Dionusios van Halikarnassos

**Dionusios van Halikarnassos** (Oudgrieks: Διονύσιος Ἀλεξάνδρου Ἁλικαρνασσεύς, Dionúsios Alexándrou Halikarnasseús; letterlik: 'Dionusios (seun van Alexandros) van Halikarnassos'; omstreeks 60 v.C. – ná 7 v.C.) was 'n Griekse geskiedkundige en leermeester van retoriek. Hy het gefloreer gedurende die bewind van keiser Augustus. Sy literêre styl was "attisisties" – 'n nabootsing van klassieke Attiese Griekeland op sy hoogty.
[duimnael|[Isokrates, hier uitgebeeld in 'n kopie van 'n borsbeeld uit die Villa Albani in Rome, was een van die voorste denkers oor paideia.]]
Hy is bekend vir *Rhōmaikē Archaiologia* (Romeinse Oudhede), wat die geskiedenis van Rome van sy ontstaan tot die uitbreek van die Eerste Puniese Oorlog in 264 v.C. beskryf. Uit die 20 boeke waaruit die werk oorspronklik bestaan het, bestaan slegs nege. het verwys na die grootmaak en opvoeding van die ideale lid van die antieke Griekse polis of staat. Hierdie opvoedkundige ideale het later na die groter Grieks-Romeinse wêreld versprei, en is in Latyn *humanitas* genoem. Paideia was bedoel om aristokratiese deugde te bevorder by die jong burger wat op hierdie manier opgelei is. 'n Ideale man binne die polis sou afgerond wees, verfyn in intellek, sedes en liggaamlike deugde, en derhalwe was opleiding van die liggaam, verstand en siel belangrik. Beide praktiese, vakgebaseerde opleiding sowel as 'n fokus op die sosialisering van individue binne die aristokratiese orde van die polis was deel van hierdie opleiding. Die praktiese aspekte van "paideia" het vakke ingesluit binne die moderne begrip van fyn kunste (bv. retoriek, grammatika en filosofie), sowel as wetenskaplike dissiplines soos rekenkunde en medisyne. Gimnastiek en stoei is gewaardeer vir hul effek op die liggaam, saam met die morele opvoeding wat ingegee is deur die studie van musiek, poësie en filosofie. Hierdie benadering tot die grootmaak van 'n afgeronde Griekse jongman was algemeen in die Griekssprekende wêreld, met die uitsondering van Sparta, waar *agoge* beoefen is.) binne die opvoedingsregiment, het vir eeue voortgeduur in 'n vorm wat integraal was tot die identiteit van die Griekse elite. Ná die einde van die burgeroorloë het hy na Rome verhuis en twee-en-twintig jaar spandeer in die bestudering van Latyn en letterkunde en die voorbereiding van materiaal vir sy geskiedenis. Gedurende die tydperk het hy lesse gegee in retoriek en die samesyn geniet van verskeie uitgelese persone. Die datum van sy afsterwe is onbekend. In die 19de eeu is dit algemeen aanvaar dat hy die voorouer was van Aelius Dionusius.

## Werke 
### Romeinse Oudhede 
Sy grootste werk, getiteld ***Romeinse Oudhede*** (Grieks: Ῥωμαϊκὴ Ἀρχαιολογία, *Rhōmaikē Archaiologia*) (Latyns: Antiquitates Romanae), handel oor die geskiedenis van Rome van die mitiese tydperk tot die aanvang van die Eerste Puniese Oorlog. Dit bestaan oorspronklik uit 20 boeke, maar slegs die eerste 9 hoofstukke bestaan steeds, terwyl die oorblywende boeke slegs as fragmente bestaan, Volgens Dionusios is geskiedenis die onderrig van filosofie by wyse van voorbeelde, en hierdie idee het hy uit die oogpunt van 'n Griekse retorikus gepropageer. Maar hy het die beste gesag noukeurig geraadpleeg, en sy werk en dié van Livius is die enigste gekoppelde en gedetailleerde bestaande verslae van die vroeë Romeinse geskiedenis.

### Ander werke 
Dionusios was ook die outeur van verskeie verhandelings oor retorika waarin hy aantoon dat hy die beste Attiese modelle deeglik bestudeer het:
:***Die Kuns van Retoriek*** (Grieks: Τέχνη ῥητορική; translit.: Tékhnē rhētorikḗ: 'n versameling essays oor die teorie van retoriek, onvolledig en nie alles sy werk nie;
:***Die Ordening van Woorde***  (Grieks: Περὶ συνθέσεως ὀνομάτων; translit.: Perì sunthéseōs onomátōn, Latyns: De compositione verborum): oor die ordening van woorde volgens die verskillende redenaarstyle;
:***Oor Nabootsing***]] (Grieks: Περὶ μιμήσεως; translit.: Perì mimḗseōs: oor die beste modelle in die verskillende tipes literatuur en die wyse waarop dit nageboots moet word—'n gefragmenteerde werk;
:***Kommentaar op die Attiese Redenaars*** (Grieks: Περὶ τῶν Ἀττικῶν ῥητόρων; translit.: Perì tôn Attikôn rhētórōn: handel oor Lysias, Isaeus, Isocrates en as byvoeging, Dinarchus;
:***Oor die Bewonderenswaardige Styl van Demosthenes*** (Grieks: Περὶ λεκτικῆς Δημοσθένους δεινότητος; translit.: Perì lektikês Dēmosthénous deinótētos)
:***Oor die Karakter van Thucydides*** (Grieks: Περὶ Θουκιδίδου χαρακτῆρος; translit.: Perì Thoukidídou kharaktêros)

Die laaste twee verhandelings word aangevul deur briewe aan Pompeius en Ammaeus (twee, waarvan een oor Thucydides handel).

### Dionusiese *imitatio*
*Dionusiese imitatio* is die literêre metode van nabootsing soos geformuleer deur Dionusius, wat dit beskou het as die retoriese praktyk om 'n bronteks deur 'n vroeëre skrywer na te boots, aan te pas, te verwerk en te verryk.  Dit toon duidelike ooreenkomste met Quintilianus se siening van nabootsing, en albei kan afkomstig wees van 'n gemeenskaplike bron.

Dionusius se begrip wyk beduidend af van die begrip van *mimesis* soos geformuleer deur Aristoteles in die 4de eeu v.C., wat slegs gemoeid was met "nabootsing van die natuur" en nie "nabootsing van ander skrywers nie." is Dionusios dus een van die primêre bronne vir die verhale van die Romeinse stigtingsmite, en dié van Romulus en Remus, en is bv. daarop gesteun in die latere publikasies van Plutarchus. Hy skryf breedvoerig oor die mite en skryf soms direkte aanhalings aan die figure daarvan toe. Die mite strek oor die eerste 2 volumes van sy *Romeinse Oudhede*, wat begin met Boek I hoofstuk 73 en eindig met Boek II hoofstuk 56.

### Romulus en Remus 
#### Oorsprong en oorlewing in die natuur
Dionusios beweer dat die tweeling Romulus en Remus gebore is uit 'n vestaalse maagd genaamd Ilia Silvia (soms genoem Rea), wat afstam van Aeneas van Troje, en die dogter is van Koning Latinus van die oorspronklike Latynse stamme oftewel *Latini*, wat Rome dus met beide Troje en die Latyne verbind. Dionusios lê die verskillende weergawes van haar swangerskap en die tweeling se bevrugting uiteen, maar weier om een bo die ander te kies.

Met verwysing na Fabius, Cincius, Porcius Cato en Piso, vertel Dionusios die mees algemene verhaal, waarvolgens die tweeling in die Tiber gegooi is; verlate gelaat is op die terrein van die ficus Ruminalis; en gered is deur 'n wolf wat hulle voed voor haar lêplek (die *Lupercal*), voordat hulle deur Faustulus aangeneem word. Dionusios vertel 'n alternatiewe, "nie-fantastiese" weergawe van Romulus en Remus se geboorte, oorlewing en jeug. In hierdie weergawe het Numitor daarin geslaag om die tweeling by geboorte met twee ander babas te vervang. Die tweeling word deur hul oupa aan Faustulus gegee om deur hom en sy vrou, Laurentia, 'n voormalige prostituut, grootgemaak te word. Volgens Plutarchus was *lupa* (Latyns vir "wolf") 'n algemene term vir lede van haar beroep en dit het aanleiding gegee tot wolf-legende.

#### Uitval en stigting van Rome 
Die tweeling ontvang 'n behoorlike opvoeding in die stad Gabii, voordat hulle uiteindelik beheer verkry oor die gebied waar Rome gebou moet word. 
Toe die tyd aangebreek het om die stad Rome te bou het die twee broers gestry oor die spesifieke heuwel waarop Rome gebou moes word. Romulus het die Palatyn verkies, en Remus die heuwel wat later sou staan as Remoria (moontlik die Aventyn). Uiteindelik het die twee besluit om die keuse oor te laat aan die gode, op advies van hul grootvader. Met gebruikmaking van die voëls as voortekens het die twee broers besluit dat "hy aan wie die meer gunstige voëls die eerste keer verskyn, moet die kolonie regeer en die leier daarvan wees." Aangesien Remus eerste nege aasvoëls gesien het, het hy beweer dat die gode hom gekies het en Romulus het beweer dat aangesien hy 'n groter (die "meer gunstige") aantal aasvoëls gesien het, die gode hom gekies het. Die twee broers en hul volgelinge kon nie tot 'n gevolgtrekking kom nie en het begin baklei, wat uiteindelik tot die dood van Remus gelei het. Na sy broer se dood het 'n bedroefde Romulus Remus op die plek van Remoria begrawe, wat die plek sy naam gegee het.  

Voordat die bou van die stad kon begin, het Romulus offers gebring en goeie voortekens ontvang. Hy het toe die bevolking beveel om rituele boetedoenings uit te voer vir hul skuld. Die stad se vestings is eerste gebou en daarna is huisvesting vir die bevolking gebou. Hy het die mense bymekaargebring en hulle 'n keuse gebied betreffende watter tipe regering hulle wou hê - monargie, demokrasie of oligargie - vir sy grondwet. Na sy toespraak, wat dapperheid in oorlog in die buiteland en matigheid tuis verheerlik het, en waarin Romulus enige behoefte ontken het om aan bewind te bly, het die volk besluit om 'n koninkryk te bly en hom gevra om die koning daarvan te bly. Voordat hy aanvaar het, het hy gesoek na 'n teken van die gode se goedkeuring. Hy het gebid en 'n gunstige weerligstraal aanskou, waarna hy verklaar het dat geen koning die troon sal neem sonder om goedkeuring van die gode te ontvang nie.

#### Instellings 
Dionusios het hierna 'n gedetailleerde weergawe van die 'Romulus'-grondwet verskaf, heel waarskynlik gebaseer op die werk van Varro. Romulus het Rome blykbaar in 3 stamme verdeel, elk met 'n tribuun in beheer. Elke stam is verdeel in 10 *"curia"*, en elkeen daarvan in kleiner eenhede. Hy het die koninkryk se grondbesit tussen hulle verdeel, en Dionusios alleen onder ons gesag dring daarop aan dat dit in gelyke hoeveelhede gedoen is.

Skeiding van magte en maatreëls om mannekrag te vergroot is ook ingestel, asook Rome se godsdienstige gebruike en praktyke, en ’n verskeidenheid regsmaatreëls wat deur Dionusios geprys is.

Weereens beskryf Dionusios die wette van ander nasies deeglik voordat hy die benadering van Romulus kontrasteer en sy werk prys. Die Romeinse wet wat die huwelik beheer, is volgens sy *Oudhede* 'n elegante dog eenvoudige verbetering bo dié van ander nasies, waarvan die meeste onder sy pen deurloop. Deur te verklaar dat vrouens gelyk sou deel in die besittings en gedrag van hul man, het Romulus deugsaamheid in eersgenoemde bevorder en mishandeling deur laasgenoemde afgeskrik. Vrouens kon by hul man se dood erf. 'n Vrou se owerspel was 'n ernstige misdaad, maar dronkenskap kan 'n versagtende faktor wees in die bepaling van die gepaste straf. As gevolg van Romulus se wette, beweer Dionusios dat nie 'n enkele Romeinse egpaar oor die volgende vyf eeue geskei het nie.

Romulus se wette wat ouerlike regte reguleer, veral dié wat vaders toelaat om mag oor hul volwasse kinders te handhaaf, is ook as 'n verbetering bo dié van ander beskou; terwyl Dionusios verder met goedkeuring geskryf het oor hoe inheemse vrye Romeine tot twee vorme van indiensneming beperk is  onder die wette van Romulus: boerdery en die weermag. Alle ander beroepe is gevul deur slawe of nie-Romeinse arbeid.

Romulus het sy kantoor gebruik om nakoming van die wet aan te moedig. Sy hof was imposant en gevul met lojale soldate en hy was altyd vergesel van die 12 liktors wat aangestel is om sy bediendes te wees.

#### Die verkragting van die Sabynse vroue en die dood van Romulus 
[duimnael|regs|300px|*Die ingryping van die Sabynse vroue*, deur [Jacques-Louis David, 1799]]
Na sy beskrywing van die instellings het Dionusios die beroemde Bruid-ontvoering van die Sabynse vroue beskryf en voorgestel dat die ontvoering 'n voorwendsel was vir 'n alliansie met die Sabyne. Romulus wou verhoudings met naburige stede deur ondertrouery verstrek, maar nie een van hulle het die jong stad Rome waardig vir hul dogters gevind nie. Om dit te oorkom, het Romulus 'n fees ter ere van Neptunus (die "Consualia") gereël en die omliggende stede genooi om dit by te woon. Aan die einde van die fees het Romulus en die jong mans al die maagde by die fees gegryp en beplan om met hulle te trou volgens hulle gebruike. In sy vertelling petisioneer die stede Caecina, Crustumerium en Antemnae egter vir Tatius, koning van die Sabyne, om hulle oorlogspoging te lei. Dit is eers na die beroemde ingryping van die Sabynse vroue dat die nasies ooreengekom het om 'n enkele koninkryk te vorm onder die gesamentlike heerskappy van Romulus en Tatius, en beide is verklaar tot *Quirites*.

Na die dood van Tatius het Romulus egter meer diktatoriaal geword, totdat hy dood is, hetsy deur goddelike of aardse optrede. Een verhaal vertel van 'n "duisternis" wat Romulus uit sy oorlogskamp na sy vader in die hemel geneem het. Nog 'n bron beweer dat Romulus deur sy Romeinse landgenote vermoor is nadat hy gyselaars vrygelaat het, en as gevolg van begunstiging en buitensporige wreedheid.

## Uitgawes 
* Versamelde werke geredigeer deur Friedrich Sylburg (1536–1596) (parallelle Grieks en Latyns) (Frankfurt 1586) (beskikbaar by Google Boeke)
* Volledige uitgawe deur Johann Jakob Reiske (1774–1777)
* *Archaeologia* deur A. Kiessling (1860-1870) (vol. 1, vol. 2, vol. 3, vol. 4) en V. Prou (1886) en C. Jacoby (1885–1925) (vol. 1, vol. 2, vol. 3, vol. 4, supplementum) 
* *Opuscula* deur Hermann Usener en Ludwig Radermacher (1899-1929) in die Teubner-reeks (vol. 1 bevat *Kommentaar op die Attiese Redenaars*, *Brief aan Ammaeus*, *Oor die Bewonderenswaardige Styl van Demosthenes*, *Oor die Karakter van Thucydides*, *Brief aan Ammaeus oor Thucydides*, vol. 2 bevat *Die Ordening van Woorde*, *Oor Nabootsing*, *Brief aan Pompeius*, *Die Kuns van Retoriek*, *Fragmente*)
* *Romeinse Oudhede* deur V. Fromentin en J. H. Sautel (1998–), en *Opuscula rhetorica* deur Germaine Aujac (1978–), in die Budé-versameling
* Engelse vertaling deur Edward Spelman (1758) (beskikbaar by Google Boeke)
* Vert. Earnest Cary, Drukpers van Harvard-universiteit, Loeb-klassieke Biblioteek:
** *Roman Antiquities, I*, 1937.
** *Roman Antiquities, II*, 1939.
** *Roman Antiquities, III*, 1940.
** *Roman Antiquities, IV*, 1943.
** *Roman Antiquities, V*, 1945.
** *Roman Antiquities, VI*, 1947.
** *Roman Antiquities, VII*, 1950.
* Vert. Stephen Usher, *Critical Essays, I*, Drukpers van Harvard-universiteit, 1974, 
* Vert. Stephen Usher, *Critical Essays, II*, Drukpers van Harvard-universiteit, 1985, 

## Verwysings 
## Verdere leesstof 
* Bonner, S. F. 1939. *The literary treatises of Dionysius of Halicarnassus: A study in the development of critical method.* Cambridge, Verenigde Koninkryk:  Drukpers van die Universiteit van Cambridge.
* Damon, C. 1991. *Aesthetic response and technical analysis in the rhetorical writings of Dionysius of Halicarnassus.* Museum Helveticum 48: 33–58.
* Dionysius of Halicarnassus. 1975. *On Thucydides.* Vertaal, met kommentaar deur W. Kendrick Pritchett. Berkeley en Londen: Drukpers van die Universiteit van Kalifornië.
* Gabba, Emilio. 1991. *Dionysius and the history of archaic Rome.* Berkeley: Drukpers van die Universiteit van Kalifornië.
* Gallia, Andrew B. 2007. ''Reassessing the 'Cumaean Chronicle': Greek chronology and Roman history in Dionysius of Halicarnassus.* Journal of Roman Studies 97: 50–67.
* Jonge, Casper Constantijn de. 2008. *Between Grammar and Rhetoric: Dionysius of Halicarnassus On Language, Linguistics and Literature.* Leiden: Brill.
* Jonge, Casper C. de, en Richard L. Hunter (red.). 2018. *Dionysius of Halicarnassus and Augustan Rome*. Cambridge: Drukpers van die Universiteit van Cambridge.
* 
* Sacks, Kenneth. 1986. *Rhetoric and speeches in Hellenistic historiography.* Athenaeum 74: 383–95.
* Usher, S. 1974–1985. *Dionysius of Halicarnassus: The critical essays.* 2 vols. Cambridge, MA, en Londen: Drukpers van Harvard-universiteit.
* Wiater, N. 2011. *The ideology of classicism: Language, history and identity in Dionysius of Halicarnassus.* Berlyn en New York: De Gruyter.
* Wooten, C. W. 1994. *The Peripatetic tradition in the literary essays of Dionysius of Halicarnassus.'' In: Peripatetic rhetoric after Aristotle. Edited by W. W. Fortenbaugh and D. C. Mirhady, 121–30. Rutgers University Studies in Classical Humanities 6. New Brunswick, NJ: Transaction.

## Eksterne skakels 
*Engelse vertaling van die Oudhede (by LacusCurtius)
*1586 uitgawe met die oorspronklike Grieks by die Internet Archive
*Griekse teks en Franse vertaling