Pedaalpunt

duimnael|'n Voorbeeld van pedaalpunt. Die herhalende D in die eerste maat is die pedaalpunt.
In musiek is 'n **pedaalpunt** (ook **pedaalnoot**, **orrelpunt**, pedaaltoon of pedaal, hoewel dié artikel volstaan by pedaalpunt) 'n volgehoue noot, tipies (maar nie uitsluitlik nie) in die bas, waartydens ten minste een vreemde (dus dissonante) harmonie in die ander partye geklink word. 'n Pedaalpunt funksioneer soms as 'n "nieakkoordtoon", wat dit in dieselfde kategorieë as terughoudings, vertragings en deurgangsnote plaas. Die pedaalpunt is egter uniek onder nieakkoordtone deurdat dit op 'n konsonans begin, dit deur 'n ander akkoord as 'n dissonansie volhou (of herhaal) totdat die harmonie (en nie die nieakkoordtoon nie) na die konsonans terugkeer.
senter|duimnael|400x400px|'n Voorbeeld van pedaalpunt.
Pedaalpunte het 'n sterk tonale effek deurdat dit die harmonie terug na sy grondtoon trek. Pedaalpunte kan ook drama, intensiteit of verwagting bou. Wanneer 'n pedaalpunt in 'n ander party as die bas voorkom, word dit gewoonlik 'n **omgekeerde pedaalpunt** genoem. Pedaalpunte is gewoonlik óf die tonika-, óf die dominanttoon (vyfde noot van die toonleer). Die pedaalpunt word as 'n akkoordtoon in die oorspronklike harmonie beskou, dan 'n nieakkoordtoon tydens die tussenliggende dissonante harmonieë, en dan weer 'n akkoordtoon wanneer die harmonie oplos. 'n Dissonante pedaalpunt kan teen alle harmonieë indruis gedurende die duur daarvan, bykans soos 'n bygevoegde toon eerder as 'n nieakkoordtoon; of pedaalpunte kan as atonale toonhoogtesentrums dien.

Die term *pedaalpunt* is ontleen aan die orrel weens dié instrument se vermoë om 'n noot vir 'n onbepaalde tyd lank vol te hou en die gebruik dat sulke note op die orrel se pedaalklawerbord gespeel word. Die pedaalklawerbord op 'n orrel word met die voete bespeel; die orrelis kan die pedaalpunt vir uiters lang tye aanhou terwyl albei hande hoërregistermusiek op die handklawerborde uitvoer.

## Tipes 
'n **Dubbele pedaalpunt** is twee pedaaltone wat gelyktydig gespeel word. 'n **Omgekeerde pedaalpunt** is 'n pedaal wat nie in die bas is nie (en meer dikwels in die hoogste party.) Mozart het talle omgekeerde pedale in sy werke ingesluit, veral in die solodele van sy concerto's. 'n **Interne pedaalpunt** is 'n pedaal wat soortgelyk aan die omgekeerde pedaal is, buiten dat dit in die middelregister tussen die bas en die boonste stemme gespeel word.

’n Dreunbas verskil van ’n pedaalpunt in graad of gehalte. 'n Pedaalpunt kan 'n nieakkoordtoon wees en móét dus oplos – anders as 'n dreunbas, wat nie oplos nie. 'n Pedaalpunt kan bloot 'n korter dreunsang wees, en 'n dreunsang 'n langer pedaalpunt.

## Gebruik in klassieke musiek 
Daar is talle voorbeelde van pedaalpunte in klassieke musiek. Pedalpunte verskyn dikwels in vroeë barokmusiek "alla battaglia", veral verleng in Heinrich Schütz se *Es steh Gott auf* (SWV 356) en Claudio Monteverdi se *Altri canti di Marte*.

In Henry Purcell se ''[Fantasia upon one note](https://s9.imslp.org/files/imglnks/usimg/4/48/IMSLP814216-PMLP566809-00._PURCELL_-_FANTASIA_UPON_ONE_NOTE_(WARLOCK-MANGEOT)_-_Conductor's_Score.PDF)'' – vir strykensemble – handhaaf 'n tenoorviool (in die laer altsleutel) deurgaans 'n C, terwyl die ander viole toenemend uitgebreide teenmelodieë daaromheen weef:

senter|duimnael|774x774px| Die eerste mate van Purcell se *Fantasia on one note*
Pedaalpunte word dikwels naby die einde van fuga gebruik om die tonaliteit van die komposisie te herstel nadat die musiek deur talle modulasies en afwykings gegaan het. Fuga's word dikwels afgesluit met figure wat oor 'n baspedaalpunt geset word:

senter|duimnael|500x500px| Die laaste vier mate van J. S. Bach se Fuga in C-majeur uit *Das wohltemperierte Klavier*, Boek I, BWV 846
'n Ander voorbeeld van 'n lang pedaalpunt is uit die Toccate Sexta van Sebastian Anton Scherer (1631–1712) se *Partitura in cymbalo et organo*, op. 2, Boek 2, wat vir 'n volle 27 mate aangehou word:
[[Lêer:Die slotmate uit Scherer se Toccate Sexta uit Partitura in cymbalo et organo, op. 2, Boek 2.jpg|duimnael|670x670px|Die slotmate uit Scherer se Toccate Sexta uit Partitura in cymbalo et organo, op. 2, Boek 2, waarin die pedaalpunt op C duidelik gesien kan word.]]

Pedaalpunte word ook in ander polifoniese komposisies gebruik om 'n finale kadens te versterk, belangrike strukturele punte in die komposisie aan te dui en vir  dramatiese effek.

[senter|duimnael|440x440px| Pedaaltoon in Bach se Prelude nr. 6 in D-mineur, BWV 851, uit *Das wohltemperierte Klavier*, Boek I, mate 1–2. Alle pedaaltoonnote is harmonieus, buiten vir die laaste drie van die eerste maat. 'n Voorbeeld is die Prelude in D-mol, op. 28, no. 15, (die "Reëndruppelprelude") wat, soos die Purcell (sien hier bo), deurgaans een herhaalde noot bevat. Die stuk is in drieledige vorm, met sy rustige buitenste dele wat die broeiende middelste deel kontrasteer:

[Lêer:Chopin_Raindrop_Prelude.png|senter|duimnael|500x500px| Mate 24–31 van Chopin se Prelude in D-mol-majeur, op. 28, no. 15
In hierdie prelude word die herhaalde A-mol in die baslyn, wat die buitenste dele deurdring, deur 'n enharmoniese verandering – 'n G-kruis in die middelste mineurgedeelte – waar dit van die bas na die boonste gedeelte beweeg. Daar is ander voorbeelde van klaviermusiek waar 'n enkele noot byna die hele stuk deurdring, byvoorbeeld die aanhoudende B-mol wat in sowel Debussy se klaviervoorspel "Voiles" en Ravel se "Le Gibet" uit *Gaspard de la Nuit* voorkom.

Die term *pedaalpunt* word ook gebruik om 'n basnoot te beskryf wat vir 'n lang tydperk in orkesmusiek aangehou word, soos in die simfonieë van Jean Sibelius. Pedaalpunte vir orkesmusiek word dikwels met die boog deur die kontrabasse uitgevoer word, wat 'n volgehoue, orrelagtige bastoon skep waaroor die harmonieë in die boonste stemme verander. Die slotgedeelte van die derde beweging van Johannes Brahms se *Ein deutsches Requiem*, "Herr, lehre doch mich" bevat 'n pedaalpunt wat vir sowat twee minute lank (maat 173–208) deur die kontrafagot, trombone, tuba, tjello's, basviole én orrel (pedaal) volgehou word.
[duimnael|958x958px|Maat 173–175 van "Herr, lehre doch mich" uit Brahms se ['n Duitse Requiem (Brahms)|Ein Deutsches Requiem, waarin die pedaalpunt (in D) deur die kontrafagot, trombone, tuba, keteltrom, tjello's en basviole duidelik gesien kan word. ]]

Ernest Newman (1947, p. iii) het geskryf van die gemengde sukses wat aan die *Requiem* toegeskryf is – veral hierdie beweging, wat met baie afkeuring begroet is weens die uitgerekte pedaalpunt wat deur die keteltrom "vererger" is.

## Gebruik in opera 
Die openinge van die eerste twee operas van Wagner se siklus *Der Ring des Nibelungen* bevat pedaalpunte. Die prelude tot *Das Rheingold* bevat 'n E-mol-pedaaltoon in die bas wat vir 162 mate volgehou word:

senter|duimnael|500x500px| Die eerste paar mate van Wagner se prelude tot *Das Rheingold*
Robert Donington het geskryf: "The Ring opens quietly, but with an effect which in the context of harmonized music is apparently unique. For a very long passage there is not only no modulation but no change of chord. A chord of E♭ major builds up: first the tonic sounds in the abysmal depths; next a fifth is added; then an arpeggio movement on the complete triad, calm but swelling, an embryonic motive ... But still the chord does not change ... A sense of timelessness sets in."

Daarteenoor het die stormagtige voorspel tot *Die Walküre* 'n omgekeerde pedaal: die volgehoue tremolo's in die boonste strykers is 'n teëwig vir die melodiese en ritmiese karakter van die tjello's en basviole:

senter|duimnael|500x500px| Die openingsmate van Wagner se prelude tot Die Walküre
Alban Berg se ekspressionistiese opera *Wozzeck* maak subtiel gebruik van 'n pedaalpunt in die tweede toneel van die derde bedryf, wanneer die jaloerse, misbruikte soldaat Wozzeck sy ontroue vrou, Marie, vermoor. Douglas Jarman beskryf die kragtige dramatiese effek van hierdie episode: "Marie and Wozzeck are walking through the wood. Anxious, Marie tries to hurry on but Wozzeck detains her. A disjointed, sinister conversation follows until, as the moon rises, blood-red, Wozzeck draws a knife. A long crescendo begins as the note B natural, which has been present as a subdued pedal point throughout the scene, is now taken up by the kettledrums. Wozzeck plunges the knife into Marie’s throat."

## Gebruik in jazz en popmusiek 
Voorbeelde van jazzmelodieë wat pedaalpunte gebruik, sluit in Duke Ellington se "Satin Doll" (inleiding), Stevie Wonder se "Too high" (inleiding), Miles Davis se "On Green Dolphin Street", Bill Evans se "34 Skidoo", Herbie Hancock se "Dolphin dance" van sy *Maiden Voyage-* album, Pat Metheny se "Lakes" en "Half Life of Absolution", en John Coltrane se "Naima". Laasgenoemde, van die album *Giant Steps*, het die aanduiding "E pedal" om aan te dui dat die baskitaarspeler 'n volgehoue pedaalpunt te speel. Jazzmusici gebruik ook pedaalpunte om spanning by die brug- of sologedeeltes van 'n melodie te voeg. In 'n ii-VI-progressie speel sommige jazzmusici 'n V-pedaalnoot onder al drie akkoorde, of onder die eerste twee akkoorde.

Verskeie rockkitaarspelers het pedaalpunte in hul solo's gebruik. Die progressive rock-groep Genesis het dikwels 'n "pedaalpuntgroef" (Engels: *pedal-point groove*) gebruik, waarin die bas staties op die tonika bly terwyl akkoorde teen verskillende tempo's bo die bas beweeg, met die Genesis-liedjies "Cinema Show" en "Apocalypse in 9/8" is voorbeelde hiervan. Teen die laat 1970's en vroeë 1980's het "pedaalpuntgroewe" soos hierdie 'n "afgesaagde" cliché van progressive rock geword soos in die geval van funk (James Brown se "Sex Machine"), en het reeds meer gereeld in meer kommersiële style soos stadium-rock (Van Halen se "Jump") en synth-pop (Frankie Goes to Hollywood se "Relax"). Ander noemenswaardige voorbeelde van soortgelyke genres is die musiek vir die openingstitel van die TV-reeks *Sherlock* deur David Arnold en Michael Price, en een van die hooftemas van *Interstellar* deur Hans Zimmer: "[...] to sustain a dominant pedal at length as this theme does gives an impression of a prolonged avoidance of resolution. Indeed, given the enormous length of time that elapses during Cooper’s absence, this is an entirely appropriate sentiment."  .

In klein combo jazz- of jazz fusion-groepe kan die basviolis of Hammond-orrelis ook 'n pedaalpunt (gewoonlik op die tonika of die dominant) gebruik in 'n melodie wat nie andersins uitdruklik 'n pedaalpunt versoek nie om spanning te skep of die gedeelte interessant te maak. Veral thrash metal maak baie van 'n gedempte lae E-snaar as pedaalpunt gebruik (of selfs laer, as ander stemmings gebruik word).

Ander voorbeelde sluit in The Supremes se "You keep me hangin' on" (refrein: oktaaf-E's teen A-, G- en F-majeur-akkoorde) en John Denver se "The eagle and the hawk" (inleiding: boonste twee kitaarsnare, B en E, teen B-, A-, G-, F- en E-majeur-akkoorde); ook Tom Petty se "Free Falling" en Goo Goo Dolls se "Name".

## Verwysings