Khmer-ryk

Die **Khmer-ryk** (Khmer: ចក្រភពខ្មែរ *Chakrphup Khmer* of អាណាចក្រខ្មែរ *Anachak Khmer*), amptelik die **Angkor-ryk** (Khmer: អាណាចក្រអង្គរ *Anachak Angkor*) was die voorloperstaat van die moderne Kambodja. Dit was ’n magtige Hindoe-Boeddhistiese ryk in Suidoos-Asië wat uit die ouer koninkryke Funan en Chenla ontwikkel het, en het met tye oor die grootste deel van die Suidoos-Asiatiese vasteland regeer.

Sy grootste nalatenskap is Angkor, in die hedendaagse Kambodja, wat die hoofstad tydens die ryk se hoogtepunt was. Die majestueuse monumente van Angkor, soos Angkor Wat en Bayon – is getuienis van die Khmer-ryk se enorme mag en rykdom, indrukwekkende kuns en kultuur, argitektoniese tegnieke en astetiese prestasies, sowel as die verskeidenheid gelowe wat deur die eeue hier beoefen is. Satellietbeelde het onthul dat Angkor tydens sy hoogtepunt in die 11de en 13de eeu die grootste pre-industriële stadsgebied in die wêreld was.

Die jaar 802 n.C. word gewoonlik beskou as die begin van die era van die Khmer-ryk. In dié jaar het koning Jayavarman II hom op Phnom Kulen verklaar tot *chakravartin* ("koning van die wêreld" of "koning der konings"). Die ryk het tot ’n einde gekom met die val van Angkor in die 15de eeu.

## Geskiedenis 
### Stigting en groei 
#### Jayavarman II, die stigter van Angkor 
duimnael|links|Boogskutters op die rug van olifante.
[duimnael|links|[Bakong, een van die vroegste tempelberge in Khmer-argitektuur.]]
Volgens Sdok Kok Thom-inskripsies was Indrapura omstreeks 781 die eerste hoofstad van Jayavarman II. Hy was van die voormalige koninkryk Chenla en het gou sy invloed uitgebrei, ’n paar mededingende konings se gebiede verower en in 790 koning geword van ’n koninkryk met die Khmer naam "Kambuja". Hy het daarna sy hof noordwes na Mahendraparvata geskuif.

Jayavarman II (802–835) word algemeen beskou as die koning wat die Angkortydperk in Kambodja se geskiedenis ingelui het met ’n grootse kroning in 802 op die heilige Berg Mahendraparvata, nou bekend as Phnom Kulen, om die onafhanklikheid van Kambuja van Javaanse oorheersing te vier. Op dié seremonie is prins Jayavarman II uitgeroep as ’n universele monarg (Khmer: *Kamraten jagad ta Raja*), of godkoning (Sanskrit: *Deva Raja*). Hy het homself tot *chakravartin* verklaar in ’n ritueel wat van die Indiese Hindoe-tradisie oorgeneem is. Daardeur het hy nie net die goddelik aangewese en dus onbetwiste heerser geword nie, maar het hy ook die onafhanklikheid van sy koninkryk van Java aangekondig.

Volgens sommige bronne het Jayavarman II vir ’n tyd in Java gebly tydens die bewind van die Sailendras, of "Meesters van die Berge", en dus word geglo die begrip "Deva Raja" of godkoning kom van Java af.

In die volgende jare het hy sy gebied uitgebrei en eindelik, later tydens sy bewind, het hy van Mahendraparvata af weggetrek en sy nuwe hoofstad, Hariharalaya, naby die hendedaagse Kambodjaanse dorp Rolous gevestig. Dié is in 877 dood en is deur Indravarman I opgevolg.

#### Yasodharapura, die eerste stad van Angkor 
duimnael|Die tempel en mausoleum wat opgedra is aan koning Yasovarman I.
duimnael|Die Thommanon-tempel.
Indravarman I is opgevolg deur sy seun Yasovarman I (bewind: 889–915), wat ’n nuwe hoofstad, Yasodharapura, gestig het – dit was die eerste stad van Angkor. Die stad se sentrale tempel is op ’n heuwel van sowat 60&nbsp;m gebou. Onder Yasovarman I is ’n enorme waterreservoir van 7,1 by 1,7&nbsp;km ook gebou. Sy bewind is gekenmerk deur herhaalde pogings om hom omver te werp en deur militêre oorwinnings. Suryavarman het beheer van die Khmer-hoofstad, Angkor Wat, oorgeneem. Terselfdertyd het Angkor Wat in konflik gekom met die Tambralinga-koninkryk op die Maleise Skiereiland. Daar was dus ’n drierigtingkonflik op die vasteland van Suidoos-Asië.

Nadat hy verskeie invalle deur sy vyande oorleef het, het Suryavarman die hulp van die magtige Chola-keiser Rajendra Chola I gevra teen die Tambralinga-koninkryk. Toe die Tambralinga-koninkryk van dié bondgenootskap uitvind, het hulle die hulp gevra van die Srivijaya-koning, Sangrama Vijayatungavarman.

Die Khmers het Vijaya tot in 1149 beset, toe Jaya Harivarman I hulle uitgedryf het.

Nog ’n tydperk het gevolg waarin konings vir kort tydperke regeer het en gewelddadig deur hul opvolgers omvergewerp is. Eindelik, in 1177, is die hoofstad geplunder deur ’n Champa-vloot onder Jaya Indravarman IV, en Tribhuvanadityavarman is gedood. Die koning het oorlog met sy magtige teenstander, wat oor die hele China regeer het, vermy deur van 1285 af heffings aan hom te betaal.

#### Verandering van godsdiens 
duimnael|upright|’n Kambodjaanse beeld van Boeddha uit die 11de eeu.
Die laaste Sanskrit-inskripsie was uit 1327. Dit beskryf Indrajayavarman se opvolging deur Jayavarmadiparamesvara.

#### Buitelandse druk 
duimnael|links|’n Sittende Boeddha uit die 12de eeu.
Die Khmer se westelike buurman, die eerste Thai-koninkryk, Sukhothai, is in 1350 deur ’n sterker Thai-koninkryk, Ayutthaya, in die laer Chao Phraya-bekken verower. Van die 14de eeu af het Ayutthaya die mededinger van Angkor geword. Klimaatsveranderings, duur bouprojekte en magskonflik in die koninklike familie het die lot van die Khmer-ryk verseël.

#### Ekologiese verval 
[duimnael|’n Satellietfoto van Angkor. Die droë [Oos-Baray dui op omgewingsveranderings in die streek.]]
Ekologiese rampe en die verval van die infrastruktuur is ’n nuwe, alternatiewe teorie oor die einde van die Khmer-ryk. Wetenskaplikes wat aan die Groter Angkor-projek werk, glo die Khmer het ’n uitgebreide stelsel reservoirs en kanale gebruik vir handel, vervoer en besproeiing. Die kanale is ook gebruik vir die verbouing van rys. Namate die bevolking gegroei het, was daar al hoe meer druk op die waterstelsel. Verder was daar tydens die 14de en 15de eeu groot klimaatsveranderings wat ’n invloed op die stelsel gehad het. Tydperke van droogte het gelei tot ’n afname in landbouproduktiwiteit, en groot vloede weens die moesonreëns het die infrastruktuur in dié kwesbare tyd beskadig.

#### Die pes 
Die pesteorie, waarvolgens ’n ernstige epidemie die digbevolkte Angkor-gebied getref het en tot die val van die ryk bygedra het, is in heroorweging geneem. Teen die 14de eeu het die Swart Dood in Asië versprei. Dit het omstreeks 1330 in China ontstaan en Europa omstreeks 1345 bereik. Die meeste seehawens tussen China en Europa is geraak, en dit kon ’n groot impak op lewe dwarsdeur Suidoos-Asië gehad het. Moontlike siektes sluit in builepes, pokke en malaria.

#### Angkor ná die 15de eeu 
Wat ook al gebeur het, daar is bewyse dat Angkor later steeds bewoon is. Tydens die bewind van koning Barom Reachea I (1566–1576), wat daarin geslaag het om die Thai tydelik terug te dryf, is die koninklike hof vir ’n kort ruk teruggeskuif na Angkor. Inskripsies uit die 17de eeu getuig van Japannese nedersettings tussen dié van die oorblywende Khmer. Die bekendste inskripsie vertel van Ukondayu Kazufusa, wat die Kmer-nuwejaar in 1632 daar gevier het.

In die daaropvolgende dekades is die Japannese egter in die plaaslike Khmer-gemeenskap opgeneem vanweë die gebrek aan nuwe Japannese aankomelinge.

Die rol van vroue in die handel en ekonomie van die Khmer-ryk dui daarop dat hulle aansienlike regte en vryheid geniet het. Die praktyk om vroeg te trou, kon bygedra het tot die koninkryk se hoë vrugbaarheidsyfer en groot bevolking.

### Gemeenskap en politiek 
duimnael|’n Vlootgeveg teen die Champa, soos uitgebeeld by Bayon.
duimnael|’n Khmer-leër, Bayon.
Die Khmer-ryk was geskoei op uitgebreide netwerke landbougemeenskappe. ’n Besondere nedersettingshiërargie is duidelik: Klein dorpies was om streeksentrums gesentreer wat op hul beurt hul goedere na groter stede gestuur het in ruil vir ander goedere, soos pottebakkersware en buitelandse items van byvoorbeeld China. Die koning en sy amptenare was in beheer van waterverspreiding en besproeiingskemas, wat bestaan het uit ’n ingewikkelde hidrouliese infrastruktuur soos kanale, gragte en enorme reservoirs bekend as barays.

Die gemeenskap was georden in ’n hiërargie wat die Hindoe-kastestelsel weerspieël waar die gewone mense – rysboere en vissers – die meerderheid van die bevolking uitgemaak het. Die *kshatriyas* – die koninklikes, adellikes, krygshere en soldate – het die regerende elite en owerhede gevorm. Ander klasse het ingesluit die Brahmane (priesters), handelaars, vakmanne soos timmermanne en messelaars, pottebakkers, metaalwerkers, goudsmede en wewers. Op die laagste sosiale vlak was die slawe.

Die uitgebreide besproeiingsprojekte het rys verskaf wat ’n groot bevolking kon onderhou. Die staatsgodsdiens was Hindoeïsme, maar is beïnvloed deur die kultus van devaraja, wat die Khmer-konings verhef het tot lewende gode op aarde, die inkarnasies van Vishnu of Shiva. In die politiek is hierdie status beskou as die goddelike regverdiging van ’n koning se heerskappy. Die kultus het die koning in staat gestel om enorme argitektoniese projekte soos Angkor Wat en Bayon aan te pak om sy goddelike heerskappy op aarde te vier.

Die koning was omring deur ministers, amptenare, adellikes, paleisvroue en diensknegte, wat almal beskerm is deur wagte en troepe. Die hoofstad by Angkor en die Khmer-paleise was bekend vir grootse seremonies, met baie feeste en rituele wat in die stad plaasgevind het. Selfs wanneer hulle gereis het, was die koning en sy gevolg ’n groot skouspel, soos deur Zhou Daguan beskryf:

Oor die koning se klere skryf Zhou Daguan:

### Kuns en argitektuur 
Zhou Daguan het die Angkor-paleis as volg beskryf:

Talle tempels en majestueuse monumente is in die Khmer-ryk gebou om die goddelike gesag van die konings te vier. Khmer-argitektuur weerspieël die Hindoegeloof dat ’n tempel gebou word as ’n herskepping van die blyplek van die gode, Berg Meru, met sy vyf pieke en omring deur seë wat deur damme en gragte verteenwoordig word. Met die vroeë Khmer-tempels wat in die Angkor-streek gebou is, is gebruik gemaak van trappiramide-strukture om die heilige tempelberg te verteenwoordig.

Khmer-kuns en argitektuur het hul estetiese en tegniese hoogtepunt bereik met die bou van die indrukwekkende tempel Angkor Wat. Ander tempels is ook in die streek gebou, soos Ta Prohm en Bayon. Die bou van die tempel demonstreer die artistieke en tegniese prestasies van die Khmer-ryk deur die argitektoniese bemeestering van klipmesselwerk.

**Argitektoniese style in die Angkor-tydperk**:

### Kultuur en lewenswyse 
duimnael|Haangevegte uitgebeeld op die mure van Bayon.
Zhou Daguan het Khmer-huise so beskryf:

Die boere se huise was naby die rysvelde aan die rand van die stede. Die mure was van geweefde bamboes, die dakke van gras en die huise het op stelte gestaan. Die huise is deur geweefde bamboesmure in drie verdeel. Een was die ouers se slaapkamer, die tweede die dogters se slaapkamer en die derde deel was die woonkamer. Seuns het geslaap waar hulle ook al plek gekry het. Die kombuis was agter of in ’n aparte kamer. Adellikes en konings het in die paleis en veel groter huise in die stad gewoon. Hulle was van dieselfde materiaal as die boere se huise, maar die dakke was houtspane en daar was meer kamers.

Die gewone mense het ’n sampot gedra waarvan die voorste deel tussen die bene deur geloop en agter met ’n gordel vasgemaak is. Adellikes en konings het fyner materiale gedra. Vroue het ’n strook gedra wat die bors bedek het, terwyl adellike vroue ’n langer een gedra het wat oor die skouers geloop het. Mans en vroue het ’n *krama* (soort serp of bandana) gedra.

Saam met beelde van gevegte en militêre oorwinnings van die konings, beeld die basreliëfs van Bayon ook die alledaagse lewe uit, insluitende marktonele, vissermanne, slagters, mense wat ’n soort skaakspel speel en weddenskappe tydens haangevegte.

## Betrekkinge met streekmagte 
duimnael|upright|Phimai, die terrein van die antieke stad Vimayapura.
duimnael|’n Beeld van Siamese handelaars in Angkor Wat.
Tydens die stigting van die ryk het die Khmer noue kulturele, politieke en handelsbande met Java gehad, asook met die Srivijaya-ryk aan Khmer se suidelike seë. In 851 het ’n Arabiese handelaar met die naam Sulaimaan vertel hoe ’n Khmer-koning die mag van die Maharaja (heerser) van Zabaj ondermyn het en hoe hy later deur die Maharaja gestraf is. Zabaj is die Arabiese vorm van "Javaka" en kan na Java of Srivijaya verwys. Die legende beskryf waarskynlik die voorgangerstaat of beginstadium van die Khmer-ryk onder Javaanse oorheersing. Die legende van die Maharaja van Zabaj is later deur die historikus Al-Masudi in sy boek van 947, *Meadows of Gold and Mines of Gems*, gepubliseer.

Die Kaladi-inskripsie van Java (omstreeks 909) maak melding van "Kmir" (Khmer of Kambodjane), "Campa" (Champa) en "Rman" (Mon) as buitelanders van die Suidoos-Asiatiese vasteland wat dikwels na Java gekom het om handel te dryf. Daar word gesinspeel op ’n maritieme handelsnetwerk tussen Kambuja en Java (die Mdang-koninkryk).

Deur sy geskiedenis heen was die Khmer-ryk ook betrokke by ’n reeks oorloë met die naburige koninkryke Champa, Tambralinga en Dai Viet – en later in sy geskiedenis ook met die Siamese Sukhothai- en Ayutthaya-koninkryk. Die ryk se betrekkinge met sy buurman in die ooste, Champa, was besonder intens omdat albei ryke meegeding het om oorheersing van die streek. Die Champa-vloot het Angkor in 1177 geplunder, en in 1203 het die Khmer Champa-soldate teruggedryf en verslaan.

Arabiese skrywers van die 9de en 10de eeu maak skaars melding van die streek behalwe vir sy agterlikheid, maar hulle beskou die koning van Al-Hind (Indië en Suidoos-Asië) as een van die vier groot konings van die wêreld. Die heerser van die Rashtrakuta-dinastie word beskryf as die grootste koning van Al-Hind, maar tog word selfs die minder belangrike konings, insluitende dié van Java, Birma en Khmer, uitgebeeld as uiters magtig met groot leërs soldate, perde en dikwels tienduisende olifante. Hulle het glo ook groot goud- en silwerskatte gehad.

Dit lyk of die Khmer-ryk kontak met die Chinese dinastieë gehad het, van die laat Tang- tot die Yuan-tydperk. Die betrekkinge met die Yuan-dinastie was van groot historiese belang, want dit het gelei tot *Die Gebruike van Kambodja* (Chinees: 真臘風土記), wat ’n belangrike insig gee in die Khmer-ryk se daaglikse lewe, kultuur en gemeenskap. Die verslag is tussen 1296 en 1297 deur die Yuan-Chinese diplomaat Zhou Daguan geskryf – dié is deur Temür Khan van die Yuan-dinastie gestuur om in Angkor te gaan bly.

Van die begin 13de eeu af was die betrekkinge met die Siamese moeilik en bitter, en dit het gelei tot eeue van mededinging en vyandelikheid. Die Siamese Sukhothai het in 1238 in opstand gekom teen die ryk se opperheerskappy. In Augustus 1296 het Zhou Daguan aangeteken die land is in ’n groot mate verwoes in die oorlog kort tevore met die Siamese. Dié verslag bevestig dat die Siamese strydhere teen die laat 13de eeu in opstand gekom het en die Khmer-ryk se heerskappy ontwrig het. Dit was die begin van Siam se opkoms. Teen die 14de eeu het die Siamese Ayutthaya-koninkryk die Khmer-ryk se groot teenstander geword – Angkor is twee keer, in 1353 en 1394, deur Ayutthaya-Siamese invallers verower.

’n Javaanse bron wat in 1365 geskryf is, beweer Java het diplomatieke betrekkinge met verskeie lande, onder meer Kambuja, Ayutthaya en Champa, aangeknoop. Die verslag beskryf die politieke situasie op die Suidoos-Asiatiese vasteland in die middel 14de eeu; hoewel die Kambodjaanse koninkryk steeds bestaan het, het die opkoms van die Siamese Ayutthaya sy tol geëis. Eindelik het die ryk geval, en dit het gebeur met die trek uit Angkor na Phnom Penh in 1431 weens Siamese druk.

## Lys van heersers 
## Galery 
## Verwysings 
## Bibliografie 
* 
* 
* 
* Vittorio Roveda: *Khmer Mythology*, River Books, 
* Bruno Dagens (engl: Ruth Sharman): *Angkor&nbsp;— Heart of an Asian Empire*, Thames & Hudson, 
* 
* 
* David P. Chandler: *A History of Cambodia*, Westview Press, 
* Zhou Daguan: *The Customs of Cambodia*, The Siam Society, 
* Henri Mouhot: *Travels in Siam, Cambodia, Laos, and Annam*, White Lotus Co, Ltd., 
* 
* Benjamin Walker, *Angkor Empire: A History of the Khmer of Cambodia*, Signet Press, Calcutta, 1995.
* I.G. Edmonds, *The Khmers of Cambodia: The story of a mysterious people*

## Eksterne skakels 
* 
* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia