Uti possidetis

[duimnael|regop=1.4|Die Forum, [Rome, 2017]]

***Uti possidetis*** is 'n uitdrukking wat sy oorsprong in Romeinse privaatreg gehad het, waar dit die naam was van 'n prosedure oor grondbesit. Later, deur 'n misleidende analogie, is dit na internasionale reg oorgedra, waar dit meer as een betekenis gehad het, almal met betrekking tot soewereine reg op grondgebied.

In Rome, as twee partye besit van 'n huis of stuk grond betwis het, het die pretor die een verkies wat in werklike besit was, tensy hy dit van die ander deur geweld, sluip of as 'n tydelike guns (*nec vi, nec clam, nec precario*) verkry het. Die dispuut is begin deur 'n interdik genaamd ''''. Die wenner is in besit bevestig of herstel, en die verloorder is beveel om hom nie met geweld te verplaas nie. Die wenner het egter nie bewys hy was die werklike eienaar nie, slegs dat hy, vir die oomblik, 'n beter reg op besit gehad het as sy teenstander. Derhalwe is die regte van derde partye nie benadeel nie. Die frase *uti possidetis* was 'n konvensionele afkorting van die pretoriale edik wat sulke sake hanteer het.

In die vroeë moderne era het sommige Europese state, wanneer hulle met ander Europese state gehandel het, die frase gebruik om die verkryging van grondgebied deur besetting te regverdig. Daar was geen universeel ooreengekome reël nie; Portugal het dit byvoorbeeld meer ambisieus toegepas as Spanje. Nietemin is daar geen twyfel dat belangrike politiese entiteite, soos Brasilië, op daardie interpretasie gevestig is nie. Dit was ook 'n algemeen aanvaarde reël oor die interpretasie van vredesverdrae. 'n Vredesverdrag is veronderstel om elke party 'n permanente reg te gee tot die grondgebied wat dit aan die einde van vyandelikhede beset het, tensy die teendeel uitdruklik gestipuleer is. Of hierdie reël in die internasionale regime ná die skepping van die Verenigde Nasies oorleef het, is twyfelagtig. Hierdie gebruik word soms *uti possidetis de facto* genoem.

In onlangse tye verwys *uti possidetis* na 'n leerstelling vir die trek van internasionale grense. Wanneer koloniale gebiede onafhanklikheid verkry, of wanneer 'n politieke entiteit opbreek (bv. Joego-Slawië), dan, by gebrek aan 'n beter reël, behoort die ou administratiewe grense tussen die nuwe state gevolg te word. Hierdie leerstelling, wat sy kritici het, word soms  genoem.

## Romeinse reg
[duimnael|'n [Renaissance-verhandeling oor die Romeinse interdik *Uti Possidetis*]]

### Inleiding
'n Verplaasde grondeienaar het 'n teoreties eenvoudige manier gehad om sy eiendom te herwin: 'n tradisionele aksie genaamd ''''. Al wat hy moes doen, was om te bewys hy was die eienaar en die verweerder was in besit. In werklikheid kon bewys van eienaarskap egter uiters moeilik wees weens 'n gebrek aan dokumentasie, aangesien daar tydens die vormingsperiode van Romeinse reg geen stelsel van geskrewe oordrag en registrasie van grond was nie. In die Republikeinse era was die meeste grondoorplasings mondeling en hoef dit nie eers getuig te gewees het nie. Gevolglik moes daar, soos tyd verbygegaan het, baie Romeinse landgoedere gewees het wie se eienaars nie kon bewys dat hulle dít was nie.

Gevolglik, in litigasie oor grond, het elke party probeer om 'n situasie te skep waar die bewyslas op sy teenstander gegooi is, en hy bloot moes verdedig. Om dit te bereik, het hulle buite die tradisionele Romeinse aksies gegaan en 'n pretoriale remedie gebruik.

### Pretoriale remedies
Reeds in die Romeinse Republiek was die pretor 'n amptenaar wie se pligte die handhawing van vrede ingesluit het. 'n Pretor het vir 'n jaar in amp gebly, aan die begin waarvan dit gebruiklik was om edikte te publiseer; hierdie het die regsbeleide aangekondig wat hy van plan was om toe te pas. Gewoonlik is dit met of sonder wysiging deur sy opvolgers aangeneem. Met hierdie edikte kon pretors die reg verander, hoewel hulle dit ietwat versigtig gedoen het.

'n Interdik was 'n pretoriale bevel wat iemand verbied het om iets te doen. Die een wat hier relevant is, was die *interdictum uti possidetis*. Dit blyk dat hierdie interdik teen ongeveer 169 v.C. beskikbaar was, want daar is 'n grap daaroor in een van Terentius se komedies, hoewel ons nie die pretor se oorspronklike bewoording ken nie. Waarskynlik het dit ontstaan as 'n middel om besetters van openbare gronde te beskerm, aangesien hierdie mense nie as eienaars kon dagvaar nie. Later is dit egter aangepas as 'n prosedurale middel om betwisters onderskeidelik aan die rol van eiser en verweerder toe te wys.

### Die interdik *uti possidetis*
Volgens die Romeinse juris Gaius (*Institute*, Vierde Kommentaar):

*Die *vindikasie* was die naam van die tradisionele aksie om eienaarskap van grond op te eis, soos reeds verduidelik.

'n Persoon kon besit vestig deur die eiendom self te beset, of deur 'n ander, bv. sy *inquilinus* (huishuurder) of *colonus* (landbouhuurder).

### Die drie uitsonderings: *nec vi nec clam nec precario*
Dat die pretor die party in besit sou bevestig, was slegs 'n verstekreël, aangesien daar drie uitsonderings was:
****Vi*** (geweld). As die besittende party dit deur geweld van die ander verkry het, was hy nie op die voordeel van die interdik geregtig nie. Andersins sou dit die verkryging van grond deur geweld beloon.

****Clam*** (heimlik). Net so as sy besit op 'n geheime wyse verkry is; en om 'n soortgelyke rede.
****Precario***. 'n *Precario* was 'n persoon wat slegs deur guns in besit was en enige tyd gevra kon word om te vertrek. (Vandaar die Engelse woord *precarious*.)

As enige van hierdie uitsonderings van toepassing was, was sy besit gebrekkig (dit is *possessio vitiosa* genoem) en het nie getel nie.

#### Derde partye
As hy sy besit van 'n derde party verkry het, het dit egter nie saak gemaak dat hy dit onwettig gedoen het nie, d.w.s. dit was van geen huidige belang nie. Dit word uitdruklik duidelik gemaak deur Justinius se Institute, IV, XV §5:  Dit was die derde party se keuse of hy regsaksies daaroor te begin as hy wou; hy is nie uitgesluit nie.

Dit was betekenisvol toe vroeë moderne Europese magte die *uti possidetis*-konsep op hul koloniale verkrygings probeer toepas het (sien hieronder). Dus, dat hulle die inheemse inwoners met geweld oorwin het, was van geen huidige gevolg as die dispuut tussen mededingende Europeërs was nie.

### Prosedure
[duimnael|Pretor wat 'n slaaf vrylaat ([Paul Egell, pen en ink, Städel)]]

By die eerste verskyning in die hof het die pretor, wie se tyd waardevol was, nie probeer om die feite te ondersoek nie. Hy het die interdik eenvoudig onpartydig teen beide partye uitgespreek. (Vandaar dat dit 'n "dubbele interdik" genoem is). Dit is denkbaar dat een van die partye geweet het hy is in die fout en besluit het hy moet maar die pretor se interdik gehoorsaam. As dit so was, was dit die einde van die saak. Gestel egter hy kies om dit uit te braaf of, inderdaad, opreg geglo het hy is in die reg.

Die volgende stap was om sake tot 'n punt te bring. Gevolglik, op 'n vooraf gereëlde dag, sou die partye 'n simboliese daad van geweld pleeg (*vis ex conventu*), bv. voorgee om mekaar uit die grond te verdryf. Dit moes, vir die een in die fout, 'n formele ongehoorsaamheid aan die pretor se bevel gewees het. Elke party het nou die ander uitgedaag tot 'n weddenskap waardeur hy 'n bedrag geld aan sy teenstander moes betaal as hy die een was wat die interdik nie gehoorsaam het nie. (Hierdie manier om dispute in Rome op te los – deur 'n weddenskap op die resultaat – is *agere per sponsione* genoem). Die *agere per sponsonie* is gestuur om deur 'n *iudex* (soortgelyk aan 'n eenman-jurie, gewoonlik 'n prominente burger) bereg te word, wat in die loop van tyd sy beslissing gelewer het. Intussen is die reg op tussentydse besit van die grond aan die hoogste bieër van die twee mededingers geveil, op sy belofte om die huur aan sy teenstander te betaal as hy in die fout blyk te wees.

Romeinse litigasie was nie vir swakhartiges nie. Om jou teenstander hoegenaamd in die hof te kry, kon moeilik wees, en moontlik was pretors "niks meer as politici nie, dikwels onbevoeg, vatbaar vir omkopery, en grootliks geïsoleer teen aanklagte van wanpraktyke". 'n Litigant kon die interdikproses frustreer deur nie aan die rituele deel te neem nie. Wanneer dit gebeur het, was dit egter moontlik om 'n sekondêre interdik te verkry waardeur hy die saak onmiddellik verloor het.

### Voordele van die interdik
Alhoewel die interdik geen eiendomsreg toegeken of erken het nie, het die party wat gewen het drie belangrike voordele behaal.

Eerstens het hy vreedsame besit van die grond teen sy teenstander vir die tyd geniet. Tweedens, alhoewel sy teenstander nog die grond kon kry – deur 'n *vindicatio* te bring – moes die saak bewys word. Dit was belangrik, aangesien dit die bewyslas toegewys het. Derdens, en in die praktyk, sou sy teenstander moontlik nie die moeite doen om dit verder te neem nie. Dan het die party wat in besit gelaat is, baie soos die werklike eienaar gelyk. Met verloop van tyd moes dit al hoe moeiliker geword het om te bewys dat hy dit nie was nie.

Deur vreedsame, oop en ongelisensieerde besit van grond het 'n party nie eienaarskap verkry nie, maar hy het wel praktiese voordele verkry.

Die Romeinse leerstelling oor die vestiging van besit (nie eienaarskap nie) mag effens ontwykend lyk vir diegene wat in die Engelse gemenereg grootgemaak is, waar dit voor die hand liggend is dat 'n goeie titel op grond inderdaad deur blote besetting verkry kan word (bv. "plakkersregte"). Dit was egter nie so in Romeinse reg nie, wat 'n skerp lyn tussen eienaarskap en besit getrek het. Behalwe in spesiale gevalle, kon blote besetting van grond nie eienaarskap verleen nie.

### Latere kennis: die teks van die edik
Alhoewel Gaius se teks onvolledig aan vroeë moderne Europeërs bekend was, omdat dit verlore gegaan en eers in 1816 herontdek is, het hulle die edik in die latere resensie deur Justinius geken. Die interdik se naam *uti possidetis* was 'n konvensionele afkorting van die bewoording van die pretoriale edik:

wat vertaal is

Veel later, toe dit in internasionale reg aangeneem is, is die afkorting voorgestel as *Uti possidetis, ita possideatis* ("soos jy besit, so mag jy besit"), waardeur "besit tien-tiende van die reg geword het", waarvan gesê word dat dit 'n verdraaiing van die Romeinse leerstelling is.

## *Uti possidetis* as 'n leerstelling vir die verkryging van grondgebied in internasionale reg
Uit Romeinse privaatreg is *uti possidetis* oorgedra na internasionale reg as 'n bewering van soewereiniteit oor grondgebied, hoewel die analogie misleidend was.

[duimnael|regop=1.5|[Ontdekking van Brasilië|Pedro Álvares Cabral ontdek Brasilië (Oscar Pereira da Silva, olie op doek, Museu Paulista)]]

Europese moondhede, toe hulle gepoog het om hul verkryging van grondgebied in die Amerikas en elders te regverdig, het hul aansprake op 'n verskeidenheid regsgronde gebaseer. Een argument was dat die nuwe lande *terra nullius* (aan niemand behorend nie) was en dus deur besetting verkry kon word. Maar sommige prominente Europese juriste en teoloë, soos Francisco de Vitoria, het dit verwerp en geargumenteer dat die lande wel eienaars gehad het: die inheemse volke. Aangesien die Europese moondhede egter nie hulself teenoor die inheemse mense wou regverdig nie, maar teenoor hul Europese mededingers, moes hulle slegs 'n beter aanspraak toon, nie 'n absolute een nie. Hier het hulle die analogie van die Romeinse regsbegrip *uti possidetis* waardevol gevind.

Dit blyk dat dit eerste deur die Portugese diplomaat Luís da Cunha bedink is om sy land se aansprake op grondgebied in koloniale Suid-Amerika te regverdig, alhoewel sommige die idee aan die Luso-Brasiliaanse diplomaat Alexandre de Gusmão toegeskryf het.

Terwyl Spaans-Amerikaanse state tevrede was om onderlinge grense te trek deur die interne administratiewe verdelings van die ou Spaanse Ryk aan te neem (sien *uti possidetis juris* hieronder), is dit nie gedoen tussen Portugees-Amerika (Brasilië) en die Spaans-Amerikaanse politieke entiteite nie, en was dit nie moontlik nie. John Bassett Moore het verduidelik: 

### Die Brasiliaanse grensbeweging na Spaans-geëiste lande
In 1494 het Spanje en Portugal ooreengekom om die pouslike bul van 1492 wat die wêreld in twee invloedsfere verdeel het, te wysig, met elke land wat ooreengekom het dat dit die ander se verkrygings aan weerskante van 'n denkbeeldige lyn sou respekteer. Die Verdrag van Tordesillas het hierdie denkbeeldige lyn wat van pool tot pool loop, gewysig: Spanje sou die lande wes van daardie lyn kry en Portugal dié oos daarvan. Kort daarna, en omtrent tegelykertyd, het ekspedisies van beide lande Suid-Amerika ontdek. Namate die nuwe kontinent verken is, is geleidelik besef dat die Tordesillas-lyn, hoewel taamlik vaag, Portugal slegs 'n hoek van die kontinent gegee het, met die oorgrote meerderheid aan Spanje.

Ten spyte daarvan het Portugees-Amerika, en sy opvolger Brasilië, vir die volgende 400 jaar onverbiddelik in 'n algemeen westelike rigting uitgebrei, diep in die lande wat deur Spanje en sy opvolgers geëis is. E. Bradford Burns het opgesom:

Vandag beslaan Brasilië ongeveer die helfte van die kontinent.

Lêer:Südamerika1650.png|(a) Die Tordesillas-lyn (1494) het Portugal slegs die oostelike hoek van Suid-Amerika gegee, maar  het dit geïgnoreer.
Lêer:"Political South America" CIA World Factbook.jpg|(b) 400 jaar later. Brasilië se uitbreiding is bereik deur ondernemende grensgangers en sy beginsel .

Die Portugese het vroeg begin weens Spaanse toegewings. Alhoewel Portugal en Spanje wettiglik afsonderlike koninkryke was, het dieselfde Spaanse dinastie van 1580 tot 1640 op beide trone gesit. Portugese setlaars het die Tordesillas-limiet geïgnoreer, en die Spaanse kroon het nie teen hul indringings nie beswaar gemaak. Dus, teen die middel van die 17de eeu – sien kaart (a) – het die Portugese indringende voetstukke rondom die monding van die Amasone en langs die suid-Atlantiese kus gevestig.

[duimnael|regop=1.25| ([Henrique Bernardelli, olie op doek, Museu Nacional de Belas Artes)]]

Daar was te min Portugese mans om die uitgestrekte lande van Brasilië alleen te verower en byna geen Portugese vroue het aanvanklik daarheen gegaan nie. In effek is sektore van die inheemse mense gekoöpteer. Die land is deur groepe ondernemers oopgestel. Die bekendste hiervan is die bandeirantes, wat het na rykdom gesoek: inboorlinge om te verslaaf, goud of diamante. Alhoewel meestal lojaal aan die Portugese koning, was die meeste   (van gemengde ras) of moontlik inboorlinge; ongeletterd; en uiters arm; en het Tupi eerder as Portugees onder mekaar gepraat. Sommige -bevelvoerders was swart. Die wildernis – waar hulle ernstige ontberings verduur het en waar hulle gehoop het om rykdom te vind – het hul verbeelding aangegryp.  in een of ander vorm sou tot in die 19de eeu aanhou.

Na die herstel van 'n onafhanklike Portugese monargie het die Portugese die Tordesillas-verdrag kreatief geïnterpreteer. Hul weergawe sou hulle nie net Patagonië, die Río de la Plata en Paraguay gegee het nie, maar selfs die silwerryke Potosí in Bo-Peru. Moderne navorsing het onthul dat hul kartograwe doelbewus kaarte verdraai het om die Spanjaarde te oortuig dat hulle meer land in die ooste beset het as wat die geval was.

Teen 1750 het die Luso-Brasilianers, met behulp van hul "indirekte metode van verowering", die uitbreiding van Portugees-Amerika verdrievoudig bo dit wat deur die Verdrag van Tordesillas toegelaat is. Hierdie metode was om die land met mense te beset en hul weergawe van die Romeinse leerstelling van  toe te pas. In die Portugese siening het dit Spaanse papieraansprake – soos dié onder die Verdrag van Tordesillas – oorheers, omdat dit mettertyd verouderd geraak het en nie meer die werklikheid weerspieël het nie. Vandag sou dit dalk *ex factis jus oritur* (feite op die grond) genoem word.

Portugal het sy beginsel van  geartikuleer in die onderhandelinge wat tot die Verdrag van Madrid (1750) gelei het, en hierdie verdrag het breedweg aanvaar dat lande wat deur Portugal beset is, so moes bly. Die Verdrag van Tordesillas is nietig verklaar.

Hierdie nuwe verdrag het nie die voortdurende Luso-Brasiliaanse uitbreiding gestop nie. Die Markies van Pombal, wat feitlik die Portugese Ryk regeer het, het opdrag gegee:

Aangesien daar nie genoeg inheemse Portugese was om die grense te bevolk nie (het hy geskryf), was dit noodsaaklik om "alle verskille tussen inboorlinge en Portugese" af te skaf, om die inboorlinge uit die Uruguay-missies te lok, en huwelike met Europeërs aan te moedig. Die Jesuïete-missies onder die Guaraní-inboorlinge het in die pad van hierdie plan gestaan en Pombal het die Jesuïete in 1759 uit die Portugese ryk verdryf. In *The Undrawn Line: Three Centuries of Strife on the Paraguayan-Mato Grosso Frontier*, het John Hoyt Williams geskryf:

Daar was daaropvolgende verdrae tussen Portugal en Spanje, maar om verskeie redes het hulle nooit daarin geslaag om 'n grens tussen hul Amerikaanse besittings te definieer nie. Grensgeskille tussen hul onderskeie opvolgerstate moes deur verwysing na die feitelike *uti possidetis* opgelos word.

Brasilië, nadat dit sy onafhanklikheid verkry het, het met dieselfde beginsels voortgegaan en geëis dat alle territoriale kwessies op die beginsel van  beslis word. In verdrae tussen Brasilië en (onderskeidelik) Uruguay (1851), Peru (1852), Venezuela (1852), Paraguay (1856), die Argentynse Konfederasie (1857), en Bolivië (1867), is die beginsel van  aangeneem.

### Afrika
'n Soortgelyke beginsel, genaamd die beginsel van effektiewe besetting, is deur Europese moondhede aangeneem, byvoorbeeld by die Berlynse Konferensie (1884–85). Dit is gevolg deur die Wedloop om Afrika.

### Vredesverdrae
#### Klassieke internasionale reg
Wanneer twee state in oorlog was, is die daaropvolgende vredesverdrag só geïnterpreteer dat elke party 'n permanente reg verkry op die grondgebied wat dit aan die einde van vyandelikhede beset het, tensy die teendeel uitdruklik bepaal is. Waarskynlik die mees invloedryke 19de-eeuse handboek, Henry Wheaton se *Elemente van internasionale reg*, het beweer (in teks wat vir 80 jaar deur opeenvolgende uitgawes feitlik onveranderd gebly het):

Dit was egter slegs 'n verstekreël, want state was gewoonlik versigtig om uitdruklik in die vredesverdrag te spesifiseer.

Soms sou 'n oorlog sonder 'n vredesverdrag ophou. (Byvoorbeeld, in die Spaans-Amerikaanse onafhanklikheidsoorloë het die gevegte in 1825 opgehou, maar Spanje het die nuwe republieke se onafhanklikheid eers 'n generasie later formeel erken.) In sulke gevalle was dit twyfelagtig of die verloorkant geag word (1) om die *status quo ante bellum* te beweer of (2) om die  toe te gee, maar die meeste outeurs het die laaste alternatief verkies.

#### Huidige posisie
Die klassieke leerstelling dat oorwinning in oorlog 'n goeie titel op verowerde grondgebied gee, is in die 20ste eeu gewysig. Die Volkebondverdrag van 1919, hoewel dit vereis het dat state konflikoplossing najaag, het oorlog tog toegelaat. Die 1928 Kellogg–Briand-verdrag, wat deur die meeste van die wêreld se onafhanklike state bekragtig is, het egter aggressiewe oorlog verbied; dit was die basis waarop die Tweede Wêreldoorlog se oorlogsmisdadigers in die Neurenberg- en Tokio-verhore vervolg is. Die kern daarvan is in die Handves van die Verenigde Nasies (1945) herhaal. Deur Artikel 2(4):

alhoewel Artikel 51 selfverdediging toelaat.

'n Gevolgtrekking is dat internasionale reg nie geweldadige territoriale verkrygings erken nie, en 'n verdrag wat deur geweld of die dreigement van geweld verkry is, is nietig; met ander woorde, die interpretasie van  van vredesverdrae is nou verouderd. Die posisie van 'n staat wat in selfverdediging veg en grondgebied herwin wat voorheen aan die agressor verloor is, blyk egter nie bespreek te wees nie.

## *Uti possidetis juris*
Dit is 'n metode om internasionale grense op grond van voorafgaande regsverdelings te vestig. "Eenvoudig gestel, bepaal *uti possidetis* dat state wat uit dekolonisering ontstaan, vermoedelik die koloniale administratiewe grense erf wat hulle ten tyde van onafhanklikheid gehad het". Die nuwe state kan moontlik die ou grense deur onderlinge ooreenkoms met hul bure wysig.

Hierdie beginsel het ná die opbreek van die Spaanse ryk in Amerika ontstaan, waar dit aangeneem is dat dit moontlik was "deur 'n noukeurige studie van Spaanse dekrete, om 'n duidelike skeidslyn tussen die koloniale administratiewe eenhede ten tyde van onafhanklikheid te trek". Gevolglik het die nuwe state, wanneer hul onderlinge grense vasgestel is, dikwels arbiters opdrag gegee om die *uti possidetis* op die datum van onafhanklikheid te gebruik. In werklikheid het dit geblyk dat 'n duidelike historiese lyn selde gevind kon word. Later is die beginsel na die nuut onafhanklike Afrika-state uitgebrei en is dit op die ontbinding van Joego-Slawië en die Sowjetunie toegepas.

Die leerstelling van *uti possidetis juris* is gekritiseer omdat dit met die beginsel van selfbeskikking bots. Dit is aangevoer dat dit, in plaas daarvan om duidelike internasionale grense te bevorder, sake vererger. Castellino en Allen het aangevoer dat baie van die moderne separatistiese konflikte of stamkonflikte, soos in Biafra, Oos-Timor, Katanga, Kosovo, en Rwanda, na blinde aandrang op sulke kunsmatige grense teruggevoer kan word.

## Verwysings en notas 
## Bronne 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*