Hulpwerkwoord

**Hulpwerkwoord**e in Afrikaans was, volgens Van Rooy (2017:265), oorspronklik net gewone of leksikale werkwoorde, maar deur middel van 'n proses van grammatikalisering het die oorspronklike betekenis vervaag. Dit beteken dat die hulpwerkwoord se betekenis nou bepaal word deur die grammatikale konstruksie (d.w.s. die plek in die sin) waarin die hulpwerkwoord optree en dus die funksie wat die hulpwerkwoord vervul. 

## Tipes hulpwerkwoorde 
Daar word hoofsaaklik tussen twee soorte hulpwerkwoorde onderskei, naamlik die **hulpwerkwoord van tyd** en **modale hulpwerkwoorde**.

### Hulpwerkwoord van tyd 
Die hulpwerkwoord ***het*** word gebruik om die verlede tyd uit te druk en hierdie hulpwerkwoord kom saam met die [ge-]-vorm van die hoofwerkwoord voor

Die werkwoord *het* wat in die linkerkantste kolom verskyn, is die hulpwerkwoord van tyd. Die werkwoord *het* wat in die regterkantste kolom verskyn, is 'n oorganklike hoofwerkwoord. Die hulpwerkwoord van tyd word die maklikste geïdentifiseer deurdat die werkwoord wat daarop volg bestaan uit die morfeem [ge-] plus 'n hoofwerkwoord wat die verlede tyd aandui, soos bv. Hy **het ge**loop. Die hulpwerkwoord *word* (teenwoordige tyd) en *is* (verlede tyd) kombineer ook met die [ge-]-vorm om die **passief** te vorm. het deontiese waardes te doen met die gebeure, handeling of toestand wat deur die spreker uitgedruk word, en waaraan hy/sy hom/haar verbind, en die prototipiese deontiese waardes wat deur die vyf modale uitgedruk word, is soos volg: 

Ponelis (1979:251-253) dui die volgende gebruike van deontiese modale hulpwerkwoorde aan:

##### 1. Bevele/versoeke 
* **Moenie** vinnig hardloop nie.
* Jy **moet** nou jou kamer gaan skoonmaak.
* Ons vra dat jy dit asseblief **moet** doen.

##### 2. Toekomsverwysing 
* Die drawwers **sal** more die wedloop voltooi.
* Pas op, die kar **wil** gaan staan.
* Anette **sal** nog haar kans kry.

Volgens Ponelis (1979:252) is modaliteit en toekomsverwysing nóú verbonde: die modale hulpwerkwoorde verwys na ongerealiseerde stande van sake (modaliteite) en hulle is dus by implikasie toekomsverwysend. Dit is van alle deontiese modale hulpwerkwoorde egter in die besonder *sal* en *wil* wat in sekere verbande (veral met nie-lewende en/of nie-eerstepersoonsonderwerpe) so na betekenis verbleek het, dat hulle suiwer toekomsverwysend gebruik word.

##### 3. Gewoonte 
* Piet **sal/kan** sommer sit en niks doen.
* Terwyl hy ry, **kan/sal** hy hom so aan alles verwonder dat hy skoon aan die verkeerde kant van die pad beland.

##### 4. Begeerte/wens 
* Ag, as dit maar net **wil** ophou reën.
* **Mag** jy hierdie jaar voorspoedig wees.
* Die voorsitter **wil** nou met die vergadering begin.

##### 5. Toestemming 
* U **kan/mag** maar hier bly.
* Die kandidate **kan/mag** nie nou al weet wat die uitslag is nie.

#### Dinamiese gebruik van modale hulpwerkwoorde 
Dinamiese betekenisse handel oor die potensiaal of inherente vermoë van 'n persoon, of minder dikwels 'n ander entiteit in die sin. Dinamiese modale hulpwerkwoorde is gerig op die onderwerp van die sin, en dui aan in watter mate die onderwerp in staat is om die handeling van die werkwoord te verrig. Hierdie funksie word dikwels deur die hulpwerkwoord *kan* uitgedruk, soos gesien kan word in die volgende voorbeelde:

* Ek **kan** nie net niks daaroor sê nie.
* Hy **kan** die werk verrig wat nodig is vir die taak.

## Sintaktiese gebruik 
Van Rooy (2017:266) verduidelik dat hulpwerkwoorde nie op hulle eie gebruik word nie, maar afhanklike vorme is wat addisionele betekenislae tot die sin toevoeg in terme van die betekenis van die hoofwerkwoord. Die eerste hulpwerkwoord van die hoofsin word in die spilposisie geplaas, en ander hulpwerkwoorde (indien daar meerdere hulpwerkwoorde voorkom) word in die werkwoordkompleks aan die einde van die sin geplaas aan weerskante van die hoofwerkwoord – modale hulpwerkwoorde vóór die hoofwerkwoord, en ander hulpwerkwoorde ná die hoofwerkwoord.

## Sien ook 
* Werkwoorde
* Werkwoordstyd in Afrikaans
* Woordsoort

## Verwysings 
## Bronne 
* Carstens, A.  1998.  Die grammatika van modale hulpwerkwoorde: hoe getrou is Afrikaanse handwoordeboeke?  (*In*  Gouws, R. & Feinauer, I. *reds.*  Sintaksis op die voorgrond.  Pretoria: JL van Schaik.  pp. 23-35).
*HAT: Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal.  2015.  6de uitg.  Kaapstad: Pearson Education.
* Ponelis, F.A.  1979.  Afrikaanse Sintaksis.  Pretoria: J.L. van Schaik.
* Senekal, H.E.J., Ponelis, F.A. & De Klerk, W.J.  1972.  Die Patroon van Afrikaans.  Johannesburg: Afrikaanse Pers-boekhandel.
* Van Rooy, B.  2017.  Afrikaanse sintaksis, funksioneel benader.  (*In*  Carstens, W.A.M. & Bosman, N.  Kontemporêre Afrikaanse Taalkunde.  Pretoria: Van Schaik.  pp. 251-297).

## Eksterne skakels 
* http://taalportaal.org/taalportaal/topic/
* https://viva-afrikaans.org/portale/taalportaal/dbat-digitale-bibliografie-van-die-afrikaanse-taalkunde
* https://www.beterafrikaans.co.za/website/index.php?pag=206