Gotiese grammatika

Die grammatika van die Gotiese taal is waarskynlik die oudste bekende grammatika van 'n Germaanse taal en daarby ook die enigste grammatika uit die Oos-Germaanse taalvertakking. Dit is hoofsaaklik uit die Wulfilabybel afgelei. Weens sy vroeë oorsprong is die Gotiese grammatika van besondere belang, aangesien hy duidelik veel nader aan Oergermaans op klank- en vormleer staan as al die ander Oudgermaanse tale.

## Die Gotiese naamwoorde 
Die Gotiese naamwoorde (*nomen* ) word volgens naamval (*kasus*) en getal (*numerus*) verbuig.

### Taaltipologie 
Goties is 'n morfologiese Nominatief-Akkusatieftaal.

### Fleksie 
Goties is 'n sintetiese taal; die verskillende funksies van die werkwoorde word uitgedruk deur die uitgange aan te las en soms deur die klinker van die stam te verander, bv. *-siggw-* teenoor *-suggw-* vir "sing". Omdat ook die 'ek', 'jy', 'hy/sy/dit' deur uitgange uitgedruk word, kan die werkwoord gebruik word sonder om *ik* "ek", *þu* "jy", ens. by te voeg, bv. *siggwa*: ek sing ; *siggwis*: jy sing; *siggwand*: "hulle sing".

Dit val op dat Goties nie dieselfde analitiese karakter as Afrikaans het nie; 'n werkwoord kan daarom 44 verskillende vorme hê om verskillende tydsvorme, die lydende vorm (passief), wense en moontlikhede (optatief) en die dader uit te druk: 

:: sōkidedeima
: gesoekhetmagons
: ons mag gesoek het

### Naamwoordverbuiging 
Daar is 4 tot 6 woordbounaamvalle (*morfologiese kasus*). Baie keer word die verdwynende vokatief en reste van die wertuignaamval (instrumentalis) buite rekening gelaat.

#### Nominatief 
Die nominatief is die naamval wat die meeste in die Gotiese taal gebruik word. Die onderwerp word in die nominatief geskryf en kom byna in elke volsin voor. Dit kan slegs naas 'n werkwoord staan wat in persoon (bv. 1ste, 2de, 3de persoon) en getal (numerus) verbuig is (die persoonsvorm). Die nominatief is 'n naamval wat verder die onderwerp as die draer van die handeling aandui (in 'n bedrywende/aktiewe sin) of die onderwerp as die lydende van die handeling (in 'n lydende/passiewe sin).

**Voorbeeldsinne**
* Sa hunds ni beitiþ ( *hierdie/die hond byt nie*; vergelyk  *dieser/der Hund beißt nicht*).
* þai wulfos beitand ( *hierdie/die wolwe byt*; vergelyk  *diese/die Wölfe beißen*).
* Sa þiudans gibiþ máiþm ( ''hierdie/die koning gee ('n) geskenk*; vergelyk  *dieser/der König gibt (eine) Gabe*).
* Sa mats gibada (( *die vleis word gegee*; vergelyk  *das Fleisch wird gegeben'').

#### Genitief 
Die genitief word gewoonlik gebruik om die besit of 'n nabye verwantskap tussen naamwoorde aan te dui. In Goties tree (soos in Duits) verskeie agtervoegsels op wat die genitief aandui. Dit hang alles af van die verbuigingsklas, die woordgeslag (manlik, vroulik en onsydig) en die getal (numerus):

* Þiudanis barna ( ''kinders van ('n) koning*; vergelyk   *Kinder (eines) Königs*).

* Þiudane barna ( *kinders (van) konings*; vergelyk   *Kinder (von) Königen*).

* Þis þiudanis barna ( *kinders van hierdie/die koning*; vergelyk   *Kinder dieses/des Königs*).

* Þize þiudane barna ( *kinders van hierdie/die konings*; vergelyk   *Kinder dieser/der Könige*).

* Þo barna þis þiudanis ( *Die kinders van hierdie/die koning*; vergelyk   *Die Kinder dieses/des Königs*).

* Þo barna þize þiudane ( *Die kinders van hierdie/die konings*; vergelyk   *Die Kinder dieser/der Könige'').

#### Datief 
Die datief word gebruik om 'n indirekte voorwerp te benoem, byvoorbeeld:

* Sa þiudans gaf þamma barna maiþm. ( ''Die koning het (aan) die kinders 'n geskenk gegee*; vergelyk   *Der König gab den Kindern eine Gabe.*)
* Þai þiudanos gebun þaim skalkam silubr. ( *Die konings het (aan) die dienaars silwer gegee*; vergelyk   *Die Könige gaben den Dienern Silber.'')

Baie keer kan die datief gebruik word om by bepaalde werkwoorde 'n direkte voorwerp te benoem; dit sluit die werkwoorde *tekan* "aanraak" en *waírpan* "werp, gooi" in.

* Sa skalks taítok þamma barna. ( *Die dienaar het die kind aangeraak*; vergelyk  *Der Diener berührte das Kind.*)
* Þata barn warp þamma stáina. ( *Die kind het die klip (steen) gegooi*; vergelyk  *Das Kind warf den Stein.*)

Die datief word meestal saam met voorsetsels gebruik. Enkele voorsetsels wat die datief vereis is:

* af (vanaf, sedert)
* *afar (ná)
* *ana (aan, op, vir)
* *at (aan, by, om)
* *bi (aan, by, na mate, om, weens)
* du (om, vir)
* faura (voor (tydelik))
* fram (vanaf, sedert, van...af)
* in (in, op (tydelik), op, by, vir)
* miþ (met)
* *uf (op)
* *ufar (oor, anderkant)
* us (van, sedert, vanaf, van...af)

Die voorsetsels wat met 'n sterretjie gemerk is, kan ook vir die akkusatief gebruik word.

#### Akkusatief 
In die Gotiese taal belig die akkusatief die semantiese rol, wat nie aktief handel nie, maar wat iets of iemand "beweeg" of "laat beweeg".

* Þai Gumans saíhvand þans ƕaito stainans. ( *Die mans sien die wit klippe (stene)*; vergelyk  *Die Männer sehen die weißen Steine.*)
* Þai Barna ni saihvand þana giba. ( *Die kinders sien nie die geskenk nie*; vergelyk  *Die Kinder sehen das Geschenk nicht.*)
* sa skalks ni swariþ Aiþans. ( *Die dienaar het geen eed gesweer nie* / ''Die dienaar het nie 'n eed gesweer nie*; vergelyk  *Der Diener schwört keine (eig. nie) Eide.*)

#### Werktuignaamval 
Die werktuignaamval (instrumentalis) het slegs in oorblyfsels en vaste voorvoegsels behoue gebly. Dus het hierdie morfologiese naamval vroeër verdwyn, net soos in die meeste ander Oudgermaanse tale (soos in Oudhoogduits het hy min of meer behoue gebly). Kyk byvoorbeeld na *þe[h]* "daarmee, met hierdie"; *he?* "met wie"; *ni þeei* "nie omdat…" / "nie dat".

#### Vokatief 
In teenstelling met die ander Germaanse tale het die vokatief in Goties behoue gebly. Dit is onduidelik of die ou vokatief in Duits wel vandag nog bestaan en/of dit maar net heeltemal met die nominatief saamval. In Goties het die vokatief sowel in die enkelvoud as in die meervoud heeltemal behoue gebly, hoewel die meervoudsvokatief egter selde gebruik word. Sy uitgange stem baie maal ooreen met dié van die nominatief en akkusatief. Die vokatief beskik egter oor geen lidwoord nie; as lidwoord kan daar na die "o" van die vokatief gekyk word, wat meestal weggelaat word. Byvoorbeeld: *Oh Sunu* ("O, seun"; vergelyk  "O Sohn").

### Woordgeslagte 
Goties het drie geslagte wat egter geen natuurlike geslagte is nie; dit wil sê, die stelsel stem nouliks ooreen met die Duitse een:
# Vroulik bv. So Giba ( *die gawe, die geskenk* ; vergelyk  *die Gabe/Geschenk*).
# Manlik bv. Sa Stains ( *die steen, die klip* ; vergelyk  *der Stein*).
# Onsydig bv. þata Triu ( *die hout* ; vergelyk  *das Holz*).

### Getal 
In hierdie afdeling word daar tussen twee kategorieë onderskei:
# Enkelvoud.
# Meervoud.
By uitsondering bestaan daar die tweevoud (dualis, bv. *ons twee*, *ons al twee*, *ons beide* ; *julle twee*, *julle al twee*, *julle beide'') wat in die werkwoordvervoegings behoue gebly het, maar nie by die naamwoorde nie.

## Persoonlike voornaamwoorde 
Die verbuigings van die persoonlike naamwoorde in Goties sien soos volg daar uit:

**Let wel**: Gewoonlik word die persoonlike voornaamwoord in Goties slegs by nadruk as 'n afsonderlike woord uitgedruk (net soos in Sanskrit, Grieks en Latyn), anders is dit in die werkswoordsvorm opgesluit. Goties verteenwoordig hier 'n ouer stadium as die ander Oudgermaanse tale.

Wat merkwaardig is van hierdie Gotiese voornaamwoorde is hul argaïese voorkoms – dit verbind baie elemente van die Latynse voornaamwoorde (byvoorbeeld die 3de persoons meervoud) en Wes-Germaanse voornaamwoorde:
* Aan die een kant die tweevoud van Oudengels,
* Aan die ander kant veral die 1ste persoons enkelvoud (*k>*ch) van Oudhoogduits.

Die Gotiese persoonlike voornaamwoorde was daarom van besondere taalhistoriese belang: So dien hulle byvoorbeeld in die 19de eeu as beginpunt by die rekonstruksie van 'n Indogermaanse oertaal.

### Betreklike voornaamwoorde 
In Goties is daar nog geen egte betreklike voornaamwoorde nie. Betreklike bysinne word deur 'n kombinasie van aanwysende voornaamwoorde / lidwoord (sa, so, þata) en die onbuigbare rededeel (partikel) "**ei**" ingelei. In die meeste gevalle is die woord wat ontstaan eenvoudig (simpel): sa+**ei** = sa**ei** "..., wat"; þáim+**ei** = þáim**ei** "...aan diegene wat".

In enkele gevalle bring "Sandhi" verandering mee, waar die elemente byeenkom (waar twee woorde of woordvorme saamtrek en grammaties noodwendig klankverandering meebring). Daar is twee soorte sandhi in samehang met hierdie voornaamwoorde:

* Die wegval van die **a** in die begin van baie woorde
* Oorgang na 'n stemhebbende medeklinker: die afsluit-s word 'n z

### Vraende voornaamwoorde 
Hulle is in Goties nog redelik sterk uitgebou (by die enkelvoud). Die Oudhoogduits besit 'n soortgelyke grammatikale konstruksie (dit word in die ontwikkeling tot die Nieuhoogduits weliswaar aansienlik verminder).

By nadere ondersoek toon die vraende voornaamwoorde van die onsydige naamwoorde 'n onreëlmatigheid: dit is nie **ƕata**, soos wat verwag word nie, maar **ƕa**; vergelyk hiermee die voornaamwoord i**ta** en die lidwoord þa**ta**.

* by die meervoud is daar slegs een voornaamwoord bekend: *ƕanzuh*.
Voorbeeld: ƕanzuh: *insandida ins twans ƕanzuh* (Hy het hulle weggestuur/weg van twee en twee)

### Besitlike voornaamwoorde 
Die besitlike voornaamwoorde is besitlike byvoeglike naamwoorde. Hulle word veel meer gebruik as die Genitief by die persoonlike voornaamwoorde in die 1ste en 2de persoon.

**Hulle volg gewoonlik op die naamwoorde,**

waarop hulle betrekking het, en stem hiermee met die woordgeslag, getal en naamval ooreen. Dit is:

* meins:  myne;  mein

* þeins:  joune;  dein

* ugkar:  ons s'n (tweevoud);  unser (Dual)

* igqar:  julle s'n (tweevoud);  euer (Dual) (vergelyk egter Beiers *enker* 'julle s'n')

* unsar:  ons s'n (meervoud);  unser (Plural)

* izwar:  julle s'n (meervoud);  euer (Plural)

Hierdie byvoeglike naamwoorde word nooit swak verbuig nie. By ugkar, igqar, unsar en izwar ontbreek die -s aan die einde van die Enkelvoud-Manlik-Nominatief. Verder kan mens nooit die -ata in die nominatief en akkusatief onsydig by hierdie vier byvoeglike naamwoorde in die meervoud koppel nie (bv. unsarata, igqarata, ens.). Die onsydige vorm is in hierdie geval met die Enkelvoud-Manlik-Nominatief identies, sonder uitgang. In ander gevalle word die byvoeglike naamwoorde presies soos elke ander sterk byvoeglike naamwoord verbuig: skalksos mein**ái**  "my dienaar" /  "meiner Diener", in razn þein**amma** "in jou huis" /  "in deinem Hause", ens.

By hierdie byvoeglike naamwoorde kan ook *sein* toegevoeg word. Hierdie byvoeglike naamwoord is selde, hoewel dit geen nominatief het nie, slegs akkusatief, genitief en datief. Sein beteken "syne, hulle" (3de persoons enkelvoud + meervoud) sonder onderskeid van woordgeslag of getal. Dit kan egter net gebruik word om na die onderwerp van die sin te verwys. 'n Mens kan vergelyk tussen:

* Sa manna sahv hund seinana. ( *Die man het *sy* (eie) hond gesien.* ;  *Der Mann sah seinen (eigenen) Hund*).
* Sa manna sahv hund is. ( *Die man het *sy* (van iemand anders) hond gesien.*;  *Der Mann sah seinen Hund (von jemand anderem)*).
* Þái gumans drugkun wein seinata. ( *Die mans het *hulle* (eie) wyn gedrink.* ;  *Die Männer tranken ihren (eigenen) Wein.*)
* Þái gumans drugkun wein ize. ( *Die mans het *hulle* (van ander mense) wyn gedrink.*;  *Die Männer tranken ihren Wein (von anderen Leuten)*).

#### Voorbeeldverbuiging mein- 
## Bepaalde lidwoord 
In Goties is daar slegs een bepaalde lidwoord wat tegelyk 'n aanwysende voornaamwoord is. Hy tree verbasend baie soos die Duitse bepaalde lidwoord en ook die aanwysende voornaamwoord op. Aan hierdie bepaalde lidwoord, wat terselfdertyd 'n aanwysende voornaamwoord is, kan mens besonder goed die ontwikkeling van die afsonderlike bepaalde lidwoorde en aanwysende voornaamwoorde in die uiteenlopende Oergermaanse tale (bv. Oudhoogduits, Oudengels en Oudnoors) raaksien. Wat die aanwysende voornaamwoorde betref, kan 'n mens steeds by Yslands parallelle trek (vergelyk Yslands *þessi* en Gotiese *þize*).

Nou kan mens 'n vergelyking maak tussen die tabel hierbo en die Oudengelse bepaalde lidwoord en aanwysende voornaamwoord in die twee tabelle hieronder.

* **Bepaalde lidwoorde**

* **Aanwysende voornaamwoorde**

**Daar is geen onbepaalde lidwoord in Goties nie.**

## Selfstandige naamwoord 
By die verbuigingsvorme van die selfstandige naamwoord is die verbuigingstam van die naamvaluitgang onderskeibaar. Na gelang van die uitgang van die verbuigingstam kry mens in Goties 'n klinker- (volgens Jacob Grimm: sterk) en 'n medeklinker- (volgens Jacob Grimm: swak) verbuiging.

Deels deur die Laat Oergermaanse en Voorgotiese ontwikkeling is die eindklank van die verbuigingstam nie in elke verbuigingsvorm herkenbaar nie. By die klinkerstamme toon dit veral nog in die Datief-Meervoud en Akkusatief-Meervoud: *a*-stamme *dag**a**m*, *dag**a**ns* ↔ *ō*-stamme *gib**o**m*, *gib**o**s* ↔ *i*-stamme *gast**i**m*, *gast**i**ns* ↔ *u*-stamme *sun**u**m*, *sun**u**ns*. By die medeklinerstamme is die verbuigingstam die duidelikste voor die uitgange wat met 'n klinker begin, vergelyk: *gum**an**e*, *qin**on**o*, manag**ein**o.

### Klinkerverbuiging 
#### *a*-stamme (manlik en onsydig) 
Die Gotiese a-stamme, wat sowel manlik en onsydig insluit, sit die Oergermaanse *a*-stamme en uiteindelik die Oerindogermaanse *o*-stamme voort, sodat hulle met die Latynse en Oudgriekse *o*-stamme (tipies: Latyn *lupus* 'wolf', Grieks *lúkos* 'wolf') vergelykbaar is. By die Oergermaanse *a*-stamme wissel die agtervoegsel tussen  *-*a*- en *-*e*- ( :

: Aanwysende onvoltooide teenwoordige tyd (Präsens Indikativ): **ik im, þu is, is ist; wis si(j)um, jus si(j)uþ, eis sind**

Soos by alle Germaanse tale is daar twee groepe werkwoorde wat onderskeidelik as "sterk" en "swak" gekenmerk word. Swak werkwoorde word in die Voltooide teenwoordige tyd (Präteritum) vervoeg deur die agtervoegsel **-da/-ta**, die sterk werkwoorde deur die ablaut (die verandering van die stamklinker by werkwoorde):
:: *swak:* salbôn – salbôda – salbôdedun – salboþs, „salf – ek/hy het gesalf – hulle het gesalf – gesalf“
:: *sterk:*   qiman – qam – qemun – qumans, „kom – ek/hy het gekom – hulle het gekom – gekom“

### Argaïsmes 
Goties het enkele taalfossiele uit die Oerindogermaanse tyd behou:

# twee tweevoude (ons twee, ons al twee, ons beide / julle twee, julle al twee, julle beide)
# 'n sintetiese (medium) lydende vorm in die Onvoltooide teenwoordige tyd (Präsens):

: **Aanwysende tweevoud (Dual Indikativ):**
::: **baíros**  „ons twee dra“,         **sôkjôs**  „ons albei soek“
::: **báirats** „julle twee dra“,          **sôkjats** „julle albei soek“
: **Optatiewe* tweevoud (Dual Optativ):** (Om 'n 1) vervulbare wens of 2) om 'n moontlikheid met betrekking tot die toekoms uit te druk; met of sonder wenswoorde)
::: **baíraiwa** „ons albei sou dra“,        **salbôwa**  „ons albei sou salf“
::: **baíraits** „julle twee dra“,        **salbôts**  „julle twee salf“
: **Gebiedende tweevoud (Dual Imperativ)**
::: **baírats!** „julle twee moet dra!“, **salbôts!** „julle twee moet salf!“

: **Onvoltooide verlede tyd (Dual Präteritum):**
::: Indikativ: **bêru, bêruts        /   salbôdêdu,  salbôdêduts**
::: Optativ:   **bêrweiwa, bereits   /   salbôdeiwa, salbôdeits**

: **Aanwysende lydende vorm (Passiv Indikativ):**
::: 1ste en 3de persoons enkelvoud: **baírada    / salbôda**   „wees gedra / gesalf“
::: 2de persoons enkelvoud:        **baíraza    / salbôza**   „wees gedra / gesalf“
::: in die hele meervoud:          **baíranda   / salbônda**  „wees gedra / gesalf“
: **Optatiewe lydende vorm (Passiv Optativ):**
::: 1ste en 3de persoons enkelvoud: **baíraidau  / habaidau**   „sou gedra word / gehad“
::: 2de persoons enkelvoud:        **baíraidau  / habaizau**   „(jy) sou gedra word / gehad“
::: in die hele meervoud:        **baíraindau / habaindau**  „(julle/hulle) sou gedra word / gehad“

Opmerking: Die ek-vorm word in die passief deur die 3de persoon enkelvoud gevul. In die meervoud kry die 3de persoon die ons- en hulle-vorm. In die volgende tabel sal daar nie verder uitvoeriger op die twee- en meervoud ingegaan word nie

### Sterk werkwoorde 
#### Klas I (a/b) (ei-ai-i/ai-i/ai) 
## Notas 
## Bronne 
* Bethge, R.: *Gotisch*. In: Dieter, F.: *Laut- und Formenlehre der altgermanischen Dialekte*. Leipzig 1898–1900. (S. 21–35: Vokalismus; S. 193–214: Konsonantismus; S. 391–408: Konjugation; S. 568–602: Deklination).
* Binnig, W.: *Gotisches Elementarbuch*. 5., völlig neubearb. Aufl. der früheren Darstellung v. H. Hempel. Berlin [u.&nbsp;a.] 1999.
* Braune, W., Heidermanns, Fr.: *Gotische Grammatik mit Lesestücken und Wörterverzeichnis*. 20. Auflage. Tübingen 2004.
* Hutterer, C.J.: *Die germanischen Sprachen. Ihre Geschichte in Grundzügen*. 4. erg. Auflage. Wiesbaden 2008.
* Jellinek, M.H.: *Geschichte der gotischen Sprache*. 3., verb. und verm. Aufl.. Berlin [u.&nbsp;a.] 1926.
* Kieckers, E.: *Handbuch der vergleichenden gotischen Grammatik*. München 1928.
* Kluge, F.: *Die Elemente des Gotischen. Eine erste Einführung in die deutsche Sprachwissenschaft*. 3., verb. und verm. Aufl. Strassburg 1911.
* Krahe, H.: *Historische Laut- und Formenlehre des Gotischen. Zugleich eine Einführung in die germanische Sprachwissenschaft*. 2. Aufl., bearb. v. E. Seebold. Heidelberg 1967.
* Krause, W.: *Handbuch des Gotischen*. 3., neubearb. Aufl. München 1968.
* Mossé, F.: *Manuel de la langue gotique*. nouvelle éd. Paris 1956.
* Rauch, I.: *The Gothic language. Grammar, genetic provenance and typology, readings*. New York [u.&nbsp;a.] 2003.
* Streitberg, W.: *Gotisches Elementarbuch*. 5. und 6. neubearb. Aufl. Heidelberg 1920.
* Wright, J.: *Grammar of the Gothic language and the gospel of St. Mark, selections from the other gospels and the second epistle to timothy with notes and glossary*. Oxford [u.&nbsp;a.] 1997 [= Nachdruck von 1910].