Agentskap (filosofie)

**Agentskap** is die vermoë van 'n akteur om in 'n gegewe omgewing op te tree. Dit is onafhanklik van die morele dimensie, wat morele agentskap genoem word.

In sosiologie is 'n agent 'n individu wat betrokke is by die sosiale struktuur. Dit is egter opmerklik dat die voorrang van sosiale struktuur teenoor individuele kapasiteit met betrekking tot persone se optrede binne sosiologie gedebatteer word. Hierdie debat het ten minste gedeeltelik betrekking op die vlak van reflektiwiteit wat 'n agent mag besit. 

Agentskap kan óf geklassifiseer word as onbewuste, onwillekeurige gedrag, óf doelgerigtheid, doelgerigte aktiwiteit (opsetlike aksie). 'n Agent het tipies 'n soort onmiddellike bewustheid van hul fisiese aktiwiteit en die doelwitte waarop die aktiwiteit gemik is om te verwesenlik. In 'doelgerigte aksie' implementeer 'n agent 'n soort direkte beheer of leiding oor hul eie gedrag.

## Menslike agentskap
Agentskap word gekontrasteer met voorwerpe wat reageer op natuurkragte wat slegs onnadenkende deterministiese prosesse behels. In hierdie opsig is agentskap subtiel verskillend van die konsep van vrye wil, die filosofiese leerstelling dat ons keuses nie die produk van oorsaaklike kettings is nie, maar beduidend vry of onbepaald is. Menslike agentskap behels die bewering dat mense wel besluite neem en dit op die wêreld kan uitvoer. Hoe mense besluite neem, deur vrye keuse of ander prosesse, is 'n ander kwessie.

Die vermoë van 'n mens om as 'n agent op te tree, is persoonlik vir daardie mens, hoewel oorwegings van die uitkomste wat voortspruit uit spesifieke dade van menslike agentskap vir ons en ander dan beskou kan word as 'n morele komponent in 'n gegewe situasie waarin 'n agent opgetree het, en dus morele agentskap betrek. As 'n situasie die gevolg is van menslike besluitneming, kan persone onder 'n plig wees om waardeoordele toe te pas op die gevolge van hul besluite, en verantwoordelik gehou word vir daardie besluite. Menslike agentskap gee die waarnemer die reg om te vra of dit moes gebeur het? Op 'n manier sal dit onsinnig wees in omstandighede sonder menslike besluitnemers, byvoorbeeld, die impak van komeet Shoemaker-Levy 9 op Jupiter.

### In filosofie
Die filosofiese dissipline wat verantwoordelik is vir die bestudering van agentskap is aksieteorie. In sekere filosofiese tradisies (veral dié wat deur Hegel en Marx gevestig is), is menslike agentskap 'n kollektiewe, historiese dinamiek, eerder as 'n funksie wat voortspruit uit individuele gedrag. Hegel se *Geist* en Marx se universele klas is idealistiese en materialistiese uitdrukkings van hierdie idee van mense wat as sosiale wesens behandel word, georganiseer om saam op te tree. Daar is voortdurende debat, filosofies gedeeltelik afgelei van die werke van David Hume, tussen determinisme en onbepaaldheid.

Struktuur en agentskap vorm 'n blywende kerndebat in sosiologie. In wese dieselfde as in die Marxistiese konsepsie, verwys "agentskap" na die vermoë van individue om onafhanklik op te tree en hul eie vrye keuses te maak, gebaseer op hul wil, terwyl "struktuur" verwys na daardie faktore (soos sosiale klas, maar ook godsdiens, geslag, etnisiteit, subkultuur, ens.) wat die geleenthede wat individue het, blyk te beperk of te beïnvloed.

### In ander wetenskappe
Ander begrippe van agentskap het ontstaan in die veld van ekonomie/bestuur, sielkunde en sosiale kubernetika:

#### In ekonomie
Ekonomie beklemtoon die doelgerigte optrede van ekonomiese agente, wat optree om hul subjektiewe welstand te bevorder gegewe fundamentele beperkings. Dus begin ekonomiese modelle tipies met "'n agent" wat 'n doelwit maksimeer. In kontrakteorie spreek ekonomie ook die probleem aan van agente wat 'n ander party (die prinsipaal) moontlik ontrou verteenwoordig.

#### In sielkunde
Die term agentskap word in verskillende velde van sielkunde met verskillende betekenisse gebruik. Dit kan verwys na die vermoë om agente te herken of agentskap aan voorwerpe toe te ken gebaseer op eenvoudige perseptuele leidrade of beginsels, byvoorbeeld die beginsel van rasionaliteit, wat beweer dat kontekssensitiewe, doelgerigte doeltreffende aksies die deurslaggewende eienskappe van agente is. Hierdie onderwerp word deeglik ondersoek deur ontwikkelings- en vergelykende sielkundiges om te verstaan hoe 'n waarnemer agentiewe entiteite van lewelose voorwerpe kan onderskei, maar dit kan ook verband hou met die term van outonome intelligente agentskap wat in kubernetika gebruik word. Agentskap kan ook die gevoel van agentskap impliseer, dit wil sê die gevoel van eienaarskap van beheer.

Opkomende interaktiewe agentskap definieer Bandura se siening van agentskappe, waar menslike agentskap uitgeoefen kan word deur direkte persoonlike agentskap. Bandura formuleer sy siening van agentskap as 'n sosio-kognitiewe een, waar mense selforganiserend, proaktief, selfregulerend en selfreflekterend is, en nie net reaktiewe organismes is wat deur eksterne gebeure gevorm en gelei word nie. Mense het die mag om hul eie aksies te beïnvloed om sekere resultate te lewer. Die vermoë om beheer oor 'n mens se denkprosesse, motivering, affek en aksie uit te oefen, werk deur meganismes van persoonlike agentskap. Sulke agentskappe is opkomend en interaktief, pas perspektiewe van sosiale kognisie toe en maak oorsaaklike bydraes tot hul eie motiverings en aksies deur 'wederkerige oorsaaklikheid' te gebruik.

#### In sosiale kubernetika
Outonome agentskap is in staat om die konsepte van beide die ekonomiese agentskap en die opkomende interaktiewe agentskap te omhels. 'n Outonome stelsel is selfgerig, opereer in, en word beïnvloed deur, interaktiewe omgewings. Dit het gewoonlik sy eie immanente dinamika wat 'n impak het op die manier waarop dit interaksie het. Dit is ook aanpasbaar en (dus lewensvatbaar en het dus 'n duursame bestaan), proaktief, selforganiserend, selfregulerend ensovoorts, neem deel aan die skep van sy eie gedrag, en dra by tot sy lewensomstandighede deur kognitiewe en kulturele funksionaliteit. Outonome agentskap kan ook gemoeid wees met die verhouding tussen twee of meer agentskappe in 'n wedersydse verhouding met mekaar en hul omgewings, met imperatiewe vir 'n agentskap se gedrag binne 'n interaktiewe konteks as gevolg van immanente opkomende eienskappe.

#### In die politieke ekonomie
Menslike agentskap verwys na die vermoë om 'n mens se lewe te vorm en 'n paar dimensies kan onderskei word. Individuele agentskap word weerspieël in individuele keuses en die vermoë om 'n mens se lewensomstandighede en kanse te beïnvloed. Die individuele agentskap verskil sterk binne die samelewing ten opsigte van ouderdom, geslag, inkomste, opvoeding, persoonlike gesondheidstatus, posisie in sosiale netwerke en ander dimensies. Kollektiewe agentskap verwys na situasies waarin individue hul kennis, vaardighede en hulpbronne saamvoeg en saam optree om hul toekoms te vorm. Daaglikse agentskap verwys na verbruikers- en daaglikse keuses, en laastens verwys strategiese agentskap na die vermoë om die breër stelselverandering te beïnvloed. Politieke ekonomiese benaderings kan gebruik word om die agentskap-bemagtigende of beperkende reëlstelsel te konseptualiseer, wat die "grammatika" vir sosiale aksie vorm en wat deur die akteurs gebruik word om hul transaksies met mekaar in gedefinieerde situasies of aktiwiteitsfere te struktureer en te reguleer.

## Verwysings