Kreutz-sonskeerder

220px|thumb|Charles Piazzi Smyth: *The Great Comet of 1843*.

Die **Kreutz-sonskeerders** is ’n familie komete wat baie na aan die Son verbybeweeg tydens hul perihelium. Hulle is vermoedelik fragmente van een groot komeet wat verskeie eeue gelede opgebreek het en is genoem na die Duitse sterrekundige Heinrich Kreutz, wat eerste aangedui het dat hulle verwant is.

'n Kreutz-sonskeerder se afelium (verste punt van die Son af) is sowat . Hulle kom uit 'n verafgeleë deel van die Sonnestelsel in die sterrebeeld Groot Hond na die binneste Sonnestelsel, maak 'n nabydraai om die Son en keer dan terug na hulle afelium.

Verskeie lede van die Kreutz-groep het Groot Komete geword; sommige was in daglig naby die Son sigbaar. Die mees onlangse een was Komeet Ikeya-Seki in 1965, wat moontlik een van die helderste komete in die laaste 1&nbsp;000 jaar was.

Meer as 4&nbsp;000 kleiner lede van die familie van net ’n paar meter breed is al ontdek sedert die lansering van die SOHO-satelliet in 1995. Nie een van hierdie kleiner komete het hulle perihelium oorleef nie. Groter sonskeerders, soos die Groot Komeet van 1843 en C/2011&nbsp;W3 (Lovejoy), het dit wel oorleef.

## Ontdekking en historiese waarnemings
[thumb|150px|links|'n Illustrasie van die [#Groot Komeet van 1843|Groot Komeet van 1843, soos gesien uit Tasmanië.]]

Die eerste aangetekende komeet waarvan die wentelbaan uiters naby die Son verbybeweeg het, was die Groot Komeet van 1680 (C/1680 V1). Daar is bereken hy het net 200&nbsp;000&nbsp;km (0,0013&nbsp;AE) van die Son se oppervlak verbybeweeg, wat omtrent 'n sewende van die Son se deursnee is, of die helfte van die afstand tussen die Aarde en die Maan. Dit was die eerste bekende sonskeerderkomeet.

Sterrekundiges, onder andere Edmond Halley, het gespekuleer dié komeet was dieselfde een wat in 1106 naby die Son verbybeweeg het. In 1888 het Heinrich Kreutz 'n geskrif gepubliseer waarin hy voorstel die komete van 1843 (C/1843 D1, die Groot Maartkomeet), 1880 (C/1880 C1, die Groot Suidelike Komeet) en 1882 (C/1882 R1, die Groot Septemberkomeet) almal fragmente was van 'n reusekomeet wat verskeie besoeke aan die Son tevore opgebreek het.

Die groep het gewoonlik 'n baanhelling van rofweg 140 grade en 'n periheliumafstand van sowat 0,01&nbsp;AE.

## Noemenswaardige lede
Die helderste lede van die Kreutz-sonskeerders was asemrowend en was maklik bedags te sien. Die drie indruwekkendstes was die Groot Komeet van 1843, die Groot Komeet van 1882 en X/1106&nbsp;C1. Die bron van die Kreutz-sonskeerders wat tot dusver gesien is, kan die Groot Komeet van 371&nbsp;v.C. wees, of komete wat in 214&nbsp;v.C., 423&nbsp;n.C. of 467&nbsp;n.C. gesien is. Nog 'n merkwaardige Kreutz-sonskeerder was die Eklipskomeet van 1882.

### Groot Komeet van 1843
Die Groot Komeet van 1843 is vroeg in Februarie dié jaar die eerste keer gesien, net meer as drie weke voor sy perihelium. Teen 27 Februarie was dit maklik in die daglig sigbaar. Die stert was volgens berekenings langer as 300&nbsp;miljoen kilometer (2&nbsp;AE). Dit was die langste komeetstert wat gemeet is tot in 2000, toe Komeet Hyakutake se stert op 550&nbsp;miljoen kilometer bereken is. Die maksimum skynbare magitude van dié komeet was . (Die afstand tussen die Aarde en die Son – 1&nbsp;AE – is net 150&nbsp;miljoen kilometer.)

Die komeet was die hele Maart lank besonder prominent voordat dit in April dowwer geword het en skaars met die blote oog sigbaar was.

### Eklipskomeet van 1882
[duimnael|220px|Die Groot Komeet van 1882, soos gesien uit [Suid-Afrika.]]

'n Groep waarnemers wat op 17 Mei 1882 in Egipte byeengekom het om na 'n sonsverduistering te kyk, was baie verbaas toe hulle 'n helder streep naby die Son sien toe dit byna verduister was. Heel toevallig het die sonsverduistering saamgeval met die perihelium van 'n Kreutz-sonskeerder. Die komeet sou andersins ongesiens verbygegaan het – die waarneming daarvan tydens die sonsverduistering was die enigste keer dat dit gesien is. 

Op foto's van die verduistering kan gesien word die komeet het aansienlik beweeg in die 1&nbsp;minuut 50&nbsp;sekondes van die verduistering – soos verwag kan word van 'n liggaam wat teen byna 500&nbsp;km/s by die Son verbyskiet. 

Dit het vinnig helderder geword en was eindelik so helder dat dit twee dae lank (16-17 September) met die blote oog in die dag sigbaar was, selfs deur ligte wolke. Ná sy perihelium het die komeet verskeie weke lank helder gebly. 

In Oktober is gesien sy kern breek op in eers twee en toe vier stukke. Die tempo waarteen die fragmente uitmekaargespat het, was so vinnig dat hulle omtrent 'n eeu uitmekaar sal terugkeer – tussen 670 en 960 jaar ná die verbrokkeling.

Japannese waarnemers wat 'n koronagraaf gebruik het, het gesien hoe die komeet 30 minute voor perihelium in drie stukke opbreek. Toe die komeet daarna weer verskyn, is twee van dié kerns bespeur en die derde een vermoed. Die komeet het 'n baie lang stert ontwikkel, sowat 25&nbsp;grade lank, voordat dit in November verdof het. Dit is in Januarie 1966 die laaste keer gesien.

## Dinamiese geskiedenis en evolusie
thumb|350px|links|Die benaderde verhoudings tussen die grootste Kreutz-sonskeerders. Die periheliums waarby fragmentasie voorkom, is nie oral goed vasgestel nie.

'n Studie in 1967 deur Brian G. Marsden was die eerste poging om die wentelgeskiedenis van die groep na te speur om die bron vas te stel. Dit beteken dit is veilig om aan te neem hulle is twee dele van dieselfde komeet wat een perihelium gelede opgebreek het. Verreweg die beste kandidaat vir die bron was dié wat in 1106 gesien is (die Groot Komeet van 1106): Ikeya-Seki se afgeleide wentelperiode gee 'n vorige perihelium amper pesies op die regte tyd. Hoewel die Groot Komeet van 1882 se afgeleide wentelbaan dui op 'n vorige perihelium van 'n paar dekades later, sou dit net klein aanpassings verg om die berekenings te laat klop. is nader verwant aan dié groep as aan subgroep I, maar lyk of dit een perihelium vroeër as die ander fragmente afgebreek het. 'n Nuwe lid van die Kreutz-familie word gemiddeld elke drie dae ontdek. 

Buiten Komeet Lovejoy het nie een van die sonskeerders wat SOHO gesien het, sy perihelium oorleef nie; sommige het dalk in die Son self beland, maar die meeste het waarskynlik net heeltemal gedisintegreer. Teen Desember 2011 is meer as 2&nbsp;000 Kreutz-sonskeerders met SOHO-data ontdek.

SOHO-waarnemings het gewys sonskeerders arriveer dikwels in pare wat deur 'n paar uur geskei word. Dit gebeur te dikwels om toevallig te wees en kan nie wees vanweë vebrokkelings tydens die vorige wentelbaan nie, want die fragmente sou deur 'n veel groter afstand geskei gewees het.

Die getal Kreutz-komete van subgroep I is omtrent vier keer die getal van subgroep II. Dit dui daarop dat die "oumakomeet" in "moederkomete" van onewe groottes opbreek.

## Toekoms
Dinamies sal die Kreutz-sonskeerders vir die volgende duisend jare as 'n afsonderlike familie beskou kan word. Eindelik sal hulle wentelbane deur swaartekragsteurings verstrooi word. Na aanleiding van die tempo van opbreking van die bestaande lede, kan die groep egter voor dan heeltemal vernietig word. Die aanhoudende ontdekking van groot getalle van die familie deur SOHO sal ongetwyfeld lei tot 'n groter begrip van hoe komete opbreek om families te vorm.

Dit is onmoontlik om te voorspel hoe groot die kans is dat nog 'n baie helder Kreutz-komeet in die nabye toekoms sy verskyning kan maak, maar as 'n mens in ag neem dat minstens 10 in die afgelope 200 jaar met die blote oog gesien kon word, sal nog 'n groot komeet van die Kreutz-familie byna vir seker die een of ander tyd sy opwagting maak. Komeet White-Ortiz-Bolelli het in 1970 'n skynbare magnitude van 1 bereik. In Desember 2011 het die Kreutz-sonskeerder C/2011 W3 (Lovejoy) sy perihelium oorleef en 'n skynbare magnitude van -3 bereik.

## Verwysings 
## Verdere leesstof 
* Marsden B. G. (1989), *The Sungrazing Comets Revisited*, Asteroids, comets, meteors III, Proceedings of meeting (AMC 89), Uppsala: Universitet, 1990, eds C. I. Lagerkvist, H. Rickman, B.A. Lindblad., p.&nbsp;393
* 

## Eksterne skakels 
* Sungrazer Project 
* Webtuiste met SEDS se Kreutz-groep 
* Kometografie-sonkykers 
* Nasa-nuusvrystelling oor twee sonskeerders wat deur SOHO waargeneem is
* Lys van SOHO-komete
*SOHO-data in die werklike tyd
* 
* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia