Hendrik van Veldeke

[duimnael| Van Veldeke-monument in [Hasselt, België]]
**Hendrik van Veldeke**, (Duits: **Heinrich von Veldeke**) (alias: He (y) nric van Veldeke (n), gebore voor of omstreeks 1150 - oorlede na 1184) is die eerste skrywer in die Lae Lande wat by name bekend is wat in 'n ander Europese taal geskryf het as Latyn. Hy is gebore in Veldeke, 'n gehuggie in die streek van Spalbeek, wat sedert 1977 'n gemeenskap van Hasselt, Limburg, België is. Die 'Vel (de) kermolen', 'n watermeul aan die Demerrivier, is al wat oorbly van die gehuggie. In Limburg word hy gevier as 'n skrywer van die Ou Limburgse dialek. 

Veldeke se geboorte- en sterfjaar is onseker. Hy moes waarskynlik voor of omstreeks 1150 gebore gewees het, aangesien hy in die vroeë 1170's geskryf het. Daar is geen bewys dat Veldeke in 1128 gebore is nie, soos dikwels voorgestel word. Hy is sekerlik na 1184 oorlede, omdat hy in sy *Aeneas* noem dat hy teenwoordig was op die hofdag wat keiser Frederik Barbarossa daardie jaar gereël het. Hy het in alle waarskynlik gesterf voordat Wolfram von Eschenbach sy *Parzival* geskryf het, wat tussen 1205 en 1210 voltooi is. Wolfram noem in daardie werk dat Veldeke voortydig gesterf het. Veldeke was waarskynlik 'n lid van die familie van die klas van *Ministerialis* (onvrye edeles). Die bestaan van so 'n familie word genoem in aktes wat uit die 13de eeu dateer. Die gevolgtrekking kan gemaak word dat hy 'n deeglike opleiding ontvang het, aangesien hy Latynse bronne in sy werke gebruik het. 

## Naam 
Daar is twee vorme van die naam van die digter wat algemeen voorkom in moderne wetenskap, **Hendrik van Veldeke** of **Heinrich von Veldeke**. Die keuse hang gewoonlik daarvan af of Veldeke (op anachronistiese wyse) beskou word as iemand wat in die "Nederlandse" of "Duitse" literêre tradisie geskryf het. Sy werk getiteld *Die lewe van Servaas van Maastricht* (die *Servatius*) gee sy naam aan as "Heynric van Veldeken", terwyl die Berlynse manuskrip van die Eneasroman hom "uon Ueldiche Heinreich" noem, met die voornaam ook afwisselend gespel as 'Hainrich' of 'Hainreich'.  Ander manuskripte gee die pleknaam "Veldeke" onderskeidelik aan as "Veldekin" "Veltkilchen" of "Waldecke".  Die Nederlandse geleerde Jan van Goossens het voorgestel dat die vorm "Heinric van Veldeken" gebruik word as 'n kompromie, in die inleiding tot sy tweetalige Oud-Limburgs/Duitse uitgawe van die *Servatius*.  Dit blyk egter dat hierdie voorstel nie veel ondersteuners het nie, met Duitse geleerdes wat oorwegend voortgaan om "Heinrich von Veldeke" te gebruik, en Nederlandse skolastici wat "Hendrik van" verkies. Die keuse deur Engelse skrywers verskil volgens die vakgebied, maar namate meer Duitsers op Veldeke werk as Nederlanders, word die vorm "Heinrich von" meer gereeld in Engels aangetref. Soms word die plek van oorsprong ("Veldeke") van die digter ook gebruik om die skrywer aan te dui sonder om kant te kies in die geskil  (alhoewel dit eintlik primêr dien om Heinrich/Hendrik van andere met sy naam te onderskei, bv. *Heinrich von Morungen*). 

## Die lewe van Servaas van Maastricht 
Veldeke het "Die Lewe van Servaas van Maastricht", wat waarskynlik sy eerste werk was, vir ene Hessel, die koster van die Maastrichtse *Servatius* of *Servaas-tak* geskryf, en vir Agnes van Metz, gravin van Loon. Die werk bestaan uit twee dele in Middelnederlands en word beskou as die eerste literêre werk in Nederlands. Die eerste deel is 'n biografie (*vita*) van Servaas van Maastricht, die beskermheilige van daardie stad, wat vermoedelik op 13 Mei 384 oorlede is. Hierdie deel word gewoonlik omstreeks 1170 gedateer. Die tweede deel behandel die wonderwerke van Servaas na sy dood. Daar word soms aanvaar dat die tweede deel van die opus eers tussen 1174 en 1185 geskryf is. 

Servaas is 'n Armeen wat na Lorraine reis en biskop van Tongeren word. Die sondige burgers van Tongeren draai teen hom, wat veroorsaak dat hy na Maastricht vlug. As Servaas daarvan bewus word dat God die burgers van Tongeren wil straf deur Attila die Hun na hulle te stuur, gaan hy op 'n pelgrimstog na Rome en bid hy by die graf van Petrus dat die ramp verhoed moet word. Sy gebede word nie vervul nie, maar Petrus gee hom wel 'n silwer sleutel waarmee Servaas genade kan verleen en sondaars mee kan straf. Die burgers van Tongeren word almal doodgemaak, maar Servaas verleen hulle genade en daarom gaan hulle almal hemel toe. 

Maastricht was geleë op 'n belangrike kruispad: die pad vanaf Keulen van die weste, met die Maas-rivier as die noord-suid-as. In Veldeke se tyd het die Servaas-tak hul bes probeer om pelgrimstogte na die graf van die heilige te bevorder. In hierdie konteks moet die oorsprong van Veldeke se *Servatius* gesien word. Uit dieselfde periode dateer die huidige Servaas-kerk en die relikwie wat die oorblyfsels van Servaas van Maastricht oftewel *Sint Servatius* bevat. In tye van groot nood en rampe word die relikwie deur die stad vervoer. Veldeke se "Die Lewe van Servaas van Maastricht" of *Servatius* is 'n aanpassing van die *Actus Sancti Servatii* deur Jocundus (geskryf tussen 1066 en 1088) en die *Vita Sancti Servatii*, wat indirek deur die *Actus* geïnspireer is. Die *Servatius* is volledig bewaar in 'n manuskrip uit 1470 (Leiden, Universiteitsbibliotheek, BPL 1215). Daar is ook verskillende fragmente in verskillende boekbindings gevind wat almal afkomstig is van 'n manuskrip wat moontlik geskryf is toe die digter nog gelewe het (ongeveer 1200).

## Aeneas Roman 
links|duimnael| *Aeneas Romanse-* illustrasie
Veldeke se grootste werk is die *Aeneas Romanse*, wat hy gebaseer het op die Ou Franse ''Roman d'Enéas*, wat op sy beurt geïnspireer is deur Vergilius se *Aeneis*. (Daar word soms na die werk verwys as *Eneit* of *Eneide*.) Veldeke het die grootste gedeelte daarvan omstreeks 1175 geskryf. Volgens die epiloog van die *Aeneas'' het Veldeke die gravin van Kleef toegelaat om sy werk te lees toe dit ongeveer vier vyfdes voltooi was. Sy het op haar beurt een van haar bediendes daarmee toevertrou. Die werk is gesteel en dit is eers in 1184 deur hertog Herman van Thüringen aan Veldeke terugbesorg, wat aan Veldeke die opdrag gegee het om dit te voltooi. Die identiteit van die dief bly onbekend. Sommige mense glo dat dit Hendrik Raspe was, broer van Herman van Thüringen; ander glo dat die dief Heinrich von Schwarzburg was. Laasgenoemde het 'n twis gehad met Louis III, Landgraaf van Thüringen, Herman se oudste broer en ook die bruidegom van die gravin van Kleef. 

Veldeke se *Aeneas* is die eerste hof-romanse in 'n Germaanse taal. Hy het baie aandag geskenk aan die liefde, deugde (matigheid, selfbeheersing, welsprekendheid, ...) en skoonheid van die lewe aan die hof. Ondanks die tragiese gebeure in die verhaal (bv. Dido se selfmoord en die dood van Pallas en van baie ander helde), oorheers 'n positiewe toon die romanse. Aan die einde van die romanse beskryf hy byvoorbeeld met groot entoesiasme die huweliksfees van Aeneas en Lavinia, waar hy 'n optimistiese siening van die mensdom en die wêreld as die apoteosis van die romanse voorstel. Veldeke dring ook daarop aan om die troue te vergelyk met die hofdag wat keiser Frederik Barbarossa in 1184 gereël het. Dit is een van die argumente wat dikwels gebruik word as bewys dat Veldeke vir die keiserlike gevolg geskryf het. Dit is in hierdie konteks dat die keuse van materiaal moontlik beskou kan word. Die verhaal van *Aeneas* is immers ook die verhaal van die stigting van Rome; die Duitse keisers beskou hulself as die erfgename van die Romeinse Ryk. Middeleeuse koningshuise het dikwels vervalste stambome gemaak wat na die Trojane terugdateer. 

Dat die *Aeneas Romanse* slegs in die Middel-Hoogduitse weergawes behoue gebly het, het aanleiding gegee tot die vraag of die deel van die romanse wat Veldeke aan die gravin van Kleef vertoon het, oorspronklik in Middelnederlands of Middel-Hoogduits geskryf is. Germaniste soos Otto Behaghel (in sy 1882-uitgawe), Theodor Frings en Gabriele Schieb (in hul uitgawe van 1964-1970) meen dat Veldeke die *Aeneas* in sy moedertaal, Middelnederlands, geskryf het. Hulle  het probeer om 'n soortgelyke weergawe te rekonstrueer. Hierdie rekonstruksie word deur baie moderne filoloë as te hipoteties beskou. Normaalweg kry Ludwig Etmüller se kritiese uitgawe van 1852 of Hans Fromm se diplomatieke uitgawe van die pragtig geïllustreerde Berlynse manuskrip (Berlyn, Staatsbibliothek Preuβischer Kulturbesitz, kiem. Fol. 282) vanaf 1992 af voorkeur. 

Volgens die Duitser Thomas Klein (Bonn) het Veldeke neutrale rympies gebruik. Dit beteken dat Veldeke bewustelik rympare gekies het wat in Middelnederlandse sowel as Middel-Hoogduits moontlik was. Wapen/slapen in Middelnederlands word wafen/slafen in Middel-Hoogduits; die Middelnederlandse rympaar jare/mare word aan die ander kant jâre/mære in die Middel-Hoogduits. Klein glo dat Veldeke dieselfde tegniek in sy *Servatius* toepas. Klaarblyklik het hy gehoop om so groot as moontlik 'n gehoor te bereik met so min moeite aan die kant van die skrywer. 

## Liriese poësie 
duimnael| Van Veldeke in die Codex Manesse (14de eeu)
Sowat dertig romantiese lirieke deur Veldeke is bewaar. Hy is dus een van die eerste generasies *minnesangers* wat die romantiese Romeinse hof-poësie in 'n Germaanse taal geskryf het. In vergelyking met sy tydgenote, staan sy lirieke uit vanweë hul humor en selfs ironie. Hy speel ook graag met klanke en pas die rym aan soos hy wil. Veldeke gebruik die konvensionele beskrywing van die natuur (*Natureingang*) om sy lirieke oop te maak, en vergelyk dit dan gewoonlik - soos in die voorbeeld hieronder - of kontrasteer dit met die gevoelens van die minnaar: 

Ez sint guotiu niuwe maere,
daz die vogel offenbaere
singent, dâ man bluomen siht.
zén zîten in dem jâre
stüende wol, daz man vrô waere,
leider des enbin ich niht:
Mîn tumbez herze mich verriet,
daz muoz unsanfte unde swaere
tragen daz leit, das mir beschiht. (MF I)
 (Dit is goeie nuus dat die voëls hardop sing waar 'n mens blomme sien. In hierdie tyd van die jaar behoort 'n mens gelukkig te wees, maar helaas, ek is nie: my dwase hart het my verraai en moet nou, hartseer en droewig, die swaarkry ondervind wat my toegedaan is.) 

In teenstelling met wat hy in sy *Aeneas Romanse* en sy *Servatius* doen, gebruik hy nie neutrale rym in sy lirieke nie, aangesien hierdie tegniek die aantal rymwoorde wat aan die digter beskikbaar is drasties inperk. Middel-Hoogduitse en Middelnederlandse rympies word om die beurt gebruik. Ongetwyfeld is dit omdat die rymskema in die liriek hoër eise stel as die gekoppelde rym in *verhaaltekste* soos die *Servatius* en die *Aeneas-romanse* ; in een strofe moet meer as twee rymwoorde gevind word. Veldeke se-lirieke is bewaar in drie Middel-Hoogduitse manuskripte uit die laat dertiende en vroeë veertiende eeu: die *Kleine Heidelberger Liederenhandschrift* (Heidelberg, Universitätsbibliothek, Codex Palatinus Germanicus 357), die *Weingartner Liederhandschrift* (Stuttgart, Württembergische Landesbibliothecio en 1) en die *Große Heidelberger Liederenhandschrift*, beter bekend as die *Codex Manesse* (Heidelberg, Universitätsbibliothek, Codex Palatinus Germanicus 848).

## Invloed 
Die belang van Hendrik van Veldeke vir die Duitse literatuurgeskiedenis is buitengewoon groot. Dit word bewys deur die feit dat sy lirieke en die *Aeneas Romanse* uitsluitlik in die Middel-Duitse manuskripte behoue gebly het. Hendrik van Veldeke word ook genoem as 'n uitstekende voorbeeld deur baie dertiende-eeuse skrywers (Wolfram von Eschenbach, Hartmann von Aue en Gottfried von Straßburg ). Sy invloed op die Middelnederlandse letterkunde blyk redelik beperk te wees, afgesien van die enkele interpretasie van Jacob van Maerlant wat moeilik is om te interpreteer.

## Veldeke in die hedendaagse tyd 
In beide Maastricht en Hasselt kan 'n standbeeld van die digter gevind word. In verskillende munisipaliteite is strate, plekke, skole en verenigings na hom vernoem. Die provinsiale vereniging wat hom besig hou met die hedendaagse kultuur van Limburg staan bekend as Veldeke. In 2007 het 'n uitstalling oor Veldeke en sy era plaasgevind.

## Uitgawes 
* Behaghel 1882: Otto Behaghel (red. ), *Heinrich von Veldeke.* *Eneide, mit Einleitung und Anmerkungen*, Heilbronn, 1882. 
* Goossens 1991: Jan Goossens, *Die Servatiusbruchstücke. Mit einer Untersuchung und Edition der Fragmente Cgm 5249/18, 1b der Bayerischen Staatsbibliothek München*, in: *Zeitschrift für deutsches Altertum und deutsche Literatur 120* (1991), 1-65. 
* Iven, Joris, red. (2010). *Minneliederen Hendrik van Veldeke Hertaald*. Lulu.com. Iven, Joris, red. (2010).  
* Ettmüller, Ludwig, red. (2004). Eneasroman. Vertaal deur Kartschoke, Dieter . Philipp Reclam jun. .  
* Lachmann, Karl; Haupt, Moritz; Vogt, Friedrich, reds. (1888). *IX: Her Heinrich von Veldegge. Des Minnesangs Frühling* (4 red.). Leipzig: Hirzel. pp.   56 –68 . Opgespoor op 7 Februarie 2016. 
* Moser, Hugo; Tervooren, Helmut, reds. (1988). *XI: Heinrich von Veldeke. Des Minnesangs Frühling*. I: Tekste (38 uitg.). Stuttgart: Hirzel. bl.   97-149. .     

## Verdere leeswerk 
* Janssens 2007: Jozef Janssens, *In de schaduw van de keizer.* *Hendrik van Veldeke en zijn tijd* (1130–1230). Zutphen, 2007. 
* Klein 1985: Thomas Klein, *Heinrich von Veldeke und die mitteldeutschen Literatursprachen. Untersuchungen zum Veldekeproblem*, in: Th. Klein en C. Milis, *Zwei Studien zu Veldeke und zum Strassburger Alexander*, (Amsterdamer Publikationen zur Sprache und Literatur, 61), Amsterdam, 1985, 1-121. 
* Schieb en Frings 1964-1970: Gabriele Schieb en Theodor Frings, *Henric van Veldeken.* *Eneide*, Berlyn, 1964-1970. 
*        
* Schumacher 2010: Meinolf Schumacher, *Einführung in die deutsche Literatur des Mittelalters*, Darmstadt, 2010,  , 65-69. 
* Oostrom, Frits van 2006, *Stemmen op schrift:* *Geschiedenis van de Nederlandse literatuur vanaf  het begin tot 1300.* Amsterdam: Bert Bakker, 2006'' 

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* "Hendrik van Veldeke", Literatuurgeschiedenis.org
* "Hendrik van Veldeke", DBNL  
*  
*