Geregtigheid

[duimnael|[Dame van geregtigheid]]
In sy wydste sin is **geregtigheid** die idee dat individue regverdig behandel moet word. Volgens die *Stanford Encyclopedia of Philosophy* kom die mees aanneemlike kandidaat vir 'n kerndefinisie van die *Institutes* van Justinianus I van Bisantium, 'n kodifikasie van Romeinse reg uit die sesde eeu nC, waar geregtigheid gedefinieer word as "die konstante en ewigdurende wil om aan elkeen te gee wat hom toekom".

'n Samelewing waar geregtigheid bereik is, sou een wees waarin individue ontvang wat hulle "toekom". Die interpretasie van wat "verdien" beteken, berus op 'n verskeidenheid velde en filosofiese vertakkings, insluitend etiek, rasionaliteit, reg, godsdiens en regverdigheid. Die staat kan geregtigheid nastreef deur howe te bedryf en hul uitsprake af te dwing.

## Geskiedenis
Vroeë Westerse teorieë oor geregtigheid is deels ontwikkel deur Antieke Griekse filosowe soos Plato in sy werk *Staat*, en Aristoteles, in sy *Ethica Nicomachea* en *Politika*. Hedendaagse Westerse opvattings van geregtigheid het ook hul wortels in Christelike teologie, wat grootliks die goddelike opdragteorie volg, waarvolgens God moraliteit dikteer en bepaal of 'n handeling as moreel "goed" gesien word of nie. Dit bepaal op sy beurt geregtigheid.

Westerse denkers het later verskillende teorieë gevorder oor waar die grondslae van geregtigheid lê. In die 17de eeu het filosowe soos John Locke gesê geregtigheid spruit uit die natuurreg. Jean-Jacques Rousseau was een van die voorstanders van sosiale kontrakteorie wat sê dat geregtigheid spruit uit die wedersydse ooreenkoms van lede van die samelewing om in 'n politieke bestel regeer te word. In die 19de eeu het utilitaristiese filosowe soos John Stuart Mill voorgestel dat geregtigheid gedien word deur wat die beste uitkomste vir die grootste aantal mense skep.

Moderne raamwerke sluit konsepte soos sosiale geregtigheid, utilitarisme, vergeldende geregtigheid en herstellende geregtigheid in.

In breë trekke oorweeg sosiale geregtigheid wat regverdig is op grond van hoe goedere versprei moet word, tussen wie dit versprei moet word en wat die behoorlike verspreiding is. Utilitariese teorieë sien uit na die toekomstige gevolge van straf, vergeldingsteorieë kyk terug na spesifieke dade van oortreding en poog om dit met gepaste straf te kombineer, en herstellende teorieë kyk na die behoeftes van slagoffers en die samelewing en poog om die skade van oortreding te herstel. Teorieë van vergeldende geregtigheid sê geregtigheid word gedien deur oortreders te straf, terwyl herstellende geregtigheid (ook soms "reparerende geregtigheid" genoem) 'n benadering tot geregtigheid is wat op die behoeftes van slagoffers en oortreders fokus.

## Platoniese Geregtigheid
*Sien Hoofartikel*: Staat (Plato)

Geregtigheid gaan volgens Plato oor balans en harmonie. Dit verteenwoordig die regte verhouding tussen botsende aspekte binne 'n individu of 'n gemeenskap. Hy definieer geregtigheid as dat elkeen het en doen waarvoor hulle verantwoordelik is of wat aan hulle behoort. Met ander woorde, 'n regverdige persoon is iemand wat volgens hul unieke vermoëns bydra tot die samelewing en ontvang wat in verhouding is tot hul bydrae. Hulle is op die regte plek, streef altyd daarna om hul bes te doen en gee dit wat hulle ontvang regverdig en billik terug. Dit geld sowel op individuele vlak as op organisatoriese en samelewingsvlakke.

Om hierdie idees te illustreer, beskryf Plato 'n persoon met drie dele: rede, gees en begeerte. Dit kom ooreen met die drie dele van 'n stad in sy filosofie, wat hy beskryf deur die metafoor van 'n strydwa: dit funksioneer effektief wanneer die strydwa, verteenwoordigend van die rede, die twee perde suksesvol beheer, wat gees en begeerte simboliseer.  Deur voort te gaan op hierdie temas, teoretiseer Plato dat diegene wat wysheid liefhet, of filosowe is om die beste van die natuur te beheer. Net soos 'n mens 'n dokter se kundigheid in gesondheidsake eerder as 'n boer se kundigheid sal soek, so moet die stad die bestuur daarvan toevertrou aan iemand wat kundig is oor die goeie, eerder as aan politici wat mag prioritiseer bo mense se werklike behoeftes. Sokrates het later die gelykenis van die skip gebruik om hierdie punt te illustreer: die onregverdige stad is soos 'n skip in die oop see, beman deur 'n magtige maar dronk kaptein (die gewone mense), 'n groep onbetroubare raadgewers wat probeer om die kaptein te manipuleer om aan hulle mag te gee oor die skip se koers (die politici), en 'n navigator (die enigste van wie weet hoe om die hawe te kry).]]
Baie het beweer dat geregtigheid 'n deel van die natuurreg is (bv. John Locke).

### Despotisme en Skeptisisme
In *Staat (Plato)* argumenteer die karakter Thrasymachus dat geregtigheid die belang van die sterkes is – bloot 'n naam vir wat die magtige of slinkse heerser op die mense afgedwing het.

### Wedersydse ooreenkoms
Hoofartikel: Sosiale kontrak
Voorstanders van die sosiale kontrak sê dat geregtigheid uit die wedersydse ooreenkoms van almal verkry word; of, in baie weergawes, van waartoe hulle sou instem onder hipotetiese voorwaardes, insluitend gelykheid en afwesigheid van vooroordeel. Hierdie idee word verder hieronder oorweeg, onder "Geregtigheid as Billikheid". Die afwesigheid van vooroordeel verwys na 'n gelyke grond vir alle mense wat betrokke is by 'n meningsverskil (of verhoor in sommige gevalle).

### Ondergeskikte waarde
Volgens utilitaristiese denkers, insluitend John Stuart Mill, is geregtigheid nie so fundamenteel as wat ons dikwels dink nie. Dit is eerder afgelei van die meer basiese standaard van reg, konsekwensialisme: wat reg is, is wat die beste gevolge het (gewoonlik gemeet aan die totale of gemiddelde welsyn wat veroorsaak word). Dus, die regte beginsels van geregtigheid is dié wat geneig is om die beste gevolge te hê. Hierdie reëls kan bekend blyk te wees soos om kontrakte te hou; maar eweneens mag hulle nie, afhangende van die feite oor werklike gevolge. Hoe dit ook al sy, wat belangrik is, is daardie gevolge, en geregtigheid is belangrik, indien enigsins, net soos afgelei van daardie fundamentele standaard. Mill probeer om ons verkeerde oortuiging dat geregtigheid oorweldigend belangrik is, te verduidelik deur te argumenteer dat dit voortspruit uit twee natuurlike menslike neigings: ons begeerte om te vergeld teen diegene wat ons seergemaak het, of die gevoel van selfverdediging en simpatie van onsself in 'n ander plek. Dus, wanneer ons sien dat iemand benadeel word, projekteer ons onsself in hul situasie en voel ons 'n begeerte om namens hulle te vergeld. As hierdie proses die bron van ons gevoelens oor geregtigheid is, behoort dit ons vertroue in hulle te ondermyn.

## Teorieë
links|duimnael|Bonino da Campione, *Justice*, c. 1357,  Nasionale Galery van Kuns.
Daar is gesê dat 'sistematiese' of 'programmatiese' politieke en morele filosofie in die Weste, in Plato se Staat, begin met die vraag, 'Wat is Geregtigheid?' Volgens die meeste kontemporêre teorieë van geregtigheid is geregtigheid oorweldigend belangrik: John Rawls beweer dat " Geregtigheid is die eerste deug van sosiale instellings, soos die waarheid vir denksisteme is." Dit is duidelik van Plato tot Rawls, word die konsep van 'geregtigheid' altyd vertolk in logiese of 'etimologiese' opposisie met die konsep van onreg. Sulke benaderings noem verskeie voorbeelde van onreg, as probleme wat 'n teorie van geregtigheid moet oorkom. 'n Aantal benaderings na die Tweede Wêreldoorlog bevraagteken egter daardie skynbaar ooglopende dualisme tussen daardie twee konsepte. Geregtigheid kan beskou word as verskillend van welwillendheid, liefdadigheid, omsigtigheid, barmhartigheid, vrygewigheid of deernis, alhoewel hierdie dimensies gereeld verstaan word dat dit ook met mekaar verbind is. Geregtigheid is die konsep van kardinale deugde, waarvan dit een is. Metafisiese geregtigheid is dikwels geassosieer met konsepte van lot, reïnkarnasie of Goddelike Voorsienigheid, dit wil sê met 'n lewe in ooreenstemming met 'n kosmiese plan.

Die ekwivalensie van geregtigheid en regverdigheid is histories en kultureel vasgestel.

### Instrumentele teorieë van geregtigheid
Instrumentele teorieë van geregtigheid kyk na die gevolge van straf vir oortreding, kyk na vrae soos:

# hoekom straf?
# wie moet gestraf word?
# watter straf moet hulle ontvang?

### Utilitêre geregtigheid
*Hoofartikel:* Utilitarisme

Volgens die utilitaris is geregtigheid die maksimering van die totale of gemiddelde welsyn oor alle relevante individue. Utilitarisme beveg misdaad op drie maniere:
#Afskrikking. Die geloofwaardige bedreiging van straf kan mense daartoe lei om verskillende keuses te maak; goed ontwerpte bedreigings kan mense lei om keuses te maak wat welsyn maksimeer. Dit pas by 'n paar sterk intuïsies oor regverdige straf: dat dit oor die algemeen eweredig moet wees aan die misdaad. Suksesvolle afskrikking sal misdaadstatistieke verminder.
#Rehabilitasie. Straf kan "slegte mense" in "beter" maak. Vir die utilitaristiese, is al wat "slegte persoon" kan beteken "persoon wat waarskynlik ongewenste dinge (soos lyding) sal veroorsaak". Dus, utilitarisme kan straf aanbeveel wat iemand so verander dat hulle minder geneig is om slegte dinge te veroorsaak. Suksesvolle rehabilitasie sal residivisme verminder.
#Sekuriteit/Onbevoegdheid. Miskien is daar mense wat onherstelbare oorsakers van slegte dinge is. Indien wel, kan die gevangenisneming van hulle welsyn maksimeer deur hul geleenthede om skade aan te rig, te beperk en daarom lê die voordeel daarin om die samelewing te beskerm.
Dus, die rede vir straf is die maksimering van welsyn, en straf moet wees van wie ook al, en van watter vorm en erns ook al, nodig is om daardie doel te bereik. Dit kan soms regverdig om die onskuldiges te straf, of die toedien van buitensporige streng strawwe, wanneer dit die beste gevolge in die algemeen sal hê (miskien sal die teregstelling van 'n paar vermeende winkeldiewe regstreeks op televisie 'n effektiewe afskrikmiddel vir winkeldiefstal wees, byvoorbeeld). Dit dui ook daarop dat straf dalk nooit reg sal wees nie, afhangende van die feite oor watter werklike gevolge dit het.

#### Welsyn-maksimering
Volgens die utilitaris vereis geregtigheid die maksimering van die totale of gemiddelde welsyn oor alle relevante individue. Dit mag dalk opoffering van sommige vereis vir die beswil van ander, solank almal se goed onpartydig in ag geneem word. Utilitarisme, in die algemeen, sê dat die standaard van regverdiging vir aksies, instellings of die hele wêreld onpartydige welsynskonsekwensialisme is, en slegs indirek, indien enigsins, te doen het met regte, eiendom, behoefte of enige ander nie-utilitaristiese maatstaf. Hierdie ander kriteria kan indirek belangrik wees, in die mate wat menslike welsyn hulle betrek. Maar selfs dan sou eise soos menseregte slegs elemente wees in die berekening van algehele welsyn, nie onoorsteekbare hindernisse tot aksie nie.

### Vergeldende geregtigheid
Vergeldende geregtigheid voer aan dat konsekwensialisme verkeerd is, aangesien dit aanvoer dat alle skuldige individue gepaste straf verdien, gebaseer op die oortuiging dat straf eweredig moet wees aan die misdaad en vir al die skuldiges. Daar word egter soms gesê dat vergelding bloot wraak in vermomming is. Daar is egter verskille tussen vergelding en wraak: eersgenoemde is onpartydig en het 'n skaal van toepaslikheid, terwyl laasgenoemde persoonlik en potensieel onbeperk in skaal is.

### Herstellende geregtigheid
Herstellende geregtigheid poog om die skade wat die slagoffers aangerig is, te herstel.  Dit moedig aktiewe deelname van slagoffers aan en moedig oortreders aan om verantwoordelikheid vir hul dade te neem. Herstellende geregtigheid bevorder dialoog tussen slagoffer en oortreder en toon die hoogste koerse van slagoffertevredenheid en oortreder aanspreeklikheid.  Meta-ontledings van die effektiwiteit van herstellende geregtigheid toon geen verbetering in residivisme nie.

### Gemengde teorieë
Sommige moderne filosowe het gesê dat utilitaristiese en vergeldende teorieë nie mekaar uitsluit nie. Byvoorbeeld, Andrew von Hirsch, in sy 1976-boek *Doing Justice,* het voorgestel dat ons 'n morele verpligting het om groter misdade meer as kleineres te straf. Solank ons egter by daardie beperking hou, sal utilitaristiese ideale 'n beduidende sekondêre rol speel.

## Verwysings