Mercurius

:*Hierdie artikel handel oor die planeet Mercurius. Vir ander betekenisse van die naam, sien Mercurius (dubbelsinnig).*

**Mercurius** is die kleinste planeet in die Sonnestelsel en die naaste een aan die Son. Een omwenteling van Mercurius om die Son duur 87,97 aarddae, die kortste van al die planete. Dit is genoem na die Romeinse god Mercurius, die god van handel, die boodskapper van die gode en die tussenganger tussen gode en sterflinge. Hy stem ooreen met die Griekse god Hermes. 

Nes Venus wentel Mercurius binne die Aarde se wentelbaan om die Son en sy skynbare afstand van die Son soos van die Aarde af gesien is nooit meer as 28° nie. Dié nabyheid aan die Son beteken die planeet kan net ná sonsondergang naby die westelike horison en voor sonsopkom naby die oostelike horison gesien word, gewoonlik in die skemerlig. Dan kan dit as 'n helder steragtige voorwerp gesien word, maar dit is moeiliker om te sien as Venus. Van die aarde af vertoon die planeet die volle siklus van fases, soortgelyk aan Venus en die Maan, wat oor sy sinodiese periode (ten opsigte van die Aarde en die Son) van sowat 116 dae gesien kan word. Mercurius se sinodiese afstand van die Aarde af maak dat hy die grootste deel van die tyd die Aarde se naaste planeet is, hoewel Venus soms nader aan die aarde kom as wat enige ander planeet kan.

Mercurius roteer op 'n unieke manier in die Sonnestelsel. Dit is in 'n rotasie-omwenteling-resonansie van 3:2 met die Son, wat beteken ten opsigte van die vaste sterre roteer dit om sy eie as drie keer vir elke twee omwentelings om die Son. 

duimnael|links|140px|'n Vergelyking in grootte tussen Mercurius en die Aarde.
Mercurius se as het die kleinste ashelling van al die planete in die sonnestelsel (sowat  graad). Sy eksentrisiteit (hoe ver sy wentelbaan van 'n ronde sirkel afwyk) is die grootste van al die planete  met perihelium; sy afstand van die Son is dan net sowat twee derdes (of 66%) van sy afstand met afelium. 

Mercurius se oppervlak het talle kraters en lyk nes die Maan s'n, wat daarop dui dat dit al miljarde jare lank geologies onaktief is. Omdat dit feitlik geen atmosfeer het wat hitte kan behou nie, het dit oppervlaktemperature wat meer as dié van enige ander planeet in die Sonnestelsel verskil tussen dag en nag; dit wissel in die ewenaarstreke van omtrent 100&nbsp;K () snags tot 700&nbsp;K () bedags. Die poolstreke is heeltyds onder 180&nbsp;K (). Die planeet het geen natuurlike satelliet nie.

Twee ruimtetuie het Mercurius al besoek: Mariner 10, wat in 1974 'n verbyvlug gedoen het, en Messenger, wat in 2004 gelanseer en in vier jaar meer as 4&nbsp;000 keer om Mercurius gewentel het voordat sy brandstof opgeraak en dit op 30&nbsp;April 2015 teen die planeet se oppervlak gebots het. Die BepiColombo-ruimtetuig sal volgens beplanning in 2025 by Mercurius aankom.

Die ou Romeine het die planeet na die boodskappergod, Mercurius, genoem vanweë die vinnige beweging  van die planeet tydens sonsondergang.  Die sterrekundige simbool van Mercurius is 16px. Voor die 5de eeu&nbsp;v.C., het Griekse sterrekundiges geglo die planeet is twee aparte voorwerpe; dit het saans as Hermes bekend gestaan en soggens as Apollo. Pythagoras was die eerste mens wat voorgestel het dat dit dieselfde voorwerp is wat slegs in verskillende posisies waargeneem word.

## Fisiese eienskappe
Mercurius is een van vier aardplanete in die Sonnestelsel, soos die Aarde. Dit is die kleinste planeet, met 'n radius van 2&nbsp;439,7&nbsp;km by die ewenaar. Die planeet het die tweede grootste digtheid in die Sonnestelsel: 5,427&nbsp;g/cm3, net effens kleiner as die Aarde s'n van 5,515&nbsp;g/cm3. 

Mercurius se digtheid kan gebruik word om besonderhede van sy innerlike struktuur af te lei. Hoewel die Aarde se groot digtheid in 'n groot mate veroorsaak is deur swaartekragsamepersing, veral by die planeet se kern, is Mercurius baie kleiner en sy innerlike streke is nie so saamgepers nie. Om so 'n groot digtheid te hê moet sy kern groot en ryk aan yster wees.

Die radius van Mercurius se kern word geraam op 2&nbsp;020 ± 30&nbsp;km. Om die kern is 'n mantel van 500-700&nbsp;km wat uit silikate bestaan. Volgens data van Mariner 10, Messenger en aardgebaseerde waarnemings het Mercurius 'n kors van sowat 35&nbsp;km dik. Die kors kan egter tot net 26&nbsp;km dik wees. 

'n Besonderse kenmerk van Mercurius se oppervlak is die teenwoordigheid van talle smal riwwe van tot 'n paar honderd kilometer lank. Vermoedens is dat hulle gevorm het toe Mercurius se kern en mantel afgekoel het nadat sy kors reeds hard geword het.

Mercurius se kern het 'n baie hoër ysterinhoud as dié van enige ander planeet in die Sonnestelsel, en verskeie teorieë is voorgestel om dit te verduidelik. Die mees aanvaarde teorie is dat Mercurius oorspronklik 'n metaalverhouding gehad het soortgelyk aan dié van algemene chondrietmeteoriete, wat vermoedelik tipies van die Sonnestelsel se rotsagtige materie is, en 'n massa van sowat 2,25&nbsp;keer sy huidige massa. 'n Groot deel van Mercurius se oppervlakrotse kon by sulke temperature verdamp het en 'n atmosfeer van "rotsdamp" gevorm het wat deur die sonwind weggewaai kon gewees het.

Elke hipotese voorspel 'n ander oppervlaksamestelling, en twee ruimtesendings is van stapel gestuur om waarnemings van dié samestelling te doen. Die eerste, die Messenger-sending wat in 2015 geëindig het, het hoër vlakke van swael en kalium op die oppervlak gekry. Dit sluit die reuse-impakhipotese en verdamping van die kors en mantel uit, want dié swael en kalium sou deur die uiterse hitte van dié voorvalle weggedryf gewees het. 

BepiColombo, wat Mercurius in 2025 sal bereik, sal waarnemings doen om dié hipoteses te toets. Die bevindings tot dusver ondersteun skynbaar die derde hipotese; nog ontledings van die data is egter nodig.

### Oppervlakgeologie
Mercurius se oppervlak lyk baie soos die Maan s'n, met baie *mare*-agtige vlaktes en talle kraters, wat aandui dat dit miljarde jare lank al onaktief is. Dit is meer heterogeen as die oppervlak van Mars of die Maan, wat albei aansienlike gebiede van eenderse geologie bevat, soos "seë" en plato's. Mercurius het riwwe, maanagtige hooglande, berge (*montes*), vlaktes (*planitiae*), eskarpe (*rupes*) en valleie (*valles*).

thumb|links|220px|'n Spektrumskandering deur Messenger van Mercurius se oppervlak.
thumb|220px|links|'n Foto met versterkte kleure van die kraters Munch, Sander en Poe, met vulkaanvlaktes (oranje), naby die Calorisbekken.
Die planeet se mantel is chemies heterogeen, wat aandui die planeet kon vroeg in sy geskiedenis deur 'n magma-oseaan-stadium gegaan het. Die kristallisasie van minerale het gelei tot 'n gelaagde, chemies heterogene kors met grootskaalse variasies in chemiese samestelling, wat op die oppervlak gesien kan word. Die kors bevat min yster, maar baie swael. Dit is vanweë die sterker vroeë chemies verminderende toestande wat in ander aardplanete ook voorkom. Die oppervlak word oorheers deur ysterarm piroxeen en olivien, soos verteenwoordig word deur onderskeidelik enstatiet en forsteriet, asook natriumryke plagioklaas en minerale van 'n mengsel van magnesium, kalsium en ystersulfied. Die minder weerkaatsende streke van die kors bevat baie koolstof, waarskynlik in die vorm van grafiet.

Name vir Mercurius se verskynsels kom uit verskeie bronne. Name wat van mense af kom, is beperk tot dié van oorledenes. Kraters is na kunstenaars, musikante, skilders en skrywers genoem wat uitsonderlike bydraes op hulle gebied gelewer het. Riwwe is genoem na wetenskaplikes wat bygedra het tot die bestudering van Mercurius, depressies na argitektoniese werke, berge na die woord vir "warm" in verskeie tale, en vlaktes na die naam van die god Mercurius in verskeie tale. Eskarpe is genoem na skepe van wetenskaplike ekspedisies en valleie na verlate stede, dorpe of nedersettings uit die antieke tyd.

#### Slagkraters en bekkens
Mercurius is gedurende en kort ná sy vorming 4,6&nbsp;miljard jaar gelede getref deur talle komete en asteroïdes, asook daarna in 'n aparte voorval bekend as die Groot Bombardement, wat 3,8&nbsp;miljard gelede opgehou het. Mercurius is oor sy hele oppervlak getref in dié tyd van groot kratervorming, 

In dié tyd was Mercurius vulkanies aktief; bekkens is deur magma gevul, wat gladde vlaktes geskep het soortglyk aan die seë op die Maan. Een van die ongewoonste kraters is Apollodorus, of "die Spinnekop", wat talle trôe het wat van die plek van impak uitwaarts na die kante loop.

Kraters op Mercurius wissel van klein gate tot slagbekkens met ringe wat honderde kilometers breed is. Hulle kom voor in alle toestande van degradasie, van relatief vars kraters tot hoogs gedegradeerde krateroorblyfsels. Die kraters verskil effens van die maan s'n deurdat die gebiede wat deur die ejekta getref is, baie kleiner is: 'n gevolg van Mercurius se groter oppervlakswaartekrag. Volgens die reëls van die IAU moet elke nuwe krater genoem word na 'n kunstenaar wat minstens 50 jaar lank beroemd was en langer as drie jaar dood is. Daarna volg die datum waarop die krater 'n naam gekry het. Die slag wat die Calorisbekken veroorsaak het, was so kragtig dat dit lawauitbarstings veroorsaak het en 'n konsentriese, bergagtige ring van ~2&nbsp;km hoog om die krater agtergelaat het. Die bodem van die bekken is gevul deur 'n plat vlakte wat onderbreek word deur riwwe en krake wat na buite loop. Alternatiewelik is voorgestel dat die terrein geskep is deur die samestroming van ejekta by die bekken se antipode.

Altesaam 46 slagkraters is al geïdentifiseer. 'n Besonderse bekken is die 400&nbsp;km breë Tolstoibekken met sy ringe wat 'n laag ejekta het tot 500&nbsp;km van sy rand af en 'n bodem wat gevul is deur gladde materiale. Beethovenbekken het 'n byna ewe groot laag ejekta en 'n rand met 'n deursnee van 625&nbsp;km.

#### Vlaktes
Mercurius het twee geologies afsonderlike streke met vlaktes: Namate Mercurius se binnekant afgekoel het, het dit gekrimp en sy oppervlak begin vervorm. Dit het riwwe en lobbige hellings geskep wat verbind word met stootverskuiwings, waar ouer gesteentes deur skeure in jonger gesteentes boontoe stoot. Die hellings kan tot 1&nbsp;000&nbsp;km lank en 3&nbsp;km hoog wees. Die kompressies kan bo-op ander verskynsels soos kraters en gladde vlaktes gesien word, en dit dui daarop hulle is meer onlangs gevorm. 'n Kartering van die verskynsels dui op 'n algehele krimping van Mecurius van sowat 1 tot 7&nbsp;km. 

Die grootste deel van die aktiwiteite van die grootste stootverskuiwings het waarskynlik sowat 3,6-3,7&nbsp;miljard jaar gelede opgehou. Kleinskaalse stootverskuiwings van 'n paar dosyn meter hoog en 'n paar kilometer lank is al gevind. Dit lyk of hulle minder as 50&nbsp;miljoen jaar oud is en dit dui daarop dat die kompressie van die binnekant van die planeet en die gevolglike geologiese aktiwiteit op die oppervlak steeds voortduur. Altesaam 51 piroklastiese deposito's is reeds geïdentifiseer, en 90% van hulle kom voor in slagkraters. Dit is vermoedelik sowat 'n miljard jaar oud.

Aan die donker kant van die planeet is temperature gemiddeld 110&nbsp;K. Die intensiteit van die Son op Mercurius wissel tussen 4,59 en 10,61 keer die sonkonstante (1&nbsp;370&nbsp;W·m-2).

Hoewel die dagtemperature op Mercurius gewoonlik geweldig hoog is, dui waarnemings sterk daarop dat ys (bevrore water) op die planeet voorkom. Die bodems van diep kraters by die pole is nooit regstreeks aan sonlig blootgestel nie, en temperature daar bly onder 102&nbsp;K, baie laer as die gemiddelde van die planeet. Dit skep koue kolle waar ys kan versamel. Waterys het 'n groot invloed op radar, en waarnemings deur die Goldstone Solar System Radar van 70 m en die Very Large Array in die vroeë 1990's het onthul daar is kolle van groot radarweerkaatsing naby die pole. Hoewel ys nie die enigste moontlike oorsaak van dié weerkaatsende streke is nie, dink sterrekundiges dit is hoogs waarskynlik.

Die ysstreke bevat na raming sowat 1014-1015&nbsp;kg ys, en kan bedek wees met 'n laag regoliet wat sublimasie inhibeer. In vergelyking het die yslaag op Antarktika 'n massa van sowat 4&nbsp;kg, en Mars se suidpoolkap bevat sowat 1016&nbsp;kg water. wat waterstof, helium, suurstof, natrium, kalsium, kalium en ander elemente bevat Vanweë die hoeveelhede van dié ione het wetenskaplikes aangeneem die molekules is deur die sonwind van die oppervlak of eksosfeer gewaai.

Natrium, kalium en kalsium is in die 1980's tot '90's in die atmosfeer ontdek en daar is vermoed dit kom hoofsaaklik van die verdamping van oppervlakrotse wat deur mikrometeorietimpakte getref word. In 2008 het Messenger magnesium ontdek. Studies dui aan dat natriumvrystellings met tye gelokaliseer is by punte wat met die planeet se magneetpole ooreenstem. Dit sou dui op 'n wisselwerking tussen die magnetosfeer en die planeet se oppervlak. Sommige dele onder die oppervlak kon bewoonbaar gewees het en miskien kon lewensvorme op die planeet bestaan het, al is dit konserwatiewe vorme soos mikroörganismes.

### Magneetveld en magnetosfeer
[thumb|230px|'n Grafika wat die relatiewe sterkte van Mercurius se [magneetveld wys.]]

Ondanks sy klein grootte en stadige rotasie van 59 dae, het Mercurius 'n aansienlike en blykbaar globale magneetveld. Volgens metings deur Mariner&nbsp;10 is dit 1,1% so sterk as die Aarde s'n. Die magneetveld is, nes die Aarde s'n, dipolêr. Anders as die Aarde, is Mercurius se pole amper opgelyn met die planeet se spin-as. Metings van beide Mariner&nbsp;10 en Messenger het aangedui die sterkte en vorm van die magneetveld is stabiel. Saam met 'n rotasie-omwenteling-resonansie van 3:2 met die Son, is daar ingewikkelde variasies van die oppervlaktemperatuur.

Dié resonansie veroorsaak dat 'n enkele sondag (die lengte van twee meridiaanoorgange van die Son) op Mercurius presies twee Mercurius-jare duur, of sowat 176 aarddae.

Mercurius se baanhelling is 7&nbsp;grade tot die vlak van die aarde se wentelbaan (die sonnebaan), en dit is die grootste van al agt planete.

Mercurius se ashelling is feitik nul;

Mercurius kom gemiddeld elke 116 aarddae op sy naaste punt aan die Aarde, Sy tydperk van retrograde beweging soos van die Aarde af gesien, kan wissel van 8 tot 15 dae weerskante van sy naaste afstand van die Aarde af. Dié groot omvang is vanweë die planeet se hoë eksentrisiteit.

### Lengtegraadkonvensie
Die lengtegraadkonvensie vir Mercurius plaas die nullengtegraad by een van die twee warmste punte op die oppervlak, soos hierbo beskryf. Toe dié gebied egter die eerste keer besoek is, deur , was dié nulmeridiaan in donkerte gehul en was dit onmoontlik om 'n voorwerp op die oppervlak te kies om die presiese posisie van die meridiaan te definieer. 'n Klein krater verder wes, Hun Kal, is dus gekies en dit verskaf die presiese verwysingspunt om lengtegrade te meet. 

Die middel van Hun Kal definieer die 20°&nbsp;wes-meridiaan. Volgens 'n besluit van die IAU van 1970 word lengtegrade op Mercurius positief in 'n westelike rigting gemeet. Die warmste twee plekke op die ewenaar lê dus by lengtegrade 0°&nbsp;W en 180°&nbsp;W, en die koelste plekke by 90°&nbsp;W en 270°&nbsp;W. 

Die Messengerprojek gebruik egter 'n oos-positiewe konvensie.

### Rotasie-omwenteling-resonansie
thumb|220px|Ná een omwenteling van Mercurius om die Son het die planeet 1,5 keer roteer (in die rondte gedraai), en dus is dieselfde halfrond ná twee volle omwentelings weer verlig.

Jare lank is geglo Mercurius is in 'n sinchroniese omwenteling met die Son, wat beteken hy roteer een keer per omwenteling en keer dus permanent sy een kant na die Son, nes die een kant van die Maan altyd na die Aarde gekeer is. Radarwaarnemings in 1965 het bewys die planeet het 'n 3:2-rotasie-omwenteling-resonansie, wat beteken hy roteer drie keer vir elke twee omwentelings om die Son. Die eksentrisiteit van Mercurius se wentelbaan maak dié resonansie stabiel – by perihelium, wanneer die songety die sterkste is, staan die Son feitlik stil in Mercurius se lugruim.

Die oorsponklike rede dat sterrekundiges gedink het Mercurius is in 'n sinchroniese omwenteling is dat die planeet altyd op dieselfde plek in sy 3:2-resonansie was op die beste tyd om hom waar te neem, en dan was dieselfde kant altyd na die Son gekeer. Vanweë die 3:2-resonansie duur 'n sondag op die planeet sowat 176 aarddae. Daar is geglo dit verduidelik Mercurius se 3:2-rotasie-omwenteling-resonansie (eerder as die algemener 1:1), omdat dié toestand waarskynliker sal voorkom tydens 'n tydperk van hoë eksentrisiteit. 'n Realistiese model van getyreaksie het egter gedemonstreer Mercurius is in 'n vroeë stadium van sy geskiedeis in 'n 3:2-rotasie-omwenteling-resonansie vasgevang – binne 20&nbsp;miljoen (of waarskynliker 10&nbsp;miljoen) jaar ná sy vorming.

Numeriese simulasies toon dat 'n toekomstige baanresonansie-perihelium-wisselwerking met Jupiter die eksentrisiteit van Mercurius se wentelbaan kan laat toeneem tot op 'n punt dat daar 'n kans van 1% is dat die wentelbaan binne die volgende 5&nbsp;miljard jaar kan destabiliseer. As dit gebeur, kan die planeet in die Son val, teen Venus bots, uit die Sonnestelsel geskiet word of selfs die res van die binneste Sonnestelsel versteur.

duimnael|180px|links|Mercurius se perihelium skuif aan.
### Aanskuiwing van perihelium
In 1859 het die Frans wiskundige en sterrekundige Urbain Le Verrier berig die stadige verandering in die oriëntasie van Mercurius se wentelbaan om die Son kan nie bevredigend verduidelik word aan die hand van newtonmeganika en versteurings deur die bekende planete nie. Hy het onder meer voorgestel 'n ander planeet (of 'n groep kleiner liggame) bestaan selfs nader aan die Son en dat hulle Mercurius versteur. Die sukses van die soektog na Neptunus wat gebaseer is op versteurings van Uranus se wentelbaan het sterrekundiges laat glo dit is dalk die verduideliking, en die hipotetiese planeet is Vulkanus genoem, maar geen so 'n planeet is ooit ontdek nie.

Die aanskuiwing van Mercurius se perihelium is 5&nbsp;600 boogsekondes (1,5556°) per eeu relatief tot die Aarde, of 574,10±0,65 boogsekondes per eeu relatief tot die internasionale ruimteverwysingstelsel. Newtonmeganika, wat al die versteurings van die ander planete in ag neem, voorspel 'n aanskuiwing van 5&nbsp;557 boogsekondes (1,5436°) per eeu.

## Waarneming
thumb|180px|'n Mosaïekbeeld deur , 1974.

Mercurius se skynbare magnitude wissel tussen -2,48 (helderder as Sirius) rondom sy buitekonjunksie en +7,25 (minder as waar dit met die blote oog sigbaar is) rondom sy binnekunjunksie. 

In sommige gevalle kan Mercurius in daglig beter met 'n teleskoop waargeneem word indien sy posisie bekend is, want dit is hoër in die lug en minder atmosferiese steurings beïnvloed die sig. As die nodige veiligheidsmaatreëls toegepas word om te keer dat die teleskoop per ongeluk na die Son gewys en die waarnemer verblind word, kan Mercurius gesien word tot 4° van die Son af wanneer dit naby sy buitekonjunksie en op sy helderste is.

Mercurius kan, nes verskeie ander planete en die helderste sterre, gedurende 'n algehele sonsverduistering gesien word.

Nes die Maan en Venus, gaan Mercurius deur fases soos van die Aarde af gesien. Dit is "donker" by sy binnekonjunksie en "vol" by sy buitekonjunksie. Die planeet is op albei dié geleenthede onsigbaar van die Aarde af omdat dit deur die Son versluier word. By sy grootste westelike elongasie kom Mercurius op die vroegste op voor sonsopkoms, en by sy grootste oostelike elongasie sak dit op sy laatste ná sonsondergang.

thumb|220px|'n Beeld in valse kleure van Carnegie Rupes; die hoë terrein is rooi en die lae terrein blou.
Mercurius is meer dikwels en makliker uit die Suidelike Halfrond sigbaar. Dit is omdat die planeet se maksimum westelike elongasie in die Suidelike Halfrond net in die vroeë herfs voorkom, terwyl sy grootste oostelike elongasie daar in die laat winter voorkom. 

Grondgebaseerde teleskope sien Mercurius net as 'n gedeeltelik verligte skyf met beperkte detail. Die eerste van twee ruimtetuie wat die planeet besoek het, was , wat van 1974 tot 1975 sowat 45% van sy oppervlak karteer het. Die tweede een was Messenger, wat ná drie verbyvlugte (tussen 2008 en 2009) op 17 Maart 2011 in 'n wentelbaan om Mercurius gegaan het om die res van die planeet te bestudeer en karteer.

Die Hubble-ruimteteleskoop kan Mercurius glad nie bestudeer nie vanweë veiligheidsmaatreëls wat keer dat dit te na aan die Son wys.

#### BepiColombo 
Die Europese Ruimteagentskap en die Japannese Ruimteagentskap JAXA het BepiColombo saam ontwikkel en lanseer. Dit sal met twee ondersoektuie om Mercurius wentel: een om die planeet te karteer en die ander om sy magnetosfeer te ondersoek. 

Dit is op 20 Oktober 2018 lanseer en sal Mercurius na verwagting in 2025 bereik. Albei tuie sal 'n jaar lank aktief wees. 

## Notas
## Verwysings 
## Skakels 
* Mercurius Foto Agtergronde