Vandaalse Ryk

Die **Vandaalse Ryk** (Latyn: *Regnum Vandalum*) of **Koninkryk van die Vandale en Alane** (*Regnum Vandalorum et Alanorum*) was 'n konfederasie van barbaarse koninkryke wat onder Geiserik (of Genserik), 'n Vandaalse krygsheer, gestig is. Dit het 99 jaar lank oor dele van Noord-Afrika en die streek om die Middellandse See geheers, van 435-534&nbsp;n.C.

thumb|links|220px|Die ryk (pers) in die 470's.
[links|thumb|220px|Uitsig van die [Straat van Gibraltar na Noord-Afrika waar die Vandale Afrika binngekom het.]]
In 429&nbsp;n.C. het 'n geraamde 80&nbsp;000 Vandale met hulle bote van Hispania na Noord-Afrika gekom. Hulle het ooswaarts getrek en die kusstreke van wat vandag Tunisië en Algerië is, verower. In 435 het die Wes-Romeinse Ryk, wat Noord-Afrika toe beheer het, die Vandale toegelaat om hulle in die provinsies Numidia en Mauretania te vestig toe dit duidelik word die Vandale kan nie militêr verslaan word nie. In 439 het die Vandale opnuut ooswaarts opgeruk en Kartago, wat toe die belangrikste stad in Noord-Afrika was, ingeneem. Daarna het hulle die Romeinsbeheerde eilande Majorka, Sisilië, Sardinië en Korsika in die westelike Middellandse See verower. 

In die 460's het die Romeine twee onsuksesvolle ekspedisies op see uitgevoer in 'n poging om die Vandale te verslaan en die belangrike Noord-Afrika terug te wen. Hoewel die Vandale hoofsaaklik onthou word vir die plundering van Rome in 455 en die vervolging van Niceense Christene ten gunste van Arianisme, het hulle ook die voortdurende oprigting van opvoedkundige instellings in hulle ryk gesteun. 

Volgens die historikus Richard Miles het Noord-Afrika "baie van die innoverendste skrywers en wetenskaplikes van die laat Latynsprekende Wes-Romeinse Ryk opgelewer.

Die Vandaalse Ryk het in 534 tot 'n einde gekom, toe dit in die Vandaalse Oorlog deur die Bisantynse generaal Belisarius oorwin en by die Oos-Romeinse Ryk ingelyf is. Die oorlewende vandale is óf in die inheemse Afrika-bevolkings opgeneem óf het onder die Bisantynse gebiede versprei.

## Geskiedenis
### Stigting
Die Vandale, onder hulle nuwe koning Geiserik (ook bekend as Genserik), het in 429 na Afrika gekom en hulle verowering van Romeinse Afrika begin. Hoewel hulle getalle onbekend is, raam Peter Heather hulle kon ’n leër van ongeveer 15&nbsp;000 tot 20&nbsp;000 byeenbring, gebaseer op Procopius se bewering dat die Vandale en Alane 80&nbsp;000 getel het toe hulle na Noord-Afrika migreer het.. Volgens Procopius het die Vandale op versoek van Bonifacius, die militêre heerser van die streek, na Afrika gekom. Daar is egter voorgestel dat die Vandale ook op soek na veiligheid was, want hulle is in 422 deur ’n Romeinse leër aangeval en kon nie daarin slaag om ’n verdrag met hulle te sluit nie. Terwyl hulle ooswaarts aan die Afrika-kus gevorder het, het die Vandale die ommuurde stad Hippo Regius in 430 beleër. Byskrifte: DOMINUS NOSTRIS / CARTAGINE.]]
Vrede is in 435 tussen die Romeine en die Vandale gesluit. Volgens die vredesverdrag het die Vandale beheer oor die kusstreek van Numidië en dele van Mauretanië gekry. Geiserik het egter die verdrag in 439 verbreek toe hy die provinsie Africa Proconsularis binneval en Kartago beleër. Die stad is sonder ’n geveg ingeneem; die Vandale het dit binnegegaan terwyl die meeste inwoners die wedrenne by die hippodroom bygewoon het. Geiserik het dit sy hoofstad gemaak en homself die koning van die Vandale en Alane genoem. Deur Sisilië, Sardinië, Korsika, Malta en die Baleariese Eilande te verower, het hy sy koninkryk tot ’n magtige staat uitgebou. 

Averil Cameron meen die nuwe Vandaalse bewind was moontlik nie onwelkom onder die bevolking van Noord-Afrika nie, aangesien die vorige grondbesitters oor die algemeen ongewild was.

Die indruk wat bronne soos Victor van Vita, Possidius, Quodvultdeus en Fulgentius van Ruspe gee, is dat die Vandaalse oorname van Kartago en Noord-Afrika tot wydverspreide verwoesting gelei het. Onlangse argeologiese ondersoeke het egter hierdie bewering bevraagteken. Hoewel Kartago se odeon vernietig is, het die straatrooster dieselfde gebly en is sommige openbare geboue opgeknap. Nuwe nywerheidsentrums het in dié tyd op dorpe ontstaan. 

Toe die Vandale Sisilië in 440 plunder, was die Wes-Romeinse Ryk te besig met oorlog in Gallië om te reageer. Theodosius II, keiser van die Oos-Romeinse Ryk, het in 441 ’n ekspedisie teen die Vandale gestuur; dit het egter slegs tot Sisilië gevorder. Die Wes-Romeinse Ryk onder Valentinianus III het in 442 vrede met die Vandale gesluit. Kragtens die verdrag het die Vandale Byzacena, Tripolitanië en die oostelike helfte van Numidië gekry, en is hulle beheer oor Africa Proconsularis bevestig, terwyl die Vandaalse Ryk die eerste barbaarse land was wat amptelik as ’n onafhanklike ryk in voormalige Romeinse gebied erken is. Die ryk het Wes-Numidië en die twee Mauretaniese provinsies tot 455 behou.

### Die graanhandel
Historici beskou die verowering van Noord-Afrika deur die Vandale en Alane as die “doodskoot” en “die grootste enkele slag” vir die Wes-Romeinse Ryk in sy stryd om oorlewing. Voor die Vandale was Noord-Afrika welvarend en vreedsaam, het dit slegs ’n klein persentasie van die Romeinse Ryk se militêre magte vereis en was dit ’n belangrike bron van belasting vir die hele ryk en van graan vir die stad Rome.

Die Romeinse behoefte aan graan uit Noord-Afrika het moontlik teen die 5de eeu afgeneem omdat die bevolking van die stad Rome gedaal het en die aantal Romeinse soldate verminder is. Die verdrag van 442 tussen Rome en die Vandale blyk te verseker het dat graanverskepings voortduur. Dié verdrag is egter nie eintlik nagekom nie en dit was vir die Romeine beangrik om Noord-Afrika te herower en hulle beheer oor graan uit die Vandaalse Ryk te herwin. 

Ná die dood van Attila die Hun kon die Romeine egter weer aandag aan die Vandale skenk wat beheer oor van die rykste lande van hulle voormalige ryk gehad het.

In ’n poging om die Vandale binne die raamwerk van die Romeinse Ryk te bring, het Valentinianus III sy dogter se hand in die huwelik aan Geiserik se seun aangebied. Voordat hierdie verdrag egter uitgevoer kon word, het politiek weer ’n deurslaggewende rol in Rome se misstappe gespeel. Petronius Maximus het Valentinianus III vermoor en die Westerse troon opgeëis. Petronius het toe Valentinianus III se weduwee, keiserin Licinia Eudoxia, gedwing om met hom te trou. 

Diplomasie tussen die twee faksies het verbrokkel, en in 455, ná ’n brief van Licinia Eudoxia wat Geiserik se seun smeek om haar te red, het die Vandale Rome ingeneem. Hulle het met ontelbare waardevolle besittings vertrek. Eudoxia en haar dogter Eudocia is na Noord-Afrika weggevoer. Ná die aanval het die Vandale probeer om die Peloponnesos binne te val, maar is met swaar verliese deur die Maniote van die Griekse Maniskiereiland teruggedryf. As vergelding het die Vandale 500 gyselaars op die Griekse eiland Zakynthos geneem, hulle in stukke gekap en die stukke oorboord gegooi op pad terug na Kartago. Van 477 af het die Vandale hulle eie munte begin slaan, hoewel dit tot lae denominasies in brons en silwer beperk was. Die keiserlike geld van hoë denominasies is nie vervang nie.

Geiserik is op 25 Januarie 477 oorlede, op 88 jaar. Volgens die erfopvolgingswet wat hy afgekondig het, moes die oudste manlike lid van die koninklike huis hom opvolg. Hy is dus opgevolg deur sy seun, Hunerik (477-'84), wat aanvanklik Niceense Christene geduld het uit vrees vir Konstantinopel, maar ná 482 die Manicheërs en Niceense Christene begin vervolg het. Hy het ook baie mededingende lede van die Vandaalse dinastie laat vermoor. Die inheemse Berbers van Noord-Afrika, wat tydens Geiserik se bewind in toom gehou is, het kort ná sy dood en Hunerik se streng godsdienstige wette begin rebelleer en invalle teen die Vandale geloods. Die Vandale het vinnig grondgebied in die hedendaagse weste van Algerië verloor, en teen die einde van Hunerik se bewind het hy heeltemal beheer oor die Aurèsgebergte verloor en dit aan koning Masties afgestaan, wat die Koninkryk van die Aurès in 483-'84 gevestig het.

Gunthamund (484-'96), sy neef en opvolger, het interne vrede met die Niceense Christene nagestreef en die vervolging weer gestaak. In die buiteland het Vandaalse mag sedert Geiserik se dood afgeneem; Gunthamund het groot dele van Sisilië verloor en moes toenemende druk van die inheemse Berbers weerstaan, wat alles voor die voet geplunder het.

Gunthamund se opvolger, Thrasamund (496-523), was ’n godsdienstige fanatikus en was die Niceense Christene vyandiggesind, maar hy het hom beperk tot bloedlose vervolgings. 

Omstreeks die 510’s het migrerende Laguatan-Berbers Oea (die moderne Tripoli) en Sabratha verower en daar ’n koninkryk gevestig, en begin om Vandaalse gebiede te plunder en verskeie Vandaalse nedersettings te vernietig.

### Finale jare en verowering
thumb|160px|'n Vandaal, geskilder deur Lucas de Heere, 16de eeu.

Hilderik (523-'30) was die Vandaalse koning wat die verdraagsaamste teenoor die Katolieke Kerk was. Hy het godsdiensvryheid toegestaan; gevolglik is Katolieke sinodes weer eens in Noord-Afrika gehou. Hy het egter min in oorlogvoering belanggestel en dit aan ’n familielid, Hoamer, oorgelaat. Toe die Vandale en die Berber-Frexes-stam weer in konflik kom, het Hoamer ’n beslissende nederlaag gely teen die Frexes onder leiding van Guenfan en sy seun Antalas. In 533 is Hilderik tereggestel toe die Bisantynse leër Kartago nader.

thumb|links|280px|Die Vandaalse Ryk en die Berberse politiese eenhede en stamme wat dit in 533 omring het, voor die Bisantynse inval.
Die Bisantynse keiser Justinianus I het oorlog verklaar met die doel om Hilderik op die Vandaalse troon terug te plaas. Terwyl ’n ekspedisie onderweg was, het Gelimer se broer Tzazo ’n groot deel van die Vandaalse leër en vloot na Sardinië gelei om ’n opstand deur die Gotiese edelman Godas te onderdruk. Dit het die leërs van die Bisantynse Ryk, onder bevel van gneraal Belisarius, in staat gestel om in die somer van 533 onbestrede sowat 16&nbsp;km van Kartago af te land. Gelimer het vinnig ’n leër saamgestel en Belisarius by Ad Decimum ontmoet. Die Vandale het aanvanklik geseëvier totdat Gelimer se broer Ammatas en sy nefie Gibamund in die geveg gesneuwel het. Gelimer het toe moed verloor en gevlug. Belisarius het Kartago vinnig ingeneem terwyl die oorblywende Vandale aanhou veg het.

Op 15 Desember 533 het Gelimer en Belisarius weer by Tricamarum gebots, sowat 32&nbsp;km van Kartago af. Weer eens het die Vandale goed geveg, maar tou opgegooi toe Tzazo in die geveg sneuwel. Belisarius het vinnig na Hippo, die tweede stad van die Vandaalse Ryk, opgeruk. In 534 het Gelimer aan die Bisantyne oorgegee. Dit het ’n einde gebring aan die Vandaalse Ryk en die weg gebaan vir Bisantynse Noord-Afrika.

Die Vandale se gebied in Noord-Afrika (nou Noord-Tunisië en Oos-Algerië) het ’n Bisantynse provinsie geword. Die beste Vandaalse krygers is in vyf ruiterregimente saamgevoeg, bekend as die *Vandali Iustiniani*, en aan die Persiese grens gestasioneer. Gelimer self is eerbaar behandel en het groot landgoedere in Galasië ontvang, waar hy tot ’n hoë ouderdom geleef het. Volgens die historikus Roger Collins het die Vandale as 'n afsonderlike etniese eenheid verdwyn.

## Godsdienstige beleide
Van hulle inval in Noord-Afrika in 429 af het die Vandale, wat hoofsaaklik aanhangers van die Arianisme was, die Niceense Christene vervolg. Dié vervolging het begin met die ongehinderde geweld wat tydens Geiserik se inval teen die kerk gepleeg is, maar met die legitimisasie van die Vandaalse Ryk het die onderdrukking vastrapplek gekry in “samehangender godsdiensbeleide”.
 Victor van Vita se *Geskiedenis van die Vandaalse Vervolging* beskryf die “boosaardige wreedheid” wat teen kerke gepleeg is, asook aanvalle op “baie … vername biskoppe en edele priesters” in die eerste jare ná die verowering. Op soortgelyke wyse skryf biskop Honoratus: “Voor ons oë word mans vermoor, vroue verkrag en ons self stort onder marteling ineen.” Met verwysing na dié en ander bevestigende bronne het Merrills aangevoer dat daar “min twyfel” bestaan dat die aanvanklike inval “uiters gewelddadig” was. Hy het ook, saam met die historikus Richard Miles, aangevoer die Vandale het die Niceense kerk aanvanklik om finansiële eerder as godsdienstige redes geteiken, met die doel om dit van sy rykdom te beroof. Soortgelyke beleide het voortgeduur met die verowering van Kartago in 439, toe die Vandaalse koning pogings aangewend het om terselfdertyd die Ariaanse kerk te bevorder en Niceense praktyke te onderdruk. Heather merk op dat vier groot kerke binne die stadsmure vir die Ariane gekonfiskeer is, en dat ’n verbod op alle Niceense dienste ingestel is in gebiede waar Vandale hulle gevestig het. Geiserik het ook Quodvultdeus, die biskop van Kartago, en baie van sy geestelikes uit Afrika verban en geweier “om toe te laat dat plaasvervangers georden word … sodat die totale getal Niceense biskoppe binne die Vandaalse koninkryk afgeneem het.” Ná Valentinianus se dood en die verswakking van Vandaalse betrekkinge met Rome en Konstantinopel het Geiserik egter sy onderdrukkende godsdiensbeleide hernu en die biskopsamp vakant gelaat toe Deogratius in 457 sterf.

Heather voer aan Arianisme was ’n middel waarmee Geiserik sy volgelinge verenig en onder beheer kon hou. Waar sy mense met Niceners in aanraking gekom het, is hierdie strategie bedreig. Heather merk egter op dat “persoonlike oortuiging waarskynlik ook ’n beduidende rol in Geiserik se besluitneming gespeel het.” Priesters is verbied om die liturgie te beoefen en byna 5&nbsp;000 geestelikes is die woestyn in verban. Geweld het voortgeduur met “mans en vroue … wat aan ’n reeks martelings onderwerp is, insluitend skalpering (die afsny van die kopvel), dwangarbeid en teregstelling deur swaard en vuur.” Gunthamund het die woestynballingskap van ’n biskop genaamd Eugenius beëindig en ook die Niceense heiligdom van sint Agileus in Kartago herstel.

## Sien ook
* Vandale (volk)

## Verwysings
### Bronne
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 

## Skakels