Veganisme

duimnael|regs|Die simbool wat wyd gebruik word om 'n veganvriendelike produk aan te dui.

**Veganisme **is die uitsluiting van die gebruik van diereprodukte, veral in die dieet, en 'n gepaardgaande filosofie wat die kommoditeitstatus van diere verwerp. 'n Volgeling van óf die dieet of die filosofie is bekend as 'n *veganis* (uitgespreek ***VEE**-gən*).

Onderskeid word soms getref tussen die verskillende kategorieë van veganisme. *Dieetveganiste* (soms word na hul verwys as streng vegetariërs of volgelinge van 'n plant-gebaseerde dieet) vermy die verbruik van diereprodukte, nie net vleis nie maar ook eiers, suiwelprodukte, en ander dierlike stowwe. Dieetveganiste is dikwels meer gefokus op die gesondheidsaspekte van onverwerkte voedsel en verbruik, as sodanig, heuning of dra klere wat diereprodukte insluit (byvoorbeeld leer of wol). Die term *etiese veganis* is dikwels van toepassing op diegene wat nie net 'n vegetariese dieet volg nie, maar die filosofie na ander gebiede van hul lewens uitbrei en hul verset teen die gebruik van diereprodukte vir enige doel. 'n Ander term is *omgewingsveganis* wat verwys na die vermyding van dierlike produkte op die veronderstelling dat die oes van diere of industriële boerdery van diere die omgewing beskadig en onvolhoubaar is.

Die term **vegan** is in 1944 geskep deur Donald Watson as mede-stigter van die "Vegan Society" in Engeland. Die aanvanklike betekenis was "nie-suiwel vegetariër" en later "the doctrine that man should live without exploiting animals". Belangstelling het toegeneem in veganisme tydens die 2010's; **vegan** winkels is geopen, en veganistiese opsies is beskikbaar  in meer supermarkte en restaurante in baie lande.

'n Veganistiese dieet is geneig om hoër te wees in voedselvesel, magnesium, foliensuur, vitamien C, vitamien E, yster  en fito-chemikalieë. Dit is laer in energie, versadigde vet, cholesterol, langketting omega-3 vetsure, vitamien D, kalsium, zinc en vitamien B12. 'n Goed-beplande veganistiese dieet kan die risiko verlaag ten opsigte van sommige chroniese siektetoestande, insluitend hartsiektes, en dit word as geskik aanvaar vir alle fases van die lewensiklus deur die *American Academy of Nutrition and Dietetics*, die *Australian National Health and Medical Research Council*, en ook *Dietitians of Canada*. Aangesien onbesmette plantvoedsel nie vitamien B12 voorsien nie (dit word geproduseer deur mikro-organismes soos bakterieë), is navorsers dit eens dat veganiste kos moet eet wat met vitamien B12 verryk is of dat hul 'n aanvulling moet gebruik.

## In die hoofstroom (2010's) 
alt=chart|duimnael|Belangstelling in veganisme in die 2010's word weerspieël in die toenemende webblad besigtiging  vir die onderwerp op Wikipedia.
Die veganistiese dieet het meer hoofstroom geword in die 2010's. Die globale  nagemaakte vleis mark het toegeneem met 18 persent tussen 2005 en 2010, en in die VSA met agt persent tussen 2012 en 2015 tot $553 miljoen per jaar. In die Verenigde Koninkryk het die plantmelkmark verhoog met 155 persent in twee jaar – van 36 miljoen liter in 2011 tot 92 miljoen in 2013. Die Europese Parlement omskryf die betekenis van veganies vir voedseletikette in 2010, en dit is van krag sedert 2015.

## Dierlike produkte 
### Vermyding 
[alt=photograph|duimnael|Die nagemaakte vleisafdeling in [Veganz, 'n *vegan* supermark in Berlyn]]
Vegans eet nie vleis, vark, pluimvee, wildsvleis of vis, eiers, suiwelprodukte of enige ander dierprodukte nie, byvoorbeeld gelatien. Dieetveganiste mag dierlike produkte in klere (soos leer, wol en sy) en toiletware gebruik. Etiese veganiste verwerp die kommodifisering van diere. Die British Vegan Society sal 'n produk slegs sertifiseer as daar geen diere betrokke is so ver as wat dit prakties en moontlik is nie, insluitend die toetsing van diere.

Filosoof Gary Steiner argumenteer dat dit nie moontlik is om geheel en al *vegan* te wees nie, omdat dierlike gebruik en produkte onlosmaaklik deel is van die menslike samelewing. Dierlike produkte se algemene gebruik sluit in albumien, allantoïen, byewas, bloed, kaseïen, gelatien, keratien, melksuur, retinol en wei. Sommige van hierdie is chemiese verbindings wat verkry kan word van dierprodukte, van plante of van petrochemikalieë. Allantoin, melksuur en retinol byvoorbeeld, kan veganies wees. Hierdie produkte en hul oorsprong is nie altyd ingesluit in die lys van bestanddele nie.

Etiese veganiste sal nie kledingstukke koop wat van dierlike oorsprong is nie of skoonheidsmiddels gebruik wat dierlike produkte bevat nie. Hulle vermy sekere entstowwe soos die griepentstof omdat dit in hoendereiers gekweek word. Sommige *vegan* klere, veral alternatiewe vir leer, word gemaak van petroleum-gebaseerde produkte, wat lei tot kritiek as gevolg van die omgewingskade wat aangerig word tydens produksie.

Sommige vegetariërs argumenteer dat die beperkings van 'n veganistiese lewenstyl onprakties is en dat 'n vegetariese leefstyl 'n beter mikpunt is.

### Eiers, suiwelprodukte, heuning, sy 
Die vernaamste verskil tussen 'n veganistiese en vegetariese dieet is dat veganiste eiers en suiwelprodukte uitsluit. Etiese veganiste gaan van die veronderstelling uit dat die produksie van hierdie produkte lyding van diere en voortydige dood veroorsaak. In eier produksie word die meeste manlike kuikens doodgemaak omdat hulle nie eiers lê nie. Om melk te verkry uit melkbeeste, word koeie dragtig gemaak om laktasie te veroorsaak; hulle word swanger en lakterend gehou vir drie tot sewe jaar, waarna hul geslag word. Vroulike kalwers word geskei van hul moeders binne 24 uur na geboorte en met melkvervanger gevoed om die koei se melk vir menslike verbruik te behou. Manlike kalwers word geslag by geboorte, gestuur vir kalfsvleisproduksie of grootgemaak vir beesvleis.

*Vegan *groepe verskil oor insekprodukte en sommige groepe beskou heuning, sy en ander insekprodukte nie as geskik vir veganiese gebruik nie.  Agave nektar is 'n gewilde veganiese alternatief vir heuning.

## Veganistiese dieet 
### Veganistiese voedsel groepe 
Sedert 1991 het die Physicians Committee for Responsible Medicine (PCRM) 'n geen-cholesterol, lae-vet vegetariese dieet aanbeveel wat gebaseer is op wat hulle noem die "Nuwe Vier Voedselgroepe": vrugte, peulplante, graan en groente. Peulgewasse sluit ertjies, bone, lensies en grondboontjies.

Die Nuwe Vier voedselgroepe is geskep as 'n alternatief vir die Vier Voedselgroepe – vleis, melk, groente en vrugte, vleis, grane en brood – aanbeveel deur die Verenigde State Departement van Landbou (USDA) vanaf 1956 tot 1992. In 1992 het die USDA dit vervang met die voedselpiramide  en in 2011 met MyPlate, wat in ooreenstemming is met 'n veganistiese dieet. In die Verenigde Koninkryk beveel die National Health Service die Eatwell Plate aan.

### Gesondheidsvoordele 
Veganism blyk voordele in te hou vir die gesondheid, insluitend 'n verlaagde risiko van tipe 2-diabetes, hoë bloeddruk, vetsug en hartsiektes. Daar is bewyse dat 'n vegetariese dieet gewigsverlies steun en meer effektief is as 'n vegetariese of nie-vegetariese dieet, veral oor die korttermyn. Studies deur Adventists het voorgestel dat veganiste 'n verlaagde risiko kan hê vir die meeste kankers, maar wel 'n groter risiko vir urienweg kanker.

Volgens die dieetkundige, Winston Craig,  in die* American Journal of Clinical Nutrition* 2009,  is veganiste geneig om maerder te wees met laer cholesterol en laer bloeddruk. Faktore wat verband hou met 'n streng vegetariese dieet wat beskou kan word as kanker-beskermend, sluit in 'n verhoogde inname van vrugte en groente; afwesigheid van vleis; bronne van *vegan* proteïen, insluitend soja proteïen; en 'n tipies laer liggaamsmassa-indeks (BMI).

Regsprofessor, Gary Francione, 'n regte teoretikus en prominente afskaffer, argumenteer dat alle voelende wesens die reg het om nie as eiendom behandel te word nie; dat die aanneming van veganisme as basislyn moet dien vir enigiemand wat glo dat diere 'n inherente morele waarde het.

### Omgewingsveganisme 
Die omgewingsveganis fokus op bewaring en verwerp die gebruik van dierlike produkte op die veronderstelling dat visvang, jag, boerdery en veral fabrieksboerdery, nie volhoubaar is vir die omgewing nie. 'n 2006 VN-verslag, ''Livestock's Long Shadow'', word tot die gevolgtrekking gekom dat veeboerdery (meestal met koeie, hoenders en varke) die lug, grond, water, biodiversiteit en klimaatsverandering affekteer.

### Notas 
## Verwysings