Anglo-Boereoorlogmuseum

duimnael|Die Anglo-Boereoorlogmuseum
Die **Anglo-Boereoorlogmuseum** (ook amptelik bekend as die **Oorlogsmuseum van die Boererepublieke**) in Bloemfontein is die enigste museum ter wêreld wat uitsluitlik aan die Anglo-Boereoorlog van 1899 tot 1902 gewy is. Die museum het 'n unieke kunsversameling, dioramas en uitstallings, maar help ook die besoeker om die agtergrond waarteen die oorlog plaasgevind het te verstaan  Die Nasionale Vrouemonument wat aan alle vroue en kinders gewy is, is op dieselfde plek geleë en is in 1913 onthul.

## Geskiedenis van die museum 
Dit was die Nasionale Vrouemonument se komitee wat die idee gekry het om 'n museum, uitsluitlik toegewy aan die bewaring van die Anglo-Boereoorlog se geskiedenis en objekte, op te rig.  Die stigting van die Oorlogsmuseum van die Boererepublieke in Bloemfontein is sinoniem met die skepping van die Nasionale Vrouemonument. Die lyding en ontbering wat vroue en kinders tydens die Anglo-Boereoorlog verduur het, het so 'n indruk op President M.T. Steyn gemaak dat hy in 1905 besluit het om hulle te vereer deur 'n monument ter nagedagtenis aan hulle op te rig. Na 'n vergadering in 1906 op die Steyn-familieplaas, Onze Rust, buite Bloemfontein, is 'n spesiale komitee aangestel om die saak verder te voer.

Die idee van 'n monument gewy aan diegene wat in die konsentrasiekampe en op die slagveld omgekom het, het wydverspreide steun gevind, veral onder Afrikaners, en kollektelyste is in Februarie 1907 regoor die land versprei. Alhoewel die meeste bydraes in die vorm van pennies ingesamel is, was voldoende fondse gou beskikbaar om ontwerpvoorstelle vir so 'n monument te begin oorweeg. Die finale keuse was die ontwerp wat deur 'n Pretoriase argitek, Frans Soff, in samewerking met die beeldhouer Anton van Wouw, ingedien is. Hul plan het 'n obelisk met twee sypanele bevat, omhul binne 'n sirkelvormige muur. Die ontwerp is voltooi met 'n sentrale bronsbeeldhougroep, sowel as twee sypanele wat deur Van Wouw geskep is.

Teen 1911 is berig dat ongeveer £10 236 ingesamel is, wat die konstruksie onder die kontrakteurs Medlin & Lehman moontlik gemaak het. Die monument, wat daarna bekend sou staan ​​as die Nasionale Vrouemonument, is op 13 Desember 1913 deur mev. Rachel Isabella Steyn, vrou van president Steyn, namens mej. Emily Hobhouse onthul.

Die kommissie, wat later bekend sou staan ​​as die Nasionale Vrouemonumentkommissie, het oor die volgende jare begin om geskenkte items wat verband hou met die Anglo-Boereoorlog van die publiek te ontvang. Dit het weer gelei tot die idee om 'n museum naby die monument op te rig waar al sulke oorlogverwante items versamel, bewaar en vertoon kon word. Om die haalbaarheid van hierdie behoefte te ondersoek, is 'n komitee bestaande uit lede van die Nasionale Vrouemonumentkommissie gestig. Die rede hiervoor was dat lede van die publiek objekte vanuit die Oorlog aan die komitee begin skenk het, maar hulle het geen plek gehad om dit te stoor of om dit uit te stal. Om die uitvoerbaarheid van hierdie behoefte te ondersoek, is 'n komitee bestaande uit lede van die Nasionale Vrouemonumentkommissie gestig.

Fondse vir die oprigting van so 'n gebou het egter ontbreek, maar individue soos mnr. Gordon Fraser, die sekretaris van die Nasionale Vrouemonumentkommissie, het so sterk oor die saak gevoel dat hy energiek begin het om die nodige geld vir die projek in te samel. Sy sukses was sodanig dat planne vir 'n ontwerp in harmonie met die Monument binnekort aangevra kon word. Hiervoor is Frans Soff weer eens genader. Sy ontwerp het sandsteenelemente ingesluit met verskeie trapgewels wat herinner aan Vlaamse argitektuur, leiklipdakplate wat die Monument se bronswerk komplementeer, en 'n afgeronde sandsteenstoep wat die Monument se sirkelvormige muur weerspieël het. Alhoewel sommige lede van die publiek ontevrede was dat die ontwerp weer eens deur 'n "buitestaander" vervaardig is, het die voorstel nietemin sterk guns gevind onder die lede van die Kommissie, wat geoordeel het dat Soff se ontwerp goed by die Monument en sy omgewing gepas het.

Op 26 Oktober 1929 het Die Volksblad amptelik berig dat die voorgestelde museum nog 'n stap nader aan die werklikheid was, aangesien die Nasionale Vrouemonumentkommissie tenders vir die bou van die gebou uitgenooi het. Volgens Die Volksblad sou die gebou, benewens uitstallings, ook "as 'n bewaarplek vir oudhede" uit die Anglo-Boereoorlog dien en selfs 'n leeskamer met literatuur oor die oorlog insluit.

'n Paar kritici het beswaar gemaak dat so 'n leeskamer heeltemal te ver van die stad af was om behoorlik deur navorsers benut te word. Wat die presiese ligging van die nuwe gebou betref, het die Kommissie op daardie stadium nog nie sekerheid bereik nie, hoewel berigte daarop gedui het dat dit op die helling van die heuwel wes van die pad wat na die Monument lei, opgerig sou word. Op 23 Desember 1929 is 'n boukomitee deur die Nasionale Vrouemonumentkommissie aangestel, bestaande uit prof. eerw. J.D. Kestell, senator W.J.C. Brebner, en mnre Gordon Fraser en H.J. Otto, om toesig te hou oor die projek. Hierdie komitee het aanbeveel dat die tender van mnr. W.W. Peffers, 'n bekende Bloemfonteinse kontrakteur, aanvaar word. Mnr. Peffers was van voorneme om aan die begin van Januarie 1930 met die bouwerk te begin, met 'n totale koste van ongeveer £10 000.

Spesifikasies wat deur die argitek in die ontwerp van die "baksteengeboue" uitgelig is, het sandsteenelemente in sekere aspekte ingesluit, soos "kliplateie, kliphoeke, pilare, die klipstoepmure en trappe," wat alles van sandsteen gemaak moes word. Hierdie sandsteen is verkry uit dieselfde steengroef by Kroonstad as dié wat vir die Monument gebruik is. Voorsiening is ook gemaak vir 'n direkteurswoonstel aan die suidekant van die gebou, wat 'n stoof vir die klein kombuis sou insluit, sowel as gaas teen moontlike inbrake wat voor die vensters van die hoofsaal aangebring sou word. Die nuwe gebou, wat noord van die Monument opgerig is, het deur sy Birmaanse teak-skuifvensters 'n uitsig gebied oor die uitgestrekte Vrystaatse grasvelde wat oos van die stad strek.

**1930 – 2009**

Die lê van die hoeksteen van die nuwe gebou het op Saterdag 26 April 1930 om 11:00 plaasgevind. Die verrigtinge het begin met koorsang onder leiding van mev. Daisy Bosman, waarna eerw. J.D. Kestell, wat die seremonie gelei het, 'n roerende gebed gedoen het en Psalm 146 gesing is. Senator W.J.C. Brebner, die oudste lid van die Vrouemonumentkommissie, is toe versoek om die hoeksteen van die museumgebou te lê in die teenwoordigheid van 'n skare, insluitend baie leerlinge van die Oranje Meisieskool. Volgens 'n korrespondent van Die Volksblad het hy hierdie taak vaardig uitgevoer en daarna verklaar dat die klip "goed en stewig gelê" is. Die konstruksie het voortgegaan, en die gebou, wat amptelik vanaf 4 Junie 1930 as die "Oorlogsmuseum" bekend gestaan ​​het, is teen die einde van Julie 1930 voltooi.

Die aandag is toe gevestig op die meubilering van die hoofsaal, die installering van uitstallingskaste, boekrakke en ander afrondingswerk, asook die verkryging van verdere items en fondse vir die nuwe museum. Een van die grootste versamelings oorlogverwante items wat kort daarna aan die Kommissie aangebied is, het van mnr. Fred Oudschans-Dentz van Nederland gekom. Daarbenewens het hy namens die Kommissie verdere items met betrekking tot die oorlog in Europa begin versamel en dit in verskeie besendings na Bloemfontein gestuur. Dr. Oscar Hintrager, voorheen sekretaris van die Deutsche Burenhilfe, het ook sy versameling oorlogsitems aan die nuwe museum geskenk. Kort daarna het dr. Otto Kraus sy uitgebreide fotografiese versameling van die oorlog aan die museum geskenk.

**Opening van die Museum**

duimnael|Museum gebou in 1931
Op 17 September 1931 is aangekondig dat die Museum amptelik op 30 September 1931 geopen sou word deur Generaal J.B.M. Hertzog, destydse Eerste Minister van die Unie van Suid-Afrika. Onder diegene wat dit bywoon, was mnr. C.T.M. Wilcocks, Administrateur van die Vrystaat, dr. N.J. van der Merwe, skoonseun van wyle President M.T. Steyn, dr. S.H. Pellissier, Direkteur van Onderwys, en dr. Otto Krause. Al hierdie reëlings is behartig deur mnr. Ben van Rensburg, opvolger van mnr. Gordon Fraser en die nuwe sekretaris van die Nasionale Vrouemonumentkommissie. Om belangstellendes na die Monumentterrein te vervoer, moes spesiale tremdienste met die stadsraad gereël word. Selfs die jaarlikse Voortrekkerkongres het vroeg verdaag om lede toe te laat om die opening by te woon.

Om 17:00 het die verrigtinge begin met 'n gebed deur eerw. J.D. Kestell. Generaal J.B.M. Hertzog het toe die byeenkoms toegespreek. Hy het die Monumentkommissie hartlik bedank vir hul harde werk en verklaar:

Wie sou ooit kon dink dat die mense na 29 jaar so ver van die oorlog herstel sou wees dat ons nou met vertroue na mekaar kan kyk ... Vandag staan ​​die Nasionale Vrouemonument as 'n herinnering aan vervloë tye, en vandag open ons 'n gebou om die geheue van 1902 vir die toekoms te verfris.

Hy het ook na Generaal De Wet en President Steyn verwys as die "groot manne" in die Afrikanergeskiedenis en bygevoeg:

As hierdie museum hoofsaaklik van belang is vir die Afrikaanssprekende Suid-Afrikaner, is dit geen uitdrukking van vyandskap of kwade wil nie. Dit is, soos daardie monument, 'n hulpmiddel om ons verlede en alles wat dit beteken te bewaar - 'n aansporing om te streef vir die saak wat ons glo reg is.

Na hierdie woorde is die Oorlogsmuseum amptelik geopen toe mev. Isabel van Rensburg, vrou van mnr. Ben van Rensburg, die Museum ontsluit het. Die seremonie is afgesluit met die sing van die liedjie Afrikaner Landgenote.

Die Museum het ontstaan ​​gedurende moeilike finansiële tye, aangesien die droogte van 1933 en die wêrelddepressie mnr. Van Rensburg gedwing het om namens die Vrouemonumentkommissie 'n beroep op die regering te doen vir staatsondersteuning. Vir beter bewaring is besluit dat die groot biblioteek en dokumentasie wat reeds versamel is, na die Vrystaatse Argief oorgedra moes word, waar dit as die Oorlogsmuseumversameling gekatalogiseer is. Alhoewel 'n eenmalige toelaag van £600 aan die Museum toegeken is, het die Unieregering vereis dat eienaarskap van die Museum daaraan oorgedra word om permanente subsidie ​​te verskaf. Minister J.H. Hofmeyr het verder bepaal dat die Oorlogsmuseum onder 'n Raad van Trustees van die Nasionale Museum moes val, 'n proses wat in November 1934 voltooi is toe die museumgebou en 'n klein gedeelte van die Monumentgronde aan die Unieregering oorgedra is. 'n Subkomitee, bekend as die Oorlogsmuseumkomitee, bestaande uit twee lede van die Nasionale Museum en drie lede van die Vrouemonumentkommissie, is toe vir die Oorlogsmuseum gevorm. Mnr. Ben van Rensburg is as die eerste direkteur van die Museum aangestel. In 1942 is planne opgestel vir die bou van 'n woning vir mnr. Van Rensburg langs die Museum.
duimnael|Museum gebou in 1937
In 1950 is planne deur die Departement van Openbare Werke ingedien vir die opknapping en uitbreiding van die Museum, insluitend die omskakeling van Soff se gebou in 'n tweeverdiepingstruktuur. Die nuwe ontwerp deur argitek J.T. du Toit het voorsiening gemaak vir 'n soliede betondak wat meer brandbestand was, verbeterde sanitêre geriewe en natuurlike lig wat deur kleiner vensters ingelaat is. Die opsigter se woning is na die eerste verdieping verskuif. Soos Soff, het Du Toit die Monument in gedagte gehou in sy ontwerp, en nie net sterk klassieke Egiptiese elemente (’n Egiptiese tempelstyl) in verband met die obelisk ingesluit nie, maar ook kenmerke wat herinner aan President Paul Kruger se woning by Boekenhoutfontein naby Rustenburg. Die finale planne is op 30 Oktober 1953 goedgekeur, maar konstruksie het baie later begin, met die nuwe museumgebou wat eers op 10 Oktober 1957 tydens die M.T. Steyn Herdenkingsfees geopen het.

Sedert 1957 het die Museum talle nuwe skenkings ontvang, soveel so dat daar in 1960 weer 'n versoek vir verdere uitbreiding gerig is, aangesien die uitstallingsruimte van 524 vierkante meter destyds nie meer voldoende was nie. Byvoorbeeld, die Haveman-vuurwapenversameling is daardie jaar deur die stadsraad van Villiers aan die Museum geskenk, maar weens 'n gebrek aan ruimte moes dit in stoor gehou word. Eers in 1971 is aan hierdie versoek voldoen, toe 'n nuwe vleuel – die huidige Botha- en Kruger-sale aan die westekant van die hoofgebou – op 16 Junie 1972 geopen is.

In 1978 is die behoefte aan voldoende kantoorruimte aangespreek toe die hoeksteen van die huidige administratiewe vleuel en ouditorium, aan die oostekant van die Museumkompleks, deur Advokaat C.R. Swart gelê en later dieselfde jaar in gebruik geneem is. Terselfdertyd is die landskap van die terrein aangepak, wat die omgewing in 'n park van bome en grasperke omskep het. In 1980 is die Museum se kelder omskep in 'n uitstallingsaal (die De Wet-saal) om die tablo's van Nederland te vertoon. Hierdie saal is op 18 April 1980 deur Staatspresident P.W. Botha en sy vrou, mev. Elize Botha, geopen. Die laaste uitbreidings het in 1986 gevolg, toe 'n groot staalstruktuur vir voertuie op die terrein opgerig is. Hierdie struktuur is later omskep in 'n funksie-saal en dien vandag as 'n restaurant.

**2009-hede**

Gedurende April 2009 het Tokkie Pretorius vir Frik Jacobs opgevolg as direkteur van die Oorlogsmuseum van die Boererepublieke. Nuwe doelwitte is geformuleer om by die nasionale strategiese prioriteite van sosiale samehorigheid, versoening, nasionale genesing en nasiebou aan te sluit.

**Britse Garnisoenhospitaal**
duimnael|Die Britse garnisoenhospitaal.
In Junie 2009 het die museum verneem van 'n Britse garnisoenhospitaal uit die era van die Anglo-Boereoorlog-tydperk wat gebou is op die terrein van wat tans die Motheo Verdere Onderwys- en Opleidingskollege (VOO) (voorheen bekend as die Bloemfonteinse Onderwyskollege – ook bekend as die BOK) in Kerkstraat, Bloemfontein. Na die oorlog is hierdie gebou deur Emily Hobhouse as 'n weefskool gebruik. Na onderhandelinge met die Motheo VOO, is die gebou na die museum oorgedra. Dit is toe deeglik gedokumenteer, waarna die aftakeling en verskuiwing begin het. 'n Paar argeologiese stukke wat met die geskiedenis van die gebou geassosieer kan word, is onder die houtvloere van die struktuur gevind. Die Britse Garnisoenhospitaal is in Februarie 2010 by die museum onthul.

**Die Agterryer-standbeeld.**
duimnael|Agterryer-standbeeld
Om gepas hulde te bring aan die Agterryers vir hul bydrae tydens die oorlog, was die museum sedert 2010 in kontak met die SA Lotteries Distribution Fund vir die finansiering van so 'n standbeeld as deel van die museum se transformasieproses. 'n Make-up deur die beeldhouer, Phil Minnaar, is aanvaar, en die skepping van die Agterryer was aan die gang. Die standbeeld is in 2013 onthul. Agterryers was hoofsaaklik swart en gekleurde mans wat as noodsaaklike bediendes, bruidegoms en assistente vir Boerevegters gedien het tydens die Anglo-Boereoorlog (1899–1902). Ongeveer 100 000–120 000 het aan beide die Boere- en Britse kant gedien en take soos kook, perdesorg, spioenasie en gevegsondersteuning verrig.

## Sien ook 
* Nasionale Vrouemonument

## Verwysings