Diabetes

**Diabetes mellitus**, dikwels net **diabetes** genoem en voorheen beter bekend as **suikersiekte**, is 'n groep algemene siektes van die endokriene stelsel wat gekenmerk word deur hiperglukemie (hoë bloedsuikervlakke). Diabetes word veroorsaak deurdat óf die pankreas nie genoeg insulien vervaardig nie óf die selle van die liggaam nie op die hormoon reageer nie. 

Klassieke simptome sluit in dors, herhaaldelike urinering, gewigsverlies en dowwe sig. As dit nie behandel word nie, kan die siekte tot verskeie gesondheidsprobleme lei, onder meer siektes van die hartbloedvatstelsel, oë, niere en senuwees. Die algemeenste behandeling vir **tipe&nbsp;1-diabetes** is insulienvervangingsterapie (insulieninspuitings), terwyl medisynes soos metformien en semaglutied en lewenstylaanpassings gebruik kan word om **tipe&nbsp;2-diabete** te bestuur. Gestasionele of **swangerskapsdiabetes**, 'n vorm wat tydens swangerskap in sommige vroue voorkom, normaliseer nadat die vroue die lewe geskenk het.

Teen 2021 het 'n geraamde 537&nbsp;miljoen mense wêreldwyd (sowat 10,5% van volwassenes) aan diabetes gelei, waarvan tipe&nbsp;2 meer as 90% van gevalle uitgemaak het. Daar word geraam dat 783&nbsp;miljoen volwassenes, of een uit elke agt, teen 2045 die siekte sal hê. Dit is 'n toename van 46% van die huidige syfers. Die siekte neem veral drasties toe in nasies met lae- tot middelklasinkomstes. Dit is wêreldwyd die sewende grootste oorsaak van sterftes. Dit kom ewe veel in mans en vroue voor.

thumb|links|260px|Die hoofsimptome van diabetes.
[thumb|links|260px|Diabetiese retinopatie ('n ernstige toestand van die [retina), nefropatie (skade aan die niere) en neuropatie (skade aan die senuwees) is moontlike komplikasies van diabetes.]]
## Tekens en simptome
Die klassieke simptome van onbehandelde diabetes is gereelde urinering, dors en gewigsverlies. Verskeie ander, niespesifieke tekens en simptome kan ook voorkom, soos moegheid, dowwe sig en 'n genitale gejeuk weens 'n fungusinfeksie.

Diabetiese ketoasidose is 'n mediese noodgeval wat meestal saam met tipe&nbsp;1-diabetes voorkom, maar soms ook saam met tipe&nbsp;2. Die oormatige vervaardiging van ketoliggame lei tot tekens en simptome soos naarheid, vomering, maagpyn, die reuk van asetoon in die asem, diep asemhaling en in erge gevalle 'n afname in die vlak van bewustheid. Dit kan simptome insluit soos sweet, bewerigheid en 'n versnelde hartklop tot 'n ernstiger uitwerking soos verwarring, toevalle en in skaars gevalle die dood. Diabetes verdubbel die risiko van hartbloedvatsiektes, en sowat 75% van sterftes onder mense met diabetes is weens kroonslagaarsiektes. Ander ernstige makrovaskulêre toestande sluit in beroerte en die vernouing van are in hoofsaaklik die bene.

Mikrovaskulêre siektes tas die oë, niere en senuwees aan.

Diabetiese nefropatie is 'n groot oorsaak van chroniese niersiekte en is die rede vir meer as 50% van pasiënte in die Verenigde State wat dialise kry. Diabetiese neuropatie, skade aan die senuwees, kom op baie maniere tot uiting, insluitende sintuiglike verlies, neuropatiese pyn en outonomiese disfunksie (soos ortostatiese hipotensie, diarree en erektiele disfunksie).

## Oorsake
Die Wêreldgesondheidsorganisasie erken ses soorte diabetes, onder meer tipe&nbsp;1-, tipe&nbsp;2-, swangerskaps- en ongeklassifiseerde diabetes. Dit is 'n siekte met meer vorme as wat voorheen besef is, en 'n mens kan 'n kombinasie van vorme hê.

### Tipe 1
Tipe&nbsp;1 maak 5-10% van diabetesgevalle uit en is die algemeenste vorm wat in pasiënte onder 20 jaar oud gediagnoseer word. Tog begin dit dikwels in ouer volwassenes. Pasiënte het dikwels ongereelde en onvoorspelbare bloedsuikervlakke weens te min insulien. 

thumb|260px|'n Outo-immuunaanval in tipe&nbsp;1-diabetes.
Tipe&nbsp;1-diabetes is deels oorerflik, met verskeie gene wat die risiko beïnvloed. In mense wat geneties ontvanklik is, kan die begin van diabetes aan die gang gesit word deur een of meer omgewingsfaktore, soos 'n virusinfeksie of dieet. Daar is egter geen bewyse dat sekere virusse daarvoor verantwoordelik is nie.

Tipe&nbsp;1-diabetes kan op enige ouderdom begin, en baie diagnoses word in volwassenes gemaak. "Latente outo-immuundiabetes van volwassenes" (*latent autoimmune diabetes of adults*, of *LADA*) is die diagnostiese term wat gebruik word wanneer tipe&nbsp;1-diabetes in volwassenes ontwikkel; dit begin stadiger as dieselfde toestand in kinders. Om die verskil aan te dui gebruik sommige mense die nieamptelike term "tipe&nbsp;1.5-diabetes" vir dié toestand. 

Volwassenes met *LADA* word dikwels aanvanklik met tipe&nbsp;2-diabetes gediagnoseer, geskoei op ouderdom eerder as op 'n oorsaak. 

### Tipe 2
thumb|260px|Minder insulienafskeiding of 'n swakker uitwerking van insulien op sy reseptore lei tot 'n hoë glukose-inhoud in die bloed.

Tipe&nbsp;2-diabetes word gekenmerk deur insulienweerstandigheid, wat gekombineer kan wees met 'n relatief verminderde insulienafskeiding. Die spesifieke defekte is egter onbekend. Gevalle met 'n bekende defek word apart geklassifiseer. 

Tipe&nbsp;2-diabetes is die algemeenste vorm van diabetes mellitus en maak 95% van gevalle uit. Die ontwikkeling van prediabetes tot volle tipe&nbsp;2-diabetes kan verlangsaam of omgekeer word deur leefstylveranderings of medisyne wat insuliensenstiwiteit verhoog of die lewer se glukosevervaardiging laat afneem.

Tipe&nbsp;2-diabetes word hoofsaaklik deur leefstylfaktore en genetika veroorsaak. 'n Paar leefstylfaktore is bekend wat kan lei tot die ontwikkeling van tipe&nbsp;2-diabetes, insluitende obesiteit ('n liggaamsmassaindeks van meer as 30), 'n gebrek aan fisieke aktiwiteit, 'n swak dieet, stres en verstedeliking. 

Dieetfaktore soos drankies wat met suiker versoet is, word met 'n groter risiko verbind. Die soort vette in die dieet is ook belangrik; versadigde vet en transvet verhoog die risiko, terwyl poli- en mono-onversadigde vet die risiko verklein. Die gebrek aan oefening kan in sommige mense die risiko verhoog.

Onaangename ondervindings as kind soos mishandeling, verwaarlosing en probleme in die huishouding vergroot die risiko vir tipe&nbsp;2-diabetes later in die lewe met 32%. Verwaarlosing het die grootste uitwerking.

### Swangerskapsdiabetes
Swangerskapsdiabetes toon baie ooreenkomste met tipe&nbsp;2-diabetes, want dit word gekenmerk deur 'n kombinasie van relatief onvoldoende insulienafskeiding en . Dit kom voor in sowat 2-10% van alle swangerskappe en kan ná die geboorte verbeter of verdwyn. Die aanbeveling is dat alle swanger vroue begin toets word ná sowat 24-28 weke van swangerskap. 

Ná die swangerskap het sowat 5-10% van vroue met swangerskapsdiabetes steeds die een of ander vorm van diabetes, meestal tipe&nbsp;2. Hoewel dit van verbygaande aard is, kan onbehandelde swangerskapsdiabetes die gesondheid van die fetus of die moeder skade berokken. 'n Paar van die risiko's vir die baba sluit in 'n hoë geboortemassa en abnormaliteite van die hart, sentrale senuweestelsel en skeletspiere.

### Dubbele diabetes
Nog 'n vorm van die siekte is dubbele diabetes. Dit kom voor wanner 'n lyer aan tipe&nbsp;1-diabetes insulienweerstandig word, wat die stempel van tipe&nbsp;2-diabetes is, of 'n familiegeskiedenis van tipe&nbsp;2 het. Dit is in 1990-'91 die eerste keer ontdek.

## Patofisiologie
[thumb|250px|Die fluktuasie van bloedsuiker (rooi) en die suikerverlagende hormoon [insulien (blou) in mense, deur 'n dag met drie etes. Een van die uitwerkings van 'n suikerryke teenoor 'n styselryke maaltyd word uitgelig.]]
[thumb|250px|Die meganisme van insulienvrystelling in normale betaselle van die pankreas. Insulienvervaardiging is min of meer konstant in die betaselle. Die vrystelling daarvan word veroorsaak deur kos, hoofsaaklik voedsel wat oplosbare [glukose bevat.]]

Insulien is die hoofhormoon wat die opneem van glukose uit die bloed in die meeste selle van die liggaam reguleer, veral die lewer, vetweefsel en spiere, buiten gladde spiere waarin insulien via the IGF-1 (insulienagtige groeifaktor&nbsp;1) optree. Dus speel die gebrek aan insulien of die onsensitiwiteit van sy reseptore 'n belangrike rol in alle vorme van diabetes mellitus.

Die liggaam kry glukose van dié drie hoofbronne: die opneem van kos; die afbreek van glukogeen, die gebergde vorm van glukose wat in die lewer aangetref word; en glukoneogenese, die skepping van glukose van niekarbohidraatsubstrata in die liggaam. Insulien speel 'n kritieke rol in die beheer van die glukosevlak in die liggaam. Insulien kan die afbreek van glukogeen of die proses van glukoneogenese onderdruk, en dit kan die vervoer van glukose na vet- en spierselle en die berging van glukose in die vorm van glukogeen stimuleer.

As die hoeveelheid beskikbare insulien onvoldoende is of die selle swak reageer op die uitwerking van insulien (insulienweerstandigheid) of as die insulien self defektief is, word glukose nie behoorlik deur die liggaamselle opgeneem wat dit nodig het nie, en dit word nie behoorlik in die lewer en spiere geberg nie. Die glukosevlak in die bloed bly dus hoog en daar is swak proteïensintese en ander metaboliese afwykings. Dit laat die osmotiese druk van die urine toeneem en inhibeer die heropneem van water deur die niere. Dit kan lei tot groter urinevervaardiging (poliurie) en 'n toename in vloeistofverlies. Verlore bloedvolume word osmoties van water in liggaamselle en ander liggaamsdele vervang en dit veroorsaak dehidrasie en 'n toename in dors (polidipsie).

## Diagnose
Diabetes mellitus word op verskeie manier gediagnoseer met 'n toets vir die glukose-inhoud van die bloed. Dit sluit in:
* Glukosevlak ná 'n vastydperk ≥&nbsp;7,0&nbsp;mmol/L (126&nbsp;mg/dL). Dié toets word in die oggend voor ontbyt gedoen nadat die pasiënt minstens agt uur voor die tyd gevas het.
* Plasmaglukose ≥&nbsp;11,1&nbsp;mmol/L (200&nbsp;mg/dL) twee uur nadat 75&nbsp;gram glukose per mond ingeneem is; ook bekend as 'n glukosetoleransietoets.
* Simptome van hoë bloedsuiker en plasmaglukose ≥&nbsp;11,1&nbsp;mmol/L (200&nbsp;mg/dL) óf terwyl gevas word óf sonder om te vas.

Enige van die toetse moet verkieslik op 'n ander dag herhaal word. Volgens die huidige definisie word twee glukosemetings van op of bo 7,0&nbsp;mmol/L (126&nbsp;mg/dL) beskou as 'n diagnose van diabetes mellitus.

Vir die WGO word mense met 'n vasglukosevlak van 6,1 tot 6,9&nbsp;mmol/L (110 tot 125&nbsp;mg/dL) beskou as dat hulle prediabetes het. Mense met plasmaglukose op of bo 7,8&nbsp;mmol/L (140&nbsp;mg/dL), maar nie bo 11,1&nbsp;mmol/L (200&nbsp;mg/dL) twee uur nadat 75&nbsp;gram glukose per mond ingeneem is nie, word beskou as dat hulle prediabetes het. Veral laasgenoemde loop die risiko om volle diabetes mellitus te ontwikkel, asook hartbloedvatsiektes. 

## Voorkoming
Daar is sover bekend geen manier om tipe&nbsp;1-diabetes te voorkom nie. Tipe&nbsp;2-diabetes, wat in meer as 90% van alle diabeteslyers voorkom, kan voorkom en vertraag word deur 'n normale liggaamsgewig te handhaaf, oefeninge te doen en gesond te eet. Dieetveranderings wat doeltreffend is in die voorkoming van diabetes sluit in die inneem van kosse ryk aan heel graan en dieetvesel, asook goeie vette soos poli-onversadigde vette wat in neute, groente-olies en vis voorkom. 

Die beperking van suikerryke drankies en die eet van minder rooivleis, en ander bronne van versadigde vette, kan ook help om diabetes te voorkom. Die verhouding tusen tipe&nbsp;2-diabetes en die veranderbare risikofaktore is dieselfde in alle streke van die wêreld.

## Bestuur
Diabetesbestuur konsentreer op 'n poging om die suikervlak in die bloed so na moontlik aan normaal te hou, sonder dat die vlak te laag daal. Dit kan gewoonlik reggekry word met dieetaanpassings, oefening, gewigsverlies en die gebruik van medisyne (insulien of orale medikasie). Die doelwit van behandeling is 'n A1C-vlak van minder as 7%. A1C, ook HbA1C genoem, is 'n vorm van hemoglobien (Hb) wat chemies aan suiker verbind word.

Aandag word ook geskenk aan ander gesondheidsprobleme wat die negatiewe uitwerking van die siekte kan versnel. Dit sluit in rook, hoë bloeddruk, oorgewig en die gebrek aan gereelde oefening. Spesiale skoeisel kan gedra word om die gevaar van voetsere weens druk te verklein. 

### Leefstyl
Mense met diabetes kan voordeel trek uit opvoeding oor die siekte en behandeling, dieetveranderings en oefening, met die doel om die glukosevlak op kort én lang termyn binne perke te hou. Vanweë die verwante risiko van hartbloedvatsiektes word leefstylveranderings ook aanbeveel om hoë bloeddruk te beheer.

Gewigsverlies kan die vordering van prediabetes tot tipe&nbsp;2-diabetes voorkom, die risiko van hartbloedvatsiektes verlaag of lei tot 'n permanente remissie in mense met diabetes. Geen enekele dieetpatroon is die beste vir alle mense met diabetes nie.

### Medikasie
#### Glukosebeheer
Die meeste medisynes wat gebruik word om diabetes te behandel verlaag die bloedsuikervlak deur middel van verskillende meganismes. Daar is algemene konsensus dat wanneer diabeteslyers streng glukosebeheer toepas en die glukosevlak in hulle bloed binne normale perke hou, hulle minder komplikasies ervaar soos nier- en retinaprobleme. Daar word egter gedebatteer of dit toepaslik en kostedoeltreffend is vir ouer mense in wie die risiko vir hipoglukemie groter is.

Daar is verskeie klasse medisyne vir diabetes. Tipe&nbsp;1-diabetes vereis behandeling met insulien. Tipe&nbsp;2-diabetes word gewoonlik behandel met medisyne wat mondelings geneem word (soos metformien), hoewel sommige later insulieninspuitings kan nodig kry.

Metformien word gewoonlik aanbeveel as eerste behandeling vir tipe&nbsp;2-diabetes, want daar is goeie bewyse dat dit sterftes verminder. Dit verlaag die lewer se vervaardiging van glukose en verhoog die hoeveelheid glukose wat in perifere weefsel geberg word. Verskeie ander groepe medisynes wat mondelings geneem word, verlaag bloedsuiker in mense met tipe&nbsp;2-diabetes. Dit sluit in middels wat die vrystelling van insulien verhoog (sulfonilureums), wat die opname van suiker uit die ingewande verminder (akarbose), wat die liggaam sensitiewer vir insulien maak (sitagliptien), ensovoorts.

Sommige uiterste gevalle van tipe&nbsp;2-diabetes kan ook met insulien behandel word. Die dosis word geleidelik verhoog totdat glukoseteikens bereik is.

#### Verlaging van hoë bloeddruk
Hartbloedvatsiektes is 'n ernstige komplikasie wat met diabetes vereenselwig word. Baie internasionale riglyne beveel behandeling vir hoë bloeddruk aan tot waar die vlak laer as 140/90&nbsp;mmHg vir diabeteslyers is. Daar is egter beperkte bewyse van wat die laagste teiken moet wees. 

#### Aspirien
Die gebruik van aspirien om hartbloedvatsiektes in diabeteslyers te voorkom is omstrede. Aspirien word soms aanbeveel vir mense met 'n hoë risiko vir hartbloedvatsiektes, maar dit lyk nie of die roetinegebruik van aspirien ongekompliseerde diabetes verlig nie. 

### Chirurgie
In oorgewig diabeteslyers is chirurgie dikwels 'n doeltreffende maatreël. Baie mense kan ná chirurgie 'n normale bloedsuikervlak handhaaf met min of geen medisyne, en sterftes op lang termyn word verminder. Daar is egter 'n korttermynsterftesyfer van minder as 1% weens die chirurgie. 

'n Pankreasoorplanting word soms oorweeg vir mense met tipe&nbsp;1-diabetes wat ernstige komplikasies ondervind, soos niersiektes wat 'n nieroorplanting verg.

## Ander soogdiere
Diabetes kan in soogdiere en reptiele voorkom. Voëls kry nie diabetes nie danksy hulle buitengewone toleransie vir hoë bloedsuikervlakke.

In diere kom diabetes meestal in honde en katte voor. Middeljarige diere word die meeste aangetas. Tewe is twee keer so geneig om dit te kry as reuns, terwyl mannetjieskatte dit meer dikwels kry as wyfies. In albei spesies kan alle rasse die siekte kry, maar sommige klein honderasse soos miniatuurpoedels is veral geneig om diabetes te ontwikkel.

In katte stem diabetes treffend met menslike tipe&nbsp;2-diabetes ooreen. Birmaanse katte, Russiese bloukatte, Abessiniese katte en Noorse boskatte loop 'n groter risiko om dit te kry. Oorgewig katte is ook meer geneig om die siekte te ontwikkel.

## Verwysings
## Skakels
* Diabetes Suid-Afrika
* Amerikaanse Diabetesvereniging

*