Dagbreek (Sondagkoerant)

duimnael|regs|250px|Die heel laaste uitgawe van *Dagbreek*, Sondag 22 November 1970.

***Dagbreek*** (van kort ná sy ontstaan *Dagbreek en Sondagnuus* en van 1968 tot en met sy samesmelting met *Die Beeld* om op 29 November 1970 *Rapport* te vorm, *Dagbreek en Landstem*) was 'n Sondagkoerant wat in 1947 in Johannesburg ontstaan het as die tweede Afrikaanse Sondagkoerant. (*Sondagnuus* was die eerste, maar is kort ná sy oprigting by *Dagbreek* ingelyf.)

## Voorspel 
[duimnael|regs|180px|Prof. [Wicus du Plessis, eerste voorsitter van die direksie van Dagbreekpers Beperk.]]
[duimnael|180px|regs|Adv. [J.G. Strijdom, tweede voorsitter van die direksie van Dagbreekpers Beperk, tot 1958.]]
[links|duimnael|180px|Wollie van Heerden, redakteur van *[Die Vaderland* van 1936 tot 1946 en in 1947 eerste hoofredakteur van *Dagbreek*.]]
[duimnael|180px|regs|[Ben Schoeman het hom saam met ander Nasionale ministers beywer vir die verkryging van *Dagbreek*.]]
duimnael|links|180px|M.E.J. van Rensburg.

Kort ná die einde van die Tweede Wêreldoorlog in 1945 het 'n onopgesmukte koerantjie, *Die Werksman se Weekblad*, in Johannesburg die lig gesien onder leiding van die Volksraadslid M.J. van den Berg, bygestaan deur V. Michaelson (ander bron: Michelson) en enkele andere. Sy doelwit was om die politieke beleid van die destydse Arbeidersparty uit te dra. In 1946 neem die mynmaatskappy Strathmore Investments, met kol. Jack Scott, kol. J.C. McIntyre en adv. C.W. Roper aan die stuur, die koerantjie oor. Die nuwe eienaars het die naam verkort tot *Die Weekblad* en die verskyningsdag na Sondag verander. Hulle wou samewerking in die burgerlike lewe tussen Afrikaans- en Engelssprekendes bevorder soos dit tydens die oorlog op die slagveld bestaan het. Met die myngroep se oorname het hulle ook 'n ou en sukkelende drukkery bekend as T.W. Hayne Ltd., suid van die spoorlyn in Doornfontein, aangekoop en 'n ewe mankolieke pers. Hieruit sou die samesnoering van kragte voortspruit vir die stigting van die begeerde Sondagkoerant voortspruit. Mick van Rensburg, 'n kollega uit hulle Afrikaanse Pers-dae, was sakebestuurder van *Die Weekblad* en bestuurder van die Scotia Press, 'n filiaal van Strathmore-myngroep.

Kort daarna knoop die myngroep, deur middel van Scotia Press, onderhandelinge aan met twee Afrikaanse koerantmanne, Marius Jooste en Wollie van Heerden, vroeër redakteur van *Die Vaderland*. Dit was kort na 'n ernstige meningsverskil in die bestuur van  die Afrikaanse Pers toe Van Heerden, Jooste, A.M. van Schoor en Otto Schwellnus uit die diens van die Pers getree het. Kort daarna volg M.E.J. van Rensburg, sakebestuurder. Die eienaars van *Die Weekblad* het ook die hulp ingekry van bekendes soos prof. L.J. (Wicus) du Plessis van Potchefstroom, dr. P.J. Meyer, dr. Hans van Rensburg en dr. Phil Bothma.

## Dagbreekpers Beperk gestig 
Dié onderhandelings lei vroeg in 1947 tot die oprigting van Dagbreekpers Beperk en die besluit om 'n Sondagkoerant met die naam *Dagbreek*, waarby *Die Weekblad* ingelyf sou word, die lig te laat sien. Dit was die verwesenliking van die droom van Schwellnus en Van Heerden nadat hulle in 1946 by die Afrikaanse Pers bedank het, want hulle het die behoefte aan 'n Afrikaanse Sondagkoerant sterk aangevoel. Destyds het 'n groot aantal Afrikaanssprekendes gereeld die Engelse Sondagkoerante in Johannesburg gelees. Daarom het die twee dit op hulle geneem "om kapitaalkragtige individue en instansies te nader vir steun aan so 'n projek". Dit was egter makliker gesê as gedaan. In *Fleur*, Tydskrifbylaag tot *Dagbreek* van 30 Junie 1957, skryf Van Heerden: "[Dit is moeilik] om my voor te stel dat ek en Otto Schwellnus elf jaar gelede vrugteloos in en om Johannesburg rondgestap en rondgery het om £30&nbsp;000 te probeer bymekaar kry om 'n Afrikaanse Sondagblad te begin!" Van Heerden aanvaar toe 'n pos by die SAUK terwyl sy lewenslange vriend Schwellnus by 'n landboublad in die Kaap gaan werk het. Jooste en Van Schoor, wat vroeër saam aan die Afrikaanse Pers se vrouetydskrif *Rooi Rose* verbonde was, het intussen saam die tydskrif *Fleur* begin met kapitaal wat Jooste van 'n meubelhandelaar verkry het.

Omstreeks dieselfde tyd (1947) was prof. Wicus du Plessis, voorsitter van die direksie van Kopersbond in Johannesburg, baie nou verbind met Perskor, 'n perskorporasie gestig deur die Ossewabrandwag en wat nie verwar moet word met Perskor, wat in 1971 ontstaan het uit die samesmelting van die Afrikaanse Pers (1961) Beperk en Voortrekkerpers nie. Du Plessis was eers direkteur en later voorsitter van Perskor se direksie. Perskor het Pro Ecclesia-Drukkery op Stellenbosch, wat die landboublad *Die Landman* uitgegee het, en 'n boekhandel in Johannesburg, genaamd L en S Boek- en Kunssentrum, besit. Daarbenewens was daar die Oranje-Drukkery op Bethlehem (Trans-Oranje-Drukpers, volgens 'n ander bron), asook 'n drukkery op die destydse Pietersburg, uitgewer van *Die Noordelike Stem*. Al die drukkerye het gesukkel om kop bo water te hou.

Onder inspirasie van dr. P.J. Meyer, bestuurder van  L en S Boek- en Kunssentrum, is 'n nuwe persorganisasie geskep met die benaming Onafhanklike Pers van Suid-Afrika Beperk. Perskor is kort daarna in dié maatskappy opgeneem en ook van hiervan word prof. Du Plessis voorsitter. Hy en dr. Meyer was albei kennisse van Jooste en toe hy tydens samesprekinge gevra is of hy kans sien om die Onafhanklike Pers oor te neem, het hy ingestem, waarskynlik omdat hy gehoop het dat 'n Sondagkoerant van formaat mettertyd daaruit sou kon voortspruit. Terwyl Jooste dan sy aandag aan die uitgewerye onder sy vlerke gewy het, het prof. Du Plessis op sy versoek met kol. Jack Scott geskakel "met die versoek dat sy Strathmore-myngroep iets sou doen vir die Afrikanersaak".

## Fenomenale groei 
*Dagbreek* het vinnig vooruitgegaan en binne 10 jaar skuldbriewe van £140&nbsp;000 afgelos en reserwefondse opgebou wat die maatskappy se nominale kapitaal van £125&nbsp;000 oortref het. Teen 1955 het die maatskappy 15 koerante en tydskrifte gedruk, sy eie sowel as ander uitgewers s'n, met 'n totale oplaag van amper drie miljoen. Reeds in 1953 kon die maatskappy sy eerste dividend van 6% uitbetaal en dit geleidelik verhoog tot 22,5% in 1968. Ook het Dagbreekpers Beperk al hoe meer handelsake beheer wat elkeen gespesialiseer het in die een of ander faset van die nuusblad- en uitgewersaak. Algaande is die handelsdrukkery, Hayne & Gibson, toegerus met die modernste en beste meganiese hulpmiddels om uiteindelik te kon ontwikkel tot die grootste onderneming van sy soort in Suid-Afrika. In 'n regeringspublikasie, *Our First Half Century 1960*, ter viering van die Unie van Suid-Afrika se vyftigste bestaansjaar is *Die Landstem* as volg beskryf: "Met behulp van 'n groep jong verslaggewers (en mense soos Marilyn Monroe) het Piet Beukes 'n koerant aanmekaargeslaan wat die rustige Boland laat regop sit en kennis neem het. Soos 'n veldbrand het die koerant se gewildheid na die noorde versprei en vandag is die koerant se sirkulasie betreklik egalig versprei oor die hele land. Aan die begin het ons teëspoed gekry. As 'n fout gemaak is, was dit altyd ons wat dit gemaak het. Die koerant het geen politiek bevat nie, het geen drukpers gehad nie en geen nuusagentskap om dit voorsien van berigte te hou nie. Almal het dié feite as groot struikelblokke beskou. Maar die nadeel is omskep in 'n voordeel. *Die Landstem* is gedwing om 'n oorspronklike en heeltemal nuwe benadering tot die joernalistiek te ontwikkel: ons sou ons toespits op 'die nuus agter die nuus', die volop foto's daaraan toevoeg. In die begin het ander koerant gelag vir dié nuwerwetse benadering – en ons dit toe nagedoen."

Soos vandag se poniekoerante, het die koerant  lesers gevra om medelesers in die nood te help. Daar was ook wedstryde (soos 'n Bybelvasvrae waarin die wenner 'n reis na Israel kon wen) en die koerant het selfs (vanaf 1956) die Mej. Suid-Afrika-wedstryd gereël waarvan die wenner die land in internasionale skoonheidswedstryde verteenwoordig het.

Ander fondsinsamelingspogings was die Hulpfonds en Rachel Swart-fonds.

Gielie de Kock bring in 2000 as volg in *Rapport* (opvolger van *Die Landstem*), hulde aan Piet Beukes: "Op Hermanus is Piet Beukes kort voor sy negentigste verjaardag ook weggevat. Koerante is veronderstel om ook te vermaak, dus is 'n koerantredakteur seker ook iemand in die vermaaklikheidsbedryf. As eerste én enigste hoofredakteur van die destydse *Die Landstem* het mnr. Beukes buitendien weekliks derduisende lesers met stories oor die wérklike Suid-Afrika en sy rêrige mense vermaak. Ek onthou hoe baie stoere Natte van ons dorp Woensdae *Die Landstem* in *Die Burger* toegedraai het nadat hulle dit by Mary nogal 'n Katoliek! se stasiekafee gekoop het. 'Dis 'n Smelterkoerant wat op die rug van kaal meisies en Die Man Wat Weet Christenhuise binnesypel,' is menigmaal gesê. En dikwels op 'n Sondag het dominee wanneer hy klaar was met die Roomse gevaar vinger in die lug *Die Landstem* as die 'Satan aan die boesem' uitgewys. Die volgende Woensdag het die koerant dan gewoonlik uitverkoop. Ek het op 'n vroeë ouderdom ook by *Die Landstem* in Kaapstad beland en daar het ek vir die eerste keer persoonlik met Piet Beukes kennis gemaak. Wat 'n belewenis! In hierdie jaar wat dié reus van die Afrikaanse joernalistiek dood is, is ek net meer oortuig dat Beukes ongetwyfeld as die vader van die Afrikaanse Sondagkoerant van vandag beskryf kan word. Hy het gewys dat 'n koerant ook in Afrikaans kan lag, huil, vermaak en sommer net lekker stories vertel. En een van sy mense kan wees omdat hy hulle ken. Dít kon Piet Beukes doen. 'n Storie het hy in sy koerant vertel soos nog nie voorheen in Afrikaans in hierdie eens stugge bedryf gedoen is nie."

Toe Dagbreektrust die *Landstem* in die middel jare sestig uitkoop, het dit beteken die heel laaste groot Afrikaanse koerant het ook 'n ondersteuner van die Nasionale Party geword en was dit die einde van enige opposisie vanuit Afrikaanse persgeledere. Die Verenigde Party-gesinde *Weekblad* (uitgegee in Kaapstad, sirkulasie in 1962: 18&nbsp;000) en *Sondagstem* (uitgegee in Johannesburg, sirkulasie in 1962: 94&nbsp;000) het op min of meer dieselfde tydstip gevou. NP-gesinde Afrikaanse naweekkoerante het in 1962 weekliks 285&nbsp;000 eksemplare verkoop, vergeleke met VP-gesinde of apolitiese koerante se 277&nbsp;000. Vyf jaar later was dit 706&nbsp;000 NP-gesind vergeleke met opposisie nul.

## Inlywing van *Landstem* 
*Landstem* was jare lank die grootste middelweekse koerant in Suid-Suid-Afrika. Met die koerant se geldsake het dit egter min goed as met sy verkoopsyfer gegaan en in 1967 kom daar sprake dat die koerant sou moes sluit. Veral in belang van die koerant se groot sirkulasiesyfer (sowat 160&nbsp;000) het die Afrikaanse Pers (1962) Beperk besluit om die blad oor te neem en dit met *Dagbreek en Sondagnuus* saam te smelt. Dit sou veral help om 'n groot voorsprong bo Naspers se Sondagkoerant, *Die Beeld*, te verkry. Die Afrikaanse Pers (1962) Beperk koop *Landstem* vir R278&nbsp;000. Die eerste uitgawe van die saamgestelde koerant verskyn op Sondag 17 Desember 1967. Pleks dat die koerante saam verskyn, het *Landstem* oudergewoonte op Woensdae in Kaapland verskyn, maar nou as verlengstuk van *Dagbreek* as *Dagbreek en LANDSTEM*. Dit het verkope in Kaapland, waar *Landstem* die sterkste was met 'n sirkulasie van 70&nbsp;000 tot 80&nbsp;000, aangehelp waar *Dagbreek* sowat 10&nbsp;000 verkoop het teenoor *Die Beeld* se sowat 60&nbsp;000.

Sondae het die koerant verskyn as *DAGBREEK en Landstem*. Vir amptelike sirkulasiedoeleindes is die twee uitgawes se sirkulasie saam bereken. Toe *Die Beeld* teen Junie 1968 sy verkope opskuif tot 289&nbsp;297, was *Dagbreek en Landstem* hom steeds ver voor op 324&nbsp;082. Die twee uitgawes op twee verskillende dae het net tot 20 Maart 1968 aangehou toe *Dagbreek* en *Landstem* een word. Dit sou voortaan net Sondae verskyn, maar met 'n later uitgawe wat deur die loop van die week versprei kon word.

## Persstryd 
### Twee noordelike mededingers 
duimnael|400px|Sirkulasie van Afrikaanse weekblaaie voor en tydens die persstryd.
In 1964, 'n jaar voor die Afrikaanse persstryd begin het met Naspers se stigting van die Sondagkoerant *Die Beeld*, brei *Dagbreek en Sondagnuus* asook die *Sondagstem* uit na Kaapstad, bakermat van die Nasionale Pers. *Sondagstem* is 1958 in Johannesburg opgerig as die Verenigde Party se teenvoeter vir die Nasionale Party-gesinde *Dagbreek en Sondagnuus* en kon ondanks geldelike probleme Hoewel die laaste dagblad wat die Verenigde Party ondersteun het, *Die Volkstem*, reeds in 1951 in Johannesburg gesluit het en ondanks die Nasionale Party se oorheersing in die Volksraad met 126 setels vergeleke met die Verenigde Party se 39 en die Progressiewe Party se een ná die verkiesing van 1966, was amper 44% van alle Afrikaanse Sondagkoerantverkope in die tweede helfte dié van 'n opposisiekoerant.

### *Sondagstem* sluit 
Die Argus-groep het *Sondagstem* in 1959 oorgeneem, maar weens die ongekende wedywering in die Afrikaanse Sondagmark verskyn die laaste uitgawe van die koerant op 26 November 1967.

## Sirkulasie 
Tydens die eerste helfte van 1959 het *Dagbreek en Sondagnuus* se sirkulasie gestaan op 123&nbsp;534 en dié van *Die Landstem* op 146&nbsp;170. Skouspelagtige groei volg, met *Dagbreek en Sondagnuus* wat in 1962 op 150&nbsp;000 staan en *Die Landstem* op 165&nbsp;000. In 1967, die jaar voor die koerante saamsmelt, bereik *Dagbreek en Sondagnuus* 211&nbsp;500, moontlik danksy die verdwyning van die Verenigde Party-gesinde *Sondagstem*, waarvan die sirkulasie in 1962 94&nbsp;000 was, maar *Die Landstem* sak terug tot 163&nbsp;000. Intussen het *Die Beeld*, Naspers se teenvoeter vir *Dagbreek en Sondagnuus* in 1965 tot die mark toegetree met 'n in 1967 sirkulasie van 196&nbsp;000.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* *Die Landstem* begin Mej. Suid-Afrika-wedstryd, *Dagbreek en Landstem* neem die regte oor.
* Ton Vosloo, verslaggewer by *Die Landstem* en later by *Dagbreek en Landstem*, later besturende direkteur van Naspers. 
* Verwysing by International Coalition of Newspapers na *Dagbreek en Landstem*.
* Verwysing by International Coalition of Newspapers na *Dagbreek en Sondagnuus*.
* Verwysing by International Coalition of Newspapers na *Die Landstem*.
* Mike van Niekerk, eerstydse werknemer, oorlede, *Beeld*, 11 Februarie 2001
* Hans Strydom, *Sondagstem*-verslaggewer, sterf
* *Die Burger*, 31 Julie 2004, oor Sakkie Perold, oudredakteur van *Die Landstem*.
* Praag oor Sakkie Perold, *Die Landstem*- en *Rapport*-redakteur
* *Rapport* berig oor oudverslaggewer Gielie de Kock se dood
* *Beeld* berig oor Dirk Richard se dood