North American X-15

Die **North American X-15** is 'n hipersoniese vuurpylaangedrewe vliegtuig wat deur die Amerikaanse Lugmag en die Nasionale Lugvaart- en Ruimte-administrasie (NASA) bedryf is as deel van die X-tuigreeks eksperimentele vliegtuie. Die X-15 het in die 1960's snelheids- en hoogterekords opgestel, die rand van die buitenste ruimte oorgesteek en teruggekeer met waardevolle data wat in vliegtuig- en ruimtetuigontwerp gebruik word. Die X-15 se hoogste snelheid, 7&nbsp;274&nbsp;km/h; (2&nbsp;021&nbsp;m/s), is op 3 Oktober 1967 behaal, toe William J. Knight teen Mach 6,7 op 'n hoogte van 31&nbsp;120&nbsp;m gevlieg het. Dit het die amptelike wêreldrekord opgestel vir die hoogste snelheid ooit aangeteken deur 'n bemande, kragaangedrewe vliegtuig, wat steeds staan.

Tydens die X-15-program het 12 vlieëniers gesamentlik 199 vlugte voltooi.

## Ontwerp en ontwikkeling 
duimnael|regs|X-15 nadat die vuurpylenjin afgevuur is
duimnael|regs|X-15A-2, met verseëlde ablatiewe laag, valtenks en stustraalmotortoetsstel
Die X-15 is gebaseer op 'n konsepstudie van 'n hipersoniese navorsingsvliegtuig deur Walter Dornberger vir die Nasionale Advieskomitee vir Lugvaartkunde (NACA). Die versoeke om voorstelle is op 30 Desember 1954 vir die vliegtuigromp en op 4 Februarie 1955 vir die vuurpylenjin gepubliseer. Die X-15 is deur twee vervaardigers gebou: North American Aviation is in November 1955 vir die vliegtuigromp en Reaction Motors is in 1956 vir die bou van die enjins gekontrakteer.

Soos baie X-reeksvliegtuie, is die X-15 ontwerp om na die verlangde hoogte gedra en van onder die vlerk van 'n B-52-moederskip gelanseer te word. Die vliegtuie genaamd Airforce NB-52A, "The High and Mighty One" (reeks 52-0003) en NB-52B, "The Challenger" (reeks 52-0008, ook bekend as *Balls 8*) het as draervliegtuie vir alle X-15-vlugte gedien. Die loslating van die X-15 vanaf NB-52A het op 'n hoogte van ongeveer 13,7&nbsp;km en teen 'n snelheid van ongeveer 805&nbsp;km/h plaasgevind. 

Die X-15 se romp was lank en silindries met agterste bedekkings wat die voorkoms daarvan afgeplat het en het dik dorsale en ventrale wigvormige vinstabiliseerders gehad. Dele van die romp (die buitenste laag) was van hittebestande nikkellegering (Inconel-X 750) gemaak. Die intrekbare landingstel het bestaan uit 'n neuswiel en twee glyplate agter. Die glyplate het nie verder as die ventrale vin gestrek nie, wat vereis het dat die vlieënier die onderste vin net voor landing moes afgooi. Die onderste vin is hierna per valskerm herwin.

### Kajuit- en vlieënierstelsels 
duimnael|links|Kajuit van 'n X-15
Die X-15 was die produk van navorsing met die oog op ontwikkeling en daar is tydens die verloop van die program verskeie veranderinge aan al die stelsels aangebring, asook tussen die verskillende modelle. Die X-15 is onder verskeie verskillende scenario's bedryf, insluitend die koppeling aan 'n lanseervliegtuig, loslating, hoofenjinaanskakeling en versnelling, ballistiese vlug in die dun lug/ruimte, hertoetrede tot die dikker lug, sweef na landing met die enjin afgeskakel en direkte landing sonder om die hoofvuurpyl aan te skakel. Die hoofvuurpyl is slegs vir 'n relatief kort deel van die vlug aangeskakel maar het die X-15 tot sy hoë snelhede en hoogtes aangedryf. Sonder die hoofvuurpyl se stukrag het die X-15 se instrumente en beheervlakke funksioneel gebly, maar die vliegtuig kon nie sy hoogte handhaaf nie.

Aangesien die X-15 ook beheer moes word in 'n omgewing waar daar te min lug vir aërodinamiese vlugbeheeroppervlakke was, het dit 'n reaksiebeheerstelsel gehad wat vuurpylstuwers gebruik het. Die RAS is tipies vir ongeveer drie minute van 'n X-15 se vlug gebruik voor dit outomaties afgeskakel het. Die MH-96 kon outomaties aërodinamiese en vuurpylbeheer kombineer, afhangende van hoe doeltreffend elke stelsel was om die vliegtuig te beheer. In die geval van uitskieting, was die sitplek ontwerp om vinne te ontplooi, wat gebruik is totdat dit 'n veiliger spoed/hoogte bereik het om die hoofvalskerm te ontplooi.

Die X-15-reaksiebeheerstelsel, vir maneuvrering in die laedruk/digtheidsomgewing, het hoëtoetsperoksied gebruik, wat in die teenwoordigheid van 'n katalisator in water en suurstof ontbind en 'n spesifieke impuls van 140&nbsp;s (1,4&nbsp;km/s) kon verskaf. Bykomende tenks vir helium en vloeibare stikstof het ander funksies verrig; die binnekant van die romp is met heliumgas gesuiwer, en vloeibare stikstof is as koelmiddel vir verskeie stelsels gebruik. Dit het 'n beduidende hoeveelheid basisweerstand teen laer snelhede veroorsaak;

In Julie en Augustus 1963 het vlieënier Joe Walker die 100&nbsp;km in hoogte oorskry en saam met NASA-en Sowjetruimtevaarders die eerste mense geword wat hierdie lyn oorgesteek het op pad na die buitenste ruimte. Die Amerikaanse Lugmag het ruimtevaardervlerke toegeken aan enigiemand wat 'n hoogte van 80&nbsp;km bereik, terwyl die FAI die beperking van die ruimte op 100 kilometer gestel het.

Op 15 November 1967 is die Amerikaanse Lugmag-toetsvlieënier majoor Michael J. Adams tydens X-15-vlug 191 dood toe die X-15-3, AF-reeksnommer&nbsp;56-6672, 'n hipersoniese tolbeweging gemaak het terwyl dit gedaal het en toe hewig geossilleer het namate aërodinamiese kragte na binnedringing van die atmosfeer toegeneem het. Aangesien sy vliegtuig se vlugbeheerstelsel die beheervlakke tot hul maksimum perke bedryf het, is die versnelling opgebou tot 150&nbsp;m/s² vertikaal en 78&nbsp;m/s² lateraal. Die vliegtuig se romp het op 'n hoogte van 18&nbsp;km uitmekaargebreek, wat die X-15 se wrakstukke oor 130&nbsp;km² versprei het. Op 8 Mei 2004 is 'n monument opgerig by die kajuit se ligging, naby Johannesburg, Kalifornië. Die Lugmag se ruimtevaardervlerke is postuum aan majoor Adams toegeken vir sy laaste vlug in X-15-3, wat 'n hoogte van 81,1&nbsp;km bereik het. In 1991 is sy naam by die Astronaut-gedenkteken gevoeg. na 'n landingsongeluk op 9 November 1962 wat die vliegtuig beskadig en die vlieënier, John McKay, beseer het. Die nuwe vliegtuig, herdoop tot X-15A-2, het 'n nuwe 73&nbsp;cm-rompverlenging gehad om vloeibare waterstof te dra.

Die 200ste vlug oor Nevada is aanvanklik vir 21 November 1968 geskeduleer om deur William "Pete" Knight gevlieg te word. Talle tegniese probleme en die voorkoms van slegte weer het hierdie voorgestelde vlug ses keer vertraag en dit is op 20 Desember 1968 permanent gekanselleer. Hierdie X-15 (56-6670) is van die B-52 losgemaak en toe vir 'n onbepaalde tyd gestoor. Die vliegtuig is later aan die Smithsonian Air & Space Museum geskenk vir uitstalling.

### Galery 

Lêer:Boeing NB-52A carrying X-15.jpg|NB-52A (s/n 52-003), permanente toetsvariant met 'n X-15, met missiemerke
Lêer:X-15 launched bw.jpg|X-15 net na loslating
Lêer:NorthAmericanX-15600.jpeg|X-15 land met sy glyplate, met die onderste ventrale vin wat afgegooi is.
Lêer:X15A2 with tanks.jpg|X-15A-2 (56-6671) met eksterne brandstoftenks
X-15 profiles (English).jpg|X-15-profiele
Lêer:X-15A2 2.jpg|X-15A-2 met 'n pienk ablatiewe laag voordat dit met wit seëlaar bedek is.

## Vliegtuie op uitstalling 
thumb|X-15-1 56-6670 in die Mary Baker Engen-restourasieloods
thumb|X-15 by die Amerikaanse Lugmagmuseum

Albei oorblywende X-15's word tans by museums in die Verenigde State uitgestal. Daarbenewens word drie modelle en albei B-52 Stratofortress's wat as moederskepe gebruik is, ook uitgestal.
* X-15-1 (AF reeksnr. 56-6670) word uitgestal in die National Air and Space Museum "Milestones of Flight" galery, Washington, D.C.
* X-15A-2 (AF reeksnr. 56-6671) word uitgestal in die National Museum van die Amerikaanse Lugmag, by die Wright-Patterson-lugmagbasis naby Dayton, Ohio, nadat dit in Oktober 1969 uit diens gestel is. Die vliegtuig word in die museum se Navorsings- en Ontwikkelingsgalery uitgestal saam met ander "X-vliegtuie", insluitend die Bell X-1B en Douglas X-3 Stiletto.

### Grootskaalmodelle 
* Dryden Flight Research Center, Edwards-lugmagbasis, Kalifornië (gemerk met AF-reeksnommer 56-6672)
* Pima Air & Space Museum, langs die Davis-Monthan-lugmagbasis Tucson, Arizona (gemerk met AF-reeksnommer 56-6671)
* Evergreen Aviation & Space Museum, McMinnville, Oregon (gemerk met AF-reeksnommer 56-6672). 'n Volskaalse houtmodel van die X-15 word saam met een van die vuurpylenjins vertoon.

### Stratofortress-moederskepe 
duimnael|regs|NB-52B *Balls 8* styg met 'n X-15 onder 'n vlerk op
* NB-52A (AF-reeksnommer 52-003) word uitgestal by die Pima Air & Space Museum langs die Davis–Monthan-lugmagbasis in Tucson, Arizona. Dit het die X-15-1 30 keer, die X-15-2 11 keer en die X-15-3 31 keer gelanseer sowel as die M2-F2 vier keer, die HL-10 11 keer en die X-24A twee keer.
* NB-52B (AF-reeksnommer 52-008) word permanent uitgestal buite die noordhek van die Edwards-lugmagbasis, Kalifornië. Die vliegtuig het die meerderheid van die X-15-vlugte gelanseer.

## Rekordvlugte 
duimnael|Belangrike snelheids- en hoogtekenmerke van die X-15

### Hoogste vlugte 
Gedurende 13 van die 199 X-15-vlugte het agt vlieëniers bo 80&nbsp;km gevlieg en sodoende as ruimtevaarders gekwalifiseer volgens die Amerikaanse Gewapende Magte se definisie van die ruimtegrens. Al vyf Lugmagvlieëniers het hoër as 80&nbsp;km gevlieg en daar is terselfdertyd militêre ruimtevaardervlerke aan hulle toegeken vir hul prestasies, insluitend aan Adams, wat die onderskeiding postuum ontvang het na die vlug 191-ramp. Die ander drie was egter NASA-werknemers en het destyds nie 'n vergelykbare toekenning ontvang nie. In 2004 het die Federale Lugvaartadministrasie sy eerste kommersiële ruimtevaardervlerke aan Mike Melvill en Brian Binnie, vlieëniers van die kommersiële SpaceShipOne, 'n ander ruimtetuig met 'n vlugprofiel vergelykbaar met die X-15's s'n, toegeken. Na aanleiding hiervan het NASA sy burgerlike ruimtevaardervlerke in 2005 aan Dana (toe lewend), en aan McKay en Walker (postuum) terugwerkend toegeken.Forrest S. Petersen, die enigste vlootvlieënier in die X-15-program, het nooit die vliegtuig bo die vereiste hoogte geneem nie en dus nooit ruimtevaardervlerke verdien nie. 

Van die 13 vlugte het slegs twee, vlugte 90 en 91, onder leiding van Walker, die hoogte van 100&nbsp;km wat deur die FAI gebruik word om die Kármán-lyn aan te dui, oorskry.

† fataal

### Vinnigste aangetekende vlugte 
## Vlieëniers 

Lêer:X-15 Pilots - GPN-2000-000143.jpg|Die X-15-vlugbemanning, van links: lugmagkaptein Joseph H. Engle, lugmagmajoor Robert A. Rushworth, NASA-vlieënier John B. "Jack" McKay, lugmagmajoor William J. "Pete" Knight, NASA-vlieënier Milton O. Thompson en NASA-vlieënier William H. Dana.
Lêer:X-15 Pilots.jpg|Die X-15-vlieëniers maak 'n grap voor die #2 vliegtuig, van links Joseph Engle, Robert Rushworth, John McKay, William Knight, Milton Thompson en William Dana.

† Sterf in ongeluk met X-15-3
†† Sterf in 'n groepformasie-ongeluk op 8 Junie 1966.

## Spesifikasies 
regs|300px|duimnael|Drieaansigskets
duimnael|X-15-deursnitskets

Ander konfigurasies sluit die Reaction Motors XLR11 toegeruste X-15 en die langer weergawe in.

## Verwysings