Postmodernisme in die Afrikaanse letterkunde

Postmodernisme is 'n komplekse stel idees en kulturele tendense wat in die laat 20ste eeu ontstaan het as 'n reaksie op modernisme. Dit bevraagteken groot narratiewe, objektiwiteit, en absolute waarhede, en beklemtoon eerder subjektiwiteit, fragmentasie, en die dekonstruksie van gevestigde idees. In Afrikaanse literêre studies het postmodernisme 'n belangrike rol gespeel in die ontleding en interpretasie van 'n verskeidenheid tekste, en het dit gelei tot nuwe perspektiewe op die literêre landskap.

Joan Hambidge se artikel "Post-modernisme (Deel I)" bied 'n uiteensetting van sentrale konsepte in die postmodernisme. Hambidge definieer postmodernisme breedweg as 'n kunsbeweging wat die grense van die kunsmedium ondersoek, (her)definieer en verironiseer. Sy beklemtoon die rol van parodie as 'n uiterste vorm van postmodernisme, aangesien dit die leser/kyker attent maak op die beperkinge én vindingrykheid van 'n bepaalde stelling. Hambidge bespreek ook die ontkenning van objektiwiteit en outoriteit in die postmodernisme, die klem op self-representasie en self-referensie, en die belangrikheid van dekonstruksie. Sy wys daarop dat die post-modernistiese beweging gebaseer is op "difference" en pluraliteit, en dat die werklikheid as 'n teks beskou word: gebroke, óndeurdringbaar, onbegrypbaar, onaf. Hambidge bespreek ook die dialektiese verhouding tussen teks en werklikheid in die postmodernisme, en die bevraagtekening van die outoriteit van die outeur. Sy wys daarop dat die leser 'n aktiewe rol speel in die betekenisgewing van die teks.

Fernel Rodger Abrahams se proefskrif "Poësie en die politiek van die postmodernisme - 'n ondersoek na die postmodernistiese poësie van Wilma Stockenström" ondersoek die postmodernistiese tendense in Wilma Stockenström se poësiebundel *Die heengaanrefrein* (1989). Abrahams argumenteer dat die postmodernistiese teks sekere politieke implikasies het, insluitend 'n ondersoek na die manier waarop die geskiedenis voorgestel word, en die maniere waarop elke literêre teks gelees kan word as 'n herskrywing van bestaande tekste. Hy wys daarop dat die ondersoek van historiese voorstellings skakels oopmaak tussen die postmoderne debat en postkoloniale diskoers. Abrahams ondersoek *Die heengaanrefrein* as 'n werk wat opdrag gegee is om 'n deel van Suid-Afrika se koloniale geskiedenis te vier, as 'n intertekstuele reaksie op die gedig "Groot ode" deur N.P. van Wyk Louw, en as 'n herskrywing van aspekte van Stockenström se eie poëtiese oeuvre. Hy argumenteer dat hierdie postmodernistiese teks, deur middel van intertekstuele verwysings, nie net 'n herskrywing van koloniale perspektiewe op die geskiedenis impliseer nie, maar ook 'n herskrywing van 'n literêre geskiedenis, wat sodoende bydra tot die dekolonisering van die Subjek.

P.H. Foster se artikel "Postmodernisme en poësie - 'n uitnodiging tot kritiese dialoog" bespreek die problematiek van postmodernisme as periodekode in die Afrikaanse poësie. Foster reageer op Helize van Vuuren se bevraagtekening van die nut van postmodernisme as 'n periodekode vir Afrikaanse poësie, en argumenteer dat 'n postmodernistiese raamwerk 'n geleentheid bied om Afrikaanse poësie binne 'n internasionale (alhoewel 'n Westerse) konteks te plaas vir vergelykingsdoeleindes. Foster waarsku egter dat modernisme en postmodernisme nie in 'n binêre opposisie geplaas moet word nie, aangesien postmodernisme nie na modernisme volg nie, maar uit modernisme voortspruit. Foster beklemtoon ook dat postmodernisme nie gelykgestel moet word aan linguistiese nihilisme nie, en dat dit 'n oop politieke oriëntasie het. Foster wys daarop dat die konsep postmodernisme reeds in die laat-veertigerjare in die Amerikaanse poësiekritiek beslag gekry het, en dat dit eers later deur die prosakritiek oorgeneem is. Foster argumenteer dat die postmodernisme 'n hibridiese fenomeen is waarmee op eklektiese manier omgegaan kan word, afhangende van die konseptuele vlak.

Elsabé Kloppers se artikel "Die postmodernisme, nostalgie en die himniese geheue" fokus op die verhouding tussen postmodernisme en nostalgie, veral in die konteks van die kerklied. Kloppers sien postmodernisme as 'n benadering of houding, eerder as 'n bepaalde tydvak, en beskryf dit as 'n reaksie op die rasionaliteit en vooruitgangsgeloof van die modernisme. Sy argumenteer dat die postmodernisme 'n herwaardering en (selektiewe) heropname van die historiese bied, wat nuwe moontlikhede vir die histories oorgelewerde kerklied ontsluit. Kloppers bespreek ook die rol van resepsieteorieë in die interpretasie van tekste, en die idee dat tekste vaste punte en oop plekke het wat verskillende betekenis moontlikhede bied. Sy wys daarop dat die oop plekke in 'n lied die geleentheid bied dat liedere wat eeue deurstaan het, met die sing daarvan voortdurend nuwe betekenis gegee kan word.

Andries Visagie se artikel "Globalisering, modernisme en postmodernisme: In stede van die liefde (2005) van Etienne van Heerden" ondersoek die stand van die postmodernisme met verwysing na globalisering en modernisme, aan die hand van Etienne van Heerden se roman *In stede van die liefde* (2005). Visagie wys daarop dat daar in die Afrikaanse literatuurwetenskap tekens van 'n teoretiese vermoeidheid met die postmodernisme is, en dat dit selde die teoretiese raamwerk vorm vir studies van die eietydse Afrikaanse prosa. Hy argumenteer dat die huidige ongewildheid van die postmodernistiese teorievorming gedeeltelik te wyte is aan 'n te eng gekonsipieerde siening van die postmodernisme. Visagie ondersoek globalisering as 'n nuwe meestervertelling in die lig van onlangse ontwikkelings in die postmoderne era, en fokus op die motiewe van glyding en substitusie in Van Heerden se roman. Hy stel voor dat globalisering 'n hunkering na ouer meestervertellings produseer, wat lei tot die herbevestigde teenwoordigheid van modernistiese elemente in 'n duidelik postmodernistiese roman.

In samevatting het postmodernisme 'n belangrike rol gespeel in Afrikaanse literêre studies, deur die bevraagtekening van gevestigde norme, die beklemtoning van subjektiwiteit en pluraliteit, en die ondersoek van die verhouding tussen teks, werklikheid en geskiedenis. Die verskillende artikels bespreek die diverse aspekte van postmodernisme, van die teoretiese debatte tot die praktiese toepassing in die ontleding van poësie, prosa en selfs kerkliedere.

## Bronne