Staatsgreep

[duimnael|[Napoleon Bonaparte tydens die staatsgreep van 18 Brumaire VIII (10 November 1799)]]

'n **Staatsgreep** (Frans: ''coup d'état'', [ku.de.ta], ) is 'n snelle politieke handeling waarby 'n persoon of groep persone op 'n nie-reëlmatige wyse mag oor 'n land verkry.

Hoewel die coup d'état se oorsprong al uit die politiek van die antieke tye kom, is die frase wat die daad beskryf eers redelik onlangs gebruik; die *Oxford English Dictionary* noem dit 'n Franse uitdrukking en die frase het nooit in enige Engelse teks, voor die 19de eeu voorgekom nie, behalwe wanneer dit in 'n vertaling van 'n Franse bron gebruik is, aangesien daar nie 'n eenvoudige frase in Engels is om die gekontekstualiseerde idee van 'n "uitklophou teen die bestaande administrasie binne 'n staat" te beskryf nie.

In die era voor die Franse Rewolusie is die frase gebruik om die reeks moorde van Napoleon Bonaparte se gehate geheime polisie, die Gens d'Armes d'Elite, te beskryf.

## Die gebruik van die frase 
Clayton Thyne en Jonathan Powell se datastel van staatsgrepe, beskryf staatsgrepe, of pogings tot staatsgrepe as, "onwettige en overte pogings deur die militariste of ander elitiste binne die staatsdiens om 'n regerende gesag omver te werp." Ander onlangse en noemenswaardige onsuksesvolle pogings van sulke reaksionêre minderheidsgroepe, waarna dikwels as *Putsches verwys word, was die* 1923 Biersaal Putsch en Küstrin Putsch, 1961 se Algerynse Putsch en die 1991 Augustus Putsch. *Putsch* is dikwels deur Adolf Hitler en sy Nazi ondersteuners as disinformasie gebruik met die verskoning dat hy 'n reaksionêre staatsgreep tydens die "nag van die lang messe" moes onderdruk. Die Duitsers gebruik steeds die uitdrukking, *Röhm-Putsch* wanneer daar na dié moorde verwys word, 'n term wat die Nazi-regering daarvoor gegee het, hoewel die waarheid nooit bewys is dat die moorde geregverdig was om 'n beweerde staatsgreep te verhoed nie. Duitse skrywers gebruik dikwels aanhalingstekens of verwys na die *sogenannter Röhm-Putsch* ("sogenaamde Röhm Putsch") om dit te benadruk.

## Geskiedenis 
Volgens Clayton Thyne en Jonathan Powell se coup-datastel, was daar vanaf 1950 tot 2010 457 staatsgreep-pogings, waarvan 227 (49.7%) suksesvol, en 230 (50.3%) onsuksesvol was. Navorsing dui aan dat protesoptredes staatsgrepe aanhits aangesien dit die elitiste binne die staatsmasjinerie help om die staatgreep van binne af te koördineer.

## Tipes 
Volgens navorsing in 2016 kan staatsgrepe in in vier moontlike kategorieë geplaas word: Netsoos die samelewing verander, so verander die rol van die militêre. In die wêreld van die oligargie, is die soldaat 'n radikaal; in die middelklas is hy 'n deelenemer sowel as 'n arbiter; wanneer die "massa samelewing op die horison verskyn, word hy die konserwatiewe bewaker van die bestaande orde".

#### Deurbraak-staatsgrepe 
In deurbraak-staatsgrepe speel die soldaat die rol van "hervormer" deur die samelewing van "oligargiese na radikale pretorianisme" laat beweeg. "In die oligargiese pretorianisme is die grondeienaars die dominante sosiale magte, die kerkleiers, en die draers van die swaard". In die radikale samelewing, is die middelklas ewe belangrik in die sosiale en politieke klas. Die skuif na die "radikale" samelewing is 'n stadige evolusie, of 'n "deurbraak" na die middelklas se deelname wat deur die burgerlike intellektueles gelei word. 'n Deurbraak na radikale pretorianisme (waarby die militêre 'n belangrike rol onder die regerende middelklas speel) kan plaasvind wanneer die middelklas offisiere die burgerlike intellektueles, wat die deurbraak lei, verdryf, of die militêre die mag regstreeks van die monargie of oligarge in 'n militêre staatsgreep omskep.

#### Veto-staatsgrepe 
Veto coup d'états gebeur wanneer die volk se massa betrokkenheid en sosiale mobilisasie om hulself te regeer, deur die weermag geveto word. "Militêre ingryping van hierdie 'veto' weerspieël dus regstreeks die groeiende deelname van die laer-klas in die politiek". In "veto coups" speel die soldaat die rol as "bewaker van die bestaande orde". In sulke gevalle konfronteer die weermag, en onderdruk sulke grootskaalse, breëbasis burgerlike weerstand.

## Aanwysers van staatsgrepe 
'n 2003 verslag het die volgende faktore genoem wat staatsgrepe kweek: offisiere se persoonlike griewe, organisatoriese militêre griewe, militêre gewildheid, militêre samehorigheid, ekonomiese agteruitgang, huishoudelike politieke krisis, die besmetting deur ander streeks-staatsgrepe, eksterne bedreiging, deelname aan oorlog, koloniale geskiedenis, offisiere se politieke kultuur, die legitimiteit van die bewind, die sterkte van die burgerlike samelewing en vorige staatsgrepe. 'n Verdere publikasie het in 2016 nog redes bygevoeg soos: etniese faksievorming, die steun van ander regerings, onervare leier, stadige groei, skokkende prysstygings van verbruikersgoedere en armoede.

Die kumulatiewe aantal staatsgrepe is 'n sterk aanduiding vir toekomstige coups. Baster-regerings is meer vatbaar vir staatsgrepe as baie outoritêre state of demokratiese regerings. 'n 2015 navorsing het gevind terrorisme baie sterk vereenselwig kan word met herskommelde staatsgrepe.

## Staatsgreepbestendigheid 
In die geval van die sogenaamde "staatsgreep-bestendigheid" skep regerings strukture wat dit onmoontlik maak vir enige klein groepies om die bewind omver te werp. Hierdie staatsgreep-bestendigheid sluit in die strategiese plasing van families, etniese en geloofsgroepe in die weermag. "Die skep van 'n gewapende mag wat parallel opereer van die gewone weermag; en die skep van veelvuldige interne sekuriteitsagentskappe met jurisdiksies wat mekaar oorvleuel om mekaar die heeltyd te monitor. Staatsgreep-bestendigheid verminder egter die doeltreffenheid van die weermag.

## Internasionale reaksies op staatsgrepe 
Die internasionale gemeenskap neig om negatief op staatsgrepe te reageer deur hulp te verminder en sanksies toe te pas. Staatsgrepe is, volgens 'n studie in 2015, die sterkste rede vir die instelling van internasionale sanksies. 'n Derde verslag het in 2015 bevind dat die Westerse state die hewigste teen staatsgrepe reageer oor die gevare wat dit vir die demokrasie en vir menseregte misbruike, inhou.

## Huidige leiers wat deur staatsgrepe aan bewind gekom het 
## Sien ook 
* Krygswet
* Militêre diktatuur
* Staatsgrepe in Afrika
* Staatsgreep-gordel

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Jonathan M Powell & Clayton L Thyne's 'Global instances of coups from 1950 to 2010: A new dataset' in the *Journal of Peace Research.*