Die ontwikkeling van die Afrikaanse letterkunde

### Inleiding 
Die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde is 'n komplekse verhaal, waarvan die oorsprong en afbakening verskillend beskou kan word, afhangende van die perspektief. Sommige beskou die vroegste skryfwerk aan die Kaap, al was dit oorspronklik in Nederlands, reeds as deel van 'n voorloper of koloniale letterkunde wat tot die Afrikaanse tradisie gelei het, terwyl ander 'n latere datum, veral rondom die Eerste Afrikaanse Taalbeweging, as die ware beginpunt beskou. Hierdie skryfwerk was in Nederlands, die taal van die koloniste, maar reeds hierin begin 'n mens 'n gerigtheid op die nuwe vaderland sien, wat dit onderskei van literatuur wat in Nederland ontstaan het. Die Nederlandse literêre tradisie bly invloedryk, veral deur publikasies soos die Nederduitsch Zuid-Afrikaansch Tijdschrift. Bewuste pogings tot literatuur word aanvanklik steeds in Nederlands aangepak, maar daar is 'n toenemende beoefening van Afrikaans in koerante. Hierdie beweging, bekend as die Sestigers (vanaf die sestigerjare), toon 'n wegswaai van tradisionele Afrikaanse motiewe na 'n groter internasionalisme en eksperimentele verkenning van vorme. Sleutelfigure van hierdie beweging sluit in Etienne Leroux, Jan Rabie, André P. Brink en Breyten Breytenbach. Hulle werk is beïnvloed deur internasionale literêre strominge en filosofieë soos eksistensialisme. Later, in die sewentigerjare, is daar 'n groter bewustheid van Afrika as tematiese moontlikheid.

Hierdie periode word ook gekenmerk deur toenemende weerstand teen die apartheidsbeleid, wat neerslag vind in die literatuur. Veral vanaf 1976, na die Soweto-opstand, word die weerstand verskerp en die status van Afrikaans as taal van die onderdrukker bevraagteken. Die debat oor 'n *littérature engagée* word belangrik. Skrywers soos André P. Brink en Breyten Breytenbach se werk word prominent in hierdie weerstand, en Brink se werk (*Kennis van die Aand*) is die eerste Afrikaanse boek wat verbied word onder die publikasiewet. Die stigting van die Afrikaanse Skrywersgilde en alternatiewe uitgewers soos Taurus ondersteun hierdie weerstandsbeweging.

Nuwer stemme begin na vore kom, insluitend swart Afrikaanse skrywers soos S.V. Petersen, Arthur Fula en Eddie Domingo. Veral die aantal bruin skrywers wat in Afrikaans publiseer, neem toe. Gay skryfwerk begin ook meer openlik verskyn as deel van die weerstand teen patriargale waardes.

### Die einde van die 20ste eeu (ongeveer 1990-2000) 
Die jare na 1990 word gekenmerk deur die oorgang na 'n demokratiese Suid-Afrika, wat 'n beduidende impak op die literatuur het. Hierdie periode is 'n oorgangsfase waarin ou temas voortleef, maar nuwe neigings ook verskyn. Daar is 'n 'terugkeer na die argief', waar skrywers die Suid-Afrikaanse geskiedenis herbesoek in die lig van die politieke veranderinge, met 'n fokus op onreg wat teenoor inheemse volke gepleeg is. Die geskiedenis en kultuur van die Boesmans en Khoekhoen kom veral onder die loep. Amptelike geskiedskrywing word hersien.

Temas soos die onsekerheid van die oorgang, maatskaplike probleme soos misdaad en armoede, en selfs distopiese sienings van die post-apartheid samelewing verskyn in die literatuur. Die diversiteit van stemme binne die Afrikaanse letterkunde groei, met 'n toenemende verteenwoordiging van die heterogeniteit van die Afrikaanssprekende gemeenskap. Swart Afrikaanse skrywers, veral romansiers, begin groter prominensie kry, soos A.H.M. Scholtz met sy roman *Vatmaar*(1995), wat die lewe in 'n nie-rassige gemeenskap uitbeeld.

Belangrike skrywers van hierdie laat 20ste-eeuse periode sluit in Marlene van Niekerk, wie se roman *Triomf* (1994) die wêreld van Afrikanernasionalisme verken, Etienne van Heerden, wat magiese realisme gebruik om die geskiedenis te verwerk, en A.H.M. Scholtz. Die Afrikaanse letterkunde teen die einde van die 20ste eeu toon dus 'n groeiende diversiteit en 'n sterk betrokkenheid by die verwerking van die geskiedenis en die uitdagings van die nuwe Suid-Afrika.

### Samevatting 
Die reis van die Afrikaanse letterkunde vanaf sy vroeë begin in die Kaaps-Hollandse skryfwerk tot aan die einde van die 20ste eeu is een van voortdurende ontwikkeling en transformasie. Van die aanvanklike amptelike dokumente en vroeë Afrikaanse geskrifte vir spot en didaktiek, deur die doelbewuste stryd vir erkenning tydens die Eerste en Tweede Taalbewegings, die vernuwing deur die Dertigers, die eksperimentalisme en weerstand van die Sestigers, tot die toenemende diversiteit en verwerking van die geskiedenis in die post-apartheid era van die negentigerjare, het die Afrikaanse letterkunde 'n ryke en komplekse geskiedenis opgebou. Belangrike periodes soos dié van die Taalbewegings, die Dertigers, die Sestigers en die oorgangstydperk rondom 1990 het sleutelrolle gespeel in die vorming van genres, temas en stilistiese benaderings. Skrywers soos S.J. du Toit, Totius, Jan F.E. Celliers, C. Louis Leipoldt, N.P. van Wyk Louw, D.J. Opperman, Etienne Leroux, Jan Rabie, André P. Brink, Breyten Breytenbach, Marlene van Niekerk en A.H.M. Scholtz, verteenwoordig die diverse stemme en bydraes wat hierdie letterkunde deur die 20ste eeu gevorm het. Ten spyte van politieke uitdagings en interne debatte, het die Afrikaanse letterkunde gegroei en aangepas, en teen die einde van die eeu 'n breër spektrum van ervarings en perspektiewe begin verteenwoordig.

## Verwysings