Kroniese obstruktiewe longsiekte

**Kroniese obstruktiewe longsiekte** of** KOLS** (Engels: *Chronic obstructive pulmonary disease* of *COPD*) is 'n soort progressiewe longsiekte gekenmerk deur kroniese respiratoriese simptome en lugvloeibeperking. Die Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease het KOLS in 2024 gedefinieer as 'n heterogene longtoestand wat gekenmerk word deur kroniese respiratoriese simptome (kortasemigheid, hoes, slymvervaardiging en/of die verergering van die siekte) as gevolg van afwykings van die lugweë (brongitis, brongiolitis) en/of alveolusse (emfiseem) wat aanhoudende, dikwels progressiewe, lugvloei-obstruksie veroorsaak. Dit kan ook **chroniese obstruktiewe longsiekte** of** COLS** gespel word.  

Die hoofsimptome van KOLS sluit in kortasemigheid en 'n hoes, wat slym kan produseer. Die siekte vererger geleidelik, met alledaagse aktiwiteite soos stap of aantrek wat moeiliker word. Hoewel dit ongeneeslik is, is dit voorkombaar en behandelbaar.

Die twee mees algemene soorte KOLS is emfiseem en kroniese brongitis, en dit was die twee klassieke KOLS-fenotipes. Dié basiese dogma is egter bevraagteken, aangesien wisselende grade van saamvoorkomende emfiseem, kroniese brongitis en potensieel beduidende vaskulêre siektes almal erken is by mense met KOLS, wat aanleiding gegee het tot die klassifikasie van ander fenotipes of subtipes.

Emfiseem word gedefinieer as vergrote lugruimtes (alveolusse) waarvan die wande afgebreek het, wat tot permanente skade aan die longweefsel lei. Kroniese brongitis word gedefinieer as ’n produktiewe hoes wat minstens drie maande van elke jaar oor twee jaar aanwesig is. Albei dié toestande kan bestaan sonder lugvloeibeperking wanneer dit nie as KOLS geklassifiseer word nie. Emfiseem is slegs een van die strukturele afwykings wat lugvloei kan beperk en kan by ’n beduidende aantal mense bestaan sonder lugvloeibeperking. Kroniese brongitis lei ook nie altyd tot lugvloeibeperking nie. By jong volwassenes met kroniese brongitis wat rook, is die risiko om KOLS te ontwikkel egter hoog. Baie definisies van KOLS in die verlede het emfiseem en kroniese brongitis ingesluit, maar dit is nog nooit in definisies van die GOLD-verslag ingesluit nie. Kols en asma kan by sommige individue saam bestaan en na mekaar toe konvergeer. Kols word geassosieer met laegraadse sistemiese inflammasie.

Die mees algemene oorsaak van KOLS is tabakrook. Ander risikofaktore sluit binnens- en buitenshuise lugbesoedeling in, insluitend stof, blootstelling aan beroepsirritante soos stof van grane, kadmiumstof of -dampe en genetika, soos 'n alfa-1-antitripsientekort. 

In ontwikkelende lande is algemene bronne van huishoudelike lugbesoedeling die gebruik van steenkool en biomassa soos hout en droë mis as brandstof vir kook en verhitting.

Die meeste gevalle van KOLS kan voorkom word deur blootstelling aan risikofaktore soos rook en binnens- en buitenshuise lugbesoedelstowwe te verminder. Hoewel behandeling die verergering kan vertraag, is daar geen afdoende bewyse dat enige medikasie die langtermyn-agteruitgang in longfunksie kan verander nie. Kolsbehandelings sluit in ophou rook, inentings, pulmonêre rehabilitasie, brongodilatore en kortikosteroïede in. Sommige mense kan baat vind by langtermyn-suurstofterapie, longvolumevermindering en longoorplantings. By diegene wat periodes van akute verergering van die siekte ervaar, kan verhoogde gebruik van medikasie, antibiotika, kortikosteroïede en hospitalisasie nodig wees.

Teen 2021 het KOLS ongeveer 213&nbsp;miljoen mense geraak (2,7% van die wêreldbevolking). Dit kom gewoonlik voor by mans en vroue ouer as 35-40 jaar. In 2021 het KOLS 3,65&nbsp;miljoen sterftes veroorsaak. Byna 90% van KOLS-sterftes by persone jonger as 70 jaar kom in lae- en middelinkomstelande voor. Kortasemigheid is dikwels verantwoordelik vir verminderde fisieke aktiwiteit, en lae vlakke van fisieke aktiwiteit word met swakker uitkomste verbind. In ernstige en baie ernstige gevalle kan daar voortdurende moegheid, gewigsverlies, spierverlies en anoreksie wees. Mense met KOLS het dikwels toenemende asemnood en gereelde verkoues voordat hulle behandeling soek.

### Hoes
Die algemeenste eerste simptoom van KOLS is ’n kroniese hoes, wat soms slym produseer. Slym wat opgehoes word, kan na gelang van sosiale of kulturele faktore, ingesluk of uitgespoeg word; dit is daarom nie altyd maklik om te evalueer nie. ’n Produktiewe (nat) hoes word egter slegs in tot 30% van gevalle gesien. Soms kan beperkte lugvloei ontwikkel in die afwesigheid van ’n hoes. Simptome is gewoonlik erger in die oggend.

’n Chroniese produktiewe hoes is die gevolg van die afskeiding van slym, en as dit minstens twee jaar vir langer as drie maande per jaar aanhou, word dit as chroniese brongitis gedefinieer. Chroniese brongitis kan voorkom voordat die beperkte lugvloei ontwikkel wat diagnosties van KOLS is. Sommige mense met KOLS skryf die simptome aan die gevolge van rook toe. In ernstige KOLS kan kragtige hoes lei tot ribbreuke of ’n kortstondige verlies van bewussyn.

## Verergerings
Akute verergerings in die siekte kan skielik voorkom en verskeie dae lank aanhou. Die kernsimptoom is toenemende kortasemigheid; ander simptome sluit oormatige slym, verergerde hoes en hyg in. ’n Algemene teken is lugvasvanging, wat dit moeilik maak om volledig uit te asem. Die gewone oorsaak van ’n verergering is ’n virusinfeksie, meestal verkoue. Die verkoue word gewoonlik met die wintermaande verbind, maar kan enige tyd voorkom. Ander boonstelugweginfeksies kan bakterieel wees of soms in kombinasie, sekondêr tot ’n virusinfeksie, voorkom. 

Die algemeenste bakteriële infeksie word veroorsaak deur *Haemophilus influenzae*. Ander risiko’s sluit blootstelling aan tabakrook (aktief én passief) en omgewingspartikels (binnens- én buitenshuis) in. Tydens die Covid-19-pandemie het hospitaalopnames vir KOLS-verergerings skerp afgeneem, wat moontlik aan ’n vermindering in emissies en skoner lug toegeskryf kan word. Daar was in dié tyd ook ’n beduidende afname in die aantal verkoue- en griepinfeksies.

Rook van veldbrande blyk ’n toenemende risiko in baie dele van die wêreld te wees en regeringsagentskappe publiseer dikwels beskermende advies op hulle webtuistes. In die VSA word aanbeveel die gebruik van stofmaskers bied nie beskerming teen die fyn deeltjies in veldbrande nie en dat goedpassende "partikulaatmaskers" eerder gebruik word. Dieselfde advies word in Kanada en Australië gegee.

Die getal verergerings word nie met enige stadium van die siekte verbind nie; dié met twee of meer per jaar word as "gereelde verergerings" geklassifiseer en met ’n vinniger siektevordering verbind. Kwesbaarheid wat met veroudering verband hou, verhoog verergerings en hospitalisasie. Akute verergerings by KOLS is dikwels onverklaarbaar en word vermoedelik deur baie ander oorsake as infeksies veroorsaak. ’n Studie het die moontlikheid beklemtoon dat ’n longembolisme soms in dié gevalle verantwoordelik kan wees. Sulke embolismes kan op stollingsteenmiddels reageer.

## Ander toestande
[thumb|200px|'n [X-straalfoto van longe met ernstige KOLS.]]
KOLS kom dikwels saam met verskeie onderliggende toestande (komorbiditeite) voor, deels weens gedeelde risikofaktore. Algemene komorbiditeite sluit in kardiovaskulêre siekte, disfunksie van die skeletspiere, metaboliese sindroom, osteoporose, depressie, angs, asma en longkanker. Alfa-1-antitripsientekort (A1AT) is ’n belangrike risikofaktor vir KOLS. Daar word aanbeveel dat alle mense met KOLS vir A1AT gesif word. 

Metaboliese sindroom is waargeneem by tot 50% van mense met KOLS en beïnvloed die uitkomste beduidend. As dit saam met KOLS voorkom, is daar meer sistemiese inflammasie. Angs en depressie is dikwels komplikasies van KOLS. Ander komplikasies sluit in ’n afname in lewensgehalte en verhoogde gestremdheid, gereelde borsinfeksies (insluitend longontsteking), sekondêre polisitemie, asemhalingsversaking, pneumotoraks, longkanker en kakeksie (spiervermorsing).

Saam met dié komplikasies is daar ’n gepaardgaande risiko om pulmonale hipertensie te ontwikkel. Die geskatte voorkoms van pulmonale hipertensie wat KOLS kompliseer, is in ’n meta-analise op 39% gerapporteer.

Kognitiewe inkorting is algemeen by mense met KOLS, soos ook by ander longtoestande wat lugvloei aantas. Kognitiewe inkorting word verbind met ’n afnemende vermoë om basiese aktiwiteite te hanteer.

Dit is onduidelik of mense met KOLS ’n groter risiko het om Covid-19 op te doen, hoewel hulle, indien besmet, ’n risiko het vir hospitalisasie en die ontwikkeling van ernstige Covid-19. Laboratorium- en kliniese studies toon egter die moontlikheid dat sekere ingeasemde kortikosteroïede vir KOLS ’n beskermende rol teen Covid-19 kan speel.

### Definisie
Baie definisies van KOLS het in die verlede kroniese brongitis en emfiseem ingesluit, maar dit is nog nooit in definisies van die GOLD-verslag opgeneem nie. Emfiseem word gedefinieer as vergrote lugruimtes (alveolusse) waarvan die wande afbreek en is slegs een van die strukturele abnormaliteite wat lugvloei kan beperk. Die toestand kan bestaan sonder lugvloeibeperking, maar het dit gewoonlik. Later is besef die meeste mense met KOLS het ’n kombinasie van beide emfiseem en lugwegsiekte. 

Gasheerfaktore sluit in genetiese vatbaarheid, faktore wat met armoede verband hou, veroudering en fisiese onaktiwiteit. Asma en tuberkulose word ook as risikofaktore erken, aangesien aangemeld word dat die komorbiditeit van KOLS 12 keer hoër is by pasiënte met asma (nadat data vir rookgeskiedenis aangepas is). In Europa word lugweghiperreaktiwiteit as die belangrikste risikofaktor naas rook beskou.

Alkoholmisbruik kan tot alkoholiese longsiekte lei en word as ’n onafhanklike risikofaktor vir KOLS beskou. Die outomatiese reinigingsproses van die longe word deur chroniese blootstelling aan alkohol ontwrig en ’n inflammatoriese reaksie word bevorder. Die skade lei tot ’n verhoogde vatbaarheid vir infeksie, insluitend Covid-19, veral wanneer dit met rook gekombineer word. wat toeneem tot minder as 50% by kwaai rokers. In die VSA en Brittanje is 80-95% van mense met KOLS óf huidige óf voormalige rokers. 

Verskeie studies dui daarop dat vroue meer vatbaar as mans is vir die skadelike uitwerking van tabakrook. Met dieselfde hoeveelheid sigaretrook het vroue ’n hoër risiko vir KOLS as mans. Vroue wat tydens swangerskap en gedurende die vroeë lewe van die kind rook, is ’n risikofaktor vir die latere ontwikkeling van die siekte by die kind. 

Ingeasemde rook veroorsaak die vrystelling van oormatige proteases in die longe, wat dan elastien, die hoofbestanddeel van die alveolusse, afbreek.

Dagga is die tweede algemeens gerookte stof, maar bewyse wat die gebruik daarvan met KOLS verbind, is baie beperk. Beperkte bewyse toon dat dagga nie die afname in longfunksie versnel nie. Daar is bewyse dat dit sekere respiratoriese probleme veroorsaak, en dat die gebruik daarvan in kombinasie ’n kumulatiewe toksiese effek kan hê, wat dit moontlik ’n risikofaktor vir KOLS en ander longsiektes maak. 

Tog is ’n verskil tussen dagga- en tabakgebruik wat opgemerk is, dat respiratoriese probleme opgelos is met die staking van die gebruik van dagga, anders as die voortgesette agteruitgang ná die staking van tabakrook.

### Besoedeling
thumb|400px|Toegang tot skoon brandstof en kookgeriewe in 2016.

Blootstelling aan deeltjies of partikels kan die ontwikkeling van KOLS of die verergering daarvan veroorsaak. Die verergerings word dikwels deur infeksies meegebring. 

Gebiede met swak buitelugluggehalte, insluitend dié as gevolg van uitlaatgasse, het oor die algemeen hoër voorkomssyfers van KOLS.

### Blootstelling in die beroep
Intense en langdurige blootstelling aan stof, chemikalieë en dampe in die werkplek verhoog die risiko van KOLS by rokers én nierokers. Stowwe wat by beroepsblootstelling betrokke is en in Brittanje gelys word, sluit in organiese en anorganiese stof, soos kadmium, silika, stof van graan en meel, asook dampe van kadmium en sweiswerk wat respiratoriese simptome bevorder. Die negatiewe uitwerking van blootstelling aan stof en sigaretrook blyk kumulatief te wees.

### Genetika
Genetika speel ’n rol in die ontwikkeling van KOLS. Die siekte kom meer algemeen voor onder familielede van mense met KOLS wat rook as onder nieverwante rokers. Die bekendste genetiese risikofaktor is alfa-1-antitripsientekort, die enigste genetiese subtipe waarvoor daar ’n spesifieke behandeling is. Dié risiko is veral hoog indien so iemand ook rook. Dit is verantwoordelik vir ongeveer 1-5% van gevalle. Die toestand kom voor by ongeveer drie tot vier uit elke 10&nbsp;000 mense.

## Prognose
thumb|400px|Sterftesyfers aan KOLS per miljoen mense in 2012:

KOLS is progressief en kan tot voortydige dood lei. Na raming hou 3% van alle ongeskiktheidsgevalle met KOLS verband. Die algehele getal jare wat met KOLS gelewe word, het ook toegeneem.

Daar is baie variëteite in die langtermynuitkoms van KOLS, en die gebruik van 'n saamgestelde toets vir die hoofvariëteite van liggaamsmassa-indeks, die obstruksie van lugweë, kortasemigheid en oefening word aanbeveel, en nie net spirometriese resultate nie. Ander faktore wat tot 'n swak uitkoms lei, sluit in 'n hoë ouderdom, onderliggende toestande soos longkanker, hartbloedvatsiektes en die hoeveelheid en ernstigheid van verergerings wat hospitalisasie vereis het.

## Bestuur 
Geen genesing bestaan tans vir KOLS nie, maar die simptome is behandelbaar en die vordering daarvan kan vertraag word, veral deur op te hou rook. Ander aanbevelings sluit in pneumokokkusinenting en jaarlikse griepinentings om die risiko van verergerings te help verminder; vanaf 2024 word ook inentings teen die asemhaling-sinsitiumvirus vir individue ouer as 60 jaar aanbeveel. Riglyne word ook aanbeveel vir die hantering van kortasemigheid en stres.

Onderliggende siektes word ook bestuur. ’n Aksieplan word opgestel en moet hersien word. Die voorsiening van ’n gepersonaliseerde aksieplan, ’n opvoedkundige sessie en ondersteuning vir die gebruik van die aksieplan in die geval van ’n verergering, verminder die aantal hospitaalbesoeke en moedig vroeë behandeling van verergerings aan. Wanneer selfbestuursintervensies, soos die gebruik van kortikosteroïede en aanvullende suurstof, met aksieplanne gekombineer word, verbeter die gesondheidsverwante lewensgehalte. 

By persone met KOLS wat ondervoed is, kan aanvullings met vitamien C, vitamien E, sink en selenium gewig, die krag van asemhalingspiere en gesondheidsverwante lewensgehalte verbeter. 'n Beduidende vitamien D-tekort is algemeen by mense met KOLS en kan verhoogde verergerings veroorsaak. Aanvulling wanneer daar ’n tekort is, kan ’n vermindering van 50% in die aantal verergerings meebring.

Verskeie mediese behandelings word gebruik in die bestuur van stabiele KOLS en verergerings. Dit sluit brongodilators, kortikosteroïede en antibiotika in. By mense met ’n ernstige verergering verbeter antibiotika die uitkoms. Verskeie verskillende antibiotika kan gebruik word; of een beter as die ander is, is onduidelik. Daar is geen duidelike bewys van verbeterde uitkomste vir minder ernstige gevalle nie. Morfien kan oefenverdraagsaamheid verbeter. Nie-indringende ventilasie kan gebruik word om asemhaling te ondersteun en ook kortasemigheid in die dag te verminder.

### Suurstofterapie
Aanvullende suurstof word aanbeveel vir mense met lae suurstofvlakke in rus (’n gedeeltelike druk van suurstof van minder as 50-55&nbsp;mmHg of 'n suurstofversadiging van minder as 88%). Wanneer komplikasies soos cor pulmonale (pulmonêre hartsiekte) en pulmonale hipertensie in ag geneem word, is die betrokke vlak 56-59&nbsp;mmHg. Suurstofterapie behoort vir tussen 15 en 18 uur per dag gebruik te word; daar word gesê dit verminder die risiko van hartversaking en die dood. Tydens akute verergerings benodig baie pasiënte suurstofterapie; die gebruik van hoë konsentrasies suurstof sonder om ’n persoon se suurstofversadiging in ag te neem, kan egter lei tot verhoogde vlakke van koolstofdioksied en 'n swakker uitkoms. 

### Rehabilitasie
Long- of pulmonale rehabilitasie is ’n program van oefening, siektebestuur en berading wat gekoördineer word om die individu te bevoordeel. Ernstige verergerings lei tot hospitaalopnames, hoë sterftesyfers en ’n afname in die vermoë om daaglikse aktiwiteite uit te voer. Ná ’n hospitaalopname is getoon dat pulmonale rehabilitasie toekomstige hospitaalopnames en sterftes betekenisvol verminder en die lewensgehalte verbeter.

Die optimale oefenroetine, die gebruik van nie-indringende ventilasie tydens oefening en die intensiteit van oefening wat mense met KOLS nodig het, is onbekend. Die uitvoering van uithouvermoë-armoefeninge verbeter armbeweging by mense met KOLS en kan tot ’n klein verbetering in kortasemigheid lei. Asemhalingsoefeninge met getuite lippe kan nuttig wees. 

Om óf ondergewig óf oorgewig te wees, kan die simptome, graad van gestremdheid en prognose van KOLS beïnvloed. Mense wat ondergewig is, kan hulle asemhalingspierspanning verbeter deur hulle kalorie-inname te verhoog. Wanneer dit met gereelde oefening of ’n pulmonale rehabilitasieprogram gekombineer word, kan dit tot verbeterings in simptome lei. Aanvullende voeding kan nuttig wees by dié wat ondervoed is.

### Temperatuur en humiditeit
Die hou van kamertemperatuur by 21&nbsp;°C vir minstens nege uur per dag word verbind met beter gesondheid in mense met KOLS, veral vir rokers. Die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) beveel effens hoër temperature aan (van tussen 18 en 24&nbsp;°C).

Die ideale binnenshuise vlakke van humiditeit is 30-50%&nbsp;RH. Dit kan moeilik in die winter wees, veral in koue klimate. Die hou van binnenshuise humiditeitsvlakke by hoër as 40%&nbsp;RH verminder aansteeklikheid deur virusse in die lug.

## Verwysings
## Bronne
*

## Skakels
* [WHO fact sheet on COPD](https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/chronic-obstructive-pulmonary-disease-(copd))
*