Plafon van die Sixtynse kapel

Die **plafon van die Sixtynse kapel** (Italiaans: *soffitto della Cappella Sistina*), wat tussen 1508 en 1512 deur Michelangelo beskilder is, is 'n hoeksteen van Hoogrenaissancistiese kuns. Die plafon is dié van die Sixtynse kapel, die groot pouslike kapel wat tussen 1477 en 1480 in die Vatikaan gebou is deur pous Sixtus IV, na wie die kapel genoem is. Dit is geskilder in opdrag van pous Julius II. Die kapel is die ligging van die pouslike konklaaf, waar die pous gekies word, en baie ander belangrike dienste.

Die plafon se verskeie geskilderde elemente vorm deel van 'n groter versieringskema in die kapel, wat insluit die groot fresko *Die laaste oordeel* teen die muur van die heiligdom, ook deur Michelangelo; muurskilderings deur verskeie voorste skilders van die laat 15de eeu, insluitende Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio en Pietro Perugino; en Raphael se stel groot tapisserieë. Die geheel is verteenwoordigend van 'n groot deel van die geloofsleer van die Katolieke Kerk.

Teen die plafon staan die nege tonele uit die boek Genesis sentraal, insluitende die beroemde *Skepping van Adam*. Die ingewikkelde ontwerp sluit verskeie stelle individuele figure in, beide geklee en nakend, wat Michelangelo in staat gestel het om sy talent te demonstreer om 'n groot verskeidenheid houdings vir die menslike figuur te skep. Dit het 'n ontsettend invloedryke patroon daargestel vir die modelle van ander kunstenaars daarna.

## Konteks en geskiedenis
Die mure van die Sixtynse kapel is versier 20 jaar voor Michelangelo se werk aan die plafon. Die onderste van drie vlakke is geskilder om soos gedrapeerde behangsels te lyk en word soms steeds op spesiale geleenthede gehang saam met 'n stel tapisserieë wat Raphael ontwerp het. Die middelste vlak bevat 'n komplekse skema van fresko's wat die *Lewe van Christus* aan die regterkant en die *Lewe van Moses* aan die linkerkant uitbeeld. Dit is gedoen deur van die vernaamste skilders van die Renaissance: Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio, Pietro Perugino, Pinturicchio, Luca Signorelli en Cosimo Rosselli. Die boonste vlak van die mure bevat die vensters, waartussen pare denkbeeldige nisse geskilder is wat die eerste 32 pouse verteenwoordig.

thumb|220px|Die plafon soos dit kon gelyk het voordat Michelangelo dit beskilder het.
Die oorspronklike plafonskildery was van sterre op 'n blou agtergrond. 'n Diagonale kraak in die kapel se gewelf het die kapel in 1504 vir ses maande onbruikbaar gemaak en pous Julius II (Giuliano della Rovere) het die beskadigde skilderwerk deur Piero Roselli, 'n vriend van Michelangelo, laat verwyder.

Die pous, wat aggressiewe veldtogte onderneem het, het Michelangelo vroeg in 1505 na Rome ontbied en hom opdrag gegee om sy graftombe te ontwerp. Die kunstenaar moes Florence verlaat terwyl sy beplande skildery *Slag van Cascina* nog onvoltooi was. Teen dié tyd was Michelangelo 'n gevestigde kunstenaar. Hy het Julius II het albei vinnige humeure gehad en hulle het gou .]]

In 1506 het Julius II 'n program bedink vir die beskildering van die plafon van die Sixtynse kapel. Die skema wat die pous voorgestel het, was vir 12 groot figure van die apostels aan die pendentiewe (geronde, driehoekige dele van 'n gewelf). Michelangelo het onderhandel vir 'n groter, komplekser skema en is eindelik toegelaat om, in sy eie woorde, "te doen wat ek wil". Dit is onseker of Michelangelo wel kon skilder wat hy wou.

Op 10 Mei 1506 het Piero Roselli namens die pous aan Michelangelo geskryf. In die brief noem Roselli dat die argitek van die pouslike hof, Donato Bramante, twyfel of Michelangelo so 'n groot freskoprojek kon aanpak, omdat hy beperkte ondervinding in dié medium gehad het. Volgens Bramante het Michelangelo dit van die hand gewys. In November 1506 het hy na Bologna gegaan, waar hy opdrag van die pous gekry het om 'n kolossale bronsstandbeeld te maak van hom waar hy die Bolognese oorwin.

Ná die onthulling, op 37-jarige ouderdom, het Michelangelo se aansien so gestyg dat hy *il divino* ("die goddelike") genoem is.

## Inhoud
thumb|220px|Detail wat die snypunt van die eerste en tweede register wys, met: 'n profeet, lunet, sibille, *ignudi*, medaljons, bronsfigure en *telamones*.
[thumb|220px|Detail van *[Die skepping van Adam*, wat wys hoe God die mens skep.]]

Michelangelo se fresko's vorm die agtergrondinligting van die 15de-eeuse narratiewe (verhalende) siklusse van die lewens van Moses en Christus deur Perugino en Botticelli teen die kapel se mure.

Onder die geskilderde kroonlys, om die sentrale reghoekige area, is 'n laer register. Dit beeld 'n voortsetting uit van die kapel se mure as 'n trompe-l'œil-raamwerk waarteen figure druk.

In die halfmaanvormige areas, of lunette, bo elk van die kapelvensters is tablette wat die voorouers van Christus noem en bygaande figure. Bo hulle, in die driehoeke, word nog agt groepe figure gewys, maar hulle word nie aan spesifieke Bybelse karakters verbind nie. Die skema word voltooi deur vier groot hoekpendentiefboë, wat elk 'n dramatiese Bybelstorie uitbeeld.

Die verhalende elemente van die plafon illustreer dat God die wêreld as 'n perfekte skepping gemaak en die mens daarin geplaas het, en dat die mens in sonde verval het en met die dood en skeiding van God gestraf is. Die mens het toe verder in sonde verval en is met die Sondvloed gestraf. Deur 'n linie voorouers – van Abraham tot Josef – het God die mens se verlosser, Jesus Christus, gestuur. Die koms van die Verlosser is verkondig deur profete van Israel en sibilles van die Klassieke wêreld. Die verskeie komponente van die plafon word met dié Christelike leerstelling verbind. In die 15de eeu in Italië, veral Florence, was daar 'n groot belangstelling in Klassieke letterkunde en die filosofieë van Plato, Aristoteles en ander Klassieke skrywers. Michelangelo, as 'n jong man, het tyd by die Platoniese Akademie deurgebring wat deur die Medici-familie in Florence gestig is. Hy was vertroud met vroeë humanismegeïnspireerde beeldhouwerke soos Donatello se *Dawid* van brons en het self die enorme *Dawid*-beeld geskep wat in die Piazza della Signoria naby die Palazzo Vecchio, die stadsaal van Florence, gestaan het. Die humanistiese siening van spiritualiteit was dat dit geanker is in die menslike natuur en onafhanklik is van tussengangers soos die Kerk, en dit het klem op die mensdom gelê as basies sondig en gebrekkig. 

Die ikonografie van die plafon is in die verlede op verskeie maniere vertolk, en sommige elemente daarvan is deur moderne geleerdes weerspreek. Ander, soos die identiteit van die figure in die lunette en driehoeke, word steeds nie verstaan nie. Moderne geleerdes het al probeer, tot dusver sonder sukses, om 'n geskrewe bron vir die teologiese program van die plafon te kry en het dit al bevraagteken of dit heeltemal bedink is deur Michelangelo, wat beide 'n gretige leser van die Bybel was en as 'n genie beskou word, of nie. Die kunshistorikus Anthony Bertram reken die kunstenaar het sy innerlike gewoel in die werk uitgedruk. Hy sê: "Die belangrikste opponerende kragte in dié konflik was sy passievolle bewondering vir klassieke skoonheid en sy diep, byna mistiese Katolisisme, sy [veronderstelde] homoseksualiteit en sy afsku van vleeslike sonde gekombineerd met 'n verhewe platoniese konsep van die liefde."

## Argitektoniese skema
### Werklik
Die Sixtynse kapel is 40,9&nbsp;m lank en 14&nbsp;m breed. Die plafon strek tot 13,4&nbsp;m bo die hoofvloer van die kapel. Die ontwerp van die gewelf is taamlik kompleks en dit is onwaarskynlik dat so 'n oordadige versiering daarvoor bedoel was.

thumb|220px|Detail van die plafon se westekant, wat pendentiewe en die profeet Sagaria wys.
### Denkbeeldig
thumb|220px|*Die skeiding van die aarde en see*, wat die denkbeeldige argitektuur wys, asook die posisies van die *ignudi* en medaljons.
Die kapel se mure het drie horisontale verdiepings, met ses vensters in die boonste verdieping aan elke kant. Tussen die vensters is groot pendentiewe wat die gewelf ondersteun. Tussen die pendentiewe is driehoekvormige boë wat bo elke venster in die gewelf inloop. Bo die pendentiewe loop die plafon effens skuins sonder om veel van die horisontale deel af te wyk.

Die eerste element in die skema van geskilderde argitektuur is 'n definiëring van die werklike argitektoniese elemente deur die beklemtoning van die lyne waar die driehoeke en pendentiewe met die gekurfde gewelf kruis. Michelangelo het dit as versierings geskilder wat soos gegraveerde klipomlystings lyk. Dit het twee herhalende motiewe, 'n formule wat algemeen in Klassieke argitektuur is. Hier is die een motief die eikel, die simbool van die familie van beide pous Sixtus IV, wat die kapel laat bou het, en pous Julius II, wat opdrag vir Michelangelo se werk gegee het. Die ander motief is die mantelskulp, een van die simbole van die Madonna, aan wie se hemelvaart die kapel in 1483 gewy is. Om die middelste tonele is 'n geskilderde kroonlys wat dié tonele skei van die figure van die profete, sibilles en voorouers, wat die narratiewe letterlik en figuurlik ondersteun. Tien breë ribbe span oor die plafon en verdeel dit in afwisselende breë en smal spasies, 'n rooster waarin elk van die figure 'n plek kry.

'n Groot aantal klein figure is in die geskilderde argitektuur geïntegreer, en hulle dien blykbaar bloot as versierings. Dit sluit in pilare met pilaarkoppe wat ondersteun word deur pare kinderfigure (*telamones*); ramskedels aan die bopunt van elke driehoek; naakte bronsfigure in verskeie posisies; en nog geklede of naakte figure by die naamplate van die profete en sibilles. Bo die kroonlys en aan weerskante van die klein tonele is 'n paar medaljons, of ronde skilde. Weerskante van hulle is nog 20 figure, die sogenaamde *ignudi*, wat nie deel van die argitektuur is nie, maar op voetstukke sit met hulle voete op die fiktiewe kroonlys. 

## Die fresko's
### Skema van beelde
### Nege tonele uit die boek Genesis
In die middelste deel van die plafon het Michelangelo nege tonele uit Genesis, die eerste Bybelboek, uitgebeeld. Die beelde is in drie groepe van drie, met afwisselende groot en klein panele.

Die eerste groep wys God wat die hemel en aarde skep. Die tweede groep wys hoe God die eerste man en vrou, Adam en Eva, skep, hulle ongehoorsaamheid en hoe hulle uit die tuin van Eden weggestuur word. Die derde groep wys die lot van die mensdom, in besonder dié van die familie van Noag.

Die drie seksies Skepping, Val en Lot van die Mensdom kom in omgekeerde orde voor wanneer vanaf die ingang van die kapel daarna gekyk word. Elke individuele toneel is egter geskilder om te besigtig as 'n mens na die altaar kyk. Chronologies vind die volgende toneel in die derde paneel plaas waarin God op die tweede dag die waters van mekaar skei. In die middelste paneel, die grootste een van die drie, is daar twee verteenwoordigings van God. Op die derde dag skep God die aarde en laat groenigheid daaruit voorkom. Op die vierde dag maak God die son en maan en plaas hulle aan die hemelgewelf om oor dag en nag te heers en as tekens om seisoene, dae en jare aan te dui. Volgens Genesis het God op die vyfde dag voëls oor die aarde laat vlieg en die waters laat krioel van lewende wesens, maar ons sien dit nie. Ons sien ook nie God se skepping van diere op die sesde dag nie.

#### Adam en Eva
Vir die sentrale seksie van die plafon het Michelangelo vier episodes uit die verhaal van Adam en Eva gekies soos vertel in die eerste, tweede en derde hoofstuk van Genesis. In dié reeks van drie is twee panele groot en een klein.

Op die eerste van die panele is een van die algemeens herkende beelde in die geskiedenis van geskilderde kuns: Michelangelo wys hoe God uitreik na Adam. Onder God se beskermende arm kyk Eva uit, effens angstig. 

Die samestelling van die sentrale toneel, waar God Eva uit die sy van die slapende Adam skep, is regstreeks uit 'n ander skeppingsreeks geleen: die reliëfpanele om die deur van die Basilika van San Petronio in Bologna, deur Jacopo della Quercia. Michelangelo het sy werk bestudeer toe hy jonk was. dié van Adam en Eva wat vrugte van die verbode boom neem ('n vye- en nie appelboom soos gewoonlik in Westerse kuns uitgebeeld word nie), Eva wat dit uit die hand van die slang (met die gesig van Lilith) neem en Adam wat dit gretig self pluk; en hulle verdrywing uit die tuin van Eden, waar hulle in God se geselskap gewoon het, na die wêreld daar buite waar hulle vir hulleself moet sorg en sal sterf.

#### Noag
Nes met die eerste reeks beelde, is die drie panele oor Noag, uit die sesde tot negende hoofstuk van Genesis, tematies gerangskik eerder as chronologies. In die eerste toneel word die offering van 'n skaap gewys nadat Noag en sy familie voet aan wal gesit het ná die Sondvloed. 

Die sentrale, groot toneel wys die Sondvloed. Die ark waarin Noag se familie ontsnap het, dryf aan die agterkant terwyl die res van die mensdom desperaat probeer om veiligheid te bereik.

Die finale toneel in die verhaal is dié van Noag se dronkenskap. Ná die vloed plant Noag 'n wingerd, soos op die agtergrond van die beeld gewys word. Hy word dronk en lê kaal in sy tent. Sy jongste seun, Gam, bring sy twee broers, Sem en Jafet, om te kom kyk, maar hulle bedek hom met 'n kledingstuk. Noag vervloek Gam later en sê vir hom sy afstammelinge sal slawe van Sem en Jafet wees.

#### Medaljons
Langs die kleiner Bybeltonele in die eerste register wat deur pare *ignudi* ondersteun word, is 10 medaljons. Elk is versier met 'n beeld uit die Ou Testament. Michelangelo se obskure Ou Testamentiese temas is aangepas van houtsnee-illustrasies van die Malermi-Bybel van 1490. Dit was die eerste Italiaanse Bybel en is na sy vertaler, Nicolò Malermi, genoem. In vier van die vyf goed afgewerkte medaljons word die ruimte volgeprop met figure in gewelddadige optrede.

[thumb|200px|Detail van *Die idool [Baäl*, wat die lineêre gebruik van swart verf en bladgoud wys om vorms te definieer.]]
Die medaljons stel voor:
* Abraham op die punt om sy seun Isak te offer.
* Die vernietiging van die standbeeld van Baäl.
* Die wreedaardige slagting van die aanbidders van Baäl.
* Uria wat doodgeslaan word.
* Natan wat koning Dawid vir moord en owerspel veroordeel.
* Die kop van koning Dawid se seun Absalom word aan 'n boom vasgevang terwyl hy probeer ontsnap en hy word deur Dawid se manskappe onthoof.
* Joab lei Abner weg om hom te vermoor.
* Joram word op 'n strydwa vermoor.
* Elia styg op na die hemel.
* Op een medaljon is die onderwerp óf uitgewis óf onvoltooid.

[thumb|200px|Die profeet [Joël.]]

### Twaalf profetiese figure
Op die vyf pendentiewe aan elke kant en die twee aan die punte het Michelangelo die grootste figure aan die plafon geskilder: 12 mense wat die koms van die Messias geprofeteer het. Dit is sewe manlike profete van Israel en vyf sibilles, profetesse van die Klassieke mitologie. Die profeet Jona is bo die altaar te sien en Sagaria op die verste punt. Die ander manlike en vroulike figure wissel mekaar af aan elke kant. Elk word geïdentifiseer met 'n inskripsie op 'n geskilderde marmertablet.
* Jona (IONAS) – bo die altaar.
* Jeremia (HIEREMIAS)
* Persiese sibille (PERSICHA)
* Esegiël (EZECHIEL)
* Eritrese sibille (ERITHRAEA)
* Joël (IOEL)
* Sagaria (ZACHERIAS) – bo die hoofdeur van die kapel
* Delphiese sibille (DELPHICA)
* Jesaja (ESAIAS)
* Sibille van Cumae (CVMAEA)
* Daniël (DANIEL)
* Libiese sibille (LIBICA)

### Pendentiewe
200px|thumb|*Dawid en Goliat*.
In elke hoek van die kapel is 'n driehoekvormige pendentief wat die spasie tussen die mure en die boog van die gewelf vul. Op hierdie gekurfde spasies het Michelangelo vier tonele uit Bybelstories geskilder wat verband hou met die verlossing van Israel deur vier groot helde en heldinne van die Jode: Moses, Ester, Dawid en Judit. Die eerste twee stories is albei in Middeleeuse en Renaissancistiese teologie beskou as dat hulle die kruisiging van Jesus voorafgaan. Die ander twee verhale, dié van Dawid en Judit, is dikwels in Renaissancistiese kuns verbind, veral deur Florentynse kunstenaars met die uitbeelding van die omverwerping van tiranne, 'n gewilde onderwerp in die republiek.

Die vier pendentiewe is:
* *Die koperslang* (van Moses)
* *Die straf van Haman*
* *Dawid en Goliat*
* *Judit en Holofernes*

thumb|links|180px|Een van die *ignudi*.
### *Ignudi*
Die *ignudi* (enkelvoud: *ignudo*; van die Italiaanse byvoeglike naamwoord *nudo*, "nakend") is die 20 naakte, atletiese mans wat Michelangelo as steunfigure geskilder het op elke hoek van die vyf kleiner verhalende tonele in die middel van die plafon. Die figure hou 'n verskeidenheid items vas, is daarin gedrapeer of leun daarop – dit sluit in pienk linte, groen kussings en groot bosse eikels.

Die *ignudi* lyk almal verskillend. Die betekenis van dié figure was nog nooit duidelik nie. Hulle is beslis in ooreenstemming met die humanistiese aanvaarding van die klassieke Griekse siening dat "die man die maat van alle dinge is".

Die Katolieke teoloog John W. O'Malley dink die *ignudi* verteenwoordig engele: Michelangelo het later meer as 40 engele ingesluit in sy fresko van *Die laaste oordeel*. Volgens O'Malley lyk hulle soos die *ignudi*.

## Metode
thumb|links|180px|Die merk van die steierwerk wat gebruik is om die plafon te beskilder kan regs onder op dié lunet gesien word.
thumb|180px|links|Bewyse van die pleister wat vir 'n dag se werk aangewend is, kan gesien word om die kop en arm van dié *ignudo*.

Michelangelo het waarskynlik van April 1508 aan die planne vir die ontwerp begin werk. Die voorbereidingswerk aan die plafon is laat in Julie dié jaar voltooi. Die hoofontwerp is grootliks in Augustus 1510 voltooi, soos blyk uit Michelangelo se geskrifte. 

Die teorie is dat die plafon se hooffresko's in fases geskilder is, van die westekant af, en dat die steierwerk elke keer afgebreek en na 'n ander deel van die kapel geskuif moes word. Volgens Ascanio Condivi is die steunarms aan die begin gebou en is 'n ligte skerm, moontlik van materiaal, opgehang om druppende pleister, stof en verfspatsels op te vang. Die dele van die muur wat met die steierwerk bedek was, kan steeds gesien word as ongeverfde dele oor die onderkant van die lunette.

thumb|160px|Michelangelo se skets van homself waar hy God skilder.
Die hele plafon is 'n fresko, wat 'n antieke metode was vir die skilder van muurskilderings. Dit behels dat 'n chemiese reaksie plaasvind tussen klam kalkpleister en watergebaseerde pigmente sodat die werk permanent met die mure saamsmelt. Aanvanklik het die pleister begin muf omdat dit te nat was. Michelangelo moes dit verwyder en oorbegin. Hy het toe 'n nuwe formule gebruik wat deur 'n assistent geskep is en wat nie gemuf het nie. Dit het deel geword van die Italiaanse bou- en freskotradisie. 

Volgens Vasari is die fresko's aan die plafon onthul voordat die *a secco*- en bladgoudwerk voltooi kon word om die tonele 'n meer afgewerkte voorkoms te gee, soos wat met die fresko's teen die mure gedoen is. Michelangelo en pous Julius II wou albei hê dat dié detail bygevoeg word, maar dit het nooit plaasgevind nie, deels omdat Michelangelo nie die steierwerk wou herbou nie. Hy het ook gesê "mans in daardie tyd het nie goud gedra nie, en dié wat geskilder is, was heilige mans wat op rykdom neergesien het". 

Julius II is net maande ná die plafon se voltooiing, in Februarie 1513, oorlede. Vasari het geskryf: "Daardie fresko's is in die grootste ongemak gedoen, want hy moes daar staan met sy kop agteroor gebuig." Michelangelo het ook 'n skets geteken van hom waar hy staande skilder. Die eerste stadium van die restourasie, aan Michelangelo se lunette, het in Oktober 1984 begin. Daarna het die plafon aan die beurt gekom en dit is in Desember 1989 voltooi. Die werk het toe gevorder tot by *Die laaste oordeel*. Die restourasie is op 8 April 1994 deur Pous Johannes Paulus II onthul.

In die restourasie is die aanpaksels verwyder en kleure onthul wat nader aan dié was toe die werk voltooi is.

Die restourasie van die muurskilderye deur Botticelli, Ghirlandaio, Perugino en ander is op on 11 Desember 1999 onthul.

## Verwysings
### Beeldverwysings

### Bibliografie
* Bartz, Gabriele; König, Eberhard (1998). *Michelangelo*, Könemann. 
* Beck, James; Daley, Michael (1995). *Art Restoration, the Culture, the Business and the Scandal*, W.W. Norton. 
* 
* Condivi, Ascanio (1553). *Life of Michelangelo*
* 
* 
* Goldscheider, Ludwig (1951). *Michelangelo: Drawings*, Phaidon.
* Goldscheider, Ludwig (1953). *Michelangelo: Paintings, Sculpture, Architecture*, Phaidon.
* Hersey, George L. (1993) ''High Renaissance Art in St. Peter's and the Vatican*, University of Chicago Press. 
* The Holy Bible, various authors, King James Version.
* 
* Mancinelli, Fabrizio (1986). in *The Sistine Chapel'', ed. Massimo Giacometti
* O'Malley, John (1986). ''The Theology behind Michelangelo's Ceiling* in *The Sistine Chapel*, ed. Massimo Giacometti.
* Paoletti, John T.; Radke, Gary M. (2005). *Art in Renaissance Italy*, Laurence King. 
* 
* 
* Pietrangeli, Hirst and Colalucci, eds. (1994). *The Sistine Chapel: A Glorious Restoration. Italy*, Harry N Abrams
* Shearman, John (1986)  *The Chapel of Sixtus IV* in *The Sistine Chapel*, ed. Massimo Giacometti.
* Shearman, John (1986b)  *The Fresco Decoration of Sixtus IV* in *The Sistine Chapel*, ed. Massimo Giacometti.
* 
* Vecchi, Pierluigi de, ed. (1994).  *The Sistine Chapel: A Glorious Restoration'', Abrams. 

## Skakels
* Vatikaanmuseum
** 3D-aansig van die binnekant
* Visuele/Interaktiewe toer van die Sixtynse kapel en boonste mure, met aanwysings en detailfoto's
* Michelangelo se plafon van die Sixtynse kapel, Smarthistory, video (22:03)
* Panoramabeelde van die Sixtynse kapel