Die Slag van Biddulphsberg

**Die slag van Biddulphsberg** is die geveg wat op 29 Mei 1900 in die Tweede Vryheidsoorlog plaasgevind het. Lt.-genl. sir Leslie Rundle se mag, bestaande uit die 2nd Grenadier Guards, 2nd Scots Guards en sommige IY Companies, het teen die Boeremag onder genl. Abraham de Villiers by Biddulphsberg naby Senekal te staan gekom. Die Britse mag is verslaan, met ongeveer 40 mans wat gesneuwel het en ongeveer 130 wat gewond is.

Die Boeremag was goed weggesteek en het op die Britte gewag toe Rundle se mag, voor dagbreek op 29 Mei, uit die rigting van Senekal opgeruk het. In die volgende paar uur het die Boere Rundle se manne groot verliese toegedien, wat vererger is deur ‘n kwaai veldbrand wat oor die Britse linies gewoed het.

Boereveterane het na die gebeure as die “veldbrandslag” verwys. 

## Geografie van die area 
links|duimnael|*Geografiese voorstelling van Biddulphsberg*
Biddulphsberg is geleë tussen Bethlehem en Senekal. Dit is 'n 250 meter hoë heuwel, 13 kilometer oos van Senekal, soos die kraai vlieg. Biddulphsberg is 'n groot plat-top, ruitvormige berg, waar die noordwestelike punt 'n bult is. Dit staan 250 meter bo die vlakte. Die suidoostelike voorhoof van die berg kyk uit oor 'n lang uitloper van wisselende breedte. Dit lê aan die noordekant van die Senekal-Bethlehem-pad en aan die suidkant lê die plat koppie, Tafelkop.
duimnael|*Kaart van Senekal in 1900*

Senekal het, in 1900, uit ongeveer vyf-en-twintig geboue, insluitend 'n kerk, bestaan. Dit is geleë op 'n strook grond weswaarts van waar die Sandrivier was, en 'n steil uitloper, sewentig meter hoog, na die ooste (sien kaart).

## Aanloop tot die Slag 
Vroeg in Mei 1900 is ‘n Britse mag van 11 000 man onder leiding van Luitenant-Generaal Sir Leslie H Rundle teen die Oos-Vrystaatse burgers in die veld ontplooi. Hulle opdrag was om die Boere in ‘n noordoostelike rigting terug te dryf sodat hulle nie weer suidwaarts kan deurbreek nie. 

## Posisionering/ontplooiing van die Boere en die Britte 
Generaal Abraham de Villiers en sy krygsraad het die hoofmag as volg ontplooi: 

### Britse magte 
Die 8ste Infanterie Divisie onder bevel van Lt-Gnrl Sir Henry Macleod Leslie Rundle het bestaan uit:

* 16de Infanterie Brigade, onder die bevel van Generaal B Campbell
** 2de Grenadier Guards
*** Maj Sir Edward Seymour (British Army officer)
*** Lt Gilbert Byng Alwyne Russell
*** FM Rudolph Lambart, 10th Earl of Cavan
*** Maj Robert Scott-Kerr
*** Lt-Kol Francis Lloyd (British Army officer)
*** Cpt Charles Corkran
** 2de Scots Guards
*** Lt John Yarde-Buller, 3rd Baron Churston
*** Kpt Charles Heathcote-Drummond-Willoughby
*** 2nd Lt George Paynter (British Army officer)
** 2de East Yorkshire Regiment
* 17de Infanterie Brigade, onder die bevel van Generaal J E Boyes
** 2nd Royal West Kents
* 2de Royal Field Artillery
* 77ste Royal Field Artillery
* 79ste Royal Field Artillery
* 1ste Bataljon
** DAAG Alfred Cavendish
* 4de Bataljon
* 11de Bataljon
* Imperial Yeomanry
** Maj Henry Skelley Dalbiac
** Sers Frederick W Shells Frederick
** Manskap HS Deane
** Manskap Richard Unwin
* The 5th Coy
* Royal Engineers
* Driscoll's Scouts

=== Boeremagte  ==

### Britse wapens 
* Lee-Metford geweer

Die Lee-Metford was 'n boutaksie-geweer wat .303 kaliber rondtes afgevuur het en was toegerus met 'n magasyn wat tien rondtes gehou het.

* Martini-Henry geweer

Die Martini-Henry was 'n enkelskootgeweer wat 0.45 kaliber rondtes afgevuur het en was bekend vir sy betroubaarheid en akkuraatheid.

* Webley Revolver

'n .455 kaliber handwapen wat wyd deur Britse soldate gebruik is.

* Maxim gun

‘n masjiengeweer wat .303 kaliber rondtes afgevuur het.

### Boerewapens 
* Mauser Model 1895-geweer

duimnael|'''n Kanon rondte wat jare na die slag gevind is op die plaas Biddulphsberg en is nou in die meuseum op die plaas.''
Die Mauser Model 1895 was 'n boutaksie geweer wat 7x57 mm rondtes afgevuur het en toegerus was met 'n vyf-rondte magasyn.

* Krag-Jorgensen-geweer.

Die Krag-Jorgensen was 'n boutaksie-geweer wat .30-40 Krag-rondtes afgevuur het en is in 1899 deur die Boeremagte aangeneem.

* Colt Single Action Army-rewolwer

'n .45 kaliber handwapen wat bekend was vir sy duursaamheid en betroubaarheid.

* Lewis gun

‘n Gasaangedrewe masjiengeweer wat .303 kaliber rondtes afgevuur het.

* QF 1-pounder pom-pom

‘n geweer wat ‘n 1-pond patroon akkuraat kon afvuur oor 'n afstand van 2700 meter. Die patrone is met 'n 25-ronde materiaalband gevoer.

## Kulturele erfenis 
### Monumente 
Twee monumente is opgerig op die plek vanwaar die Boere hul aanval geloods het. ‘n Derde monument is opgerig op die plek waar die Krupp-kanon gestaan het.
duimnael|*Drie monumente saam opgerig op die plaas Biddulphsberg*
duimnael|*7 Monument wat opgerig is op die plek waar die Krupp-kanon gestaan het.*

Lêer:A.I de Villiers Standbeeld.jpg|alt=5 Ter Herinneing aan: Genl. A.I. de Villiers|Genl. AI de Villiers, was die bevelvoerder van die Boerekommando's van Senekal, Ladybrand, Ficksburg, Smithfield, Wepener en Thaba Nchu (+/- 400man) wat op 29 Mei 1900 die Engelse Mag met die slag van Biddulphsberg verslaan het. Hy is ernstig gewond en na die Engelse Hospitaal op Bloemfontein oorgeplaas, waar hy ‘n paar dae later oorlede is. Sy graf kon tot op hede nie gevind word nie. Hierdie monument is onthul op 27 Mei 2000, tydens die 100-jarige herdenking van die Anglo-Boere Oorlog. 
Lêer:S.F Haasbroek standbeeld.jpg|In 'n skermutselling met Engelse soldate op ‘n koppie geleë op die plaas Bethel ongeveer 12 kilometer noordwes van hierdie monument, het hy sy lewe verloor. Pres. M.T. Steyn het die volgende oor hom geskryf: “Onze Volk had in hem niet aleen een zanier dapperste Helden, maar ook een van zjin onbaatzuchtigste voorvechters verloren.” Hy is na die oorlog op sy plaas “Grootdam” ongeveer 1 kilometer noord van Winburg begrawe. Hierdie monument is op 27 Mei 2000 onthul, tydens die 100-jarige herdenking van die Anglo-Boere Oorlog.

Die skildery verteenwoordig 'n toneel van die geveg wat op 29 Mei 1900 geveg is, buite die dorp Senekal, op die plaas Biddulphsberg. Tydens die geveg het die lang droë gras aan die brand geraak en die gewonde mans was in groot gevaar om doodgebrand te word. Die rekonstruksie hieronder wys hoe die oorspronklike komposisie sou verskyn het toe dit eers voltooi is. Die skildery was meer as 2 meter breed.
links|duimnael|250x250px|''8 The Battle of Biddulphsberg Richard Caton Woodville's "Lost" Battle-Piece*
duimnael|*Detail van die linkerkant van die skildery, wat wys hoe kolonel Lloyd deur Drummer Haines en Private Fruin versorg word*
Caton Woodville se 1902-skildery van Biddulphsberg is die eerste keer in Januarie 1903 by die Carlton Galleries, Pall Mall, Londen, vertoon. (Manchester Courier, 3 Feb 1903).

* **Brigadier-Generaal Francis Lloyd - Philip de László**

links|duimnael|*Brigadier-Generaal Francis Lloyd''

Brigadier-generaal Francis Lloyd, geskilder deur Philip de László in 1906. Dit hang tans in White's Club, St James's Street 37–38, Londen.

* **"HUL BEPROEWING VAN VUUR - DIE GRENADIER WAGTE BY BIDDULPHSBERG" - Caton Woodville**

duimnael|''HUL BEPROEWING VAN VUUR - DIE GRENADIER WAGTE BY BIDDULPH'S BERG''
Caton Woodville se 1900-tekening van dieselfde gebeurtenis: "HUL BEPROEWING VAN VUUR - DIE GRENADIER WAGTE BY BIDDULPH'S BERG". (their ordeal) Eerste gepubliseer in die Illustrated London News, 28 Jul 1900. Hierdie weergawe was weergegee in "The Work of War Artists in South Africa", deur A.C.R. Carter, 1900

### '''Foto's''' 
* Inkepings van die impak van skrapnel en 'n dopkas is op 'n muur sigbaar van 'n plaashuisgebou uit die oorspronklike plaasopstal, nou gesloop, wat in 1900 gestaan het. 'n Lid van 34th Coy, IY, Pte William Corner, het die gevegsterrein besoek en opgemerk dat afgesien van baie hardeware om te sien, 'n dop 'n groot gat deur een van die plaashuismure geskeur het.
Lêer:Beskadigde_muur_van_die_kliphuis_op_die_plaas.jpg|alt=Die beskadigde muur van die plaashuis
Lêer:Inkepings_van_die_impak_van_skrapnel_en_'n_dopkas_is_op_'n_muur_sigbaar_van_'n_plaashuisgebou_van_Biddulphsberg.jpg

* Terwyl die slag van Biddulphsberg aan die gang was, het 'n verwoede veldbrand oor die terrein naby die berg gewoed. Op hierdie foto sit 'n paar Britse soldate in die swart gebrande veld,  anderkant hulle is die vlamme van die brandende gras sigbaar en lang rookpluime styg langs die berghelling op. 
Lêer:Vuurbrand_by_Biddulphsberg.jpg|Veldbrand by Biddulphsberg tydens die slag
Lêer:1991_terrein_van_Biddulphsberg_in.jpg|Hierdie foto wys die uitsig op 29 Mei 1988, presies agt en tagtig jaar later. Die bewerkte grond wat gereed is vir die verbouing van mielies is sigbaar op die voorgrond, terwyl 'n grasveld aan die regterkant gesien word. 

* "Die Britse kamp onder Senekal Koppie, Mei 1900" is die oorspronklike onderskrif van hierdie foto. Dit beeld die Britse soldate aan die werk aan hul persoonlike besittings uit.

links|duimnael|*Die Britse kamp onder Senekal Kopje, Mei 1900*

Lêer:NG_Kerk_terrain_onder_Senekal_Koppie_in_1980.jpg|Dit is die foto van dieselfde uitsig in Mei 1980. Die foto is op die terrein van die NG Kerk geneem en die gebou in die verte dien as verwysingspunt.

* Die klipkraal, waaragter ‘n Boeregeweer getaan het. Die mure is nog sigbaar. Dit was die teiken van die Britse artilleriste. Van die projektiele het in 'n hoop mieliekoppe geval (wat op die voorgrond van die foto was) wat as 'n bedekking gedien en beskerming aan die Boeregeweer  verleen het. Dit het nie daarin geslaag om te ontplof nie.

senter|duimnael|300x300px|*Klipkraal waaragter die Boeregeweer opgestel was*

* Die gevegsterrein vandag. Op die voorgrond was die voormalige Britse begraafplaas (al die soldate is weer in Senekal begrawe). In die middel is waar die Boere se flank skote gerig het op die Britse troepe wat op pad was na Biddulphsberg waar die Boeregeweer teen die helling gestaan het.senter|duimnael|300x300px|*Die 1991 terrein van waar die slag plaasgevind het*

## Persoonlike perspektiewe 
### ‘n Britse soldaat se weergawe oor die slag van Biddulphsberg.  
Harry Ernest Maile, ‘n Engelse soldaat onder die Grenadier Gaurds, het aan sy vriend, William Fisher ‘n brief geskryf nadat hy oorleef het in die slag van Biddulphsberg. Die brief is deur sy seun, J.B.R Maile jare later na Biddulphsberg geneem. Hy het die slag so besryf:

“Toe ons binne 3000 treë kom, het hul groot gewere op ons artillerie aan die linkerkant oopgemaak. Ons het steeds nadergekom en gevorder met 'n helling na die gewere. Ons is gou met 'n koeëlreën van die Boere se Mausers teëgekom; ons het steeds aangegaan. Toe kom die bevel om te gaan lê. Ons het nie geweet nie en kon nie sien van waar hulle geskiet het nie. Ons is beveel om op die groot gewere op 2000 treë te vuur. Ons het toe op nog 60 treë gejaag, terwyl die vyand 'n verskriklike geweervuur ​​op ons hou. Ons het toe op ons mae gelê en skiet op die koppie op 1800 tot 2200 treë. Ons vuur was naby die gewere gerig en ons kon nie 'n siel sien nie. Ek het my sakke leeggemaak. Ek het 'n klapskoot in die kop gekry. Ek het op my rug gedraai en stil gelê. Ongeveer 'n uur daarna het nog een aan die linkerkant van my kop in en by my nek uitgegaan. Nog twee skote het my getref, een by my skouer in en uit by my rug en die ander deur albei my bobene. Ek was die hele tyd by my bewussyn. Ek het my toerusting en gerolde jas uitgehaal en by my kop gesit vir skuiling. Dit het my lewe gered.

Die jas het deurspek geraak en my kantien gebreek. Ek het altesaam 5 ure onder geweldige vuur gelê. Ek het die bevel om af te staan gehoor en gesien dat die min wat oor was stadig in orde terugval. So gou as wat hulle weg was, het ek 'n gekraak en 'n gebrul gehoor. "My God", het ek gesê, "Nou moet ons ook doodgebrand word." Die veld het gebrand. Ek was gou op die lang lyn van gewondes en sterwendes. ’n Aaklige gesig! Ek het opgestaan ​​en myself op een of ander manier daardeur gedra en my gesig was baie verbrand.

Die Boere het uit hul loopgrawe gekom en ons gehelp. Hulle het soos Christene opgetree. Een het vir my water gekry, my jas en 'n dooieman langs my se jas, afgerol en my met albei toegedraai. Die Boer vir die gewonde is 'n opregte mens, al het hy baie van ons met plofstof en sagtepunt patrone verpletter. Ek het altesaam tien wonde gehad en was erg gebrand.”

### Luitenant-Kolonel Lloyd se perspektief 
“Ons gewere het opgekom en oopgemaak. 'n Boeregeweer het ook op ons gewere oopgemaak. Ek het nou die bevel ontvang: "Die Grenadiers sal die geweer vat." Omdat die bataljon in uitgebreide orde was, het ek geen ander keuse gehad as om dit te beveel om voort te gaan, van my perd af te klim en aan te gaan met die ondersteuning. Die Orde van kompanies was soos volg: 5, 6, 7, 8; 1, 2, 3, 4. Ons het eers deur 'n mielieland gevorder, baie hoog en dik. Terwyl ek aan die gang was, het 'n A.D.C. galop na my toe met die opdrag om generaal Rundle te gaan sien. Ek het teruggehardloop, op my kastaiingbruin perd geklim (sowat honderd tree, ek durf sê) en na hom toe gegaan. Hy het toe die grond verduidelik, en ek het saamgestem dat dit haalbaar was, volgens die plan, terwyl ons gedink het dat ek dekking kan kry en dat die koppie nie baie sterk vasgehou is nie. Nadat ek sy aanwysings gekry het, was my enigste weg om na die steun te galop, hulle die nuwe bevele te gee wat voortdurend na regs grond moes vat totdat die skuiling van die koppie wat ek wou hê, gekry is. Ek het toe so hard as wat ek kon na die vuurlinie gegalop.

Toe ek omtrent halfpad was, het ek onder so 'n koeëlreën gekom dat ek van my perd afgespring en hom laat gaan het. Terwyl ek dit gedoen het, is ek op die duim en geweer raakgeskiet, en my beursies is deurgeskiet. Ek hardloop toe na nr 5 en lei hulle. Ek het die lyn na regs verleng met 'n halwe geselskap van nr. 6 onder Seymour. Dit was dalk nie meer as 'n gedeelte nie. Met die lang veldgras en die vuur was dit moeilik om te sien en onmoontlik om jouself te laat hoor. Ek het egter gevorder met twee half-geselskappe of afdelings halfpad na regs deur kort stormlopies in die poging om dekking te kry (as 'n eerste parallel, soos die drilboek sê). Die stormloop is met die grootste dapperheid deur Seymour en Murray gelei, en met ewe dapperheid deur die N.C.O.'s en manne gevolg. Net voor die laaste stormloop het ek vir Murray geroep om aan te gaan, maar die antwoord was dat hy geval het. Ek het toe die lot gejaag met die arme seun wat roep: "Gaan aan Grenadiers, volg jul bevelvoerder!"

By die volgende stilhouplek is die man aan my regterhand getref, die man aan my linkerhand is getref, ek is getref, en daar was nie meer inisiatief nie, want byna al die mans was platgetrek, en daar was niemand om aan te gaan nie en daar was geen nut om meer te doen nie. Ek het dus vir almal gesê om stil te lê as die beste kans. Daar was 'n paar miershope, maar hulle was vrot en nutteloos. Ek was agter een op my rug saam met Drummer Haines en Fruin van nr. 6. Ek het probeer om al die mans so veel as moontlik apart te hou as die beste kans op die lewe. Net twee het teruggegaan om, soos hulle gesê het, "aan te trek". Ek het vir hulle gesê om stil te lê, anders word hulle geskiet. Of hulle was of nie, weet ek nie.

Daar lê ons onder 'n koeëlreën. Elke keer as 'n mens beweeg het om 'n verband te kry, het dit 'n koeël binne 'n voet of twee geproduseer. Ek skat die afstand was ongeveer 1 700 meter, tensy, soos ek agterna gehoor het, daar mans in 'n donga binne 300 meter was. *Dit glo ek nie, aangesien die koeëls meestal neergedaal het. ’n Aansienlike deel van hulle het glo met ’n skerp kraak gebars. Ons moes maklike teikens vir die Boere gewees het, want ons het natuurlik teen die grond uitgestaan. Ek, vir een, was absoluut op my rug. Ek het alles in my vermoë gedoen om te verhoed dat hulle beweeg, en hulle het hulself dapper gedra, want nie 'n man het geknak nie.

Tromspeler Haines het sy arm oor my gekry en my na hom getrek vir beskerming, ek veronderstel (ek was 'n bietjie dom, maar nie baie nie), toe 'n koeël kom wat my op die maag tref, maar dit was deur sy arm bedek wat dit gebreek het, en ek was net vreeslik gekneus. Dit het ongetwyfeld my lewe gered. Ek het hom met 'n sakdoek vasgebind, en hy het 'n paar goed op my wonde gesit, en daar lê ons. Seymour het kort hierna opgekruip en gesê iets moet gedoen word, aangesien die brand eerder meer as minder was. Ek het gesê: "Probeer 'n sarsie," so hy het die bevel gegee, maar daar was net twee mans wat in sy afdeling nie geskiet is nie, so dit was nutteloos. Hy het toe gesê: "Ek sal probeer teruggaan, aangesien ek niks meer hier kan doen nie, en die artillerie kry om op hierdie spesifieke plek te skiet waar die skote vandaan kom." Ek het gesê hy sal doodgemaak word, maar hy het gesê dit was geen nut om hier te bly nie en begin wegkruip, net om in die voet geskiet te word voor hy inklim; hy het nooit by die artillerie uitgekom nie.

Kort hierna het 'n ammunisiedraer, wat aan nr. 8 behoort, opgekom asof niks gebeur nie - om die waarheid te sê, as dit in Hyde Park was, moes ek sy naam geneem het omdat hy so stadig beweeg het. Hy het ammunisie na vore gebring, het hy gesê, en nie gelyk of hy 'n veer voel nie. Ek het hom laat lê, maar hy is dadelik twee keer getref; sy naam was nr 1511 Manskap Bevan. Ek het hom ingestuur.

Een of twee keer tevore het die veldbrand gelyk of dit op ons afgekom het, maar dit het altyd wegbeweeg. So het ons altesaam drie ure lank gelê. Ek was van plan om tot donker te bly, maar daar was geen moontlikheid daarvoor nie, want die vuur het nou reguit op ons afgekom. Ek sou niemand laat beweeg voordat dit redelik naby was nie, maar toe dit binne twee meter was, het ek die opdrag gegee dat almal moet gaan wat kan. Ek het nie gedink ek kan beweeg nie, maar hulle het my op my voete getrek, en ek het deur die vlamme gestrompel en genadiglik niks meer as 'n skroei gekry nie. Almal het beweeg, soos ek gedink het, behalwe die dooies en Murray, en sy groep was te ver, hy het redelik ver teruggeval. Ek het probeer om met hom te kommunikeer, maar omdat ek geen reaksie gekry het nie, het ek gedink hy is dood.

Terwyl ek verder strompel het die Boere 'n ontsettende koeëlreën op ons oopgemaak, wat hulle aangehou het. Ek dink net een man is getref, hoofsaaklik as gevolg van die rook. Ek het teruggekyk en gesien hoe gewonde mans mekaar help, trouens almal het hul bes gedoen. Ek het daarin geslaag om vir 300 treë of so te sukkel, toe Kleursersant Morgan opgekom het en my gehelp het. Hy was een van die min wat nie getref is nie. Koeëls het dik geval, maar ek het by 'n draadheining gekom waar ek vir 'n minuut of twee agter 'n klippaal gelê het. Kleur-sersant Morgan en 'n ander man het toe gekom en aangedring om my saam te sleep, terwyl ander soortgelyke hulp ontvang het, diegene wat kon loop het diegene wat nie kon nie, gehelp. Sowat 200 treë verder is ek op 'n Scots Guards-draagbaar gesit. Ek was nou al baie simpel, en is verby Rundle gedra, wat vir my 'n bietjie whisky gegee het en vir my gesê het ons het alles gedoen wat moontlik was.

### ‘n Boereperspektief uit die dagboek van Troep Prinsloo 
SLAG VAN BIDDULPHSBERG 29 MEI 1900

Donderdagaand 10 Mei 1900, het ons opdrag gekry om vanaf Leeuwrivier na Clocolan op te ruk. Op pad daarheen het verskeie burgers, insluitend myself, eers by ons huise aangegaan.

Die 12 de Mei het ek weer saam met die ou heer, G Joubert, in die pad geval. Ons was die laastes om te vertrek en moes druk om betyds oor Ladybrand te kom. By Senekal het ons weer by ons kommando aangesluit. Hulle was toe reeds besig om nuwe korporaals te kies in die plek van diegene wat moes agtergebly. Nadat ons 'n paar dae daar vertoef het, is ons eers na Wonderkop en toe na Zandrivier waar ons weer sou oorstaan.

Van Zandrivier af het ons offisiere, sowel as dié van Ficksburg, Wepener, Thaba Nchu en nog ander kommando's, na Lindley gegaan waar 'n krygsraad gehou is. Dáár is toe opdrag gegee dat ons moet terugkeer Senekal toe. Ons het toe tot by Tafelkop, nie ver van Senekal af nie, gegaan. Van daar af is 'n patrollie uitgestuur wat toe met van die vyand se spioene in aanraking gekom en hulle teruggedryf het. Een van hulle asook sy perd, is noodlottig deur die dapper jong burger, Japie Berry, gewond.

Daardie aand het ons na Biddulphsberg, nie ver daarvandaan nie, teruggekeer en die Sondag  rustig daar oorgebly. Maandag het ons op patrollie na meneer Grobler se plaas gegaan, om voer vir die kommando te kry.

Die Engelse het intussen al nader gevorder. Sommige burgers het Biddulphsberg toe beset. Die ander het in die dorre vlakte agtergebly, vanwaar hulle die Engelse teruggedryf het. Ons het nie geweet wat hulle lewensverlies was nie. Die twee wat in ons hande geval het, was die enigstes gewondes waarvan ons bewus was.  Aan ons kant is Gert Nell van Ladybrand ernstig in sy mond gewond.

Die Engelse het toe ‘n boodskap gestuur dat ons onvoorwaardelik moes oorgee, anders sou hulle ons omsingel en almal gevange neem.  Ons kommandant Jan Crowther het hierop vir hulle terug laat weet – “julle kan maar kan kom probeer”.

Hulle hét toe ook Dinsdagoggend 29 Mei gekom. Dit was toe wel nie om ons gevange te neem nie, maar wel om die dood van menige van húlle manskappe, daar deur die koeël van ‘n Mauser te vind.

Die twee korporaalskappe van Gert Delport en Petrus Rautenbach, waarvan ek ook deel was, het toe onder leiding van veldkornet Pieter Ferreira gegaan, om 'n vlei wat onder die berg lê te beset. Die res van die burgers het in die berg agtergebly. Ons was sowat 1000 of 1500 treë van die berg af. Alhoewel dit twee korporaalskappe was, was ons net 38 man sterk, want baie het toe alreeds in die wa-laer moes bly. Omstreeks 9:00 die oggend is ons van die berg af gewaarsku, dat die vyand besig was om na ons stellings op te ruk. Ons kon net sowat 300 treë voor ons uitsien.  Ongeveer 'n uur later het ons die Kakies, soos ons hulle destyds genoem het, vanaf die heuwel voor ons sien naderkom.

Die burgers in die berg het óns toe die geleentheid gegee om eerste te skiet. Daar is beraam dat die vyand, buiten die ruiters, meer as 2 000 voetsoldate sterk was. Hulle het drie keer op ons (die 38 mans) afgestorm, maar na die dérde keer het hulle teruggeval. Die geweervuur van ons kant af was beslis te straf vir hulle.

Ons het slegs twee kruitkanonne en 'n Maxim geweer gehad, terwyl die vyand drie batterye (artillerie groeperings) gehad het. Dit was omstreeks 15:30 toe hulle begin terugval het.

Daardie oggend toe hulle ons nog van ver af  begin benader het, het hulle die gras in die veld aan die brand gesteek. Dit was in ‘n poging om hulleself en hulle wapens agter die rook te verbloem. Min het hulle egter geweet dat die oog van die boer nie so maklik mislei word nie. Later het hulle vertel dat dit ons was wat die gras aan die brand gesteek het. Ek dink hulle het dit gedoen om hulle eie skande te bedek, want terwyl hulle gevlug het, het die vuur van hulle eie soldate aan die brand gesteek. Hulle het die dooies en gewondes as prooi vir die verwoestende vlamme agtergelaat. Dit was ‘n skrikwekkende skouspel! Sommiges het heen en weer voor die vuur gehardloop, in ‘n desperate poging om ‘n plek te vind waar hulle kon deurgaan.

Diegene wat nie kon opstaan nie is deur die vuur gedood. Hulle het net daar bly lê terwyl hulle klere vlamgevat en hulle hare en baarde verskroei het. Ten spyte van dit alles het ons aanhou skiet, totdat generaal Abraham de Villiers met sowat vyftien man te perd van die berg afgekom en vir ons geskree het om te storm. Aangesien ons te voet was en nog deur die vuur ook moes kom, was hulle vóór ons op die slagveld. Ek het my so staan en verwonder oor die verskriklike toneel, dat ek amper vergeet het om te skiet - nie net was hulle klere aan die brand en hulle hare verskroei nie, maar ook die velle in hul gesigte was verbrand en hulle hande ineengekrimp.

Ek het eers vir van die gewondes water gegee en toe weer vorentoe gegaan. Toe ek by die jong maar dapper burger, Hendrik Becker kom, sê hy: “Man, vandag het ek 'n Kakie lekker geskiet.”

Die Engelse het hulle kanonne, wat ook aan die vlug was, weer omgedraai en teruggeskiet. Die eerste skoot het die burger Kootie Delport deur sy longe gewond. Ook die generaal se perd is getref. Met 'n tweede bom is jong Becker agter sy blad deur 'n stuk bom gewond en ek is in die arm geskiet.

Toe daar amper nie meer ‘n geskree hoorbaar was nie, is ons goeie generaal de Villiers in die kop gewond. Hy was werklik 'n dapper en wakker leier en ek moet met baie ander saamstem, dat as hý nie geval het nie, daar nie later iets soos: “die oorgawe van Prinsloo" sou wees nie. Willem van Wijk is daardie dag in die berg dood en die artillerist Moelken, 'n Nederlander, is gewond. Ons kon regtig net erken dat die Allerhoogste daardie dag met ons was - dat dit net Sy magtige arm was wat ons teen só 'n groot mag kon beskerm. Die verliese aan ons kant was: een dood, vier gewond en 7 of 8 wat as krygsgevangenes geneem is. Aan die vyand se kant was daar ongeveer 300 dooies en gewondes. Ons het ook 'n aantal gewere en ammunisie op die slagveld gekry.

Daardie aand is ek na Japie Erasmus se huis waar ek baie goed ontvang is. Daar was ook 'n paar dames wat my arm vinnig verbind en toe verversings gegee het. Die kos en die sagte hande wat my arm verbind het, het my soos 'n heel ander mens laat voel. Die volgende dag het mnr Erasmus my na die huis van kommandant Jacobz geneem waar Generaal de Villiers en die ander gewondes ook was. Daar was ook 'n Engelse dokter wat versoek is om soontoe te kom, aangesien ons geen dokter byderhand gehad het nie. Die dokter het gevra dat die Generaal na Senekal geneem moet word, omdat hy hom daar beter kon versorg. Die versoek is toegestaan, maar op voorwaarde dat die Engelse hom moet terugstuur as hy herstel het. Die arme man was toe in die hande van sy vyande oorgelaat.   Die dokter het egter belowe dat hy die generaal sal terugstuur as hy gesond is. Gert Nell, met die ernstige mondwond, is ook Senekal-hospitaal toe geneem waar hy later oorlede is. Op 1 Junie is Delport, Becker, Moelken en ekself na die hospitaal in Bethlehem geneem. Ons reis het baie goed verloop, behalwe dat ou meneer Delport baie swaar gekry het.

Ons het teen die aand by Bethlehem aangekom en is baie goed ontvang deur mejuffroue Theron, Rozenzweig, Hamelberg, van Heerden, Westerman, Naude, Middleton, Dodson en mnr Louis van Assen. Veldkornet Carel Hellmuth was ook baie goed vir ons.

## Verwysings