Perikles

**Perikles** (c. 495 – 429 v.C., Grieks: **Περικλῆς**, menend "omgewe van glorie") was 'n prominente en invloedryke staatsman, redenaar en generaal van antieke Athene tydens die stad se goue era — spesifiek die tydperk tussen die Persiese en Peloponnesiese oorloë. Hy het aan sy moederskant afgestam van die gesaghebbende en histories invloedryke Alkmaionide-familie.

Perikles het sodanige grondige invloed op die Atheense samelewing gehad dat Thukydides, sy eietydse historikus, hom aangeslaan het as die "eerste burger van Athene". Perikles het die Deliese bond omskep in 'n Atheense ryk en sy landgenote gelei tydens die eerste twee jaar van die Peloponnesiese oorlog. Sy Atheense ampstermyn, min of meer van 461 tot 429 v.C., is soms bekend as die "Era van Perikles", alhoewel die tydperk wat so aangedui word, ook 'n tydperk van so vroeg as die Persiese oorloë kan insluit, tot selfs so laat as die volgende eeu.

Perikles het die kunste en literatuur aangemoedig; dit was die hoofrede waarom Athene beskou is as die opvoedkundige en kultuursentrum van die antieke Griekse wêreld. Hy het 'n ambisieuse bouprojek ingelei wat verantwoordelik is vir die meerderheid oorblywende strukture van die Akropolis (insluitend die Parthenon). Hierdie projek het die stad verfraai, die stad se leierstatus sigbaar tentoongestel, asook werk verskaf aan die inwoners daarvan. Benewens het Perikles die Atheense demokrasie so aangevuur dat die kritici hom 'n populis genoem het.

## Vroeë jare 
Perikles is in 495 v.C., in die dêmos Cholargos, net noord van Athene gebore. Hy was die seun van die politikus Xanthippos, wat, alhoewel verban in 485 – 484 v.C., kwalik vyf jaar later na Athene teruggekeer het om die Atheense kontingent aan te voer in die Griekse oorwinning te Mykale. Perikles se moeder, Agariste, was 'n afstammeling van die gesaghebbende en omstrede adellike familie van die Alkmaionide, en haar familieverband het 'n deurslaggewende rol gespeel in die vestiging van Xanthippos se politieke loopbaan. Agariste was die agterkleindogter van die tiran van Sikyon, Kleisthenes, en haar oom was die leidende Atheense hervormer Kleisthenes, ook 'n Alkmaionid. Volgens Herodotos en Plutarchus, het Agariste 'n paar nagte voor Perikles se geboorte gedroom dat sy geboorte gegee het aan 'n leeu. Volgens een uitleg van die vertelling verteenwoordig die leeu die tradisionele simbool van grootsheid, maar die storie mag ook heenwys na die ongewone grootte van Perikles se skedel, in sy tyd 'n gewilde teiken onder die komediante. (Alhoewel Plutarchus beweer dat hierdie wanskapenheid die rede was dat Perikles telkens met 'n helm uitgebeeld is, is dit egter nie die geval nie; die helm was inderdaad die simbool van sy amptelike rang as strategos, d.i. generaal).

Perikles het behoort aan die plaaslike Akamantis stamgroep (*Ἀκαμαντὶς φυλὴ*). Sy vroeë jare was stil; die introverte jong Perikles het openbare verskynings gesystap, en instede verkies om al sy tyd aan sy studies te spandeer.

Sy familie se hoë stand en rykdom het hom in staat gestel om sy voorliefde vir opvoeding uit te leef. Hy het musiek geleer van die meesters van sy tyd (Damon of Pythokleides mag sy onderwyser gewees het) en hy word beskou as die eerste politikus wat filosofie van groot belang geag het. Perikles se gedagtepatroon en redenaarsaanhang mag deels die resultaat wees van Anaxagoras se beklemtoning van nugterheid in die aangesig van moeilikhede en skeptisisme rakende goddelike ingryping.

## Politieke loopbaan tot 431 v.C. 
### Toetrede tot politiek 
In die lente van 472 v.C., het Perikles die *Persai* van Aischylos voorgedra by die Groter Dionysia as 'n liturgie, 'n aanduiding dat hy toe een van die meer welgestelde manne van Athene was. Simon Hornblower het aangevoer dat Perikles se keuse van hierdie toneelstuk, wat 'n nostalgiese oorsig bied oor Themistokles se beroemde oorwinning te Salamis, aandui dat die jong politikus Themistokles ondersteun het, teen sy politieke opponent Kimon, wie se faksie verantwoordelik was vir Themistokles se verbanning kort daarop.

Plutarchus meld dat Perikles die vooraanstaande Athener was vir veertig jaar. Indien so, moes Perikles 'n leiersposisie ingeneem het teen die vroeë 460s v.C.. Regdeur hierdie jare het hy gestrewe om sy privaatheid te beskerm en homself voorgehou as 'n voorbeeld vir sy medeburgers. So sou hy dikwels bankette vermy om spaarsamigheid te bevorder.

In 463 v.C. was Perikles die hoofaanklaer van Kimon, leier van die konserwatiewe faksie, wat aangekla is van verwaarlosing van Athene se strategiese belange in Masedonië. Alhoewel Kimon vrygespreek is, het hierdie konfrontasie die kwesbaarheid van Perikles se belangrikste politieke teenstander bewys.

### Verbanning van Kimon 
Om en by 461 v.C. het die leierskap van die demokratiese party besluit om hul visier te rig op die Areopagos, 'n tradisionele raad beheer deur die Atheense aristokrasie, wat eens die mees magtige liggaam in die stadstaat was. Die leier van die party en mentor van Perikles, Ephialtes, het 'n skerp inperking van die Areopagos se magte voorgestel. Die Ekklesia (die Atheense Vergadering) het Ephialtes se voorstel sonder sterk opposisie voorgestel. Hierdie hervorming het die begin aangedui van 'n nuwe era van "radikale demokrasie". Die historikus Loren J. Samons II argumenteer daarenteen dat Perikles oor genoeg private hulpbronne beskik het vir die bevordering van sy politieke oogmerke, sou hy so verkies het.

In 461 v.C. het Perikles geslaag in die politieke eliminasie van hierdie gedugte opponent deur die wapen van ostrakisme of verbanning te gebruik. Die aangeduie beskuldiging was dat Kimon sy stad verraai het deur op te tree as die vriend van Sparta.

Selfs na Kimon se verbanning, het Perikles steeds 'n populistiese sosiale beleid gevolg en gepromoveer. Sy mees omstrede maatreël was egter 'n wet van 451 v.C. wat Atheense burgerskap beperk het tot slegs diegene waarvan beide ouers Atheens was.

Sodanige maatreëls het Perikles se kritici genoop om hom te sien as die verantwoordelike vir die geleidelike verval van die Atheense demokrasie. Konstantinos Paparrigopoulos, 'n toonaangewende moderne Griekse historikus, argumenteer dat Perikles die uitbreiding en stabilisering van alle demokratiese institusies as doelwit gehad het. Gevolglik het hy wetgewing in werking gestel wat die laer stande toegang gegun het tot die politieke stelsel en die publieke diens, waarvan hulle vroeër weerhou is weens hul beperkte welstand of beskeie herkoms. Volgens Samons het Perikles geglo dat dit nodig was om die demos te verhoog, wat hy as onbenutte voedingsbron vir Atheense mag gesien het, asook die bepalende element vir Atheense militêre heerskappy. (Die vloot, ruggraat van Atheense mag sedert die dae van Themistokles, was byna uitsluitlik deur lede van die laer stande beman.)

Kimon, daarenteen, het blykbaar geglo dat geen verdere vrye ruimte vir demokratiese evolusie bestaan het nie. Hy was oortuig dat demokrasie sy toppunt bereik het en dat Perikles se hervormings besig was om na die dooiemat van populisme te lei. Volgens Paparrigopoulos, het die geskiedenis Kimon se siening gehandhaaf, aangesien Athene, na Perikles se dood, versink het in 'n afgrond van politieke onrus en demagogie. Paparrigopoulos voer aan dat 'n ongekende regressie die stad geknel het, waarvan die glorie vergaan het weens Perikles se populistiese beleid. Daarteenoor stel Donald Kagan voor dat Perikles se demokratiese maatreëls die basis was vir 'n onaanvegbare politieke voorsprong. Kimon het naamlik die nuwe demokrasie uiteindelik aanvaar, en het nie die burgerskapwet teëgestaan na hy in 451 v.C. uit bannelingskap teruggekeer het nie.

### Leier van Athene 
Die moord op Ephialtes in 461 v.C. het die weg gebaan vir Perikles om sy gesag te konsolideer. By die gebrek aan enige robuuste opposisie na die verbanning van Kimon, het die onaanvegbare leier van die demokratiese party ook die onbetwisde leier van Athene geword. Hy het feitlik ononderbroke regeer tot sy dood in 429 v.C..

#### Eerste Peloponnesiese oorlog 
[duimnael|250px|"*Phidias toon die fries van die Parthenon aan Perikles, Aspasia, Alkibiades en vriende*", deur Sir [Lawrence Alma-Tadema, 1868, Birmingham Museum & Kunsgalery]]
Perikles het sy eerste militêre ekskursies onderneem tydens die Eerste Peloponnesiese oorlog, wat deels veroorsaak is deur Athene se alliansie met Megara en Argos en die daaropvolgende reaksie van Sparta. In 454 v.C. het hy Sikyon en Akarnania aangeval. Hy het daarna 'n onsuksesvolle aanslag geloods teen Oiniadai in die Korinthiese golf, voor 'n terugkeer na Athene. In 451 v.C., word gesê dat Kimon uit verbanning teruggekeer het en 'n vyfjarige wapenstilstand met Sparta beding het, na 'n voorstel deur Perikles, 'n voorval wat 'n skuif in Perikles se politieke strategie ingelei het. Perikles mag die belang van Kimon se bydrae besef het, tydens die voortgaande konflikte teen die Peloponnesiërs en die Perse. Anthony J. Podlecki voer egter aan dat hierdie oriënteringskuif 'n versinning is van antieke skrywers ten einde Perikles se veranderbaarheid te bewys.

Plutarchus meld dat Kimon 'n magsdelingsooreenkoms met sy opponente gesluit het, waarvolgens Perikles sy interne beleid kon deurvoer, terwyl Kimon as leier van die Atheense weermag, eksterne kampanjes kon onderneem. Indien sodanige ooreenkoms wel bereik is, sou dit neerkom op 'n konsessie deur Perikles dat hy nie 'n groot strateeg is nie. Kagan glo dat Kimon homself aangepas het by die nuwe omstandighede en 'n politieke huwelik voorgestel het tussen die Perikleaanse liberale en Kimoniese konserwatiewes. In 451–450 v.C. het die Atheners troepe gestuur na Siprus. Kimon het die Perse verslaan in die Slag van Salamis, maar sterf aan 'n siekte in 449 v.C.. Perikles het na bewering beide missies na Egipte en Siprus geloods, alhoewel sommige navorsers, soos Karl Julius Beloch, aanvoer dat die afvaardiging van sodanige groot vloot in die gees van Kimon se beleid sou geskied.

Bydraend tot die verwikkelde verslag van hierdie periode is die Vrede van Kallias, wat na bewering die vyandighede tussen die Grieke en Perse sou beëindig. Selfs die bestaan van hierdie verdrag word ernstig betwyfel, terwyl die besonderhede en afhandeling daarvan ewe onduidelik is. Ernst Badian glo dat 'n vrede tussen Athene en Persië reeds in 463 v.C. beding is (met die Atheense ingrypings in Egipte en Siprus as skendings van die verdrag), en herbeding is met die afsluiting van die kampanje in Siprus, sodat vredesterme vanaf 449–448 v.C. van krag was. John Fine, daarenteen, impliseer dat die eerste vrede tussen Athene en Persië in 450–449 v.C. gesluit is, danksy Perikles se strategiese opsomming van die impak van voortgaande konflik met Persië, en die gevolglike aftakeling van Athene se vermoë om haar invloedsfeer in Griekeland en die Egeïese See te verbreed.

In die lente van 449 v.C., het Perikles die Kongresbepaling voorgestel, wat uitgeloop het op 'n vergadering ("Kongres") van alle Griekse state ten einde die kwessie van herbouing van Griekse tempels (wat deur die Perse vernietig is) te bespreek. Die Kongres het misluk weens Sparta se standpunt, maar Perikles se werklike doelstellings by die Kongres bly onduidelik. Sekere historici meen dat hy 'n soort konfederasie wou aanspoor in samewerking met alle Griekse stede; ander meen dat hy Atheense leierskap wou promoveer. Volgens die historikus Terry Buckley was die doelstelling van die Kongresbepaling die verkryging van 'n nuwe mandaat vir die Deliese bond en vir die heffing van "phoros" (belasting).

Tydens die Tweede heilige oorlog het Perikles die Atheense weermag gelei teen Delphi, en het Phokis se alleenreg op die orakel herstel. In 447 v.C. het Perikles sy mees beroemde ekskursie onderneem, naamlik die verdrywing van barbare uit die Thrakiese skiereiland van Gallipoli, ten einde Atheense koloniste daar te vestig. Op hierdie tydstip is Athene egter aansienlik op die proef gestel deur 'n aantal opstande onder haar vennote (of, meer presies, haar onderdane). In 447 v.C. het die oligarge van Thebe saamgesweer teen die demokratiese faksie. Die Atheners het hul onmiddellike oorgawe geëis, maar, na die Slag van Koroneia, was Perikles gedwonge om die verlies van Boiotië te aanvaar, ten einde die vryheid van Atheense krygsgevangenes te beding. In 446 v.C. het 'n gevaarliker opstand uitgebreek. Euboia en Megara het gerebelleer. Perikles het die see na Euboia oorgesteek met sy troepe, maar is gedwing om terug te keer na die Spartaanse weermag Attika ingeval het. Deur omkopery en onderhandeling, het Perikles 'n onmiddellike bedreiging ontlont, en die Spartane het tuiswaarts gekeer. Toe Perikles later geouditeer is vir sy hantering van publieke geld, is 'n uitgawe van 10 talente bevind as nie genoegsaam geregverdig nie, aangesien die amptelike dokumente slegs daarna verwys het as 'n uitgawe vir 'n "besonder ernstige oogmerk". Nietemin was die "ernstige oogmerk" (naamlik die omkoopbedrag) so opvallend dat die ouditeure die uitgawe gemagtig het sonder amptelike inmenging of selfs 'n ondersoek. Na die Spartaanse bedreiging afgeweer is, het Perikles weereens die kanaal na Euboia oorgesteek om die opstand daar te bedwing. Hy het 'n strawwe oordeel gefel oor die landhere van Chalkis, wat hulle eiendomme moes afstaan. Die inwoners van Istiaia, wat die bemanning van 'n Atheense trireme uitgewis het, is verdryf en vervang deur 2&nbsp;000 Atheense setlaars. Sy repliek is begroet met applous, en Thukydides het 'n onverwagte terugslag beleef. In 442 v.C. het die Atheense publiek Thukydides geostrakeer vir 10 jaar en Perikles was weereens die onbetwisde oppergesag van die Atheense politieke arena. namate verskillende vennote in die Bond verkies het om skatting aan Athene te betaal, eerder as om skepe vir die Bondsvloot te beman. Dié transformasie is egter bespoedig en voltrek deur maatreëls wat deur Perikles geïmplementeer is. Die eindstappe in die oorgang na 'n ryk mog die resultaat van die Atheense neerlaag in Egipte wees, wat die stad se heerskappy oor die Egeë in gedrang gebring het, en aanleiding tot die opstand van verskillende vennote, soos Milete en Erythrai, gelei het. Óf weens 'n regverdigbare vrees vir haar veiligheid na die Egiptiese neerlaag en vennoteopstande, óf as voorwendsel ten einde die Bond se fondse te beheer, het Athene die alliansie se skatkis in 454–453 v.C. van Delos na Athene verskuif. Teen 450–449 v.C. was die opstande van Milete en Erythrai onder bedwang en is Atheense gesag oor haar alliansievennote herstel. Om en by 447 v.C. het Klearchos die Geld- en Matestandaard voorgestel, wat Atheense silwermunte, gewigte en mate by alle alliansievennote verpligtend gemaak het.

Dit was van die alliansie se skatkis wat Perikles die nodige fondse onttrek het om sy ambisieuse bouplan uit te voer, met die "Perikleaanse Akropolis" as middelpunt, wat ingesluit het die Propylaia, die Parthenon en die goue standbeeld van Athena, gesmee deur Perikles se vriend, Phidias. In 449 v.C. het Perikles 'n bepaling uitgevaardig om die aanwending van 9&nbsp;000 talente te magtig vir 'n omvattende herbouingsprogram van Atheense tempels.

#### Samiaanse oorlog 
Die Samiaanse oorlog was een van die laaste opspraakwekkende militêre gebeure wat die Peloponnesiese oorlog voorafgegaan het. Na Thukydides se ostrakisme is Perikles jaarliks herverkies tot generaalskap, die enigste amp wat hy ooit amptelik sou beklee, alhoewel sy invloed groot genoeg was om hom die *de facto* leier van die stadstaat te maak. In 440 v.C. was Samos in 'n oorlog gewikkel met Milete om beheer van Priëne, 'n antieke Ioonse stad aan die voetheuwels van Mykale. Toe die Milesiane die onderspit delf het hulle Athene genader om hul saak teen die Samiane aan te hoor. Toe die Atheners die twee opponente aansê om gevegte te staak en hul saak aan 'n arbitrasie te Athene voor te lê, het die Samiane geweier. Op sy beurt het Perikles 'n bepaling uitgereik om 'n veldtog na Samos af te vaardig, en het "hul bevolking veroordeel dat, alhoewel hulle beveel is om hul vyandelikhede teen die Milesiane te staak, hulle nie gehoor gegee het nie". In 'n seeslag het die Atheners, aangevoer deur Perikles en die ander nege generaals, die magte van Samos verslaan en 'n administrasie op die eiland gevestig volgens hul goeddunke. Perikles het dan 'n opstand in Bisantium ondergesit, voor hy na Athene teruggekeer het om 'n begrafnisrede te voer ter ere van die soldate wat tydens die veldtog gesneuwel het.

Tussen 438-436 v.C. het Perikles die Atheense vloot aangevoer in Pontus en vriendelike betrekkinge aangegaan met die Griekse stede van die streek. Perikles het ook gefokus op interne projekte, soos die verskansing van Athene (die aanbou van die "middelmuur" om en by 440 v.C.), en op die stigting van nuwe kleruchies, soos Andros, Naxos en Thurii (444 v.C.), asook Amphipolis (437–436 v.C.).

#### Persoonsaanvalle 
duimnael|upright|Aspasia van Miletus(c. 469 – c. 406 v.C.), Perikles se gesel
Perikles en sy vriende was nooit gevrywaar van persoonsaanvalle nie, aangesien vooraanstaande figure in demokratiese Athene, steeds nie kon aanspraak maak op absolute gesag nie. Net voor die uitbreek van die Peloponnesiese oorlog, het Perikles en twee van sy nouste kollegas, Phidias, en Perikles se gesel Aspasia, die teiken van 'n reeks persoons- en geregtelike aanvalle geword.

Phidias, aangestel oor alle bouprojekte, is eerstens beskuldig van verduistering van goud wat bestem was vir die standbeeld van Athena, en dan van oneerbiedigheid in die smee van die Slag van die Amasones op die skild van Athena, waar hy 'n kaalkopfiguur ingesluit het wat homself suggereer op sy oudag, benewens die insluiting van 'n noue ewebeeld van Perikles in geveg met 'n Amasone. Perikles se vyande het verder 'n vals getuie, ene Menon, teen Phidias na vore gebring.

Aspasia, met 'n erkende vermoë as redevoerster en raadgeefster, is aangekla dat sy die vroue van Athene korrupteer ten einde Perikles se afwykings te bevredig. Die beskuldigings teen haar was moontlik niks meer as onbewese laster nie, maar die hele verloop was 'n besonder bitter ervaring vir Perikles. Alhoewel Aspasia vrygespreek is danksy 'n seldsame emosionele uitbarsting van Perikles, het sy vriend Phidias in die gevangenis gesterf, terwyl nog 'n vriend van Perikles, Anaxagoras, deur die ekklesia ondersoek is vir sy godsdienstige sieninge. Gevolglik was Athene, met die uitbreek van die Peloponnesiese oorlog, in die sonderlinge situasie waar sy haar toekoms sou toevertrou aan 'n leier wie se voortreflikheid pas, vir die eerste keer in meer as 'n dekade, onder ernstige verdenking gebring is. Daarom het hy nie gehuiwer om troepe na Korkura (huidige Korfoe-eiland) te stuur, om die Korkuraanse vloot by staan in hul stryd teen Korinthe nie. In 433 v.C. het die vyandige vlote teen mekaar te staan gekom in die Seeslag van Sybota en 'n jaar later het die Atheners teen Korinthiese koloniste geveg in die Veldslag van Poteidaia; hierdie twee konflikte het grootliks bygedra tot Korinthe se blywende neid jeens Athene. In dieselde tydperk het Perikles die Megariese bepaling uitgereik, wat met 'n moderne handelsverbod vergelykbaar is. Volgens die voorsienings van die bepaling, is Megariaanse koopmanne uitgesluit van die mark te Athene en die hawens van die ryk. Hierdie verbod het die Megariaanse ekonomie geknel en het die brose vrede met Sparta gestrem, wat in alliansie met Megara was. Volgens George Cawkwell, 'n prelektor in antieke geskiedenis, het Perikles met hierdie bepaling die Dertigjarige Vrede geskend "maar, miskien, met die skyn van 'n verskoning". Die Atheners se regverdiging was dat die Megariane die heilige veld wat aan Demeter toegewy is, verbou het, en benewens toevlug gebied het aan wegloperslawe, gedrag wat die Atheners as oneerbiedig beskou het. Na konsultasie met haar vennote, het Sparta 'n afvaardiging na Athene gestuur wat sekere toegewings geëis het, soos die onmiddellike ekspulsie van die Alkmaionide familie, insluitend Perikles, en die opheffing van die Megariese bepaling. Daar is met oorlog gedreig indien nie gehoor gegee word nie. Die opvallende doelwit van hierdie voorstelle was die oprui van 'n konfrontasie tussen Perikles en die volk; 'n situasie wat inderdaad 'n paar jaar later sou ontstaan. Die Atheners het hulself in dié stadium egter nog sonder aarseling agter Perikles se voorstelle geskaar. In die eerste legendariese redevoering wat Thukydides aan Perikles toedig, adviseer Perikles die Atheners om nie aan die eise toe te gee nie, aangesien hulle militêr sterker as hul opposisie was. Perikles was nie bereid om eensydige toegewings te maak nie, weens sy oortuiging dat "indien Athene sou toegee in die saak, Sparta dan sekerlik met verdere eise sou kom". Gevolglik het Perikles die Spartane gevra om 'n *quid pro quo*. In ruil vir 'n terugtrekking van die Megariese bepaling, het die Atheners van Sparta geëis dat die praktyk van periodiese ekspulsies van buitelanders uit hul gebied (xenelasia) beëindig word, en dat die outonomie van Sparta se vennotestede erken word, 'n versoek wat sou aandui dat Sparta se oorhand ook onregverdig was. Die terme is verwerp deur die Spartane, en met beide kante onwillig om te skik, is voorbereidings getref vir oorlog. Volgens Athanasios G. Platias en Konstantinos Koliopoulos, professore in strategiese studies en internasionale politiek, het "Perikles oorlog gekies, eerder as onderwerping aan knellende eise".

### Eerste jaar van die oorlog (431 v.C.) 
[duimnael|links|upright|Die [Parthenon, 'n meesterstuk deur Perikles aangevoor, van die suidekant gesien]]
In 431 v.C., toe vrede reeds in ernstige gedrang was, het Archidamos II, die koning van Sparta, 'n nuwe afvaardiging na Athene gestuur, wat weereens sou vra dat die Atheners toegee aan Sparta se eise. Hierdie delegasie is egter toegang tot Athene geweier, aangesien Perikles reeds 'n resolusie uitgereik het dat geen Spartaanse delegasie tot Athene toegelaat sou word indien die Spartane reeds tot enige vyandige militêre aksies sou oorgegaan het nie. Die Spartaanse weermag was toe reeds saamgetrek te Korinthe, en, deur dit aan te voer as 'n vyandige aksie, het die Atheners die afgevaardigdes toegang geweier. Met sy finale poging tot onderhandeling afgewys, het Archidamos Attika binnegeval, maar het egter geen Atheners daar gevind nie; Perikles, bewus dat Sparta se strategie sou wees om Atheense gebied in te val en te plunder, het reeds maatreëls getref om die totale bevolking van die streek tot binne die mure van Athene te verskuif. Geen spesifieke rekord bestaan wat aandui hoe dit Perikles presies sou geluk om die hele Attiese bevolking te oortuig om na die gedrang van die stadsgebied te verskuif nie. Vir die meerderheid het dit die prysgawe van hul land en voorvaderlike heiligdomme ingehou, en 'n volkome aanpassing van lewensstyl. Daarom, alhoewel hulle ingestem het om te trek, was baie plattelanders nie te gelukkig met Perikles se besluit nie. Perikles het sy landgenote bygestaan met advies oor hul huidige sake, en hulle verseker dat, indien die vyand nie sy eie plase sou plunder nie, hy sy eiendom aan die stad sou afstaan. Hierdie belofte is gemotiveer deur sy kommer dat Archidamos, met wie hy bevriend was, sy landgoed van plundering sou ontsien, òf as 'n vriendskapsgebaar, òf as 'n berekende politieke aksie, gemik daarop om Perikles te vervreem van sy steungroep.

In elk geval was die Atheners ontstoke oor die plundering van hul plase wat hierop gevolg het, en het gou begin om indirek hul misnoeë jeens hul leier bekend te maak, wat menige geglo het, hulle tot die oorlog betrek het. Selfs wanneer daar opbouende druk was, het Perikles nie toegegee aan eise vir onmiddellike aksie teen die vyand nie, of van sy aanvanklike strategie afgewyk nie. Hy het ook 'n sameroeping van die ekklesia vermy uit vrees dat die menigte, vertoorn deur die onbestrede plundering van hul plase, oorgehaal kon word om die ongebreidelde Spartaanse mag op die slagveld aan te durf. Aangesien sameroeping van die vergaderings geskied het na die goeddunke van die aflossende presidente, die sg. "prytane", het Perikles geen amptelike insae in die skedulering daarvan gehad nie; tog was die agting waarmee Perikles deur die prytane bejeën is, blykbaar voldoende om hul te oorreed tot samewerking. Terwyl die Spartaanse mag steeds in Attika vertoef, het Perikles 'n vloot van 100 skepe uitgestuur om die kusstreke van die Peloponnese te plunder en die ruitery beveel om die gestroopte plase naby die stadsmure te bewaak. Met die terugtrek van die vyand en die beëindiging van hul strooptog, het Perikles 'n dekreet voorgestel waarvolgens die stadsowerhede 1&nbsp;000 talente en 100 skepe sou opsy sit, vir die gebeurlikheid waar Athene deur 'n vlootmag aangeval sou word. Volgens die strengste voorsiening van die dekreet sou selfs 'n voorstel vir 'n alternatiewe aanwending van die fondse of skepe, die doodstraf ten gevolg hê. In die herfs van 431 v.C. het Perikles die Atheense magte aangevoer met die inval van Megara en enkele maande later (winter van 431–430 v.C.) sy monumentale en emosionele begrafnisrede gelewer, waarin hy eer betuig het aan die Atheners wat vir hul stad gesterf het.

### Laaste militêre kampanjes en dood 
duimnael|250px|'n Antieke Atheense ostrakon wat *Perikles seun van Xanthippos* tevergeefs aanwys vir ostrakisme; hy is trouens nooit geostrakeer nie.
In 430 v.C. is Attika vir 'n tweede keer deur die Spartaanse weermag geplunder, maar Perikles was onversetlik en het geweier om sy aanvanklike strategie te wysig. Onwillig om die Spartaanse weermag op die slagveld te ontmoet, het hy weereens 'n see-ekspedisie geloods vir 'n strooptog op die kusstreke van die Peloponnese, hierdie keer met 100 Atheense skepe. Volgens Plutarchus, het 'n sonsverduistering die bemannings ontsenu net voor hul vertrek, maar Perikles het die sterrekundige kennis wat hy by Anaxagoras opgedoen het aangewend om hulle gerus te stel. In die somer van dieselde jaar het 'n epidemie uitgebreek wat verwoesting gesaai het onder die Atheners. Die presiese aard van die plaag is onseker, en is al deurtastend gedebatteer. Nietemin het die stad se lot, meegebring deur die epidemie, 'n nuwe vlaag van publieke ergernis veroorsaak, en Perikles was genoop om homself te verdedig in 'n emosionele finale toespraak, waarvan 'n weergawe deur Thukydides oorgelewer is. Dit word as 'n monumentale rede beskou, wat baie onthul van Perikles se inbors, benewens sy bitterheid jeens sy landgenote se onerkentlikheid. Antieke bronne meld Kleon, 'n opkomende en dinamiese protagonis van die Atheense politieke arena in die oorlogstyd, as die publieke aanklaer in Perikles se verhoor.

Perikles het gelewe tydens die eerste twee en 'n halwe jaar van die Peloponnesiese oorlog, en volgens Thukydides was sy dood 'n ramp vir Athene, aangesien sy opvolgers nie sy kwaliteite gestand gedoen het nie; hulle was geneig om al die swak gebruike van die gepeupel aan te hits en het 'n onbestendige beleid gevolg, deur gewildheid na te streef, eerder as bruikbaarheid. Met hierdie bitter opmerkings bekla Thukydides nie alleen die verlies van 'n man vir wie hy bewondering gehad het nie, maar word hy ook die voorbode van die kwyning van Athene se unieke glorie en grootsheid.

## Verwysings 
## Bibliografie 
* Swart, Marius J.: Nogtans leiers. Kaapstad: Nasou, 1969.