paulus "kon homself leed gespaar en hom verhef het tot nasionale onsterflikheid, maar hy het verkies om na Moskou te gaan".

## Nabetragting 
duimnael|Stalingrad ná die maande lange gevegte.
Stalingrad was die eerste keer dat die Nazi-regering ’n neerlaag in die openbaar erken het; dit was nie net hul eerste groot terugslag nie, maar ’n reusagtige neerlaag met ’n ongekende verlies aan menselewens. Op 31 Januarie is die gereelde programme oor die Duitse staatsradio vervang met die somber Adagio-beweging uit Anton Bruckner se Simfonie No. 7, gevolg deur die aankondiging van die neerlaag by Stalingrad.

Volgens Sowjet-rekords het meer as 10&nbsp;000 soldate aan die Duitse kant nog ’n maand lank in geïsoleerde groepe bly veg. Teen vroeg Maart 1943 het die oorblywende groepe soldate oorgegee.

Van die byna 110&nbsp;000 Duitse soldate wat in Stalingrad gevange geneem is, het net sowat 5&nbsp;000 na Duitsland teruggekeer. Die oorlogsgevangenes, reeds verswak deur siektes, verhongering, koue en gebrek aan mediese sorg, is op dodemarse gestuur na gevangenekampe en later strafkampe regdeur die Sowjetunie (75&nbsp;000 is binne drie maande van hul gevangeneming dood). Sommige is in Stalingrad gehou om die stad te help herbou.

’n Paar offisiere is na Moskou geneem en vir propagandadoeleindes gebruik. Paulus het tot in 1952 in die Sowjetunie gebly, en is toe na Dresden in Oos-Duitsland, waar hy sy optrede by Stalingrad bly verdedig het. Volgens hom was kommunisme die beste hoop vir die na-oorlogse Europa.

Die Duitsers het ook 900 vliegtuie verloor (insluitende 274 vragvliegtuie en 165 bomwerpers), asook 500 tenks en 6&nbsp;000 stukke geskut. Die verliese aan die Hongaarse, Italiaanse en Roemeense kant is nie bekend nie.

Die USSR het volgens argiefsyfers 478&nbsp;741 soldate verloor en 650&nbsp;878 is gewond of was siek. Daarby is aan die Sowjet-kant 4&nbsp;341 tenks, 15&nbsp;728 stukke geskut en 2&nbsp;769 vegvliegtuie verloor.

Tussen 25&nbsp;000 en 40&nbsp;000 Sowjet-burgerlikes is in Stalingrad en sy voorstede dood in een week van bomaanvalle deur *Luftflotte* 4 toe die Duitsers die stad genader het. Die totale getal sterftes onder burgerlikes is onbekend.

Die verliese aan albei kante word geraam op sowat 1,7&nbsp;miljoen tot 2&nbsp;miljoen mense.

### Dwang in die Rooi Leër 
’n Belangrike historiese debat gaan oor die mate van terreur in die Rooi Leër. Vir die Britse historikus Antony Beevor was die "sinistere" boodskap van die Stalingrad-front se politieke departement op 8 Oktober 1942 dat "die gevoel van nederlaag feitlik uitgewis is en die voorvalle van verraad minder word", ’n voorbeeld van die soort dwang wat die soldate van die Rooi Leër ervaar het. Aan die ander kant dink hy nie terreur alleen kon verantwoordelik gewees het vir die Sowjet-soldate se buitengewone selfopoffering nie. Ná honderde onderhoude met Sowjet-veterane oor terreur in die Rooi Leër – en veral Verordening No. 227 ("Nie ’n tree agteruit nie!") – het Catherine Merridale gemeen die soldate se reaksie daarop was dikwels verligting." Die voetsoldaat Lef Lwowitsj se verduideliking is byvoorbeeld tipies van dié onderhoude. Hy het onthou: "Dit was ’n nodige en belangrike stap. Ons het almal geweet waar ons staan nadat ons dit gehoor het. En ons almal het – dit is waar – beter gevoel. Ja, ons het beter gevoel."

Vir beide Stalin en Hitler was Stalingrad ’n kwessie van aansien ver groter as die stad se strategiese belang. Die druk op militêre aanvoerders was geweldig: Paulus het ’n onbeheerbare spiertrekking in sy oog ontwikkel wat eindelik die linkerkant van sy gesig aangetas het, en Tsjoeikof het ekseem ontwikkel wat tot gevolg gehad het dat sy hande heeltemal met verbande toegedraai moes word. Die stres van gevegte van naby het sy merk gelaat op soldate aan albei kante.

### Vroue se rol 
Baie vroue het aan die Sowjet-kant geveg. Generaal Tsjoeikof het gesê: "As ek terugdink aan die verdediging van Stalingrad, kan ek nie die rol van vroue onderskat  nie – in die agter- maar ook in die voorhoede. Hulle het saam met die mans geveg tot in Berlyn." Aan die begin van die Slag van Stalingrad was daar 75&nbsp;000 vroue van die stad wat hul militêre en mediese opleiding voltooi het, en hulle het almal ingespring om te help. Vroue was direk betrokke in die gevegte of het gewonde soldate onder die vyand se geweervuur na hospitale gebring.

Baie van die telefoon- en radio-operateurs was vroue wat dikwels groot verliese gelei het wanneer hul poste aangeval is. Hulle het masjiengewere beman, mortiere gevuur en verkenning gedoen. Hulle was ook skerpskutters. Drie lugregimente in Stalingrad het net uit vroue bestaan. Dit word dikwels genoem as die keerpunt aan die oosfront, en in die oorlog teen Duitsland in die algemeen, en selfs as die grootste keerpunt in die hele Tweede Wêreldoorlog.

Voor Stalingrad het die Duitsers die een ná die ander oorwinning behaal, met ’n beperkte terugslag in die winter van 1941–1942. Ná Stalingrad het hulle geen belangrike veldslae gewen nie, selfs in die somer. Die Rooi Leër het ’n voorsprong gehad en die Duiters het teruggewyk. ’n Jaar se verowerings in Geval Blou is verloor. Duitsland se 6de Leër is uitgewis en die magte van Duitsland se Europese bondgenote, behalwe dié van Finland, is verwoes. In ’n toespraak op 9 November 1944 het Hitler self Stalingrad blameer vir Duitsland se komende ondergang.

duimnael|250px|Die Ewige Vlam by die Mamajef Koergan.
Sommige historici reken die Slag van Moskou en van Koersk was strategies meer beslissend. Daar is egter min twyfel dat die Slag van Stalingrad ’n morele waterskeiding was. Duitsland se neerlaag het sy aansien as onoorwinlik vernietig. Dit het die Duitse moreel geweldig skade berokken. Toe 10 jaar van Hitler se bewind op 30 Januarie 1943 gevier is, het hy nie ’n toespraak gehou nie. Joseph Goebbels het sy toespraak oor die radio voorgelees. Daarin word geskimp dat Duitsland op die verdediging was. Die Duitse publiek was swaarmoedig, depressief, beangs en moeg vir die oorlog. ’n Algehele neerlaag het Duitsland in die gesig gestaar.

Aan die Sowjet-kant was die gevoel die teenoorgestelde. Daar was ’n opwelling van vertroue en geloof in die oorlog. ’n Algemene sêding was: "Jy kan nie ’n weermag stuit wat vir Stalingrad verantwoordelik was nie." Stalin is as ’n held beskou en ’n maarskalk van die Sowjetunie gemaak. In 1945 het Stalingrad die titel Heldestad van die Sowjetunie gekry danksy die vasberadenheid van sy verdedigers. ’n Reusagtige standbeeld, Die Moederland Roep, is in 1967 opgerig by die Mamajef Koergan, die heuwel wat oor die stad uitkyk, en bene en geroeste stukke metaal kan steeds daar gesien word. Dit vorm deel van die gedenkkompleks, wat die ruïnes van die Graansuier en Pawlof se Huis insluit.

Die nuus oor die slag het die hele wêreld bereik en baie mense het nou geglo die Duitse neerlaag was onafwendbaar. Die Sowjetunie het geen gras onder sy voete laat groei om voordeel uit hul oorwinning te trek nie. Die aansien van Stalin, die Sowjetunie en die wêreldwye kommunistiese beweging was enorm, en hul politieke posisie is aansienlik versterk.

## Verwysings 
## Bronne 
* Baird, Jay W (1969). *The Myth of Stalingrad*, Journal of Contemporary History, Sage Publications, Ltd.
* Bartov, Omer ''Hitler's Army: Soldiers, Nazis and War in the Third Reich*, Oxford: Oxford University Press, 1991, .
* 
* Beevor, Antony "Stalingrad and Researching the Experience of War" pages 154–168 from *Russia War, Peace and Diplomacy Essays in Honour of John Erickson* edited by Ljubica and Mark Erickson, London: Weidenfeld & Nicolson, 2004, .
* 
* Bernig,Jorg (1997). *Eingekesselt: Die Schlacht um Stalingrad im deutschsprachigen Roman nach 1945*: (German Life and Civilization Journal No 23), : Peter Lang publishers.
* 
* Clark, Alan (1965). *Barbarossa: the Russian-German Conflict, 1941–1945*. 
* Craig, William (1973). *Enemy at the Gates: The Battle for Stalingrad* New York: Penguin Books (paperback, )
* Einsiedel, Heinrich Graf von; Wieder, Joachim. *Stalingrad: Memories and Reassessments*. New York: Sterling Publishing, 1998 (paperback, ); London: Cassell, 2003 (paperback, ).
* Erickson, John. *The Road to Stalingrad: Stalin's War with Germany, Vol. 1*. Boulder, CO: Westview Press, 1984 (hardcover, ); New York: HarperCollins Publishers, 1985 (hardcover, ); New Haven, CT; London: Yale University Press, 1999 (paperback, ); London: Cassell, 2003 (paperback, ).
* Glantz, David M. & House, Jonathan (1995), *When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler'', Lawrence, Kansas: University Press of Kansas, 
* Glantz, David M. & House, Jonathan (2009), 'To the Gates of Stalingrad – Soviet-German combat operations April to August 1942', Kansas, Kansas University Press, 
* Glantz, David M. & House, Jonathan (2009), 'Armageddon in Stalingrad – September to November 1942', Kansas, Kansas University Press, 
* Glantz, David (2011), 'After Stalingrad: The Red Army's Winter Offensive 1942–1943', Helion and Company, 
* Goldman, Stuart D. ''Nomonhan, 1939; The Red Army's Victory That Shaped World War II*. 2012, Naval Institute Press. .
* Golovanov, A.Ye.(2004) *Dalnyaya bombardirovochnaya*. Delta NB, Moscow.
* Goodwin, Doris Kearns (1994). *No Ordinary Time: Franklin and Eleanor Roosevelt: The Home Front in World War II*. New York: Simon & Schuster (paperback, )
* Hayward, Joel S. A. (1998). *Stopped at Stalingrad: The Luftwaffe and Hitler's Defeat in the East 1942–1943*. Lawrence, KS, University Press of Kansas. .
* Kehrig, Manfred (1974). *Stalingrad*. Stuttgart, Deutsche Verlags Anstalt. .
* 
* MacDonald, John. (1986) *Great Battles of World War II*. London: Michael Joseph books.
* 
* Manstein, Erich von; Powell, Anthony G. (Ed. & Trans.); Liddell Hart, B. H. (Preface); Blumenson, Martin (Introduction) (2004). *Lost Victories: The War Memoirs of Hitler's Most Brilliant General*. St. Paul, MN: Zenith Press. .
* Mark, Jason D (2002). "Death of the Leaping Horseman:24 Panzer Division in Stalingrad". Leaping Horseman Books. .
* Mark, Jason D (2006). "Island of Fire:The Battle for the Barrikady Gun Factory in Stalingrad November 1942 – February 1943". Leaping Horseman Books. .
* Mark, Jason D (2008). "Angriff:The German Attack on Stalingrad in Photos". Leaping Horseman Books. .
* Mark, Jason D & Amir Obhodas (2010). *Croatian Legion: The 369th Reinforced (Croatian) Infantry Regiment on The Eastern Front 1941–1943*. Leaping Horseman Books. .
* Pennington, Reina "Women and the Battle of Stalingrad" pages 169–211 from *Russia War, Peace and Diplomacy Essays in Honour of John Erickson* edited by Ljubica and Mark Erickson, London: Weidenfeld & Nicolson, 2004, .
* Rayfield, Donald. *Stalin and His Hangmen: The Tyrant and Those Who Killed for Him*. New York: Random House, 2004 (hardcover, ); 2005 (paperback, ).
* Shirer, William L. (1960 reprinted 1990). *The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany* New York: Simon & Schuster.
* Taylor, A.J.P. and Mayer, S.L., eds. (1974) *A History Of World War Two*. London: Octopus Books. .
* **
* Weinberg Gerhard *A World At Arms A Global History of World War II'', Cambridge: Cambridge University Press, 2005, .

## Eksterne skakels 
* ’n Gedetailleerde opsomming van die slag
* Foto's, kaarte, kaarte, video's en ander bronne
* Wolgograd-museum se amptelike webtuiste
* Roberts, Geoffrey. "Victory on the Volga", *The Guardian*, 28 Februarie 2003
* Foto's van die slag
* Tonele uit die slag van Januarie 1943

* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia