Digvorm

'n **Digvorm** verwys slegs na 'n soort gedig wat 'n bepaalde stel reëls volg. Die reël kan byvoorbeeld 'n bepaalde aantal lyne, die lengte of aantal strofes, 'n spesifieke rymskema of onderwerp, of enige ander reël wat 'n erkenbare vorm kan bepaal.

Die vorm van die teks kry by gedigte heelwat aandag. Tot die vorm behoort onder andere klank, rymskemas, tradisionele stylfigure soos die enjambement, strofes, beeldspraak, metrum, ritme en tipografie. Dit is egter nie noodsaaklik dat al hierdie elemente in ’n gedig gevind kan word nie. ’n Gedig hoef nie te rym nie, dit hoef nie ’n vaste metrum of rymskema te hê om ’n gedig te wees nie.

Die gedig word dikwels onderskei van prosa, omdat gedigte tradisioneel in versvorm geskryf word en dus nie ’n deurlopende verhaallyn het nie. Daar is egter wel sogenaamde prosagedigte en sommige gedigte het ook stukke prosateks. In die algemeen is poësie as genre daarom moeilik om te definieer en af te baken.

Ook oor die inhoud van gedigte is daar min wat in die algemeen gesê kan word. ’n Gedig kan emosies, toestande, gebeurtenisse, prosesse, idees, waarnemings, taal ens. oproep, beskryf, bevat en/of problematiseer. Die inhoud is in elk geval irrelevant om te bepaal of ’n taalteks ’n gedig is. Daar kan wel vasgestel word watter soort gedig ter sprake is.

Tog is dit duidelik dat digkuns wel ’n woordkunswerk is.

Die lengte van gedigte varieer: daar is gedigte wat slegs uit 1 woord bestaan, maar daar bestaan ook gedigte van honderde bladsye lank.

Sommige gedigte maak deel uit van ’n siklus.

Die skrywer van ’n gedig word ’n digter genoem. Daar moet duidelik onderskei word tussen die skrywer/digter en die spreker in die gedig.

Verder kan onderskei word tussen die volgende elemente van gedigte: genre, titel en tema, atmosfeer en gevoelens, klankherhaling (alliterasie en assonansie, rym en ritme), klanknabootsing, verskillende soorte beeldspraak (vergelyking, metafoor en personifikasie).

## Digvorme 
### Akrostigon (Naampoësie) 
* Die letters van ’n naam word gebruik om versreëls te vorm. Hierdie gediggies is oënskynlik sinloos, maar verwoord tog op ’n spelerige manier gedagtes wat in ’n dinkskrum kan ontstaan.
* Dit word 'n *akrostigon* of naamgedig genoem.
* Dit is ’n soort sintese-oefening wat volg op die ontleding van gedagtes, gevoelens, ervarings, waarnemings.
* As dit nie eerste nie, maar die middelste letters is wat beklemtoon word, word dit ’n *mesostigon* genoem.
* ’n Prettige oefening is om in pare te werk en dan moet elke persoon sy/haar naam skryf en so ook waar hy/sy graag sou wou wees en waarom. Daarna skryf die ander persoon ’n wens vir die eerste persoon in die vorm van sy/haar naam.

**Voorbeelde:**

’n Mens kan ook dieselfde doen met name van bekende sprokiekarakters om die spot te dryf:

### Haiku & Senryu 
3 reëls, geen vaste rym of ritme nie

Vaste vorm met 17 klankgrepe: 5 – 7 – 5

**Haiku** se inhoud het gewoonlik iets met die natuur te doen, impressionistiese waarneming, indrukke eerder as beskrywing.

**Senryu** se inhoud is meer persoonlik en het te make met mense, verhoudings, ook humor met deernis.

**Voorbeelde van Haiku’s:**

1.

Loop in die reën
kaalvoet oor die bergklippe
en paddastoeltjies
(C. Strand)

2.

Tyd, ons goeie fee
verander traan in glimlag.
Tikke-tak, tik tak …
(M. Langeveld)

3.

My tralies is my
woordeboeke en my slot:
die sleutel jou blik
(Ester)

4.

Bid vir my ’n blaai
want my pen reik nog verder
as woord in my mond
(Ester)

5.

Stil en ver duine
eindelose eggo’s wat
doofstom wonder … wag
(estelleke)

6.

Branders bars en breek
donderende skuim, pienkwit
klieker mossels uit
(estelleke)

7.

blink perlemoen glim
wit skip wuif op horison
vaar eindeloos voort
(estelleke)

8.

geroeste yster
gesketter deur storm en klip
pienk seewier wapper
(estelleke)

9.

Gedagtes in ’n
kleipot vasgevang; stommer
gepleit en geplet
(Digter onbekend)

**Voorbeelde van Senryu’s:**

1.

’n Senryu vir my ma:
’n wit aronskelk
na woedende weer en wind
fier, regop: vaarwel
(estelleke)

2.

’n Senryu vir my kinders:
met vlindervlerke
duik julle diep in my hart
sterliewelinge
(estelleke)

3.

’n Senryu vir my kleinkinders:
diewe steel my hart
net toe ek hulle kon vang
sien ek dis julle
(estelleke)

### Tanka 
’n Uitgebreide haiku

5 rymlose reëls

31 klankgrepe: 5 – 7 – 5 – 7 – 7

**Voorbeelde:**

1.

Spierwit bergpieke
rivierwater verys koud
sneeu op grou rotse
bome is oral gevries
witste skitterende sneeu
(Digter onbekend)

2.

Die palet verkleur
as die herfswind begin waai
geel, oranje, bruin
die kleure van die blare
val stadig van die bome af

(Digter onbekend)

3.

Argentinië
Miskien roep jy my
as jy so eindeloos huil,
met jou voet fluister
saam met die musiek se dans
wat grypend om my lyf vou
(Andries Olivier)

4.

Braambessieplukker
in ekstase vreugdevol
hoe naiëf jou vrug
jou vreugde vervat
in jou kort seer vir ander
(André Müller)

5.

Hierdie jaar kweek ek
tulpe, ander bolplante
op spierwit klippers
om te bid, afskeid te neem
van my Bolandse vriende
(estelleke)

### Renga (Digtersdans) 
’n Samewerkingsgedig: 2 tot 4 mense nodig vir dié digtersdans. Die patroon word herhaal solank as wat die digters wil.

•          haiku as begin (5 – 7 – 5 klankgrepe)

•          word tanka (+ 7 + 7 klankgrepe)

**Voorbeelde:**

1

bliksemstrale skiet                                        (estelleke se haiku)

seemeeue in fladdervlug

donderweer sidder

reën dreun neer op teer gemoed                   (André se renga)

in klakkelose weersin

2

’n Ystervrou knak                                            (estelleke se haiku)

skarniere roes, kort olie,

voete steeds van klei.

Hier waai ’n soel wind; kruisbeen                      (André se renga)

wag die orakel: magies

3

André se haiku **:**

suutjies op sokkies

skielike geur van jasmyn

waar die stilte sing

estelleke se haiku **:**

die takke hang swaar

gelouter deur die storm

wagtend vir die wind

Renga 1

die geur van jasmyn

gly met sokkies op die wind

hoog in die takke

waar die loutering wag vir

nog ’n naderende storm

Renga 2

takke hang swaar: wag

vir die loutering van wind

woedend, siedend: storm

skielik die geur van jasmyn

stilte, suutjies op sokkies

### Cinquain (word ook Elfie genoem a.g.v. elf woorde) 
5 rymlose reëls, 22 klankgrepe:

reël 1:      2 klankgrepe, OF een woord wat die titel verskaf;

reël 2:      4 klankgrepe, OF 2 woorde wat beskryf;

reël 3:      6 klankgrepe, OF 3 woorde wat aksie weergee;

reël 4:      8 klankgrepe, OF 4 woorde wat gevoel weergee;

reël 5:      2 klankgrepe, OF ’n ander woord vir die titel.

**Voorbeelde:**

1.

Cornflakes

oop geel bloeisels

dryf saamgedrom in melk

rustig, wagtend op hul roeping:

ontbyt

(Alida van der Merwe)

2.

Jasmyn

witpienke broos

bloesend, fyne krag

innig en tevrede reinheid

sierplant

(Elzana du Toit)

3.

Varkjag

geesdriftige

duik, bollemakiesie, nael

desperaat, vasberade, moeg

moles

(Beverley Mahana)

4.

spaans

mexikaans vermom

blou brand berg

praat self met prent

kahlo

(Andries Olivier)

### Lantern 
Soortgelyk aan die cinquin.

Vorm lyk soos ’n Japannese lantern.

Klankgrepe ingedeel in 1-2-3-4-1

Elke reël kan opsigself staan.

Soms is daar ’n titel wat as opsomming in die sesde reël staan.

**Voorbeelde:**

1.

by

die stroom

enkel-vlak

treur ’n wilger

sag

(Brian Strand)

2.

klein

verdwaal

sagte mis

in September

vroeg

’n voëlgesang

(Brian Strand

### Vrye vers (ook genoem prosavers en praatpoësie) 
Wanneer ’n gedig nie ’n spesifieke dissipline soos ’n vaste rymskema, versreëllengte of strofebou het nie, word dit vrye vers genoem. Daar kan selfs afgewyk word van die gewone toepassing van hoofletters, leestekens en sinskonstruksie. So ’n gedig moet egter ander bindende elemente bevat, byvoorbeeld herhaling van klanke, woorde, beelde, gedagtes of versreëls.

Dit gebeur selfs dat postmoderne digters hierdie soort gedig gebruik om vertellende prosa in versvorm te giet, met die wit tipografie van die bladsy en enjambemente om dit na gedigte te laat lyk/voel/klink. Breyten Breytenbach is bekend vir sy praatpoësie.

Hierdie soort gedigte kan maklik vorm mis, en “die wanbegrip dat die vrye vers sommer kan aanbeweeg sonder enige inherente spanning of interne skakels, skep die indruk van verse sonder vormtug. Die vrye vers behoort net deur ’n geoefende digter geskryf te word. Dit is immers, soos Robert Frost opgemerk het, soos om tennis te speel sonder ’n net.” (digter en letterkundige Joan Hambidge).

Die bekroonde digter Danie Marais het ’n ander mening oor vrye vers:

“Die digkuns laat hom, net soos skoonheid, nie netjies definieer nie, maar miskien is die mees beduidende formele verskil tussen prosa en poësie enjambement, soos Giorgio Agamben sê. Die ware toets is egter myns insiens ’n subjektiewe, praktiese een, want as jy kragtige poësie gelees het, weet jy dit. Daar is, in die woorde van Owen Barfield, ’n “gevoelde verandering in bewussyn”, ’n diep resonansie. Wanneer ’n verhalende of anekdotiese gedig daarin slaag om ’n reël, ’n beeld of ’n paar gewone woorde so te raam dat dit begin galm en spook in die binneste van die leser, is dit poësie.”

**Voorbeelde:**

1.

**HANSIE EN GRIETJIE**

daar was eendag ’n woud

aan die kant van die son,

die maan is ’n flou olielamp,

saans brand honderde kersies,

die volgende môre word die kindertjies

afgelaai by die heks se huisie

hulle huil tot vanaand

na-vyf, na-werk kom die

stiefmammies en -pappies hulle haal

met ’n ysterswaan

die nuutste model blaas rook

en jaag oor riviere teer

tot by kelders parkering

dan word hulle opgehys

gebad en gevoer in ’n hok

moet hulle soet gaan slaap

eennag het hansie en grietjie

weggeloop, bo-oor die tralies geklim

en fyn en flenters geval

op die paadjies sement

ver van die huis af

(Eveleen Castelyn)

2.

**met ’n bossie bergblomme**

nederige blomme van ’n vreemde berg

vir jou verjaarsdag

sodat jy berghelder kan lag

en jou hande kan klap by die venster

pers blomme — die angeliere van dwerge -

om ons huis se skaduwees te terg,

skurwe klein kelkies van kyk

wat die wind en die vog in hul dra

hulle brand net vir jou

want jy is mos jarig,

hulle geur net vir jou

hulle berge soet geur

*oeillets du poète*: klein oë van die digter,

en as jy lank genoeg daarín kan kyk

sal hulle nog dieper en vuriger blom, verryk

tot die vlerke waarmee jy óór skaduwees gaan vlieg

na die vreemde berge deur die venster

(breyten breytenbach)

3.

’n Gedig na aanleiding van Christopher Reeve (“Superman”) se dood.

**Reeve**

Ek het die perd leer ken as Vronsky:

vier hoewe, vaart en Anna.

En hy het my gegooi, ’n swarte,

af aarde toe. Déúr swaartekrag.

En nog word ek gedryf: vier wiele, battery

en droom. Wat kan my keer – miskien die stoom

(Petra Müller)

### Ballade 
In die **Middeleeue** het minnesangers rondgereis en ballades gesing. Dit is dus ’n lied met vaste rym en ritme. Ook is daar gewoonlik ’n refrein.

Hoewel die Franse en Engelse ballades ’n ingewikkelde struktuur het, kan leerders doodgewoon ’n storie in vaste rym en ritme skryf en sorg dat daar ’n refrein is.

Die voorbeelde is bekende gedigte in die Afrikaanse letterkunde en is baie lank. Leerders se ballades hoef natuurlik nie so lank te wees nie.

**Voorbeelde:**

1.

**Gister is ’n ver land (ballade vir Mary-May)**

Vér in die verre verlede

op ’n dag in 1910

het die mooiste kleine baba

haar eerste lewenslig gesien

en wyl sy wieg in moedersarms

was haar pa so trots en bly

hy sing vir haar ’n lullaby

en hul noem haar, Mary-May.

In die herfs van 1930

stap Mary langs die strand

en ontmoet toe daar ’n jong man

van ’n ver en vreemde land.

’n Ring met diamante

het sy kort voor lank gekry

en hy vra haar om te trou

want hy was lief vir Mary-May.

Die dag toe hul kom groet

het haar ma se hart gebreek

hul sou haar nooit weer sien nie

dit het sy goed geweet.

Haar pa was byna woordeloos

daar’t ’n traan oor sy wang gegly

maar hy sing vir haar ’n lullaby

en sê "vaarwel, my Mary-May."

Veel jare het verby gegaan

voor haar beeld begin vervaag.

Hy koop ’n klompie planke ~

en toe begin die ou man saag.

Hy bou vir hom ’n skuitjie

wat deur seewaters kan sny

maar die bootjie moes ’n naam hê

en hy doop haar, Mary-May.

Maar nimmer kon hy vrede vind

wyl hy oor blou, blou waters staar

tot anderkant die horison ~

en dink aan lande ver van daar.

Dan droom hy van ’n groot skip

wat haar terug bring om te bly

en hy neurie weer ’n lullaby

vir sy mooiste, Mary-May

O, hoe onverwags die stormsee

en dat sy skuit hom só moes faal.

Hoe hy ookal spook en spartel

die strand kon hy nooit haal.

Met nuwe dag se eerste lig

het ’n sonstraal haar gekry

waar die wind suis soos ’n lullaby

alom die wrak van Mary-May.

Oor die see sweef soms ’n droewe stem

soos van ’n siel met seer belas.

Party sal sê dis net ’n meeu

wat sy eensaamheid so kras,

maar ieder wat die storie ken

wis ~ dis die ou man wat so ly

en hy sing nog steeds ’n lullaby

vir sy liefkind, Mary-May

(C. Shaw)

2.

die koning opgestaan

En almal luister nou:

O, howelinge hoor my aan

Die Blom van my huis gaan trou!

Met ’n ra, ta, ratatata

En die swaai van ’n rooi banier

Het die hoë besoeker uitgetree

O Koning ek is hier!

En bleek het die koning se dogter geword

En wild was haar oë nou

My laaste druppel bloed sal ek stort

Eer ek met die ridder trou!

Met ’n fa, la falalala

En die sang van ’n silwer basuin

Het die koning se bode gaan staan by sy blom

Gepluk uit die koning se tuin

O wreed het die koning se oë gevlam

En hoog het sy sabel geblink

Soos die kruin van ’n wilker, gesny van sy stam

Het die bode neergesink

Met ’n tra, la, tralalala

En ’n kilte wat kruip oor haar hart

Het die koning se dogter gesing en gelag

Gesing en gelag

Met die singende stem van die smart

(Woorde: I.D.du Plessis)

(Musiek: Laurika Rauch)

3.

**Die ruiter van Skimmelperdpan**

Op die pad wat verdyn in die Skimmelperdpan,

by ’n draai in die mond van die kloof,

het ’n bom in die oorlog ’n vlugtende man

op ’n perd soos ’n swaardslag onthoof.

Aand die saalboom krampagtig die hande verstyf,

met ’n laaste stuiptrekkende krag,

en die bene geklem soos ’n skroef om sy lyf,

op die perd sit die grusame vrag.

Met sy neusgate wyd en die ore op sy nek,

soos die wind yl verbysterd die dier,

met die skuim in wit vlokke wat waai uit sy bek,

en gespan soos ’n draad elke spier;

by die huisie verby waar ’n vrou staan en kyk …

in die afkopding ken sy haar man …

met ’n onaardse gil val sy bleek soos ’n lyk …

perd en ruiter verdwyn in die Pan!

Wee die reisiger wat daar onwetend kom skuil

waar bouvallig die huisie nog staan,

en vreesagtig by wyle ’n nagdiertjie huil

by die newelige lig van die maan!

Want by middernag waai daar ’n wind deu rdie kloof,

waai en huil soos ’n kindjie wat kerm,

en dan jaag daar ’n perd met ’n man sonder hoof …

wie dit sien, roep verskrik: “Heer, ontferm!”

Want die vuurvonke spat waar die hoefslae dreun,

en dit vlam uit sy neus en sy oog;

styf en stram sit die ruiter na vore geleun,

en die bloed uit sy nek spuit ’n boog;

en dan eensklaps vanuit die vervalle gebou

kom ’n vreeslike skrikbeeld gevaar,

al die hare orent – ’n waansinnige vrou

met ’n hande-verwringend gebaar:

*“Waarom rus jy nie, rus jy nie, Jan van der Meer?*

      *Waarom jaag jy my elke nag op?*

*Sal daar nimmer ’n einde kom … altyd maar weer*

      *die galop … die galop … die galop?”*

Die afgryslike klank – nóg gehuil nóg gelag –

en die perd met die romp van ’n man …!

Dis geen plek vir ’n Christenmens daar in die nag

langs die pad na Skimmelperdpan!

(AG Visser)

4.

**Op die pad na Nooitgedacht**

Op ’n donker aand, diep in Juliemaand,

op die pad na Nooitgedacht,

waar drie rotse staan teen die sekelmaan,

het ek lank gewag die nag,

het ek lank gewag die nag.

Want ’n skurk vanouds het ’n sak vol goud

daar begrawe langs die pad

en elke donker aand, met die sekelmaan,

kom hy terug en soek sy skat,

kom hy terug en soek sy skat.

In die verte hoor ek vier hoewe,

soos ’n hartpols diep in die nag.

Dis of die duiwel hom jaag

want die maan sit al laag

op die pad na Nooitgedacht.

Dis of die duiwel hom jaag

want die maan sit al laag

op die pad na Nooitgedacht.

By die Spookklippe naby Nooitgedacht,

so’t die mense my vertel,

kan geen man dit waag op ’n donker nag –

hy begeef hom in die hel,

hy begeef hom in die hel.

Maar ek het vasgestaan en gesê ek gaan

man-alleen een donker nag.

Ek’t my self gestaal en my perd laat haal,

maar ek het so iets nooit verwag,

ek het so iets nooit verwag.

Want die vuurvonke spat uit sy hoewe

en tien vlamtonge speel in die nag

en die ruiter lê plat,

want sy perd ken die pad

na die skat van Nooitgedacht.

En die ruiter lê plat,

want sy perd ken die pad

na die skat van Nooitgedacht.

Ek het te veel gesien en ek dog miskien

is die beste plek die huis.

Want ek ken gevaar, maar ek trap onklaar

en ek wens ek was al tuis,

en ek wens ek was al tuis.

Maar die huis is ver en die môrester

hang spookagtig oor die veld.

Dis geen plek vir my; ek wil liewer ry –

gee die kêrel maar sy geld,

gee die kêrel maar sy geld.

Maar die hoefslae dreun in my ore

en n skim skiet stil uit sy saal;

en die vuurvonke spat soos hy grou langs die pad,

want hy kom om sy skatte te haal.

Maar die burgers gun hom geen rus nie;

soos ’n veldbrand kom hulle aan.

En die Mauser-vuur dreun en looddruppels reën –

en ek dog die einde breek aan.

Maar twee kole gloei in sy oë;

met een haal is hy weer in die saal,

en sy perd ploeg die lug in sy ylingse vlug,

want hy weet die dood kom hom haal,

en sy perd ploeg die lug in sy ylingse vlug,

want hy weet die dood kom hom haal,

want hy weet die dood kom hom haal.

Op ’n donker aand diep in Juliemaand,

op die pad na Nooitgedacht,

waar drie rotse staan teen die sekelmaan,

het ek lank bly lê die nag,

het ek lank bly lê die nag.

En ek weet geeneen sal my glo nie.

Dit klink alles so gek in die dag.

Maar wees elkeen wat lag

een maal daar in die nag

op die pad na Nooitgedacht.

Maar wees elkeen wat lag

een maal daar in die nag

op die pad na Nooitgedacht.

(Koos du Plessis)

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*  https://www.shmoop.com/literature-glossary/poetic-form.html
*  https://penandthepad.com/poetic-form-8726589.html
*  https://www.masterclass.com/articles/poetry-101-what-is-poetic-form-learn-about-15-different-types-of-poems
*  https://www.poetryinvoice.com/poems/forms-terms