Athanasius die Grote

**Athanasius I van Alexandrië** (Grieks: Ἀθανάσιος Ἀλεξανδρείας) (296 – 2 Mei 373), ook bekend as **Athanasius die Grote, Athanasius die Belyder**, of, onder Koptiese Christene, **Athanasius die Apostoliese**, was 'n Christelike teoloog en die 20ste patriarg van Alexandrië (as Athanasius I). Sy onderbroke biskopskap het oor 45 jaar gestrek ( 8 Junie 328 – 2 Mei 373), hy is vyf keer in 17 jaar onder die bevel van vier verskillende Romeinse keisers verban. Athanasius was 'n kerkvader, die hoofverdediger van die drie-eenheid teen Arianisme, en 'n bekende Egiptiese Christelike leier van die vierde eeu.

Konflik met Arius en Arianisme, sowel as met opeenvolgende Romeinse keisers, het Athanasius se loopbaan gevorm. In 325, op die ouderdom van 27, het Athanasius sy prominente rol teen die Ariane as 'n diaken en assistent van biskop Aleksander begin tydens die Eerste Konsilie van Nicaea. Romeinse keiser Konstantyn die Grote het die konsilie in Mei-Augustus 325 byeengeroep om die Ariaanse standpunt aan te spreek dat die Seun van God, Jesus van Nasaret, 'n afsonderlike wese van die Vader is. Drie jaar na daardie konsilie het Athanasius sy mentor as patriarg van Alexandrië opgevolg. Benewens die konflik met die Ariane (insluitend magtige en invloedryke Ariaanse kerkmanne onder leiding van Eusebius van Nicomedia), het hy gestry teen die keisers Konstantyn, Constantius II, Julianus en Valens. Hy was bekend as *Athanasius Contra Mundum* (Latyns: vir 'Athanasius teen die wêreld').

Nietemin, binne 'n paar jaar na sy dood, het Gregorius van Nazianzus hom die "Pilaar van die Kerk" genoem. Sy geskrifte is hoog geag deur daaropvolgende kerkvaders in die Weste en die Ooste, wat ook hul toewyding aan die Woord-word-mens, pastorale besorgdheid en belangstelling in kloosterwese onderskryf het. Athanasius word beskou as een van die vier groot Oosterse Doktors van die Kerk in die Katolieke Kerk. Sommige argumenteer dat Athanasius in sy Paasbrief van 367 die eerste persoon was wat die 27 boeke van die Nuwe-Testamentiese kanon wat vandag in gebruik is, gelys het.Ander argumenteer dat Origenes van Alexandrië die eerste was wat die sewe-en-twintig boeke van die Nuwe Testament in sy Homilieë oor Josua gelys het (daar is 'n teksvariant wat blykbaar Openbaring ingesluit het). Athanasius word as 'n heilige in die Oosters-Ortodokse Kerk, die Katolieke Kerk, die Kopties-Ortodokse Kerk, die Anglikaanse Gemeenskap en die Lutheraanse Kerke vereer.

## Biografie 
Athanasius is in 'n Christelike gesin in Alexandrië, of moontlik die nabygeleë Nyldelta-dorp Damanhur, iewers tussen 293 en 298 gebore. Die vroeër datum word soms toegeken as gevolg van die volwassenheid wat in sy twee vroegste verhandelings *Contra Gentes* (Teen die heidene) en *De Incarnatione* (Oor die inkarnasie) geopenbaar is, wat waarskynlik omstreeks 318 geskryf is, voor die Ariaanse konflik, aangesien daardie geskrifte nie 'n bewustheid van Arianisme toon nie.

Cornelius Clifford plaas sy geboorte egter nie vroeër as 296 en nie later as 298 nie, gebaseer op die feit dat Athanasius geen eerstehandse herinnering van die Maximiaanse vervolging van 303 aandui nie, wat hy glo Athanasius sou onthou het as hy tien jaar oud was op daardie stadium. Tweedens sê die Feesbriewe dat die Ariane Athanasius onder meer daarvan beskuldig het dat hy nog nie die kanonieke ouderdom (35) bereik het nie en dus nie behoorlik as patriarg van Alexandrië in 328 georden kon word nie. Die aantyging moes redelik geklink het. Sommige Westerse deskundiges beskou sy vaardigheid met Grieks, waarin hy die meeste van sy oorlewende werke (indien nie al sy werke) geskryf het nie, as bewys dat hy moontlik 'n Griek was wat in Alexandrië gebore is. Historiese bewyse dui egter daarop dat hy ook Kopties magtig was, gegewe die streke van Egipte waar hy gepreek het.

Rufinus vertel 'n storie dat terwyl pous Aleksander by 'n venster gestaan ​​het, het hy gesien hoe seuns op die seestrand daaronder speel en die ritueel van Christelike doop naboots. Hy het die kinders laat haal en ontdek dat een van die seuns (Athanasius) as biskop opgetree het. Nadat hy Athanasius ondervra het, het Aleksander hom meegedeel dat die dope eg was, aangesien beide die vorm en saak van die sakrament uitgevoer is deur die voordrag van die korrekte woorde en die toediening van water, en dat hy nie moet voortgaan om dit te doen aangesien die gedooptes nie behoorlik gekatkiseer was nie. Hy het Athanasius en sy speelmaats genooi om vir geestelike loopbane voor te berei.

Alexandrië was die belangrikste handelsentrum in die ryk tydens Athanasius se kinderjare. Intellektueel, moreel en polities het dit die etnies diverse Grieks-Romeinse wêreld verpersoonlik, selfs meer as Rome of Konstantinopel, Antiogië of Marseille.

Petrus van Alexandrië, die 17de pous van Alexandrië, is in 311 in die laaste dae van die Groot Vervolging gemartel en was moontlik een van Athanasius se leermeesters. Sy opvolger as pous van Alexandrië was Aleksander van Alexandrië. Volgens Sozomen het die biskop Aleksander Athanasius genooi om sy tafelgenoot en sekretaris te wees. Athanasius was goed opgevoed en was onderleg in grammatika en retoriek, en het reeds, terwyl hy nog 'n jong man was, en voordat hy die biskopskap bereik het, bewys van sy wysheid en insig gelewer aan diegene wat saam met hom gewoon het'".(*Soz., II, xvii*)In 325 het Athanasius gedien as Aleksander se sekretaris by die Eerste Konsilie van Nicea. Reeds 'n erkende teoloog en askeet, was hy die voor die hand liggende keuse om sy verouderende mentor Aleksander te vervang as die patriarg van Alexandrië, ten spyte van die teëstand van die volgelinge van Arius en Meletius van Lycopolis. Hy was egter nie "die skepper van die beroemde 'homoousion' nie. Die term is in 'n nie-vanselfsprekende en onwettige sin deur Paulus van Samosata aan die vaders in Antiogië voorgestel en is deur hulle verwerp as synde 'n smul aan materialistiese opvattings van die Godheid." Arius se teologiese sienings blyk stewig in die Alexandrynse Christendom gewortel te wees. Hy het 'n ondergeskikte Christologie omhels wat geleer het dat Christus die goddelike Seun (*Logos*) van God was, gemaak, nie gebore nie. Hierdie siening is sterk beïnvloed deur Alexandrynse denkers soos Origenes en was destyds 'n algemene Christologiese siening in Alexandrië. Arius het ondersteuning gehad van 'n magtige biskop genaamd Eusebius van Nicomedia (nie te verwar met Eusebius van Caesarea nie), wat illustreer hoe Arius se ondergeskikte Christologie deur ander Christene in die ryk gedeel is. Arius is daarna deur Aleksander geëkskommunikeer, en Arius het die steun van baie biskoppe begin ontlok wat met sy standpunt saamgestem het. Alban Butler skryf oor die onderwerp: "Vyf maande na hierdie groot Konsilie van Nicea, het Sint Aleksander wat op sy sterfbed gelê het, aan sy geestelikes en mense die keuse van Athanasius as sy opvolger aanbeveel, en sy naam drie keer herhaal. As gevolg van sy aanbeveling het die biskoppe van die hele Egipte in Alexandrië vergader, en omdat hulle die mense en geestelikes eenparig in hul keuse van Athanasius as patriarg gevind het, het hulle sy verkiesing omstreeks die middel van jaar 326 bevestig. Dit lyk dus of hy toe omtrent dertig jaar oud was."

T. Gilmartin (Professor in Geskiedenis, Maynooth, 1890) skryf: "Met die dood van Aleksander, vyf maande na die beëindiging van die Konsilie van Nicea, is Athanasius eenparig verkies om die vakante amp te vul. Hy was uiters onwillig om die waardigheid te aanvaar, want hy het duidelik die probleme voorsien waarin dit hom sou betrek. Die geestelikes en mense was vasbeslote om hom as hul biskop, patriarg van Alexandrië, te hê en het geweier om enige verskonings te aanvaar. Hy het uiteindelik ingestem om 'n verantwoordelikheid te aanvaar wat hy tevergeefs probeer ontsnap het, en is in 326 ingewy, toe hy omtrent dertig jaar oud was."

Toe Athanasius in 336 sy bestemming in ballingskap bereik het, het Maximin van Trier hom ontvang, maar nie as 'n skande nie. Athanasius het vir twee jaar by hom gebly.

#### Tweede ballingskap 
Toe keiser Konstantyn I gesterf het, is Athanasius toegelaat om terug te keer na sy setel van Alexandrië. Kort daarna het Constantius II egter die bevel vir Athanasius se verbanning in 338 hernu. "Binne 'n paar weke het hy na Rome vertrek om sy saak voor die kerk in die algemeen te lê. met heelhartigheid wat nooit afgewyk het tot die dag van daardie heilige pous se dood nie. Die pous het 'n sinode van biskoppe ontbied om in Rome te vergader. Na 'n noukeurige en gedetailleerde ondersoek van die hele saak, is die primaat se onskuld aan die Christelike wêreld verkondig." Gedurende hierdie tyd is Gregorius van Kappadosië, 'n Ariaanse biskop, as die patriarg van Alexandrië aangestel, wat die afwesige Athanasius toegeëien het. Athanasius het wel in kontak met sy mense gebly deur sy jaarlikse Feesbriewe, waarin hy ook aangekondig het op watter datum Paasfees daardie jaar gevier sou word. en die kritiek van die Eusebiese faksie by Tirus kragtig verwerp. Boonop het Pous Julius aan die ondersteuners van Arius geskryf en sterk aangedring op Athanasius se herinstelling, maar daardie poging was tevergeefs. Julius het in 340 'n sinode in Rome geroep om die saak aan te spreek, wat Athanasius as die regmatige biskop van Alexandrië verklaar het.

Vroeg in 343 het Athanasius Hosius van Córdoba ontmoet, en saam het hulle na Serdica vertrek. 'n Volle konsilie van die Kerk is daar opgeroep in eerbiediging van die Romeinse pous se wense. By hierdie groot byeenkoms van prelate, leiers van die Kerk, is die saak van Athanasius weer opgeneem, dit wil sê, Athanasius is formeel ondervra oor misdrywe en selfs moord, ('n biskop in Egipte met die naam Arsenius het vermis opgedaag, en hulle het die skuld gegee sy dood op Athanasius, wat selfs Arsenius se afgesnyde hand opgelewer het.)

Die konsilie is byeengeroep met die doel om ondersoek in te stel na die aanklagte teen Athanasius en ander biskoppe, op grond waarvan hulle in 341 deur die semi-Ariaanse Sinode van Antiogië van hul setels gedeponeer is en in ballingskap gegaan het. Eusebiese biskoppe het beswaar gemaak teen die toelating van Athanasius en ander afgesette biskoppe tot die konsilie, behalwe as beskuldigde persone om die aanklagte teen hulle te beantwoord. Hulle besware is deur die ortodokse biskoppe tersyde gestel. Die Eusebiërs, aangesien hulle geen kans gehad het om hul standpunte te laat dra nie, het na Philippopolis in Thrakië teruggetrek waar hulle 'n opposisiekonsilie gehou het onder die presidentskap van die Patriarg van Antiochië en die dekrete van die Sinode van Antiochië bevestig het. Hy het sy laaste Paasfees in ballingskap in Aquileia in April 345 gevier, ontvang deur biskop Fortunatianus.

Die konsilie van Serdica het 'n gesant gestuur om hul bevinding aan Constantius te rapporteer. Constantius het sy besluit heroorweeg as gevolg van 'n dreigbrief van sy broer Constans en die onsekere toestande van sake aan die Persiese grens, en hy het dienooreenkomstig besluit om toe te gee. Maar drie afsonderlike briewe was nodig om die natuurlike huiwering van Athanasius te oorkom. Toe hy uiteindelik ingewillig het om Constantius te ontmoet, het die keiser hom 'n genadige onderhoud ontvang en in triomf teruggestuur na sy setel en het tien jaar van vrede begin.

Met kenmerkende energie het hy aan die werk gegaan om die ietwat versplinterde lotgevalle van die ortodokse party te herstel en die teologiese atmosfeer van onsekerheid te suiwer. Om die misverstande wat in die loop van die vorige jare ontstaan ​​het uit die weg te ruim, is gepoog om die betekenis van die Niceense formulariums nog verder te bepaal. Intussen het Julianus, wat blykbaar skielik jaloers geword het op die invloed wat Athanasius by Alexandrië uitgeoefen het, 'n bevel gerig aan Ecdicius, die prefek van Egipte, wat die uitsetting van die herstelde primaat dringend beveel het op grond dat hy nie ingesluit was in die keiserlike daad van genade nie. Die edik is aan die biskop gekommunikeer deur Pythicodorus Trico, wat, alhoewel hy in die "*Chronicon Athanasianum*" (XXXV) as 'n "filosoof" beskryf word, blykbaar met brutale onbeskof opgetree het. Op 23 Oktober het die mense oor die verbode biskop vergader om teen die keiser se bevel te protesteer; maar Athanasius het hulle aangespoor om te hul te onderwerp aan sy gesag, en hulle vertroos met die belofte dat sy afwesigheid van korte duur sou wees. hulle vorm die eerste klassieke werke van ontwikkelde Ortodokse teologie. In die eerste deel val Athanasius verskeie heidense gebruike en oortuigings aan. Die tweede deel bied leringe oor die verlossing aan.

Sy ander belangrike werke sluit in sy *Briewe aan Serapion*, wat die goddelikheid van die Heilige Gees verdedig. In 'n brief aan Epictetus van Korinte, verwag Athanasius toekomstige kontroversies in sy verdediging van die menslikheid van Christus. In 'n brief wat aan die monnik Dracontius gerig is, dring Athanasius hom aan om die woestyn te verlaat vir die meer aktiewe pligte van 'n biskop.* (Βίος καὶ Πολιτεία Πατρὸς Ἀντωνίου, *Vita Antonii'') het sy mees gelese werk geword. In verskeie tale vertaal, het dit in sy tyd iets van 'n topverkoper geword en 'n belangrike rol gespeel in die verspreiding van die asketiese ideaal in die Oosterse en Westerse Christendom. Athanasius se werke oor asketisme sluit ook 'n *Diskoers oor Maagdelikheid*, 'n kort werk oor *Liefde en Selfbeheersing*, en 'n verhandeling *Oor Siekte en Gesondheid* in (waarvan slegs fragmente oor is).

### Verkeerd toegeskryfde werke 
Daar is verskeie ander werke wat aan hom toegeskryf word, hoewel dit nie noodwendig algemeen as sy eie aanvaar word nie. Dit sluit in die sogenaamde Athanasiese Geloofsbelydenis (wat vandag algemeen gesien word as van 5de-eeuse Galiciese oorsprong), en 'n volledige uitleg oor die Psalms. wat hy op 15 Mei na Egipte teruggebring het. Die oorblyfsel word tans bewaar onder die nuwe Sint Markus se Koptiese Ortodokse katedraal in Kaïro. Die meerderheid van Athanasius se lyk bly egter in die Venesiese kerk.

Alle groot Christelike strominge wat heiliges amptelik erken, vereer Athanasius. Westerse Christene vier sy feesdag op 2 Mei, die herdenking van sy dood. Die Katolieke Kerk beskou Athanasius as 'n dokter van die kerk. Athanasius word op 2 Mei op die liturgiese kalenders van die Kerk van Engeland en die Episkopale Kerk vereer. Gregorius van Nazianzus (330–390, ook 'n Dokter van die Kerk), het gesê: "Wanneer ek Athanasius prys, is deug self my tema: want ek noem elke deug so dikwels as wat ek hom noem wat van alle deugde besit was. Hy was die ware pilaar van die Kerk. Sy lewe en gedrag was die heerskappy van biskoppe, en sy leerstelling die reël van die ortodokse geloof."

Die groter meerderheid van die kerkleiers en die keisers het die Arianisme ondersteun, soveel so dat Hieronymus (340–420) oor die tydperk geskryf het: "Die hele wêreld het gekreun en was verbaas om homself Arian te vind". Athanasius se 39ste Feesbrief, geskryf in 367, word algemeen beskou as 'n mylpaal in die evolusie van die kanon van Nuwe-Testamentiese boeke. Sommige beweer dat Athanasius die eerste persoon is wat dieselfde 27 boeke van die Nuwe Testament identifiseer wat vandag in gebruik is. Tot dan was verskeie soortgelyke lyste van werke wat in kerke gelees moes word, in gebruik. Ander argumenteer dat Origenes van Alexandrië die eerste was wat die sewe-en-twintig boeke van die Nuwe Testament in sy *Homilies oor Joshua* gelys het (slegs daar is 'n teksvariant of hy Openbaring ingesluit het of nie).

Athanasius se lys is soortgelyk aan die kodeks Vaticanus in die Vatikaan-biblioteek. Die vestiging van die kanon was nie 'n eensydige besluit deur 'n biskop in Alexandrië nie, maar die resultaat van 'n proses van noukeurige ondersoek en beraadslaging, soos gedokumenteer in 'n kodeks van die Griekse Bybel en, sewe-en-twintig jaar later, in sy feesbrief.

Geleerdes debatteer of Athanasius se lys in 367 die basis vir latere lyste gevorm het. Omdat Athanasius se kanon die naaste kanon van enige van die Kerkvaders is aan die een wat vandag deur Protestantse kerke gebruik word, wys baie Protestante na Athanasius as die Vader van die Kanon.

### Ondersteuners 
Christelike strominge wêreldwyd vereer Athanasius as 'n heilige en leraar. Hulle noem sy verdediging van die Christologie wat in die eerste hoofstuk van die Johannes-evangelie beskryf word en sy belangrike teologiese werke (C. S. Lewis noem *Oor die menswording van die Woord van God* 'n "meesterstuk") as bewys van sy geregtigheid. Hulle beklemtoon ook sy noue verhouding met Antonius die Grote, die antieke monnik wat een van die stigters van die Christelike kloosterbeweging was.

Die Evangelie volgens Johannes, en veral die eerste hoofstuk, demonstreer die Goddelikheid van Jesus. Hierdie Evangelie is die grootste ondersteuning van Athanasius se standpunt. Die Evangelie volgens Johannes se eerste hoofstuk het aan die einde van die Roomse-Mis begin gesê word, glo ons as gevolg van Athanasius en sy lewensstandpunt. Die begin van Johannes se Evangelie is deur die Middeleeue baie gebruik as 'n voorwerp van spesiale toewyding; die gebruik om dit by die altaar te sê het gegroei, en uiteindelik het Pous Pius V hierdie praktyk universeel gemaak vir die Romeinse Ritus in sy 1570-uitgawe van die Missaal. Dit het 'n vaste gebruik geword met uitsonderings in die gebruik van 'n ander Evangelie in gebruik vanaf 1920. Cyrillus van Alexandrië (370–444) sê in die eerste brief: "Athanasius is iemand wat vertrou kan word: hy sou niks sê wat nie in ooreenstemming met die heilige Skrif is nie." (Ep 1).

### Kritici 
Deur die grootste deel van sy loopbaan het Athanasius baie teëstanders gehad. Klassieke geleerde Timothy Barnes vertel antieke aantygings teen Athanasius: van die besoedeling van 'n altaar, tot die verkoop van kerkgraan wat bedoel was om die armes te voed vir sy eie persoonlike gewin, en selfs geweld en moord om teenstanders te onderdruk. Volgens Isaac Newton het Athanasius oor die dood van Arius gelieg, ander mans se briewe geveins en sy eie geweier, die biskop Arsenius vermoor, 'n nagmaalbeker gebreek, 'n altaar omgegooi, deur geweld en opruiing teen sy eie kanons tot biskop gemaak, en was opruiend en immoreel. Athanasius het "Ariaan" gebruik om beide volgelinge van Arius te beskryf en as 'n neerhalende polemiese term vir Christene wat nie saamstem met sy formulering van die Drie-eenheid nie. Athanasius het baie van sy teenstanders "Ariane" genoem, behalwe Meletius.

Geleerdes glo nou dat die Ariese party nie monolities was nie maar drasties verskillende teologiese sienings gehuldig wat oor die vroeë Christelike teologiese spektrum gestrek het. Hulle het die beginsels van Origenistiese denke en ondergeskiktheidsteologie ondersteun maar het min anders in gemeen gehad. Boonop het baie wat as "Ariaan" gemerk is, hulself nie as volgelinge van Arius beskou nie. Boonop het nie-*homoousion* biskoppe nie saamgestem om as volgelinge van Arius bestempel te word nie, aangesien Arius bloot 'n presbiter was, terwyl hulle ten volle tot biskoppe georden was.

Die ou bewerings word egter steeds teen Athanasius gemaak, baie eeue later. Richard E. Rubenstein stel byvoorbeeld voor dat Athanasius onder twyfelagtige omstandighede tot die rang van biskop in Alexandrië opgevaar het omdat sommige bevraagteken het of hy die minimum ouderdom van 30 jaar bereik het, en verder dat Athanasius geweld aangewend het wanneer dit sy saak of persoonlike belange gepas het. Hy voer dus aan dat 'n klein aantal biskoppe wat Athanasius ondersteun het, 'n private inwyding gehou het om hom tot biskop te maak.

## Geselekteerde werke 
* *Athanasius. Contra Gentes – De Incarnatione* (vertaal deur Thompson, Robert W.), teks en ET (Oxford: Clarendon Press, 1971).
* *On the Incarnation* by theologynetwork.org
*  op archive.org

## Verwysings 
## Bronnelys 
* Alexander of Alexandria, "Catholic Epistle", *The Ecole Initiative*, ecole.evansville.edu
* Anatolios, Khaled, *Athanasius: The Coherence of His Thought* (New York: Routledge, 1998).
* Arnold, Duane W.-H., *The Early Episcopal Career of Athanasius of Alexandria* (Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame, 1991).
* Arius, "Arius's letter to Eusebius of Nicomedia", *Ecclesiastical History*, ed. Theodoret. Ser. 2, Vol. 3, 41, *The Ecole Initiative*, ecole.evansville.edu
* Attwater, Donald and Catherine Rachel John. *The Penguin Dictionary of Saints*. 3rd edition. (New York: Penguin, 1993). .
* Barnes, Timothy D., *Athanasius and Constantius: Theology and Politics in the Constantinian Empire* (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1993).
* Barnes, Timothy D., *Constantine and Eusebius* (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1981)
* 
* Brakke, David. *Athanasius and the Politics of Asceticism* (1995)
* Clifford, Cornelius, "Athanasius", *Catholic Encyclopedia* Vol. 2 (1907), 35–40
* Chadwick, Henry, "Faith and Order at the Council of Nicaea", *Harvard Theological Review* LIII (Cambridge Mass: Harvard University Press, 1960), 171–195.
* Ernest, James D., *The Bible in Athanasius of Alexandria* (Leiden: Brill, 2004).
* 
* Freeman, Charles, *The Closing of the Western Mind: The Rise of Faith and the Fall of Reason* (Alfred A. Knopf, 2003).
* Haas, Christopher. "The Arians of Alexandria", *Vigiliae Christianae* Vol. 47, no. 3 (1993), 234–245.
* Hanson, R.P.C., *The Search for the Christian Doctrine of God: The Arian Controversy, 318–381* (T.&T. Clark, 1988).
* Kannengiesser, Charles, "Alexander and Arius of Alexandria: The last Ante-Nicene theologians", *Miscelanea En Homenaje Al P. Antonio Orbe Compostellanum* Vol. XXXV, no. 1–2. (Santiago de Compostela, 1990), 391–403.
* Kannengiesser, Charles "Athanasius of Alexandria vs. Arius: The Alexandrian Crisis", in *The Roots of Egyptian Christianity (Studies in Antiquity and Christianity)*, ed. Birger A. Pearson and James E. Goehring (1986), 204–215.
* Ng, Nathan K. K., *The Spirituality of Athanasius* (1991).
* 
* Rubenstein, Richard E., ''When Jesus Became God: The Epic Fight over Christ's Divinity in the Last Days of Rome* (New York: Harcourt Brace & Company, 1999).
* Williams, Rowan, *Arius: Heresy and Tradition'' (London: Darton, Longman and Todd, 1987).
**Tydlyn van Patriarge tydens die Ariaanse konflik**