Dooie See-rolle

duimnael|260px|Fragmente van die skrifrolle op uitstalling in die Jordaniese Museum, Amman.

Die **Dooie See-rolle** (ook genoem die **Qumrangrot-rolle**) is antieke Joodse en Hebreeuse godsdiensmanuskripte wat tussen 1946 en 1956 ontdek is in die Qumrangrotte in die destydse Mandaat van Palestina. Die grotte is naby Ein Feshkha in die Wesoewer aan die noordkus van die Dooie See. 

Die manuskripte dateer van die 3de eeu&nbsp;v.C. tot die 1ste eeu&nbsp;n.C., 

Die meeste rolle word in die Israeliese Museum in Jerusalem gehou, maar die eienaarskap daarvan word deur Jordanië betwis vanweë die Qumrangrotte se geskiedenis: Ná die einde van die Britse Mandaat van Palestina in 1947 het Jordanië die gebied in die Arabies-Israeliese Oorlog van 1948 beset, maar Israel het beide die gebied en verskeie van die rolle in die Sesdaagse Oorlog van 1967 verower. Sommige van die rolle is egter steeds in Jordanië en word bewaar in die Jordaniese Museum in Amman. Eienaarskap word ook betwis deur die Staat Palestina.

Baie duisende geskrewe fragmente is in die Dooie See-gebied ontdek. Dit is dele van groter dokumente wat beskadig is deur óf natuurlike oorsake óf menslike hantering. Die meeste fragmente bevat net klein stukkies teks. 'n Paar goed bewaarde, byna onbeskadigde manuskripte het ook behoue gebly – minder as 'n dosyn onder dié van die Qumrangrotte. Navorsers het altesaam 981 verskillende manuskripte saamgestel – wat in 1946/'47 en in 1956 ontdek is – uit 11 grotte. Die grotte is geleë sowat 1,5&nbsp;km wes van die noordweskus van die Dooie See, van waar hulle hulle naam kry. Argeoloë het die rolle lank verbind met die Joodse sekte die Essene, hoewel dié bevinding vanweë onlangse vertolkings in twyfel getrek word. Baie geleerdes dink hulle is deur priesters in Jerusalem of onbekende Joodse groepe geskryf.

Die meeste van die tekste is in Hebreeus, met party geskryf in Aramees; in verskillende streekdialekte, soos Nabateens; en 'n paar in Koine-Grieks. Ontdekkings in die Judese Woestyn is ook in Latyn en Arabies. Die meeste van die tekste is op perkament geskryf, sommige op papirus en een op koper. 

Geleerdes stem saam die rolle dateer van die laaste drie eeue&nbsp;v.C. en die eerste eeu&nbsp;n.C., hoewel manuskripte van verwante terreine in die Judese Woestyn uit so vroeg as die 8ste eeu&nbsp;v.C. en so laat as die 11de eeu&nbsp;n.C. kan dateer. Bronsmuntstukke wat uit 135-104&nbsp;v.C. tot 66-73&nbsp;n.C. kom, ondersteun die paleografiese en radiokoolstofdatering van die rolle.

Weens die swak toestand van sommige van die rolle, is al die tekste nog nie geïdentifiseer nie. Dié wat wel is, val in drie algemene groepe:
# Sowat 40% is afskrifte van die Hebreeuse Bybel.
# Sowat 30% kom uit die tyd van die Tweede Tempel en word nie in die Hebreeuse kanon aangetref nie, soos 1&nbsp;Henog, Jubileë, Tobit, die Wysheid van Sirag, Psalms&nbsp;152-155, ensovoorts.
# Die res (sowat 30%) is sektariese manuskripte van voorheen onbekende dokumente wat lig werp op die reëls en geloofsoortuigings van 'n spesifieke groep ('n sekte of groepe binne die groter Judaïsme).

## Ontdekking
thumb|240px|Grotte by Qumran.
thumb|240px|Qumrangrot 4, waar 90% van die rolle ontdek is.

Die Dooie See-rolle is in 1946 en 1956 ontdek in 'n reeks van 12 grotte om die terrein wat oorspronklik as die Ein Feshkha-grotte bekend was naby die Dooie See in die Wesoewer (toe deel van Jordanië). Dit is ontdek deur Bedoeïeneveewagters en 'n span argeoloë. Die praktyk om verweerde heilige manuskripte in potte onder die grond te begrawe of in grotte te hou is verwant aan die antieke Joodse gebruik geniza.

### Aanvanklike ontdekking (1946-'47)
Die aanvanklike ontdekking deur die Bedoeïeneveewagter Muhammed edh-Dhib, sy neef Jum'a Muhammed en Khalil Musa het tussen November 1946 en Februarie 1947 plaasgevind. Die veewagters het sewe rolle ontdek in kruike in 'n grot op wat nou as die Qumranterrein bekend is. Edh-Dhib se neef het die grotte opgemerk, maar edh-Dhib het in een geval (nou bekend as grot&nbsp;1). Hy het 'n hand vol rolle opgetel, wat die Bybelgeleerde en argeoloog John C. Trever geïdentifiseer het as onder meer die Jesaja-rol, Habakuk-kommentaar en die Gemeenskapsreëlboek. Edh-Dhib het dit huis toe geneem om vir sy gesin te wys. Nie een van die rolle is in die proses vernietig nie. Die Bedoeïene het die rolle aan 'n tentpaal opgehang terwyl hulle besluit het wat om daarmee te doen en het die rolle soms vir ander mense gewys. Die een of ander tyd in dié stadium het die reëlboek middeldeur geskeur. Die Bedoeïene het die rolle eers na 'n handelaar met die naam Ibrahim 'Ijha in Betlehem geneem. 'Ijha het dit teruggegee en gesê dit is waardeloos nadat hy gewaarsku is dat dit dalk uit 'n sinagoge gesteel is. Daarna het die Bedoeïene na 'n nabygeleë mark gegaan waar 'n Siriese Christen aangebied het om dit te koop. Iemand het voorgestel hulle neem dit na 'n deeltydse antiekhandelaar, "Kando". Die Bedoeïene en handelaars het na die terrein teruggekeer, een rol by Kando gelos en  drie ander vir 'n paar dollar aan 'n handelaar verkoop. 

In 1947 het die oorspronklike sewe rolle die aandag getrek van John C. Trever van die Amerikaanse Skole vir Oriëntale Navorsing (ASOR), wat die rolle vergelyk het met dié van die Nash-papirus, die oudste Bybelse manuskrip wat toe bekend was. Hy het gesien daar is baie ooreenkomste tussen hulle. In Maart, tydens die Arabies-Israeliese Oorlog van 1948, is die rolle na Beiroet, Libanon, geskuif vir veiligheid. Op 11 April 1948 het Millar Burrows, hoof van die ASOR, die ontdekking van die rolle in 'n algemene persverklaring bekend gemaak. Trever het die storie oor die ontdekking saamgestel uit verskeie onderhoude met die Bedoeïene.

### Soeke na die Qumrangrotte (1948-'49)
Vroeg in September 1948 het iemand nog rolle na die nuwe direkteur van die ASOR, professor Ovid R. Sellers, gebring. Teen die einde van 1948, byna twee jaar ná die ontdekking van die rolle, was die grot se ligging nog onbekend. Met onrus in die land kon geen groot soektog onderneem word nie. Vroeg in 1949 het die regering van Jordanië toestemming aan die Arabiese Liga gegee om die gebied te deursoek waar die oorspronklike Qumrangrot vermoedelik was. Op 28 Januarie 1949 is grot&nbsp;1 herontdek deur die Belgiese VN-amptenaar kaptein Phillipe Lippens en die kaptein van die Arabiese Liga, Akkash el-Zebn.

### Nog rolle ontdek (1949-'51)
thumb|200px|'n Uitsig op die Dooie See uit 'n grot by Qumran waarin van die rolle ontdek is.

Die herontddekking van grot&nbsp;1 het gelei tot die aanvanklike uitgrawing van die terrein tussen 15 Februarie en 5 Maart 1949 deur die Jordaniese oudhededepartement onder Gerald Lankester Harding en Roland de Vaux. In grot&nbsp;1 is nog fragmente ontdek, asook linne, kruike en ander artefakte.

### Nog grotte ontdek (1951-'56, 2017, 2021)
In November 1951 het Roland de Vaux en sy span van die ASOR volskaalse uitgrawings by Qumran begin. Teen Februarie 1952 het die Bedoeïene 30 fragmente ontdek in wat later grot&nbsp;2 genoem is. Tussen September en Desember 1952 is die fragmente van grotte 4, 5 en 6 deur die ASOR-spanne ontdek.

Grotte&nbsp;4-10 lê bymekaar sowat 150&nbsp;km van Khirbet Qumran, terwyl grotte&nbsp;1, 2, 3 en 11 sowat 1-2&nbsp;km noord daarvan lê, met grot&nbsp;3 wat die verste is.

In Februarie 2017 het argeoloë van die Hebreeuse Universiteit die ontdekking van grot&nbsp;12 aangekondig. Daar was een blanko perkament in 'n pot, maar gebreekte en leë kruike het daarop gedui dat die grot die een of ander tyd in die 1950's geplunder is.

In Maart 2021 het Israeliese argeoloë die ontdekking aangekondig van dosyne fragmente met Bybelse tekste, wat in Grieks geskryf is, van die boeke Sagaria en Nahum. Daar word geglo dat dié rolle tussen 132 en 136&nbsp;n.C. tydens die Bar Kogba-opstand in 'n grot versteek is. 

In 2021 is nog rolle deur Israeliese owerhede ontdek in 'n ander grot naby die Dooie See bekend as die Grot van Afgryse.

## Die grotte
[thumb|260px|Die Jesaja-rol (1QIsaa) bevat feitlik die hele boek [Jesaja.]]

Die manuskripte wat by Qumran ontdek is, was hoofsaaklik in twee formate: as rolle en as fragmente van vorige rolle en tekste. In die vierde grot was die fragmente in tot 15&nbsp;000 stukke geskeur.

### Grot 1
Grot 1 is die eerste keer in 1946 ontdek. Die aanvanklike ontdekking deur Bedoeïene was tussen November 1946 en Februarie 1947. Die veewagters het sewe rolle in kleihouers ontdek en dit huis toe geneem. Dit was die Groot Jesaja-rol (1QIsaa), nog 'n afskrif van Jesaja (1QIsab), die Gemeenskapsreëlboek (1QS), die Habakuk-kommentaar (1QpHab), die Oorlogsrol (1QM), die Dankseggingsgesange (1QH) en die Genesis-apokrifon (1QapGen). Een van die houers waarin die rolle was, is nou in die Britse Museum.

### Grot 2
Grot 2 is in Februarie 1952 ontdek en kort daarna het Bedoeïene 30 fragmente daarin gekry. Eindelik is nog 300 fragmente van 33 manuskripte ontdek, insluitende die Boek van Jubileë en die Wysheid van Sirag, wat in Hebreeus geskryf is.

### Grot 4
Grot 4 is in Augustus 1952 ontdek en van 22-29 September 1952 gefynkam. Dit bestaan eintlik uit twee grotte wat met die hand gegrawe is (4a en 4b), maar omdat die fragmente deurmekaar was, word hulle as 4Q gemerk. Grot&nbsp;4 is die bekendste van die Qumran-grotte, omdat dit van die Qumran-plato af gesien kan word en die meeste rolle daar gekry is. Sowat 90% van die Dooie See-rolle en  is daar ontdek (omtrent 15&nbsp;000 fragmente van die 500 verskillende tekste), insluitende 9-10 afskrifte van Jubileë.

### Grotte 5 en 6
Grotte 5 en 6 is saam in 1952 ontdek, kort ná grot&nbsp;4. In grot&nbsp;5 was ongeveer 25 manuskripte. Grot&nbsp;6 het die fragmente van sowat 31 manuskripte bevat.

### Grot 7
thumb|200px|Fragmente 7Q4, 7Q5 en 7Q8, wat op papirus geskryf is.
Grot 7 het minder as 20 fragmente van Griekse dokumente opgelewer, onder meer 7Q2 (die "Brief van Jeremia" = Barug 6); 7Q5, wat in latere dekades die onderwerp van groot spekulasie geword het; en 'n Griekse afskrif van die rol van Henog. In die grot was ook verskeie potskerwe met inskripsies en ander houers.

### Grot 8
Grot 8 is, nes grotte 7 en 9, een van die min grotte wat van die nedersetting by Qumran bereik kan word. Grot 8 is in 1957 opgegrawe. Dit het vyf fragmente opgelewer: Genesis (8QGen), Psalms (8QPs), 'n tefillinfragment (8QPhyl), 'n mezoeza (8QMez) en 'n gesang (8QHymn). Daar was ook verskeie tefillinhouers, 'n boks met leervoorwerpe, talle lampe, potte en die sool van 'n leerskoen.

### Grot 9
Grot 9 is in 1957 deur argeoloë opgegrawe. Daar was net een fragment in.

### Grot 10
In Grot 10 het argeoloë twee potskerwe gevind waarop geskryf is, asook 'n onbekende simbool op 'n grys klip.

### Grot 11
Grot 11 is in 1956 ontdek en het 21 tekste opgelewer waarvan sommige taamlik lank is. Die Tempelrol (wat so genoem is omdat meer as die helfte daarvan gaan oor die bou van die Tempel van Jerusalem) is in grot&nbsp;11 ontdek en is verreweg die langste rol. Dit is nou 8,15&nbsp;m lank, maar kon aanvanklik langer as 8,75&nbsp;m gewees het. Die Israeliese argeoloog Yigael Yadin het die tempelrol beskou as "die Tora volgens die Essene". Hartmut Stegemann, 'n tydgenoot en vriend van Yadin, het egter gedink dit het geen besondere waarde nie. Hy het gesê dit word in geen bekende geskrif van die Essene genoem nie. Verder is 'n eskatologiese fragment oor die Bybelfiguur Melgisedek (11Q13) en 'n afskrif van Jubileë ontdek.

### Grot 12
Grot 12 is in Februarie 2017 ontdek op kranse wes van Qumran, naby die noordweskus van die Dooie See.

### Qumran-Essene-teorie
Die algemene mening onder geleerdes tot in die 1990's was dié van Roland de Vaux en Józef Tadeusz Milik. Volgens dié teorie is die rolle deur die Essene of 'n ander Joodse sekte geskryf wat by Qumran gewoon het. Hulle het die rolle eindelik in die nabygeleë grotte weggesteek tydens die Joodse Opstand teen die Romeine iewers tussen 66 en 68&nbsp;n.C. Die terrein by Qumran is vernietig en die rolle is nooit gaan haal nie.
'n Paar argumente word aangevoer om die teorie te steun.
* Daar is treffende ooreenkomste tussen die beskrywing van die inwydingseremonie van nuwe lede in die Gemeenskapsreëlboek en beskrywings van die Essene se inwydingseremonie wat in die werk van Josephus voorkom – hy was 'n Joods-Romeinse historikus van die Tweede Tempel-tydperk.
* Josephus noem dat die Essene eiendom onder lede van die gemeenskap gedeel het, soos ook in die Gemeenskapsreëlboek beskryf word.
* Tydens die opgrawings by Qumran is twee inkpotte en moontlike tafels ontdek, wat bewyse kan wees dat die een of ander vorm van skryfwerk daar plaasgevind het. Nog inkpotte is daar naby gevind.
* Verskeie Joodse rituele baddens (Hebreeus: מקוה, *miqvah*) is by Qumran ontdek en word beskou as bewyse van 'n gelowige Joodse teenwoordigheid op die terrein.
* Plinius die ouere, 'n geograaf wat ná die val van Jerusalem in 70&nbsp;n.C. geskryf het, beskryf 'n groep Essene wat in 'n woestyngemeenskap naby die dorp 'Ein Gedi in die omgewing gewoon het.

### Qumran-sektariese teorie
Die belangrikste verskil tussen dié teorie en die een hier bo is 'n weifeling om die rolle spesifiek met die Essene te verbind. Die meeste ondersteuners van die Qumran-sektariese teorie glo 'n groep Jode het in of naby Qumran gewoon en was verantwoordelik vir die rolle, maar nie dat hulle noodwendig Essene was nie.

'n Spesifieke variasie van die teorie wat in die 1990's gewild geword het, is dié van Lawrence H. Schiffman, wat voorgestel het die gemeenskap is gelei deur 'n groep Saddusese priesters. Die belangrikste dokument wat dit ondersteun, is die "Miqsat Ma'ase Ha-Torah" (4QMMT), wat reinheidswette noem wat identies is met dié wat aan die Sadduseërs toegeskryf word. 4QMMT bevat ook 'n feeskalender wat die Saddusese beginsels vir die datering van sekere feesdae volg.

### Jerusalem-teorie
Sommige geleerdes glo die rolle is geskep deur Jode wat in Jerusalem gewoon en die rolle in die grotte weggesteek het terwyl hulle van die Romeine gevlug het tydens die verwoesting van Jerusalem in 70&nbsp;n.C. Karl Heinrich Rengstorf het in die 1960's eerste voorgestel dat die rolle in die biblioteek van die Tempel van Jerusalem ontstaan het. Later het Norman Golb voorgestel die rolle is in verskeie biblioteke in Jerusalem geskryf. 

Ondersteuners van die Jerusalem-teorie wys op die uiteenlopendheid van gedagtes en handskrifte in die rolle. Verskeie argeoloë steun ook die teorie dat die rolle op 'n ander plek as Qumran ontstaan het, insluitende Yizhar Hirschfeld en, meer onlangs, Yizhak Magen en Yuval Peleg. Hulle glo almal die oorblyfsels van Qumran is dié van 'n Hasmonese fort wat in latere tydperke weer gebruik is.

## Bybelse belang
Voor die ontdekking van die Dooie See-rolle was die oudste Hebreeuse manuskripte van die Bybel die Masoretiese tekste uit die 10de eeu&nbsp;n.C., soos die Aleppo-kodeks. Vandag is die oudste bestaande manuskripte van die Masoretiese teks uit omstreeks die 9de eeu. Die Bybelse manuskripte onder die Dooie See-rolle stoot dié datum met 'n volle duisend jaar terug, na die 2de eeu&nbsp;v.C. Dit is 'n belangrike ontdekking vir geleerdes van die Ou Testament, wat verwag het die Dooie See-rolle sou die betroubaarheid van die teksoordrag van die oorspronklike na die Masoretiese teks óf bevestig óf weerspreek. Die ontdekking demonstreer die ongewone akkuraatheid van oordrag oor 'n tydperk van duisend jaar, wat dit redelik maak om te glo die huidige tekste van die Ou Testament is betroubare afskrifte van die oorspronklike werk.

Die Hebreeuse kenner Millar Burrows sê oor die rolle: 

Tog was daar verskille tussen verskillende fragmente van dieselfde teks. Die *The Oxford Companion to Archaeology* meen:

### Bybelse boeke wat ontdek is
Daar is 225 Bybelse tekste onder die Dooie See-rolle, of sowat 22% van die geheel. Met die byvoeging van deuterokanonieke boeke styg die getal tot 235. Die Dooie See-rolle bevat dele van al die boeke van die Hebreeuse Bybel en die Ou Testament-protokanon buiten een. Hulle sluit ook vier van die deuterokanonieke boeke in die Katolieke en Oosters-Ortodokse Bybel in: Tobit, Sirag, Barug 6 en Psalm 151. 

Die boek Ester is nie gevind nie en geleerdes glo dit is omdat Ester, 'n Jood, met 'n Persiese koning getroud was en dat die inwoners van Qumran op haar neergesien het. Dit kan ook wees omdat die boek die Purim-fees inhet wat nie in die Qumran-kalender voorkom nie.

### Nie-Bybelse boeke
Die meeste tekste is nie-Bybels van aard en is eers as onbelangrik beskou vir 'n begrip van die samestelling of kanonisering van die Bybelse boeke, maar daar is deesdae 'n konsensus dat baie van dié werke deur die Essene bymekaargemaak en nie deur hulle geskryf is nie. Geleerdes erken nou dat van die werke voor die tyd van die Essene geskryf is, toe party van die Bybelse boeke nog geskryf of hulle huidige vorm aangeneem het. Verder het die gebrek aan looistowwe op die perkament en die lae lugvloei deur die grotte ook baie tot die goeie bewaring bygedra. Sommige van die rolle is in kleikruike gekry, wat hulle verder beskerm het. 

Die rolle is aanvanklik verkeerd hanteer deur die argeoloë en geleerdes, en dit is in onbeheerde omgewings geberg, waar dit vinnig begin verweer het. In die eerste paar jaar van die laat 1940's en vroeë 1950's is kleeflint gebruik om fragmente aanmekaar te las en krake te seël, wat die manuskripte verder beskadig het. maar het nie genoeg geld gehad om al die rolle te koop nie en het ingestem dat buitelandse instellings die rolle koop en in 'n museum in Jerusalem hou totdat hulle "voldoende bestudeer" kon word. in Oos-Jerusalem. Deur die vervoer is hulle verder beskadig. Die klam toestande in die kluis het die rolle verder beskadig. Muf het begin vorm en sommige fragmente is gedeeltelik vernietig of is onleesbaar gemaak deur die gom en papier van die koeverte waarin hulle in die kluis gebêre is. In die laat 1960's het geleerdes 'n beroep gedoen dat die bergingstoestande verbeter.

## Bestudering deur geleerdes
Nadat die meeste rolle en fragmente in 1953 na die Palestynse Argeologiese Museum geskuif is, het geleerdes hulle begin saamstel en aanteken vir vertaling en bestudering. 

Die teks van die Dooie See-rolle is in vier verskillende tale geskryf: Hebreeus, Aramees, Grieks en Nabatees.

## Publikasie
thumb|240px|Geleerdes las fragmente aanmekaar in die Rockefeller-museum.

Sommige van die rolle en fragmente is vroeg gepubliseer – die meeste van die langer, vollediger rolle kort ná hulle ontdekking. Die geskrifte in grot&nbsp;1 het tussen 1950 en 1956 in druk verskyn; dié van agt ander grotte is in 1963 gepubliseer; en in 1965 het die Psalmrol van grot&nbsp;11 die lig gesien. Vertalings in Engels het gou daarop gevolg.

Oponthoude in die publikasie van ander rolle het omstredenheid veroorsaak, en baie navorsers het gevra dat die proses bespoedig word. Die saak is eers in 1991 opgelos, toe die Amerikaanse Bybelse Argeologiese Vereniging die "Facsimile Edition of the Dead Sea Scrolls" kon publiseer ná ingryping deur die Israeliese regering en Israeliese Oudhede-owerheid (IAA). 

Die inhoud van die rolle is tussen 1955 en 2009 ook gepubliseer in 'n reeks van 40 volumes deur Oxford University Press. Dit was bekend as *Discoveries in the Judaean Desert*. Nog verskeie publikasies hier hierna gevolg.

### Digitale publikasie
Van die digitale publikasies van die rolle sluit in die uitgewer E.J. Brill se CD-ROM-uitgawe in 2005. Die teks word gesorteer volgens genres wat insluit godsdiensreg, poëtiese en liturgies werke en ander. die IAA sou die rolle inskandeer met tegnologie wat deur Nasa ontwikkel is. In 'n vennootskap met Google sou dit gratis aanlyn beskikbaar gestel word, op 'n deursoekbare databasis en aangevul met vertalings en ander soorte gereedskap.

## Notas 
## Verwysings 
## Skakels