Eitemal

regs|200px|duimnael|Eitemal, oftewel prof. dr. W.J. Du P. Erlank.
duimnael|regs|230px|*Eitemal* het in 1945 ingestaan as model vir die gewonde voortrekker op die marmerfries van die Voortrekkermonument.

**Eitemal** (* 22 Junie 1901, Wolmaransstad – † 24 Junie 1984, Stellenbosch) is 'n *nom de plume* vir Wilhelm Jacobus du Plooy Erlank, 'n Afrikaanse skrywer, digter, redenaar en vertaler. Hy was ’n professor in Nederlandse letterkunde aan die Universiteit van Stellenbosch en kultuurattaché van die Suid-Afrikaanse ambassade in Nederland. Hy is ook die skrywer van ’n gedig wat later aangepas en getoonset is om die bekende volkslied, *Lied van Jong Suid-Afrika* te vorm. Die woorde van die lied lui: "''En hoor jy die magtige dreuning? Oor die veld kom dit wyd gesweef, die lied van 'n volk se ontwaking, wat harte laat sidder en beef.*"

## Lewe en werk 
### Vroeë lewe en herkoms 
Willem Jacobus du Plooy Erlank is op 22 Junie 1901 op die plaas Uitkyk in die distrik Wolmaransstad gebore. Hy is die middelste kind en tweede seun van Andries Gustav Stephanus Erlank en Anna Margaretha Louisa du Plooy en het ook ’n jonger suster.

### Verdere studie 
Vanaf 1918 studeer hy verder deur medium Engels aan die Transvaalse Universiteitskollege in Pretoria. Hy beywer hom van vroeg af vir die erkenning en gebruik van Afrikaans, sodat die gesin se huistaal van 1914 Afrikaans word. Op universiteit betoog hy vir die opheffing van Afrikaans tot amptelike onderrigtaal, veral in Sielkunde, maar die Senaat van die universiteit keur dit af, hoewel hulle toelaat dat die studente in Afrikaans eksamen kan skryf. Tydens die griepepidemie van 1918 werk hy deeltyds as verpleër in ’n hospitaal in Pretoria en tydens vakansies in die noodhospitaal op Wolmaransstad, wat tydelik in die plaaslike laerskool ingerig is. In sy tweede jaar in 1919 wen hy die Tielman Roos-prys as beste redenaar op die kampus, waar hy meeding met onder andere Toon van den Heever en J.R.L. van Bruggen. Sy toespraak het gehandel oor *The present is the time for reconstruction – socially, politically and ethically*. Ook in 1919 moet hy sy studies tydelik staak omdat hy ’n Union Jack wat op die universiteitsterrein gehys is na die suksesvolle vredesonderhandelings aan die einde van die Eerste Wêreldoorlog, afhaal en verbrand. Hy word vir ses weke geskors as gevolg hiervan en verbeur ook sy studiebeurs. Hy behaal steeds die B.A.-graad in 1920 met lof met Hollands, Engels, Latyn, Grieks en Wiskunde as vakke. Dit is veral sy studie in Latyn waarin hy opgaan en hy vertaal op eie inisiatief ’n keuse uit die werk van Tibullus, Catullus en Horatius in Engelse verse, terwyl hy Thomas Gray se gedig *Elegy written in a country churchyard* in Latyn vertaal.

### Loopbaan as onderwyser 
Hy gee daarna vanaf 1921 tot 1928 onderwys in Latyn by die Hoërskool Wolmaransstad.

## Skryfwerk 
### Jeuglektuur 
Hy publiseer sy werk meestal onder die naam Eitemal, wat ’n gedeeltelike omsetting is van “Lammetjie”, sy bynaam as student. Deur weglating van een “m” en die “j” draai hy die naam om, wat dan Eitemal word.

### Prosa 
’n Fragment van die eselsromannetjie *Jaffie* verskyn eers in *Die Huisgenoot* en ’n uittreksel in *Standpunte* voordat dit in boekvorm gepubliseer word. Die boek is ’n samevoeging van sy eie jeugherinnerings van die Wes-Transvaalse plaaswêreld en godsdienstige ervarings rondom twee esels as sentrale figure, soos ingegee deur Middeleeuse Bybelprente. Die jong esel Jaffie word deur sy oom Vaaltyn opgevoed in die Christelike leer van liefde en lydsaamheid en leer by sy oom van Jesus se intog in Jerusalem op die rug van die esel Valta. Hy kry ook praktiese opleiding in die beste bekbyte en skoppe. Spanning word opgebou deur die vyandskap wat daar tussen oom Vaaltyn en Ribbok bestaan. Twee ontwikkelingslyne word volgehou, naamlik die geleidelike aftakeling van oom Vaaltyn en daarnaas die ontwikkeling tot volwassenheid by Jaffie. Wanneer oom Vaaltyn op Kersdag deur ’n weerligstraal gedood word, verower Jaffie die eselleiding in ’n geveg met Ribbok. So bereik hy volwassenheid en kan hy die lewe sonder sy mentor tegemoetgaan. Benewens die sjarmante verhaal en vertelstyl lê die bekoring in die soomlose ineenvlegting van diverse bestanddele, soos die epiese en moralistiese, die historiese en legendariese en ook die profane en die gewyde. Die dierekarakters verkry besondere trefkrag en oom Vaaltyn bekoor met sy pittige spreekwoorde waarmee hy oerwaarhede verwoord. Al hierdie elemente verhef die boekie tot leesstof vir oud en jonk. Hierdie verhaal het reeds klassiek geword in Afrikaans en word ook in onder andere Xhosa vertaal. Rob Antonissen beskryf dit in sy resensie soos volg: “Hy het iets nuuts gebring in die mees onvervalste Afrikaans, fyn en lewend in elke vesel". *Jaffie* is in 1957 ’n sterk aanspraakmaker op die Hertzogprys, wat eindelik aan Elise Muller se *Die vrou op die skuit* toegeken word. In 1959 word die Afrikaanse Letterkundige Vereniging se prys vir jonger prosa aan Eitemal toegeken, hoofsaaklik op grond van *Jaffie*, maar ook met inagneming van sy verdienste as digter en dramaturg.

*Skaduwees teen die muur* bevat ’n aantal sketse en kortverhale wat hy reeds sedert die jare dertig geskryf het, dikwels teen ’n Wes-Transvaalse agtergrond. Die bundel word dan ook ingelei deur *Uit my kontrei*, sy jeugherinneringe oor hierdie wêrelddeel. Die verhaal *Die pontbaas van Dieprusrivier* is die hoogtepunt in die bundel en beïndruk met sy simboliek. Die rivier is die skeiding tussen die dorpsdeel met die kerk en die deel met die hotel en kroeg, sodat die pontbaas teen die einde ’n Charon-figuur word. Hierdie verhaal word deur Abraham H. de Vries in die versamelbundel *Uit die kontreie vandaan* opgeneem. Sy kortverhaal *Oom Sybrand se tweede offer* word in *Halfeeu* opgeneem, waarin P.G. du Plessis hoogtepunte uit die eerste vyftig jaar van *Die Huisgenoot* saambundel. Oom Sybrand se eerste offer was om op te hou pruim toe die tabaksop sy snor vlek. Sy baard was sy grootste trots. Sannie se kêrel, Daniel de Bruin, wil toe weet of die oom met sy baard bo of onder die kombers slaap. Hierdie vraag kon hy nie antwoord nie en daardie nag kon hy ook nie slaap nie, want geeneen van hierdie maniere voel reg nie. Dan bring hy sy tweede offer om sy baard af te sny. *Gee my ’n bod vir ’n eseltjie* is ’n humoristiese verhaal van die twee deftige dames wat sommer groot wil kollekteer vir die kerk se nuwe orrel by oom Thys Vermeulen, die rykste man in die distrik. Hulle is baie verontwaardig wanneer hy ’n brandsiek esel skenk, maar by die kerkbasaar sorg dieselfde esel dat die beoogde som vir die orrel bereik word. Hierdie verhaal word deur A.P. Grové in *Hoogtepunte in die Afrikaanse verhaalkuns* opgeneem en deur F.E.J. Malherbe in *Moderne Afrikaanse verhaalkuns*, terwyl *Oom Habakuk se derde vrou* deur Hennie Aucamp in die bundel *Blommetjie gedenk aan my* opgeneem word. Die skets *Den Haag* verskyn in *Stad en stedelig*, ’n versamelbundel met sketse en vertellings oor wêreldstede. Die Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge (FAK) publiseer sy toespraak *Die patroon van ons volkskarakter* wat hy op 28 Maart 1952 in Stellenbosch voor die publiek en studente lewer tydens die drie eeu feesvieringe van die aankoms van Jan van Riebeeck.

### Vertalings en verwerkings 
In sy later jare hou hy hom hoofsaaklik besig met vertalings en verwerkings uit die klassieke Europese letterkunde. Vir sy werk as vertaler van Shakespeare se *Macbeth* ontvang hy in 1966 die Akademieprys vir Vertaalde Werk. Hierdie vertaling word in 2013 deur Marthinus Basson verwerk vir nege akteurs en by Aardklop opgevoer, waar die Afrikaans weer beïndruk met sy soepelheid en die opvoering met talle pryse bekroon word. Eitemal vertaal ook Shakespeare se *Hamlet*, *Midsomernagdroom* en *Die wintersprokie''*.* Die Akademieprys vir Vertaalde Werk word in 1969 weer aan hom toegeken vir sy vertaling van Goethe se *Faust*. Sy vertalings van *Voorlopige vonnis* van Jozef van Hoeck en *Don Carlos* van Friedrich von Schiller word deur Dalro gepubliseer, maar sy verwerking van Michiel de Swaen se *De gecroonde leersse* is nie gepubliseer nie.

Die Middelnederlandse *Van den Vos Reynaerde* verwerk hy in versvorm en verplaas dit onder die titel *Reinaard die jakkals* na ’n Wes-Transvaalse milieu. Hy doen hier nie slegs bloot ’n vertaling nie, maar verwerk die Middeleeuse stof en voeg ook talle plaaslike Jakkals-en-wolfstories in versvorm by. In hierdie diere-epos word Reinaard die jakkals deur een na die ander dier voor koning Leeu aangekla. Die satire op die Middeleeuse Staat en Kerk word uitgebrei sodat dit ’n gespot word met Suid-Afrikaanse werklikhede soos apartheid, ontug, oproerige politieke vergaderings, verkramptes, sensuurrade en dies meer. Fragmente van hierdie werk het reeds voorheen in *Verse vir Opperman* (1974) en die Mei 1979 uitgawe van *Tydskrif vir Letterkunde* verskyn.

## Eerbewyse 
In 1981 vereer die FAK Eitemal vir sy lewenslange toewyding aan die Afrikaanse volkslied. Die voorsitter van die FAK, Gawie Cillié, huldig Eitemal by hierdie geleentheid as die enigste oorlewende lid van die driemanskap (die ander twee is Hugo Gutsche en Stephen Eyssen) wat verantwoordelik was vir die eerste verskyning van die *FAK-Volksangbundel* in 1937. Die idee vir so ’n bundel het ontstaan na ’n lesing in 1931 van Eitemal getiteld *Kulturele betekenis van die volkslied* tydens die tweede kongres van die FAK in Kaapstad.

## Oorspronklike werke 
Sy oorspronklike werke:
* *Weerklankies*, Pretoria, J.L. van Schaik, bepk., 1928.
* *Lus en lewe : liedere vir studente, oud-studente en ander vrolike mense*, Pretoria : De Bussy, 1932.
* *En hadde de liefde niet … : drama in vyf bedrywe*, Bloemfontein, 1935.
* ''Jaffie; 'n eselsromannetjie*, Kaapstad, Balkema, 195-?
* *Stafie en Santie in kabouterland : 'n kinderverhaaltjie*, Kaapstad : Maskew Miller, 195-?
* *Die patroon van ons volkskarakter*, Johannesburg : F.A.K., 1952.
* *Ujafi : indatshana yezimbongolo*, Johannesburg : A.P. B., 1953
* *So praat die ou rivier*, Kaapstad, Nasionale boekhandel, 1956.
* *Reinaard, die jakkals : 'n Afrikaanse diere-epos*, Johannesburg : Perskor, 1981.

## Vertalings 
Werke wat hy na Afrikaans vertaal het:
* *Macbeth*, Shakespeare (1965).
* *Faust I*, Johann Wolfgang von Goethe, Kaapstad : Nasionale Boekhandel, 1966.
* *Don Carlos*, Friedrich Schiller, National government publication, [S.l.] : DALRO, 1969.
* *Hamlet*, Shakespeare, Kaapstad, Tafelberg Uitgewers, 1973.
* *Midsomernagdroom*, Shakespeare, Kaapstad: Human & Rousseau, 1975.
* *Die Wintersprokie*, Shakespeare, Kaapstad, 1975.

## Bibliografie 
* *Eitemal : 'n bibliografie*, M E J Bauermeister, Stellenbosch : Universiteit van Stellenbosch, Departement van Biblioteekkunde, 1969.

## Bronnelys 
### Boeke 
* Antonissen, Rob. *Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede.* Nasou Beperk Elsiesrivier. Derde hersiene uitgawe. Tweede druk, 1964
* Antonissen, Rob. *Kern en tooi*. Nasou Beperk. Eerste uitgawe Eerste druk. Elsiesrivier 1963
* Askes, H. en Landman, J.N. (samestellers) *Voorspraak*. Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe Tiende druk, 1994
* Beukes, W.D. (red.) *Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990.* Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe eerste druk, 1992
* Buning, Tj. *Uit ons digkuns.* J.L. van Schaik Bpk. Pretoria. Nuwe omgewerkte druk, 1960
* Cloete, T.T. (red.) *Die Afrikaanse literatuur sedert sestig*. Nasou Beperk. Eerste uitgawe, 1980
* Dekker, G. *Afrikaanse Literatuurgeskiedenis.* Nasou Beperk. Kaapstad. Elfde druk, 1970
* Grobler, Hilda. *Halfeeu.* Blokboeke 33 Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1980
* Grové, A.P. *Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans.* Nasou Beperk. Vyfde uitgawe. Eerste druk, 1988
* HAUM. *Stellenbosse Galery.* HAUM-Uitgewers. Kaapstad en Pretoria, 1974
* Kannemeyer, J.C. *Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1.* Academica, Pretoria en Kaapstad. Tweede druk, 1984
* Kannemeyer, J.C. *Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur* *2*. Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk, 1983
* Kannemeyer, J.C. *Ontsyferde stene*. Inset-Uitgewers. Stellenbosch. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1996
* Kannemeyer, J.C. *Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.* Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005
* Krige, Uys (red.) A*frikaanse versameling.* A.A.M. Stols Uitgevers-maatschappij Maastricht. Eerste uitgawe, 1937
* Lindenberg, E. (red.) *Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde.* Academica. Pretoria en Kaapstad. Vierde uitgawe. Eerste druk, 1973
* Malherbe, F.E.J. *Aspekte van Afrikaanse literatuur*. Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Port Elizabeth. Eerste uitgawe, 1940
* Nasionale Pers Beperk. *Ons skrywers en hul werke: ’n Plate-album*. Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, 1936
* Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) *Digters en digkuns.* Perskor-Uitgewers. Kaapstad. Vyfde uitgawe. Sewende druk, 2007
* Nienaber, P.J. *Die Hertzogprys Vyftig Jaar.* Nasionale Boekhandel. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1965
* Nienaber, P.J. *Hier is ons skrywers!* Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Eerste uitgawe, 1949
* Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. *Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanseletterkunde*. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Tweede hersiene uitgawe, 1963
* Nienaber, P.J. et al. *Perspektief en Profiel.* Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969
* Opperman, D.J. *Digters van Dertig*. Nasou Beperk. Kaapstad. Eerste druk, 1953
* Opperman, D.J. *Junior verseboek.* Nasionale Boekhandel Beperk. Kaapstad. Agste druk, 1960
* Opperman, D.J. *Verspreide opstelle.* Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1977
* Pienaar, E.C. *Taal en poësie van die Twede Afrikaanse Taalbeweging.* Nasionale Pers Beperk Kaapstad, Stellenbosch en Bloemfontein. Vierde vermeerderde druk, 1931

* Van Coller, H.P. (red.) *Perspektief en Profiel Deel I.* J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe, 1998

### Tydskrifte en koerante 
* Botha, Amanda. *Eitemal se pen is nog nie droog nie.* Die Transvaler, 25 Junie 1981
* Coetzee, A.J. *Enkele aspekte van ‘Jaffie’.* Klasgids. Jaargang 2 no. 3, Februarie 1967
* Prins, M.J. ’*Hoogtepunte in die Afrikaanse verhaalkuns’ byeengebring deur A.P. Grové.* Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 24 no. 1, Februarie 1986
* Snijman, F.J. *Willem Jacobus du Plooy Erlank.* Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden 1984–1985.
* Venter, Leona. ’*Is iemand dood? En wie was… hy?’'' Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 24 no. 4, Desember 1984

### Internet 
* Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2009/07/24/SA/1/VEILINGSTORIE25.html
* LitNet ATKV-Skrywersalbum 6 September 2011: www.litnet.co.za
* Smith, Charles Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2001/08/17/7/3.html
* Smith, Charles Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/08/11/4/5.html

### Verwysings