Klinker

'n **Klinker**, ook **vokaal** genoem, is 'n klank in gesproke taal, soos die Afrikaanse *a*   of *ou* , wat met 'n oop spraakkanaal uitgespreek word sodat daar nêrens bo die glottis lugdruk opgebou word nie. Die beperkings van die mondholte en die manier waarop die tong gemanipuleer word beteken dat daar drie ekstreme posisies is wat tot klinkerklanke kan lei. As die tongliggaam vorentoe en tot byna teen die verhemelte gestoot word, word die [i] geproduseer. As die tongliggaam laer geplaas word terwyl die agterkant van die tong na die verhemelte gestoot word, word die [u] klank gevorm. Ten slotte, as die liggaam en die agterkant van die tong beide weg van die verhemelte geplaas word en die gebied tussen die larinks en die mond (die "farinks"), venou word, word die klank [ɑ] geproduseer.

'n Klinker word ook as lettergrepig beskou wat dit onderskei van oop maar nie lettergrepige klanke wat as halfklinkers beskou word. Klinkers vorm in die meeste tale (insluitende Afrikaans) die hart van elke lettergreep, meesal omring deur een of meer medeklinkers. Anders gestel: klinkers is altyd **sillabies**, dit wil sê dat hulle selfstandig (of voorsien van 'n sogenaamde **aanvang** en/of **koda** van konsonantiese foneme) 'n lettergreep kan vorm. Sommige tale laat egter wel lettergrepe sonder klinkers toe waar ander klanke dan die lettergreepkern vorm soos die *r* in Serwies *vrt*  "tuin".

Die letters **a, e, i, o, u** en **y** word eweneens klinkers genoem, maar dié letters se klank hang af van die letters wat dit omring. Om verwarring te voorkom sal ons in die vervolg van hierdie artikel konsekwent 'klinker' noem waar ons die klank bedoel. Die versameling klinkers in Afrikaans is sterk afhanklik van die dialek. Wanneer ons praat van 'die' Afrikaanse klinkers, dan bedoel ons gemakshalwe Standaardafrikaans se klinkers.

Diftonge is klinkers waar die vorm van die spraakkanaal tydens die uitspreek van die klank aangepas word. Dit staan in teenstelling met suiwer klinkers met 'n vaste spraakkanaalvorm en tong posisie.

Die Internasionale Fonetiese Alfabet identifiseer sewe verskillende klinkerhoogtes:
* geslote klinker (hoë klinker)
* naby-geslote klinker
* geslote-middel klinker
* middel klinker
* oop-middel klinker
* naby-oop klinker
* oop klinker (lae klinker)

Ware middel klinkers kan nie in enige taal van geslote-middel klinkers of oop-middel klinkers onderskei word nie en die letters  word tipies vir geslote-middel of oop-middel klinkers gebruik.

In Engels word tussen al ses klinkerhoogtes onderskei, maar die hoogtes is interafhanklik met verskille in horisontale posisie en en baie daarvan is dele van diftonge. Dit blyk dat sommige variëteite van Duits vyf kontrasterende klinkerhoogtes het onafhanklik van lengte of enige ander parameters. Die Beierse dialek van Amstetten het dertien lang klinkers met vir hoogtes wat onderskei word (geslote, geslote-middel, middel, en naby-oop) almal onder die geronde en ongeronde voor en ongeronde agterklinkers, plus 'n oop sentrale klinker: . Andersins is die aantal onderskeibare klinkerhoogtes gewoonlik vier.

Die klinkerhoogte parameter blyk 'n primêre kenmerk van klinkers te wees aangesien verskillende tale dit as konstrasterende kenmerk gebruik. Geen ander parameter, soos agter-voor, rond-ongerond, word in alle tale waargeneem nie. Sommige tale het vertikale klinkerstelsels waarin, ten minste op fonemiese vlak, slegs hoogte gebruik word om tussen klinkers te onderskei.

### Klinkerposisie 
### Ronding 
### Vry en gedek 
'n Mens kan die Afrikaanse klinkers onderverdeel in vyf **gedekte klinkers**, sewe **vry klinkers**, die sogehete toonlose /e/ (van *se*) en drie **tweeklanke**. Voorts kom vier gedekte klinkers ook voor as **neusklinker**.

#### Gedekte klinkers 
Daar is vyf gedekte klinkers: die /a/ van b**a**l, die /ɛ/ van b**e**l, die /ə/ van r**i**l, die /ɔ/ van b**o**l en die /ɵ/ van b**u**l. Die gedekte klinkers word ook kort klinkers genoem, maar hierdie benaming kan verwarring veroorsaak omdat, byvoorbeeld, die /ɛ/ van bel en de /ɔ/ van bol ook verleng voorkom in onder andere *blêr* en *môre*. Met die benaming *gedekte klinkers* word bedoel dat hierdie klinkers gevolg (*gedek*) word deur 'n medeklinker in dieselfde lettergreep. Die gedekte klinkers kom immers vrywel slegs in geslote lettergrepe voor; d.w.s. in lettergrepe wat eindig op 'n medeklinker: kar, bed, dik, bom, hul. In tussenwerpsels en affekties gelaaide woorde soos *nè*, *dè*, * hittetè* en *gô* staan 'n gedekte klinker in 'n oop lettergreep, asook in werkwoorde soos *lê* en *hê*, en in klanknabootsende woorde soos *kwê*.

Die vyf gedekte klinkers:

Die gedekte klinkers /a/, /e/, /o/ en /ɵ/ kom by sommige sprekers ook voor as neusklinkers: /ɑ̃/, /ɛ̃/, /ɔ̃/ en /œ̃/.

Die vier Afrikaanse neusklinkers:

#### Vrye klinkers 
Daar is sewe vrye klinkers: die /ɑː/ van *aar*, die /eə/ van *eer*, die /i(ː)/ van *hier*, die /oɵ/ van *oor*, die /øɵ/ van *seun*, die /u(ː)/  van *boer* en die /y(ː)/ van *uur*. Die vrye klinkers word ook lang klinkers genoem, maar ook hierdie benaming kan tot verwarring lei omdat die verskil in lengte met die gedekte klinkers dikwels nie groot is nie, en omdat sekere *lang* klinkers self nog verleng word voor die /r/ (b.v., vergelyk *broeder* en *broer*). Met die benaming *vrye klinkers* word bedoeld dat hulle *vryelik* kan voorkom, d.w.s. dat hulle nie slegs in geslote lettergrepe soos *boer* en *neus* voorkom nie, maar ook in oop lettergrepe soos *toe* en *na*.

Die sewe vrye klinkers:

### Kort en lank 
In Standaardafrikaans kom 7 enkelvoudige klinkers voor, wat alles in verskillende lengtes kom. Daarna is daar nog minstens 12 tweeklanke. Die **lang** enkelvoudige klinkers kom voor in lettergrepe wat eindig op die letter R, of met 'n kappie bo-oor geskryf is: dus is *rûe* lank, terwyl *rug* kort is; *broer* is lank, *broeder* is kort. Die enigste uitsondering op die reël is die lang A, soos in *raak,* wat altyd lang is.

In die volgende tabel staan die enkelvoudige Afrikaanse klinkers, elk gevang in 'n lettergreep:

Die belangrikste tweeklanke, almal lank, vind ons in die volgende woorde:

Dit blyk dat nie alle tweeklanke met twee klinkerletters geskryf word nie en ook dat nie alle enkelvoudige klinkers met een of twee van dieselfde letters geskryf word nie (sien 'siek').

### Die schwa 
Die dertiende klinker is die schwa (ook dowwe, toonlose of stom "e" genoem), soos ons hulle hoor in die tweede lettergreep van *baie*. Die schwa is in Afrikaans ook toonhebbend, waar 'n mens 'n geslote "i" het: *dit*, *kil* en *sif*.

### Tweeklanke 
Daar is drie suiwer tweeklanke: die /ɛi/ van *eis* en *ys*, die /œi/ van *ui* en die /ɞu/ van *ou* of *trauma*. By suiwer tweeklanke gaan dit nie om 'n kombinasie nie, maar om 'n vermenging van klinkers. Die twee klinkers is nie apart hoorbaar nie.

Die drie suiwer tweeklanke in Afrikaans is:

### Onegte tweeklanke 
Voorts bevat Afrikaans sewe "onegte" tweeklanke. By onegte tweeklanke gaan dit nie om 'n vermenging, maar om 'n kombinasie van klinkers; die klinkers bly apart hoorbaar. Vyf kombinasies eindig op /i/, en twee op /u/.

Die sewe onegte tweeklanke in Afrikaans is:

*Nieu* word net in op Nederlands gebaseerde topografiese name gevind: Nieu-Bethesda, Nieu-Seeland, ens.

## Enkelvoudig teenoor saamgestel 
'n Ander manier om klinkers te rangskik, is deur te stel dat daar enkelvoudige en saamgestelde klinkers bestaan. Enkelvoudige klinkers se klanke verander nie gedurende die uitspraak nie en hulle kan dus ewegoed kort of lank uitgespreek word; saamgestelde klinkers (tweeklanke) vorm gedurende die uitspraak een klankverloop.

Dit is opvallend dat tussen die enkelvoudige klinkers daar vier is wat met twee letters geskryf word: dit is almal 'lang' klinkers. Die klinkers wat met een letter geskryf word klink meestal kort, maar hulle het ook 'n lang variant wat die letter R voorafgaan, wat gevolglik anders geskryf word:

Voorbeelde van lang variante van kort enkelvoudige klinkers:

Die saamgestelde klinkers word meestal met twee of meer letters geskryf, maar Nederlandse en Afrikaanse spelreëls het die gebruik van dubbel letters in oop lettergrepe vereenvoudig tot een enkele letter. Die uitspraak van (byvoorbeeld) die letter /o/ klink dus in die woord *ton* heeltemal anders as in die woord *toon*. Die letter /e/ is veelsydig: in die woord *lewensles* is die uitspraak in elke lettergreep anders, en daar is feitlik drie uitsprake moontlik:

Die drie klanke van die alleenstaande e:

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*