C.M. van den Heever

**C.M. van den Heever** (1902 – 1957) was 'n professor en hoof van die Departement Afrikaans-Nederlands aan die Universiteit van die Witwatersrand. Hy was ’n skrywer en digter wat die Hertzogprys vir sy poësie en sy prosa verwerf het.

## Lewe en werk 
### Herkoms en vroeë lewe 
duimnael|regs|240px|C.M. van den Heever as jong man.
Christiaan Maurits van den Heever is op 27 Februarie 1902 in die konsentrasiekamp naby Norvalspont gebore. Hy gaan in die distrik Trompsburg skool, asook in Bloemfontein aan die Brebner- en die Grey-kollege. Na die oorlog word hy groot op die plaas Poortjie in die distrik Trompsburg. Sy vader is Christiaan Mauritz van den Heever en sy moeder, wat op 10 November 1918 tydens die groot griepepidemie sterf, is Maria Elisabeth Oberholzer. Sy ouers is op 23 Augustus 1893 op Edenburg in die Vrystaat met mekaar getroud. Dit was sy pa se tweede huwelik, nadat sy eerste vrou vroeg in 1893 oorlede is en CM het twee halfsusters en ’n halfbroer uit hierdie huwelik. Hy is die vierde van nege kinders en die skrywer Kootjie van den Heever is een van sy broers, terwyl sy broer Giel ook geskryf het, onder andere onder die skuilnaam Boet Giepens in *Die Landbouweekblad*. Sy broers en susters is Gileam Johannes (Giel), Christiaan Mauritz (wat baie jonk oorlede is), Thomas Arnoldus, Anna Maria Elizabeth, Maria Elizabeth, Abraham Jacobus (Kootjie), Hester Maria en Helena.

CM se skoolopleiding is by die plaasskool op Krugerspoor in die distrik Trompsburg in die Suid-Vrystaat en van standerd vyf aan die Brebner-kollege in Bloemfontein. Sy hoërskoolopleiding is ook in Bloemfontein aan Grey-kollege, waar hy in 1920 matrikuleer. In hierdie tyd bly hy in die koshuis en kan slegs met vakansietye terugkeer plaas toe. Sy vader is op 30 Desember 1919 weer getroud, maar hierdie huwelik was kinderloos.

### Verdere studie 
Na matriek is CM vir ’n jaar as onderwyser en staatsamptenaar werksaam, maar studeer dan vanaf 1922 met die Thomas Robertson-studiebeurs verder aan die Grey Universiteitskollege in Bloemfontein, waar professors A. Francken en D.F. Malherbe ’n belangrike vormende invloed op hom het. Hier behaal hy die B.A.-graad in 1924 met onderskeiding in Nederlands en Geskiedenis. Hy word hierna joernalis in die redaksie van *Die Landbouweekblad* en vanaf 1925 by *Die Volksblad*, maar gaan deeltyds voort met sy studie in Nederlands en Afrikaans en behaal die M.A.-graad met onderskeiding in 1926, waarna die Porter-beurs vir buitelandse studie aan hom toegeken word. Tydens sy studiejare verskyn sy eerste gedigte en prosawerke in *De Goede Hoop* en daarna in vele ander publikasies.

In Julie 1927 trou hy met Martha Maria (Martie) Klopper van Dewetsdorp wat hy in sy studentejare leer ken. Hulle het twee dogters (Salome en Maura) en ’n seun, ook Christiaan Mauritz. Martie skryf boeke onder haar eie naam en onder skuilname soos Lydia en Anette Terblanche. Sy was stigter van die tydskrif *Die moderne vrou*, wat later by *Die Brandwag* ingelyf is, asook van die Afrikaanse Dameskring en die Maria van Riebeeck-klub, laasgenoemde organisasies die eerste in hulle soort in die land. Op 2 Februarie 1928 gaan CM na die Universiteit van Utrecht in Nederland vir verdere studie en behaal einde 1929 sy doktoraal in die Nederlandse letterkunde onder leiding van professor C.G.N. de Vooys. Hy is ’n tyd lank lektor aan die University College in Londen. By sy terugkeer na Suid-Afrika in 1931 is hy lektor aan die Grey-Universiteitskollege in Bloemfontein. Hy promoveer in 1932 met die proefskrif “*Die digter Totius: Sy betekenis vir die Afrikaanse letterkunde*” aan die Universiteit van Suid-Afrika en word in 1933 aangestel as professor en hoogleraar in Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit van die Witwatersrand in Johannesburg, ’n posisie wat hy tot met sy dood beklee. Wanneer ’n vakature ontstaan is hy vir ’n tyd ook waarnemende hoof van die Departement Engels aan die universiteit. Benewens die huis wat hy in Johannesburg besit, koop hy ook in 1940 ’n plaas op die walle van die Vaalrivier in Parys, waar hy gereeld saam met sy gesin gaan ontspan.

### Kampvegter vir Afrikaanse taal en kultuur 
Aan die Rand help hy baie om die kulturele lewe te bevorder. Hy is saam met T.J. Haarhoff die stukrag agter die stigting van die Afrikaanse Skrywerskring in 1934 en is voorsitter van hierdie vereniging tot met sy dood in 1957. Hy dien ook vanaf 1936 op die redaksie van die Afrikaanse Skrywerskring se  publikasie, die *Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring*, wat in 1951 vervang is met *Tydskrif vir Letterkunde*. Hiermee help hy ander skrywers, onder andere Uys Krige en Elisabeth Eybers, om hulle werk gepubliseer te kry. Van laasgenoemde tydskrif is hy hoofredakteur vanaf die stigting daarvan tot met sy dood. Verder stel hy bloemlesings saam uit die werk van Jan F.E. Celliers, Totius en D.F. Malherbe. Vir ’n jaar lank is hy voorsitter van die Afrikaanse Kunsvereniging en hy dien ook op die Beheerraad van die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie, die Hospitaalraad van Johannesburg, die Radioraad, die Matrikulasieraad en die Skakelkomitee en die Werkgemeenskap van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Kuns, Lettere en Wetenskappe. Hy is ook lid van die Leidse Maatschappij voor Nederlandse Letteren. By verskeie geleenthede tree hy as openbare spreker op by herdenkingsfeeste en ander funksies.

In Johannesburg reik hy uit na anderstaliges en ander kultuurgroepe en geniet veral aansien in die Joodse gemeenskap met sy bydraes aan die *Jewish Affairs* en *Zionist Record***.** In 1953 besoek hy Israel op uitnodiging van hulle regering en maak hier weer kontak met een van sy oudstudente, Olga Kirsch. Van den Heever was altyd ’n voorstander van bande met die Dietse stamlande en nadat hy daar studeer het, behou hy kontak met organisasies en individue in Nederland en België. Hy speel ook ’n leidende rol daarin om die Vlaamse en Nederlandse boek in Suid-Afrika bekend te stel en omgekeerd om die Afrikaanse boek in Nederland en België te bevorder. Op 25 November 1951 lewer hy op uitnodiging van die provinsiale regering van Wes-Vlaandere ’n huldeblyk ten tye van Stijn Streuvels se tagtigste verjaarsdag

## Skryfwerk 
### Poësie 
Van den Heever publiseer die eenakter *Ek kom dadelik!* in *Helikon* van Junie 1955, maar afgesien hiervan bepaal hy hom uitsluitlik by die poësie en prosa. Reeds van vroeg af publiseer hy gedigte in tydskrifte, die eerste reeds in sy skoolblad en later ook in *De Goede Hoop*, *Die Grey Universiteitskollege Blad*, *Die Grunko*, *Shimla* (die universiteitsblad), *Die Huisgenoot* en *Die Boerevrou*. Sy poësie is hoofsaaklik stemmingskuns, waarin hy gereeld besin oor die verbygaande aard van alles. Hy maak dan ook gereeld gebruik van woorde wat beweging aandui, en die voël is ’n belangrike simbool in hierdie verband. Onder invloed van D.F. Malherbe se romantiese styl skryf hy reeds in 1923 die ongepubliseerde epies-liriese gedig van by die negehonderd versreëls, *Die aandster*. Dit wentel rondom die dromer Jan en sy liefde vir sy meisie Barbara. Weens sy dromery kom hy gereeld op die plaas in die moeilikheid by sy twee ouer broers. Hy soek troos by Barbara, maar sy sterf aan koors. In sy smart aanskou hy die aandster, wat hom aan Barbara laat dink, maar nou nie net aan haar liggaamlike skoonheid nie, maar ook aan haar geestelike skoonheid.

Hy maak sy debuut met die digbundel *Stemmingsure*, wat opgedra word aan D.F. Malherbe. Dit is nog hoofsaaklik jeugwerk en soos die titel aandui, is dit meestal stemmingsverse oor verskeie onderwerpe, waaronder die natuur en die raaisels van die lewe. Die openingsgedig, *Sing my*, dui reeds die oorheersende doodstema aan, tesame met ander deurlopende temas soos verganklikheid, smart, die natuur en liefde. Die oorwegende toon van die bundel is weemoed, verlange en swaarmoedigheid, die beste uitgebeeld in die mooi *Die konsertina in die nag*. Hierin word die vreedsame stemming van ’n nag op die plaas beskryf, met net die sagte kabbeling van die spruit wat hoorbaar is. Die stilte word dan deur die yl klanke van ’n konsertina verbreek, net om later weer in die stilte te versink. In hierdie gedig is die konsertina die draer van die romantiese verlange, terwyl die afwesigheid van sterk sintuiglike beelde bydra om die ontasbaarheid van die heimwee te verwoord. Die bundel word afgesluit met *Die pelgrim*, wat weier om skuiling te vind in ’n huis en eerder voortstryk op die pad van die lewe, waar dit hom ook al mag lei. *Die aandster* is ’n verwerking van fragmente van sy ongepubliseerde epiese gedig. In sy *Versamelde gedigte* neem hy later slegs agtien van die vyftig gedigte in hierdie bundel op.

*Die nuwe boord* verteenwoordig verdere groei en word deur D.J. Opperman in *Digters van Dertig* bestempel as die eerste groot bundel van die Dertigers en Van den Heever self as die eerste Dertiger Hierin ontgin Van den Heever die verheerliking van die kunstenaar, een van die uitstaande kenmerke van die digkuns van die Dertigers, en verras met sensitiewe sintuiglike waarnemings. Die dood en in die lig daarvan die onsekerheid oor die doel van dade en die lewe self is een van die vernaamste temas, maar hy besin ook meer oor die geheimenisse van die mens en wêreld. Op verstegniese gebied maak hy nou ruim gebruik van die volsin wat met knap gebruik van enjambemente die rymdreun vermy en aan die verse ’n natuurlike ritme verskaf. Die titel verwys na die ewige deining van die see, waaragter die spreker die noodlot en die dood sien wag en die verse besin dan ook veel meer oor die geestelike belewenis. *Ontwaking in die droom* is knap suggestie van die misterieuse, terwyl *Laat my* ’n roerende gebed is. In *O koele water van die spruit* word die natuur waargeneem, met toepassing op die eie wese, waar die mens gesien word as eensame banneling op aarde. Die herhaling vorm ’n inkantasie waarin die ewige deining van die bundeltitel gesuggereer word. Hoewel gedeeltes van *Die teleurgestelde* (oor die spreker wat in sy liefde verlaat is) nie heg by die geheel geïntegreer is nie, is die beeld waarmee dit afsluit bekoorlik suggestief. Ook die kuns en kunstenaars vind neerslag in ’n aantal gedigte, waaronder *Voor die Nagwag van Rembrandt*, *Die Venus van Melos in die Louvre*, *Aan Keats*, *By Gezelle se graf in Brugge* en *Die digter*. *Dood van die bedelaar* beskryf die verskopte se dood tydens die lente in die park, waar sy verlore drome en strewe na skoonheid in die seisoen se prag weerkaats word, gekontrasteer met die einde van sy lewe waar al wat vir hom oorbly sy mooi herinneringe is. Soortgelyk is *Die afgeleefde vrou*, waarin die eensaamheid, leed en verlatenheid van die ouderdom beskryf word. *Atilla* is die verhaal in versvorm van Atilla die Hun, wat op sy huweliksdag vermoor is deur die vrou wat hy gedwing het om met hom te trou. *Man, vrou en dood* gee die sikliese gang van die lewe en dood en die verhouding tussen man en vrou in die tydelike en ewige bestaan weer. In 1935 word in ’n derde druk van *Deining* ’n aantal sterk stemmingsgedigte bygevoeg, insluitende die mooi *Voëls in die skemering*. In hierdie gedig word die voëls uitgebeeld as bannelinge in die skemerlig, wat eensaam na die wind luister terwyl hulle stadig in die donker nag verdwyn. Die voël is ’n herhalende simbool in Van den Heever se digkuns. Die uitbeelding van die tydelike teenoor die ewige natuur  word goed saamgevat in die voël se gedurige verbyvlug en swewing, iets wat kom en dan weer weg is, en word telkens ook gekontrasteer met die statiese van die omgewing

*Aardse vlam*  van die werklike wêreld. Die mens word gesien as geskei van die ewigheid en die heelal en kan slegs in hereniging daarmee sy aardse vlam laat voortleef. Paradoksaal moet hy dus vernietig word (doodgaan) om in die ewige Lig opgeneem te word. In hierdie bundel is die digter baie sterker bewus van sy aardsgebondenheid en menslikheid en wen die gedigte aan konkrete beelding. Gedigte soos *Die vertrekkende wildeganse* (waarin die ganse die aarde verlaat en wegvlieg die donkerte in, met die suggestie van ’n groot verlies wat geaksentueer word deur die gelyktydige verlies aan daglig en die groot stilte wat neerdaal) en *Die gevalle Zoeloe-Indoena* (met sy volgehoue aanspreking van die gestorwene en treffende teenstelling tussen dood en lewe, die kryger se krag in die lewe en sy kragteloosheid in die dood), is van die beste in sy oeuvre. *Afrika* is ook treffend in sy uitbeelding van die mistieke en sy bede dat die voorgeslagte wat die vasteland help tem het die mensdom moet besiel. *Eenmaal* sluit by hierdie gedig aan in sy filosofie van menslike eenheid oor die eeue, met die besef dat in die ondergang van die wêreld ook die spreker ’n rol gespeel het. *O verre wydtes* bereik met knap gebruik van enjambemente ’n kragtige suggestie van die opgaan in die oneindigheid. Berusting in die huidige lewe vind ons in geslaagde verse soos *Dat net* en *Boesmansrivier*. Die digter verbreed ook sy tematiese register met gedigte oor die mitologie, soos *Ganymede*, *Arachne en Minerva* en *Orpheus en Eurydice*. *Agter tralies* beeld ’n leeu in die dieretuin uit waar hierdie majestueuse dier verneder is in sy gevangenskap. Hierdie bundel verteenwoordig ’n hoogtepunt in sy digkuns

Met die verskyning van sy  *Verhalende gedigte* bevat gedigte wat reeds in sy ander bundels verskyn het, maar ook ses nuwe gedigte. Van die nuwes is *Ballade van die woestyn* die beste. Twee armoedige vriend steel geld wat hulle in die woestyn begrawe. Uit gierigheid slaan een dan die ander een dood sodat al die geld aan hom kan behoort, maar hy verdwaal en word gemartel deur hallusinasies en die stem van sy gewete. Hy word deur reisigers gevind en na ’n hospitaal geneem. Sy pogings om sy verhaal te vertel om sy gewete te laat rus is egter tevergeefs, want niemand wil hom glo nie. In teenstelling met die bundeltitel is baie van die gedigte eerder stemmingsgedigte, hoewel ’n verhaal iewers in die stemming skuil. behandel die verarming van die plattelandse bevolking as gevolg van langdurige droogtes. verskyn aanvanklik in 1935 as vervolgverhaal in *Die Huisgenoot*. word in drie dele verdeel onder die titels *Gedagte*, *Twyfel* en *Geloof*. Die eerste deel bevat ongeveer tweehonderd aforismes of lewenswyshede. Die tweede deel (*Twyfel*) is ’n romantiese novelle (gebaseer op die profeet Ahasveros) waar die lewe van sendelinge in ’n barbaarse wêreld uitgebeeld word, met die eindelike besef die boodskap wat hulle van dag een af wou verkondig: Slegs God kan jou red. Die derde deel (*Geloof*) kontrasteer met die tweede en is ’n eie weergawe van die verlossingstryd wat Moses teen die Farao se huis in Egipte voer.

*Die held*  beeld die invloed van die stadslewe en die probleme van aanpassing op ’n plattelandse egpaar se verhouding en hulle denke oor Afrikaner-ideale uit. Die hoofkarakter Peet is ’n onderwyser met ’n minderwaardigheidskompleks. Hy gee klas op ’n plattelandse dorpie, maar het nogtans groot ambisies en voel homself geroepe as kultuurstryer wat die Afrikaanse tradisies, taal en godsdiens wil bevorder. Hy vestig hom saam met sy vrou Bettie en gesin in Johannesburg om sy ideale uit te leef. Die mense is egter andersgesind in die stad en meer behep met die materiële as met die geesteswaardes, sodat Peet hom gou in ’n doodloopstraat bevind. Eindelik vind hy berusting in die besef dat hy slegs verantwoordelik is vir sy eie lewe en dié van sy gesin. Deur by hulle te staan ten spyte van die koste daaraan verbonde, bevestig hy hom as ’n ware held, selfs al is dit ’n onbesonge een.

Die res van sy langer prosa behandel telkens weer bekende temas, soos die teenstelling tussen die plaas en die stad en die agteruitgang van die Afrikaanse volkslewe as ’n resultaat hiervan. Dit sluit in *Marthinus se roem*, waarin ’n arm seun hom gewetenloos opwerk tot heerser in sy dorp en geen mens ontsien in sy sug na mag nie;*Jeug*, wat die jong seun Lewies se gelukkige landelike met outa Frans ’n sterkpunt; *Vannag kom die ryp*, met huweliksontwrigting en menslike ontaarding in die stadslewe*Dirk se oorwinning*, waar ’n weeskind in die groot stad beland en in ellende gedompel en verneder word, maar ten spyte van groot uitdagings tog oorwin en as kunstenaar ontpop.

### Kortverhale 
Ook op kortverhaalgebied maak hy ’n bydrae. *Simson* is sy eerste kortverhaalbundel. Hy ontkom in hierdie bundel aan die ergste slaggate van romantiek en mooiskrywery wat sy tydgenootlike langer prosa kenmerk, hoewel voorbeelde hiervan steeds talryk is. Telkens stel hy die klein en magtelose mens in sy stryd teen die oorweldigende magte van die natuur, binne en buite die mens, met die verlede wat ’n deurlopende en selfs deurslaggewende impak maak op die hede. In groot mate is hierdie verhale dan ook stemmingskuns, waar die atmosfeer wat geskep word ’n baie groot rol speel in die interpretasie daarvan. ’n Sterkpunt is die weergawe van botsende persoonlikhede, wat in die verhaal *Verbittering* ’n hoogtepunt bereik. Die hoofkarakter se vrou het ’n verhouding met Gert, sy beste vriend en vennoot in ’n prokureursfirma. Dit lei tot die lewenslange verbittering tussen die twee eertydse vriende en word ’n wrok wat selfs dreig om die lewensgeluk van hul kinders, Dirk en Regina, te verwoes. Die versoening word eers op die sterfbed bewerk deur ’n visioen uit ’n gelukkige jeug, wat lei tot vergifnis en vrede. *Broedertwis* is ’n verdere hoogtepunt in die bundel. Adolf en Herman is twee broers en seuns van ’n visserman. Herman het ’n wrok teenoor sy ouer broer as gevolg van onreg wat hy in sy jeug gely het. Die jarelange jaloesie tussen die twee broers lei tot ’n worsteling om lewe en dood gedurende die eerste vaart na hul vader se begrafnis. Volgens tradisie moet die oudste broer nou die skipper van die boot wees, maar juis hierteen verset Herman hom. Terwyl die twee broers veg oor die besit van die boot, word albei met boot en al die diepte ingetrek deur ’n orkaan. Dit is eers in hulle doodsangs dat hulle die nietigheid van hul eersug besef en tot mekaar versoen kan raak. In die titelverhaal, *Simson*, is die hoofkarakter nes sy Bybelse voorganger die slagoffer van vrouelis. Ook hy neem skouspelagtig wraak. Die ontroue meisie Miemie en haar minnaar Andries is egter onoortuigend uitgebeeld, wat die verhaal skade berokken. *Die huweliksaansoek* boei met sy tipiese Boere-geestigheid, terwyl *Die uitgeploegde geraamte* ’n spookverhaal is. *Simson en ander verhale* word eervol vermeld tydens toekenning van die Hertzogprys vir 1933.

*Vuurvlieg en sterre*  Olga en Naomi ontmoet mekaar weer na baie jare. Hulle lewensomstandighede het radikaal verander van skooldae af en verskil aanmerklik. Naomi se eens welgestelde vader is bankrot en sy en haar man se lewens het misluk. Daarteenoor is Olga geseën op beide materiële en geestelike gebied. Naomi probeer deur leuens ’n valse beeld voorhou maar word uitgevang en sodoende gedwing om die waarheid in die oë te staar. In *Die Skeiding* is standsverskil ook die tema. Herman du Rand se moeder sloof haar af om hom te laat studeer vir dokter. Na kwalifikasie raak hy verloof aan Marie, wat tot ’n deftige Johannesburgse gesin behoort. Om die skyn te bewaar vermy Herman kontak met sy armoedige bloedverwante, maar neem dan sy verloofde na sy armoedige ouerhuis. As Marie haar neus optrek, herleef Herman se jeugdrome en besluit hy om sy plig teenoor sy eie mense te doen. Marie hoort tuis in die deftige stad en hy stuur haar met die volgende trein alleen terug huis toe. In *Vuurvlieg en sterre* word Antoon, ’n eenvoudige groenteverkoper, deur sy liefde vir ’n vriendelike strandbesoeker uit armoede opgehef, wat sy beste eienskappe na vore bring. *Die Dam* is een van die beste verhale in die bundel. Oom Gabriël is ’n inhalige boer wie se strewe na rykdom alle ander emosies oorheers. Voor die groot reën slaag hy daarin om met inspanning van alle kragte ’n reusagtige dam op sy plaas te voltooi. Hy kry egter rusie met sy seun, Kootjie, wat verlief is op ’n arm buurman se dogter en Kootjie verlaat sy ouerhuis. Oom Gabriël is te trots om aan versoening te dink. Die groot reëns breek egter sy damwal en sy trots, sodat hy sy dam verloor, maar sy kind weer vind. *Najaar* beeld die agteruitgang van ’n eens gevierde skrywer se werk uit in beide die atmosfeerskepping as die verhaal. Die keurkommissie vir die Hertzogprys vir 1936 voel dat hierdie bundel eervolle vermelding verdien.

In *Kruispad**Nooit!* beskryf Oom Willem en sy gesin wat uitgeboer het en na Fordsburg in die stad moes trek, is *Lewensbesonderhede* ’n hoogtepunt. Dit is ’n vertelling van ’n pa aan sy kinders, wat met sy atmosfeerskepping en deurkomponering van die verteller se persoonlikheid deur sy manier van vertel oortuig. Die verhaal bevat ook ’n interessante verwysing na Freud. Die titelverhaal ontmasker inhaligheid, terwyl *Die afgrond roep* ’n uitbeelding is van die innerlike stryd van ’n pasiënt om die liggaamlike disfunksie te verwerk.

*Beelde in die stroom* bevat twaalf kortverhale wat reeds voorheen gepubliseer is, saamgevoeg met nege nuwe kortverhale. Die verhale voeg nie veel by tot sy reeds bekende werkwyse of die algehele kwaliteit van sy werk nie, alhoewel *Die onverwagte uitnodiging* gereken kan word as goed. Die ek-verteller moes trou voordat hy sy studies kon voltooi en kwalifiseer dus nie vir ’n goeie betrekking nie. Hy sukkel om sy gesin te onderhou en moet geld leen net om die noodsaaklikste lewensmiddele te koop. Hy loop ’n ou universiteitsmaat raak wat duidelik baie ryk geword het en hy en sy vrou word dan uitgenooi na ’n braai by sy maat se deftige woning. Daar vind hy uit dat die deftige lewenstyl deur skuld befonds word en dat hulle eintlik maar in dieselfde bootjie is.

#### Versamelbundels 
In 1971 keur A.P. Grové kortverhale vir die bundel *Sewentien verhale van C.M. van den Heever*. Sy kortverhale en sketse word in verskeie versamelbundels opgeneem, waaronder *Die Afrikaanse kortverhaalboek*, *Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal*, *Kortpad*, *Kortverhale vir verkenning*, *Twaalf Afrikaanse Kortverhale*, *Vlugte*, *Die jongste Afrikaanse kortverhale*, *Afrikaanse letterkunde*, *Uit dorp en veld*, *Halfeeu*, *Vuurslag*, *Vertellers 2*, *Kort keur*, *Flitse* en *Mooi loop*. Koos Human neem *Ryk en arm*, ’n fragment uit *Laat vrugte*, op in sy bloemlesing *Willekeur*.

### Sketse en essays 
*Die Afrikaanse gedagte* protesteer teen die selfingenomenheid van die predikasies wat so uitbundig toegejuig word op die nasionale feesdae. Nadruk word veral daarop gelê dat waaragtige kultuur ’n vyand is van alle luidrugtigheid en van alle uiterlikheid. Dit wortel in die innerlike en is ’n geestelike besitting waarmee ’n mens nie te koop loop nie. Voordat daar dus sprake kan wees van ’n lewenskragtige Afrikaanse kultuur, moet daar by elke Afrikaner self-kultuur gevind word. Op openhartige wyse word die volksgebreke bespreek, al is hy optimisties oor die toekoms. Hierdie bundel bevat ook essays oor die ontwikkeling in die Afrikaanse letterkunde en oorsigte oor die werk van Nederlandse skrywers soos Stijn Streuvels, Guido Gezelle en Karel van de Woestijne. Hy publiseer ook essays in *Die stryd om ewewig*, waarin hy veral die Afrikaner se strewe na ’n selfstandige kultuur verwoord en die impak van propaganda ontleed, en *Delwer en sif*, waarin hy dit veral het oor die  skryfkuns en letterkundige aangeleenthede. In laasgenoemde bundel staan die huldeblyk aan Jan Celliers uit. *Mens en woord* versamel ’n wyd uiteenlopende reeks letterkundige sketse en essays oor Afrikaanse en ander kunstenaars en diverse ander onderwerpe wat voorheen reeds in verskillende publikasies in die Afrikaanse pers verskyn het. *Mens en woord* kom in 1950 sterk in aanmerking vir die toekenning van die Hertzogprys vir kritiese prosa en essay, maar daar word eindelik in hierdie jaar nie ’n toekenning gemaak nie. Elize Botha neem die opstel *Oupa* uit hierdie bundel op in haar versamelbundel oor *Afrikaanse essayiste*, veral op grond van die beskrywing van jeuginvloede op hom, terwyl dit ook onthullend is van baie van die kwaliteite wat ons in sy skryfwerk teenkom. *Swaard van die oomblik*  is ’n keuse uit al hierdie sketse en essays, grondig verwerk en met die byvoeging van twee nuwe stukke. Dit is veral die herinnering aan ’n gelukkige plaasjeug wat bekoor.’n Skets van hom word opgeneem in *Ons reis om die wêreld*, ’n versamelbundel met reissketse saamgestel deur Jac J. Rousseau (skuilnaam van P.J. Nienaber).

### Nie-fiksie 
Sy belangstelling in die Nederlandse letterkunde en die bande met die Dietse tale blyk uit talle artikels en versamelings uit die werk van skrywers soos Hooft, Vondel en Gezelle. Hy skryf ook inleidings en aantekeninge oor Nederlandse werke soos P.T. Helvetius van den Bergh se *De neven* en J.A. Simons-Mees se *Geloof: drama uit die Hugenotetyd*. Saam met Abel Coetzee skryf hy *Oorsig van die Nederlandse letterkunde*. Saam met T.J. Haarhoff skryf hy *The achievement of Afrikaans*. Sy proefskrif oor *Die digter Totius: Sy betekenis vir die Afrikaanse letterkunde* word gepubliseer. Hierin sien hy Totius veral as draer en openbaarder van die Calvinistiese lewensgedagte, terwyl die proefskrif ook in detail Totius se digkuns ondersoek. Sy boekresensies verskyn in verskeie publikasies, waaronder *Die Volksblad* en *Die Nuwe Brandwag*. In sy ontleding van jonger werke, in besonder die vernaamste digbundels, openbaar Van den Heever ’n fyn-ontwikkelde kritiese vermoë.

Naas sy skeppende en kritiese aktiwiteite is hy ook werksaam op die algemene historiese terrein met sy omvattende biografie oor *Generaal J.B.M. Hertzog* (1943; ook in Engels) en met sy redigering (saam met P. de V. Pienaar) van die driedelige *Kultuurgeskiedenis van die Afrikaner* (1945–1950). Hy stel die versamelbundel *My jeugland* (1952) saam, waarin hy heelparty skrywers aanmoedig om oor hulle geboortestreek te skryf. Verder is hy aktiewe letterkundige kritikus wat gereeld resensies en artikels plaas in vakkundige tydskrifte en koerante, insluitende *Helikon*, *Die Voorligter*, *Die Vaderland*, *Die Huisgenoot*, *Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring*, *Die Brandwag*, *Die Volksblad*, *Die Taalgenoot*, *Tydskrif vir Letterkunde*, *Ons Eie Boek*, *Standpunte* en *Lantern*. Sy dagboek, wat na sy dood in besit is van sy dogter, mev. Salome Herbst, bestaan slegs in manuskripvorm.

## Eerbewyse 
In Augustus 1950 hou die Afrikaanse Skrywerskring ’n huldigingsplegtigheid vir Van den Heever. Grey Kollege ken in 1953 ’n eremedalje as oudleerling tydens die skool se jaarlikse prysuitdeling aan hom toe. Agt maande na sy dood reël die Afrikaanse Skrywerskring ’n huldigingsprogram op sy verjaardag op 27 Februarie 1958 en word ’n bronsplaat as huldeblyk op sy graf onthul. Ook postuum onthul die burgemeester van Johannesburg, Pieter Roos, in 1964 ’n gedenkplaat tot sy eer by sy eertydse woning, Maupertius in Westcliffe. Die Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum (NALN) hou in 2002, honderd jaar na sy geboorte, ’n huldigingsjaar wat ’n kranslegging op die terrein van die destydse Norvalspont konsentrasiekamp ingesluit het. ’n Bustoer op sy Vrystaatse spore word ook gehou en tydens die *Volksblad*-kunstefees is daar ’n aanbieding van sy werk. Die April 2003 uitgawe van *Literator* bevat ’n omvattende oorsig oor sy werk.

Van sy werk word in Duits, Engels en Nederlands vertaal. Sy werk dien ook as inspirasie vir verskeie meesters- en doktorsgrade, insluitende *Realisme en romantiek in die prosawerk van C.M. van den Heever; ’n kritiese stylondersoek*, waarmee Lucia Minnaar aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys promoveer.

C. M. van den Heever publiseer 'n omvangryke oeuvre, waaronder romans, gedigte, essays, asook 'n uitmuntende biografie oor generaal J.B.M. Hertzog. Sy bekendste romans is *Somer* en *Laat vrugte*; vir laasgenoemde ontvang hy die Hertzogprys vir prosa in 1942.

## Publikasies 
Werke wat uit sy pen verskyn sluit in:

## Bronnelys 
### Boeke 
* Afrikaanse Pers-Boekhandel. *Flitse*. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Tweede uitgawe. Eerste druk, 1965.
* Antonissen, Rob. *Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede.* Nasou Beperk. Derde hersiene uitgawe. Tweede druk. Elsiesrivier, 1964.
* Antonissen, Rob*. Kern en tooi.* Nasou Beperk. Eerste uitgawe. Eerste druk. Elsiesrivier, 1963.
* APB-Komitee vir Skoolboeke. *Die junior digbundel.* Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Sesde druk, 1963.
* Askes, H. en Landman, J.N. (samestellers) *Voorspraak*. Tafelberg-Uitgewers Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe. Tiende druk, 1994.
* Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. *Skrywers en rigtings*. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria. Eerste uitgawe, 1952.
* Beukes, W.D. (red.) *Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990*. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1992.
* Botha, Elize. *Afrikaanse essayiste*. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Vyfde druk, 1975.
* Botha, Elize. *Prosakroniek.* Tafelberg Uitgewers Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1987.
* Brink, André P. *Vertelkunde*. Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1987.
* Buning, Tj. *Uit ons digkuns*. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria. Nuwe omgewerkte druk, 1960.
* Cloete, T.T. *Faune*. Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Derde druk, 1971.
* Coetzee, Abel. C.M. van den Heever: *Die wese van sy kuns*. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria, 1936.
* Dekker, G. *Afrikaanse Literatuurgeskiedenis.* Nasou Beperk. Kaapstad. Elfde druk, 1970.
* Dekker, G. *Causerie en kritiek*. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria. Eerste druk, 1934.
* Dekker, G. *Oordeel en besinning*. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste druk, 1964.
* De Vries, Abraham H. *Kortom*. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe, 1983.
* De Vries, Abraham H. *Kortom 2*. Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1989.
* Du Plooy, Heilna. *C.M. van den Heever (1902–1957)* in Van Coller, H.P. (red.) *Perspektief en Profiel Deel 2*. J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1999.
* Grobler, Hilda. *Halfeeu.* Blokboeke 33. Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1980.
* Grové, A.P. *Die duister digter.* Universiteitspers. Natal, Pietermaritzburg en Durban, 1949.
* Grové, A.P. *Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans*. Nasou Beperk. Vyfde uitgawe. Eerste druk, 1988.
* Kannemeyer, J.C. *Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1*. Academica. Pretoria en Kaapstad. Tweede druk, 1984.
* Kannemeyer, J.C. *Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2*. Academica. Pretoria, Kaapstad en Johannesburg. Eerste uitgawe. Eerste druk, 1983.
* Kannemeyer, J.C. *Verse vir die vraestel.* Tafelberg-Uitgewers Beperk. Eerste uitgawe, 1998.
* Kannemeyer, J.C. *Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.* Human & Rousseau. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 2005.
* Krige, Uys (red.) *Afrikaanse versameling*. A.A.M. Stols Uitgevers-maatschappij. Maastricht. Eerste uitgawe, 1937.
* Kritzinger, M.S.B. *Ons jongste letterkunde.* J.L. van Schaik Bpk. Pretoria. Tweede druk, 1940.
* Lategan, F.V. *Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal*. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Johannesburg, 1961.
* Lindenberg, E. (red.) *Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde*. Academica. Pretoria en Kaapstad. Vierde uitgawe. Eerste druk, 1973.
* Malherbe, F.E.J. *Aspekte van Afrikaanse literatuur.* Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Port Elizabeth. Eerste uitgawe, 1940.
* Nasionale Pers Beperk. *Ons skrywers en hul werke: ’n Plate-album*. Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, 1936.
* Nienaber, P.J. en Lategan, F.V. *Afrikaanse natuurpoësie*. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Derde druk, 1952.
* Nienaber, P.J. (samesteller) *Digters en digkuns*. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Derde druk, 1954.
* Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) *Digters en digkuns*. Perskor-Uitgewers. Kaapstad. Vyfde uitgawe. Sewende druk, 2007.
* Nienaber, P.J. *Gedenkboek C.M. van den Heever 1902–1957*. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg, 1959.
* Nienaber, P.J. *Die Hertzogprys Vyftig Jaar.* Nasionale Boekhandel. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1965.
* Nienaber, P.J. *Hier is ons skrywers!* Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Eerste uitgawe, 1949.
* Nienaber, P.J,; Senekal, J.H en Bothma, T.C. *Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde*. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Tweede hersiene uitgawe, 1963.
* Nienaber, P.J. et al. *Perspektief en Profiel.* Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969.
* Nienaber, P.J.; Erasmus, M.C.; Du Plessis, W.K. en Du Plooy, J.L. *Uit ons letterkunde.* Afrikaanse Pers- Boekhandel. Sewende druk, 1968.
* Opperman, D.J. *Junior verseboek.* Nasionale Boekhandel Beperk. Kaapstad. Agste druk, 1960.
* Opperman, D.J. *Wiggelstok*. Nasionale Boekhandel Beperk. Kaapstad. Eerste uitgawe, 1959.
* Pheiffer, R.H. *Woordpaljas.* Human & Rousseau. Kaapstad en Johannesburg. Derde uitgawe. Derde druk, 1993.
* Pienaar, E.C. *Taal en poësie van die Tweede Afrikaanse Taalbeweging*. Nasionale Pers Beperk. Kaapstad, Stellenbosch en Bloemfontein. Vierde vermeerderde druk, 1931.
* Schoonees, P.C. *Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging.* J.H. de Bussy, Pretoria / Hollandsch- Afrikaansche Uitgevers Maatschappij v/h J. Dusseau & Co, Kaapstad 1939 (derde druk).
* Schoonees, P.C. *Tien jaar prosa.* Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg, 1950.
* Smuts, J.P. *Karakterisering in die Afrikaanse roman*. Hollandsch Afrikaansche Uitgevers Maatschappij. Kaapstad en Pretoria. Eerste uitgawe, 1975.
* Snyman, Henning. *Kort keur: Abraham H. de Vries*. Reuse-Blokboek 3. Academica. Pretoria Kaapstad  en Johannesburg. Tweede druk, 1983.
* Van Coller, H.P. *Laat vrugte*. Reuse-Blokboek 20. Academica. Pretoria en Kaapstad. Eerste uitgawe, 1987.
* Van Coller, H.P. (red.) *Perspektief en Profiel Deel I.*  J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe,  1998.
* Van Coller, H.P. (red.) *Perspektief en Profiel Deel 2*. J.L. van Schaik-Uitgewers. Pretoria. Eerste uitgawe, 1999.
* Van Heerden, Ernst. *C.M. van den Heever.* in Nienaber, P.J. et al. *Perspektief en Profiel*. Afrikaanse Pers-Boekhandel. Johannesburg. Derde hersiene uitgawe, 1969.
* Van Heerden, Ernst. *Rekenskap*. Tafelberg-Uitgewers Bpk. Kaapstad. Eerste uitgawe. Tweede druk, 1971.

### Vakkundige artikels 
*Botha, E. 2003. Vrouekarakters in enkele prosawerke van CM van den Heever. *Literator.*
*Coetzee, Carli. 1997. The Afrikaans Farm Novel and Idealised Sons- CM van den Heever's Farm Novels as Narratives of the Nation. *Alternation.*
*Du Plooy, Heilna. 2003. Spore in die sand – ’n herbeskouing van die oeuvre van CM van den Heever. *Literator.*
*Odendaal, Bernard. 2003. Waardepeilings van die digkuns van CM van den Heever. *Literator.*

### Tydskrifte en koerante 
* Botha, Elize. *Gedagtes oor die Groot Afrikaanse Roman.* Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang  28 no. 2, Junie 1988.
* Cloete, T.T. ’*n Vignet vir die digter C.M. van den Heever.* Standpunte. Nuwe reeks 16, Februarie- April 1957.
* Du Randt, W.S.H. ''Die tema van bevryding in ‘Laat vrugte'.* Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 33 no. 3, September 1993.
* Haarhoff, T.J. *Christiaan Maurits van den Heever.* Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse  Letterkunde te Leiden 1957–1958.
* Heyns, J.D. *’n Vergelyking tussen C.M. van den Heever se ‘Somer’ (1935) en André Letoit se ‘Somer II’ (1985)*. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 29 no. 2, Mei 1991.
* Hudson, C.W. *Die gestalte in die poësie van C.M. van den Heever*. Tydskrif vir Letterkunde.  Jaargang 2 no. 1, Februarie 1964.
* Klopper, Albert. *’Om laaste te kan lag’ saamgestel deur Pirow Bekker.* Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 4, November 1987.
* Opperman, D.J. *C.M. van den Heever as digter.* Standpunte, Reeks 1 no. 3 1945.
* Pieterse, Henning. *Hoogtepunte in die Afrikaanse verhaalkuns*. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 29 no. 3, Augustus 1991.
* Prins, M.J. *’Halfeeu’ byeengebring deur P.G. du Plessis*. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 19 no.1, Februarie 1981.
* Prins, M.J. *’Hoogtepunte in die Afrikaanse verhaalkuns’ byeengebring deur A.P. Grové*. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 24 no. 1, Februarie 1986.
* Prins, M.J. ’*Laat vrugte’ van C.M. van den Heever*. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 24 no. 2, Mei 1986.
* Smith, M.E. *’Om laaste kan lag’ saamgestel deur Pirow Bekker''. Tydskrif vir Letterkunde. Jaargang 25 no. 2, Mei 1987.

### Internet 
* 
* 
* Liebenberg, Otto Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2002/03/1/7/3.html
* LitNet ATKV-Skrywersalbum 25. Junie 2014: http://www.litnet.co.za/cm-van-den-heever-19021957/
* 
* Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2002/02/27/2/7.html
* 

## Verwysings