2de eeu v.C.

Die **2de eeu v.C.** het geduur van 200 tot 101 v.C.

In die meeste streke van die wêreld is die 2de eeu v.C. steeds deel van die voorgeskiedenis, veral van die Ystertydperk, maar daar is 'n aantal streke waar geskrewe bronne beskikbaar is. 

Vir Rome is hierdie eeu 'n tydperk van vinnige uitbreiding, veral omdat Rome pas Kartago sowel as sy bondgenoot Masedonië as sy vernaamste mededingers uitgeskakel het. Dit is ook 'n tydperk waarin belangrike interne sosiale en politieke ontwikkelings plaasvind wat in die volgende eeu tot die einde van die Republiek sal lei. 

In die Hellenistiese wêreld is daar 'n groot verskuiwing in die magsbalans omdat die Partiërs 'n groot deel van die Seleukidiese Ryk oorneem. Die Hellenistiese koninkryke val geleidelik meer en meer in die invloedsfeer van die Romeinse republiek en hierdie tydperk word gekenmerk deur hulle agteruitgang, o.a. in Egipte, hoewel sommige state soos Baktrië steeds 'n tydperk van uitbreiding toon. 

In Indië kom die tyd van die Boeddhistiese Maurya-ryk tot 'n einde en Brahmanisme tree weer na vore as die vernaamste godsdienstige krag. China is verenig onder die Han-keisers en beleef 'n tydperk van opgang. Dit neem die beheer oor Noord-Viëtnam oor.
## Gebeure
### Romeinse Republiek
#### Die verowerings
duimnael|Rome en Kartago in 150 v.C.
In die tweede eeu v.C. brei die Romeinse Republiek sy mag baie oor die gebied van die Middellandse See uit.

Kartago het ná 201 v.C., die einde van die Tweede Puniese Oorlog, 'n welvarende stad gebly, met ryk landbouhulpbronne en florerende handelsverbindings. Sommige Romeine was daarvan oortuig dat, ten spyte van die verlies van sy ryk, Kartago altyd 'n bedreiging vir Rome se veiligheid sou bly. Volgens Polybius, 'n Griekse historikus van destyds, het hulle bloot op 'n gepaste voorwendsel gewag om Kartago te vernietig, wat ander nasies sou oortuig dat hulle eerbaar opgetree het. In 149 v.C. het die Romeinse Senaat 'n leër na Afrika gestuur: Die stad Kartago het die voorwaardes van die vredesverdrag wat 60 jaar vroeër onderteken is, verbreek deur sonder Romeinse toestemming 'n oorlog met die naburige koninkryk Numidië te begin.

Die meerderheid van Kartago se bevolking het aan hongersnood of in gevegte gesterf; die res – getalle is berug onbetroubaar in antieke bronne, maar die syfer 50&nbsp;000 word aangehaal – is soos gebruiklik as slawe verkoop. Die stad het dae lank gebrand en is toe verlate gelos.

#### Die leër
duimnael|'n Romeinse centurio
Oorspronklik was die  Romeinse leër se troepe burgers. Die diens in die leër het aan die deelnemende troepe in die algemeen 'n riskante maar winsgewende geleentheid gebied as die veldtogte relatief kort was. Dwarsdeur die 2de eeu&nbsp; v.C. het die basiese salaris van die burger-soldate op 120 denarii per jaar gebly. Hierdie toelae het ver onder die werker se loon geval, wat in daardie tydperk tussen twee derdes en driekwart denarius per dag bedra het. Aangesien opeenvolgende verowerings geneig was om groter leërs te vereis, het die professionele leër die burger-soldate vervang. Teen 123&nbsp;v.C. het die staat begin om die koste van die soldate se klere te betaal en teen 100&nbsp;v.C. het Marius begin om leërs uit eiendomlose vrywilligers op te rig en die veterane by ontslag en aftrede uit aktiewe diens 'n aandeel in grondvoordele te belowe. Die veteraan se grond was die soldaat se pensioen by sy aftrede.

#### Sosiale en politieke ontwikkelings
Een effek van Rome se groeiende mag was dat die rykes ryker geword het – soms baie ryker – terwyl die armes armer geword het. Uiteindelik het dit die einde van die republiek veroorsaak, maar in hierdie eeu was daar nog pogings om hierdie ontwikkeling te stuit, veral deur die Gracchus-broers.

links|duimnael|Plekke waar grondhervormings plaasgevind het
Tiberius Gracchus is in 134&nbsp;v.C. tot die volk se tribuun verkies. Hy het hom veral toegespits op die lot van slawe en van arm kleinboere wie se grond deur die Romeinse adel toegeëien is terwyl hulle weg was en op militêre veldtogte gedien het. Hy het ’n landbouhervorming voorgestel wat grondeienaarskap beperk tot 125 hektaar per burger of 250 hektaar per gesin, en die vrygemaakte grond onder die armste Romeine versprei, gewoonlik gratis. 'n Driemanskap wat Tiberius se broer Gaius Gracchus ingesluit het, het die opdrag gekry om hierdie wet in te voer. Die Romeinse senatore het dit egter beskou as 'n bedreiging vir hul eie landgoedere, sowel as vir hul magte van grondtoeskrywing. Tiberius is in 133&nbsp;v.C. vermoor. Gaius Gracchus is in 123&nbsp;v.C. tot tribuun verkies en het sy broer se hervormings voortgesit. Hy het beveel dat skepels koring teen 'n lae prys aan Romeinse burgers uitgedeel word, en het beplan om kolonies in Italië en Kartago te stig. Die Senaat het opdrag vir sy dood gegee, wat plaasgevind het in omstandighede wat nog onduidelik is. Wat wel duidelik is, is dat die mag geleidelik meer in die hande van die rykes van die Senaat gekom het. In die volgende eeu sou hierdie konsentrasie van die mag uiteindelik tot 'n keiserlike monargie lei.

### Iberië
duimnael|Die volke van Iberië
In 201 v.C. was die Kartagers in 'n vredesverdrag met Rome verplig om al hul Spaanse besittings oor te gee. Maar die onderwerping van die skiereiland, ryk aan minerale rykdom, sou nog die hele 2de eeu duur. In 180&nbsp;v.C. het die prokonsul van die provinsie Hispania Citerior, Tiberius Sempronius Gracchus, verskeie Keltiese nedersettings verower, heffings van die verslane stamme geëis en hulle verbied om nuwe versterkte nedersettings te stig. In 154&nbsp;v.C. het die Belli , in weerwil hiervan, 'n groot muur om hul hoofstad, Segeda, gebou. Dit het gelei tot oorlog met Rome, wat nie net betref die stamme wat algemeen  Keltiberiërs genoem word nie, maar ook die naburige Vaccaei in die sentrale Duero-vallei, die Vettone tussen die Tagus en die Duero, en die Lusitani. In 151&nbsp;v.C. is die Romeinse praetor Servius Sulpicius Galba deur die Lusitani verslaan, maar 'n jaar later het hy hul vrywillige onderwerping bereik. 

Sulpicius Galba het egter alle ooreenkomste verontagsaam en sy voordeel uitgebuit deur 'n bloedbad onder die weerlose Lusitani uit te voer en die oorlewendes as slawe te verkoop. Danksy sy aansienlike rykdom kon hy 'n poging verhoed om hom in Rome te verhoor. Dit was 'n algemene neiging wat die politieke landskap van die republiek ernstig sou verander en sy ondergang sou veroorsaak. Mans wat in beheer van die nuwe provinsies geplaas is, het hul militêre mag misbruik om hulself ryk te steel. Met hul rykdom sou hulle die republiek se wette trotseer en 'n al hoe belangriker rol in sy politiek begin speel.

Een van die Lusitani wat daarin geslaag het om aan Galba se bloedbad te ontsnap, was Viriatus, wat in 147&nbsp;v.C. die bevel oorgeneem het in 'n oorlog teen die Romeine en beduidende militêre suksesse behaal het deur 'n buigsame guerrillastrategie te gebruik. In 147&nbsp;v.C. het hy die vallei van die *Baetis* (die Guadalquivir) oorgeneem en die Romeine verskeie ernstige nederlae toegedien. In 140&nbsp;v.C. het hy die Romeinse prokonsul Quintus Fabius Maximus Servilianus gedwing om te kapituleer. 'n Jaar later is 'n vredesverdrag met Viriatus egter deur die Romeinse Senaat nietig verklaar. Viriatus is in dieselfde jaar deur sy eie landgenote vermoor op aanstigting van die Romeinse prokonsul Quintus Servilius Caepio. 

Die leierskap van die Keltiberiese verset teen die Romeine het oorgegaan na die Arevaci, wat ook die vlugtende Belli van Segeda in 154&nbsp;v.C. opgeneem het. Hul oostelike buitepos, Numantia, by die samevloeiing van die Duero en die Merdancho op die vlakte van wat later Kastilië geword het, het die fokus van hierdie weerstand geword. Dit het eers in 133&nbsp;v.C. geëindig toe Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Numantia ingeneem en vernietig het ná 'n beleg van etlike maande. Ná die val van Numantia is die wil van die Keltiberiese stamme om weerstand te bied verbreek

In 114 verwoes 'n nomadiese groep Cimbri Illyricum. Brogan het tot die gevolgtrekking gekom dat hulle in Jutland ontstaan het en uit daardie streek verdryf is deur 'n styging in die seevlak en oorbevolking, maar bronne oor Germanië is in hierdie tyd baie skaars.
Rome is traag om te reageer. In 113 stuur hulle konsul Cn. Papirius Carbo om hulle te hanteer. Hy ontmoet hulle naby Noreia in Noricum net suid van die Alpe en sou deur hulle uitgewis gewees het as 'n skielike donderstorm nie van sy manne gered het nie.

Athene was meer as een keer onder Masedoniese heerskappy terwyl Ptolemeïese Egipte, tradisioneel Masedonië se mededinger, herhaaldelik die rol van Athene se beskermer gespeel het, al was dit nie altyd suksesvol nie. Toe die Ptolemeïese Ryk in die laaste jare van die 3de eeu sy vinnige agteruitgang begin, het die bruikbaarheid daarvan vir Athene dienooreenkomstig afgeneem. Met die konflik tussen die stad en koning Filips&nbsp;V van Masedonië het Athene hom in 200&nbsp;v.C. geskaar aan die kant van die Pergamon-koning en van die eiland Rhodos, wat reeds met Filippus in oorlog was. In 189&nbsp;v.C. was Atheense ambassadeurs teenwoordig by die koning se hof in Pergamon. Hulle is dalk gestuur om Eumenes geluk te wens vir die oorwinning by Magnesia oor Antiochos&nbsp;III van Seleukië (Desember, 190&nbsp;v.C.), waartoe die koning wesenlik bygedra het in die oorlog teen Antiochos (192-190&nbsp;v.C.), toe Athene, wat soos Eumenes, aan die kant van die Romeine geveg het.

In 133&nbsp;v.C. het Attalus&nbsp;III, wat nog redelik jonk (ongeveer 37) en kinderloos was, skielik gesterf. Sy testament het 'n bepaling bevat dat die Romeinse Republiek in so 'n geval sy koninkryk sou erf. Daar was 'n verre familielid, Aristonicus, wat die troon opgeëis en beweer het dat  dit alles 'n vervalsing was, maar die Romeine het die rebellie redelik vinnig onderdruk. Tiberius Gracchus het die koninkryk se tesourie gebruik om sy grondhervormings te finansier.

#### Masedonië; Rome se vyand
Masedonië was Kartago se vernaamste bondgenoot en sy verhaal volg baie dieselfde patroon. Die onderwerping en inlywing van Masedonië het aan die einde van die vorige eeu begin met die eerste van nie minder nie as vier Masedoniese oorloë.

*Eerste Masedoniese Oorlog – 214 - 205 v.C.
*Tweede Masedoniese Oorlog – 200 - 196 v.C.
*Derde Masedoniese Oorlog – 172 - 168 v.C.
*Vierde Masedoniese Oorlog – 149 - 148 v.C.

Ten spyte van Rome se voortdurende militêre suksesse het die politieke situasie in die ooste ná die derde oorlog grootliks onstabiel gebly. Die gebrek aan 'n permanente teenwoordigheid van Romeinse legioene het 'n sekere vlak van onafhanklike denke toegelaat sonder vrees vir vergelding, en die aanstelling van korrupte en gierige praetors om toesig te hou oor die kliëntstate het anti-Romeinse sentiment verder aangevuur.

In 149 v.C. het Andriscus beweer dat hy 'n kleinseun van Filippus&nbsp;V en die seun van Perseus was. Sonder ernstige weerstand van Rome of Masedoniese inwoners, het hy die vier voorheen geskeide republieke herenig en 'n leër opgerig om vir 'n nuwe oorlog teen die Romeine voor te berei.
Die eerste klein mag wat teen hom gestuur is, onder die praetor Publius Juventius Thalna in 149&nbsp;v.C., is verslaan, en Andriscus het sy domein uitgebrei om die hele Thessalië in te sluit.
duimnael|Munt van Q. Caecilius Metellus Macedonicus
Die Senaat het 'n nuwe leër gemagtig, onder bevel van die praetor Quintus Caecilius Metellus.

Metellus het die opstand en enige Masedoniese weerstand onderduk. Teen 148&nbsp;v.C. het Masedoniese onafhanklikheid heeltemal tot 'n einde gekom. Andriscus, met sy leër vernietig, is uit die streek verdryf. Die Romeine het nou amptelik Masedonië, saam met Epirus, hul eerste oostelike provinsies gemaak, en aan Metellus is die naam Macedonicus vir sy oorwinnings toegeken.

#### Egipte
Die 2de eeu was tydperk waarin die mag van die Ptolemeërs in Egipte afgeneem het. Daar was baie dinastiese intriges wat buitelandse inmenging gevoed het.
duimnael|Physcon ("Die vetterige")
In die suide was daar vir 'n rukkie 'n mededingende, inheemse dinastie onder 'n farao Ankhwennefer. Hy is op 27 Augustus 186&nbsp;v.C. deur Ptolemeus V in die Tebaanse nomos verslaan. Dit was die einde van alle pogings om inheemse Egiptiese heerskappy te herstel. 

Ptolemeus V is die skrywer van die beroemde Rosettasteen. Die klip verwys na rebellies wat Ptolemeus onderdruk het. Hy het in 180 redelik jonk gesterf en sy koningin, Cleopatra&nbsp;I, ook in 176. Dit het die troon nagelaat aan Ptolemeus&nbsp;VI Philometor, wat sewe of agt jaar oud was. Sy regente, Eulaeus en Lenaeus, was eunugs wat Oosterlinge bo Grieke bevoordeel het. Dit is deur die Seleukidiese koning, Antiochus IV, uitgebuit toe Ptolemeus&nbsp;VI in 169 mondig word. Die Siriese koning het die land binnegeval en die regente vermoor wat die jong farao probeer diskrediteer het. Antiochus en Ptolemeus het vriende en bondgenote geword, maar gou is Ptolemeus se broer Ptolemeus&nbsp;VIII Euergetes II, bekend as Fiskon, op die troon geplaas deur 'n party wat nie van hierdie "vriendskap" met die Siriërs gehou het nie. Hy was net 12 jaar oud. Dit het 'n vete met sy broer Philometor veroorsaak wat tot laasgenoemde se dood in 145&nbsp;v.C. gelei het.

Fiskon trou toe met 'n dogter van Philometor, Cleopatra III, hoewel hy reeds 'n vrou, Cleopatra II, gehad het. Dit het gelei tot 'n burgeroorlog tussen die twee koninginne en verdere intriges met die Seleukidiese hof. Ptolemeus&nbsp;VIII het in 116&nbsp;v.C. gesterf en die troon nagelaat aan sy seun Ptolemeus&nbsp;IX, die seun van Cleopatra&nbsp;III.

#### Cyrenaica
Ptolemeus Apion was 'n seun van Ptolemeus VIII en 'n byvrou. Hy het in die 110's of 100's koning geword van 'n onafhanklike koninkryk van Sirene, moontlik uit hoofde van Fiskon se testament. Om te verhoed dat sy ryk deur sy familielede op die Egiptiese troon teruggeneem sou word, as hy sou sterf sonder 'n erfgenaam, het hy die Romeinse republiek as sy erfgenaam benoem. Die gebied het inderdaad  met sy dood in 96 Romeins geword.

#### Judea
Judea was vroeër meestal onder die bewind van die Ptolemeërs van Egipte, maar ná 200&nbsp;v.C. het dit onder beheer van die Seleukiede geval. Die plaaslike leiers het tot die priesters van die tempel van Jerusalem behoort, maar die priesterlike elite was verdeeld. Daar was sommige wat simpatie gehad het met die kultuur van die Hellenisme, maar hulle is sterk teëgestaan deur 'n konserwatiewer groep. Die Seleukidiese koning, Antiochus&nbsp;IV, het die streek nogal kragtig probeer helleniseer en toe hy teenstand kry, het hy dit wreed verwoes. In 167&nbsp;v.C. het hy die Tempel ontheilig, Joodse gebruike verbied, die aanbidding van Griekse gode ingestel en enigiemand doodgemaak wat weerstand gebied het. Dit het 'n opstand veroorsaak wat gelei is deur 'n familie van Modin, bekend as die Makkabeërs en later as die Hasmoneërs. In 164&nbsp;v.C. het Judas Makkabeus Jersalem saam met sy broers ingeneem. Vandag word hierdie feit steeds deur die Jode as Hannukah gevier. Judas het in 160 gesterf en sy broer Jonathan het as leier van die opstand oorgeneem. Hy het hoëpriester geword en is in 143 deur 'n ander broer, Simon, opgevolg, maar die grondgebied van die opstand het klein gebly. In 134 het Simon se seun John Hyrcanus hom opgevolg. Hy het die jong koninkryk uitgebrei deur gebruik te maak van die dinastiese probleme in die Seleukidiese Ryk in 112/111. Hy het Samaria verower, die tempel op die berg Gerisim vernietig en Idumea geannekseer.

Sy seun, Aristobulus I, het Gallilea by die verowerings in 104/103 gevoeg. Sy broer Alexander Jannaeus is in 103 amptelik as koning van Judea erken en het meer grondgebied soos Gasa en die Golan bygevoeg.

#### Baktrië
Dit is sy afstand en isolasie van die Middellandse See, die hart van die Griekse beskawing, wat die florerende Grieke van Baktrië des te meer verbasend gemaak het. Versteek tussen die noordelike hange van die berge van die Hindoekoesj en die Oxusrivier, en geskei van die Middellandse See deur lang stukke woestyn en berge, was die streek omtrent so ver as wat 'n mens kon kom van die middel van die wêreld, soos aan die Grieke bekend.

In 210 v.C. het die Seleukidiese koning Antiochos&nbsp;III 'n oorwinning teen Euthydemos van Baktrië behaal, wat hom gedwing het om terug te trek. Dit het gelei tot 'n drie jaar lange beleg van Bactra. Hierdie eindelose beleg en die bedreiging deur die noordelike nomades het Antiochos&nbsp;III gedwing om te onderhandel: Hy het Euthydemos as koning erken en een van sy dogters  vir hom gegee in ruil vir voorrade en oorlogsolifante.

Daar is talle argeologiese oorblysels van die Grieks-Baktriese koninkryk. Miskien is die eienaardigste oorblyfsels wat behoue gebly het dié van die stad Ai-Khanoum, die oostelikste bastion van die Hellenisme. Selfs sy historiese Griekse naam is nogtans vandag 'n twispunt onder historici. Sy huidige naam, Ai-Khanoum, is Oesbekies vir "Lady Moon". Fragmentêre bewyse uit die tyd het gelei tot voorstelle wat wissel van Alexandrië-aan-die-Oxus tot Eucratidia.

Tog was die Baktriese Koninkryk in werklikheid nie 'n tipiese Griekse staat nie. Sy reputasie as 'n land van 'n "duisend stede" is beslis 'n romantiese oordrywing of 'n verwysing na baie kleiner dorpies wat byna vir seker nie deur Grieke bevolk is nie. Die Grieke van Baktrië was altyd 'n minderheid, en omdat hulle ver van die Mediterreense hart van Hellenisme was, was hulle verplig om invloede van inheemse kulture te absorbeer. Ai-Khanoum self het, ten spyte van sy Griekse karakter, nie soos 'n streng Griekse stad gelyk nie. Al die dakke was plat, tipies van Sentraal-Asië, anders as die Griekse teëldak. Die mure van huishoudelike en openbare geboue is ook van modderstene gebou, en vloere is gemaak van geklopte grond en was bedek met matte, alles kenmerkend van plaaslike argitektoniese tradisies. Die koninklike paleis is, ten spyte van sy Griekse besonderhede, in die Achaemenidiese styl gebou.

Daar is nogtans ook geleerdes wat die waarheid van hierdie Boeddhistiese verslae betwis. Wat duidelik is, is dat hierdie tydperk die herlewing van die Brahmanisme in Indië beteken het.

### China en die Xiongnu
duimnael|Die Xiongnuryk
duimnael|Die koninkryke van die Han
Die 2de eeu v.C. was die eerste eeu van die Han-dinastie, waarvan die eerste twee eeue ook die Westelike Han genoem word. Ná eeue van oorlogvoering was China verenig, hoewel die ou koninkryke nie opgehef is nie. Maar die ryk kon verder ontwikkel, hoewel nie altyd in vrede nie, want dit het 'n magtige buurman, die Xiongnu, gehad.
 
Die Xiongnu verdien naas die Han die aandag, nie vanweë enige bedreiging wat hulle vir China ingehou het nie, soos dit dikwels voorgestel word, maar omdat hulle China se politieke *gelyke* was. Dit is as gevolg van hierdie gelykheid dat die Han die mite van die barbaarsheid en ononderhandelbaarheid van die Xiongnu geskep het. Die politieke en kulturele mag van die Xiongnu het toegelaat dat oorlog met China nie deur verowering gevolg is nie en dat verdrae met China nie deur assimilasie gevolg is nie. Omdat die Xiongnu- en Han-ryk mekaar in ewewig gehou het, kon een van die kulture die ander beïnvloed, sonder om hulle identiteit te verloor. Die Xiongnu se politieke mag het die Xiongnu-kultuur beskerm en by uitbreiding ook die kulture van sommige van die nie-Chinese mense onder die Xiongnu-ryk.

## Verwysings