Koevoet (polisie-eenheid)

[duimnael|*Koevoetmonument by die* [Voortrekkermonument, Pretoria]]
**Koevoet**, afgekort **Operasie K** of **SWAPOL-COIN**/**SWAPOL TIN**) was die teen-insurgensietak van die Suidwes-Afrikaanse polisie (SWAPOL). Koevoet se formasies het wit Suid-Afrikaanse polisiebeamptes ingesluit, gewoonlik gesekondeer van die Suid-Afrikaanse Veiligheidstak of Spesiale Taakmag, en swart vrywilligers van Ovamboland. Koevoet was gebaseer op die Selous Scouts, 'n veelrassige Rhodesiese militêre eenheid wat gespesialiseer het in teen-insurgensie operasies. Die benaming is 'n metafoor vir "die koevoet" wat insurgente vanuit die burgerlike bevolking uitlig.

Koevoet was aktief tydens die Suid-Afrikaanse Grensoorlog tussen 1979 en 1989, waartydens dit honderde opsporings- en vernietigingsoperasies uitgevoer het teen die People's Liberation Army of Namibia (PLAN).

Die eenheid se metodes was omstrede en word daarvan beskuldig dat dit talle gruweldade teen burgerlikes gepleeg het. In die loop van die oorlog het dit 3 225 opstandelinge doodgemaak of gevang en aan 1 615 individuele skermutselings deelgeneem.

Koevoet is in 1989 ontbind as deel van die implementering van Resolusie 435 van die Verenigde Nasies se Veiligheidsraad. Dit het die Suid-Afrikaanse Grensoorlog effektief beëindig en die onafhanklikheid van Suidwes-Afrika as Namibië ingelui. Die SAW se primêre bron van mannekrag was wit nasionale dienspligtiges wat hul voorwaardes vir verpligte militêre diens vervul het onder leiding van professionele staandemag offisiere. Die aanvanklike toewysing van Suid-Afrikaanse troepe tot die Suidwes-Afrikaanse teater in 1974 was ongeveer 15 000 man.

Die magtigste gewapende groep buite die direkte bevelstruktuur van die SAW het ontstaan in Ovamboland, die tradisionele politieke vesting van SWAPO en die bron van sy steunbasis. Sodanige oorlogspoging sou minder geneig wees om duidelike konfrontasies tussen buitelandse Suid-Afrikaanse troepe en plaaslike PLAN-opstandelinge te laat blyk, maar dan sou dit 'n beduidende aantal Namibiërs wat onder Suid-Afrikaanse bevel veg tot gevolg hê.

Die hoofdoelstellings van Namibisering was om 'n selfvoorsienende militêre infrastruktuur in Suidwes-Afrika te vestig, die persepsie van 'n binnelandse burgerlike konflik te versterk eerder as 'n onafhanklikheidstryd, en die vermindering van ongevalle onder Suid-Afrika se nasionale dienspligtiges, waaroor die regering veral sensitief was. Verder was die SAW onder druk. As doeltreffende plaaslike troepe bymekaar gemaak kon word om die grootste deel van die verdedigings- en plaaslike veiligheidstake oor te neem, sou dit meer vry wees om konvensionele offensiewe operasies na te streef.

Sowel die SAW as die Suid-Afrikaanse polisie (SAP) het tussen 1976 en 1980 parallele inisiatiewe geloods om Ovambo-teen-insurgensie-eenhede te skep. Dreyer het tydens die Rhodesiese Bosoorlog saam met die SAP in Rhodesië gedien en sterk op sy operasionele ervarings van daar gesteun terwyl hy Koevoet se mandaat en organisasiestruktuur gevorm het. Koevoet moes direk gebaseer wees op die Selous Scouts, 'n eenheid van die Rhodesiese spesiale magte wat 'n groot aantal voormalige opstandelinge ingesluit het. Die SAP het veral die kleineenheidstaktiek van die Selous Scouts waardeer wat getoon het hoe 'n paar operateurs, vermom as opstandelinge en opgelei is tot hoë vlakke van misleiding, 'n effek buite verhouding tot hul grootte kon hê. Koevoet het 'n gebied aangrensend aan die Angolese grens gemonitor met siftingspatrollies wat gekoördineer is tussen drie permanente sterkpunte in Opuwo, Rundu en Oshakati. Koevoet-operateurs het die grootste deel van hul tyd verdagte spore gevolg op soek na insurgente, soms meer as honderd kilometer. Ingevolge die bepalings van die ooreenkoms sal beide die Kubaanse onttrekking en die onafhanklikheidsproses in Namibië gemonitor word deur twee multinasionale vredesmagte, onderskeidelik bekend as die United Nations Angola Verification Mission (UNAVEM) en die United Nations Transition Assistance Group (UNTAG). UNTAG was van plan om sowel PLAN as die SAW tot hul onderskeie basisse te beperk, alle paramilitêre magte wat nie aan die SAW of die burgerlike polisie behoort nie, te demobiliseer en toesig te hou oor die terugkeer van vlugtelinge via aangewese toegangspunte om aan 'n verkiesing deel te neem. Dit sou op 1 April 1989 'n permanente skietstilstand word, waarop UNTAG veronderstel was om op volle sterkte te wees en die vegtende partye te monitor. Die sekretaris-generaal van die VN, Javier Pérez de Cuéllar, het verklaar dat Koevoet as 'n paramilitêre mag beskou word wat nie deel uitmaak van die SAW of die burgerlike polisie nie, en dat dit daarom ontbind moet word.

PLAN het deurgaans volgehou dat 'n voorwaarde vir enige skikking was dat dit toegelaat word om basiskampe in Namibië te vestig. Die Suid-Afrikaanse regering het PLAN se eise deurgaans verwerp, waarskynlik omdat hy gevrees het dat die opstandelinge met die politieke proses sou inmeng. Op die oggend van 1 April het die eerste PLAN-kaders na Ovamboland oorgesteek, ongehinderd deur UNTAG, wat weens die vertragings met sy aankoms nie hul aktiwiteite in Angola kon monitor nie. Die besluit is geneem na gesamentlike konsultasies met die Suid-Afrikaanse minister van buitelandse sake, Pik Botha, en UNTAG-bevelvoerder, Dewan Prem Chand. Die aantal Koevoet-operateurs wat vir mobilisasie gemagtig is, was ongeveer die grootte van twee bataljons. In die praktyk het Koevoet die VN-voorskrifte verontagsaam en voortgegaan met teen-insurgensie patrollies met outomatiese wapens. Namibiese vlugtelinge wat vanuit Angola gerepatrieer word, is geïntimideer deur Koevoet se teenwoordigheid weens die omstrede reputasie onder ballinge in die algemeen en SWAPO-ondersteuners in die besonder.

Op 3 April het de Cuéllar die VN-Veiligheidsraad in kennis gestel dat Koevoet weer geaktiveer is. Altesaam 43 400 SWAPO-lede is na Namibië gerepatrieer, waarvan minstens 32 000 voormalige insurgente was. Byna twee weke later is Resolusie 640 van die Veiligheidsraad van die Verenigde Nasies aangeneem, waarin Koevoet veroordeel word vir sy oënskynlike "intimidasie en teistering van die burgerlike bevolking" en gevra dat dit onmiddellik ontbind word, asook die aftakeling van sy bevelstruktuur. Konvensionele teen-terrorisme het die verantwoordelikheid geword van die nie-verwante Spesiale Reserwemag (*Special Reserve Force*). Die operasies is gekoördineer deur 'n enkele hoofkwartier in Oshakati, met twee kleiner plaaslike hoofkwartiere in Opuwo en Rundu. Die Zulu-spanne is alfabeties van A tot Y aangewys en 'n individuele span is geïdentifiseer deur die letter se ooreenstemmende kode in die NAVO-fonetiese alfabet (dws Zulu Alpha). In die loop van daardie jaar is dit verklein tot ongeveer 1 600 personeellede, wat min of meer konsekwent gebly het tussen April en September 1989. Die klem op politisering deur PLAN-insurgente was die gevolg van hul opleiding in die Sowjetunie en ander sosialistiese state, wat nie beperk was tot taktiese instruksies nie, maar uitgebrei het tot die prosedures vir die vestiging van 'n geheime politiek-militêre infrastruktuur in gebiede wat deur die vyand beheer word. Afgesien van politieke aktiwiteite, het PLAN landelike infrastruktuur gesaboteer, naamlik kraglyne.

Koevoet se antwoord was tweeledig: eerstens het die eenheid patrollies uitgevoer om PLAN-insurgente naby die Namibiese grens te onderskep voordat hulle verder in die land self kon kom. Die "pseudo guerrilla"-program was 'n goed bewaakte geheim totdat Koevoet deur die Namibiese howe gedwing is om besonderhede bekend te maak tydens die verhoor van Jonas Paulus in 1983.

In die loop van die Suid-Afrikaanse Grensoorlog het PLAN Koevoet daarvan beskuldig dat hy talle menseregteskendings gepleeg het, veral buitengeregtelike moorde en sluipmoorde. Die mees omstrede voorval waarby na bewering "pseudo-guerrilla's" betrokke was, was die moord op 'n gesin van 8 Ovambo-burgers in Oshipanda. Dit was gunstig geneig tot die bewerings van PLAN dat Koevoet-operateurs wreedhede uitgevoer het tydens "pseudo-guerrilla"-operasies om die insurgente saak te diskrediteer. Die kommissie beweer dat verkragting deur Koevoet-operateurs "algemeen was en dat vroue en meisies van alle ouderdomme slagoffers was", met verwysing na 'n verslag wat deur die Nederlandse geloofsorganisasie Kairos opgestel is. Dit het Koevoet verantwoordelik gehou vir die summiere teregstelling van gevange PLAN-opstandelinge, insluitend diegene wat gewond of andersins ongeskik was, en vir die mishandeling van aangehoudenes in sy interneringsfasiliteit.

## Sien ook 
* Eugene de Kock, noemenswaardige voormalige Koevoet-operateur
* Selous Scouts
* 32-Bataljon
* 101 Bataljon
* Flechas
* Senoi Praaq

## Verwysings