Marius Petipa

**Marius Ivanovich Petipa** (), gebore as **Victor Marius Alphonse Petipa** (11 Maart 1818) was 'n Russiese en Franse balletdanser, -pedagoog en -choreograaf. Petipa is een van die mees invloedryke balletmeesters en choreograwe in die geskiedenis van ballet. 

Petipa is veral bekend as die destydse *Premier maître de ballet* (*Eerste Balletmeester*) van die Sint Petersburg Keiserlike Teaters, waar hy 'n lang loopbaan geniet het. Hy was balletmeester en hoofchoreograaf van die Keiserlike-ballet (vandag die Mariinskiballet), 'n pos wat hy vanaf 1871 tot 1903 beklee het. Petipa het meer as vyftig ballete geskep, waarvan sommige as óf oorspronklike weergawes, óf weergawes wat geïnspireer is deur die oorspronklike, óf weergawes wat gerekonstrueer is uit die oorspronklike, oorleef het. Onder die werke tel veral *Die Farao se Dogter* (1862); *Don Quijote* (1869); *La Bayadère* (1877); *Die Talisman* (1889); *Doringrosie* (1890); *Die Neutekraker* (gechoreografeer saam met Lev Ivanov) (1892); *Le Réveil de Flore* (1894); *La Halte de cavalerie* (1896); *Raymonda* (1898); *Les Saisons* (1900) en ''Les Millions d'Arlequin'' (1900).

Petipa het 'n aansienlike aantal werke wat deur ander choreograwe geskep is laat herleef. Baie van hierdie herlewings sou uiteindelik die definitiewe weergawes word waarop alle daaropvolgende produksies gebaseer is. Die bekendste van hierdie herlewings is *Le Corsaire*, *Giselle*, *La Esmeralda*, *Coppélia*, *La Fille Mal Gardée* (saam met Lev Ivanov), *Die Klein Boggelrugperdjie* en *Swanemeer* (saam met Lev Ivanov).

### Vroeë loopbaan 
In 1847 is Petipa aangestel as *premier danseur* by die Keiserlike Teaters van Sint Petersburg, wat toe die hoofstad van die Russiese Ryk was. Die pos van *premier danseur* het vakant geword toe die Franse danser Emile Gredlu die pos ontruim het, en Petipa het kort hierna na Rusland geëmigreer. Hy het op 5 Junie (24 Mei) 1847 as nege-en-twintigjarige in die keiserlike hoofstad gearriveer. In 1848 het Petipa se vader ook na Sint Petersburg verhuis, waar hy van 1855 tot sy dood onderrig gegee het in die *Classe de perfection* aan die Keiserlike Balletskool.

Vir sy debuut is Petipa versoek deur die bestuurder van die Keiserlike Teaters, Alexander Gedeonov, en die balletmeester Pierre-Frédéric Malevergne, om die eerste Russiese opvoering van Joseph Mazilier se gevierde ballet, *Paquita*, aan te bied. Die ballet is die eerste keer opgevoer in 1846 by die Paris Opéra. Die ballet het op 8 Oktober (26 September) 1847 sy première ontvang met die *Prima ballerina* Yelena Andreyanova in die titelrol, en met Petipa wat die rol vertolk het van Lucien d’Hervilly, merendeels 'n mimiekrol.

[duimnael|Portret van Marius Petipa by sy aankoms in Rusland. [Sint Petersburg, omstreeks 1855.]]
Die daaropvolgende seisoen het Petipa en sy vader 'n herlewing van Mazilier se 1840-ballet, *Le Diable amoureux*, aangebied, wat sy premièr ontvang het op 22 Februarie (10 Februarie) 1848 onder die titel *Satanella*. Die *prima ballerina* Andreyonova het die titelrol gedans, met Petipa in die rol van Fabio.

Toe Petipa in Sint Petersburg aangekom het, het die Keiserlike Ballet 'n aansienlike afname in gewildheid onder die publiek ervaar sedert die 1842-vertrek van Marie Taglioni, wat as gas-ballerina in die Keiserlike hoofstad gedans het. Die opvoerings van *Paquita* en *Satanella* het 'n mate van aansien vir die geselskap besorg. Dit is weerspieël in die woorde van die kritikus Raphael Zotov: "Ons lieflike balletgeselskap is hergebore met die opvoerings van *Paquita* en *Satanella*, en sy uitstekende vertonings het die geselskap weer op sy vorige vlak van glorie en universele aanhang geplaas."

In die winter van 1849 het die Franse balletmeester Jules Perrot in Sint Petersburg aangekom, nadat hy die pos van *premier maître de ballet* van die Sint Petersburg Keiserlike Teaters aanvaar het. Hy is vergesel deur sy hoofmedewerker, die produktiewe Italiaanse komponis Cesare Pugni, wat aangestel is as "Balletkomponis van die Keiserlike Teaters", 'n pos wat spesiaal vir hom geskep is. Behalwe om die hoofrolle in baie van Perrot se produksies te dans, het Petipa deurentyd ouer werke saam met die geselskap geoefen en Perrot gehelp om herlewings op te voer (soos *Giselle* in 1850 en *Le Corsaire* in 1858), terwyl hy terselfdertyd baie geleer het by die man wat op daardie stadium die bekendste choreograaf in Europa was. Alhoewel Petipa nie sy eie oorspronklike werke gedurende hierdie tydperk geskep het nie, het hy nietemin baie danse vir verskeie operas opgevoer, en by geleentheid verwerkte danse vir Perrot se vele herlewings van ouer werke.

Teen 1850 is Petipa se eerste kind, 'n seun genaamd Marius Mariusovich Petipa (1850–1919), gebore. In 1876 is Petipa met die ballerina Lyubov Savitskaya getroud, wat voor sy met Petipa getroud is geboorte geskenk het aan hul eerste kind. Saam het hulle ses kinders gehad: Nadezhda Mariusovna Petipa (1874–1945), Evgeniia Mariusovna Petipa (1877–1892), Victor Mariusovich Petipa (1879–1939), Lyubov Mariusovna Petipa (1880–1917), Mariy Mariusovich Petipa (1884–1922) en Vera Mariusovna Petipa (1885–1961). Met soveel kinders het Petipa aan die hoof van 'n groot gesin gestaan toe hy sy sewentigerjare bereik het , met baie kleinkinders en skoonouers daarby. Alhoewel daar goed vir hom voorsien is, was hy nie ryk nie, en hy het streng binne sy vermoë gelewe. Hy het boek gehou van al sy lewensonkoste in joernale. Hy was bekend vir sy vrygewigheid en het baie geskenke aan sy kinders en kleinkinders gegee, en was bekend daarvoor dat hy tee of middagete vir die dansers gekoop het tydens repetisies.

Petipa het deur die 1880's met toenemende reëlmaat herlewings van ouer werke opgevoer. In 1880 het hy Mazilier se *Le Corsaire* opgevoer (met die ballerina Eugenia Sokolova), en in 1881 het hy ook Mazilier se *Paquita* (met die *Prima ballerina* Ekaterina Vazem) opgevoer. Vir hierdie opvoering het Petipa die gevierde *Paquita Grand pas classique* bygevoeg, sowel as die *Paquita Pas de trois* (of die *Minkus Pas de trois*) en die *Mazurka des enfants* (* Kinders se Mazurka*), alles op die musiek van Minkus. Die *Paquita Grand pas classique* is een van Petipa se mees gevierde bewegings, en is vandag ingesluit in die repertoriums van balletgeselskappe regoor die wêreld. In 1884 het Petipa opgevoer wat beskou word as sy definitiewe herlewing van die romantiese meesterwerk *Giselle*, en in 1885 het hy 'n nuwe opvoering van Arthur Saint-Léon se *Coppélia* aangebied, 'n verwerking wat as basis sou dien vir byna elke weergawe wat daarna opgevoer sou word. Petipa het ook deur die 1880's baie nuwe werke opgevoer, insluitend *Zoraiya* in 1881 en *Nuit et Jour* (*Nag en Dag* ), 'n werk wat spesiaal deur Petipa en Minkus geskep is vir die gala wat by die Moskouse Bolsjoi-teater gehou is ter ere van die kroning van Tsaar Alexander III. Petipa het ook *Pygmalion, ou La Statue de Chypre* (*Pigmalion, of die standbeeld van Ciprus*) in 1883 opgevoer en in 1886 ''L'Offrandes à l'Amour* (*Offerandes aan die Liefde'').

Aan die einde van 1885 het die bekende Italiaanse ballerina Virginia Zucchi haar tweejaar-lange verbintenis met die Sint Petersburg Keiserlike Ballet begin, en haar debuut gemaak in 'n herlewing van Petipa se *Die Farao se Dogter*. 'n Paar weke later het Zucchi verskyn as Lise in 'n herlewing van Paul Taglioni se 1864-weergawe van *La Fille Mal Gardée*, wat deur Petipa en Lev Ivanov opgevoer is vir die benefietkonsert van Pavel Gerdt. Die Petipa/Ivanov-opvoering van *La Fille Mal Gardée* sou vir baie jare in die repertorium van die Sint Petersburg Ballet behou word, en sou as springbord dien vir bekende ballerinas soos Mathilde Kschessinskaya en Olga Preobrajenska. In 1886 het Petipa 'n herlewing van Jules Perrot se *La Esmeralda*, met Zucchi in die titelrol, opgevoer, wat beskou word as sy definitiewe herlewing van daardie werk. Vir haar optrede het Petipa die beroemde *La Esmeralda pas de six* geïnterpoleer na die musiek van Riccardo Drigo, 'n dramatiese ''pas d'action* wat Zucchi toegelaat het om haar onvergelyklike aanvoeling vir drama en mimiek te vertoon. Vir Zucchi se benefietkonsert in Februarie 1887 het Petipa die ballet *L'Ordre du Roi* (*Die Koning se Bevel'') opgevoer, 'n werk gebaseer op Delibes se operette ''Le roi l'a dit''. Zucchi het enorme sukses behaal in Petipa se hoofrol toe die ballet op 26 Februarie (14 Februarie) 1886 begin het. Nietemin het baie kritici gekla dat die ballet 'n swak libretto en *mise en scène* gehad het. Petipa sou later in 1900 'n verkorte weergawe van ''L'Ordre du Roi* (as *Les Élèves de Dupré*); *Die Leerlinge van Dupré'') opvoer vir 'n spesiale geleentheid wat by die Teater van die Hermitage aangebied is vir die Keiserlike familie en hul spesiale gas, Keiser Wilhelm II.

Teen 1885 het die sewe-en-sestig-jarige Petipa aan 'n ernstige geval van wat vermoedelik Dermatitis was begin ly. Die pyn en lyding wat deur sy siekte veroorsaak is het die balletmeester begin aftakel en hom gedwing om vir lang tye van die werk afwesig te wees.

In 1881 het die nuutgekroonde Russiese Keiser Alexander III vir Ivan Vsevolozhsky as bestuurder van die Sint Petersburgse Keiserlike Teaters aangestel. In 1885 het die nuwe bestuurder die inspeksie van die Keiserlike Bolsjoi-Kamenni-teater aanbeveel nadat argitekte bevind het dat die gebou onveilig is. Eerder as om miljoene roebels aan opknappings te bestee, het die bestuurder beveel dat beide die ballet- en operageselskappe na die Keiserlike Mariinskiteater van Sint Petersburg verskuif word, tot groot ergernis van die orkes en operasangers, wat gevind het dat dié teater se akoestiek swakker was.'n Weelderige gala-opvoering is vir Februarie 1886 beplan ter viering van die verskuiwing na die nuwe teater. Die opvoering het die Petipa/Minkus-werk *Les Pilules magiques* ingesluit. Die werk het drie danstonele ingesluit: die eerste het plaasgevind in 'n grot wat deur towenaars bewoon is, terwyl die tweede verskeie kaartspeletjies ingesluit het wat deur dans tot lewe gebring is. In die derde en laaste toneel is 'n *Grand divertissement* van nasionale danse uit België, Engeland, Spanje en Rusland opgevoer.

### Die Goue jare van Russiese ballet 
Gedurende die goue era van die Russiese Ryk het die Sint Petersburgse balletgeselskap gefloreer, met 'n publiek wat oor 'n hoë vlak van kennis oor ballet beskik het. Die tesourie van die Russiese Keiser—wat op daardie stadium die rykste persoon op aarde was—het miljoene roebels per jaar spandeer aan die Keiserlike Ballet, opera en die Keiserlike Balletskool (vandag bekend as die Vaganova Akademie vir Russiese Ballet). Elke seisoen moes Petipa 'n nuwe *Grand Ballet* met veelvuldige bedrywe skep. Hy is ook versoek om die dansstukke vir verskeie operas te choreografeer, en om galas en *divertissements* voor te berei vir hofvertonings en keiserlike huweliksherdenkings. Ballet het in die tipe omgewing gefloreer, en die laat 19de en vroeë 20ste eeu word derhalwe beskou as die "goue era" van Russiese ballet.

Hierdie era het saamgeval met 'n belangrike verandering: met die aftrede van Ludwig Minkus in 1886 het die bestuurder Ivan Vsevolozhsky die amptelike pos van "Balletkomponis" afgeskaf, in 'n poging om die musiek wat vir nuwe werke verskaf word te diversifiseer.

Petipa het sy kolossale *Grande Ballet* getiteld *La Vestale* wat in antieke Rome afspeel in 1888 aangebied. Dit is opgevoer vir die benefietkonsert van die besoekende Italiaanse ballerina, Elena Cornalba. Die ballet is gebaseer op die musiek van die komponis Mikhail Ivanov, 'n bekende musiekresensent. Die volgende jaar het Ivan Vsevolozhsky die Italianer Riccardo Drigo—hoofdirigent van die Keiserlike Ballet & Italiaanse Opera—opdrag gegee om die musiek vir Petipa se *Le Talisman* te komponeer, ook met Cornalba. Alhoewel die ballet nie 'n sukses was nie, is Drigo se musiek geprys deur kritici.

duimnael|Karikatuur van Marius Petipa deur die broers Nikolai en Sergei Legat uit hul gevierde boek, *"The Russian Ballet in Caricatures"*. Petipa word uitgebeeld met 'n banier wat lees: *Петербургскій Балетъ*, (Afr: *Sint Petersburg Ballet*.

Vsevolozhsky het vir Tsjaikofski opdrag gegee om die musiek te komponeer vir Petipa se *Doringrosie*, wat op 15 Januarie 1890 (3 Januarie) opgevoer is. Die ballet was een van Petipa se meesterstukke. *Doringrosie* was so gewild dat dit teen April 1903 100 keer opgevoer is, wat dit een van die gewildste werke in die Keiserlike Ballet se repertorium gemaak het, net tweede na Petipa se *Die Farao se Dogter*.

Petipa is in 1892 gediagnoseer met 'n ernstige geval van die velsiekte *pemphigus*. Die konstante pyn en jeukerigheid wat deur hierdie siekte teweeggebring is het veroorsaak dat Petipa hom vir die hele teaterseisoen van 1893 tot 1893 van choreografiewerk vir die Keiserlike Ballet weerhou het. Dit is 'n algemene feit dat die verantwoordelikheid om Tsjaikofski se tweede werk vir die Keiserlike Ballet, *Die Neutekraker* op te voer, op die Keiserlike Teater se tweede balletmeester, Lev Ivanov, geval het. Met betrekking tot die vraag oor wie uiteindelik verantwoordelik was vir die choreografie vir *Die Neutekraker*, bestaan daar teenstrydige bronne. Sommige beweer óf dat Petipa verantwoordelik was vir die opvoering van die hele ballet óf dat hy bloot toesig gehou het oor Ivanov se vordering. *Die Neutekraker* is op 18 Desember 1892 (6 Desember) saam met Tsjaikofski se opera *Iolanta* by die Mariinski-teater vertoon. Verskeie destydse kritici het die werk nie as 'n ballet beskou nie omdat, volgens hul mening, daar gans te veel klem geplaas is op uitspattighede, wat des te meer onsuksesvol gemaak is sedert die ballerina se rol verminder is tot 'n *Grand Pas de deux* in die slottoneel. Die kritici het ook gekla dat Ivanov se choreografie vervelig was, met slegs enkele gedeeltes wat geslaagd was omdat Ivanov kwansuis Petipa se choreografie en danse uit ander werke nageboots het. Een so 'n stuk choreografie wat in resensies genoem is was die *Valse des flocons de neige* (*Wals van die sneeuvlokkies*), wat na bewering amper identies was aan 'n wals uit Petipa se 1879-ballet, *La Fille des Neiges* (*Die dogter van die sneeu*).

Petipa se siekte het hom daarvan weerhou om vir byna die hele 1892-1893-seisoen te werk. Dit was gedurende hierdie tyd dat Enrico Cecchetti, die bekende Italiaanse danser en onderwyser, vir Lev Ivanov begin help het om in te staan vir Petipa. In 1893 het Petipa toesig gehou oor Cecchetti en Ivanov se opvoering van *Aspoestertjie*, wat gebaseer was op die musiek van Baron Boris Fitinhof-Schell. Die Italiaanse ballerina Pierina Legnani het haar debuut in die titelrol gemaak, en tydens die première op 15 Desember 1893 (3 Desember) het haar perfekte tegniek en uitvoering 'n sensasie veroorsaak, met kritici en balletaanhangers wat haar as die grootste ballerina van haar generasie beskryf het. In die laaste bedryf het sy die gehoor verstom deur iets te verrig wat nog nooit tevore deur enige ballerina gedoen is nie: 32 fouettés en tournant. Petipa was so betower deur die ballerina dat hy aan haar die seldsame titel van *Prima ballerina assoluta* gegee het, en in die loop van die volgende agt jaar het Petipa baie nuwe ballette opgevoer, veral met haar in gedagte.

Petipa het na 'n lang siekbed teruggekeer met die eenbedryfwerk *Le Réveil de Flore* (*Die ontwaking van Flora*), gebaseer op musiek deur Riccardo Drigo. Die ballet het sy première gehad op 9 Augustus (28 Julie) 1894 by die Peterhofpaleis. Petipa het *Le Réveil de Flore* opgevoer vir die troue van tsaar Alexander III se dogter, die Groothertogin Xenia met Groothertog Aleksander Michailowitsj van Rusland. Die ballet is kort daarna na die Mariinskiteater oorgeplaas.

In 1893 is Tsjaikofski oorlede, en in Februarie 1894 is 'n gala ter ere van hom by die Mariinskiteater aangebied. Vir die geleentheid het Lev Ivanov die tweede toneel uit Tsjaikofski se *Swanemeer*, vir die eerste keer in 1877 in Moskou opgevoer, opgevoer. Die gala was 'n sukses, met die stuk uit *Swanemeer* wat die grootste sukses was van die program. Daar is gou besluit dat 'n herlewing van die vollengte werk vir die 1894–1895-seisoen opgevoer sou word, met Ivanov wat die tweede en vierde tonele opgevoer het en Petipa die eerste en derde tonele. Riccardo Drigo sou Tsjaikofski se 1877-partituur in ooreenstemming met Petipa se instruksies hersien, en Tsjaikofski se broer Modeste sou die ballet se verhaal hersien. Die première op 27 Januarie (15 Januarie) 1895, met Legnani in die dubbele rol van Odette/Odile, was 'n triomf, en in Petipa en Ivanov se vorm sou *Swanemeer* mettertyd een van die gewildste van alle ballette word, en dit is steeds een van die grootste toetse vir die klassieke ballerina en die *corps de ballet*.

### Die draai van die 20ste eeu
Petipa het 'n groot deel van sy laaste jare daaraan spandeer om ouer ballette te laat herleef. In die winter van 1895 het Petipa weelderige herlewings aangebied van 1889 se *Le Talisman*, en Saint-Léon se *Die Klein Boggelrugperdjie* van 1864 (as *La Tsar-Demoiselle*), albei met Legnani in die hoofrolle. Met die draai van die 20ste eeu het Petipa meer herlewings aangebied: *Die Farao se Dogter* in 1898; *La Esmeralda*, *Giselle* en *Le Corsaire* in 1899; *La Bayadère* in 1900 en *Le Roi Candaule* in 1903. Hierdie herlewings was Petipa se "afronding" van die werke.

Petipa het ook nuwe werke opgevoer. Vir die vieringe wat gehou is by die Moskouse Keiserlike Teater ter ere van die kroning van Keiser Nikolaas II, het Petipa 'n eenbedryfballet gebaseer op Drigo se musiek aangebied, getiteld *Le Perle* (*Die Pêrel*), wat tydens die gala van 29 Mei (17 Mei) 1896 die grootste sukses was. *Le Perle* was werklik 'n *ballet à grand spectacle*: en is gebaseer op die onopgevoerde danstoneel *La Pérégrina* uit Verdi] se opera *Don Carlos*, wat deur Petipa se broer Lucien gechoreografeer is. Die ballet was van Petipa se uitstekendste choreografieë vir 'n rolverdeling van 200 lede, gebaseer op Drigo se Wagneriaanse musiek.

In 1896 is 'n benefietkonsert vir Petipa opgevoer om 50 jaar diens aan die Sint Petersburg Keiserlike Teaters te vier. Vir die geleentheid het Petipa een van die weelderigste ballette geskep wat hy ooit opgevoer het: *Barbe-Bleue* (*Bloubaard*), gebaseer op die Perrault-sprokie op die musiek van Pjotr Schenk. Die werk het sy première op 20 Desember (8 Desember) 1896 gehad. Baie kritici het gevoel dat die ballet bloot 'n reuse-verskoning vir 'n uitspattige skouspel was, iets wat des te meer duidelik gemaak is met die skouspelagtige vertoning van Pierina Legnani in die hoofrol van Ysaure. Die laaste toneel het bestaan uit 'n drie-delige astrologiese beweging getiteld *Die Tempel van die Verlede, die Teenswoordige en die Toekoms*. Die *Tempel van die Toekoms* het die toneel voltooi, met die *Pas de deux éléctrique*, wat deur Legnani en Nikolai Legat gedans is, onder entoesiastiese gelukwensing van die gehoor. Ten spyte van die kritiek op *Bloubaard* het die kritici eenparig die agt-en-sewentig-jarige Petipa se oënskynlik onbeperkte verbeelding in die skepping van klassieke dans geprys, wat weereens bewys het dat geen ander choreograaf in Europa kan beweer dat hy sy mededinger is nie. 

Op 19 Januarie (7 Januarie) 1898 het die byna tagtigjarige Petipa een van sy grootste ballette opgevoer naamlik, *Raymonda*, wat in Hongarye afspeel tydens die Middeleeue en gebaseer is op musiek deur Glazoenof. Petipa se *"Pas classique hongrois"* uit die laaste bedryf van die ballet het met verloop van tyd een van sy mees gevierde en blywende skeppings geword. Dit bevat van die moeilikste choreografie (wat Legnani in die titelrol, gedans het) en is een van die strengste toetse vir die klassieke ballerina.

Petipa het op 23 Februarie (10 Februarie) 1900 by die Hermitage Teater die ballet ''Les Millions d'Arlequin* (ook bekend as *Harlequinade*) aangebied, wat sy laaste meesterstuk sou wees. Dit is gebaseer op Drigo se musiek. *Harlequinade'' is deur beide Drigo en Petipa opgedra aan die nuwe keiserin, Prinses Alix van Hesse-Darmstadt.

### Laaste jare met die Keiserlike Ballet
Ten spyte van sy groot prestasies, was Petipa se laaste jare by die Keiserlike Ballet 'n moeilike tydperk. Teen die draai van die 20ste eeu het nuwe innovasies in klassieke dans begin oorneem. Benewens dit het Petipa se moeilike verhouding met die nuwe bestuurder van die Keiserlike Teaters, Vladimir Telyakovsky, wat in 1901 in die pos aangestel is, as 'n katalisator gedien om die einde van die balletmeester se sprankelende loopbaan te bespoedig. Telyakovsky het geen poging aangewend om sy afkeer van Petipa se werk weg te steek nie, aangesien hy gevoel het dat die kuns van klassieke ballet onder hom gestagneer het, en ook gevoel het dat ander choreograwe 'n kans moes kry. Maar selfs op die ouderdom van drie-en-tagtig, en met die konstante pyn wat teweeggebring is deur 'n ernstige geval van die velsiekte pemphigus, het die ou Maestro geen tekens van verlangsaming getoon nie, tot Telyakovsky se ergernis.

Een voorbeeld van Telyakovsky se pogings om Petipa te "onttroon" het in 1902 gebeur toe hy Alexander Gorsky, voormalige hoofdanser van die Keiserlike Ballet, uitgenooi het om sy eie weergawe van Petipa se 1869-ballet, *Don Quijote*, op te voer. Gorsky het 'n betrekking gehad as balletmeester van die Bolshoi-ballet, en in 1900 het hy 'n volledige en hersiene weergawe van *Don Quijote* opgevoer wat radikaal verskil het van Petipa se oorspronklike werk. Petipa het woedend geraak toe hy verneem het dat die nuwe weergawe in Sint Peterburg opgevoer sou word, aangesien hy nie eens geraadpleeg is oor die produksie van 'n ballet, wat oorspronklik sy skepping was nie. Terwyl hy na 'n repetisie van Gorsky se produksie by die Mariinski-teater gekyk het, het Petipa uitgeroep *"Sal iemand vir daardie jong man sê dat ek nog nie dood is nie?"*. Petipa was verder gefrustreerd deur die feit dat die Keiserlike Teater se nuut-aangestelde bestuurder, Nicholas Sergeyev, groot bedrae ontvang het om deur die Russiese Ryk te reis en van die ouer balletmeester se werke op te voer.

duimnael|350px|Begrafnisoptog vir Marius Petipa, 17 Julie 1910, Sint Petersburg, Rusland
duimnael|Petipa se graf in die Alexander Nevsky-klooster, Sint Petersburg, Rusland
Aan die einde van 1902 het Petipa begin werk aan 'n balletverwerking van die verhaal *Sneeuwitjie en die Sewe Dwerge* getiteld *Die Magiese Spieël*. Petipa het die werk vir sy eie voordeel opgevoer, en dit sou 'n "semi-aftrede" vir die balletmeester wees. Die ballet, gebaseer op die musiek van die avant-garde komponis Arsenii Koreshchenko, is op 22 Februarie (9 Februarie) 1903 by die Mariinski-teater opgevoer, met die gehoor wat saamgestel was uit die hele keiserlike familie, asook baie lede van die Sint Petersburgse adel. Die opvoering het gebruik gemaak van bisarre dekor en kostuums wat as ongeskik vir klassieke ballet beskou is. Ten spyte hiervan het Petipa aan die einde van die uitvoering 'n brullende gelukwensing van die gehoor ontvang. *Le Miroir magique* is beskou as 'n algehele mislukking, hoewel Petipa se choreografie nie gekritiseer is nie . Nie lank daarna nie het gerugte die rondte begin doen dat Petipa vervang gaan word, en Telyakovsky het selfs 'n aankondiging aan die *Stock Trade Bulletin*, 'n Sint Petersburgse koerant, gemaak dat ''"...die balletgeselskap gewoond sal moet word aan 'n nuwe balletmeester – Alexander Gorsky. Hy sal sy eie weergawes van 'Die Klein Boggelrugperdie' en 'Swanemeer' opvoer. Hy het albei ballette (vir die Moskou Bolsjoi-teater) heeltemal anders en op 'n baie meer oorspronklike manier opgevoer. "* Op die ou end het Gorsky Petipa nooit as *premier maître de ballet* opgevolg nie. Die gesogte pos sou later aan Mikhail Fokine gaan.

Telyakovsky het geweet dat hy nie wettiglik Petipa se diens kon beëindig nie, aangesien hy steeds gekontrakteer was as *premier maître de ballet'', daarom het hy 'n veldtog begin om die ou meester uit die teater te verdryf. In 1902 het Telyakovsky 'n komitee bestaande uit invloedryke lede van die Keiserlike Teaters op die been gebring in 'n klaarblyklike poging om Petipa sy magte ten opsigte van rolverdeling, repertorium en die aanstelling van dansers weg te neem, hoewel die lede van die komitee Petipa as voorsitter aangestel het, tot Telyakovsky se ergernis. Telyakovsky het egter kort hierna doelbewus begin om nie waens te stuur om Petipa vir spesifieke repetisies te gaan haal nie, of nie vir hom lyste van rolverdelings vir verskeie ballette te stuur nie, en selfs nie vir Petipa in kennis te stel van verskeie repetisies wat plaasvind nie, inligting wat die balletmeester wetlik moes hê. Nietemin het Petipa se gevorderde ouderdom en swak gesondheid hom met min energie gelaat om die direkteur teen te staan. Petipa is in Maart 1904 deur familielede van Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges uitgenooi om *Die Farao se Dogter*, waarvan die libretto deur Saint-Georges geskryf is, by die Parys Opéra (die Palais Garnier) op te voer, maar sy gesondheid het hom daarvan weerhou.

Ten spyte van rusies met Telyakovsky en sy swak gesondheid, het Petipa steeds daarin geslaag om te werk, aangesien hy voortdurend deur die dansers van die Keiserlike Ballet om raad en bystand versoek is, en hy het selfs daarin geslaag om van die danse in sy ouer werke te hersien. In 1904 het Petipa die groot ballerina Anna Pavlova afgerig vir haar optredes in *Giselle* en haar debuut in *Paquita*.

Petipa se dagboeke weerspieël sy voortdurende vrees vir veroudering en die feit dat hy min tyd gehad het om te lewe. In die lig hiervan het die balletmeester byna elke minuut tot sy beskikking daaraan spandeer om variasies te skep en verskeie van die danse in sy ouer werke te verwerk en te hersien. In 1903 het Petipa splinternuwe choreografie geskep vir verskeie van die *pas* in sy 1868-ballet, *Le Roi Candaule*. Vir hierdie herlewing het Petipa 'n nuwe weergawe van die gevierde *Pas de Diane* geskep, wat later deur Agrippina Vaganova omskep sou word in die beroemde *Diane en Actéon Pas de Deux*. Sulke werk het die balletmeester aangespoor om in sy dagboeke op te merk: *"Ek is onverbeterlik."*

Petipa het hierna begin met werk aan wat sy laaste ballet sou wees. ''La Romance d'un Bouton de rose et d'un Papillon*, gebaseer op die musiek van Drigo, was volgens Olga Preobrajenska, *" ... 'n klein meesterstuk."'' Die werk was geskeduleer om op 5 Februarie (23 Januarie) 1904 opgevoer te word by die Keiserlike Teaters, maar Telyakovsky het die opvoering twee weke voor die première skielik gekanselleer. Die amptelike rede hiervoor was die uitbreking van die Russies-Japannese Oorlog. Vir Petipa was dit die laaste strooi, en hierna het hy selde weer die teater of die Keiserlike  Balletskool, waar repetisies gehou is, besoek. Die minister van die Keiserlike Hof (die aristokraat Baron Fredericks) het aan Petipa die titel "Lewenslange Balletmeester" gegee en aan hom 'n jaarlikse pensioen van 9 000 roebels toegestaan.

## Oorblywende jare en afsterwe 
Petipa het op 17 Januarie 1905 sy laaste komposisie in sy dagboek opgeteken: 'n variasie op die musiek van Cesare Pugni vir die *Prima ballerina* Olga Preobrajenska uit die ballet *La Prima Ballerina* (*La Danseuse en voyage*). Petipa het langsaan sy nota geskryf *" ... dis klaar!"*.

Petipa het tot 1907 in Sint Petersburg gebly. Op voorstel van sy dokters het hy saam met sy gesin na Jalta in Suid-Rusland vertrek, waar die vars lug beter was vir sy gesondheid, en kort hierna het die Petipa-gesin na Goerzoef in die Krimskiereiland vertrek, waar die balletmeester sy oorblywende jare deurgebring het. In 1907 skryf Petipa in sy dagboek ''"Ek kan verklaar dat ek 'n balletgeselskap geskep het waarvan almal gesê het: Sint Petersburg het die grootste ballet in die hele Europa."* Petipa is op 14 Julie (1 Julie) 1910 op die ouderdom van twee-en-negentig oorlede en drie dae later in die Alexander Nevsky-klooster in Sint Petersburg ter ruste gelê.

## Ballette 
### Nantes, Frankryk 
* *Le Droit du seigneur* (1838)
* *La Petite Bohémienne* (1838)
* *La Noce à Nantes* (1838)

### Bordeaux, Frankryk 
* *La Jolie Bordelaise* (1840)
* *L’Intrigue amoureuse* (1841)
* *La Vendange* (1842)
* *Le Langage des fleurs* (1844)

### Madrid, Spanje 
* *Carmen et son toréro* (1845)
* *La Perle de Séville* (1845)
* *L’Aventure d’une fille de Madrid* (1845)
* *Départ pour la course des taureaux* (1845)
* *La Fleur de Grenade* (1846)
* *Forfasella ó la hija del infierno* (1846)
* *Alba-Flor la pesarosa* (1847)

### Rusland 
**Keiserlike Bolsjoi-Kammeni-teater, Sint Petersburg**
* *Paquita* (herlewing, ná J. Mazilier). Opgevoer saam met Frédéric Malevergne. Musiek deur Edouard Deldevez en Ludwig Minkus. 8 Oktober (26 September) 1847.
* *Le Diable amoureux* (as *Satanella*) (herlewing ná J. Mazilier. Opgevoer saam met Jean Petipa. Musiek deur Napoléon Henri Reber, François Benoist en Konstantin Liadov. 22 Februarie (10 Februarie) 1848.
* *Léda, ou la Laitière Suisse* (herlewing ná F. Taglioni. Opgevoer saam met Jules Perrot en Jean Petipa. Musiek deur Adalbert Gyrowetz, Michele Carafa en Cesare Pugni. 16 Desember (4 Desember) 1849.
* *Giselle* (herlewing ná Jean Coralli en J. Perrot). Opgevoer saam met Jules Perrot. Musiek deur Adolphe Adam en Cesare Pugni. 7 Februarie (OSD 26 Januarie) 1850.
* *Le Corsaire* (herlewing ná J. Mazilier). Opgevoer saam met Jules Perrot. Musiek deur Adolphe Adam en Cesare Pugni. 24 Januarie (OSD 12 Januarie) 1858.
* *Un Mariage sous la Régence*. Musiek deur Cesare Pugni. 30 Desember (OSD 18 Desember) 1858.
* *La Carnaval de Venise* (*pas de deux'' vir Amalia Ferraris). Musiek deur Cesare Pugni op 'n tema deur Niccolò Paganini. 24 Februarie (OSD 12 Februarie) 1859.
* *Le Marché des parisien*. Musiek deur Cesare Pugni. 30 April (OSD 23 April) 1859. 
**La Somnambule* (herlewing ná Jean-Pierre Aumer). Musiek deur Ferdinand Hérold en Cesare Pugni. 21 Desember (OSD 19 Desember) 1859.
* *Le Dahlia Bleu*. Musiek deur Cesare Pugni. 24 April (OSD 12 April) 1860.
* *Die Farao se Dogter*. Musiek deur Cesare Pugni. 30 Januarie (OSD 18 Januarie) 1862.
* *La Beauté du Liban, ou l’Esprit des montagnes*. Musiek deur Cesare Pugni. 24 Desember (OSD 12 Desember) 1863.
* *La Danseuse en voyage* (herlewing ná J. Perrot). Musiek deur Cesare Pugni. 16 November (OSD 4 November) 1865.
* *Florida*. Musiek deur Cesare Pugni. 22 Januarie (10 Januarie) 1866.
* *Faust* (herlewing ná J. Perrot). Musiek deur Giacomo Panizza, Michael Costa, Niccolò Bajetti en Cesare Pugni. 19 November (OSD 7 November) 1867.
* *Tsaar Kandavl of Le Roi Candaule* (*Le Roi Candaule*). Musiek deur Cesare Pugni. 31 Oktober (OSD 17 Oktober) 1868.
* *Catarina of La Fille du Bandit* (herlewing ná Jules Perrot). Musiek deur Cesare Pugni. 13 November (OSD 1 November) 1870.
* *Les Deux étoiles*. Musiek deur Cesare Pugni. 31 Januarie (OSD 12 Januarie) 1871.
* *La Camargo*. Musiek deur Ludwig Minkus. 29 Desember (OSD 17 Desember) 1872.
* *Le Papillon* (herlewing ná M. Taglioni). Musiek deur Jacques Offenbach en Ludwig Minkus. 19 Januarie (OSD 7 Januarie) 1874.
* *Ondine* (*La Naïade et le Pêcheur*) (herlewing ná J. Perrot). Musiek deur Cesare Pugni. 7 November (OSD 27 Oktober) 1874.
* *Les Brigands*. Musiek deur Ludwig Minkus. 6 Februarie (OSD 26 Januarie) 1875.
* *Les Aventures de Pélée*. Musiek deur Ludwig Minkus en Léo Delibes. 30 Januarie (OSD 18 Januarie) 1876.
* ''A Midsummer Night's Dream* (Mendelssohn) (Frans: *Le Songe d’une nuit d’été*). Musiek deur Ludwig Minkus en Felix Mendelssohn. 26 Julie (OSD 14 Julie) 1876.
* *La Bayadère*. Musiek deur Ludwig Minkus. 4 Februarie (OSD 23 Januarie) 1877.
* *Roxana, la beauté du Monténégro*. Musiek deur Ludwig Minkus. 10 Februarie (OSD 29 Januarie) 1878.
* *La Fille des Neiges*. Musiek deur Ludwig Minkus. 19 Januarie (OSD 7 Januarie) 1879.
* *Frisac, ou la Double Noce*. Musiek verwerk deur Ludwig Minkus ná Giacomo Meyerbeer, Giuseppe Verdi, Vincenzo Bellini en Gioachino Rossini. 23 Maart (OSD 11 Maart) 1879.
* *Mlada*. Musiek deur Ludwig Minkus. 14 Desember (OSD 2 Desember) 1879.
* *La Fille du Danube* (herlewing ná F. Taglioni). Musiek deur Adolphe Adam en Ludwig Minkus. 8 Maart (OSD 24 Februarie) 1880.
* *Zoraïa, ou la Maure en Espagne*. Musiek deur Ludwig Minkus. 13 Februarie (OSD 1 Februarie) 1881.
* *La Vivandière* (as *Markitenka*) (herlewing ná Saint-Léon). Musiek deur Cesare Pugni. 20 Oktober (OSD 8 Oktober) 1881.
* *Pâquerette* (herlewing ná Saint-Léon). Musiek deur François Benoist en Ludwig Minkus. 22 Januarie (OSD 10 Januarie) 1882.
* *Pygmalion, ou La statue de Chypre*. Musiek deur Prins Nikita Trubestkoi. 23 Desember (OSD 11 Desember) 1883.
* *Coppélia* (herlewing ná A. Saint-Léon). Musiek deur Léo Delibes. 7 Desember (OSD 25 November) 1884.
* *Le Diable à Quatre* (as *La Femme capricieuse*) (herlewing ná J. Mazilier). Musiek deur Adolphe Adam, Cesare Pugni en Ludwig Minkus. 5 Februarie (OSD 23 Januarie) 1885.
* *La Fille Mal Gardée* (as *La Précaution inutile*) (herlewing ná Paul Taglioni). Opgevoer saam met Lev Ivanov en Virginia Zucchi. Musiek deur Peter Ludwig Hertel, Ferdinand Hérold en Cesare Pugni. 27 Desember (OSD 15 Desember) 1885.

**Mariinskiteater, Sint Petersburg**
* *Les Pilules magiques*. Musiek deur Ludwig Minkus. 21 Februarie (OSD 9 Februarie) 1886.
* *L’Ordre du Roi*. Musiek verwerk deur Albert Vizentini ná Johann Strauss II, Léo Delibes, Daniel Auber, Jules Massenet en Anton Rubinstein. 26 Februarie (OSD 14 Februarie) 1886.
* *La Esmeralda* (herlewing ná J. Perrot). Musiek deur Cesare Pugni. 29 Desember (OSD 17 Desember) 1886.
* *Fiametta* (herlewing ná Saint-Léon). Musiek deur Ludwig Minkus. 18 Desember (OSD 6 Desember) 1887.
* *La Vestale*. Musiek deur Mikhail Ivanov. 1 Maart (OSD 17 Februarie) 1888.
* *Le Talisman*. Musiek deur Riccardo Drigo. 6 Februarie (OSD 25 Januarie) 1889.
* *Doringrosie*. Musiek deur Tsjaikofski. 15 Januarie (OSD 3 Januarie) 1890.
* *Nénuphar*. Musiek deur Nikolai Krotkov. 23 November (OSD 11 November) 1890.
* *Kalkabrino*. Musiek deur Ludwig Minkus. 25 Februarie (OSD 13 Februarie) 1891.
* *La Sylphide* (herlewing ná F. Taglioni). Musiek deur Jean Madeleine Schneitzhoeffer en Riccardo Drigo. 31 Januarie (OSD 19 Januarie) 1892.
* *Die Neutekraker*. Opgevoer deur Petipa en Lev Ivanov. Musiek deur Tsjaikofski. 18 Desember (OSD 6 Desember) 1892.
* *Cendrillon* (as *Zolushka*). Opgevoer deur Lev Ivanov en Enrico Cecchetti onder toesig van Petipa. Musiek deur Baron Boris Fitinhof-Schell. 17 Desember (OSD 5 Desember) 1893.
* *Swanemeer* (herlewing ná J. Reisinger). Opgevoer saam met Lev Ivanov. Musiek deur P. Tsjaikofski, verwerk deur Riccardo Drigo. 27 Januarie (OSD 15 Januarie) 1895.
* * Die Klein Boggelrugperdjie* (as *La Tsar-Demoiselle*) (herlewing ná A. Saint-Léon). Musiek deur Cesare Pugni en Riccardo Drigo. 18 Desember (OSD 6 Desember) 1895.
* *La Halte de la cavalerie*. Musiek deur Johann Armsheimer. 2 Februarie (OSD 21 Januarie) 1896.
* *Barbe-bleue*. Musiek deur Pjotr Schenck. 20 Desember (OSD 8 Desember) 1896.
* *Raymonda*. Musiek deur Glazoenof. 19 Januarie (OSD 7 Januarie) 1898.
* *Die Towerspieël*. Musiek deur Arseny Koreshchenko. 22 Februarie (OSD 9 Februarie) 1903.

**Ander venues in Rusland**
* *L’Étoile de Grenade*. Musiek deur Cesare Pugni. 21 Januarie (OSD 9 Januarie) 1855. Paleis van Groothertogin Elena Pavlovna, Sint Petersburg.
* *La Rose, la Violette et le Papillon*. Musiek deur Prins Pjotr Georgijewitsj van Oldenburg. 20 Oktober (OSD 8 Oktober 1857. Landgoed van Prins Prins Pjotr Georgijewitsj van Oldenburg, Tsarskoye Selo.
* *Terpsichore*. Musiek deur Cesare Pugni. 28 November (OSD 16 November) 1861. Keiserlike Teater, Tsarskoye Selo.
* *Titania*. Musiek deur Cesare Pugni. 30 November (OSD 18 November) 1866. Paleis van Groothertogin Elena Pavlovna, Sint Petersburg.
* *L’Amour bienfaiteur*. Musiek deur Cesare Pugni. 18 Maart (OSD 6 Maart) 1868. Vir studente van die Vaganova Akademie van Russiese Ballet, Sint Petersburg.
* *L’Esclave*. Musiek deur Cesare Pugni. 11 Mei (OSD 29 April) 1869. Keiserlike Teater, Tsarskoye Selo.
* *Don Quijote*. Musiek deur Ludwig Minkus. 26 Desember (OSD 14 Desember) 1869. Bolsjoi-teater, Moskou.
* *Trilby*. Musiek deur Yuli Gerber. 6 Februarie (OSD 25 Januarie) 1870. Bolsjoi-teater, Moskou.
**Ariadne* (herlewing ná J. Reisinger). Musiek deur Yuli Gerber. 26 Desember (OSD 14 Desember) 1878. Bolsjoi-teater, Moskou.
* *La Nuit et le Jour*. Musiek deur Ludwig Minkus. 30 Mei (OSD 18 Mei) 1883. Bolsjoi-teater, Moskou. Vir die kroningsplegtigheid van Tsaar Alexander III en Prinses Dagmar van Denemarke.
* *L’Offrande à l’Amour*. Musiek deur Ludwig Minkus. 3 Augustus (OSD 22 Julie) 1886. Opgevoer ter er ere van Keiserin (Tsarina) Maria Fyodorovna. Keiserlike Teater, Peterhof.
* *Les Caprices du papillon*. Musiek deur Nikolai Krotkov. 17 Junie (OSD 5 Junie) 1889. Keiserlike Teater, Peterhof. Vir die huwelik van Alexandra van Griekeland aan Groothertog Paul Aleksandrowitsj van Rusland.
* *La Forêt enchantée* (herlewing ná Lev Ivanov). Musiek deur Riccardo Drigo. 25 Julie (OSD 13 Julie) 1889. Olga-eiland, Peterhof.
* *Un conte de fées*. Musiek deur (?) Richter. 16 April (OSD 4 April) 1891. Vir studente van die Keiserlike Balletskool, Sint Petersburg.
* *Le Réveil de Flore*. Musiek deur Riccardo Drigo. 9 Augustus (OSD 28 Julie) 1894. Keiserlike Teater, Peterhof. Vir die troue van Xenia Aleksandrovna van Rusland met Groothertog Aleksander Michailowitsj van Rusland.  
* *La Perle*. Musiek deur Riccardo Drigo. 29 Mei (OSD 17 Mei) 1896, Bolsjoi-teater, Moskou. Vir die kroningsplegtigheid van Tsaar Nikolaas II en Prinses Alix van Hesse-Darmstadt.
* *Les Noces de Thétis et Pélée* (eenbedryfweergawe van *Les Aventures de Pélée*). Musiek deur Ludwig Minkus en Riccardo Drigo. 9 Augustus (OSD 28 Julie) 1897. Olga-eiland, Peterhof.
* *Les Ruses d'Amour*. Musiek deur Glazoenof. 30 Januarie (OSD 17 Januarie) 1900. Keiserlike Teater van die Hermitage, Winterpaleis, Sint Petersburg.
* *Les Saisons*. Musiek deur A. Glazoenof. 20 Februarie (OSD 7 Februarie) 1900. Keiserlike Teater van die Hermitage, Winterpaleis, Sint Petersburg.
* *Les Millions d'Arlequin*. Musiek deur Riccardo Drigo. 23 Februarie (OSD 10 Februarie) 1900. Keiserlike Teater van die Hermitage, Winterpaleis, Sint Petersburg.
**Les Elèves de Dupré* (eenbedryfweergawe van *L’Ordre du roi*). Musiek deur Riccardo Drigo, gebaseer op die pastiche rangskik deur Albert Vinzentini. 27 Februarie (OSD 14 Februarie) 1900. Keiserlike Teater van die Hermitage, Winterpaleis, Sint Petersburg.
* *Le Cœur de la marquise*. Musiek deur Ernest Guiraud, met gesproke verse deur Frédéric Febvre. 7 Maart (OSD 22 Februarie) 1902. Keiserlike Teaters van die Hermitage, Winterpaleis, Sint Petersburg.
* *La Romance d'un Bouton de rose et d'un Papillon*. Musiek deur Riccardo Drigo. Nooit opgevoer nie (was geskeduleer om opgevoer te word op 5 Februarie (OSD 23 Januarie) 1904 by die Keiserlike Teater van die Hermitage, Winterpaleis, Sint Petersburg).

## Notas 
## Verwysings 
## Bronnelys 
* Beaumont, Cyrl W. *Complete Book of Ballets*.
* Garafola, Lynn / Petipa, Marius. *The Diaries of Marius Petipa''. Vertaalde uitgawe, met 'n voorwoord deur Lynn Garafola. Gepubliseer in *Studies in Dance History.* 3.1 (1992).
* Guest, Ivor Forbes. *Jules Perrot – Master of the Romantic Ballet*.
* Guest, Ivor Forbes. *Letters from a Ballet Master – The Correspondence of Arthur Saint-Léon*. Met 'n voorwoord deur Ivor Guest (redakteur).
* Nekhendzi, A. (comp.) "Marius Petipa, Materials, recollections, articles" () Ed. Yuri Slonimsky *et al.* (Leningrad Staatsteater-museum 1971).
* Petipa, Marius. *Memuary Mariusa Petipa solista ego imperatorskogo velichestva i baletmeistera imperatorskikh teatrov* (*Die Memoirs van Marius Petipa, Solis van Sy Keiserlike Majesteit en Balletmeester van die Keiserlike Teaters*).
* Wiley, Roland John. *Dances from Russia: An Introduction to the Sergeyev Collection* Gepubliseer in *The Harvard Library Bulletin*.
* Wiley, Roland John, redakteur en vertaler. *A Century of Russian Ballet: Documents and Eyewitness Accounts 1810–1910*.
* Wiley, Roland John. *The Life and Ballets of Lev Ivanov*.
* Wiley, Roland John. ''Tchaikovsky's Ballets''.
* Biografiese/analitiese artikel oor Petipa

## Eksterne skakels 
*