Encephalartos

***Encephalartos***, die **broodbome**, is 'n genus van diësiese (d.w.s. aparte manlike en vroulike individue) naaksadiges in die broodpalmfamilie *Zamiaceae*. Die genus is endemies aan tropiese, subtropiese en suidelike Afrika, maar is afwesig in Madagaskar. Benewens die monotipiese genus *Stangeria* wat voor filogenetiese ontledings by Stangeriaceae gereken is, is dit die enigste ander genus van sikadeë wat inheems aan Suid-Afrika is. Die genus bestaan uit altesaam 68 spesies waarvan 37 inheems aan Suid-Afrika is. waarvan die grootste spesies 10 tot 13 meter hoog kan word. Die genusnaam is afgelei van die Griekse woorde *en* (binne), *kephalē* (kop), en *artos* (brood), wat verwys na die gebruik van die boonste stammurg (medulla) vir voedsel. Alle dele van die plante is potensieël giftig of selfs dodelik, maar die toksiene kan deur sekere prosesse verwyder word.

Al die spesies word bedreig, en sommige word kritiek bedreig weens hul eksploitasie deur plant- en muti-versamelaars. Die hele genus word onder CITES Bylaag I gelys wat internasionale handel in eksemplare van hierdie spesies verbied, behalwe vir sekere nie-kommersiële motiewe, waaronder wetenskaplike navorsing.

## Beskrywing 
Die spesies is oorwegend stadiggroeiend en langlewend, en etlike ontwikkel stewige bogrondse stamme. In *E. cycadifolius* groei die hoofstamme byvoorbeeld tot 3&nbsp;meter hoog, en etlike stamme kan verenig wees op die basis waaruit 'n voormalige hoofstam eens gegroei het. By *E. longifolius* is 10 stamme al opgemerk wat uit een basis groei. *E. laurentianus*, *E. woodii* en *E. transvenosus* is die grootste spesies in die genus.

### Blare
Soos ander sikadeë dra hierdie plante 'n terminale of spiraalstygende roset van lang maar stewige, immergroen, geveerde blare aan die meestal onvertakte stam. Die rigiede blaartjies het stekelrige of ingekeepte rande. Die blaartjies het elk 'n aantal parallelle are, en 'n sentrale aar ontbreek.

### Keëls
Die langwerpige manlike of meer geronde vroulike keëls (strenggesproke strobili) word aan die toppunt van die stam voortgebring. Manlike keëls is langwerpig, en drie of vier kan op 'n slag aan die toppunt van die stam verskyn. Vroulike keëls word óf alleen, óf tot drie op 'n slag gedra, en kan tot 27&nbsp;kg weeg. By sommige spesies gee die manlike keëls met ryp stuifmeel 'n walglike reuk af. Wanneer die stuifmeel gestort is en die manlike keëls ontbind, kan 'n sterk asynsuurgeur ook bemerk word. Bestuiwing geskied deur wind benewens spesie-spesifieke kewers. Makrozamien en sikasien is twee besonder toksiese asoksiglikosiede wat in onder meer die saadpitte van *Encephalartos* waargeneem is. Daar is berig dat die buitenste vlesige laag en/of die makrogametofiet van *E. cycadifolius*, *E. eugene-maraisii*, *E. ferox*, *E. horridus*, *E. lehmannii*, *E. longifolius* en *E. villosus* almal óf akuut toksies was wanneer dit aan hase toegedien is, óf vermoedelik 'n toksiese uitwerking op mense sal hê.

## Voedselwaarde
### Menslike verbruik
By etlike spesies is daar in die murg onder kroon van die stam 'n ruim hoeveelheid hoë gehalte stysel. Dit is voorheen deur inheemse mense as kos uitgesny. Thunberg het omstreeks 1772 aangeteken dat die khoikhoi die stam se murg by die kroon verwyder en dit dan vir ongeveer twee maande, toegedraai het in dierevel, In 1779 het Paterson eweneens gevind dat die murg van 'n "groot palm" naby King William's Town deur swart mense en khoikhoi as brood gebruik is. Die murg is verwyder en gelaat om suurderig te word, voordat dit tot brood geknie is. Weens hul onvoorspelbaar giftige eienskappe word die saadvlees nie vir menslike verbruik aanbeveel nie. Dit sluit in *Zerenopsis lepida* (meeste *Encephalartos*-spesies, ander sikadeë, ens.), *Callioratus millari* (gekweekte *E. villosus*), *C. abraxas* (broodbome onder blaredak), *Veniliodes pantheraria* (*E. villosus*), *V. inflammata* (*E. villosus*), *Veniliodes* (*E. ngoyanus*, gekweekte *E. villosus* en *Stangeria*) en *Ascotis reciprocaria* (*E. natalensis*).

In verbouing val verskeie dopluis-insekte die blare van die genus aan. Dit sluit die sikadee aulacaspis-dopluis, zamiadopluis en lataniadopluis in.

## Taksonomie
Die genus is deur die Duitse botanis Lehmann in 1834 beskryf. Alle sikadeë buiten *Cycas* is tot op daardie punt as lede van die genus *Zamia* beskou, en sommige botaniste sou dit as sodanig aanvaar tot baie jare nadat Lehmann *Encephalartos* as 'n aparte genus onderskei het. Lehmann se konsep was aanvanklik breër as die hedendaagse, en het die Australiese taksa wat tans as *Macrozamia* en *Lepidozamia* bekend staan, ingesluit. Die redelik groot getal spesies word aan 'n ewolusionêre ontploffing toegeskryf wat sowat 12 miljoen jaar gelede begin het, en sedertdien weer ten einde geloop het. Hierdie sprong in diversifikasie is moontlik deur afkoeling van die aarde ontketen, wat weer sterker seisoenskommelinge ten gevolg gehad het. Dié verskynsel blyk tot die sikadeë beperk te wees.

## Spesies 
## Galery

Encephalartos woodii - bark- Kirstenbosch botanical garden - 1.jpg|Bastekstuur van die Woodbroodboom
Encephalartos ferox-4-bsi-yercaud-salem-India.jpg|Sade van 'n Tongalandbroodboom
Encephalartos ferox-female-cone-BSI-yercaud-salem-India.JPG|Vroulike keël van 'n Tongalandbroodboom
Encephalartos villosus seed.jpg|Sade in vroulike keël, stamlose broodboom
Encephalartos villosus06.jpg|Manlike keël van 'n stamlose broodboom

## Notas 
## Sien ook 
* Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome
* Mondi-broodboomreservaat

## Bronnelys 
* Algemene gids tot BOME. Keith, Paul & Meg Coates Palgrave. 2000. 

## Verwysings