Octavius (Marcus Minucius Felix)

***Octavius*** is ’n boek uit omstreeks 197 n.C. wat in dialoogvorm geskryf is deur Marcus Minucius Felix. Hierin is ’n woordestryd opgeteken tussen sy twee vriende, naamlik Caecilius, ‘n Romeinse heiden, en Octavius, ’n Christen. Dit volg nadat Octavius vir Caecilius aangevat het oor sy heidense vormgodsdiens. Na die debatvoering bekeer Caecilius hom tot die Christendom.

## Hoofpersone 
* **Marcus Minucius Felix** (skrywer) is ’n prokureur en toegewyde Christen. Te oordeel aan sy voornaam, stamnaam en bynaam, kan daar afgelei word dat hy uit die hoër stande is. Felix tree as tussenganger op.
* **Octavius Ianuarius** is ’n Christen; hy is egter nie van adele afkoms nie, maar het deur harde werk gekom waar hy is. Op handearbeid is neergesien; maar die Christene se liefde ken geen standverskil nie.
* **Quintus Caecilius Natalis** is ’n heiden wat nog blindelings aan sy gebruike vasklou. Hy stam uit ’n baie ou en ryk Romeinse familie, wat goeie opvoeding geniet het.

## Oorsig 
### Aanloop 
Felix dink terug aan sy afgestorwe en vrome vriend, Octavius Ianuarius – ’n onuitspreeklike gemis het hierdie vriend in hom agtergelaat. Hy herinner hom veral aan die woordewisseling tussen Octavius en Caecilius.

Sy vriend, Octavius, het eendag by Felix onverwags opgedaag, wie tog te bly was om hom te sien. Nadat hulle twee ’n paar dae lank nou elkeen beurtelings oor hul doen en late uitgewei en met die jongste nuus ingehaal het, besluit hulle om na Ostia af te reis vir ’n seevakansie. Dit was herfs, die wynoes was buitendien klaar en die regspraktyk het so te sê tot stilstand gekom; die temperatuur sou ook, ná die somer, meer gematig wees. Hierdie druiweoes-vakansie staan bekend as die *vindemia*.

Op pad strand toe merk Caecilius ’n beeld van Serapis [Egiptiese god wat ingang by Rome gevind het] op en volgens gebruik druk hy sy hand teen sy mond in ’n soengebaar (“manum ori admovens, oculum labiis pressit” – terwyl hy sy hand na sy mond toe beweeg/bring, het hy ’n soen op die lippe gedruk). Met ander woorde, die *adoratio*: ’n mens bring jou regterhand na die mond, soen jou eie vingers of handpalm en strek die hand dan as teken van eerbied na die standbeeld toe uit.

Wie swyg, stem toe; Octavius kan die stilbly nie. Dit is vir Octavius net ongehoord dat sy geleerde Christenvriend Felix toelaat dat sy eweknie in sulke volkse verblindheid (Caecilius beteken toevallig “die blinde”) versonke bly. Deur sy nalatigheid maak dit Felix aan sulke dwaling ewe aandadig. Terwyl hy dit sê, het die mans reeds die laaste huise van die stad langs verbygeloop en trek nou by die vrye oop strand, wat dus nie aan die staat of privaatpersoon behoort het nie, maar die natuur.

Die strand self is so te sê windstil, met sagte golfies wat op die strand aanspoel. Terwyl hulle aanstap, voer hulle gesprekke oor die onlangse seereis van Octavius. Toe hulle nou ’n lang ent al pratend gestap het en besluit om op hul spore terug te draai – verkyk Octavius en Felix hulle aan die seuns wat uitgelate klippies op die see gooi wat netjies oor die water skeer. Te midde van al die kalm en sorgelose strandvermaak wat voor hulle afspeel, broei daar ’n storm in die gemoed van dikbek Caecilius; sodanig dat Felix moet vra wat pla.

Caecilius het Octavius se betigtiging baie persoonlik geneem. Dit raak nou ’n beginselsaak. Hulle kan sommer by die een hawehoof gaan sit en die saak daar uitklaar, terwyl hul rus na die lang wandeling.

Felix gaan sit tussen die twee teenstanders as arbiter, ook omdat hy albei sy vriende se lewenswyses goed ken. Caecilius spreek Felix dus toe.

### Caecilius se redevoering 
* Caecilius voel die wetenskap ly geweldig aan tekortkominge; dit is nou as Octavius die wetenskap as teenvoeter sou byhaal om sy heidense gebruike aan te val. Caecilius kan nie die atomistiese stroming sommerso aanvaar dat alles uit materie bestaan wat net lukraak iewers heenvloei of in welke vorm dan ook vergestalt of manifesteer nie. Daar is net te veel vreemde lotgevalle. Waarom kom goeie en slegte mense tydens ’n onstuimige storm in ’n skipbreuk om, ongeag hul verdienste? Of in ’n brand, waarin sowel die onskuldiges as skuldiges oor een kam geskeer word en almal doodbrand? Waarom, tydens ’n epidemie, sterf almal sonder onderskeid? Waarom sterf die dapperste manne op die slagveld? As daar ’n énkele Voorsienigheid was, dan sou daar nooit ’n Phalaris of Dionysies die troon bestyg het nie. Sokrates sou ook nie die gifbeker gedrink het nie. Ook die mooiste oeste word deur haelstorms verniel. Die waarheid bly vir die mens verborge – of, meer nog – daar moet iets bo ’n vaste wet of formule wees wat hierdie wisselvallige en onsekere lotgevalle beheer. Caecilius glo dus nie in die determinisme [behalwe dat die Romeinse gode *moes* regeer, sien onder] of wetmatigheid nie. Hy wil egter ook nie die monoteïsme van die Christene aanvaar nie. Omdat die mens nooit die waarheid sal weet nie, daarom is dit beter om by die ou gebruike en tradisie te bly, soos dit nog altyd was.

* Daar kan nie ’n enkele Voorsienigheid wees as so baie volke hulle eie volks- en huisgode het nie. Alle volke het ’n vaste eenstemmigheid in die geloof van hul bestaan – ongeag hul onsekere oorsprong.

* In die naam van die gode het die Romeine die wêreld oorwin, maar anders as die Christene was die Romeine van ouds baie verdraagsaam. Hulle het die gode van die oorwonne volke nie vernietig of beledig nie, maar aangeneem! Juis omdat Rome so vroom was, het alle gode dwarsoor die wêreld sommer daar en dan besluit Rome moet die mag oor die wêreld gegee word. Die Christene behoort dankbaar te wees.

* Dié wat nie na die orakels geluister het nie, het hul suur bekom – kyk maar wat met Crassus gebeur het.

* Die Christene vergader op geheimsinnige plekke – hulle verafsku die tempels soos begraafplase, hoon die gode, bespot die offerplegtighede, sien neer op die priesters en beskimp die ereamptenare se purper streep op hul klere, terwyl die Christene self halfnaak rondloop.

* Die Christene trotseer martelinge, terwyl hulle hul kwel oor toekomstige gebeure – waar hulle in die hiernamaals nogmaals sal sterwe. Tog jaag die dood hulle nie die skrik op die lyf nie; die lewe in die hiernamaals is hul bedrieglike hoop in hul huidige ellendige bestaan.

duimnael|Die Alexamenos-graffiti beeld die aanbidding van 'n eselskop aan 'n kruis uit
* Soos onkruid vermeerder die sedebederf, soos die gerugte die rondte doen: hulle herken mekaar deur geheime tekens; hulle noem mekaar “broeder” en “suster” – sulke geheiligde benamings is ’n dekmantel vir al die bloedskande wat agter geslote deure plaasvind; **hulle aanbid die kop van ’n esel**; ander sê die Christene vereer die geslagsdele van hul voorgangers en priesters – in aanbidding sink hulle voor die skeppingskrag van hul sogenaamde vader neer. Al kan hierdie verdenking ook vals wees – dit rym darem met hul geheimsinnige nagtelike bedrywighede.

* Hoe kan ’n Christen iemand vereer wat vir ’n misdaad gedood is? Die kruis – die instrument van teregstelling – is hul voorwerp van verering, net soos die heidene hul godsbeeldjies het – waarom die heidene dan aanval?

* Daar word vertel die nuweling ondergaan by sy inwyding ’n walglike rite: ’n baba word geheel en al met meel bedek. Die nuweling slaan dan onwetend die kind dood deur blinde wonde toe te dien. Daarna slurp die ander gelowiges gretig die bloed van die kind op en verdeel die ledemate.

* Volgens die stadsgenoot Fronto kom al die kinders, moeders en mans (van alle geslagte) byeen en sodra die dop begin trek, gee hulle hulself oor aan hulle luste: hulle sal ’n hond vasmaak aan ’n lamp. Hulle gooi dan ’n been voor die hond, maar net ver genoeg dat dit net-net buite die hond se bereik is. Sodra die hond vorentoe spring en die lugter omval, dan volg ’n bacchanalia in die donker.

* Waarom word alles so geheim en geslote gehou? Waarom het die Christene geen altare, geen tempels en geen godebeelde nie? Waarom praat hulle nooit in die openbaar nie? Waarom vergader hulle nie in die openbaar nie? Want donkerwerk is konkelwerk.

* Waar kom hierdie goddelike wese [Jesus] uit die niet vandaan wat geen volk, geen koninkryk en selfs nie eens die bygeloof van die Romeine ken of van gehoor het nie? Kyk maar: selfs die Jode ken slegs een Opperwese, maar Hy word openlik in die tempels, deur altare/offers/seremonies vereer. Nie dat dit veel beteken het nie, want sy mag is so min dat sy verbondsvolk vandag gevangenes van die Romeinse sterwelinge is. [Jerusalem is omstreeks 70 n.C. deur die Romeine ingeneem en met die aarde gelykgemaak – soos Christus gewaarsku het in Mattheus 24:2, Markus 13:2 en veral Lukas 19:41-44.]

* Daar word vertel die God van die Christene is heen-en-weer-lopend en alomteenwoordig. Wat ’n onbeskaamde en bemoeisieke wese, wat oral ronddwaal! Dit is onmoontlik dat so ’n wese met elkeen afsonderlik kan besig wees.

* Die hele wêreld dreig om deur vuur verbrand te word en dat die hemele sal skeur. Maar alles wat tot as en stof vergaan, sal weer opstaan. Om daardie rede verfoei die Christene die brandstapel [verassing – die norm onder die Romeine]. Die liggaam gaan tog tot niet – of wilde diere dit nou verskeur, en of die see dit verswelg, en of die grond dit bedek, en of die vuur die liggaam verteer – waarom is die liggaam na die dood so kieskeurig? ’n Mens sou dink, as daar geen gevoel is nie, dan is die vinnige manier van vernietiging ’n weldaad. As daar na die dood wel nog gevoel in die liggaam is, dan is enige ander vorm (soos ontbinding) ’n helse uitgerekte straf.

* Die Romeine geniet hul lewens. Die Christene weerhou hul van en ontsê hul hierdie genietinge, en belowe hulself deur hul deugsaamheid ’n gelukkige lewe na die dood, terwyl die res (die onregverdiges in hul oë) ’n ewigdurende straf sal beleef.

* Tog word daar met twee verskillende mate gemeet. Die heiden skryf sy handelinge aan die noodlot toe, net soos die Christen alles aan God toeskryf. Dus – jy sal nie uit eie beweging by die Christendom aansluit nie, maar omdat jy deur God uitverkies is. Dit is daarom ’n onregverdige Regter, wat die lot in die mens self bestry en beskik en jou uiteinde beklink – daar is geen sprake van ’n vrye wil nie.

* Caecilius wil weet: gaan die Christene opstaan met die ou liggaam, ’n nuwe liggaam, of sonder ’n liggaam? Of is daar sprake van reïnkarnasie? Hoe dan ook – Caecilius is nie bewus van enigiemand wat ná al die eeue uit die onderwêreld teruggekeer het nie.

* Die meeste Christene is behoeftig, brandarm, sloof hulle af en ly aan koue en honger – en hul God laat dit toe, asof Hy dit nie sien nie. So onmagtig en so onregverdig is Hy. En as jy aan die hiernamaals dink terwyl jy in gevaar verkeer, koors of pyn ervaar – erken jy as mens nie jou eie broosheid nie? Jy word van jou eie swakheid oortuig en tog wil jy dit nie beken nie.

* Die Christene verduur dreigemente, martelinge, pynigings, foltering, kruisigings, om aan ’n teerpaal verband te word – selfs die dood deur die vlamme wat hul so vrees: waar is jou God, wat jou by die opstanding sal help opwek, maar nie in die lewe wil help nie?

* Leef die Romeine en die heersers nie ook maar onder die Christengod nie? Het hulle nie die hele wêreld tot hul beskikking, en is hulle nie die Christene se meesters nie? En tog leef die Christene in angs, hulle bly weg van die skouspele en neem nie aan die feestelike optogte deel nie; onder die openbare maaltye is hulle nooit onder die deelnemers nie, ook nie by al die plengoffers en gevegte uit godsdienstige gronde nie. En dit, terwyl hul die bestaan van die gode verloën! 

* Die Christene dra nie blomme in die hare nie, en dra ook geen reukwerk nie. Die parfuum word slegs vir die begrafnisse gehou, en hulle weier selfs om die grafte met kranse te versier. Ten minste het die Romeinse gode darem daardie bietjie deernis. 

* Dan gaan Caecilius oor tot *ad hominem*-aanvalle: die Christene maak grotendeels die laagste gepeupel uit; veral onder liggelowige vroumense wat maklik oor te haal is. Hierdie lot is sonder enige ontwikkeling, opvoeding en beskawing. Hulle weet niks van staatsake af nie, hoe wil hulle nog die geheime lotsbeskikkinge van die heelal probeer deurgrond? Selfs Sokrates het sy plek geken, deur te beken: deur te erken jy weet niks nie, beken jy die hoogste wysheid. Hy wys ook na die akademici van Athene wat huiwerig was om uitsprake te lewer oor die aard en bestaan van God, terwyl Simonides elke keer uitstel gevra het. So versigtig was hulle.

Caecilius glo nie Octavius is opgewasse om hierdie retoriese vrae of standpunte te weerlê nie.

### Tussenbetragting 
Felix haal onmiddellik die wind uit Caecillius se seile: hy kan nie nou al sy oorwinning kom staan en vier voordat die ander party nog nie eens aangehoor is nie. Buitendien, die debat gaan nie om roem/lof nie, maar om die waarheid. Dan nog: Felix ondervind ’n algemene gebrek aan middelpuntsoekendheid. Caecillius het baie interessante staaltjies, baie mooi welsprekendheid, spitsvondigheid en woorderykdom; hy gooi egter klippe woes rond en bont, maar bou geen vaste muur daarmee nie.

Caecilius kla dat Felix nou tussenbeide kom tree en sy argumente verswak, terwyl sy pleidooi deur Felix se lang ommehaal van woorde besig is om af te koel. Laat Octavius nou praat, terwyl sy woorde nog vars in die geheue is. Laat Octavius sy argumente aanvaar en een vir een weerlê, as hy kan.

Felix antwoord: hy praat slegs in die algemeen. ’n Mens moet jou nie laat lei deur die “gloed van welsprekendheid” nie, maar die hegtheid (kousaliteit) van die argumente. 

Octavius, wat al lankal brand om te antwoord, word aan die woord gestel.

### Octavius se weerlegging 
Caecilius dobber rond en word deur sy teenstrydige en weersprekende gevoelens heen en weer geslinger.

* Enige mens is geskape met die geskiktheid en ontvanklikheid vir die waarneming; dit is geen geskenk nie, dit is ingebore. Kyk ook na die skone kunste waaroor die hooggeleerde wysgere so swymel: is hierdie kunstenaars nie plebejers nie? Aanleg word nie aan rykdom toegeken of deur studie verwerf nie, dit word met die vorming van die verstand geskape. Daarom kan die eerste die beste mens ook goddelike sake navors, daaroor ’n mening vorm en dit openbaar maak. Dit gaan nie oor hoe belangrik die persoon is wat die opinie uitspreek nie, maar die waarheid en die opinie self. Wat welsprekendheid betref: “hoe minder gekunsteld die taal is, hoe helderder die gedagte” (hoe weelderiger woord, hoe skraler gedagte).

* Octavius kyk hoe alles in perfekte simbiose verkeer; alles is perfek georden: die son, die maan, die sterre, die seisoene, die kuslyn wat die water terughou, fonteine wat bly loop... As jy ’n huis sou binnegaan en sien hoe alles netjies en goed versorg en versier is – dan moet jy glo daar moet ’n meester/eienaar wees wat alles so gemaak het en in stand hou. Die bye het 'n koning [vergelyk Vergilius se *Georgica*], die kudde skape het een aanvoerder – daar moet dus ’n Oppergesag wees wat sy goddelike ryk so verdeel. Hierdie God staan buite die mens se sintuie – wat die begin en einde gemaak het in sy grensloosheid en onmeetlikheid. Slegs Hy is aan homself in sy volle grootheid bekend.

* Elkeen wie hom verbeel dat hy God se grootheid ken, doen daaraan te kort en flous homself. Semanties gesproke weet mens wat die naam “God” behels – totaliteit. Hy kan nie “vader” genoem word nie, want dit doen afbreek aan die Naam (iets van vlees en bloed), so ook nie “koning” nie (wat die aardse bestaan benadruk), of ’n “meester” nie (sterflikheid). As jy egter al hierdie toevoegsels weglaat, dan sal jy Hom in al sy luister aanskou. Selfs die naam “Jupiter” van die heidene is bloot ’n aangelapte etiket, wat klaar ’n beperking op die god se eie mag plaas. Die gevierde digters soos Vergilius het lankal die aanvoeling gehad daar moes een vader van gode en mense gewees het. Vergilius skryf dit trouens so in sy poësie. Octavius noem dan ’n rits filosowe wat dieselfde ervaar het: Monoteïsme het daarmee ontaard in veelgodery.

* Die gode self is eintlik net die uitvloeisel van ouvroustories waaraan hul voorouers vasgeklou het. Euhemerus het eeue tevore al gedink die gode was voorheen doodgewone mense, met uitsonderlike eienskappe. Of dit kon gewoon konings gewees het wat tot voorbeeld moes dien vir die nageslagte en met verloop van tyd in ’n soort kultus ontaard het. Alexander die Grote moes dit by priesters uitvind – selfs húlle het dit geweet.

* Waarom word daar nie meer gode gebore nie? Is Jupiter dan te oud en die onsterflike Juno dan onvrugbaar? Of het die voortplanting die oomblik opgehou toe die mens geen aandag meer aan hierdie fabeltjies geskenk het nie? Want anders – as die gode voortplant en onsterflik is, sou daar mos meer gode as mense gewees het; nie hemel of die aarde sou hulle kon dra nie. Daarom moes hierdie wesens voorheen mense gewees het.

* Wanneer presies is ’n stuk hout of steen of silwer ’n god? Hulle word geboetseer, gegiet, gesmee, gebeitel – nog is dit geen gode nie. Hulle word gesoldeer, inmekaar gesit, opgerig en opgestel – nog is dit geen gode nie. Eers as hulle versier, ingewy en aanbid word – dan eers is hulle gode. Nou, redelose diere sien dit nie so in nie: hulle maak hul neste daarin, loop oneerbiedig daaroor, spinnerakke moet kort-kort afgevee word. Onder die Christene moet jy God eers kén voordat jy Hom vereer. Wat die heiden doen, is bloot om blindelings hul ouers se wense en voorskrifte van geslag tot geslag te gehoorsaam. Die heiden vra nie vrae nie - hy leen liewer sy ore uit vir al wat mens is. En op soortgelyke wyse vra hy ook nie vrae wat in die Christene se godsdiens aangaan nie.

* Ook die Romeinse gebruike kom onder skoot : Watter regdenkende mens nael kaalgat straataf tydens die Lupercalia, in die hartjie van die winter? Sommige tempels besoek mens eenmaal per jaar, ander mag jy hoegenaamd nie betree nie. By sekere plegtighede mag mans nie nabykom nie; by ander is vroue verbode. By bepaalde seremonies is ’n slaaf wat deelneem absoluut ’n misdryf; ’n soenoffer moet volg om die gode te paai. Party heilige voorwerpe moet deur ’n vrou wat slegs een man het bekrans word; ander deur ’n vrou wat baie mans het – naarstigtelik word dan gesoek na so ’n vrou wat kan spog met die meeste egbreuke op haar kerfstok. Watter behae sou ’n god ook daarin hê as sy eie perfekte maaksel homself ontman, bloot om ’n offer te bring – dan sou hy die man in die eerste plek mos so geskape het?

* Vir Octavius is die misterieë en die erediens van die Isis-kultus absoluut absurd. In haar roubedryf betreur Isis met Cynocephalus [die hondkoppige man, Anubis] en kaalgeskeerde priesters die verlies van haar seun [dit is eintlik haar man/broer, Osiris]; in haar rouklaag slaan haar volgelinge hulself op die bors en boots die smart van die ongelukkige vrou na. Dan word die verlorene sowaar teruggevind, Isis is verheug, die priesters ingelyks, Cynocephalus is trots op sy vonds – en volgende jaar lyk dit maar weer so. Waarom, weet niemand nie. En kyk nou vir Cybele – self teen dié tyd van die verhaalhede moeder van talle gode, en van ouderdom hondlelik. Omdat sy haar minnaar nie kan verlei nie – vermink sy hom. En daarom sal die Galli en halfmanne [nadat hul gekastreer is, het hul die vroulike uiterlike aangeneem] hierdie fabeltjie uit die jaar toet tot op die letter nakom. Hierdie verminkings is geensins godsdienstige plegtighede nie, dit is sadistiese folteringe.

* Die gode self is geensins vlekkelose of onbelaglike wesens nie. Vulcanus is kreupel. Apollo se wange is seepglad, al is hy horingoud; maar sy seun Aesculapius dra baard. Neptunus het seegroen oë, Minerva blougrys- en Juno koei-oë. Janus het twee gesigte – asof hy agteruit kan loop. Diana is nie eenvormig nie – by die Romeine is sy ’n jagter met ’n kledingstuk wat bietjie baie hoog sit; maar onder die Efesiërs is sy ryklik bedeeld met baie borste en boesems; as Trivia is sy ’n driekoppige en veelhandige wese. Jupiter self word  baardloos uitgebeeld. Dan weer met ’n baard. Toe hy Hammon geheet het, het hy horings gehad. Is hy Capitolinus, dra hy bliksemstrale. Is hy Latiaris, word hy vol bloed gegooi. En is sy naam Feretrius, word hy met ’n krans getooi. Jupiter kom in vele monsteragtige gedaantes voor – net soos sy gedrogtelike name. Die digter moet behoorlik kophou om al hierdie uiteenlopende eienskappe onder een naam byeen te bring. En dit misluk. 

* Al hierdie verhale is slegs versinsels - die ondeugde van die mense word besing, omdat die aanhoorders ’n sekere bekragtiging of bekoring daarin sou vind. En nou word die sedes onder die kinders bederf. Hierdie ondeugde en leuens word kleintyd al by die kinders ingeprent en leef in hul koppe voort tot die dag van hul dood. Hoe kan die kinders dan beter volwassenes wees?

* Nou word gesê hierdie heidense bygelowe het sweerlik waar tot die Romeine se oorwinning gelei. Dit moet eerder toegeskryf word aan die Romeine se dapperheid en brute krag, eerder as hul godsdiens en pligsgevoel. Latium en Rome was van die begin af ’n oorlogsugtige rowersnes, gebou op broedermoord [vergelyk Romulus en Remus]. Rome ken geen tekort aan vreemde maagde van Vesta nie, maar getroude vroue van ander volke en stamme is geroof, mishandel, verkrag en hul naasbestaandes is met die swaard uitgedelg. Die tempels wat nie tot die grond toe afgebrand is nie, is bewoon en in besit geneem. Al die Romeinse tempels is met geplunderde buit opgeluister en gebou op die puin van verwoeste stede en die bloed van vermoorde priesters. Dit is tegelyk ’n belediging en ’n bespotting vir jouself om die oorwinnaar te onderwerp aan die oorwonne godsdienste; om die gevangenes ná die segepraal te gaan verheerlik – en dit alles wat met Romeinse wapentuig verower is. Hoe kan jy gode wil aanbid wat jou oorwonnenes nie eens teen jóú eie wapens kon beskerm het nie? Waarom sou al hierdie gode saamsweer teen hul eie aanbidders? Was die Romeinse maagde dan enigsins kuiser of die priesters vromer?

* Hoe werk dit dan dat die Vestaalse maagd, in oneer gebring, die spit elke keer moet afbyt en lewend begrawe word, terwyl die ander party wat meegedoen het, skotvry daarvan afkom? Waar vind jy groter ontug, owerspel en hoerery as onder die priestersamp self – sommer daar tussen die altare en tempels? Die grootste wellus kan jy maar gaan soek in die vertrekke van die tempelwagters, eerder as in die bordele self.

* Nog lank voor die eetlus van ’n heilige hoender die uitkoms van staatsake en politieke besluite bepaal het, het die Assiriërs, die Mede, die Perse en selfs die Grieke en Egiptenare hul eie heerskappy gevoer. Sonder enige hulp van ’n voëlwiggelaar of lewersoeker. Die gode kan egter nie baie konsekwent wees nie. Clodius, Flaminius en Junius het hul leërs verloor omdat hulle nie die voorteken van die heilige hoenders afgewag het nie; maar Regulus het die voortekens eerbiedig en is tog gevange geneem. Mancinus het by die godsdienstige voorskrifte gehou, maar is aan sy vyande uitgelewer. Julius Caesar het die auguria en auspicia se voorsprake in die wind geslaan, met sy vloot na Afrika oorgesteek en oorwin (die Slag van Thapsus).

* En die orakels? Amphiaraus kon die toekoms na sy dood voorspel, maar kon nie weet dat sy vrou hom vir ’n halssnoer sal verraai nie. Tiresias kon in sy blindheid die toekoms voorspel, terwyl hy nie eens die hede kon raaksien nie. Die sogenaamde orakel wat deur die Pythiese Apollo aan Pyrrhus gegee is, bly ’n anachronistiese versinsel - dit is bedink lank nadat Apollo sy lier opgehang en ophou versies maak het. Soms is die orakels se voorspellings raak, ander kere nie. Dit word toegeskryf aan demone.

* Daar bestaan onreine geeste wat deur hul aardse smet, begeertes en ondeugde van hul hemelse mag en natuurlike reinheid gestroop is. Om hulself te troos, saai hulle verdorwenheid onder die mens en poog om hom van God afvallig te maak en te laat ontaard. Ook deur die invoer van valse eredienste probeer hul die mens van God te vervreem. Die digters, asook Sokrates, was terdeë bewus van hulle. Sokrates sou hom egter nooit van ’n saak laat afsien of ’n ander aanneem sonder om die demoon eers te raadpleeg nie. Hostanes, die eerste towenaar, weet daar is engele wat God se troon bewaak, maar weet ook dat demone aardse wesens is – wat oral ronddwaal en die mensdom vyandiggesind is. Selfs Plato spreek oor God, engele en demone in sy *Symposion*. Nou hierdie onreine geeste versteek hul onder die standbeelde en heilige beelde en verkry daardeur hul inspirasie en gesag as magtige godheid – wat nou weer die priesters inspireer. Hulle mislei ander deur die uitleg van die ingewande van diere, lootjies, voorspellings en orakelspreuke, wat grotendeels in leuens gehul is. Hulle mislei hulself en andere – omdat hulle die suiwer waarheid nie ken nie. Hul doel is om mense materialisties en gierig te maak, die mens se lewe te verontrus, slapelose nagte te besorg en – omdat hulle heimlik die mens se liggame kan insluip – ook fisies krank te maak, en die liggaam te martel. Alles uit eersug: sodra diere aan hierdie gode geoffer word, laat die duiwels hul prooi met rus – en dié verkeer onder die waan dat die afgod hom genees het. Orals loop daar mal mense (*furentes*) op straat rond – ook hulle is van die duiwel(s) besete, net op ‘n ander manier. Waar dink jy kom dit vandaan die manier hoe Jupiter sy spele gereël wil hê (Titus Latinius), of hoe Castor en Pollux al sittend op ’n perd voor mense verskyn het (die Slag van die Regillus-meer), of ’n vaartuig wat deur ’n vrouegordel voorgetrek word (Claudia Quinta)? Hierdie demone kan uit die mens se liggaam gedryf word deur die gesel van ons woorde en die vuur van ons gebede. Sodra hulle uit die Christene gedryf word, dring hulle die siele van die onwetende mense binne en saai daarin heimlike haat teen Christene, deur vrees vir die Christene in te boesem. Die mense haat die Christene nog voor hulle mekaar ontmoet het. Maar – erken Octavius – ons was self eers só, ons het begrip wat die ongelowiges moet deurmaak. Wat wel opval, is dat dieselfde stories kort-kort weer onder die stof uitgehaal word, en dieselfde stories weer in omloop kom, sonder dat daar enige ondersoek hoegenaamd ingestel word of ’n bewys gelewer kan word. En hoe is dit dan dat daar geen verraaier in hierdie hele ruk was onder die Christene wat ooit die geheimenisse uitgelap het, of spyt gekry het nie – behalwe deur te sê: “Ek is spyt ek het nie vroeër ’n Christen geword nie”?

* Dit is ook vreemd hoe die Romeinse heiden aan die een kant esels vereer (Epona, godin van perde en muile), maar dieselfde esels verslind (Isis-kultus, geassosieer met die bose god Seth). En vir ’n Christen wat glo ’n eselkoppige wese vereer, hoe is dit veel anders gesteld as die Egiptenare s’n? Dink maar aan Hathor en Anubis, ens. Die Egiptenare se eredienste word nie veroordeel nie, selfs al het die vrees vir die skerp uiesmaak onder Isis se aanhangers nie minder geword nie.

* Die gewaande aanbidding van ’n priester se skaamdele spreek veel meer van die Romeine se eie vieslike gedagtegang as die waarheid.

* Dit is ’n dwaling dat die Christene ’n kruis aanbid. Hulle vereer nie kruise nie, nog minder wil hulle dit hê. Maar die Romeine! Kyk na die vaandels en standaarde van die Romeinse leërs – wat is dit anders as vergulde en versierde kruise? Die segetekens wat in die grond geplant word, boots nie slegs die vorm van ‘n eenvoudige kruis na nie, dit lyk selfs asof ‘n mens daaraan vasgespyker is. Let op die kruisteken op ‘n skip, wanneer die seile bol in die wind staan. Of selfs as mens jou hande oprig en uitstrek om met oortuiging God te aanbid – dit is ook ’n kruisvorm!

* Van kindermoord by die inwyding van ’n nuwe Christen? Dit kan alleen iemand glo wat self tot so ’n wandaad in staat is. Die Romeine los hul kinders (babas) in wind en weer agter, oorgelewer en blootgestel aan die elemente, om deur roofvoëls en wildediere verskeur en verorber te word (*expositio*). En dan is daar vroue wat, deur middels te drink, die vrug of kiem in haar liggaam doodmaak en kindermoord pleeg nog lank voordat ’n kind gebaar word. Octavius is dus gekant teen aborsie.

* Wat menseoffers betref – nog heden ten dage vereer die Galliërs hul god Jupiter met menseoffers, of vergas dié god met die bloed van ’n boosdoener of misdadiger [en dit byna 250 jaar nadat Julius Caesar dit aangeteken het in *De Bello Gallico*]. In dieselfde gees as toe Saturnus sy eie kinders opgevreet het. En die grootste bloedbad kry mens in die arenas. Die Christene wil nie die dood van ’n mens aanskou of aanhoor nie en daar is so ’n walging in bloedvergieting, dat hul nie eens bloed van eetbare diere by hul voedsel ken nie.

* Rondom die bloedskandelike feesmaal – dit sal mens liewer onder die heidense volke vind. Onder die Perse is seks met die moeder geoorloof; by die Egiptenare en Atheners kan ’n huwelik met die suster voltrek word – dit is wettig; in die Romeine se jaarboeke en treurspele (tragedies) word bloedskande verheerlik; ook onder die Romeinse gode is bloedskande hul tweede natuur. En dan die Romeine self: hoerery. Terwyl die Romein nie ’n rol doringdraad oorslaan nie, en kinders by dosyne verwek, wat hy willens en wetens aan die medelye en genade van ander barmhartiges oorlaat, hoe weet die Romeinse heiden of hy nie dalk self by sy eie bloedverwante al ingegaan het nie? Die Christen glo aan slegs één of géén vrou – en basta. Die Christen se liggaam en taal is kuis en rein, sonder om daarop te roem.

* Die Christene ken mekaar nie uit aan ‘n liggaamlike kenmerk nie, maar aan hul lewenswandel – onskuld en sedigheid sonder enige moeite; Christene het mekaar wederkerig lief – sonder haat en afguns – en daarom word hulle broeders genoem, want hulle is tog almal kinders van één God en Vader, en deelgenote in die geloof en mede-erfgename van dieselfde hoop.

* Die Christene ken geen tempels en altare nie, want as daardie tempel God moes huisves, is die heelal te klein. Hoe bespotlik is ‘n klein kapelletjie, terwyl Octavius self ‘n groter huis het? God se Heiligdom is nie in geboue nie, maar in die Christen se hart. Waarom sou mens offerdiere slag, wat God vir jou gegee het en Hom dus sy eie geskenk teruggee? Dit is pure ondankbaarheid. Wat God soek is ’n eerlike gesindheid, rein gemoed en suiwer gewete.

* Christene het nie beelde nie. Hoe wil jy God aanskou? – die mens kan nie eens in die son kyk wat Hy self gemaak het nie.

* Jy dwaal om te dink God sit in die hemel en kan nie elke mens se doen en late afsonderlik ken nie. Dink weer aan die son – wat God gemaak het – die son is teen die hemel, maar die lig word dwarsoor die aarde versprei. Die mens wandel soortgelyk onder God se immerteenwoordige toesig.

* Sover dit die getal aangaan: die mens is ’n nietigheid. Die mens onderskei volkstamme en nasies, maar vir God is die hele wêreld slegs een gesin. Die Jode en Christene dien dieselfde God, maar die Jode het God verlaat [*dereliquerunt*]. Die lot wat die Jode getref het – toe Jerusalem met die aarde gelykgemaak is – was hul eie skuld. Gaan lees Flavius Josephus se werke, of, indien Caecilius ’n Romeinse smaak verkies, Antonius Julianus [boek het verlore gegaan]. Die Jode was geseënd solank as wat hulle God gedien het met hart en niere – hulle was voorspoedig, ryk, magtig en onoorwinlik. Hulle het egter onder die wanindruk verkeer dat die tempels en altare en rituele hulle sou red, dat Jerusalem se tempel hulle sou red, selfs al was hul harte nie meer daarin nie. Die Jode, volgens Octavius, se lot is toe te skryf aan hul eie verdorwenheid; hulle is telkens gewaarsku, maar hulle hardkoppigheid en verkleefdheid aan vormgodsdiens het hul ondergang bewerkstellig. Hulle wou nie na die profete se waarskuwings luister nie, en dit is wat mens nou daarvan het. Jerusalem se ondergang en die diaspora van die Jode het niks met die grootsheid van die Romeinse gode te doen nie – Rome was bloot ’n middel tot ’n doel, feitlik pionne, in God se plan. Daarin steek ’n waarskuwing van Octavius: as die Romeine nie in hul spoor begin trap nie, gaan dit met hulle ook gebeur. [Die Romeine het die gebruik geken: *do ut des* – “Ek gee, sodat jy gee”; dit was nie om die gode uit liefde te vereer nie, maar bloot uit selfsug om iets terug te ontvang].

* Dit is nie alleen die Christene nie, maar ook die Stoïci wat glo dat die wêreld eendag met vuur sal vergaan, dat die son, maan en sterre eendag sal ophou skyn. Ook die Epikuriërs glo die heelal sal instort – die elemente sal uitbrand. Plato glo ook – waar dit iewers oorstroom in die wêreld, brand dit elders. En dat die aarde, vir God alleen, as die Skepper daarvan, verganklik en sterflik is. Die filosowe dink niks anders as die Christene nie, maar Octavius verkeer onder die indruk die Griekse filosowe het al hul idees van die profete ontleen en die inhoud verdraai.

* Die Christene vrees nie die brandstapel nie, maar hulle verkies die ou en beter gewoonte om begrawe te word. Die hele aarde/skepping wag op ’n toekomstige opstanding. Die son gaan onder en kom weer op. Die sterre verdwyn en keer terug, die blomme verwelk en bloei weer, die bladwisselende struike kry weer nuwe blare, ook sade kan slegs nuwe groen bring as hulle verdor het. Net so is die liggaam in die graf soos die bome in wintertyd – al lyk hulle dor en droog, is daar steeds ’n lewenskrag daarbinne. Wag dus geduldig die lentetyd van die liggaam af.

* Natuurlik sal daar diegene wees wat van die gedagte hou dat die lewe by die graf sou eindig – want hulle het baie om voor verantwoording te doen, en sou te graag hul straf wou ontduik. Hierdie dwaalbegrip word verder gevoed deur hul vryheid in die aardse hede, en lankmoedigheid van God. Maar Octavius kan nie begryp nie – die digters het dan al gepraat van die moeras van die Styx en die ewige martelinge; ook Jupiter self sidder van angs vir die vuurstraf wat op hom en sy volgelinge wag. Hoe kan die heidene nie die kloutjie by die oor kry nie? Maar ja – die goddelose en boosdoeners sal gepynig word (daaraan kan slegs ongelowiges twyfel), want as jy die Vader van alle dinge nie wil ken nie, beledig jy Hom. Onwetendheid het sy eie straf. Maar die wêreld is vol bewyse van Hom.

* By die heidense Romeine word jy vir die wandaad of misdaad gestraf (as jy uitgevang word). By die Christen kla sy eie gewete hom aan – ’n getuie wat hom nooit verlaat nie. In die tronk sal Caecilius baie van sy heiden-geloofsgenote vind. Maar jy sal nie ’n enkele Christen vind nie, tensy iemand hom in die tronk laat stop het, bloot op grond van sy geloof, of omdat hy die Christendom versaak het en na sy ou weë teruggekeer het.

* Die mens word nie na sy stand nie, maar na sy dade beoordeel. Omdat God reeds besluit het uit watter stof hy die individu sal maak, kan Hy ook die lot van ieder bepaal na gelang van sy verdienste en eienskappe. Ons natuur word nie gestraf nie, maar die geestelike ingesteldheid wel.

* Armoede is geen sonde of skande nie. Die gees verslap deur oordaad, maar neem in krag toe deur soberheid. Hoe kan iemand arm wees, as hy nie heeltyd op die loer is, of aas na die goed van ander nie, of geen behoeftes ken nie? So iemand is mos skatryk voor God. Iemand is arm wat baie besit, maar nog meer begeer en na nog meer smag. Maar niemand kan so arm wees soos hy by sy geboorte was nie. Net soos die voëls en die kudde van een dag na die volgende leef, is hul ook tot nut van die mens gemaak. Die mens kry reeds alles verniet. As lewensreisigers voel die mens gelukkiger hoe ligter sy bondeltjie swaar is, d.i. om nie te sug onder die sware las van sy rykdom nie. God kan al daardie skatkamers oopmaak, maar die Christen sal liewer skatte verag as besit, verlang liewer na onbaatsugtigheid en lydsaamheid, liewer na deugsaamheid as verkwisting.

* Lyding: sonder oefening en inspanning verslap die kragte van gees en liggaam. Lyding is ’n beproewing. Dit toets elkeen se karakter. In teenspoed word die Christen getoets en gelouter soos goud in die vuur. Octavius vergelyk Mucius Scaevola met die Christen. As Scaevola nie sy regterhand opgeoffer het nie, sou hy ’n eerlose dood gesterf het. Hoeveel te meer het die Christen nie sy ledemate al opgeoffer nie? Sonder enige klag hul laat skroei en verbrand – al kon die Christen ook vrygelaat word. Die Romeinse soldate is papperds vergeleke met die Christene. As God eers sy kinders bestand gemaak het teen die pyn, lag die kinders en vroue vir die kruisigings, folteringe, wildediere en skrikbeelde van die pynbank.

* Laat die goddelose rykes en hoëlui maar lekker leef, laat hulle dik word – op die dag van die Groot Oordeel is hulle dié wat as vetgemeste offerdiere gaan dien; die kranse dien as mooi afronding op die dag van afrekening. Party dien reeds op kommando’s en word met allerlei waardighede onderskei – soos dit by die karakter met verdorwe inbors pas. Sekere mense word juis in hoë posisies geplaas om hul ware, verdorwe karakter te toon, want mag gee hom die tou om homself uiteindelik mee op te hang. Hoe hoër die berg, hoe hoër die rang, hoe dodeliker die val. Maar goed, gestel daar is geen hiernamaals nie – wat baat dit die persoon als? Jy staan vingeralleen en jou prestasies was pure verniet. Dit help ook nie iemand is van buite skitterend met purper beklee, maar is binnekant onrein van gees nie. Caecilius mag hom miskien roem op sy voorvaders, maar almal word onder gelyke omstandighede gebore en dit is die deug alleen wat mense van mekaar onderskei.

* Dit is juis vanweë hierdie deugde waarom Christene nie meedoen aan die optogte, vermaak en skouspele nie. Dit gaan nie oor die gode nie – dit is nie eens ’n bysaak nie – dit gaan oor die verderflikheid daarvan. Wat is die sin daarin as mense mekaar in die hare vlieg by die wedrenne? Sou mens nie gewalg voel in die leerskool van moord by die gladiatorspele nie? En by die skouspele – daar word die egbreukgeskiedenis voorgedra deur ’n mimikus, die gode word allerlei vuil eienskappe toegedig en uitgebeeld; en die skare eet uit hul hand. By die offerhande van die gode skitter die Christene ook in hul afwesigheid. Dit is glad nie dat die Christene vir die gode bang is nie, inteendeel. Die Christen **kies** en eien homself die reg toe om hom te onderskei van die res, **juis** omdat hy nie bang vir die gode is nie; hy skaam hom nie om soos ’n seer vinger uit te staan nie.

* Die Christene dra nie blommekranse as hooftooisel nie. Octavius noem nie die doringkroon by die naam nie. In stede sê hy die Christene dra blommekranse liewers om die nek, of die blomme los, sodat mens dit met die neus kan ruik. Die agterkop of hare kan dit immers nie opsuig nie. Eweseer vind Octavius dit vreemd waarom die dooies met blomme bekrans word, want op die brandstapel van ’n heiden gaan die lyk tog veras word. As ’n dooie in ’n geluksaliger toestand is, behoef hy geen blomme meer nie; en as hy in ’n rampsalige toestand verkeer, sal hy geen behae uit blomme kan skep nie. Daarom word ’n krans nie geskenk nie; die begrafnis van ’n Christen geskied met dieselfde eenvoud as waarin die Christen gelewe het. Hulle verwag wel dat God ’n lewende krans van onverwelkbare blomme sal gee: die vaste vertroue in die opstanding. Sodoende leef die Christen steeds met ’n vaste blik op die toekoms.

* Sokrates, die kaartmannetjie van Athene, erken hy weet gans en gaar niks nie. Maar hy laat hom deur ’n demoon aan die neus rondlei! Die hele skare akademici van Athene moes die bestaan en aard van God lank oorweeg en nabetrag; Simonides moes sonder ophou uitstel vra! Die Christene verag dié trotse vermetelheid van dié filosowe – wat eintlik ’n spul verleiers en egbrekers en tiranne was, wat tog te welsprekend op papier hul eie ondeugde probeer bestry het. Die Christene loop nie met hul wysheid te koop rond nie; hulle dra dit in hul hart. Hulle sê nie groot dinge nie, maar doen dit [acta, non verba]. Die Christene het reeds gevind waarna die filosowe met die grootste inspanning probeer soek het, maar in hul leeftyd nie kon vind nie. Vir die Christen is daar geen rede om ondankbaar of afgunstig te wees nie – want die goddelike waarheid het in hul lewe tot rypheid gekom. Dié geluk moet geniet word. Maar: die bygeloof moet uitgeroei word, die goddeloosheid moet boet en die ware geloof moet aan die ganse mensdom openbaar word.

Daarmee eindig Octavius sy betoog.

### Afloop 
Vir ’n oomblik lank het daar stilte geheers. Felix se bewondering was groot, juis omdat Octavius uit soveel skrywers uit die Oudheid sy antwoorde mee gestaaf het. Octavius het die woordestryd gewen. Caecilius wens Octavius geluk – maar dink hul albei tree as oorwinnaar uit die stryd: want Caecilius het hom bekeer, al is daar nog ’n paar dingetjies wat hy later meer helderheid oor wou hê. Dit moet maar wag tot môre, die son dreig reeds om onder te gaan. En Felix is gelukkig: omdat die een nou ’n gelowige is, en die ander een oorwin het.

## Vertalings 
Van die vertalings in Nederlands, Duits en Frans sluit in:

* *Octavius van Minucius Felix*  (Nederlandse vertaling, H.U. Meyboom, 1929)
* *Marcus Minucius Felix* (Nederlandse vertaling, P.H. Damsté, 1936)
* *Octavius, ein Dialog des M. Minucius Felix* (Duitse vertaling, Bernhard Dombart, 1881)
* ''L'Octavius'' (Franse vertaling, Antoine Périchaud, 1843)