Tirus

thumb|269px|Die Tiriese skiereiland uit die weste gesien.
**Tirus** (Arabies: صور *Ṣūr*; Frans: *Tyr*; Grieks: Τύρος *Tyros*) is een van die oudste aaneenlopend bewoonde stede in die wêreld, hoewel dit ’n paar eeue in die Middeleeue net ’n klein inwonertal gehad het. Dit was een van die eerste Fenisiese stede en die legendariese geboorteplek van die Fenisiese prinses Europa, haar broers Cadmus en Phoenix, sowel as Kartago se legendariese stigter, Dido (Elissa). 

Herodotos het Tirus omstreeks 450&nbsp;v.C. besoek en gesê volgens die plaaslike priesters is die stad omstreeks 2750&nbsp;v.C. gestig. Die historikus Ernest Renan het gesê: "'n Mens kan Tirus ’n stad van ruïnes noem wat van ruïnes gebou is."

Die Bybel verwys verskeie kere na Tirus, veral in Jesaja 23, waar die stad se ondergang voorspel word. Koning Hiram I was ’n tydgenoot van Dawid en Salomo. Jesus het ook die streke Tirus en Sidon besoek.

Tirus is vandag die grootste stad in Libanon naas Beiroet, Tripoli en Sidon. Dit is sowat 80&nbsp;km suid van die hoofstad, Beiroet, geleë. Dit het aanvanklik uit twee afsonderlike gebiede bestaan: 'n eiland naby die kus en ’n verwante nedersetting op die vasteland. Alexander die Grote het in 332&nbsp;v.C. 'n straatweg laat bou om die eiland met die vasteland te verbind en Tirus vorm dus nou 'n skiereiland.

Tirus is die hoofstad van die Tirus-distrik in die goewernoraat Suid-Libanon. In die stedelike gebied was daar in 2006 sowat 200&nbsp;000 inwoners. Dit sluit baie vlugtelinge in, omdat drie van die land se 12 Palestynse vlugtelingkampe in Tirus geleë is. Buite die moderne stad lê ’n argeologiese terrein met oorblyfsels van die antieke stad.

Tirus het ’n Mediterreense klimaat met warm somers. Dit is ses maande per jaar droog, met ’n jaarlikse gemiddelde temperatuur van 20,8&nbsp;°C. Die reënval is gemiddeld 645&nbsp;mm per jaar. 

## Omgewing
thumb|links|220px|’n Kaart van Tirus.

Tirus steek ’n ent in die Middellandse See uit aan die weskus van Libanon en is sowat 80&nbsp;km suid van Beiroet geleë. Dit het aanvanklik uit twee afsonderlike gebiede bestaan: Tirus self, wat op ’n eiland naby die kus geleë was, en ’n verwante nedersetting, Oesjoe, op die vasteland; dit is later Palaetyrus genoem ("Ou Tirus" in antieke Grieks).

thumb|220px|'n Vrou dra water van Ras al-Ain af; 1881-houtgraveerwerk deur John Douglas Woodward.
thumb|220px|links|’n Groep rotsagtige eilande naby Tirus.
Deur die loop van die geskiedenis, van die voorgeskiedenis af, het nedersettings in die Tirusomgewing baat gevind by die oorvloed vars water, veral van die fonteine van die nabygeleë Rashidieh en Ras al-Ain in die suide. Daar is ook die fonteine van Al Bagbog en Ain Ebreen in die noorde en die Litanirivier.

Die hedendaagse stad dek ’n groot deel van die oorspronklike eiland, asook die grootste deel van die straatweg wat Alexander die Grote in 332&nbsp;v.C. laat bou het. Dié landengte het deur die eeue aansienlik groter geword vanweë slikdeposito's aan albei kante. 

Die deel van die oorspronklike eiland wat nie deur die moderne stad beslaan word nie, is grootliks ’n argeologiese terrein met oorblyfsels van die antieke stad.

Tirus, met sy oppervlakte van 16,7&nbsp;km2, bestaan uit vier munisipaliteite en is op ’n vrugbare kusvlakte geleë. Daarom word interstedelike landbou op sowat 44% van die gebied beoefen. Die beboude gebiede maak net meer as 40% uit.

Die styging van seevlakke weens aardverwarming dra by tot die bedreiging van erosie aan die skiereiland en baaigebiede van Tirus.

## Geskiedenis
links|thumb|150px|'n Borsbeeld van Melqart in die Nasionale Museum van Denemarke.
### Stigting (2750-1700 v.C.)
[thumb|220px|*Die Ontvoering van Europa*, ’n Romeinse [mosaïek uit Biblos, 200-300&nbsp;n.C., Nasionale Museum van Beiroet.]]

Die Romeinse historikus Justinius het geskryf die oorspronklike stigters van Tirus het van die noordelike stad Sidon gekom om ’n nuwe hawe te stig. Volgens Herodotos, wat Tirus in omtrent 450&nbsp;v.C. besoek het, het die plaaslike priesters gesê die stad is omstreeks 2750&nbsp;v.C. gestig as ’n ommuurde plek op die vasteland wat nou as *Paleotyre* ("Ou Tirus") bekend is. Argeologiese bewyse het dié tyd bevestig. Uit uitgrawings is ook ontdek daar was reeds omstreeks 2900&nbsp;v.C. nedersettings op die terrein,

Die Griekse geskiedkundige Eusebius het vertel van die algemene mite dat die god Melqart die stad gebou het as guns vir die meermin Tiros en dit na haar genoem het. Daar is egter ook verskeie ander legendes oor Tirus se stigting. In die Griekse mitologie het die hoofgod, Zeus, die vorm van ’n bul aangeneem om die Tiriese prinses Europa na Kreta te ontvoer. Daar het die paartjie drie seuns gehad: Minos, Radamantos en Sarpedon, wat konings van Kreta geword het en ná hulle dood regters van die onderwêreld. Die kontinent Europa is na haar genoem.

### Egiptiese tydperk (1700-1200 v.C.)
[thumb|220px|’n [Stele van Ramses II wat in Tirus ontdek is, in die Nasionale Museum van Beiroet.]]

In die 17de eeu&nbsp;v.C. het die nedersetting onder die heerskappy van die farao's van Egipte gekom. In die daaropvolgende jare het dit voordeel getrek uit die beskerming deur Egipte se 18de Dinastie en het dit kommersieel  vooruitgegaan. Tiriese pers. Dit was bekend daarvoor dat dit mooi en ligbestand was. Dit is gemaak van ’n ekstrak van die seeslakke *Murex trunculus* en *Murex brandaris*. Die kleur is in antieke kulture uitgesonder vir gebruik deur koninklikes, of minstens adellikes. 

[thumb|150px|links|’n [Amarna-briewe|Amarna-kleibrief deur die Tiriese prins Abimilku aan farao Achenaten, Metropolitaanse Kunsmuseum.]]
[thumb|220px|"Die ontdekking van pers", deur [Peter Paul Rubens, omstreeks 1636.]]
Die Tiriërs was uiters diskreet oor die bedryf om ’n absolute monopolie te verseker.

Die eerste duidelike verslae oor die stad word gegee deur die Amarna-briewe van omstreeks 1350&nbsp;v.C. wat die prins van Tirus, Abimilku, aan farao Achenaten geskryf het. Die onderwerp is dikwels water, hout en die Habiru wat die platteland van die vasteland oorneem en hoe dit die eiland-stad beïnvloed.

### Onafhanklike Fenisiese tydperk (1200-868 v.C.)
In die 11de eeu&nbsp;v.C. het die groep maritieme stadstate wat Fenisië uitgemaak het, begin met ’n kommersiële uitbreiding. Veral Tirus en Sidon het voordeel getrek uit die uitskakeling van die voormalige handelsentrums in Oegarit en Alalakh. Dus is Fenisië deur buitelanders en die Fenisiërs vereenselwig met *Sidonia* of *Tyria*. Tirus se maritieme oorheersing was so groot dat die Middellandse See bekend geraak het as die "Tiriese See". Daar word egter algemeen aanvaar die stad het staatgemaak op handel en kulturele uitwisseling, eerder as op militêre oorwinnings. Tirus is veral bekend vir die verspreiding van sy alfabet en ’n telstelsel wat op 20 gebaseer was.

’n Belangrike faktor in dié globale opkoms was blykbaar die buitengewone kundigheid van Tiriese geleerdes in sterrekunde om hulle skepe te navigeer. Ook het die Tiriërs meerverdiepinggeboue opgerig vanweé die beperkte ruimte op die eiland. Hulle het dus ook die reputasie verwerf dat hulle goeie bouers en ingenieurs was, asook metaalwerkers en veral skeepsbouers.''

Ná Hiram se bewind van 34 jaar is verskeie Tiriese konings ná mekaar in gevegte gedood.

### Nieu-Assiriese tydperk (868-612 v.C.)
180px|thumb|’n Begrafnismasker van Tirus, 7de eeu&nbsp;v.C., Nasionale Museum van Beiroet.

In die loop van die 9de eeu&nbsp;v.C. het die stad noue bande met die Israeliete bly handhaaf, soos blyk uit die troue van Isebel van Tirus se koninklike familie met Agab, koning van Israel.

Volgens mites is die Noord-Afrikaanse stad Kartago in 814&nbsp;v.C. gestig deur Tirus se prinses Elissa, algemeen bekend as Dido ("Die Swerweling"), wat met ’n vloot skepe ontsnap het ná ’n magstryd met haar broer, Pigmalion. Siprus het homself egter in 709&nbsp;v.C. van Tiriese oorheersing bevry. en laasgenoemde stad het die oorhand gekry. Die Perse het Fenisië in vier vasalkoninkryke verdeel: Sidon, Tirus, Arwad en Biblos. Hulle het floreer deur skepe vir die Persiese konings se vlote te bou. Toe Kambuses II ’n veldtog teen Kartago reël, het Tirus egter geweier om teen sy dogterstad te veg. Sommige historici meen die smaragpilaar was van glas en is met ’n lamp verlig.

.]]
Alexander het die stad beleër ondanks sy reputasie dat hy nie ingeneem kan word nie.

thumb|180px|Demetrius II word vermoor, Franse illustrasie van omstreeks 1413-1415.
Sowat 8&nbsp;000 Tiriërs is tydens die beleg dood en hoewel Alexander koning Azemilcus en die hoofmagistrate begenadig het, is sowat 30&nbsp;000 burgers as slawe verkoop. Tirus is vandag steeds ’n skiereiland in plaas van ’n eiland. Antigonos se seun, Demetrios, het tot in 287&nbsp;v.C. oor Fenisië regeer, maar Ptolemeus het dit teruggewen. Dit was daarna sowat 70 jaar lank onder beheer van Ptolemeus se opvolgers, totdat die Seleukidiese Ryk onder Antiogos III Fenisië in 198&nbsp;v.C. verower het. ’n Jaar later het die Seleukidiese koning Demetrius II Nicator na Tirus gevlug nadat hy van die troon gesit is. Die prefek van Tirus het hom egter laat vermoor toe hy sy skip verlaat.

In 88&nbsp;v.C. het Tirus se handelsbedrywighede begin ly onder die onstabiliteit in die gebied. Vyf jaar later, in 83&nbsp;v.C., het die heersersklasse van die Levant Tigranes die Grote, koning van Armenië, gevra om die heerser van Fenisië te word en orde te herstel. Tirus het egter daarin geslaag om onafhanklik te bly.

### Romeinse tydperk (64 v.C. - 395&nbsp;n.C.)
links|thumb|180px|Ain Sur.

In 64&nbsp;v.C. het Sirië eindelik ’n provinsie van die laat Romeinse Republiek geword, net voordat laasgenoemde die Romeinse Ryk geword het. Tirus is toegelaat om sy onafhanklikheid in ’n groot mate te behou as ’n "civitas foederata" (vrye stad). Tirus het dus ’n groot deel van sy kommersiële belangrikheid behou. Benewens pers kleurstof, was die vervaardiging van linne ’n belangrike nywerheid. Dit was ook ’n belangrike ontmoetingsplek aan die Syroete. en baie mense het van Tirus en Sidom gekom om Hom te hoor preek. ’n Christelike gemeente is in Tirus gestig kort ná die dood van sint Stefanus. Paulus het op die terugkeer van sy derde sendingsreis ’n week daar in gesprek met die dissipels deurgebring. 

In die vroeë 2de eeu&nbsp;n.C. het keiser Hadrianus, wat die stad van die ooste omstreeks 130&nbsp;n.C. besoek het, die titel "metropolis" aan Tirus gegee. Sy status was van "uiterste belang", want dit het die antieke wedywering met Sidon in Tirus se guns beklink – vir eers. Die amfiteater vir die perderesiesbaan kon sowat 30&nbsp;000 toeskouers huisves. ’n Akwaduk van omtrent 5&nbsp;km lank is gebou om die stad van water uit die Ras Al Ain-bekkens in die suide te voorsien. Uit weerwraak het Niger se soldate Tirus geplunder en baie van sy inwoners vermoor. Ná Niger se nederlaag het Severus Tirus se trou egter beloon met die status van ’n kolonie, wat die stad in staat gestel het om ’n deel van sy rykdom te herwin, 

Omstreeks 316 het Frumentius, wat omtrent in die tyd van die vervolging in Tirus gebore is, die eerste biskop van die Ethiopies-Ortodokse Tewahedo-kerk geword nadat hy en sy broer, Edesius, saam met hulle oom na die Rooisee gevaar en aan die Eritrese kus gestrand het. Terwyl Edesius na Tirus teruggekeer het om ’n priester te word, het Frumentius die Christendom glo na die Koninkryk Aksum gebring.

In die 6de eeu, vanaf 502, Dit het die Triomfboog op die vasteland vernietig, terwyl die Egiptiese hawe en dele van die voorstad aan die suidelike kant van die skiereiland onder die see verdwyn het. waarskynlik op die plek waar die tempel van Melqart voorheen gestaan het.

In die Tiriese Opstand (996-998) het die inwoners gerebelleer teen die Fatimidiese heerskappy. Dit is gelei deur ’n gewone matroos met die naam 'Allaqa. Die stad is egter deur die Fatimidiese Kalifaat beleër. ’n Bisantynse eskadron wat probeer het om die stad se verdedigers te help, is verslaan. Ná ’n beleg van twee jaar het die Fatimiede die stad geplunder en baie inwoners vermoor.

In 1086 het dit in die hande van die Seldjoekse Ryk geval, wat dit in 1089 weer aan die Fatimiede moes afstaan. Teen daardie tyd was die inwoners sowat 20&nbsp;000. Die meerderheid was blykbaar Sjiiete.

Tien jaar later het Tirus voorkom dat hulle aangeval word deur heffings te betaal aan die Kruisvaarders wat na Jerusalem opgeruk het. Laat in 1111 het koning Baldwin I van Jerusalem die stad beleër, wat homself onder die beskerming van die Seldjoekse militêre leier Toghtekin geplaas het. Met die steun van Fatimidiese magte het Toghtekin tussenbeide getree en die Franke gedwing om die beleg in April 1112 op te hef nadat sowat 2&nbsp;000 van Baldwin se soldate gedood is.

Ná die Sesde Kruistog, van 1231 af, het die magte van Riccardo Filangieri Tirus meer as 'n dekade lank beset namens die Heilige Romeinse keiser Frederick. Hulle is in 1242 deur die Kruistog van die Baronne en hulle Venesiese bondgenote verslaan. In 1257 – 'n jaar ná die begin van 'n oorlog tussen Genua en Venesië oor beheer oor Akko – is die Venesiërs uit hulle derde van die stad verban.

In Mei 1269 het sultan Baibars van die Mamelukke 'n mislukte strooptog op Tirus uitgevoer nadat onderhandelings oor 'n wapenstilstand skeefgeloop het. In September dié jaar is Hugo III van Siprus in Tirus gekroon as koning van Jerusalem. 

Sultan Khalil het al die versterkings laat afbreek. Daar is van Akko af oor die stad regeer en dit het dus deel van Palestina geword.

Erdeware en glasartikels is steeds in die vroeë Mameluktydperk vervaardig, van die Ou Wêreld – sy belangrikheid verloor. Toe die Marokkaanse ontdekker Ibn Battuta Tirus dit in 1355 besoek, was dit ’n hoop ruïnes. Baie stene is as boumateriaal na buurstede soos Sidon, Akko, Beiroet en Jaffa geneem.

thumb|links|170px|Fakardin "die Grote".
Een van sy eerste projekte was die bou van ’n paleis vir sy broer, prins Younis Al-Maani. Die ruïes daarvan staan vandag steeds in die middel van die hedendaagse Souk-markgebied en is nou bekend as Khan Abdo El-Ashqar, Khan Al-Askar of Khan Sour.

Fakardin het Sjiiete en Christene aangemoedig om hulle oos van Tirus te vestig om die pad na Damaskus te beveilig. Hy het dus die fondament gelê van die moderne Tiriese demografie, want baie van dié setlaars of hulle nakomelinge het later na die stad getrek. en het Tirus se Kruisvaarderkatedraal in 1610 in ’n militêre fort omskep. Die Turke het hom egter verdryf en hy het in bannelingskap gegaan.

#### Feodale ''Zu'ama'': opkoms en mededinging
In die volgende dekades het Ali al-Saghir – ’n leier van die Metwali, Sjia-Moslems van wat nou Libanon is – ’n dinastie gestig.

In 1697 het die Engelse geleerde Henry Maundrell Tirus besoek en "’n paar" inwoners aangetref wat hoofsaaklik van hengel gelewe het. danksy skenkings deur George Mashakka, ’n ryk sy- en tabakhandelaar wat deur Al-Nassar oorreed is om van Sidon na Tirus te verhuis. Baie Grieks-Katolieke gesinne het hom daarheen gevolg. Mashakka het ook baie bygedra tot die bou van ’n Groot Moskee, Daarna het ’n aantal Egiptenare hulle in Tirus gevestig; dit het vandag steeds ’n "Straat van die Egiptenare" in die ou stad.

##### Franse invloedsone (middel 19de eeu en later)
thumb|220px|Die Grieks-Ortodokse kerk van Sint Tomas, 2019.
220px|thumb|’n Algemene uitsig op Tirus, 1868/'69, op 'n poskaart wat die Maronitiese kerk wys.
thumb|220px|Tirus tussen 1890 en 1900.

Vir hulle stryd teen die Egiptiese invallers is Al-Mahmud en sy opvolger, Ali al-As'ad, ’n familielid, deur die Ottomaanse leiers beloon met die herstel van Sjiitiese outonomie in Jabal Amel.

Dit was"’n donker tyd van onkunde en feodalisme; dit was ’n tyd toe die massas, *al ama*, hulle meesters en landhere en die Ottomaanse amptenary gevrees het, ’n tyd toe die skare [..] die lewe beskou het as bestaande uit slawerny en gehoorsaamheid".

thumb|220px|links|’n Straattoneel in Tirus, omstreeks 1900.
Weens dié massaverarming het baie van Tirus en Jabal Amil se inwoners in die 1880's na Wes-Afrika geïmmigreer.

Die Jong Turke-rewolusie van 1908 en sy oproep om verkiesings vir ’n Ottomaanse parlement het ’n magstryd in Jabal Amel ontketen. Aan die een kant was daar Rida al-Sulh, van ’n Soennitiese dinastie van Sidon met die steun van vooraanstaande Sjiitiese families soos die Al-Khalil-clan in Tirus, en aan die ander kant was daar Kamil Al-As'ad van die Ali al-Saghir-dinastie wat steeds die agterland oorheers het.

In September 1918, ná die Britte se oorwinning in die Slag van Megiddo oor die Ottomaanse Yildirim-leërgroep, het laasgenoemde se oorblywende lede na Damaskus teruggetrek. Die bevelvoerder van die Egiptiese Ekspedisiemag, generaal Edmund Allenby, het opdrag gegee dat Britse magte die hawens van Beiroet en Tripoli beset om sy magte wat die terugvallende Ottomaanse troepe agtervolg het, van voorraad te voorsien. Tirus was ’n strategiese voorraadpos op dié roete. 

### Pan-Arabiese koninkryk vs. Frans-Britse regime (1918-1920) 
thumb|180px|Kamil al-As'ad.

Nadat die Arabiese opstand teen die Ottomaanse heerskappy in 1916 begin het en die Arabiese leër die Levant in 1918 oorgeneem het met die steun van die Britse Ryk, het die feodale leier van Jamal Amil, Kamil al-As'ad, wat voorheen ’n ondersteuner van die Ottomaanse bewind was, die gebied – insluitende Tirus – op 5 Oktober 1918 verklaar tot deel van die Arabiese Koninkryk Sirië. Sharafeddine het in 1919 Amerikaanse ondersteuning van ’n verenigde Sirië geëis met Faisal as koning. "Dit het die Franse kwaad gemaak, wat blykbaar ’n onsuksesvolle sluipmoord op Sharafeddine aangemoedig het."

Die eerste munisipaliteit van Tirus is ook in 1920 gestig, met as leier Ismail Yehia Khalil van die Sjiitiese feodale dinastie Al-Khalil. As die prominentse teenstander van die Franse moes Sharafeddin uit die stad vlug.

thumb|220px|Die vlag van Groter Libanon.
Intussen het die gewone mense in Tirus en die hele Suid-Libanon gely onder hoë belasting Immigrasie van Tirus na Wes-Afrika het nog ’n hoogtepunt bereik. Dié neiging is eers beëindig toe die Franse koloniale heersers in Afrika aan die einde van die 1920's strenger beheer oor immigrasie ingestel het.

thumb|220px|’n Foto van Tirus deur die Franse lugmag, vroeg 1930's.
In 1926 het die koloniale regering die Sjiitiese Djafari-regswetenskap erken en in Tirus – nes in ander stede – ’n Djafari-tribunaal daargestel. In die munisipaliteit en regering is "feitlik al die" sensitiewe posisie deur lede van die Christelike Salim-familie gevul weens die koloniale aanstellingsbeleid.

In 1938 het ’n historiese keerpunt plaasgevind toe imam Sharafeddine ’n skool vir seuns en meisies stig. Hoewel die Al-Khalil-familie daarteen gekant was, het dit gou uitgebrei, ook danksy skenkings deur die Al-As'ad-clan.

In middel 1941 het die gesamentlike Brits-Vrye Franse veldtog in Sirië en Libanon begin om die Franse Vichy-regering in dié lande omver te werp. Hulle het swaar gesteun op Indiese soldate en ook gebruik gemaak van die Australiese 21ste Brigade. Dié magte het Tirus op 8 Junie van Nazi-kollaborateurs bevry.

In 1946 is die Djafarija-skool tot ’n hoërskool opgegradeer: die eerste in Suid-Libanon. Imam Sharafeddine het as die eerste direkteur ’n Libanese Christen, George Kenaan, aangestel. 

#### Palestynse uittog, 1948
links|thumb|220px|Palestyne vlug in Oktober/November 1948 uit Galilea na Libanon.

Toe Israel in Mei 1948 gestig word, is Tirus dadelik beïnvloed – deur die Palestynse uittog, ook bekend as die *Nakba*. Duisende Palestyne het na Tirus gevlug, dikwels per boot. Imam Sharafeddin het aan baie van hulle skuiling in die Djafarija-skool gegee. om ’n eenheid van Fawzi al-Qawuqji se Arabiese Bevrydingsleër (ABL) aan te val. 

Toe die Israeliese weermag in Oktober 1948 sy Operasie Hiram uitvoer om Bo-Galilea van die ABL af te neem, het nog duisende Palestyne na Suid-Libanon gevlug. Die Burj El Shimali-kamp is ook in 1948 langs die Tiriese skiereiland opgerig, asook een op die Jal Al Bahar-kusstrook in Noord-Tirus. 

Palestynse vlugtelinge het ’n sleutelrol gespeel in die ontwikkeling van die sitrusplantasies in die Tirus-streek, maar het ook met die Libanese meegeding om goedkoop arbeidsgeleenthede op dié gebied.

In 1956 was die Djafarija-skool die platform vir ’n guerrillagroep van 25 Libanese en Palestynse studente vir ’n militêre aanslag op Israel. Aan die einde van dié jaar is egter beslag gelê op hulle wapens en die Palestynse skoolhoof is in hegtenis geneem. 

thumb|220px|Sadr in sy huis in Tirus.
In 1959 het Sadr na Tirus verhuis en het hy aanvanklik nie net met wantroue te doen gehad nie, maar ook met teenstand.

Teen die einde van die dekade het openbare ontevredenheid in Tirus toegeneem, nes in ander dele van die land. ’n Protesbeweging is in Maart 1967 begin met ’n staking deur leerlinge van die hoërskool wat onder meer laer tariewe geëis het.

In Mei 1967 het Sadr die Opperste Islamitiese Sjiaraad (OISR) gestig – ’n strategiese stap wat die politieke landskap van nie net Jabal Amel nie, maar van die hele Libanon sou verander. In Maart 1975 het 'n PBO-kommando van agt militante van die kus van Tirus af na Tel Aviv gevaar en die Savoy Hotel aangeval waarin agt burgerlike gyselaars, drie Israeliese soldate en sewe van die aanvallers gedood is. Vyf maande later, op 5 Augustus 1975, het Israel Tirus van die land en see en uit die lug aangeval. Nog aanvalle het op 16 en 29 Augustus en 3 September gevolg.

thumb|220px|Musa Sadr besoek gebombardeerde gebiede in Suid-Libanon.

In 1976 het plaaslike aanvoerders van die PBO die munisipale regering van Tirus met die hulp van hulle bondgenote in die Libanese Arabiese Leër (LAL) oorgeneem. Hulle het die stigting van die "Volksrepubliek Tirus" afgekondig. Hulle het egter gou die steun van die Tiriese bevolking verloor weens hulle "arbitrêre en soms gewelddadige optrede". 

Toe Sirië Libanon in die middel van 1976 aanval, het dit 'n voorstel deur die Arabiese Liga gevolg dat hulle nie die Litanirivier na die suide oorsteek nie. Terwyl die Libanese Burgeroorlog dus in Suid-Libanon begin het, het dit verdere interne gevegte gespaar gebly. Baie jong mans van die suide het egter in die noorde aan gevegte gaan deelneem. 

In dié tyd het Israel 'n vlootblokkade van die Titiese hawe en ander Suid-Libanese hawens uitgevoer om voorrade aan die PBO af te sny, en so is ander seehandel ook afgesny.

###### 1978-konflik tussen Suid-Libanon en Israel
Op 11 Maart 1978 het Dalal Mughrabi, 'n jong vrou van die Palestynse vlugtelingkamp in Beiroet, en etlike fedajeen-vegters van Tirus na 'n strand noord van Tel Aviv geseil. Hulle het toe die Kuswegaanslag uitgevoer waarin 38 Israeliese burgers, insluitende 13 kinders, gedood en 71 gewond is. Nege van die elf aanvallers is ook gedood. Drie dae later het die Israeliese weermag Libanon binnegeval en die hele suidelike deel van die land buiten Tirus en die omringende gebied beset.

Tirus is egter kwaai geraak deur die week lange operasie. Die Israeliese lugmag het veral drie Palestynse vlugtelingkampe geteiken, asook die hawe ná gerugte dat die PBO wapens van daar af kry. 'n Paar historiese geboue is vernietig, soos Beit Shaddad in die Christelike kwartier, of beskadig. 

Vier dae later, op 23 Maart 1978, het die VN se tussentydse mag in Libanon (UNIFIL) gearriveer: 'n bataljon Franse valskermsoldate onder kolonel Jean Germain Salvan. Die volgende paar dae is verskeie mense gedood en 'n paar gewond, onder andere kolonel Salvan, wat in albei bene geword is. Die PBO het beheer oor Tirus behou. Israel het aanvalle op Tirus gedoen en die PBO het bomme in Israel gegooi – tot met ’n skietstilstand in Julie 1981. 

Eindelik het gewelddadige botsings op baie dorpe in Suid-Libanon voorgekom, insluitende die Tirus-gebied. Die Libanese regering het beweer dat die Israeliese weermag sowat 1&nbsp;200 burgerlikes gedood en meer as 2&nbsp;000 gewond het in Tirus, of agt van die verdiepings het ingestort. Ook 32 Libanese en Palestynse aangehoudenes is dood. en 10 soldate is gewond. In Israeliese wraakaanvalle in die gebied oos van Tirus is 15 mense gedood en honderde beseer. Die lang oorlog het sy merk op Tirus en die res van Suid-Libanon gelaat, veral in ekonomiese terme.

###### Libanese Oorlog van 2006
thumb|180px|Vlugtelinge word uit Tirus vervoer, 20 Julie 2006.
links|thumb|220px|Stof styg omhoog ná ’n Israeliese lugaanval op Tirus, 26 Julie 2006.

Tydens Israel se inval in Julie 2006 in Libanon is verskeie lanseringsterreine vir vuurpyle van Hezbollah in plattelandse gebiede om Tirus ontdek. Israel het ’n gebou aan die buitewyke van Tirus bestorm en minstens twee Hezbollah-vegters gedood, Ander Hezbollah-teikens in die stad is ook aangeval. 

thumb|180px|’n Vroulike vlugteling huil terwyl sy Tirus verlaat, 27 Julie 2006.
Hoewel sommige soldate van die Libanese weermag ook in sulke aanvalle dood is, was die meeste van die slagoffers burgerlikes. Duisende gesinne het probeer om uit Suid-Libanon te vlug. Minstens een dorp en verskeie terreine in die stad is ook deur Israel aangeval.

Ná ’n maand het die VN se Veiligheidsraad op 11 Augustus resolusie 1701 aanvaar waarin ’n beroep op Hezbollah en Israel gedoen word om alle vyandelikhede te staak. Dit het ook ’n buffersone sonder enige gewapende personeel en wapens buiten dié van die regering van Libanon en UNIFIL tot aan die Litanirivier geskep. UNIFIL word bygestaan deur die VN se Truce Supervision Organization (UNTSO).

Aangesien UNIFIL ’n begroting vir klein gemeenskapsprojekte ook het, ondersteun veral die Italiaanse afvaardiging ’n verskeidenheid burgerlike bedrywighede, soos die bewaring van Tirus se argeologiese erfenis, hulpverlening vir artistieke uitdrukking en interaksie, om mediese veldtogte uit te voer, en om kinders te help speel deur speelterreine op te rig en narterapie vir kinders met spesiale behoeftes te reël.

thumb|200px|links|Graffiti in Rashidieh, 2011.
Toe die Libanese betogings van 2019-'20 teen regeringskorrupsie en besuinigingsmaatreëls op 17 Oktober 2019 oor die hele land begin, het massas Tiriese burgers na die sentrale Elissaplein (genoem na die legendariese stigter van Kartago) opgeruk om aan die niesektariese demonstrasies deel te neem. 

thumb|260px|Die ruïnes van die Rest House Hotel.
'n Dag later is die Rest House Hotel op die Tiriese strand in ’n brandstigting verwoes. Die volgende dag het ’n teendemonstrasie "deur ’n groep gewapende individue wat glo by die Amalbeweging geaffilieer is", volgens UNIFIL, tot onluste ontwikkel. Die Amalbeweging het betrokkenheid ontken.

Die betogers het maande lank ’n teenwoordigheid om Elissaplein gehandhaaf. Met die ineenstorting van die Libanese pond in die eerste maande van 2020 het hulle weer momentum in Tirus en elders gekry deur die publiek se woede oor hiperinflasie teen die banke te rig. In een geval het ’n groep betogers ’n bank in Tirus toegemaak "as ’n teken van burgerlike ongehoorsaamheid" nadat die bank geweier het om geld aan ’n kliënt uit te betaal vir sy ma se mediese behandeling. 

Op 8 Mei 2020 was daar 15 gevalle van Covid-19 in Libanon en laat in Julie dié jaar was ’n jong dokter van Tirus se Libanees-Italiaanse Hospitaal die eerste geneesheer in Libanon wat daaraan gesterf het.

## Kultuurerfenis
links|thumb|220px|’n Teken wat Tirus aandui as ’n kultuureiendom volgens 1954 se Haagse Konvensie vir die Beskerming van Kultuureiendom in die Geval van Gewapende Konflik. Mamelukhuis links agter is sedertdien herstel.
thumb|200px|Renan in die 1860's.

Moontlik die langsdurende Fenisiese nalatenskap vir die Tiriese bevolking is die taalinvloed wat Siries en Akkadies gehad het op die Arabies wat in die omgewing van Tirus gepraat word.

’n Argeologiese opname van Tirus is in 1921 gedoen deur ’n Franse span onder Denyse le Lasseur, gevolg deur nog een tussen 1934 en '36 wat lugopnames en duikekspedisies ingesluit het. Die spanleier was die sendeling Antoine Poidebard, ’n pionier van lugargeologie. In 1984 het Unesco Tirus verklaar tot ’n wêrelderfenisgebied in ’n poging om ’n einde te bring aan die skade wat aan argeologiese terreine aangerig word deur gewapende konflik en wanordelike stedelike ontwikkeling.

In 1997 is die eerste Fenisiese verassingsterrein op die Al Bass-terrein ontdek, naby die Romeinse nekropolis. Ná die staking van vyandelikhede in September 2006 het bewaringskundiges geen direkte skade aan die antieke stad van Tirus bespeur nie. Die bombardement het egter muurskilderings in ’n Romeinse begrafnisgrot in die nekropolis beskadig. Bykomende agteruitgang is ook op die terrein opgemerk, insluitende "'n gebrek aan onderhoud, die verwering van ontblote strukture weens die gebrek aan reënwaterbeheer en die verwering van poreuse en sagte stene".

Sedert 2008 het ’n Libanees-Franse span onder leiding van Pierre-Louis Gatier van die Universiteit van Lyon argeologiese en topografiese werk gedoen. Toe internasionale argeologiese sendings in Sirië ná 2012 beëindig is weens die oorlog daar, het van die argeoloë opgrawings in Tirus kom doen, onder andere ’n span onder Leila Badre, direkteur van die Argeologiese Museum van die Amerikaanse Universiteit van Beiroet, en Belgiese kenners. In ’n studie van Mediterreense wêrelderfenisterreine in 2018 is bevind Tirus het "die hoogste risiko van kuserosie onder huidige klimaatstoestande, asook ’n gemiddelde risiko weens uiterse seevlakke". Intussen het historiese geboue uit die Ottomaanse tydperk soos Khan Rabu en Khan Sour gedeeltelik inmekaargeval ná dekades van algehele verwaarlosing en ’n gebrek aan onderhoud.

### Uit die Bybel
thumb|220px|Die voorspelde verwoesting van Tirus, soos geskilder deur John Martin.

Die Bybel verwys verskeie kere na Tirus:
* Volgens Josua 19:29 is Tirus ’n "vestingstad" en is dit toegeken aan die stam Aser.
* Koning Hiram I van Tirus was ’n tydgenoot van Dawid en Salomo, volgens 2 Samuel 5:11, 1 Konings 5:1 en 1 Kronieke 14:1.
* Tirus word genoem in Jesaja 23, Jeremia 25:22, Jeremia 47:4, Joël 3:4-8, Amos 1:9-10, Psalms en Sagaria 9:3-4, waarin Tirus se verwoesting voorspel word. In Esegiël staan "jy sal nie terugkom nie", "wie jou soek, sal jou nie kry nie", "al jou mense is daarmee heen saam met jou" en "dit is vir altyd klaar met jou". 
* Jesus het die streke Tirus en Sidon besoek (Matteus 15:21; Markus 7:24), en uit dié streke het baie mense gekom om hom te hoor preek (Markus 3:8; Lukas 6:17). Dit lei tot die sterk kontras in Matteus 11:21-23 oor sy ontvangs in Gorasin en Betsaida.
* In Openbaring 18 word uitvoerig gesinspeel op die beskrywing in Esegiël 26-28 van die handelsomgewing van Tirus.

## Kultuurlewe
thumb|links|220px|Die Al Hamra-teater, 2019.

Die eerste rolprentteater in Tirus het sy deure laat in die 1930's geopen. Hamid Istanbouli, ’n visserman en tradisionele storieverteller (*hakawati*), was ook in rolprente geïnteresseerd en het prente teen die muur van ’n Turkse hamam geprojekteer. In 1939 het die Roxy geopen, gevolg deur die Empire in 1942. Teen die middel van die 1950's was daar vier rolprentteaters in Tirus, en nog vier het kort daarna in die nabygeleë Nabatieh oopgemaak. In baie is ook lewende vertonings deur beroemde akteurs en musikante aangebied. In 1964 het die Dunia geopen en twee jaar later die Al Hamra, waar hy die sangeres Fairuz ontmoet en aan die Rahbani-broers voorgestel het. Hy het musiek vir hulle en saam met hulle gekomponeer.

links|160px|thumb|Halim el-Roumi.
In die middel van die 1970's is die kultuurlewe in Tirus kwaai beïnvloed deur die gewapende konflik. In 1975 moes die opening van die kommersiële Festivals de Tyr gekanselleer word toe die burgeroorlog uitbreek. Sommige teaters is in 1982 deur Israeliese bomme beskadig en almal het eindelik toegemaak, waarvan die laaste in 1989 was. sowel as Libanese sterre soos Majida El Roumi, In 2014 het die nieregeringsorganisasie Tirovereniging vir die Kunste die ou Al Hamra-teater herstel onder leiding van die Palestyns-Libanese akteur en komediant Kassem Istanbouli. Die Tirovereniging het die Libanese Internasionale Teaterfees begin (met storievertellings, dans en monodrama), asook die Libanese Internasionale kortfliekfees, die Tiriese Internasionale Musiekfees, die Palestynse Kultuurfees, die Tiruskunsfees en ’n paar ander feeste.

In 2018 het die Istanbouli-teatergeselskap die Rivoli-teater herstel en daarheen getrek. Dit was sedert 1988 gesluit. Die geselskap het die niekommersiële Libanese Nasionale Teater gestig as ’n vrye kultuurruimte met gratis toegang en ’n spesiale fokus op die opleiding van kinders en die jeug in die kunste. Dit bevorder ook die kunste in die omringende plattelandse gebiede.

## Opvoeding
160px|links|thumb|Die Djafarija-skool in 2018.
thumb|220px|Die IUL in 2009.

Die Djafarija-skool is in 1938 deur imam Abdul Hussein Sharafeddin gestig. Hoewel sy werksaamhede dwarsdeur die land plaasvind, is die organiosasie se basis in Tirus. ’n Belangrike fokus is sy kinderhuise, maar dit bied ook opvoeding vir volwassenes en beroepsopleiding aan, veral vir jong vroue, en het gesondheids- en ontwikkelingsprojekte.

Musa Sadr het ook die fondament gelê vir die stigting van die Islamitiese Universiteit van Libanon (IUL), wat ’n kampus in Tirus het. Sy beheerraad word oorheers deur verteenwoordigers van die Opperste Sjiitiese Raad, wat in 1967 deur Sadr gestig is.

Die  Libanese Evangeliese Skool, met ’n geskiedenis van meer as 150 jaar, is waarskynlik die grootste skool in Tirus. Collège Élite, ’n Franse internasionale skool, het sy deure in 1996 geopen en is een van verskeie privaat skole. Cadmous-kollege, wat deur Maronitiese sendelinge bestuur word, het sowat 10% Christen- en 90% Moslemleerlinge.

## Demografie
220px|thumb|Op een foto kan die Abdel Hussein-moskee (Sjia, links voor), die Ou Moskee (Soenni, regs voor), die Franciskaanse Latyns-Katolieke Kerk (links agter) en die Maronities-Katolieke katedraal (regs agter) gesien word.
thumb|220px|Avenue du Senegal.
Dit is nie moontlik om ’n statisties akkurate syfer vir die grootte van die bevolking te gee nie, want die Libanese regering het sedert 1932 net rowwe ramings bekend gemaak. Volgens ’n skatting in 2016 deur UN HABITAT is daar 201&nbsp;208 inwoners in Tirus, van wie baie vlugtelinge is. In 2017 het die Maronities-Katolieke Kerk 42&nbsp;500 lidmate in Tirus gehad. Die meeste woon in die berge van Suid-Libanon, terwyl net sowat 500 Maroniete in Tirus self woon. Die Melkities-Griekse Katolieke Kerk in Tirus, wat ook naburige gebiede insluit, het in dié jaar 2&nbsp;857 lidmate gehad.

Tirus is die tuiste van meer as 60&nbsp;000 Palestynse vlugtelinge, wat hoofsaaklik Soenniete is met ’n paar Christengesinne. In Junie 2018 was daar 12&nbsp;281 geregistreerde mense in die Al Buss-kamp, 24&nbsp;929 in Burj El Shimali

Tirus is bekend as "Klein-Wes-Afrika". Baie mense het familie in die diaspora van Wes-Afrika, veral in Senegal, Sierra Leone, Liberië, die Ivoorkus en Nigerië. In Senegal is die meeste Libanese immigrante van Tirus. Baie woon al vir die tweede, derde en vierde geslag daar en was nog nooit in Libanon nie. Een van Tirus se hoofpaaie se naam is juis Avenue du Senegal.

In 2016 het olyfbome 38% van Tirus se landbougrond uitgemaak, maar vervaardigers het nie ’n kollektiewe bemarkingstrategie gehad nie. Hoewel sitrus sowat 25% van die landbougrond uitmaak, word 20% van die oeste vermors.

thumb|220px|Barbour-bootbouers.
Tirus het een van die land se groot hawens, maar dit is kleiner as dié in Beiroet, Tripoli en Sidon. Die vrag is beperk tot die periodieke invoer van gebruikte motors. Ná die ontploffing in die Beiroet-hawe op 4 Augustus 2020 wat ’n groot deel van die hawe verwoes het, het die regering besluit om die Tiriese hawe as ’n bystandhawe vir die een in Tripoli te gebruik.

In die hawegebied bou die Barbour-familie van skeepsbouers steeds houtbote.

Aan die Tiriese kus boor ’n konsortium van ’n Franse, Italiaanse en Russiese maatskappy vir aardgas.

## Kusnatuurreservaat
[thumb|links|180px|’n Palestyne suikerbekkie, die nasionale voël van [Palestina, naby Al Mina.]]
thumb|200px|’n Groenseeskilpad.

Tirus is bekend vir sy skoon strande, hoewel in ’n VN-verslag bevind is seewater word deur afval besoedel, veral in die hawegebied.

Die Tiriese Kusnatuurreservaat bestaan sedert 1998. Dit is ’n gebied van meer as 380&nbsp;ha wat 3,5&nbsp;km lank is. Dit word in twee seksies verdeel: een ’n strand van 1,8&nbsp;km lank en ’n 2&nbsp;km lange strook met landbougrond, klein plase en waterputte. Dolfyne word ook dikwels aan die Tiriese kus gesien. 

Die reservaat het 275 spesies uit meer as 50 families. Daar is sewe streek- en nasionaal bedreigde spesies, vier endemiese en tien seldsame spesies, terwyl 59 spesies tot die oostelike Mediterreense gebied beperk is. Altesaam 25 medisinale platspesies is ook geïdentifiseer. 

## Sport
thumb|200px|Die verbleikte teken van Tadamon SC op die dak van die munisipale stadion.
[links|thumb|200px|Roda Antar by [1. FC Köln.]]
thumb|200px|’n Teken teen Tadamon SC se klubhuis.

Die Tadamon Sour-sportklub, of bloot Tadamon ("Solidariteit"), met die bynaam "Die Ambassadeur van die Suide", is in 1946 gestig en is die oudste sokkerklub in Tirus. Hulle speel hulle tuiswedstryde op die Tiriese minisipale stadion en het al een Libanese Sokkerverenigingbeker (2000-'01) en twee Libanese Uitdaagbekers (2013 en 2018) gewen. 

Tadamon se tradisionele teenstanders, Salam Sour SC, is ook in Tirus gebaseer.

Volgens BBC-verslae is Tadamon SC in 2001 van sy Libanese Eersteliga-kampioenskapstitel gestroop ná bewerings van wedstrydknoeiery.

In dieselfde jaar is Roda Antar van Tirus vir twee seisoene aan Duitsland se Hamburger SV geleen. Ná agt jaar in Duitsland by Hamburg, SC Freiburg en 1. FC Köln het hy nog ses jaar in die Chinese Superliga gespeel en daarna vir ’n finale seisoen na Tadamon teruggekeer voordat hy afgetree het.

Twee spelers van die Libanese Eersteliga wat ook vir die Libanese nasionale span gespeel het, kom van Tirus. Hulle is Rabih Ataya en Nassar Nassar.

## Sterrekundige voorwerpe
’n Gestruktureerde gebied met ringe op Europa, die kleinste van die vier Mane van Galilei wat om Jupiter wentel, is genoem na Tirus, die legendariese geboorteplek van prinses Europa. 

Die gebied is sowat 140&nbsp;km breed en vermoedelik die plek waar ’n asteroïde of komeet Europa se yskors getref het.

Die asteroïde 209 Dido is genoem na die legendariese Tiries-Kartaagse prinses Dido. Dit is ’n baie groot asteroïde, wat as ’n C-tipe geklassifiseer is en moontlik uit koolstofhoudende materiale bestaan. 209&nbsp;Dido is in 1879 deur C.H.F. Peters ontdek.

## Verwysings
## Skakels
* Panorama van Tirus se argeologiese terrein
* "Lebanon, the Cedars' Land: Tyre"
* Alexander se Beleg van Tirus in die World History Encyclopedia deur Grant Nell
* Mission archéologique de Tyr, in Frans
*