Laatwerk

**Laatwerk**, 'n term wat afgelei is van Theodor W. Adorno se "Spätstil," verwys na die werke wat kunstenaars naby die einde van hul lewens voortbring, dikwels gekenmerk deur 'n intense bewustheid van sterflikheid. Hierdie konsep het 'n belangrike plek in die Afrikaanse literatuurstudie verwerf, en bied 'n waardevolle lens waardeur die latere werke van verskeie Afrikaanse skrywers en digters ondersoek en verstaan kan word. Die verskillende aspekte van "laatwerk" word in verskeie publikasies bespreek, en toon die rykheid en kompleksiteit van hierdie teorie binne die Afrikaanse letterkunde.

Helize van Vuuren gebruik die teoretiese aspekte van "laatwerk" en laat styl soos uiteengesit deur Adorno, Kenneth Clark en Edward Said om Breyten Breytenbach se "skemerbundel," *Die beginsel van stof*, te ontleed. Van Vuuren wys daarop dat Said 'n onderskeid tref tussen twee tipes laatwerk. Die eerste tipe weerspieël "a special maturity, a new spirit of reconciliation and serenity" en word gesien as die "kroon" van 'n leeftyd se estetiese poging. Die tweede tipe word gekenmerk deur "intransigence, difficulty, and unresolved contradiction" en behels 'n "nonharmonious, nonserene tension." Van Vuuren sien Breytenbach se bundel as vallende in hierdie moeilike kategorie, wat 'n weerstand teen maklike toeganklikheid en ernstige spanning toon. Hierdie onderskeid tussen die twee soorte laatwerk is fundamenteel tot die verstaan van hoe hierdie konsep in Afrikaanse literêre studies toegepas word.

In 'n opvolgstudie deur Helize van Vuuren word die invloed van faktore soos ouderdom, gesondheid, psigiese toestand en sosiaal-politieke omstandighede op digters se werk bespreek. Van Vuuren wys daarop dat die teoretisering oor "laatwerk" nog yl is, met baie ruimte vir verbetering, gebaseer op nuwe "toetsgevalle" in die vorm van ander oeuvres as dié waaroor Adorno, Said en Clark dit gehad het. Sy beklemtoon dat elke individuele digter en skrywer se situasie en konteks anders is, en die werk wat voortkom uit hul latere lewe dus anders daar uitsien. Van Vuuren wys daarop dat daar twee laatwerkfases in D.J. Opperman se oeuvre is, wat aansienlik verskil in toon, styl en versifikasie. Hierdie patroon van twee totaal verskillende laatwerkfases in een en dieselfde outeur pas nie die patroon van laatwerk soos voorheen beskryf, hoofsaaklik deur Adorno en Said, nie. Hierdie bevinding beklemtoon weer die noodsaaklikheid om die "laatwerk" konsep as 'n dinamiese en ontwikkelende teorie te sien.

Amanda Lourens brei verder uit op die teoretiese konsep van "laatwerk" en wys daarop dat dit 'n boeiende raamwerk bied vir die interpretasie van werk wat later in 'n kreatiewe loopbaan geproduseer word, spesifiek met verwysing die oeuvre van Pirow Bekker. Lourens beklemtoon dat die werk wat laat in 'n kunstenaar se lewe geskep word, volgens Adorno en Said se teoretisering, verskil van die werk wat vroeër in 'n loopbaan geskep word. "Laatwerk" beteken dat die sogenaamde "laatstyl," afgelei van Adorno se "Spätstil," sigbaar word - 'n vorm van estetiese uitdrukking wat met 'n bepaalde ervaring van die kunstenaar verband hou, en deur bepaalde keuses op tematiese, stilistiese en vormlike vlak gekenmerk word. Lourens verwys ook na Van Vuuren se studies oor Breyten Breytenbach en D.J. Opperman se laatwerk, en hoe sy laatstyl as 'n multidimensionele literêre vergestaltingsvorm belig. Hierdie multidimensionaliteit is 'n belangrike aspek van die "laatwerk" konsep.

Lourens bespreek ook die twee soorte laatwerk wat Said uiteensit, naamlik die soort wat op tematiese vlak "a special maturity, a new spirit of reconciliation and serenity" vertoon, en die soort wat in wese niesereen en nieharmonieus is, gekenmerk deur "intransigence, difficulty, and unresolved contradiction." Lourens wys daarop dat Van Vuuren Opperman se oeuvre teen die agtergrond van Said se tweedeling beskou en tot die slotsom kom dat Opperman se ''Komas uit 'n bamboesstok'' (1979) nie binne hierdie tipologie tuisgebring kan word nie. Van Vuuren stel voor dat die teorie verruim word om 'n derde soort laatwerk naas Said se twee soorte daar te stel – een wat 'n opstanding uit die dood verteenwoordig. Hierdie verruiming van die teorie wys op die noodsaaklikheid om buigsaam te wees in die toepassing van die "laatwerk" konsep, en dat verskillende skrywers se "laatwerk" verskillende eienskappe kan vertoon.

'n Latere studie van Amanda Lourens ondersoek Joan Hambidge se bundel *Indeks* (2016) as "laatwerk." Lourens wys daarop dat die bundeltitel op verskillende maniere geïnterpreteer kan word, en dat die eie oeuvre reeds in die eerste gedig in die bundel met die titel Ars poetica geïndekseer word. Van Vuuren (2017) bestempel *Indeks* as "'n veelfasettige en waardige toevoeging tot haar oeuvre, én tot die groeiende aantal laatwerkbundels in Afrikaans." Sy baseer haar taksering van die bundel as laatwerk op spesifiek twee aspekte daarvan, waarvan die eerste met die visuele komponent daarvan te make het, en die tweede die handeling van "bestekopname of indeksering van die eie digterlike tematiek tot dusver, met 'n sterk skoot melancholiese, metapoëtiese kommentaar daarby ingebed." Hierdie bespreking van Hambidge se *Indeks* as "laatwerk" wys hoe die konsep toegepas kan word op hedendaagse Afrikaanse digters en hul werke.

Ten slotte is dit duidelik dat die "laatwerk" konsep 'n waardevolle instrument is in Afrikaanse literêre studies. Dit bied 'n raamwerk waarbinne die latere werke van verskeie Afrikaanse skrywers en digters ondersoek en verstaan kan word. Die verskillende soorte laatwerk, die invloed van persoonlike en sosiale omstandighede, en die dinamiese aard van die teorie self dra by tot 'n ryk en komplekse begrip van hierdie konsep. Die studies van Breyten Breytenbach, D.J. Opperman, Pirow Bekker en Joan Hambidge se "laatwerk" in die verskillende publikasies wys hoe die konsep gebruik kan word om die diepte en verskeidenheid van die Afrikaanse letterkunde beter te verstaan. Die voortdurende ontwikkeling en aanpassing van die "laatwerk" konsep deur Afrikaanse literêre navorsers verseker dat dit 'n relevante en nuttige instrument bly vir toekomstige studies.

## Verwysings