Intertekstualiteit

Intertekstualiteit is 'n literêre benadering wat die komplekse verhouding tussen tekste ondersoek. Dit behels die erkenning dat geen teks in isolasie bestaan nie, maar eerder in dialoog met ander tekste, bewus of onbewus. Elke teks is 'n weefsel van aanhalings, verwysings, allusies en nabootsings van ander tekste. In die konteks van Afrikaanse literêre studies, het intertekstualiteit 'n kragtige instrument geword om die rykdom en diepte van tekste te ontgin, asook om die kulturele, historiese en sosiale kontekste waarin hulle ontstaan, beter te verstaan.

Marisa Botha en Helize van Vuuren se artikels oor Ingrid Winterbach se *Niggie* bied 'n uitstekende voorbeeld van hoe intertekstualiteit in Afrikaanse literêre studies toegepas kan word. Hulle wys daarop dat Ingrid Winterbach se *Niggie* 'n komplekse teks is wat sterk op intertekstualiteit staatmaak, veral met betrekking tot die Anglo-Boereoorlog. Hulle identifiseer intertekste soos die oorlogsdagboek van Jan F.E. Celliers, Totius se *Vier-en-sestig dae te velde*, A.D.L. se ''Woman's endurance*, Deneys Reitz se *Commando*, Christoffel Coetzee se *Op soek na generaal Mannetjies Mentz*, en Klaas Steytler se *Ons oorlog*. Deur hierdie tekste in *Niggie'' op te spoor, toon Botha en Van Vuuren aan hoe Winterbach 'n gelaagde en meerduidige teks skep wat 'n gesprek met die verlede voer en terselfdertyd kommentaar lewer op die hede. Die outeurs maak 'n belangrike punt wanneer hulle noem dat intertekstualiteit nie bloot gaan oor die opspoor van bronne nie, maar oor die kreatiewe manier waarop Winterbach hierdie bronne verwerk en transformeer. Die teks word beskou as 'n "mosaïek van aanhalings" (Kristeva), 'n weefsel waar verskillende betekenisse ingeweef word. Hulle maak ook melding daarvan dat intertekstualiteit benader kan word vanuit verskillende hoeke: die vergelykende literatuurstudie, die intra-tekstuele benadering, en die kontekstuele benadering. In hierdie geval fokus hulle hoofsaaklik op die intertekstuele invalshoek soos gebruik in die vergelykende literatuurstudie.

Dorothea van Zyl se artikel "'Die doel van 'n storie is om dit te herskryf'. Abraham de Vries se eksperimentering met intertekstualiteit en die herskrywing van eie kortverhale" verskaf 'n ander perspektief op intertekstualiteit, naamlik die herskrywing van eie tekste as 'n vorm van intertekstualiteit. Sy wys daarop dat De Vries nie net intertekstuele verwysings na ander skrywers se werk gebruik nie, maar ook sy eie kortverhale herbewerk en herskryf. Hierdie herskrywings lei soms tot variante wat nie beduidende veranderinge in die sentrale betekenis van die tekste inhou nie, maar eerder demonstreer hoe De Vries as ambagsman voortdurend nuwe moontlikhede deur taal ontgin. Meer beduidende herbewerkings van tekste stem dikwels ooreen met 'n groeiende bewustheid by De Vries van metatekstualiteit, die web van verhoudinge tussen woorde en die belang van fokalisasie hierby, die spanning tussen feit en fiksie wat saamhang met narratiwiteit, voorstelling as 'n konstruksie van die skrywer, en met die retorisiteit van tekste as "petites histoires". Van Zyl se ontleding van De Vries se "Winkelplaas" verhale illustreer hoe intertekstualiteit 'n dinamiese en voortdurend ontwikkelende proses is, en hoe 'n skrywer se eie oeuvre 'n bron van intertekstuele spel kan word.

Magda Lombard se artikel "Intertekstualiteit en vervanging in die digkuns van Breyten Breytenbach n.a.v. twee gedigte uit Voetskrif" fokus op intertekstualiteit in die poësie van Breyten Breytenbach. Lombard wys daarop dat Breytenbach se poësie gekenmerk word deur 'n digverweefde intertekstualiteit, waar beelde, frases en selfs verse herhaaldelik, soms met variasies, in verskillende gedigte in dieselfde bundel voorkom, wat dui op die hegte eenheid van die bundel. Maar hierdie intertekstualiteit strek ook oor die grense van bundels heen, sodat ons selfs in verskillende bundels herhaling van dieselfde beelde, frases en segswyses kry. Só vorm Breytenbach se hele oeuvre 'n eenheid. Sy ondersoek hoe Breytenbach deur middel van "vervanging" en onverwagte beelde sy poësie de-outomatiseer en 'n rykdom van betekenis-assosiasies skep. Sy ontleed twee gedigte uit *Voetskrif* om die intergedigtelike kommunikasie en die spel van vervanging te illustreer. Lombard se artikel beklemtoon die belangrikheid van intertekstualiteit in die verstaan van Breytenbach se komplekse en veelduidende poësie.

H.J. Schutte se artikel "Intertekstualiteit en betekenis in Moeder Hanna" ondersoek intertekstualiteit in Bartho Smit se drama *Moeder Hanna*. Schutte wys daarop dat Smit se dramas dikwels intertekstueel is, met verwysings na mites, historiese gebeure en ander literêre werke. Hy fokus spesifiek op *Moeder Hanna* en identifiseer *Die vredesonderhandelinge* van J.D. Kestell en D.E. van Velden as 'n "oerteks" vir die drama. Deur hierdie historiese teks te aktiveer, word die "oop plekke" in die optrede van Hanna tot groter klaarheid gebring. Schutte beskou die drama as 'n antwoord op die oerteks en ondersoek hoe die Bybel en ander kontroletekste die betekenis van die drama verder verhelder. Sy artikel demonstreer hoe intertekstualiteit 'n instrument kan wees om die historiese, kulturele en ideologiese dimensies van 'n drama te ontgin.

In samevatting speel intertekstualiteit 'n deurslaggewende rol in Afrikaanse literêre studies. Dit bied 'n raamwerk vir die ontleding van tekste as komplekse netwerke van verwysings, aanhalings en allusies. Intertekstualiteit stel ons in staat om die diepte en rykdom van Afrikaanse tekste te verstaan, asook om die kulturele, historiese en sosiale kontekste waarin hulle ontstaan, beter te waardeer.

## Bronne