open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aar

duimnael|regs|250px|Deursnit van 'n aar wat die klep wys wat terugvloei verhoed

In biologie is 'n **aar** 'n bloedvat wat bloed vanaf die liggaam na die hart terugvoer. Are maak deel uit van die bloedsomloopstelsel. Die vate wat bloed weg van die hart vervoer staan bekend as slagare.

## Biologiese aar 
Are het eenrigtingkleppe om terugvloei deur swaartekrag te verhoed. In die bloedsomloopstelsel word suurstofarme bloed vanaf die kappilêre bloedvate deur are na die regterkant van die hart vervoer. 'n Uitsondering hierop is met die bloedsomloopstelsel deur die longe waar die longare vanaf die longe, suurstofryke bloed bevat. 'n Ander spesiale aar is die poortaar wat bloed ryk in verteringsprodukte vanaf die dunderm na die lewer vervoer.

Name van belangrike are:
* longare
* Poortaar
* Groter vena cava
* Mindere vena cava
* Femuraar
* Groot beenaar

Are word in die geneeskunde gebruik om toegang tot die bloedstroom te verkry, om bloedmonsters te neem vir toetsdoeleindes, om vloeistowwe soos elektroliete, voedingstowwe en medikasies in te spuit. Laasgenoemde word dikwels na verwys as **binne-aarse** toediening. Dit kan gedoen word deur gebruik te maak van 'n inspuiting met 'n inspuitnaald of deur die insit van 'n kateter ('n buigbare buis).

As 'n binne-aarse kateter ingesit moet word, word dit gedoen deur dit by 'n oppervlakkige aar in te sit. Sommige hoogs gekonsentreerde vloeistowwe of medikasies wat irritasie veroorsaak moet in die groter sentrale are invloei. Kateters kan in die groter vena cava vir sodanige doeleindes ingestoot word. Vir langtermyn gebruik word meer permanente toegangspunte snykundig voorsien. Die presiese ligging van are wissel baie meer van persoon tot persoon as in die geval van slagare.

## Sien ook 
* Diep aar
* Diep aar trombose
* Oppervlakkige aar
* Spataar
Vierkant

duimnael|regs|240px|'n Vierkant.
duimnael|300px|Konstruksie van 'n vierkant met 'n passer en liniaal.

'n **Vierkant** is 'n vierhoek ('n tweedimensionele voorwerp) met vier sye wat almal ewe lank is en vier regte hoeke tussen die sye.

## Eienskappe 
* Die oppervlakte van die vierkant word as volg bereken:
:*oppervlak* = *sy × sy* (lengte × hoogte)

* Die omtrek volg uit die formule:
:*omtrek* = 4 × *sy*

* Die lengte van die diagonaal is: 
:*diagonaal* = \sqrt{2} × *sy* 

* Met 'n vierkant sny die diagonale mekaar in die middel en staan hulle loodreg teenoor elkaar.
Champlainmeer

duimnael|links|Die Champlainmeer 
duimnael|links|Die Champlainmeer teen sononder
Die **Champlainmeer** (Engels: *Lake Champlain* [ʃæmˈpleɪn], Frans: *Lac Champlain*) is die grootste meer in Nieu-Engeland, grotendeels geleë in die VSA-deelstaate Vermont en New York, terwyl die noordelike meergebied deel uitmaak van die Kanadese provinsie van Quebec. Die meer dra die naam van die Franse ontdekker Samuel de Champlain wat dit op een van sy reise in 1609 teengekom het.

Die Champlainmeer is een van talle mere wat soos 'n boog vanuit Labrador in Kanada deur die noordelike Verenigde State tot by die Northwest Territories van Kanada strek. Alhoewel dit nie met die Ontario-, Erie-, Huron-, Bowe- of Michiganmeer vergelyk kan word nie, stoor die Champlainmeer 'n groot hoeveelheid varswater. Die meer met 'n oppervlakte van 1&nbsp;269 vierkante kilometer is 201&nbsp;kilometer lank en tot 23&nbsp;km breed. Die meer beskik oor sowat 80 eilande, waarvan een 'n hele *county* van Vermont vorm.

Die meer, wat in die Champlainvallei tussen die Groen Berge (*Green Mountains*) van Vermont en die Adirondack-berge van New York lê, is die sesde grootste varswaterreserwe van die VSA en lê tussen 95 en 100 voet bo seevlak. Die see mond in die noorde met die Richelieurivier in die Sint-Laurensrivier naby Montreal uit, terwyl die watertoevoer in die suide van die riviere Otter Creek, Winooski, Missisquoi en Lamoille in Vermont en van die riviere Ausable, Chazy en Saranac in New York kom. Danksy die La Chute-rivier ontvang die Champlainmeer ook water van die Georgemeer.

Die Champlainmeer se somerse water en winterse ysvlaktes is in die koloniale tydperk 'n belangrike verbindingsweg tussen die Sint-Laurens- en die Hudsonvallei. Die hawens Burlington (Vermont), Port Henry en Plattsburgh (New York) is in die 18de en 19de eeu belangrike handels- en militêre hawens. Vandag doen hier nog van plesier- en veerbote aan.

## Volksverhale 
Net soos Loch Ness in Skotland en die Lac Memphrémagog in die Estrie-gebied van Quebec beskik ook die Champlainmeer oor sy eie kriptosoölogiese toeriste-aantreklikheid met die naam Champ (Frans: Champie), 'n reusagtige waterdier wat van die meer sy tuiste gemaak het. Champ word deesdae nog maar sporadies raakgesien, verskyn egter gereeld op t-hemde, koffiebekers en ander soeweniers van die streek.

Die *Vermont Lake Monsters*, 'n plaaslike bofbalspan, gebruik 'n karikatuuragtige weergawe van Champ as hulle gelukbringer.

## Eksterne skakels 
* Champ, die monster uit die Champlainmeer
* Nessie en ander seemonsters: Champ
Paracelsus

**Paracelsus** (11 November of 17 Desember 1493 in Maria Einsiedeln, Switserland – 24 September 1541 in Salzburg, Oostenryk) was 'n alchemis, geneeskundige, astroloog en belese okkultis, en word beskou as een van die grootste denkers van sy tyd.

Hy is gebore as Theoprastus Bombastus, die enigste kind van Wilhelm van Hohenheim, maar het later sy naam verander na **Philippus Theophrastus Aureolus Bombastus von Hohenheim**. Nog later het hy die titel **Paracelsus** aangeneem, om die aanspraak te maak hy dat die gelyke of meerdere was van Celsus, 'n Roomse ensiklopedis en geneeskundige uit die eerste eeu, bekend vir sy traktaat oor medisyne.

Hy het saam met sy vader na Villach in Oostenryk gereis waar hy as vakman in die myne gewerk het. In die myne het hy op 'n praktiese wyse kennis verkry oor metallurgie en minerale. Hy het die myne in 1507 verlaat  en aan verskeie Duitse universiteite studeer. Hy het in medisyne gepraktiseer in verskeie stede soos Swede, Basel en Neurenberg. Hy sterf in 1541 'n jaar nadat hy homself in Salzburg gevestig het.

Paracelsus het sterk kapsie gemaak teen die outoriteite van die dag en voorgestel dat die ou orde vervang word met kennis van die natuur en eksperimente.  Ten einde sy erns te toon het hy die gesaghebende samestelling van middeleeuse mediese kennis, die kanon van Avicenna, voor sy studente verbrand. Hy is as professor in medisyne aangestel nadat hy 'n ledemaat van 'n invloedryke publiseerder van amputasie gered het. Hy het ook hewig verskil met die gesaghebbende geneeshere, naamlik Galen en Avicenna. In twee van sy werke, "Volumen medicinae parmirum" en "Opus paramirum", het hy die basis neergelê vir 'n nuwe benadering tot medisyne. Paracelsus se benadering tot die geneeskunde was 'n mengsel van okkultisme en nuwer bronne van kennis. Hy het veral klem gelê daarop dat 'n mens die natuur se werking moet oordink.

## Invloed 
Paracelsus se groot bydrae was dat hy die beginsels van alchemie oorgedra het na die gebied van medisyne. Paracelsus word beskou as die vader van die aptekerswese deurdat hy van chemies-vervaardigde geneesmiddels gebruik gemaak het eerder as net van kruie. Hy was die voorloper van homeopatie asook antisepsis, mikroskeikunde en chemoterapie. Sy chemiese filosofie het gefokus op die "tria-prima": sout, swaelsuur en kwik as materiale verteenwoordigend van die drie kwaliteite soliedheid, plofbaarheid en vloeibaarheid wat, volgens hom, in alle materie voorkom. Paracelsus het die mens beskou in konteks van drie fasette nl: Die elementele, emosionele en geestelike mens. Paracelsus het voortdurend bestaande benaderings tot heling bevraagteken. Sy werke was 'n geïntegreerde weergawe van mediese, astrologiese en alchemiese kennis wat vermeng was met sy eie teologie. Sy bekendste werke is: Astronomia magna en Philosophia magna.

## Ander assosiasies 
Paracelsus se leringe is op die voorgrond geskuif toe sy naam genoem is in die vrystelling van die Fama Fraternitatis, in 1614, onder die naam van die Orde van die Rosekruis

## Bronne 
* 2007, C Rebisse, Rosicrucian history and mysteries, Athanaeum Press Ltd, Great Britain. Bladsy 47-48
Wêreldhandelsentrum

: *Hierdie artikel handel oor die voormalige Wêreldhandelsentrum in New York.*

duimnael|Die destydse Wêreldhandelsentrum
Die **Wêreldhandelsentrum** (Engels: *World Trade Center*) was 'n kompleks bestaande uit sewe geboue in New York, wat deur die Amerikaanse argitek Minoru Yamasaki ontwerp is. Dit is onder leiding van Larry Silverstein van die Haweowerheid van New York en New Jersey, rondom 'n sentrale plaza aan die suidekant van Manhattan in die hartjie van die finansiële distrik opgerig. Die kompleks was meestal bekend vanweë sy indrukwekkende Tweelingtorings met 110 verdiepings elk. Die geboue het 'n bomaanval op 26 Februarie 1993 oorleef. Al die geboue in die kompleks is egter met die terroriste-aanval op 11 September 2001 vernietig. Twee (die Tweelingtorings, geboue 1 en 2) het ineengestort en die ander (3, 4, 5, 6) is tydens die aanval onherstelbaar beskadig. Gebou 7 van die Wêreldhandelsentrum het ook ineengestort.

## Oorsig 
duimnael|links|Die Tweelingtorings soos hulle in Julie 2001 daar uitgesien het
Die torings van die kompleks is deur die Amerikaanse argitek van Japannese afkoms, Minoru Yamasaki, in samewerking met Antonio Brittiochi ontwerp, en was een van die treffendste toepassings van die argitektoniese etiek van Le Corbusier asook 'n uitdrukking van Yamasaki se goties-modernistiese neigings. Die Wêreldhandelsentrum is in die vroeë 1970's onder leiding van die semi-onafhanklike Haweowerheid van New York en New Jersey opgerig.

## Eksterne skakels
Kastilië

duimnael|Vlag van Kastilië
duimnael|Wapen van Kastilië
duimnael|Kastilië 1492

**Kastilië** is 'n grensprovinsie van Spanje wat so genoem is na gelang van die vele kastele wat daar opgerig is om die gebied teen die More te beskerm.  Die gebied is in 950 deur Graaf Fernán González onafhanklik gemaak. Die gebied was die brandpunt van verskeie oorloë. In 1090 is 'n groot deel verover deur die Almoraviede, in 1195 deur die Almohade en in 1212 deur die More.  Ferdinand II verower León en Andalusië in 1250.  Die tydperk vanaf 1252 - 1474 is gekenmek deur verskeie burgeroorloë.

Konings wat oor Kastilië geregeer het:
* 866 - 909 Alfonso III, Die Grote
* 1072 - 1109 Alfonso VI
* 1158 - 1214 Alfonso VIII, Die Edele
* 1252 - 1284 Alfonso X, Die Geleerde 
* 1312 - 1350 Alfonso XI

Na 1474 word Kastilië die sentrum van Spanje onder die leiding van Isabella toe sy haar broer, Hendrik IV opvolg.
Alfonso X

**Alfonso X** (Toledo, 23 November 1221- Sevilla, 4 April 1284), Koning van Kastilië (1252-1284) en León en keiser van die Heilige Romeinse Ryk (1267-1272), ook bekend as El Sabio (Die Geleerde), sluit in die jaar 1265 die Christelike verowering van Andalusië af. Met die ondersteuning van die Emir van Granada bevestig hy sy heerskappy oor die Guadalquivirvallei en poog om Marokko te beset. 

In 1267 word hy tot keiser van die Romeins-Duitse Ryk verkies, tog besoek hy Duitsland nooit en kan sodoende hierdie titel nie bevestig nie. Met die verkiesing van Rudolf van Habsburg tot nuwe keiser word hy gedwing om afstand van die troon te doen. 

Alfonso is voortdurend lastig geval deur die More en adellikes. Die Huis van Lara kom in 1270 in opstand teen sy heerskappy en eis die afskaffing van 'n aantal belastings en dienste. Die rebellie word eers na vyf jaar onderdruk. Na die dood van sy oudste seun en troonopvolger Ferdinand van La Cerda in 1275 eis sy jongste seun Sancho die erfdeel. As gevolg is die koninkryk in twee partye verdeel. Die Cortes van Valladolid besluit om Alfonso af te sit, terwyl die Cortes van Sevilla Sancho as 'n rebel beskou.

Alfonso staan veral bekend vir sy groot belangstelling in die letterkunde, wetenskap en regspraak. Hy het verskeie Hebreeuse en Arabiese geskrifte oor godsdienstige, sterrekundige en astrologiese onderwerpe vertaal in Latyn. Hy bevorder die uitbou van die Kastiliaanse taal as nuwe skryftaal om Latyn te vervang. Hy het onder andere ook verskeie oosterse Alchemie geskrifte laat vertaal in Kastiliaans deur Joodse vertalers. 

Alfonso gee die aanleiding vir die eerste amptelike Spaanse geskiedskrywing, nooi digters en troebadoers na sy hof uit en begin ook self om 'n aantal gedigte te skryf. Sy vernaamste versameling van godsdienstige werke is die *Cantigas de Santa Maria*, wat uit 427 himnes ter ere van Maria bestaan. Hy is verder bekend vir Die Boek van Skaak, die opstel van die beroemde wetboek "*Libro de las leyes*" asook sy bevordering en bydrae tot filosofie en astronomie.
Taung

duimnael|links|Die Taung-kopbeen van 'n kind in die Maropeng-besoekersentrum uitgestal.
**Taung** is 'n dorpie in die Noordwes-provinsie van Suid-Afrika. Die naam beteken *plek van die leeu* en verwys na Tau, 'n hoof van die Tswanasprekende BaTaungstam. *Tau* is die Tswana-woord vir leeu.

Die dorpie het bekend geword toe professor Raymond Dart in 1924 die skedel van 'n kind (die sogenaamde Taung-kind) in die Buxton kalkgroef (koördinate S27 37 10 E24 37 59) gevind het. Dié skedel het 'n belangrike bydrae gelewer in die ontwikkeling van die paleontologie van die Homonide en was die oorsponklike spesie wat beskryf is as *Australopithecus africanus*. Die skedel word nou by die Universiteit van die Witwatersrand bewaar. Die skedel is glo naastenby 2,5 miljoen jaar oud.

Taung is in 2005 deur Unesco as wêrelderfenisgebied gelys.

## Sien ook 
* Lys van dorpe in Suid-Afrika
* Wêrelderfenisgebiede in Suid-Afrika

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*   Amptelike Unesco-bladsy
Ingewandskoors

duimnael|400px|Voorkoms van ingewandskoors:
**Ingewandskoors** (ook bekend as buiktifus wat egter verwarring skep deurdat dit soos 'n onverwante siekte Tifus klink) is 'n siekte wat veroorsaak word deur die bakterium *Salmonella typhii*.

## Verspreiding 
Dit kom wêreldwyd algemeen voor en word versprei deur water of voedsel wat besmet is met die ontlasting van 'n persoon wat daarmee aangesteek is.

## Simptome 
Na 'n persoon aangesteek het kry hy simptome wat 'n hoë koors van 39 ° tot 40 °C wat stadig styg, 'n stadige polsslag (bradikardie), swakheid, kopsere, gebrekkige aptyt, ernstige diarree, maagkrampe, en 'n uitslag wat bestaan uit plat, rooskleurige vlekke – ook roosvlekke genoem.  Uiterste simptome soos gaatjies in die ingewande of bloeding, hallusinasies en verwarring is ook moontlik.

## Diagnose 
Diagnose word gemaak deur bloed-, beenmurg- of stoelgangkulture saam met die Widal-toets (wys teenwoordigheid van salmonella teenliggaampies teenoor antigene O-somaties en H-flagellaar) of in armer lande met die diazo-urinetoets.

## Behandeling 
In minder welgestelde lande  word, nadat malaria, disenterie of longontsteking as oorsake uitgeskakel is, 'n terapeutiese toediening van chlooramfenikol gegee terwyl daar gewag word op die resultate van die Widal-toets en bloedkulture.  Ingewandskoors kan noodlottig wees.  Antibiotika soos ampisillien, chlooramfenikol, trimetopriem-sulfametoksasool en siprofloksasien word algemeen ingespan om **ingewandskoors** te behandel.

## Asimptomatiese draers 
Dit kan ook gebeur dat mense asimptomatiese draers van **ingewandskoors** kan word, wat geen uiterlike simptome vertoon nie, maar in staat is om ander aan te steek.

In 1907 het Mary Mallon die eerste Amerikaanse draer geword om geïdentifiseer te word. Tussen 1901, toe Mary haar eerste aanval van ingewandskoors gehad het, en 1907 het sy in vier verskillende huishoudinge gewerk as kok. In elk van die huise het sy lede van die gesin aangesteek, soms met noodlottige gevolge. Sy het by hospitale as kok gewerk en was dan ook verantwoordelik vir ingewandskoors wat skielik uitbreek. Daar word vermoed dat sy tot 2 000 mense in haar lewe besmet het met die kiem.

Ongeveer 5% van die mense wat ingewandskoors opdoen, word as sulks draers van die siekte nadat hulle herstel het.

## Tydsduur 
As **ingewandskoors** nie behandel word nie kan dit aangaan vir drie weke tot 'n maand.  Sterfgevalle kom voor in tussen 10% tot 30% van onbehandelde gevalle.  Inentings vir ingewandskoors is beskikbaar en word aanbeveel vir mense wat in streke reis waar die siekte algemeen voorkom (veral Asië, Afrika en Latyns-Amerika).

Ingewandskoors het al die lewens van verskeie beroemde mense geëis, onder andere Franz Schubert, Mark Hanna en Wilbur Wright.

## Bronnelys 
* KENNIS,  vol 9, 1980, bl. 1710, 

## Verwysings 
* Inligting vanaf CDC: http://www.cdc.gov/ncidod/dbmd/diseaseinfo/typhoidfever_g.htm

## Eksterne skakels
Noordelike Alliansie

Die **Noordelike Alliansie** (wat verkies het om bekend te staan as die **Verenigde Front vir die Redding van Afghanistan**; Persies: ‏جبهه متحد اسلامی ملی برای نجات افغانستان, *Jabha-yi Muttahid-i Islāmi-yi Millī barā-yi Nijāt-i Afghānistān*) was 'n groep van faksies wat 'n gemeenskaplike doel gehad het om die voormalige Talibanregime in Afghanistan omver te werp. Verskeie belangrike militêre leiers het faksies binne die alliansie beheer, insluitende Abdul Rashid Dostum, Generaal Mohammed Fahim, en Ismail Khan. Achmed Sjah Massoed was die hoof militêre leier en die belangrike politieke figuur in dié Alliansie tot met sy dood wat in die publiek bevestig is op 13 September 2001, na 'n aanval deur Al-Kaïda-sluipmoordenaars wat hul voorgedoen het as joernaliste op 9 September.

Gedurende November en Desember 2001, was die Noordelike Alliansie suksesvol in 'n opmars waartydens hulle beheer oor 'n groot deel van die land oorgeneem het insluitende die hoofstad Kaboel. Dit is gefasiliteer deur grootskaalse bombardering van die Taliban magte en militêre infrastruktuur deur die Verenigde State gedurende die VSA geleide aanval op Afghanistan. Die Noordelike Alliansie se mag het afgeneem aangesien die Alliansie deel was van 'n ontwapeningsproses in Afghanistan. In Mei 2005 is meer as 60% van die Noordelike Alliansie se gewapende magte ontwapen deur die Verenigde Nasies en die Afghanistan nasionale leër. President Hamid Karzai het verklaar dat hy alle gewapende groepe sal ontwapen om vervang te word deur 'n verenigde nasionale leër van 70&nbsp;000 man teen 2007. Hamid Karzai het voorts ook beloof dat kriminele bevelvoeders ingevolge die reg aangekla sal word.

## Verwysings 
## Eksterne skakels
Ekologie

duimnael|regs|180px

Die woord **ekologie** beteken letterlik "die studie van die huis" (Grieks: *oikos* = huishouding + *logos* = diskoers of studie). Letterlik is ekologie dus die wetenskaplike studie van organismes (plante en diere) in hul huis (natuurlike omgewing), dit wil sê die studie van die verwantskappe en die wisselwerkinge tussen lewende organismes onderling en tussen die organismes en die natuurlike omgewing waarin hulle aangetref word. Kernbegrippe in hierdie definisie soos "verwantskap", "wisselwerking" en "omgewing" dui daarop dat 'n organisme nie in algehele isolasie kan leef nie. Daar bestaan 'n verwantskap en wisselwerking tussen organismes wat saamleef, saam voortplant en op mekaar vir voedsel aangewese is. Sulke organismes leef ook in assosiasie met die grond, die water en die lug. Hulle leef dus in 'n bepaalde omgewing, wat omtrent alles in die laag op en om die aarde kan insluit, sowel lewend as dood, en wat as die biosfeer bekend staan. Die kortste definisie kan dus moontlik as die mees geskikste beskou word, naamlik "ekologie is omgewingsbiologie", aangesien die studie met die biologie van organismes in hul omgewing te doen het. In hierdie verband word daar onderskei tussen outekologie en sinekologie. Eersgenoemde het te doen met die studie van 'n individuele organisme of 'n individuele spesie, terwyl sinekologie die studie van groepe of organismes wat as 'n eenheid bestaan, behels.

## Die biologiese spektrum 
'n Doeltreffende manier om die studiegebied van die ekologie af te baken, is om 'n vereenvoudigde biologiese spektrum te gebruik wat kortliks soos volg saamgevat kan word:

Oor ekologie word daar selde verwys na die biotiese komponente wat die organisme in die algemeen beïnvloed, behalwe waar daar van sekere aanpassings sprake is. Die vlakke wat na die individuele organisme kom, word egter vollediger bespreek, naamlik:
* **Populasie** (Latyn: *populus* = die mense). 'n Groep individue wat eenderse kenmerke vertoon, byvoorbeeld 'n swerm bye, leerlinge in 'n klaskamer, en so voorts. Die digtheid van 'n populasie is gewoonlik van groot belang.
* **Gemeenskap** (ook **biotiese gemeenskap**). Alle populasies in 'n bepaalde omgewing.
* **Ekostelsel**. Die gemeenskap en die nie-lewende omgewing wat saam funksioneer. Die ekostelsel is die basiese funksionele eenheid in die ekologie, omdat dit sowel die biotiese gemeenskappe (lewende organismes) as die abiotiese omgewing insluit. Albei hierdie komponente is noodsaaklik, en die wisselwerking daartussen maak die voortbestaan van lewe op 'n planeet moontlik.
* **Biosfeer** (ook **ekosfeer**). Die gedeelte van die aarde (grond, water, lug) waarin die ekostelsel suksesvol kan voortbestaan. Die biosfeer omsluit dus alle lewe op aarde, asook die onderlinge wisselwerkinge tussen lewende organismes en hul omgewing. Hierdie wisselwerkinge help om 'n blywende, gestadigde toestand te handhaaf te midde waarvan 'n onafgebroke energievloei vanaf die son deur die biosfeer terug na die ruimte plaasvind.

## Sien ook 
* Biologie
* Ekostelsel
* Ekosisteemekologie

## Eksterne skakels 
* 
*
Sainte-Anne-de-Beaupré

duimnael|links|250px|'n Straattoneel in Ste.-Anne-de-Beaupré, omstreeks 1925
**Sainte-Anne-de-Beaupré** is 'n dorp in die Franstalige provinsie Quebec (Kanada) met 2&nbsp;800 inwoners in 2006. Die dorp lê teen die Sint-Laurensrivier en die grootpad Route 138.

Sainte-Anne-de-Beaupré is vandag 'n bekende toeristebestemming en bedevaartsoord. 'n Skeepsbemanning, wat in die jaar 1658 tydens 'n storm gered is, het hier die eerste Rooms-Katolieke kerkgebou in Kanada as 'n offer van dankbaarheid opgerig. Die kerk het vinnig bekendheid verwerf vir sy wonderdade van Sainte Anne (die heilige Anna) en talle pelgrims na die oord gelok.

Die waterval van die Riviére Sainte-Anne du Nord (74 meter) met die Grand Canyon des Chutes Sainte-Anne lê sowat ses kilometer van die dorp.
Hamilton, Ontario

**Hamilton** in die provinsie Ontario is die tiende grootste stad van Kanada en 'n belangrike hawe aan die Ontariomeer met sowat 'n halfmiljoen inwoners.

Vroeg in die 19de eeu was Hamilton een van die kandidate wat meegeding het as een van die kandidaatstede vir die administratiewe setel van Ontario. Alhoewel die stad uiteindelik nie gekies is nie, het talle sakemanne en politici hulle kantore hier ingerig. Die bekendste is die Dundurn Castle met 35 kamers, die tuiste van 'n voormalige eerste minister van die provinsie.

Hamilton het later in 'n sentrum van die yster- en staalnywerheid ontwikkel, alhoewel die dienstesektor vandag 'n al hoe groter rol speel. Bekende instellings in die stad sluit die vliegtuigmuseum *Canadian Warplane Heritage*, die Kanadese *Football Hall of Fame* en die Koninklike Botaniese Tuin (*Royal Botanical Gardens*) in. In 1930 het Hamilton die eerste Britse Rykspele aangebied.

## Eksterne skakels 
*  
*  Amptelike webwerf
*  
*
Château Frontenac

duimnael|regs|250px|Die Château Frontenac, soos gesien vanuit Lévis

Die **Château Frontenac**, 'n luukse hotel wat in 'n kasteelagtige styl ontwerp is en tans deur die Kanadese hotelketting *Fairmont Hotels and Resorts* bedryf word, is een van die bekendste besienswaardighede in Quebecstad, die hoofstad van Kanada se Franssprekende provinsie Quebec. Danksy die ligging op 'n hoë krans bied die hotel 'n voortreflike uitsig oor die stad en die Sint-Laurensrivier.
duimnael|links|250px|'n Nagtelike uitsig oor die Château Frontenac
Die Château Frontenac was een van die eerstes in 'n hele reeks hotelle wat deur die Kanadese spoorwegmaatskappy *Canadian Pacific / Canadien Pacifique* aan die einde van die 19de en begin van die 20ste eeu volgens die ontwerpe van die Amerikaanse argitek Bruce Prince opgerig is. Dit het sy deure in 1893 vir gaste geopen. Die spoorwegmaatskappy was van voorneme om met die nuwe hotelle die luukse toerisme te bevorder en die belangstelling van welgestelde reisigers vir sy treindienste te wek. Wat sy boustyl betref, is die Château Frontenac nou verwant aan die Château Lac Louise aan die oewer van Alberta se Louisemeer.

Die Château Frontenac dra sy naam ter ere van Louis de Buade, graaf van Frontenac, wat in die tydperk tussen 1672 en 1682 en vir 'n tweede ampstermyn tussen 1689 en 1698 goewerneur van die kolonie Nieu-Frankryk was. Die hotel is op die plek opgerig waar Frontenac teen die einde van die 17de eeu met die bou van die *Citadelle de Québec* begin het.

Die hotel het in die 20ste eeu talle wysigings ondergaan, waarvan die byvoeging van die toring deur die argitekte Maxwel in 1926 die belangrikste was. Die toring het sedertdien 'n bekende baken van die hotel en die Quebecstad geword.

Die Konferensie van Quebec, wat in 1943 gehou is en waartydens Winston Churchill en Franklin D. Roosevelt stategieë vir die Tweede Wêreldoorlog bespreek het, het in die Citadelle van Quebec plaasgevind, terwyl die personeel oorwegend in die Château Frontenac gehuisves is.

## Eksterne skakels 
* Die webwerf van die hotel Château Frontenac
Aswan

[duimnael|links|Die [Nylrivier by Aswan]]
duimnael|links|Aswan in 1857.
duimnael|links|'n Man met drie kinders op 'n donkiekar in Aswan, 2019
**Aswan** is 'n stad in die suide van Egipte, op die oosoewer van die Nylrivier.  Dit is in een van die droogste streke ter wêreld geleë en het bekend geword nadat die tweede Aswandam in die Nylrivier in die 1960's daar gebou is. Aswan het sowat 290&nbsp;000 inwoners.
Louis L'Amour

'''Louis L'Amour''' (22 Maart 1908 &ndash; 10 Junie 1988) was 'n Amerikaanse skrywer wat hoofsaaklik fiksie oor die Wilde Weste geskryf het.

Hy is op 22 Maart 1908 in Jamestown, Noord-Dakota gebore met die naam **Louis Dearborn LaMoore**, die seun van dr. L.C. LaMoore, 'n veearts.  Hy is van Franse en Ierse afkoms, die nasaat van François Renê, 'n Franse skrywer en staatsman.  Indiane van die Sioux-stam het sy oupa gevang en sy kopvel afgeslag.  Hy weet dus van die plekke en gebeurtenisse waarvan hy in sy boeke skryf, want sy familie was pioniers van die Weste.  Baie van sy famililede (meer as 33 sedert 1816) was ook skrywers.

Hy was vyftien jaar oud toe hy uit die huis is en as swerfwerker begin werk het, onder andere as dokwerker, houtkapper, olifantoppasser, hooibaler, slagter, mynwerker en vrugteplukker.  Hy het per trein deur Amerika gereis, feitlik as 'n boemelaar en het vir 'n ruk lank op die strand gewoon.  As 'n handelsmatroos het hy op verskeie skepe gewerk en het so om die wêreld gereis.  Gedurende die Tweede Wêreldoorlog was hy 'n vlootoffisier.  Baie van die idees vir stories en karakters van die boeke wat hy later geskryf het, kom van waarnemings wat hy gedurende hierdie swerfjare gemaak het.

Van kindsbeen af het hy graag gelees en het 'n persoonlike biblioteek van 2000 boeke opgebou.

Hy het op aandrang van sy vriende, wat van sy storievertellery oor die Wilde Weste gehou het, begin skryf.  Hy het ook argeologie bestudeer en lesings aangebied.  Afgesien van die meer as 100 boeke en 400 kortverhale wat hy geskryf het, het hy biografieë geskryf oor meer as 1000 skietvegters.  Daar is films gemaak van meer as 30 van sy boeke.  Meer as 225 miljoen van sy boeke is verkoop en talle is in verskeie tale vertaal.

As professionele kaalvuisbokser het hy 51 van sy 59 gevegte gewen.  Die grafiese beskrywing van die vuisgevegte in baie van sy boeke spruit dus uit eerstehandse ervaring.

In 1982 is die Goue Medalje van die Amerikaanse Kongres aan hom toegeken, en in 1984 die Vryheidsmedalje.  Het het ook Noord-Dakota se Roughrider-toekenning ontvang.

Louis L'Amour is op 10 Junie 1988 oorlede en is in die Forest Lawn Memorial Park Cemetery in Glendale, Kalifornië begrawe.  In sy outobiografie, met die titel *Education of a Wandering Man*, wat in 1989 na sy dood  verskyn het, vertel hy meer oor die jare toe hy 'n swerfwerker was.

## Eksterne skakels 
*  Louis L'Amour amptelike webwerf
*  1984 Onderhoud met Louis L'Amour  (RealAudio - 28 min. 28 sek.)
Oorgangsmetaal

'n **Oorgangsmetaal** is 'n element uit die **d-blok** van die periodieke tabel.    Daar word onderskei tussen:
* die 3d-oorgangsmetale van skandium tot sink
* die 4d-oorgangsmetale van yttrium tot kadmium
* die 5d-oorgangsmetale van lantaan tot kwik
* die 6d-oorgangsmetale van aktinium tot copernicium

## Die oorgang 
In hierdie blok raak die d-orbitale opgevul. Daar vind 'n oorgang van valenselektrone na kernelektrone plaas: in die blok se eerste kolomme kan alle d-elektrone as valenselektrone optree. 'n Element soos vanadium het daardeur 'n hoogste oksidasietoestand van 5+, hoewel dit ook laer toestande soos 4+, 3+ or 2+ kan vertoon, waar net 'n deel van die d-elektrone as valenselektron optree. Omrede die afskerming van die kernlading deur die d-elektrone wat opgevul raak nie effektief is nie, word die energie van die d-orbitale geleidelik laer. In die tweede helfte van die blok kan nie alle d-elektrone meer as valenselektrone optree nie. Byvoorbeeld osmium wat 6 d-elektrone en 2 s-elektrone het vorm Os(VIII)-verbindings soos  maar yster wat in dieselfde groep behoort is gewoonlik Fe(II) of Fe(III) hoewel dit soms Fe(VI) kan bereik, maar nie Fe(VIII) nie. Aan die einde van die blok, soos by sink, word die volle d-skil eintlik kernelektrone en die element vorm net Zn(II) deur sy s-elektrone te verloor.
By die elemente van die p-blok wat volg, soos gallium ens. kan die d10-skil as kernektrone beskou word en neem nie aan chemiese wisselwerkings deel nie.

Legenda

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*
Hoofgroepmetaal

Die swaarder elemente van die boorgroep, koolstofgroep en die stikstofgroep word die **hoofgroepmetale** genoem om hulle te onderskei van die oorgangsmetale, die lantaniede en die aktiniede. Die alkalimetaal- en aardalkalimetaalgroepe word soms ook by die hoofgroepmetale gereken.

Die hoofgroepmetale het in gemeen dat hulle metallieke geleiers is en dat die band waarin hierdie geleiding plaasvind hoofsaaklik uit p- of s-golffunksies bestaan (en nie uit d- of f-funksies nie). Dit is 'n belangrike verskil omdat die oorvleueling van p- en s-bande vanweë hulle grootte heelwat breër is. Die elektrone benader daarom die ideaal van 'n vrye elektronegas.

Hulle chemie is ook heelwat eenvoudiger omdat daar minder mededinging met mekaar se oksidatietoestande is. In teënstelling tot die d- en f-metale is die ione dikwels nie gekleur nie. Onvolledig gevulde d- en f-golffunksies lê dikwels dig genoeg bymekaar om oorgange in die sigbare gebied moontlik te maak. By hoofgroepmetale ontbreek hierdie oorgange meestal.

Sleutel

## Eksterne skakels 
*
Javaans

: *Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien Javane.*

**Javaans** (ꦧꦱꦗꦮ, *Båså Jåwå*, [bɔsɔ dʒɔwɔ]; algemeen bekend as ꦕꦫꦗꦮ, *cara jawa*, [tjɔrɔ dʒɔwɔ]; letterlik: "taal van Java") is 'n Maleis-Polinesiese taal wat in Suidoos-Asië op die eilande Java (vandaar die naam) en Bali van Indonesië, asook deur Javaanse emigrante in Oos-Timor, Maleisië, Singapoer, Republiek China, Hongkong, Australië, Nieu-Kaledonië, Nederland, Suriname en die Verenigde State van Amerika gepraat word. Javaans is 'n baie ou taal – die oudste geskrewe Javaans dateer van 25 Maart 804. Die taal word tans deur sowat 84 miljoen mense gepraat, hoofsaaklik Javane, omtrent 42% van Indonesië se totale bevolking en is die grootste taal van Indonesië, maar geniet nie ampstaalstatus nie.

duimnael|links|Verspreiding van tale op die eilande Java, Bali en Madoera in Indonesië
duimnael|links|Die woord *basa* ("taal") in Javaanse skrif
Javaans is verwant aan Balinees, Boeginees, Chamorro, Indonesies/Maleis, Madoerees, Minangkabau, Palauaans en Soendanees. Dit is ietwat minder verwant aan Filippynse tale soos Cebuano en Tagalog (Filippyns) en het daarnaas nog 'n los verbintenis met Malgassies in Madagaskar.

Javaans word soms as 'n dialek van Maleis beskou, maar dit word nie algemeen aanvaar nie, hoewel die Maleise taal 'n groot invloed op Javaans uitgeoefen het. Dit word met die Latynse alfabet of die Javaanse skrif, 'n Brahmi-skrif uit die Indiese skriffamilie, geskryf. Laasgenoemde is verwant aan die Balinese skrif van die Balinese taal.

Javaans was eens saam met Boeginees en Maleis een van die tale van die Kaapse Maleiers in Suid-Afrika, toe hulle na die stigting van Kaapstad deur die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie van Nederlands-Indië na die Nederlandse Kaapkolonie gebring is, maar dit is eers deur Nederlands vervang en het later tot Afrikaans ontwikkel.

Javaans word ook in Suriname gepraat.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*
Kelvin

duimnael|regs|'n Termometer wat in albei kelvins en grade Celsius gekalibreer is.
Die **kelvin** (simbool: **K**) is die SI-eenheid van temperatuur en is een van die sewe SI-basiseenhede. Dit word gedefinieer as 'n 1/273,16 fraksie van die termodinamiese temperatuur van die trippelpunt van water. 'n Temperatuur wat in kelvin sonder enige voorbehoud aangedui word, word gemeet ten opsigte van absolute nul waar die molekulêre beweging ophou. Dit is ook algemene praktyk om 'n temperatuur relatief tot 'n verwysingstemperatuur van 273,15&nbsp;K aan te dui, wat ongeveer ooreenstem met die smeltpunt van water onder normale toestande; hierdie konvensie is die Celsius-temperatuurskaal.

Die kelvin is vernoem na die Britse fisikus en ingenieur William Thomson, wat later na hy tot die adelstand verhef is, as Lord Kelvin bekend gestaan het.

## Tipografiese konvensies 
Die woord *kelvin* as 'n SI-eenheid word met 'n kleinletter *k* geskryf (tensy dit aan die begin van 'n sin voorkom), en word anders as *Fahrenheit* of *Celsius* nooit voorafgegaan deur die woorde *graad*, *grade* of die simbool ° nie. Die simbool vir kelvin is altyd die hoofletter K en word nooit in skuinsskrif gedruk nie. Daar moet 'n spasie tussen die getal en die K kom soos met alle SI-eenhede.

Unicode sluit die "kelvin-teken" onder die kode U+212A in (in die huidige skrif vertoon dit so: Κ teenoor die gewone alfabetletter: K). Die kelvin-teken behoort bietjie langer te wees as die gewone K. Dit is egter moontlik dat die karakter nie op alle rekenaars beskikbaar is nie. Dit is dus beter om 'n gewone K tebruik ter wille van leesbaarheid vir die grootste gehoor.

## Omskakelingsfaktore 
### Kelvin en Celsius 
Die Celsius temperatuurskaal word nou gedefinieer in terme van die kelvin, met 0 °C wat ooreenstem met 273,15 kelvin.

* *kelvin na grade Celsius*
*: 
\mathrm{C} = \mathrm{K} - 273,15

### Temperatuur en energie 
Die energie wat deur partikels in 'n termodinamiese stelsel gedra word is eweredig aan die absolute temperatuur, waar die eweredigheidskonstante die Konstante van Boltzmann is. Dit is gevolglik moontlik om die energie van partikels by 'n sekere temperatuur te bereken of om andersom die temperatuur van partikels met 'n sekere energie te bepaal.

* *elektronvolt na kelvin*
: 
\mathrm{K} = \mathrm{eV} \times 11,\!605

* *kelvin na elektronvolt*
: 
\mathrm{eV} = \frac{\mathrm{K}}{11,\!605}

## Sien ook 
* ITS-90 Internasionale temperatuurskaal
* William John Macquorn Rankine - skepper van die Rankine-temperatuurskaal

## Eksterne skakels 
* BIPM brosjure oor die Kelvin
*
Paul Bocuse

duimnael|Paul Bocuse in 2008

**Paul Bocuse** (* 11 Februarie 1926 in Collonges-au-Mont-d'Or naby Lyon; † 20 Januarie 2018 in Collonges-au-Mont-d'Or) was 'n Franse sjef, restaurateur en skrywer van 'n aantal kookboeke.

Paul Bocuse staan vandag bekend as een van die belangrikste verteenwoordigers van die *Nouvelle Cuisine* (betekenis:*Nuwe Kookkuns*, of letterlike vertaling: *nuwe kombuis*), 'n term wat in 1972 vir die eerste keer in 'n koerantartikel gebruik word, wat minder opulent is en ook minder kalorieë bevat. Die klemtoon word hier op eersterangse, vars bestanddele gelê.

Bocuse word as een van die grootste sjefs van die 20ste eeu beskou en het 'n restourant in sy geboortestad Lyon bestuur, wat ook sy naam dra. Baie van sy leerlinge is nou self bekende sjefs, soos onder meer Eckart Witzigmann, die eerste Duitse sjef wat vir sy kookkuns drie sterre toegeken is.

## Verwysings 
## Eksterne skakels
Celsius

[duimnael|300px|Termometer met die temperatuur in [Fahrenheit op die buiterand en in Celsius daarbinne.]]

Grade **Celsius** (simbool: °C) is 'n SI-eenheid van temperatuur. Die vriespunt van water word as 0&nbsp;°C gedefinieer en die kookpunt teen 100&nbsp;°C.

## Definisie 
1°C = 274,15&nbsp;K, en absolute nul is -273,15&nbsp;°C

## Oorsprong 
Die eenheid is vernoem na die Sweedse sterrekundige, Anders Celsius (1701 - 1744) wat 'n soortgelyke stelsel vir die eerste keer in 1742 voorgestel het.

## Omskakelings 
Temperatuur omskakelings:
* °F = °C × 1.8 + 32
* °C = (°F – 32) / 1.8
* K = °C + 273.15
* °C = K – 273.15

## Verduideliking 
Die temperatuurskaal is uitgevind deur Anders Celsius en is oorspronklik ontwerp op so 'n wyse dat daar 100 grade/indelings tussen die vriespunt van water en die kookpunt van water by standaard atmosferiese druk was.

Die stelsel het onder verskeie name bekend gestaan tot en met 1948 toe die stelsel se naam amptelik verander is na Celsius deur die Algemene Konferensie oor Mates en Gewigte (CR 64). Terwyl die waardes vir die vries- en kookpunte van water ongeveer korrek bly, is besluit dat die oorspronklike definisie nie geskik was vir 'n formele standaard nie aangesien dit afhang van die definisie van standaard atmosferiese druk wat op sy beurt weer afhanklik is van die definisie van temperatuur. Die huidige amptelike definisie van Celsius stel 0.01 °C as die trippelpunt van water en 'n graad gelyk aan 1/273.16 van die verskil in temperatuur van die trippelpunt van water en absolute nul. Hierdie definisie is in 1954 aanvaar by die 10de algemene Konferensie oor Mates en Gewigte, wat presies dieselfde is as die definisie van die Kelvin.
Doks van Glentana

Die **Droogdok van Glentana** is 'n bekende droogdok wat op Saterdag, 1 November 1902, om 18h20 sy laaste rusplek gevind het by Glentana, 'n strandgebied 'n paar kilometer oos van Mosselbaai, naby Heroldsbaai. 

Die strand is relatief smal met spierwit sand, afgewissel met rotse en omring deur hoë landmassas.  Dit is hier waar die droogdok lê wat onder die plaaslike bevolking bekend staan as die "Dok". 

Hierdie droogdok was vanaf die skeepswerwe van Newcastle-on-Tyne, Engeland op sleeptou na Durban, toe 'n geweldige storm op see losgebars het. 'n Sterk noord-westewind, wat later suid-wes gedraai het, het die dok en die stoomskip, *Baralong*, wat dit op sleeptou gehad het, landwaarts gedwing.

Die Baralong was nie opgewasse teen die krag van die storm nie, en die kaptein was verplig om die verbindingskabels te verbreek om ten minste die skip te red. Die dok met sy bemanning was aan sy lot oorgelaat en die bemanning het hulle voorberei deur van die reddingsbote te laat sak en reddingsgordels aan te sit. Die uitsonderlike hoë deining het egter die splinternuwe dok oor die rotse gelig en mooi regop, tussen "Adam-se-bank" en die "Platbankies", bo-op 'n skerp rots neergesit, waar dit steeds na 116 jaar lê.

Verskeie pogings is later aangewend om dit weer vlot te maak, maar te wyte aan die ingeduikte bodem en krake in die dryftenks, was alles tevergeefs. Op 7 Januarie 1903 word tenders aangevra vir die aftakeling van die dok, en die tender word toegeken aan Mnr. George Parkes, 'n houtnyweraar van Knysna.

Dit was 'n moordende taak wat jare geduur het en onverpoosd voortgegaan het. Drie groot stoomketels het in die proses verlore gegaan, deurdat hulle een nag oorboord gespoel het, maar die res van die afgetakelde onderdele is teen die steil bult uitgekatrol.

Mnr. Parkes het besluit om 'n petrolsloep, *Clara*, teen groot koste aan te koop om die afgestroopte onderdele eerder per see na Mosselbaai of Knysna te vervoer. Die boot se skipper, Gierhardt, word egter deur 'n brander oorboord geslaan en verdrink. Die beskadigde sloep met die ander twee bemanningslede word aan wal gebring. Die boot word later met groot moeite deur 'n span van 56 osse die steil bult uitgesleep, en deur middel van 'n verlengde wa word dit na Knysna vervoer vir herstelwerk.

Of die sloep later weer ingespan is om onderdele te vervoer is onduidelik, maar die wrak van die droogdok het daarna nog twee keer van eienaar verwissel. Die onderdele wat verwyder is, is op daaropvolgende vendusies verkoop en uiteindelik is die wrak van die dok kaalgestroop agtergelaat.

Deur die jare het die dok as 'n platform en kunsmatige rif gedien. Die seelewe daar rondom het toegeneem en selfs kransduiwe het begin nesmaak in die wrak.

## Bronnelys 
* *Sarie Marais* (2 Desember 1970).
Smeltpunt

Die **smeltpunt** van 'n vastestof is die temperatuur waarteen dit vanaf 'n vastetoestand na 'n vloeistof verander. Wanneer die toestandsverandering omgekeer word, m.a.w. waar die vloeistof na 'n vastestof verander, word daarna as die **vriespunt** verwys.

Vir die meeste stowwe is die smeltpunt en vriespunte dieselfde. Die smelt- en vriespunt vir die element kwik is byvoorbeeld 234,32 kelvin (&minus;38,83 &deg;C). Sekere stowwe het egter verskillende vastestof-vloeistof oorgangstemperature. Agar-agar smelt byvoorbeeld by 85&nbsp;°C en stol tussen 32 en 40&nbsp;°C; 'n verskynsel wat as histerese bekend staan.

Anders as die kookpunt, is die smeltpunt relatief onafhanklik van die druk. Grafiet is die materiaal met die hoogste bekende smeltpunt by atmosferiese druk (3&nbsp;948 kelvin).
duimnael|280px|Op 'n Koflerbank kan materiale se gedrag by verskillende temperature visueel ondersoek word.

Die smeltpunt word dikwels gebruik om die suiwerheid van 'n stof te bepaal en om organiese stowwe te karakteriseer. Die smeltpunt van 'n suiwer stof is gewoonlik hoër as die smeltpunt van 'n onsuiwer monster van daardie stof. Wanneer twee chemiese stowwe vermeng word, sal die smeltpunt van die gevolglike mengsel laer wees as die smeltpunt van enige komponent waaruit dit bestaan. Die verhouding van komponente wat die laagste moontlike smeltpunt tot gevolg het, staan as die eutektiese punt bekend.

## Eksterne skakels 
*
Ethernet

**Ethernet** is ’n groep rekenaarnetwerktegnologieë wat algemeen gebruik word in lokale-area-netwerke (LAN), metropolitaanse-area-netwerke (MAN) en wye-area-netwerke (WAN).  Dit is in 1980 kommersieel bekend gestel en in 1983 die eerste keer gestandaardiseer as IEEE 802.3. Dit is sedertdien verfyn om hoër bistempo's en langer verbindingsafstande te ondersteun. Ethernet het mettertyd die mededingende koord-LAN-netwerke soos Token Ring, FDDI en ARCNET vervang.

Ethernet definieer bedrading en die seine van die fisieke vlak, asook raamformate en protokolle vir mediatoegangsbeheer (*media access control*, MAC). Daar is verskillende standaarde vir Ethernet, met bus- en stertopologie wat moontlik is, en spoed vanaf 10 megabis tot 100 gigabis per sekonde. Dit het in die 1990's die gewildste netwerktegnologie geword.

[duimnael| 'n Ethernet-netwerkkaart van die 1990's. Hierdie oorgangskaarte ondersteun beide die standaarde vir koaksiale kabel (10BASE2) en [koeksisterpaarkabels (10BASE-T).]]

## Verwysings
Tenzin Gyatso

**Tenzin Gyatso**, die **14de Dalai Lama** (gebore as **Lhamo Dondrub**, 6 Julie 1935), is die huidige en langslewende Dalai Lama, wat belangrike monnike is van die Gelug, die jongste skool van Tibettaanse Boeddhisme. Die hoof van dié skool is in naam die Ganden Tripas. Die 14de Dalai Lama het die Nobelprys vir Vrede in 1989 ontvang en is bekend vir sy passievolle voorspraak vir Tibettane wêreldwyd.

## Lewensgeskiedenis 
[duimnael|links|upright|Tenzin Gyatso in [Wene, Oostenryk, in 2012.]]
Lhamo Dondrub, die vierde oudste seun van ’n arm arbeidersgesin, is op die Tibettaanse dorp Taktser in die Amdo-provinsie gebore. Nadat die 13de Dalai Lama oorlede is, is soekpartye uitgestuur om sy opvolger te vind en hulle het die tweejarige Lhamo herken as die 14de reïnkarnasie van die Dalai Lama. In 1939, net ná sy vierde verjaarsdag, is hy na die hoofstad, Lhasa, gebring waar hy amptelik as die nuwe Dalai Lama bekragtig is.

Hy het die grootste deel van sy kinderlewe saam met leermeesters of op sy eie deurgebring. Sy opleiding as Boeddhistiese monnik het begin toe hy ses jaar oud was en het ingesluit ’n bestudering van groot volumes Boeddhistiese leringe, gereelde meditasiesessies en die bemeestering van die vaardigheid om oor godsdienstige onderwerpe te debatteer.

In 1949 het die kommuniste die burgeroorlog in China gewen en op 7 Oktober 1950 het die Chinese magte Tibet ingeval. Die 15-jarige Dalai Lama is opgeroep om politieke gesag te aanvaar. Sy eerste stap was ’n beroep op die Verenigde Nasies, maar dit is afgewys.

In die daaropvolgende nege jaar het hy probeer om vreedsaam met die Chinese saam te leef, maar teregstellings en verwoesting deur die Chinese het gelei tot ’n groot opstand op 10 Maart 1959 in Lhasa. Die Chinese het die opstand onderdruk en die Dalai Lama het uit Tibet gevlug. Hy het asiel in Indië verkry. Sedert 1960 woon hy in Dharamsala in Noord-Indië.

In Indië het hy in 1959 ’n demokratiese regering in ballingskap gestig wat hom beywer vir die bevryding van Tibet en die welsyn van die nou meer as 120&nbsp;000 Tibettaanse vlugtelinge. Hy het 53 landbou-vlugtelinggemeenskappe begin, die skepping van ’n Tibettaanse skoolstelsel bestuur, verskeie kultuurinstellings ingewy om Tibet se kuns en wetenskap te bewaar en meer as 200 abdye hervestig om die Boeddhisteleringe lewend te hou.

Sedert sy eerste oorsese besoek in 1967, het hy uitgebreid deur die wêreld gereis; hy bied lesings aan en werf ondersteuning vir die Tibettaanse saak. Hy word dikwels deur wêreldleiers genooi om oor wêreldvrede te praat en het die afgelope 40 jaar ’n simbool van vrede geword. In 1989 het hy ook die Nobelprys vir Vrede ontvang.

## Verwysings 
## Eksterne skakels
Allah

[duimnael|Die woord "Allah" in [Arabiese alfabet|Arabiese skrif.]]
[duimnael|Die woord "Allah" in verskillende [skryfstelsels.]]

**Allah** (Arabies: الله‎ *Allāh*, [ʔalˤˈlˤɑːh] ), 'n Arabiese woord, is die hoofnaam vir "God" in die Islamitiese godsdiens en die Arabiessprekende Christendom. Allah word in Islam as die enigste godheid beskou en is reeds in voor-Islamitiese tye as die oppergod vereer. Eeue voor die Islamitiese profeet sy eerste beweerde openbaring in 610 n.C. ontvang en hom vervolgens tot die enigste god verklaar het, het die Lihjaniete en Thamoedeërs as voorgeslagte van die huidige Arabiere al hierdie godheid aanbid en is die naam Allah ook reeds met die Kaäba in Mekka verbind.

In die gedeeltes van die Koran wat tydens die eerste vyf jaar van sy openbare bediening in Mekka opgeteken is, gebruik Mohammed nie een keer die naam Allah nie. In dié tyd het hy na God verwys as "Heer" of "Skepper" (Rabb). Sommige waarnemers meen dit is omdat hy nie wou hê dat mense die God wat hy verkondig, verwar met die Allah wat saam met talle afgode by die Kaäba aanbid is nie.

Die naam Allah kom altesaam 2&nbsp;688 keer voor in die dele van die Koran wat ná Mohammed se vlug na Medina opgeteken is. Die naam Allah is nie net heilig vir Moslems nie, maar hou ook besonderse betekenis in wanneer hulle bid. Wanneer Sy naam in gebed genoem word, is Allah onmiddellik daar teenwoordig.

Daar word ook in die Koran na God verwys as Al-Rahman ("die Barmhartige") - 'n naam wat voorheen deur die Jode in die Babiloniese Talmoed en ook deur Christene gebruik is om na hul God te verwys. Die Koran se godsbeeld beklemtoon die barmhartigheid van Allah as sentrale religieuse boodskap. Moslems glo dat daar 99 "wonderlike name" vir God is en herhaal dié name soms tydens gebede.

Allah is deur Mohammed naas sy funksie as enigste oppergod ook tot die enigste skepper, bewaarder en regter van die wêreld verhef. In teenstelling met Jesus van Nasaret, wat in Christelike geloofstelsels as deel van 'n goddelike drieëenheid of seun van God vereer word, bly Mohammed se rol in Islam beperk tot dié van 'n afgesant van Allah. Islam verwerp die idee van 'n goddelike seun of 'n menslike aspek van God en laat derhalwe ook geen afbeeldings van Allah toe nie. Kritiese teologiese debatte oor die Koran se godsbeeld word in die algemeen eweneens nie toegelaat nie.

Vir Islamitiese gelowiges onderhou en deurdring Allah hierdie wêreld. Aangesien niks sonder hom of onafhanklik van hom sou kan bestaan nie, word religieuse voorskrifte en gebooie in die Islamitiese wêreld ook op die nie-godsdienstige sfeer toegepas. Die nou verbintenis tussen staat en godsdiens in die meeste Islamitiese state - Islam as 'n wetsgodsdiens in teenstelling met die Christelike gewetensgodsdiens beskou homself ook as staatsvorm - is ongekend in die moderne Westerse beskawing en 'n bron van politieke en kulturele konflikte vir baie Islamitiese migrante-gemeenskappe in Westerse samelewings.

## Verwysings