Boedapest-memorandum

[duimnael|Amerikaanse president [Bill Clinton, Russiese president Boris Jeltsin en Oekraïnse president Leonid Krawtsjoek nadat hulle die Trilaterale Verklaring in Moskou op 14 Januarie 1994 onderteken het.]]
Die **Boedapest Memorandum oor Veiligheidsversekerings** bestaan uit drie wesenlik identiese politieke ooreenkomste wat op die Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa (OVSE)-konferensie in Boedapest, Hongarye, op 5 Desember 1994 onderteken is, om sekuriteitsversekering te verskaf deur sy ondertekenaars met betrekking tot die toetreding van Belarus, Kasakhstan en Oekraïne tot die Verdrag oor die Nie-Verspreiding van kernwapens (NPT). Die drie memorandums is oorspronklik deur drie kernmoondhede onderteken: Rusland, die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk. China en Frankryk het ietwat swakker individuele versekering in aparte dokumente gegee.

Die memorandums, wat in Patria Hall by die Budapest Convention Centre onderteken is met onder andere die Amerikaanse ambassadeur Donald M. Blinken in die bywoning,  het Rusland, die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk verbied om militêre mag of ekonomiese dwang teen Oekraïne, Wit-Rusland en Kasakstan te dreig of te gebruik, "behalwe in selfverdediging of andersins in ooreenstemming met die Handves van die Verenigde Nasies." As gevolg van ander ooreenkomste en die memorandum het Wit-Rusland, Kazakstan en die Oekraïne tussen 1993 en 1996 hul kernwapens prysgegee.

## Inhoud
Volgens die drie memorandums, het Rusland, die VSA en die VK hul erkenning bevestig dat Wit-Rusland, Kazakstan en Oekraïne partye word by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van kernwapens en effektief alle Sowjet-kernwapens uit hul grond verwyder, en dat hulle ingestem het tot die volgende:

#Respekteer die ondertekenaar se onafhanklikheid en soewereiniteit in die bestaande grense (in ooreenstemming met die beginsels van die OVSE Finale Wet).
#Weerhou van die dreigement of gebruik van geweld teen die territoriale integriteit of politieke onafhanklikheid van die ondertekenaars van die memorandum, en onderneem dat geen van hul wapens ooit teen hierdie lande gebruik sal word nie, behalwe in gevalle van selfverdediging of andersins in ooreenstemming met die Handves van die Verenigde Nasies.
#Weerhou van ekonomiese dwang wat ontwerp is om die uitoefening deur die Oekraïne, die Republiek van Wit-Rusland en Kasakstan aan hul eie belang ondergeskik te stel van die regte wat inherent is aan sy soewereiniteit en dus om voordele van enige aard te verseker.
#Soek onmiddellike aksie van die Veiligheidsraad om bystand aan die ondertekenaar te verleen as hulle "'n slagoffer van 'n daad van aggressie of 'n voorwerp van 'n dreigement van aggressie moet word waarin kernwapens gebruik word".
#Om nie kernwapens te gebruik teen enige nie-kernwapenstaat wat party is tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens nie, behalwe in die geval van 'n aanval op hulself, hul gebiede of afhanklike gebiede, hul gewapende magte of hul bondgenote , deur so 'n staat in assosiasie of alliansie met 'n kernwapen staat.
#Raadpleeg met mekaar as daar vrae oor daardie verpligtinge ontstaan.

## Geskiedenis
Deels as 'n manier om internasionale erkenning te verkry, het die Oekraïense regering vroegtydig verpligtinge gemaak dat die Oekraïne 'n nie-kernwapenstaat sou wees. Die Verklaring van Staatsoewereiniteit van die Oekraïne op 16 Julie 1990 het Oekraïne daartoe verbind om "nie kernwapens te aanvaar, vervaardig of te bekom nie," alhoewel sommige Oekraïense politici dit teengestaan het wat Rusland as 'n bedreiging beskou het. Toe die Oekraïne in Desember 1991 'n onafhanklike staat geword het, het president Krawtsjoek ooreenkomste in Minsk en Almaty onderteken wat operasionele beheer oor die kernkragte op sy grondgebied gee aan die nuwe Gemenebes van Onafhanklike State gebaseer in Moskou. Totdat die Oekraïne die Sowjet-kernwapens wat op sy grond gestasioneer was oorgedra het, het dit die wêreld se derde grootste kernwapenvoorraad gehad. Wit-Rusland het net mobiele missiellanseerders gehad, en Kasakstan het gekies om vinnig sy kernplofkoppe en missiele aan Rusland prys te gee. Oekraïne het 'n tydperk van interne debat oor hul benadering deurgemaak.

### Aanloop
Op 23 Mei 1992 het Rusland, die VSA, Belarus, Kasakstan en die Oekraïne die Lissabon-protokol tot die START I-verdrag onderteken, voor die bekragtiging van die verdrag later. Die protokol het Belarus, Kasakstan en die Oekraïne daartoe verbind om so gou as moontlik by die NPT aan te sluit as nie-kernwapenstate. Daar is egter nie ooreengekom oor die bepalings vir die oordrag van die kernplofkoppe nie, en sommige Oekraïense amptenare en parlementariërs het die moontlikheid begin bespreek om van die moderne Oekraïens geboude RT-23 (SS-24) missiele en Sowjetgeboude plofkoppe te behou.

In 1993 is twee regimente UR-100N (SS-19) missiele in die Oekraïne na die berging teruggetrek omdat plofkopkomponente verby hul operasionele lewe was, en die Oekraïne se politieke leierskap het besef dat die Oekraïne nie 'n geloofwaardige kern militêre mag kon word nie, aangesien hulle nie kon onderhou nie die plofkoppe en verseker langtermyn kernveiligheid. Later in 1993 het die Oekraïense en Russiese regerings 'n reeks bilaterale ooreenkomste onderteken wat Oekraïense aansprake op die kernwapens en die Swartsee-vloot prysgegee het, in ruil vir $2,5 miljard se gas- en olieskuldkansellasie en toekomstige voorraad brandstof vir sy kernkragreaktors . Oekraïne het ingestem om die START I- en NPT-verdrae stiptelik te bekragtig. Dit het erge openbare kritiek veroorsaak wat gelei het tot die bedanking van die Oekraïense minister van verdediging, Morozov.

### Die Boedapest Memoranda
duimnael|Op 5 Desember 1994 het die leiers van die sewe nasies by die Boedapest-kongressentrum vergader, wat hier op 'n foto gedateer Oktober 2015 getoon word, om die drie dokumente te onderteken.
Die "Boedapest-memorandum" is eintlik drie dokumente wat individueel op 5 Desember 1994 onderteken is deur die drie leiers van die voormalige Sowjet-state, tesame met die borglande: Verenigde State, Verenigde Koninkryk en Rusland. So die UNTERM-portaal merk vir een op: "Om dit te onderskei van die ander twee Budapest Memorandums van dieselfde datum, kan hierdie een verwys word as die 'Boedapest Memorandum oor Kazakstan'.

### Opvolg
Nadat hieroor ooreengekom is, het die VSA sy Nunn-Lugar Cooperative Threat Reduction-program gebruik om finansiële bystand van meer as $300 miljoen (gelykstaande aan $617 miljoen in 2023) en tegniese bystand te verskaf om die kernwapens en afleweringstelsels af te takel, wat tot 2008 geneem het om ten volle voltooi.

In 2009 het Rusland en die Verenigde State 'n gesamentlike verklaring vrygestel dat die memorandum se sekuriteitsversekering steeds na die verstryking van die START-verdrag gerespekteer sal word.

### 2013 Belarus sanksies
In 2013 het die regering van Belarus gekla dat Amerikaanse sanksies teen die land in stryd was met Artikel 3 van die Memorandum. Die Amerikaanse regering het geantwoord dat sy sanksies daarop gemik was om menseregteskendings en ander onwettige aktiwiteite van die regering van Belarus te bekamp en nie teen die bevolking van Belarus nie. Die troepe was verbonde aan die Russiese Swartseevloot wat in die Krim gestasioneer was, wat Rusland in stryd met die Boedapest-memorandum geplaas het. Die Russiese ministerie van buitelandse sake het aanvanklik die beweging van eenhede verbonde aan die Swartseevloot in die Krim ontken, wat daartoe gelei het dat die troepe as "klein groen mannetjies" bestempel is, maar nadat hulle volle militêre beheer oor die Krim geneem het, het Rusland uiteindelik hul betrokkenheid erken maar het beweer dat hulle binne die bestek van die verskillende ooreenkomste tussen die twee lande optree. Rusland het gereageer deur ’n sogenaamde “onwettige referendum” te hou oor of die Krim daarby moet aansluit, waar die opsie om deel van die Oekraïne te bly en dieselfde regte en wette van 2014 te behou, soos voorheen, nie teenwoordig was nie. Voor die referendum het Russiese weermag al die opposisie-TV en media geblokkeer, asook die saamtrekke vir ondersteuning van Oekraïne onderedruk. Daar is gevalle waar inwoners van die Krim gedwing is om met vuurwapens om te stem. Gevolglik het die Krim-parlement 'n referendum oor die Krim se toekoms aangekondig in ooreenstemming met die wet "Op die outonome Republiek van die Krim". Op 16 Maart is die referendum gehou, op 17 Maart het die Krim onafhanklikheid verklaar en op 21 Maart is dit by die Russiese Federasie ingelyf. Oekraïne het kragtig teen die optrede geprotesteer as 'n skending van Artikel 1 van die Boedapest-memorandum.

Na die anneksasie van die Krim deur Rusland in 2014, het Kanada, Frankryk, Duitsland, Italië, Japan, die VK, en die VSA verklaar dat Russiese betrokkenheid 'n skending van sy Budapest-memorandum verpligtinge teenoor Oekraïne en in stryd met die Oekraïense soewereiniteit en territoriale integriteit. Op 1 Maart is die Toespraak van die Verchovna Rada van Oekraïne aan die Borgstate in ooreenstemming met die Boedapest-memorandum van 1994 oor Veiligheidsversekering in verband met Oekraïne se toetreding tot die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens gepubliseer.

Op 4 Maart het die Russiese president Wladimir Poetin op 'n vraag oor die skending van die Boedapest-memorandum geantwoord en die huidige Oekraïense situasie as 'n revolusie beskryf: "'n nuwe staat ontstaan, maar met hierdie staat en met betrekking tot hierdie staat, het ons nie enige verpligte dokumente onderteken nie."  Rusland het verklaar dat dit nooit onder verpligting was om "enige deel van die Oekraïne se burgerlike bevolking te dwing om teen sy wil in die Oekraïne te bly nie." Rusland het voorgestel dat die VSA die Boedapest-memorandum oortree en het die Euromaidan beskryf as 'n staatsgreep wat deur die VSA veroorsaak is.
[duimnael|Die Amerikaanse minister van buitelandse sake, John Kerry, praat met die Britse minister van buitelandse sake, [William Hague, en die Oekraïense minister van buitelandse sake, Andrii Deshchytsia, nadat hy die Boedapest Memorandum Ministerial oor die Oekraïne-krisis in Parys, Frankryk, op 5 Maart 2014 aangebied het.   ]]
Op 24 Maart het die Kanadese premier Stephen Harper die G7-vennote gelei in 'n *ad hoc*-vergadering tydens die 2014 Kernveiligheidsberaad vir 'n gedeeltelike skorsing van Russiese lidmaatskap van die G8 weens Rusland se verbreking van die Boedapest-memorandum. Hy het gesê dat die Oekraïne sy kernwapens prysgegee het "op grond van 'n uitdruklike Russiese versekering van sy territoriale integriteit. Deur daardie versekering te verbreek, het president Poetin 'n rasionaal verskaf vir diegene elders wat min meer nodig gehad het as dit wat reeds verskaf is deur trots of grief om hulself tot die tande te bewapen." Harper het ook steun vir Oekraïne aangedui deur te sê hy sal saam met die nuwe Oekraïense regering werk aan 'n vryhandelsooreenkoms.

In Februarie 2016 het Sergei Lawrof beweer: "Rusland het nooit Boedapest-memorandum geskend nie. Dit het net een verpligting bevat, om nie Oekraïne met kernwapens aan te val nie." Die Kanadese joernalis Michael Colborne het egter daarop gewys dat "daar eintlik ses verpligtinge in die Boedapest is. Memorandum, en die eerste daarvan is 'om die onafhanklikheid en soewereiniteit en die bestaande grense van Oekraïne te respekteer'. Colborne het ook daarop gewys dat 'n uitsending van Lawrov se eis op die Twitter-rekening van Rusland se ambassade in die Verenigde Koninkryk eintlik "'n skakel verskaf het na die teks van die Boedapest--memorandum self met al ses verpligtinge, insluitend die wat Rusland duidelik oortree het - net daar vir almal om te sien." Steven Pifer, 'n Amerikaanse diplomaat wat betrokke was by die opstel van die Boedapest Memorandum, het later kommentaar gelewer oor "die leuens van Russiese diplomasie en sy minagting vir internasionale mening wanneer die minister van buitelandse sake iets sê wat verkeerd bewys kan word met minder as 30 sekondes van Google-feite- kyk?"

Op 20 April 2016 het die Oekraïne die Ministerie van Herintegrasie van Tydelik Besette Gebiede gestig om die besette dele van die Donetsk-, Luhansk- en Krim-streke te bestuur, wat deur Russiese militêre ingryping van 2014 geraak word.

### Kertsj-straat voorval
Op 25 November 2018 het die Russiese Federale Veiligheidsdiens (RFD) kuswag op drie Oekraïense vlootvaartuie geskiet en oorgeneem nadat hulle probeer het om van die Swartsee na die See van Azof deur die Kertsj-straat te vervoer op pad na die hawe van Marioepol. Op 27 November 2018 het die Ministerie van Buitelandse Sake van die Oekraïne 'n beroep op die ondertekende state van die Boedapest-memorandum gedoen om dringende konsultasies te hou om volle nakoming van die memorandum se verpligtinge en die onmiddellike staking van Russiese aggressie teen Oekraïne te verseker.

### 2022 Russiese inval in die Oekraïne
*Sien hoofartikel:* Russiese inval in Oekraïne sedert 2022

In 2008 en 2011 het Poetin die mening uitgespreek dat nóg die oordrag van die Krim na die Oekraïne nóg die Boedapest-memorandum wat deur Jeltsin onderteken is, vir Rusland bindend was. In 2014 het Poetin beweer dat die Maidan-beweging en regeringsverandering Oekraïne radikaal verander het in 'n nuwe entiteit waarteen Rusland geen verbintenis het nie, wat die 2014-inval in Donbas moontlik gemaak het.

Oekraïnse president Wolodimir Zelenski het in die openbaar kommentaar gelewer op die Boedapest-memorandum deur aan te voer dat dit geen ware waarborg van veiligheid bied as gevolg van Rusland se dwingende mag nie. Op 19 Februarie 2022, by die Munich-veiligheidskonferensie, het Zelenski gesê: "Sedert 2014 het die Oekraïne drie keer probeer om konsultasies met die borgstate van die Boedapest-memorandum [d.w.s. Verenigde State en Verenigde Koninkryk] te belê. Drie keer sonder sukses. Vandag sal Oekraïne doen dit vir die vierde keer ... As hulle nie weer gebeur nie of hul resultate waarborg nie veiligheid vir ons land, Oekraïne sal die volle reg om te glo dat die Boedapest-memorandum werk nie en al die pakketbesluite van 1994 word betwyfel." Poetin het Zelenski se opmerkings gebruik as deel van sy bewerings dat die Oekraïne kernwapens kan ontwikkel. Kritici het Poetin se aansprake betwis. Die verdrag is sedertdien deur Rusland met sy 2022-inval in die Oekraïne geskend.

## Ontleding
Kragtens die ooreenkoms het die Russiese Federasie sekuriteitsversekering aan Oekraïne verskaf in die vorm van die belofte om nie aan te val of te dreig om hulle aan te val nie. Die ander ondertekenaars (die Verenigde State, Verenigde Koninkryk en Frankryk) het nie-militêre steun aan Oekraïne belowe in ruil vir sy nakoming van die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens. Die memorandum het 'n stel versekerings saamgevoeg wat Oekraïne reeds van die Konferensie oor Veiligheid en Samewerking in Europa (KVSE) se Finale Wet, die Verenigde Nasies se Handves en die Kern Nie-Verspreidingsverdrag

Die Boedapest-memorandum is op politieke vlak onderhandel, maar dit is nie heeltemal duidelik of die instrument geheel en al van wetlike bepalings ontbloot is nie. Dit verwys na versekerings, maar anders as waarborge, lê dit nie 'n wetlike verpligting van militêre bystand op sy partye nie.  Of die memorandum wetlike verpligtinge uiteensit al dan nie, die probleme wat Oekraïne sedert vroeg in 2014 ondervind het, kan twyfel laat ontstaan oor die geloofwaardigheid van toekomstige sekuriteitsversekerings wat aangebied word in ruil vir nie-verspreidingsverpligtinge. Ongeag, die Verenigde State hou in die openbaar vol dat "die Memorandum nie wetlik bindend is nie", en noem dit 'n "politieke verbintenis".

Oekraïense internasionale regsgeleerdes soos Olexander Zadorozhny hou vol dat die Memorandum 'n internasionale verdrag is omdat dit voldoen aan die kriteria vir een, soos vasgestel deur die 1969 Weense Konvensie oor die Reg van Verdrae (VCLT) en "'n internasionale ooreenkoms is wat skriftelik tussen state gesluit is" vorm en deur internasionale reg beheers word".

China en Frankryk het sekuriteitsversekering vir die Oekraïne in aparte dokumente gegee. China se regeringsverklaring van 4 Desember 1994 het nie verpligte konsultasies gevra indien vrae ontstaan nie, maar slegs vir "billike konsultasies". Frankryk se verklaring van 5 Desember 1994 het geen melding gemaak van konsultasies nie. was die Oekraïnse kernontwapening 'n voorbeeldige geval van kernwapen nie-verspreiding. Sedert die invalle van die Oekraïne deur Rusland is die wysheid daarvan dat die Oekraïne sy kernwapens prysgee, bevraagteken 

Voormalige Amerikaanse ambassadeur in die Oekraïne, Steven Pifer, het in 2024 geskryf dat die Oekraïne se keuse om die kernwapens wat in die vroeë 1990's op sy grondgebied was te hou, 'n onrealistiese opsie was, aangesien al die infrastruktuur wat nodig is om die operasionele lewe van die plofkoppe in stand te hou, geleë was in Rusland en dat die Oekraïne self 'n ekonomiese krisis in die gesig gestaar het wat hom verhinder het om sulke infrastruktuur in sy eie land te bou. Pifer het ook opgemerk dat die Oekraïense regering destyds tot die gevolgtrekking gekom het dat dit onbekostigbaar sou wees om dit te doen. Hy het bygevoeg dat Amerikaanse en Oekraïense amptenare in retrospek nie die Russies-Oekraïense Oorlog voorsien het nie en daarom was Oekraïne bereid om veiligheids-“versekerings” van die VSA en Brittanje te aanvaar, wat anders as “waarborge” nie die gebruik van militêre vereis krag indien die ooreenkoms oortree is. Pifer het ook geskryf dat dit volgens sy mening onwaarskynlik sou wees dat sulke waarborge deur die Amerikaanse Senaat bekragtig sou word.

## Verwysings