Ganumedes (maan)

**Ganumedes** (Grieks: *Γανυμήδης*, Engels: *Ganymede*; ook **Jupiter III** genoem) is die grootste maan van die planeet Jupiter, asook die grootste maan en negende grootste voorwerp in die Sonnestelsel (insluitende die Son). Met ’n deursnee van 5&nbsp;268&nbsp;km is dit groter as Mercurius, maar sy massa is net 50% van dié van Mercurius. Ganumedes is die enigste maan wat sonder 'n teleskoop sigbaar is, maar net in baie goeie en donker situasies.

[duimnael|links|200px|Die [baanresonansie van Ganumedes, Europa en Io.]]
Ganumedes het ’n metaalkern en is die enigste maan in die Sonnestelsel wat sover bekend ’n magneetveld het. Dit is die derde van die mane van Galilei, die eerste groep voorwerpe wat om ’n ander planeet wentel wat ontdek is. Dit wentel rofweg elke sewe dae om Jupiter en is respektiewelik in ’n 1:2:4-baanresonansie met die mane Europa en Io.

Dis moontlik dat Ganumedes in 364 v.C. deur die Chinese sterrekundige Gan De ontdek is. Galileo Galilei kry egter gewoonlik die eer daarvoor; die sterrekundige het die maan se bestaan op 7 Januarie 1610 geregistreer, saam met die drie ander mane van Galilei: Kallisto, Europa en Io. Ganumedes is die enigste maan van Jupiter wat 'n manlike naam het. Dit is genoem na Ganumedes, ’n goddelike held en Trojaanse prins, seun van Tros van Dardanië en Kallirroë, en ’n geliefde van Zeus in die Griekse mitologie.

Ganumedes is saamgestel uit omtrent ewe veel hoeveelhede silikaatrots en waterys. Ná verbyvlugte van die drie ysmane van Galilei sal dit na verwagting in 'n wentelbaan om Ganumedes gaan.

## Geskiedenis
[links|duimnael|200px|’n Vergelyking in die grootte van die Aarde, die [Maan (links bo) en Ganumedes.]]

Volgens Chinese sterrekunderekords het Gan De in 365&nbsp;v.C. iets met die blote oog waargeneem wat ’n maan van Jupiter kon wees, waarskynlik Ganumedes. Shi Shen en Gan De het saam redelik akkurate waarnemings van die vyf grootste planete gemaak.

Op 7 Januarie 1610 het Galileo Galilei iets waargeneem wat hy beskou het as drie sterre naby Jupiter, insluitende wat later besef is Ganumedes, Kallisto en die gesamentlike lig van Io en Europa was; die volgende aand het hy opgemerk hulle het beweeg. Op 13 Januarie het hy al vier vir die eerste keer saam gesien, maar hy het elke maan voor dié datum minstens een keer apart gesien. Teen 15 Januarie het Galileo tot die gevolgtrekking gekom die "sterre" is eintlik liggaame wat om Jupiter wentel.

Daar is gissings oor die moontlike bewoonbaarheid van Ganumedes se oseaan.

## Verkenning
[duimnael|180px|Ganumedes soos gesien deur [Pioneer 10 (1973).]]

Verskeie ruimtetuie wat verby Jupiter gevlieg of om die planeet gewentel het, het Ganumedes van naderby beskou – onder meer tydens vier verbyvlugte in die 1970's en verskeie in die 1990's tot 2000's. Pioneer 10 was in 1973 naby die maan en Pioneer 11 in 1974. Hulle het inligting teruggestuur oor onder meer fisiese eienskappe. Pioneer 10 se naaste afstand was 446&nbsp;250&nbsp;km.

Voyager 1 en Voyager 2 was volgende, in 1979. Hulle het die grootte van die maan gemeet en onthul dit is groter as Titaan, wat voorheen geglo is groter is. Die gegroefde terrein is ook waargeneem.

In 1995 het Galileo om Jupiter begin wentel en tussen 1996 en 2000 ses naby verbyvlugte van Ganumedes onderneem. Die naaste afstand was 264&nbsp;km van Ganumedes se oppervlak af. Tydens ’n verbyvlug in 1996 is die maan se maagneetveld ontdek, terwyl die ontdekking van die oseaan in 2001 aangekondig is. Galileo het ook verskeie verbindings ontdek wat nie yse is nie. Die laaste naby waarnemings van Ganumedes is deur New Horizons gemaak, wat in 2007 op pad na Pluto data oor die topografiese eienskappe en verbindings op Europa en Ganumedes verskaf het.

Geen ruimtetuig was nog in 'n wentelbaan om Ganumedes nie, maar die ESA se JUICE sal dit na verwagting doen ná verbyvlugte van die drie ysmane van Galilei. Die tuig is in April 2023 lanseer.

## Verwysings 
## Eksterne skakels
* Ganumedes  by Nasa se Solar System Exploration site
* Ganumedes by *Views of the Solar System*
* Ganumedes-kraterdatabasis by die Lunar and Planetary Institute

*15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia