Vroeë moderne mens

[thumb|230px|Die Skhul V-skedel van tussen 80&nbsp;000 en 100&nbsp;000 jaar oud uit [Israel.]]
**Vroeë moderne mens** of **anatomies moderne mens** is terme wat gebruik word om *Homo sapiens* (die enigste oorlewende Hominina-spesie) wat anatomies met huidige mense ooreenstem, te onderskei van argaïese mense. Dié onderskeid is veral nuttig vir tye en streke waar anatomies moderne en argaïese mense saam bestaan het, soos in die Paleolitikum van Europa. Van die oudste bekende oorblyfsels van *Homo sapiens* is dié wat ontdek is by Omo-Kibish I in Ethiopië van sowat 196&nbsp;000 jaar gelede, Florisbad in Suid-Afrika van sowat 259&nbsp;000 jaar gelede en Jebel Irhoud in Marokko van sowat 300&nbsp;000 jaar gelede. 

Uitgestorwe spesies van die genus *Homo* sluit in *Homo erectus* en ’n aantal ander spesies (wat deur sommige taksonome as subspesies van óf *H. sapiens* óf *H. erectus* beskou word). Die vertakking van die lyn wat van *H. erectus* (of ’n tussengangerspesie soos *Homo antecessor*) tot *H. sapiens* gelei het, het na raming rofweg 500&nbsp;000 jaar gelede in Afrika plaasgevind. Die vroegste fossielvondste van vroeë moderne mense is van sowat 300&nbsp;000 jaar gelede in Afrika, met die vroegste genetiese vertakking onder moderne mense in min of meer dieselfde tyd, volgens sommige bewyse. 

’n Kruisteling tussen argaïese en moderne mense het in beide Afrika en ná die uittog uit Afrika in Eurasië plaasgevind, tussen sowat 30&nbsp;000 en 100&nbsp;000 jaar gelede.

## Naam en taksonomie
Die binomiale naam *Homo sapiens* is in 1758 deur Linnaeus begin gebruik in die 10de uitgawe van *Systema Naturae*. Die Latynse woord *homō* (genitief: *hominis*) beteken "mens" en *sapiēns* beteken "wys, verstandig".

Aanvanklik is geglo die spesie het sowat 300&nbsp;000 tot 200&nbsp;000 jaar gelede uit ’n voorouer binne die genus *Homo* ontstaan. Die probleem met die morfologiese klassifikasie "anatomies modern" was dat dit sekere bestaande bevolkings sou uitsluit. Om dié rede is ’n lyngebaseerde (kladistiese) definisie van *H. sapiens* voorgestel waarin *H. sapiens* by definisie sou verwys na die moderne menslike lyn ná die vertakking van die Neanderdaller-lyn. So ’n kladistiese definisie sou die ouderdom van *H. sapiens* verleng tot meer as 500&nbsp;000 jaar.

Ramings vir die vertakking russen die *H. sapiens*-lyn en die gesamentlike Neanderdaller/Denisova-lyn wissel tussen 503&nbsp;000 en 565&nbsp;000 jaar gelede; tussen 550&nbsp;000 en 765&nbsp;000 jaar gelede; en (gabaseer op tempo's van tandevolusie) moontlik meer as 800&nbsp;000 jaar gelede.

Bestaande menslike bevolkings is histories verdeel in subspesies, maar sedert omstreeks die 1980's word almal in net een spesie, *H. sapiens*, saamgevat en word subspesies heeltemal vermy. 

Sommige bronne noem die Neanderdallers (*H. neanderthalensis*) ’n subspesie (*H. sapiens neanderthalensis*). Net so word *H. rhodesiensis* soms geklassifiseer as die subspesie *H. sapiens rhodesiensis*. Dié twee groepe word egter meer dikwels as aparte spesies binne die genus *Homo* hanteer.

Alle mense word beskou as deel van die subspesie *H. sapiens sapiens*, maar daar word oor die naam gedebatteer omdat ’n spesie gewoonlik nie ’n subspesiekategorie kry tensy daar bewyse van verskeie aparte subspesies is nie. in Neanderdallers, Denisova-hominiene en *H. sapiens*. Met die verspreiding van *H. sapiens* ná 60&nbsp;000 jaar gelede word Neanderdallers, Denisova-hominiene en ongespesifiseerde argaïse Afrika-hominiene weer in die *H. sapiens*-lyn opgeneem.]]
[thumb|260px|’n Model van die [filogenie van *H. sapiens* tydens die Middel-Paleolitikum. Die horisontale as verteenwoordig geografiese ligging en die vertikale as tyd in duisende jare gelede. Neanderdallers, Denisova-hominiene en ongespesifiseerde argaïese Afrika-hominiene raak weer vermeng met die *H. sapiens*-lyn. Ook prehistoriese argaïese mense en Eurasiese groepe word weer in moderne Afrika-bevolkings opgeneem.]]

Die afskeiding van die *H. sapiens*-lyn van die argaïese mense wat van *H. erectus* afgeskei het, word geraam op sowat 500&nbsp;000 jaar gelede. en die vroegste bekende fossiele van *H. sapiens* dateer van min of meer dieselfde tyd; dit sluit die Jebel Irhoud-oorblyfsels van Marokko (sowat 300&nbsp;000 of 350&nbsp;000 - 280&nbsp;000 jaar gelede), die Florisbad-skedel van Suid-Afrika (sowat 259&nbsp;000 jaar gelede) en die Omo-oorblyfsels van Ethiopië (sowat 195&nbsp;000 jaar gelede) in.

’n Studie met mitochondriale DNS in 2019 stel ’n oorsprong van moderne mense in Botswana (en ’n Khoisan-vertakking) omtrent 200&nbsp;000 jaar gelede voor. Ander geleerdes het dié voorstel egter gekritiseer. Onlangse geneties, fossiele en argeologiese bewyse dui op  ’n oorsprong van *H. sapiens* sowat 100&nbsp;000 jaar vroeër en in ’n groter streek van Afrika as wat in die studie voorgestel is.

In September 2019 het wetenskaplikes voorgestel dat die vroegste *H. sapiens* (en die laaste laaste gemeenskaplike menslike voorsaat van die modern mens) tussen sowat 350&nbsp;000 en 260&nbsp;000 jaar gelede ontwikkel het deur ’n vermenging van bevolkings in Oos-Afrika en Suid-Afrika.

In die 1980's is gedebatteer oor die afskeiding van die enkele, redelik homogene spesie *H. sapiens* van meer uiteenlopende variëteite van argaïese mense (wat almal afgestam het van die vroeëre verspreiding van *H. erectus* sowat 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede) in terme van twee mededingende modelle: die model "onlangse ontstaan in Afrika", waarvolgens *H. sapiens* uit ’n enkele bron in Afrika ontstaan het wat uitgebrei en tot die uitsterwing van alle ander menslike variëteite gelei het, en die model "multistreek-evolusie", waarvolgens streekvorme van argaïese mense oorleef het en geleidelik dwarsdeur die Pleistoseen in die moderne menslike variëteite saamgevloei het deur onder meer geenvloei en natuurlike seleksie.

Sedert die 2000's het die beskikbaarheid van data van argeo- en bevolkingsgenetika gelei tot ’n meer gedetailleerde prentjie, wat tussen bogenoemde twee modelle val: Die onlangse Uit Afrika-verspreiding gee rekenskap van die grootste deel van die menslike stamboom, terwyl daar ook aansienlike kruisteling met argaïese mense was.

Sedert die 1970's word die Omo-oorblyfsels van sowat 195&nbsp;000 jaar gelede dikwels beskou as die konvensionele afsnypunt vir die opkoms van "anatomies moderne mense". Sedert die 2000's het die ontdekking van ouer oorblyfsels met ooreenstemmende eienskappe en die ontdekking van voortgesette verbastering tussen "moderne" en "argaïese" bevolkings ná die tyd van die Omo-oorblyfsels ’n nuwe debat in vaktydskrifte laat ontstaan oor die ouderdom van *H. sapiens*. *H. s. idaltu* van 160&nbsp;000 jaar gelede is in 2003 ’n uitgestorwe subspesie van *H. sapiens* genoem.

### Vroeë *Homo sapiens*
Die term middel-Paleolitikum is geskep om die tydperk te dek tussen die opkoms van *H. sapiens* (rofweg 300&nbsp;000 jaar gelede) en die tyd wat volgens sommige dui op volle moderne gedragspatrone (rofweg 50&nbsp;000 jaar gelede, toe die laat Paleolitikum begin het).

Baie vondste van vroeë mense, soos dié by Jebel Irhoud, Omo, Herto, Florisbad, Skhul, die Edelhertgrot en Peștera cu-oase, toon ’n mengsel van argaïese en moderne eienskappe. Die "skraal" skelet van anatomies moderne mense is al verbind aan ’n verandering in gedrag.

Daar is bewyse dat die kenmerkende ontwikkeling van die menslike brein, veral die prefrontale korteks, was as gevolg van "’n buitengewone versnelling van metaboloom-evolusie ... wat saamgeloop het met ’n drastiese afname in spierkrag. Die waargenome vinnige metaboliese veranderings in die brein en spiere, tesame met die unieke menslike kognitiewe vermoëns en lae spiergebruik, kan parallelle meganismes in menslike evolusie weerspieël." Spiese en ander artefakte wat tussen 1994 en 1998 in Duitsland opgegrawe is, bewys komplekse tegnologiese vermoëns het reeds 300&nbsp;000 jaar gelede bestaan; dit is die oudste duidelike bewyse van ’n aktiewe (grootwild)jagtog. *H. heidelbergensis* het reeds intellektuele en kognitiewe vermoëns gehad, soos om vooruit te beplan en dink – iets wat gewoonlik net aan die moderne mens toegeskryf word.

Die voortgesette verbastering tussen moderne mense en ander bevolkings maak dit moeilik om die ouderdom van die mees onlangse moederlike en vaderlike gemeenskaplike voorsaat (die sogenaamde mitochondriale Eva en Y-chromosomale Adam) te raam. Ramings van die ouderdom van laasgenoemde is aansienlik teruggeskuif sedert die ontdekking van ’n antieke Y-chromosomale lyn in 2013, na moontlik verder as 300&nbsp;000 jaar gelede. Daar is egter geen verslae oor Y-chromosomale of mitochondriale DNS wat van argaïese mense behoue gebly het (en die ouderdom van die mees onlangse vaderlike en moederlike gemeenskaplike voorsaat verder sou terugskuif as 500&nbsp;000 gelede) nie.

## Anatomie
Oor die algemeen is moderne mense ligter, of skraler, gebou as die "robuuster" argaïese mense. Moderne mense toon egter groot liggaamlike verskeidenheid en sommige is taamlik "robuus". Daar is wel ’n paar liggaamlike besonderhede wat ’n verskil aandui tussen die anatomie van Neanderdallers en dié van moderne mense.

### Anatomiese moderniteit
Die term "anatomies moderne mense" (AMM) word algemeen gebruik om te onderskei tussen die moderne *Homo sapiens* en argaïese mense soos Neanderdallers en hominiene uit die middel- en vroeë Paleolitikum wat oorgangseienskappe gehad het van *H. erectus*. Hoewel Neanderdallers eers as *H. s. neanderthalensis* geklassifiseer is, word hulle nou algemeen as ’n aparte spesie, *H. neanderthalensis*, beskou. Die term *H. sapiens* verwys dus na die moderne mens, maar die saak is geensins finaal opgelos nie.

In hierdie nouer definisie van *H. sapiens* val die subspesie *Homo sapiens idaltu*, wat in 2003 ontdek is, ook onder die sambreel van "anatomies modern". Dit regverdig die term *Homo sapiens sapiens* vir die moderne mens. Die biologiese antropoloog Chris Stringer beskou *idaltu* egter nie as verskillend genoeg van die res van *H. sapiens* om sy eie subspesienaam te regverdig nie.

### Breinkas
thumb|240px|’n Vergelyking tussen die skedel van ’n moderne mens (links) en van ’n Neanderdaller (Clevelandse Natuurhistoriese Museum).
Die kopbeen van moderne mense het nie ’n rif in die nek soos wat by Neanderdallers voorkom nie; dié het aansienlike nekspiere geanker. Moderne mense, selfs die vroeëres, het gewoonlik ’n groter voorbrein as argaïese mense, sodat die brein bo in plaas van agter die oë sit. Dit lei gewoonlik, maar nie altyd nie, tot ’n groter voorkop en kleiner oogbanke. Selfs moderne mense met groot oogbanke verskil van argaïese mense deurdat hulle ’n supraorbitale keep het wat ’n gleuf deur elke oogbank vorm. Dit verdeel die oogbank in ’n sentrale en twee distale dele. In huidige mense is net die sentrale deel dikwels oor, indien wel. Dit verskil van die oogbanke van argaïese mense wat uitgestaan het en onafgebroke was.

Moderne mense het gewoonlik ’n regop, selfs vertikale voorkop, terwyl hulle voorsate se voorkoppe sterk agtertoe oorgehel het. Volgens Desmond Morris speel die vertikale voorkop by mense ’n belangrike rol in kommunikasie deur middel van bewegings van die wenkbroue en die verkreukeling van die vel aan die voorkop.

Breingrootte by beide Neanderdallers en AMM is gemiddeld aansienlik groter as dié van *H. erectus*. By eersgenoemde twee stem die grootte ooreen, maar daar is aansienlike verskille tussen die groote van individuele breinoppervlakke, en die sigstelsel by Neanderdalles was groter.

### Kake
Moderne mense se tande is kleiner en anders gevorm as dié van argaïese mense. Die gevolg is ’n kleiner tandstel meer agtertoe in die mond, wat die kakebeen meer laat uitstaan en lei tot ’n prominente ken. Die sentrale deel van die been wat die ken vorm, het ’n deel met ’n driehoekige vorm wat die punt van die ken vorm, iets wat nie by argaïese mense voorgekom het nie. Veral in huidige bevolkings vereis die gebruik van vuur en gereedskap minder spiere in die kakebene, en dit gee dit ’n skraler voorkoms. Moderne mense het ook kleiner, laer gesigte.

### Skelet
Die skelet van selfs die vroegste en robuusste moderne mense was minder robuus as dié van die Neanderdallers (en volgens die min kennis wat ons van hulle het, ook van dié van die Denisovas). Veral wat die lang bene van die ledemate betref, is die distale bene (die radius/ulna en tibia/fibula) byna net so lank of effens korter as die proksimale bene (die humerus en femur). By antieke mense, veral Neanderdallers, was die distale bene korter; daar word geglo dit was ’n aanpassing by koue klimaat. Dieselfde aanpassing word aangetref by moderne mense wat in die poolstreke woon.

Die lengtes van moderne mense en Neanderdallers oorvleuel, met gemiddelde lengtes vir Neanderdallers wat aangedui word as tussen 164 en 168&nbsp;cm vir mans en tussen 152 en 156&nbsp;cm vir vroue. Daarteenoor wissel huidige gemiddeldes tussen 158 en 184&nbsp;cm vir mans en tussen 147 en 172&nbsp;cm vir vroue.

## Moderne gedragspatrone
[thumb|250px|Klipartefakte van die vroeë *Homo sapiens* by [Blombosgrot (M3-fase, MIS 5) in die Suid-Kaap, Suid-Afrika (sowat 105&nbsp;000 - 90&nbsp;000 jaar oud).]]
Moderne gedragspatrone, wat die ontwikkeling van taal, kuns en vroeë vorme van godsdiens insluit, het vermoedelik voor 40&nbsp;000 jaar gelede ontstaan. Dit was die begin van die laat Paleolitikum (in ’n Afrika-verband ook bekend as die laat Steentydperk).

Daar is aansienlike debatte oor of die vroegste anatomies moderne mense soos onlangse of bestaande mense opgetree het. Moderne gedragspatrone beteken volle taalgebruik (wat die ontwikkeling van abstrakte gedagtes insluit), kunsuitdrukking, godsdienstige gedrag, toenemende samewerking en die vorming van vroeë nedersettings, asook die vervaardiging van geartikuleerde gereedskap van klip, been of horings. Die term "laat Paleolitikum" dek die tydperk sedert die vinnige verspreiding van moderne mense deur Eurasië, wat saamval met die eerste verskyning van Paleolitiese kuns soos grottekeninge en die ontwikkeling van tegnologiese innovasies soos die spieswerper. Dit het tussen sowat 50&nbsp;000 en 40&nbsp;000 jaar gelede begin en stem ook ooreen met die tyd dat argaïese mense soos die Neanderdallers hulle verskyning gemaak het.

thumb|links|200px|Tweekantige silkreetpunt van die vroeë *Homo sapiens*, van die M1-fase (71&nbsp;000 v.C.) uit Blombosgrot.
Sommige geleerdes gebruik die term "moderne gedragspatrone" al vir die *H. sapiens* van omstreeks 200&nbsp;000 jaar gelede, terwyl ander dit gebruik vir die vinnige ontwikkelings wat sowat 50&nbsp;000 jaar gelede begin het. Daar is al voorgestel dat die ontwikkeling van moderne gedragspatrone ’n geleidelike proses was.

### Voorbeelde van moderne gedrag
thumb|Na bewering die oudste tekening deur ’n mens. Dit is in Blombosgrot ontdek en is na raming sowat 73&nbsp;000 jaar oud.
Terwyl die meeste duidelike bewyse van moderne gedragspatrone wat sedert die laat 19de eeu ontdek is uit Europa kom, soos Venusbeeldjies, toon onlangser argeologiese navorsing dat alle noodsaaklike elemente van die materiële kultuur van die San-jagter-versamelaars van Suider-Afrika reeds minstens 40&nbsp;000 jaar gelede teenwoordig was, insluitende stokke om mee te grawe soortgelyk aan dié wat vandag gebruik word, krale van volstruiseierdoppe, spiespunte van been en die gebruik van gif. Daar is ook al voorgestel dat drukafskilfering vir die maak van klipgereedskap die beste verduideliking is vir die morfologie van litiese (klip-)artefakte wat ontdek is op vlakke van Blombosgrot in Suid-Afrika uit die middel-Steentydperk van sowat 75&nbsp;000 jaar gelede. Die tegniek is gebruik in die laaste fase van die vervaardiging van tweekantige punte uit hittebehandelde silkreet. Daar is voorheen geglo beide drukafskilfering en die hittebehandeling van materiale het eers later in die voorgeskiedenis voorgekom, en albei toon ’n sofistikasie in die gebruik van natuurlike materiale. Nog navorsingsverslae oor grotte aan die Suider-Afrikaanse kus dui daarop dat "die debat oor wanneer kulturele en kognitiewe eienskappe kenmerkend van moderne mense hulle verskyning gemaak het", binnekort kan eindig, want "gevorderde tegnologieë met uitgebreide vervaardigingskettings" wat "dikwels hoëtroutransmissie en dus taal vereis", is ontdek op die Suid-Afrikaanse Pinnacle Point-terrein 5-6 naby Mosselbaai. Dit dateer van sowat 71&nbsp;000 jaar gelede. Die navorsers stel voor dat hulle navorsing wys: 

Dié resultate dui daarop dat jagter-versamelaars uit die laat Steentydperk in Afrika suid van die Sahara minstens 50&nbsp;000 jaar gelede moderne kognisie en gedrag ontwikkel het. Daar word gespekuleer dat die verandering in gedrag die gevolg is van ’n vroeëre klimaatsverandering na veel droër toestande tussen 135&nbsp;000 en 75&nbsp;000 jaar gelede. Dit kon daartoe gelei het dat menslike groepe wat van binnelandse droogtes probeer wegkom het, versprei het na die kusmoerasgebiede ryk aan skulpvis en ander hulpbronne. Seevlakke was laag omdat baie water in gletsers vasgevang was, en sulke moeraslande sou al langs die suidkus van Eurasië voorgekom het. Met behulp van vlotte en bote is eilande aan die kus verken en is met die kus langs gereis, wat eindelik verspreiding na Nieu-Guinee en daarna na Australië tot gevolg gehad het.

Daar is ook ’n verskeidenheid ander bewyse van abstrakte gedagtes en ander "moderne" gedrag in Afrika ontdek, veral in Suid-, Noord- en Oos-Afrika. Dit dateer van meer as 50&nbsp;000 jaar gelede (en sommige van voor 100&nbsp;000 jaar gelede). Blombosgrot in Suid-Afrika is byvoorbeeld beroemd vir reghoekige stukke oker met geometriese ontwerpe daarop gegraveer. Die ouderdom van die terrein is met verskillende metodes bepaal as sowat 77&nbsp;000 en tussen 100&nbsp;000 en 75&nbsp;000 jaar oud. Houers van volstruiseierdoppe met geometriese ontwerpe daarop gegraveer wat van 60&nbsp;000 jaar gelede dateer, is by Diepkloof, Suid-Afrika, ontdek. 

thumb|200px|Skulpkrale van sowat 75&nbsp;000 jaar oud wat in Blombosgrot ontdek is.
thumb|300px|Klipwerktuie van vroeë mense wat in Blombosgrot ontdek is.
Krale en ander persoonlike versierings is in Marokko ontdek en kan tot 130&nbsp;000 jaar oud wees; by die Cave of Hearths in Suid-Afrika is ook krale ontdek wat aansienlik ouer as 50&nbsp;000 jaar is en skulpkrale van sowat 75&nbsp;000 jaar oud is in Blombosgrot gevind. Gespesialiseerde projektielwapens uit die middel-Steentydperk is ook op verskeie terreine in Afrika ontdek, insluitende pylpunte van been en klip op Suid-Afrikaanse terreine soos Sibudugrot in KwaZulu-Natal (en op laasgenoemde terrein ’n vroeë beennaald). Dit dateer van sowat 72&nbsp;000 - 60&nbsp;000 jaar gelede, en sommige kon in gif gedoop gewees het. Ook harpoene van been wat sowat 90&nbsp;000 jaar oud is, is in Sentraal-Afrika ontdek. Daar is bewyse van die stelselmatige hittebehandeling van silkreetklip om dit makliker te laat versplinter om gereedskap te maak; dit het sowat 164&nbsp;000 jaar gelede by Pinnacle Point in Suid-Afrika begin en teen sowat 72&nbsp;000 jaar gelede daar algemeen geraak vir die maak van mikrolitiese gereedskap.

Moderne gedrag, soos die maak van skulpkrale, beengereedskap en pyle, asook die gebruik van okerpigment, is van die bewyse wat ontdek is op ’n Keniaanse terrein uit 78&nbsp;000 tot 67&nbsp;000 jaar gelede. Getuienis van vroeë projektielwapens met klippunte (’n soort gereedskap wat met *Homo sapiens* verbind word), is in 2013 in Ethiopië ontdek en is sowat 279&nbsp;000 jaar oud.

Strategieë vir oorlewing wat verder as grootwildjagtogte en ’n verskeidenheid gereedskap strek, word ook beskou as tekens van moderne gedragspatrone. ’n Paar Suid-Afrikaanse terreine toon ’n vroeë afhanklikheid van waterbronne, van vis tot skulpvis. Pinnacle Point bewys veral seebronne is al sowat 120&nbsp;000 jaar gelede hier gebruik, dalk in reaksie op die droër toestande in die binneland. By Blombosgrot en Terrein 440 in Soedan is ook bewyse van hengel ontdek, en by eersgenoemde visskelette wat dui op die vang van lewende visse, ’n duidelik moderne menslike eienskap.

In 2019 is nog bewyse van komplekse projektielwapens uit die Afrika van die middel-Steentydperk by Aduma in Ethiopië ontdek. Dit bestaan uit punte van sowat 100&nbsp;000 tot 80&nbsp;000 jaar gelede wat moontlik deel was van pyle wat met spieswerpers geskiet is.

## Tempo van vooruitgang
Dit lyk of *Homo sapiens* se tegnologiese en kulturele vooruitgang baie vinniger in onlangse millenniums is as in die spesie se vroegste dae. Die tempo van vooruitgang kon wel toegeneem het danksy veel groter bevolkings (soveel meer mense wat aan innovasies kan dink), beter kommunikasie, die deel van idees en die verbetering van dinkmetodes. Dit kan egter ook wees dat die tempo van vooruitgang altyd vinniger lyk vir mense in die tyd waarin hulle lewe, omdat bewyse van vorige vooruitgang min is.

## Verwysings 
## Nog leesstof
* 

## Skakels
*Human Timeline (Interactive) – Smithsonian, National Museum of Natural History (Augustus 2016).