Disa

***Disa*** is 'n genus blomplante in die familie *Orchidaceae*. Dit bestaan uit 185 spesies. Die meeste van die spesies is inheems aan tropiese en suidelike Afrika, met nog enkeles in die Arabiese Skiereiland, Madagaskar en Réunion. *Disa bracteata* het in Wes-Australië genaturaliseerd geraak, waar die plaaslike naam *Afrika-onkruid-orgidee* is.

Die genus *Disa* is in 1767 deur P.J. Bergius benoem. Dit is vernoem na Disa, die heldin van 'n Sweedse legende. Volgens dié amusante legende sou Koningin Disa haarself eenkeer aan Koning Sveas voorgestel het met slegs 'n visnet aan. Dié verhaal sou die Sweedse plantkundige Peter Bergius aangespoor het toe hy die Kaapse orgidee *Disa longicornu* in 1767 benoem, nadat hy die netagtige merke op die kroonblare opgemerk het.

## Beskrywing 
Die plante groei uit 'n vlesige knolwortel, wat 'n bron van maltodekstriene is wat as suikervervanger gebruik word. Sommige soorte bereik 'n hoogte van 90&nbsp;cm. Die blomme is alleenstaande of in raseme gesorteer. Die blomblare en die lip is klein. Die blomme bestaan in wese uit die kelkblare. Die blomme wissel van 'n baie ligte kleur tot donkerrooi. Anders as meeste orgideegenera, beskik die saad van *Disa*-spesies oor ’n proto-endosperm wat nutriënte vir ontkieming bevat. Hierdie sade is gevolglik effens groter as ander orgideesade, maar steeds besonder klein.

## Bestuiwing 
Disas vertoon 'n verskeidenheid bestuiwingsindrome. Elke spesie van *Disa* het gewoonlik 'n enkele bestuiwerspesie en byna elke beskikbare bestuiwerinsek word deur sommige *Disa*-spesies benut. Spesies wat by dieselfde bestuiwing aangepas het, het dikwels onafhanklik 'n soortgelyke blommorfologie ontwikkel wat die infrageneriese klassifikasie van *Disa* verwar het totdat kladistiese analise op DNS-reekse uit hierdie genus toegepas is.

Voorbeelde van konvergerende evolusie in *Disa*-bestuiwing sluit die volgende in:

* blomme wat deur skoenlappers bestuif is, het twee keer ontwikkel, byvoorbeeld die bestuiwing van *Disa uniflora* deur die bergnooientjie *Aeropetes tulbaghia (Satyrinae)*
* blomme met opvallende misleiding, bestuif deur timmermansbye, het twee keer ontwikkel.
* langblommige blomme, bestuif deur langtongvlieë, het vier keer ontwikkel.
* naggeurige blomme, bestuif deur motte, het drie keer ontwikkel.

Sommige *Disa*-spesies word deur suikerbekkies bestuif en het pollinaria wat aan die pote van die suikerbekkies kleef wanneer hulle op die bloeiwyse gaan sit.

## Filogenie 
Die eerste molekulêre filogenie van die genus het vergelyking van kern-ribosomale ITS1-, 5.8S rDNA- en ITS2-reekse behels, en het getoon dat *Herschelia* en *Monadenia* binne 'n parafiletiese *Disa* genestel is.

In *Genera Orchidacearum* volume 2, stel *Disa* en *Schizodium* die substam Disinae van die stam Diseae saam. Nadat die volume in 2001 gepubliseer is, het molekulêre filogenetiese studies getoon dat *Schizodium* in *Disa* geleë is. *Schizodium* bestaan uit slegs ses spesies, almal endemies aan Suid-Afrika.

In 'n klassifikasie van orgideë wat in 2015 gepubliseer is, plaas Chase et alii *Schizodium* in sinoniem onder *Disa*. Hulle het ook die substam Disinae gedefinieer as bestaande uit *Pachites*, *Disa* en *Huttonaea*. Hierdie weergawe van Disinae is waarskynlik nie monofileties nie, maar is geskep as 'n klassifikasie om die onnodige benaming van onderwerpe te vermy voordat verdere studies die verwantskappe tussen hierdie drie genera kan opklaar.

## Kweking 
*Disa*-sade kan met matige sukses op klam sphagnummos ontkiem word.

* *Disa aconitoides* Sond.
** *Disa aconitoides* subsp. * aconitoides *
** *Disa aconitoides* subsp. * concinna *
** *Disa aconitoides* subsp. * goetzeana *
* *Disa aemula* Bolus
* *Disa aequiloba* Summerh.
* *Disa afra* Bolus
* *Disa albomagentea* E.G.H.Oliv. & Liltved
* *Disa alinae* Szlach.
* *Disa alticola* H.P.Linder
* *Disa amoena* H.P.Linder
* *Disa andringitrana* Schltr.
* *Disa aperta* N.E.Br.
* *Disa arida* Vlok
* *Disa aristata*  H.P.Linder
* *Disa atricapilla* (Harv. ex Lindl.) Bolus
* *Disa atrorubens* Schltr.
* *Disa aurata* (Bolus) L.T.Parker & Koop.
* *Disa barbata* (L.f.) Sw.
* *Disa basutorum* Schltr.
* *Disa baurii* Bolus
* *Disa begleyi* L.Bolus
* *Disa bifida* (Thunb.) Sw.
* *Disa biflora* (L.) Druce
* *Disa bivalvata* (L.f.) T.Durand & Schinz
* *Disa bodkinii* Bolus
* *Disa bolusiana* Schltr.
* *Disa borbonica* Balf.f. & S.Moore
* *Disa brachyceras* Lindl.
* *Disa bracteata* Sw.
* *Disa × brendae* H.P.Linder
* *Disa brevicornis* (Lindl.) Bolus
* *Disa brevipetala* H.P.Linder
* *Disa buchenaviana* Kraenzl.
* *Disa cardinalis* H.P.Linder
* *Disa caulescens* Lindl.
* *Disa cedarbergensis* H.P.Linder
* *Disa celata* Summerh.
* *Disa cephalotes* Rchb.f.
* *Disa cernua* (Thunb.) Sw.
* *Disa chimanimaniensis* (H.P.Linder) H.P.Linder
* *Disa chrysostachya* Sw.
* *Disa clavicornis* H.P.Linder
* *Disa cochlearis* S.D.Johnson & Liltved
* *Disa comosa* (Rchb.f.) Schltr.
* *Disa conferta* Bolus
* *Disa cooperi* Rchb.f.
* *Disa cornuta* (L.) Sw.
* *Disa crassicornis* Lindl.
* *Disa cryptantha* Summerh.
* *Disa cylindrica* (Thunb.) Sw.
* *Disa danielae* Geerinck
* *Disa densiflora* (Lindl.) Bolus
* *Disa dichroa* Summerh.
* *Disa dracomontana* Schelpe ex H.P.Linder
* *Disa draconis* (L.f.) Sw.
* *Disa ecalcarata* (G.J.Lewis) H.P.Linder
* *Disa elegans* Sond. ex Rchb.f.
* *Disa eminii* Kraenzl.
* *Disa engleriana* Kraenzl.
* *Disa equestris* Rchb.f.
* *Disa erubescens* Rendle
* *Disa esterhuyseniae* Schelpe ex H.P.Linder
* *Disa extinctoria* Rchb.f.
* *Disa facula* P.J.Cribb, C.Herrm. & Sebsebe
* *Disa fasciata* Lindl.
* *Disa ferruginea* Sw.
* *Disa filicornis* (L.f.) Thunb.
* *Disa flexuosa* (L.) Sw.
* *Disa forcipata* Schltr.
* *Disa forficaria* Bolus
* *Disa fragrans* Schltr.
* *Disa galpinii* Rolfe
* *Disa gladioliflora* Burch. ex Lindl.
* *Disa glandulosa* Burch. ex Lindl.
* *Disa graminifolia* Ker Gawl. ex Spreng.
* *Disa hallackii* Rolfe
* *Disa harveyana* Lindl.
* *Disa hians* (L.f.) Spreng.
* *Disa hircicornis* Rchb.f.
* *Disa incarnata* Lindl.
* *Disa inflexa* (Lindl.) Mundt ex Bolus
* *Disa intermedia* H.P.Linder
* *Disa introrsa* Kurzweil, Liltved & H.P.Linder
* *Disa karooica* S.D.Johnson & H.P.Linder
* *Disa katangensis* De Wild.
* *Disa klugei* McMurtry
* *Disa linderiana* Bytebier & E.G.H.Oliv.
* *Disa lineata* Bolus
* *Disa lisowskii* Szlach.
* *Disa longicornu* L.f.
* *Disa longifolia* Lindl.
* *Disa longilabris* Schltr.
* *Disa longipetala* (Lindl.) Bolus
* *Disa lugens* Bolus
* *Disa macrostachya* (Lindl.) Bolus
* *Disa maculata* L.f.
* *Disa maculomarronina* McMurtry
* *Disa marlothii* Bolus
* *Disa micropetala* Schltr.
* *Disa miniata* Summerh.
* *Disa minor* (Sond.) Rchb.f.
* *Disa montana* Sond.
* *Disa multifida* Lindl.
* *Disa neglecta* Sond.
* *Disa nervosa* Lindl.
* *Disa newdigateae* L.Bolus
* *Disa nigerica* Rolfe
* *Disa nivea* H.P.Linder
* *Disa nubigena* H.P.Linder
* *Disa × nuwebergensis* H.P.Linder
* *Disa nyikensis* H.P.Linder
* *Disa obliqua* (Lindl.) Bolus
* *Disa obtusa* Lindl.
* *Disa ocellata* Bolus
* *Disa ochrostachya* Rchb.f.
* *Disa oligantha* Rchb.f.
* *Disa ophrydea* (Lindl.) Bolus
* *Disa oreophila* Bolus
* *Disa ornithantha* Schltr.
* *Disa ovalifolia* Sond.
* *Disa × paludicola* J.Stewart & J.C.Manning
* *Disa patula* Sond.
* *Disa perplexa* H.P.Linder
* *Disa physodes* Sw.
* *Disa pillansii* L.Bolus
* *Disa polygonoides* Lindl.
* *Disa porrecta* Sw.
* *Disa praecox* (H.P.Linder) H.P.Linder
* *Disa procera* H.P.Linder
* *Disa pulchella* Hochst. ex A.Rich.
* *Disa pulchra* Sond.
* *Disa purpurascens* Bolus
* *Disa pygmaea* Bolus
* *Disa racemosa* L.f.
* *Disa remota* H.P.Linder
* *Disa renziana* Szlach.
* *Disa reticulata* Bolus
* *Disa rhodantha* Schltr.
* *Disa richardiana* Lehm. ex Bolus
* *Disa robusta* N.E.Br.
* *Disa roeperocharoides* Kraenzl.
* *Disa rosea* Lindl.
* *Disa roseovittata* McMurtry & G.McDonald
* *Disa rufescens* (Thunb.) Sw.
* *Disa rungweensis* Schltr.
* *Disa sabulosa* Bolus
* *Disa sagittalis* (L.f.) Sw.
* *Disa salteri* G.J.Lewis
* *Disa sanguinea* Sond.
* *Disa sankeyi* Rolfe
* *Disa satyriopsis* Kraenzl.
* *Disa saxicola* Schltr.
* *Disa schizodioides* Sond.
* *Disa schlechteriana* Bolus
* *Disa scullyi* Bolus
* *Disa scutellifera* A.Rich.
* *Disa similis* Summerh.
* *Disa spathulata* (L.f.) Sw.
* *Disa stachyoides* Rchb.f.
* *Disa staerkeriana* McMurtry & Bytebier
* *Disa stairsii* Kraenzl.
* *Disa stricta* Sond.
* *Disa subtenuicornis* H.P.Linder
* *Disa telipogonis* Rchb.f.
* *Disa tenella* (L.f.) Sw.
* *Disa tenuicornis* Bolus
* *Disa tenuifolia* Sw.
* *Disa tenuis* Lindl.
* *Disa thodei* Schltr. ex Kraenzl.
* *Disa triloba* Lindl.
* *Disa tripetaloides* (L.f.) N.E.Br.
* *Disa tysonii* Bolus
* *Disa ukingensis* Schltr.
* *Disa uncinata* Bolus
* *Disa uniflora* P.J.Bergius
* *Disa vaginata* Harv. ex Lindl.
* *Disa vasselotii* Bolus ex Schltr.
* *Disa venosa* Sw.
* *Disa venusta* Bolus
* *Disa verdickii* De Wild.
* *Disa versicolor* Rchb.f.
* *Disa vigilans* McMurtry & T.J.Edwards
* *Disa virginalis* H.P.Linder
* *Disa × vogelpoelii* (H.P.Linder) Bytebier
* *Disa walleri* Rchb.f.
* *Disa walteri* Schltr.
* *Disa welwitschii* Rchb.f.
* *Disa woodii* Schltr.
* *Disa zimbabweensis* H.P.Linder
* *Disa zombica* N.E.Br.
* *Disa zuluensis* Rolfe

## Verwysings