New Orleans

**New Orleans** (Engels: [ˈɔːrl(i)ənz], ; Frans: *La Nouvelle-Orléans*, [la nuvɛlɔʁleɑ̃], ; Louisiaanse kreools: *Nouvèl Orleans*; Spaans: *Nueva Orleans*) is die grootste stad in die Amerikaanse deelstaat Louisiana met 'n bevolking van 378&nbsp;715 in die stadsgebied en meer as 1,2 miljoen in die metropolitaanse gebied. In Engels word na sy bewoners as *New Orleanians* verwys.

duimnael|links|Gietysterbalkonne in die Franse Kwartier
duimnael|links|Historiese geboue in Chartres Street kontrasteer met moderne wolkekrabbers. Die kantoortoring in die agtergrond is Place St. Charles
duimnael|links|'n Woonstelgebou in die Franse Kwartier is na New Orleans se befaamde Voodoo-koningin Marie Laveau vernoem
duimnael|links|*Rev. Zombies Voodoo*-winkel in Bourbon Street, Franse Kwartier
duimnael|links|Satellietfoto van New Orleans en Lake Pontchartrain in Januarie 2020
New Orleans het 'n ryk en kleurvolle geskiedenis wat onlosmaaklik verbind is met sy unieke en strategies belangrike ligging net sowat 100 myl van die Mississippirivier se monding in die Golf van Meksiko. Sy hawe is al drie eeue lank die besigste aan die Amerikaanse Golfkus en het die belangstelling van Wes-Europa se groot seevarende moondhede – Spanje, Frankryk en Groot-Brittanje – gewek wat almal hul spore in New Orleans se kultuur en leefwyse gelaat het. Vandag word New Orleans nie soseer as 'n smeltkroes beskou nie, maar eerder as 'n Amerikaanse stad wat sy eie unieke kultuur en samelewing ontwikkel het. Dikwels word na die stad vanweë sy ontspanne leefstyl as *Big Easy* of, vanweë sy ligging aan die oosoewer van die Mississippi se wye rivierdraai, as *Crescent City* verwys; vir ander roep dit beelde op van 'n "Parys van die Suide" of van die "mees noordelike stad van die Karibiese See".

Jean-Baptiste Le Moyne, die goewerneur van Frans-Louisiana, het aan die stad sy oorspronklike Franse naam *Nouvelle Orléans* of "Nieu-Orléans" gegee, ter ere van Filips II, hertog van Orléans, wat tussen 1715 en 1723 as Franse regent namens Lodewyk XV geregeer het. Alhoewel al vroeg 'n reeks ekspedisies na die binneland onderneem is, is die huidige stadsgebied voor die goewerneur se amptelike stadstigting in 1718 byna uitsluitlik deur inheemse Indiane bewoon. Ná enkele dekades van ononderbroke heerskappy oor die gebied het Frankryk die seehawe in 'n reeks ooreenkomste aan Spanje afgestaan. Veertig jaar van Spaanse bewind het van New Orleans 'n florerende seehawe en handelspos tussen Meksiko en Kuba gemaak waartydens ook vrye burgers van nie-Europese afkoms hulle in die stad kon vestig.

Nadat 'n reeks verwoestende brande in die gebied gewoed het, het Spanje sy besitting in 1803 aan die Franse stigters terugverkoop wat dit op hulle beurt slegs twintig dae later met die sogenaamde Louisiana-aankoop aan die jong Verenigde State oorhandig het.

Gedurende die eerste helfte van die 19de eeu was New Orleans die welvarendste stad in Amerika en die belangrikste uitvoerhawe vir Amerikaanse goedere wat hier na Europa, Suid-Amerika en die Karibiese Seegebied verskeep is. Selfs onder Amerikaanse administrasie was Frans nog tot in die 1830's die huistaal van die oorgrote meerderheid van die stadsbevolking. New Orleans se strategiese ligging en florerende ekonomie het in die vroeë 19de eeu Britse begeertes gewek en was die aanleiding vir die Brits-Amerikaanse Oorlog wat in 1812 uitgebreek het. Die Britse aanvallers is drie jaar later deur die Amerikaanse generaal Andrew Jackson verslaan.

In die volgende vier dekades het New Orleans tot Amerika se vernaamste uitvoerhawe vir katoen gegroei. Steeds meer stoombote het die plaaslike hawe aangedoen en reeds in 1835 'n jaarlikse omset van $35 miljoen verseker. Slegs vyf jaar later was New Orleans die vierde besigste seehawe ter wêreld. Die tweede helfte van die 19de eeu is deur ongekende tegnologiese en ekonomiese vooruitgang gekenmerk. 'n Moderne openbare vervoerstelsel met tremlyne het ontstaan, en danksy nuwe pomptegnologie kon uitgestrekte gebiede, wat benede seevlak geleë was, drooggelê en as woonbuurte vir die snel groeiende bevolking ontsluit word. Natuurrampe soos orkane was 'n konstante bedreiging vir die Golfmetropool, maar kon sy groei nie noemenswaardig belemmer nie.

Terwyl ander Amerikaanse metropole New Orleans gaandeweg as ekonomiese en finansiële spilpunte verbygesteek het, het die plaaslike kultuur 'n bloeitydperk beleef waarvan New Orleansse jazzmusiek een glanspunt geword het. Hierdie musiekstyl, wat in plaaslike kroeë en danssale gebore is, het sy oorsprong in die tradisionele musiek van slawe uit Afrika suid van die Sahara gehad. Hoe meer Europese klanke en Afrikaritmes met mekaar versmelt het, hoe makliker het jazzmusiek uit sy oorspronklike ghetto van slawevergaderings en swart kerkmusiek uitgebreek om eers die Amerikaanse en later die internasionale musieklewe te verower.

Vandag is New Orleans 'n belangrike kulturele en nywerheidsentrum en 'n gesogte toeristebestemming. Sy hawe, wat die Mississippirivier met die Golf van Meksiko verbind, is die belangrikste uitvoerhawe van die suidelike Amerikaanse deelstate. Die grootskaalse oorstromings, wat die stad as gevolg van die orkaan Katrina op 29 Augustus 2005 getref het, het 'n groot gedeelte van New Orleans verwoes en talle menselewens geëis.

## Etimologie en byname 
Voor die aankoms van Europese koloniste het die inheemse Choctaw-Indiane na die gebied van die huidige New Orleans as *Bulbancha* verwys wat vertaal as "land van baie tonge". Dit blyk 'n verkorting van *balbáha a̱shah* te wees, wat "daar is buitelandse sprekers" beteken. In sy boek *Histoire de la Louisiane* skryf Antoine-Simon Le Page du Pratz dat die inheemse naam na die Mississippirivier verwys en dat die gebruik van dieselfde naam vir die nedersetting verband hou met inheemse Amerikaanse konsepte van die noue interaksie tussen riviere en die omliggende land.

Die naam New Orleans is afgelei van die Franse naam *La Nouvelle-Orléans* wat aan die stad gegee is ter ere van Filips II, wie onder Lodewyk XV as regent gedien het van 1715 tot 1723. Die Franse stad Orléans is op sy beurt genoem na die Romeinse keiser Aurelianus en het oorspronklik bekend gestaan as *Aurelianum*. Aangesien New Orleans ook na Aurelianus genoem is, sou die stadnaam in Latyn vertaal as *Nova Aurelia*.

Ná sy nederlaag in die Sewejarige Oorlog het Frankryk met die Verdrag van Parys in 1763 sy besit Louisiana aan die Spaanse Ryk oorhandig, met wie Frankryk 'n jaar vroeër die geheime Verdrag van Fontainebleau onderteken het. Die Spanjaarde het die stad in *Nueva Orleans* ([ˌnweβa oɾleˈans]) hernoem, wat tot in 1800 gebruik is. Die Verenigde State, wat in 1803 die besit van Frankryk oorgeneem het, het die Franse naam oorgeneem en dit verengels tot *New Orleans*.

New Orleans het verskeie byname, waaronder:
* *Crescent City* wat na die loop van die Laer Mississippi-rivier rondom en deur die stad verwys.
* *The Big Easy*, moontlik 'n verwysing deur musikante in die vroeë 20ste eeu na die relatiewe gemak om daar werk te vind.
* *The City that Care Forgot*, ten minste sedert 1938 gebruik, wat verwys na die uiterlik gemaklike, sorgelose aard van sy inwoners. Op dié tydstip was New Orleans reeds die spilpunt van kommunikasielyne en handelstrome wat die Mississippi-waterskeiding, die Golfkus, die Atlantiese kusstreke, die Karibiese Seegebied, Wes-Europa (en hier veral Frankryk en Spanje) en verskeie gebiede van Wes- en Sentraal-Afrika met mekaar verbind het.

New Orleans was, binne 'n relatief kort tydperk in sy geskiedenis, blootgestel aan drie verskillende koloniale regerings wat almal hul eie Europese taal, kultuur, tradisies en regstelsel saamgebring het. Dit was die raamwerk waarin die blanke Kreoolse – en later Anglo-Amerikaanse – bevolking moes beweeg.

Vir die meeste swart Louisianers was daar 'n alternatiewe, en in elk geval vernederende, geskiedenis as al drie bewindhebbers hul eie stelsel van slawerny geïnstalleer, maar ook nuwe golwe van swart etniese groepe uit Wes- en Sentraal-Afrika saamgebring het. Bambara, Bakongo en ander opeenvolgende swart etniese groepe het deel geword en versmelt met New Orleans se kosmopolitiese swart kultuur en beskawing.

Gedurende die Anglo-Amerikaanse Oorlog van 1812 en die Amerikaanse Burgeroorlog (1861–1865) is beslissende veldslae om New Orleans gevoer. Vanaf die vroeë 20ste eeu het die stadsregering en bewoners 'n voortdurende stryd teen sosiale wantoestande soos armoede en rassegeskille en meedoënlose natuurgeweld (orkane, oorstromings en New Orleans se langsaam, maar seker dalende landmassa) gevoer.

### Franse kolonie 
Aan die beginpunt van die moderne geskiedenis van Louisiana, en so ook dié van New Orleans, staan die aanvanklik ambisieuse, maar uiteindelik halfhartige en kortstondige projek van 'n Franse kolonie teen die Mississippi-monding.

New Orleans is op 7 Mei 1718 deur Jean Baptiste LeMoyne, Sieur de Bienville, onder die Franse naam *La Nouvelle-Orléans* gestig ('n verwysing na die stad Orléans in Frankryk). Vier jaar later het dit die administratiewe setel van Louisiana se koloniale administrasie geword. Straatname is in 1724 ingevoer.

### Spaanse bewind 
duimnael|links|New Orleans het sy eie ritmes: Huweliksoptog in 2015
duimnael|Die Cabildo, setel van die Spaanse koloniale administrasie, is tans 'n museum
duimnael|Binnekant die Cabildo hang al die vlae wat ooit oor New Orleans gewapper het
Die kolonie het in 1763 volgens die Verdrag van San Ildefonso onder Spaanse bewind gekom, alhoewel die Spanjaarde aanvanklik drie jaar lank geen goewerneur benoem het nie. Die Spanjaarde se koloniale bewind was van relatief kort duur – net twee generasies lank was die gebied onder Spaanse beheer: teoreties en volgens politieke ooreenkomste tussen 1762 en 1800, in werklikheid tussen 1769 en 1803.

Die Spanjaarde het die kolonie in 'n tyd van groot politieke omwentelinge geadministreer. Drie rewolusies – die Amerikaanse, Franse en Haïtiaanse Rewolusie val in dié historiese tydperk. New Orleans se grootste omwenteling in dié periode was ekonomies van aard. Vir die eerste keer in sy geskiedenis het sy seehawe groot strategiese betekenis gekry weens die handelsbetrekkinge met Kuba. Die seeroete na en vanaf die Kubaanse hoofstad Havana anderkant die Golf van Meksiko sou sowat 190 jaar lank 'n sentrale rol in New Orleans se ekonomiese lewe speel.

Ironies genoeg was die algehele embargo, wat president John F. Kennedy in 1962 op die handel met die rewolusionêre Kuba onder Fidel Castro geplaas het, effektief ook 'n handelsboikot teen New Orleans wat die stad van sy belangrikste handelsvennoot ontneem en die plaaslike ekonomie, net soos dié van die hele Amerikaanse Golfkus, nadelig geraak het.

Ondanks sy kort duur was die Spaanse bewind, waartydens die Spaanse goewerneur van Louisiana direk verantwoordelik was aan die Spaanse kaptein-generaal in Havana, 'n beslissende periode vir die ontwikkeling van Louisiana se Afro-Amerikaanse kultuur en leefstyl. Al het ook die Spanjaarde hul slawe in die algemeen sleg behandel, het die oorname van Spaanse reëlings ten opsigte van slawe ook enkele nuwe vryhede beteken. Aan slawe in die kolonie is 'n reg toegestaan waarvan hul lotgenote in die Verenigde State nie eens durf droom het nie – die reg om hulself vry te koop. In elk geval was daar in dié tyd al 'n relatief groot aantal vrye swart inwoners.

In 1795 het Spanje die "Reg op vestiging" aan burgers van die Verenigde State verleen, en die Amerikaners is ook toegestaan om die hawe te gebruik. Frankryk het Louisiana in 1801 met Napoleon Bonaparte se verowering van Spanje herwin, tog het hy Louisiana slegs twee jaar later teen 15 miljoen dollar aan die VSA verkoop. New Orleans se bevolking is in hierdie tydperk op sowat 10&nbsp;000 beraam.

### Amerikaanse bewind 
duimnael|links|Die oorstroming van 2005
duimnael|Orkaan Katrina beweeg in 2005 oor New Orleans
duimnael|Leerders van 'n Rooms-Katolieke skool in die Franse Kwartier
Die bevolking verdubbel in die dertiger- en veertigerjare van die 19de eeu, en New Orleans groei tot die grootste stad in die Amerikaanse suide buite die Atlantiese seekus. Tot 1842 en in die tydperk tussen 1865 en 1882 dien dit as die hoofstad van Louisiana.

Die hawe is veral belangrik vir die slawehandel, alhoewel New Orleans destyds gelyktydig die grootste swart bevolking van alle Amerikaanse stede het.

Tydens die Amerikaanse Burgeroorlog verower federale troepe die stad sonder geveg, die historiese geboue van New Orleans bly dus bewaar tot vandag. Die boustyl getuig nog steeds van die 19de eeuse rykdom.

Aan die begin van die 20ste eeu word New Orleans met die Kreoolse en voodoo-kultuur vereenselwig, in die twintigerjare is dit die bakermat van die jazzmusiek. Die sterk invloede van die Frans-Spaanse kultuur en die katolisisme staan in kontras met die vervelende puritaanse leefwyse in ander dele van die VSA en skep 'n lewendige kultuur wat vermaak, dans en musiek bevorder.

In die laat 20ste eeu word die Franse buurt die belangrikste besienswaardigheid van die stad.

Die orkane "Betsy" en "Katrina" verwoes in 1965 en 2005 groot dele van New Orleans. Selfs een jaar ná die ramp het net sowat die helfte van die bewoners na New Orleans teruggekeer, aangesien die vloedskade in baie stadswyke nog steeds nie herstel is nie.

## Demografie 
duimnael|'n Kroegman in Bourbon Street
As gevolg van die orkaan "Katrina" is in Augustus en September 2005 meer as 400&nbsp;000 inwoners uit die stad ontruim. Die inwonertal het as gevolg van die natuurramp gedaal nadat nie alle ontruimde bewoners na New Orleans teruggekeer het nie.

Die bevolkingsdigtheid voor die oorstromings het 989 inwoners per vierkante kilometer beloop. Van die bevolking is 28 persent blankes, 67,3 persent Afro-Amerikaners, 3,1 persent Latyns-Amerikaners, 2,3 persent Asiate en 0,2 persent lede van die Eerste Nasies.

Die oorspronklike Franse taal word vandag nog nouliks gepraat, en net 'n klein aantal ou mense is nog steeds die inheemse Cajun-Frans magtig. Desondanks speel die Franse taal en kultuur 'n groot rol by die bemarking van die plaaslike toerismebedryf.

## Ekonomie 
duimnael|'n Nagaansig van die sentrale Riverfront-besigheidsdistrik, soos gesien vanuit 'n veerboot op die Mississippi
New Orleans is 'n belangrike handel-, vervoer- en nywerheidsentrum en danksy die groot voorkoms van ruolie in die Golf van Meksiko huisves die stad net soos Houston, Texas, die hoofkwartiere van talle oliemaatskappye soos BP, Chevron, Conoco Phillips en Royal Dutch Shell. Die Hawe van Suid-Louisiana (*Port of South Louisiana*), wat New Orleans se hawefasiliteite insluit, is volgens tonnemaat die vierde grootste ter wêreld. Dit is een van die belangrikste invoerhawens vir koffiebone, wat in groot nywerhede in die omgewing gerooster en verder verwerk word.

Ook die federale regering en militêre instellings, by name Nasa en die Amerikaanse Vloot, is belangrike werkverskaffers in die metropolitaanse gebied van New Orleans. Michoud het 'n monteerplaas in die oostelike deel van die parogie opgerig, terwyl Lockheed-Martin eksterne tenks vir ruimtependeltuie hier vervaardig.

## Openbare vervoer 
### Tremnetwerk 
duimnael|links|'n Canal Street-trem in New Orleans
Trems vorm al sedert die eerste helfte van die 19de eeu 'n integrale bestanddeel van New Orleans se openbare vervoernetwerk. Die langste tremlyn, St. Charles Avenue-lyn, is die oudste tremroete ter wêreld wat steeds in bedryf is (al is dit tydelik ontwrig deur die skade wat orkaan Katrina in Augustus 2005 berokken het). Tremlyne word tans deur New Orleans se openbare vervoeronderneming, *New Orleans Regional Transit Authority (RTA)*, bedryf.

Naas dié op St. Charles Avenue is daar tans nog drie ander tremlyne: Riverfront Line, Canal Street Line en Loyola Avenue Line. Alle ander lyne is in die tydperk tussen die laat 1940's en die vroeë 1960's deur busroetes vervang. Bewaringsvoorstanders het destyds nie daarin geslaag om die tremlyn op Canal Street te red nie, maar kon die stadsregering uiteindelik oorreed om historiese monumentstatus aan die St. Charles Avenue-lyn toe te ken en dit sodoende te bewaar.

In die laat 20ste eeu het spoorvervoer 'n herlewing ervaar. 'n Verkorte Riverfront-tremdiens is in 1988 herstel en in 2004 is tremvervoer ook op Canal Street hervat – vier dekades nadat dit gestaak is.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
; Wiki-webtuistes
----

; Amptelike webtuiste
----
*  *City of New Orleans*

; Ensiklopediese inligting
----
*  

; Toerisme
----
*  *Visit New Orleans*
*