Transvaalse Universiteitskollege

Die Transvaalse Universiteitskollege (TUK) was 'n belangrike instelling in die vroeë ontwikkeling van hoër onderwys in Suid-Afrika, veral in die konteks van die taalstryd en die opbou van Afrikaans as 'n volwaardige kultuurtaal. Die TUK was geleë in Pretoria en het saam met ander universiteitskolleges, soos dié in Wellington, Potchefstroom, Bloemfontein en Kaapstad, 'n rol gespeel in die onderwyslandskap van die vroeë 20ste eeu. Na die stigting van die Unie van Suid-Afrika in 1910, was daar gesprekke oor die stigting van 'n nasionale Suid-Afrikaanse universiteit, en hierdie universiteitskolleges sou later deel vorm van 'n nuwe struktuur.

Steyn dui aan dat die TUK, saam met die Grey Universiteitskollege (GUK) en die SA School of Mines and Technology, voorgangers was van die latere Universiteit van Pretoria (UP), die Universiteit van die Vrystaat en die Universiteit van die Witwatersrand (Wits) onderskeidelik. Die TUK het in 1921 formeel een van die samestellende kolleges van die federale Universiteit van Suid-Afrika (Unisa) geword. Hierdie was 'n kritieke fase waarin die status van Nederlands en Afrikaans as universiteitstale gedebatteer is. Hoewel daar openbare steun was vir tweetalige universiteite – by beide Suid-Afrikaanse Party (Sap) en Nasionale Party (Nat) politici – was die studente self realisties genoeg om te besef dat 'n "tweetalige" instelling in die praktyk vir seker in Engels sou doseer, maar nie noodwendig in Afrikaans of Nederlands nie. Hierdie verloop van sake aan die TUK en die GUK sou hulle gelyk gee in hierdie besef. Afrikaner-intellektuele en die Hollands-Afrikaanse koerante moes voortdurend wal gooi om te voorkom dat Engels die enigste universiteitstaal van 'n nuwe Suid-Afrika word.

Ten spyte van hierdie tendens het studente aan die TUK aktief deelgeneem aan die stryd vir die erkenning van Afrikaans. In 1918 het die TUK slegs 250 studente gehad, maar 'n aansienlike getal van hulle was betrokke by die taalbeweging. 117 studente van die TUK was onder die 246 studente van verskillende kolleges wat 'n petisie na die raad en senaat van Unisa gestuur het, asook na die minister van onderwys. Die petisie het gevra vir die instelling van leerstoele in Afrikaans aan die kolleges en die "praktiese erkenning van Afrikaans aldaar als medium van onderwijs en eksamens". Die Unisa-senaat het wel besluit om "in favour of sanctioning the use of Afrikaans by candidates who so desire at all examinations of the University of South Africa", wat 'n belangrike stap was. Die versoek vir leerstoele is egter as buite die senaat se bevoegdheid beskou.

Steyn gee spesifieke voorbeelde van die taaluitdagings aan die TUK. Die *Pretoria News* het op 9 April 1932 die name van dosente geplaas wat nie 'n protes teen 'n senaatsbesluit (wat waarskynlik met die taal van 'n roman te doen gehad het) onderteken het nie. In 1916 het die Pretoriase korrespondent van *De Burger* opgemerk dat Pretoria 'n baie Afrikaanse stad was, met baie Afrikaners op straat, in staatskantore en private besighede, insluitend kondukteure, konstabels en amptenare. Hy het ook waargeneem dat 'n groot gedeelte van die jongmense wat met die trem na hulle hoërskole of na die Universiteitskollege gery het, Afrikaans gepraat het. Tog het Afrikaanse studente by die TUK dikwels rede gehad tot klagtes. *Die Banier* het in 1920 berig dat die landboufakulteit by die TUK "amper uitsluitend" in Engels gedoseer het, selfs al was die meeste dosente en professore Afrikaners. Dit was 'n "treurigste feit" dat Afrikaanse studente in verskeie vakke bang was om onderrig in hul eie taal te vra omdat hulle gevrees het hulle sou dit wel kry. Daar was ook 'n groot verskil in die benadering tussen die TUK en die US (Stellenbosch) in fakulteite soos handelswetenskappe, waar die US hoofsaaklik in Afrikaans gedoseer het. In 1920 het die TUK-senaat 'n versoek van 19 uit 27 filosofiestudente om lesings in "Hollands" te gee, geweier met die rede dat dit "quite impossible" was weens werkdruk.

'n Spesifieke voorval wat die taalstryd illustreer, het plaasgevind toe 77 Afrikaanse studente prof. D.F. du T. Malherbe, professor in chemie, gevra het om vir hulle in Afrikaans te doseer. Prof. Malherbe het hulle gesteun, maar die senaat het die versoek afgekeur, alhoewel hulle ingestem het dat die studente die eksamen in Afrikaans kon afneem indien hulle dit verkies. Een van die studente betrokke by hierdie petisie was Erlank, wat later vir 'n maand geskors is en sy beurs verbeur het nadat hy 'n Union Jack by die kollege afgeneem het, 'n voorval te midde van die politieke spanning van die tyd, na die Eerste Wêreldoorlog en die Rebellie.

Die TUK was ook betrokke by die breër Afrikaanse kulturele en opvoedkundige beweging. M.L. du Toit, hoof van die departement Afrikaanse kultuurgeskiedenis aan die TUK, was die hoofredakteur van *Die Nuwe Brandwag*, 'n publikasie wat ook ander redaksielede van verskillende sentra ingesluit het. H.G. Viljoen, 'n redakteur van *Die Nuwe Brandwag*, was ook van Pretoria. Studente van Pretoria, saam met dié van Bloemfontein en Potchefstroom, het in 1933 die Afrikaanse Nasionale Studentebond (ASB) gestig as 'n alternatief vir die Engels-gedomineerde National Union of South African Students. Dit dui op 'n sterk Afrikaanse identiteit en organisasiedrang onder die studente van die TUK.

Die TUK het uiteindelik, soos voorheen genoem, ontwikkel tot die Universiteit van Pretoria (UP). Die taalstryd het hier voortgegaan. In 1932 het die stryd aan die Universiteit van Pretoria 'n wending geneem wat ook die stryd aan die Grey Universiteitskollege (GUK) beïnvloed het. In dieselfde jaar het die UP-senaat 'n sterk reaksie gehad op iets wat as "growwe laster" beskou is, en daar was 'n debat onder personeel oor akademiese vryheid. Die rektor is selfs gevra om die identiteit van die skrywer ( van 'n roman) vas te stel, wat deur die *Pretoria News* as 'n "heresy hunt" bestempel is. Hierdie insidente toon die voortgesette spanning en die politieke/kulturele druk rondom taal en uitdrukking by die instelling selfs nadat dit onafhanklik geword het.

Alhoewel die Transvaalse Uitvoerende Komitee in 1933 besluit het om die Normaalkollege in Pretoria net Afrikaans te maak (anders as die TUK se vroeëre situasie), het die taalstryd aan die universiteit, nou UP, voortgeduur. Die Universiteit van Pretoria word in Steyn ook later genoem in die konteks van histories Afrikaanse universiteite (HAU's) en die debatte rondom taalbeleid en transformasie na 1994. Prof. Jakes Gerwel se komitee het byvoorbeeld aanbeveel dat UP, UV en RAU al hul kursusse in Engels aanbied, maar dat hul reg om kursusse ook in Afrikaans aan te bied, nie belemmer sal word nie. Meer onlangs, in 2013, is pogings aangewend om 'n "vaste plek vir Afrikaans" aan die UP te verkry, met oorwegings om sekere vakke ook deur medium van Afrikaans te waarborg. Die Universiteit van Pretoria het in 2013 500 voorgraadse studente in Afrikaans as vak gehad.

Samevattend was die Transvaalse Universiteitskollege (TUK), en later die Universiteit van Pretoria, 'n sentrale spil in die ontwikkeling van hoër onderwys in Transvaal en 'n belangrike slagveld in die stryd vir die erkenning en gebruik van Afrikaans as doseer- en eksamentaal. Ondanks die aanvanklike neiging tot Engelse dominansie, het studente en personeel 'n volgehoue stryd gevoer vir Afrikaans, wat gelei het tot petisies, akademiese debatte, en die vestiging van departemente en leerstoele vir die taal. Sy transformasie van 'n samestellende kollege na 'n onafhanklike universiteit en die voortgesette uitdagings oor taalbeleid deur die 20ste eeu heen, weerspieël die breër historiese en politieke ontwikkelinge rondom Afrikaans in Suid-Afrika.

## Verwysing