Gewone breuke

’n **Breuk** is een deel van ’n hele en word geskryf met een getal bo ’n ander getal bv. ’n Breuk is dus altyd kleiner as 1.

Ons dui breuke aan deur die volgende skryfwyse te gebruik:
senter|raamloos|328x328px

In ’n breuk soos \left ( \frac{3}{5} \right ) noem ons die syfer onder die lyn die **noemer** van die breuk. Dit dui aan in hoeveel **gelyke** dele die hele of versameling (groep) voorwerpe verdeel is:

senter|raamloos|400x400px
Die syfer bo die lyn word die **teller** genoem. Dit dui aan hoeveel van die **gelyke** dele geneem of ingekleur word.
senter|raamloos|400x400px
Dus: In \left ( \frac{3}{5} \right ) Is **3** die **teller** en **5** die **noemer.**

## Vergelyk en ordening van gewone breuke 
### Vergelyk breuke met dieselfde noemers 
As twee breuke se noemers dieselfde is, is dit maklik om te bepaal of die eerste breuk  (groter as) of = (gelyk aan) is aan die tweede breuk bv:
* \frac{7}{12} (7 is kleiner as 11)
* \frac{6}{5}>\frac{3}{5} (6 is groter as 3)
* \frac{3}{7}=\frac{3}{7} (3=3)

### Vergelyk breuke met verskillende noemers 
As twee breuke se noemers verskil kan ons een van twee maniere gebruik om te bepaal of die eerste breuk  (groter as) of = (gelyk aan) is aan die tweede breuk

#### Breukmuur 
Eerste manier is om gebruik te maak van ’n breukemuur.

Ons sien hieronder dat \frac{1}{2}
senter|raamloos|400x400px
Ons sien hieronder dat \frac{1}{2}>\frac{4}{10}
senter|raamloos|400x400px

#### Tellers met mekaar vergelyk 
Die tweede manier om die twee breuke se ekwivalente breuke te vind en die tellers met mekaar te vergelyk:

Vergelyk die twee breuke \frac{3}{4} en \frac{4}{6} met mekaar.
* Kyk na die noemers:
                  Die **noemers** van die twee breuke **verskil** van mekaar. (4 en 6)
* As die noemers verskil, skryf ekwivalente breuke neer waar die noemers dieselfde is.
* 12 is die kleinste gemene veelvoud waarin 4 en 6 albei kan deel.

* 12 gaan as gemene noemer vir albei breuke gebruik word
\frac{3}{3}\times\frac{4}{3}=\frac{9}{12} en \frac{4}{2}\times\frac{2}{6}=\frac{8}{12} \frac{4}{6}\times\frac{2}{2}=\frac{8}{12}
* Vergelyk nou die tellers: 8>9
* As die noemers dieselfde is, kan ons die twee breuke nou met mekaar vergelyk.
\frac{9}{12}>\frac{8}{12} dus is \frac{3}{4}>\frac{4}{6}

## Optelling en aftrekking van Breuke 
### Optel en aftrek van gewone Breuke 
#### Optelling van breuke met dieselfde noemers 
Die optelling van breuke met dieselfde noemers vind op dieselfde manier plaas as die optelling van gewone getalle.

As ons byvoorbeeld \frac{3}{7}+\frac{2}{7}  bymekaar moet tel, tel ons **slegs die tellers** bymekaar en nie die noemers nie. Omdat die noemers vir ons sê in hoeveel gelyke dele die hele verdeel is, kan ons dit nie bymekaar tel nie. Die tellers sê **hoeveel** van die gelyke dele daar onder bespreking is en ons kan dit bymekaar tel.

So:  \frac{3}{7}+\frac{2}{7}=\frac{5}{7}  =  (3 sewendes + 2 sewendes = 5 sewendes)

Met behulp van ’n getallelyn word dit baie duidelik.
senter|raamloos|400x400px
Ons kan die bewerking ook met 'n figuur voorstel:
senter|raamloos|400x400px

#### Aftrekking van breuke met dieselfde noemers 
Soos by optelling van breuke met dieselfde noemers, geskied aftrekking van breuke met dieselfde noemers ook soos aftrekking by gewone getalle.

As \frac{3}{5}  van \frac{4}{5}  afgetrek moet word, word slegs die 3 van die 4 afgetrek, terwyl die noemers dieselfde bly.

 \frac{4}{5}-\frac{3}{5}=\frac{1}{5}( 4 vyfdes – 3 vyfdes = 1 vyfde)

Op ’n getallelyn lyk die bewerking so:
senter|raamloos|400x400px
Die bewerking kan ook met behulp van ’n figuur voorgestel word
senter|raamloos|400x400px

#### Optelling van breuke met verskillende noemers 
Breuke waarvan die noemers nie dieselfde is nie, kan ook bymekaar getel word. Dit kan gedoen word deur die noemers van die breuke na dieselfde noemer te herlei.

##### Voorbeelde 
Tel \frac{2}{8} en \frac{1}{4} bymekaar.

##### Oplossing 
Herlei \frac{1}{4} na agtstes, want dan is albei breuke se noemer 8.

Vermenigvuldig dus die teller en die noemer van \frac{1}{4} met 2.

 \frac{1}{4}=\frac{1\times2}{4\times2}=\frac{2}{8}

Tel die twee breuke gewoonweg bymekaar:

 \frac{3}{8}+\frac{2}{8}=\frac{5}{8}

Die bewerking kan met behulp van ’n figuur voorgestel word:
senter|raamloos|400x400px
Tel \frac{2}{5} en \frac{1}{2} bymekaar.

##### Oplossing 
Hier moet beide die noemers van \frac{2}{5} en \frac{1}{2}  na ’n gemeenskaplike noemer herlei word. ’n Gemeenskaplike noemer kan verkry word deur die noemers met mekaar te vermenigvuldig.

Die gemeenskaplike noemer is 10 (2 x 5)

Beide \frac{2}{5} en \frac{1}{2} moet dus na tiendes herlei word:

\frac{2}{5}=\frac{2\times2}{5\times2}=\frac{4}{10}

en

\frac{1}{2}=\frac{1\times5}{2\times5}=\frac{5}{10}

Optelling vind nou gewoonweg plaas:

\frac{4}{10}+\frac{5}{10}=\frac{9}{10}

Die bewerking kan soos volg met behulp van ’n figuur voorgestel word:
senter|raamloos|460x460px

#### Aftrekking van breuke met verskillende noemers. 
Soos by die optelling van breuke met verskillende noemers, moet die noemers van die breuke van ’n aftreksom ook na ’n gemeenskaplike noemer herlei word voordat daar afgetrek kan word.

Trek \frac{3}{8} van \frac{3}{4} af.

##### Oplossing 
Herlei \frac{3}{4} na agtstes, want dan is albei breuke se noemers 8.

 \frac{3}{4}=\frac{3\times2}{4\times2}=\frac{6}{8}

Trek nou gewoonweg af:

 \frac{6}{8}-\frac{3}{8}=\frac{3}{8}

Die bewerking kan so met behulp van ’n figuur voorgestel word:
senter|raamloos|400x400px
Trek \frac{1}{3} van \frac{1}{2} af.

##### Oplossing 
Hier moet albei die noemers van \frac{1}{3} en \frac{1}{2}  na ’n gemeenskaplike noemer herlei word. ’n Gemeenskaplike noemer kan verkry word deur die noemers van \frac{1}{3} en \frac{1}{2} met mekaar te vermenigvuldig.

Die gemeenskaplike noemer is 6 (2 x 3)

Beide \frac{1}{3} en \frac{1}{2} moet dus na sesdes herlei word.

\frac{1}{3}=\frac{1\times2}{3\times2}=\frac{2}{6}

en

\frac{1}{2}=\frac{1\times3}{2\times3}=\frac{3}{6}

Trek nou gewoonweg af:

\frac{3}{6}-\frac{2}{6}=\frac{1}{6}

Die bewerking kan met behulp van ’n figuur soos volg voorgestel word:
senter|raamloos|400x400px

#### Optel van gemengde getalle 
Wanneer gemengde getalle bymekaar getel word, word die heelgetalle eers opgetel en dan die breuke.

Optelling van gemengde getalle waarvan die breuke dieselfde noemer het, sonder oordrag na heles.

##### Voorbeeld 
Tel 3\frac{1}{8} by 4\frac{3}{8}.

##### Oplossing 
3\frac{1}{8}+4\frac{3}{8}
=3+4+\frac{1}{8}+\frac{3}{8}

=7\frac{4}{8}

=7\frac{1}{2} (Want \frac{4}{8}=\frac{1}{2}

Optelling van gemengde getalle waarvan die breuke dieselfde noemer het, met oordrag van heles.

##### Voorbeeld 
Tel 4\frac{5}{8} by 3\frac{7}{8}

##### Oplossing 
4\frac{5}{8}+3\frac{7}{8}=7\frac{12}{8}

=7+1\frac{4}{8}

=8\frac{4}{8}

Optelling van gemengde getalle as die noemers van die breuke verskil, sonder oordrag na heles.

Tel 2\frac{1}{3} by 2\frac{1}{4}

##### Oplossing 
2\frac{1}{3}+2\frac{1}{4}=2+2+\frac{1}{3}+\frac{1}{4}

=4+\frac{1}{3}+\frac{1}{4}

=4+\frac{3}{12}+\frac{4}{12}

=4\frac{7}{12}

#### Optelling van gemengde getalle as die noemers van die breuke verskil, met oordrag na heles. 
##### Voorbeeld 
Tel 4\frac{7}{8} by 2\frac{3}{4}

##### Oplossing 
4\frac{7}{8}+2\frac{3}{4}=4+2+\frac{7}{8}+\frac{3}{4}

=6 +\frac{7}{8}+\frac{3}{4}

=6+\frac{7}{8}+\frac{6}{8}

=6\frac{13}{8}

=6+1\frac{5}{8}

=7\frac{5}{8}