open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eureka-diamant

duimnael|270px|Die Eureka-diamant

Die **Eureka-diamant** is die eerste diamant wat in Suid-Afrika gevind is. Die diamant is deur Erasmus Jacobs naby Hopetown ontdek teen die einde van 1866. Dit weeg 21,25 karaat, ongeslyp. Aan die begin van 1867 het Schalk van Niekerk, die Jacobs-gesin se buurman, die klippie opgemerk tydens 'n besoek. Van Niekerk het kleurryke klippies versamel en mev. Jacobs het die klippie aan hom geskenk. 'n Paar weke later wys Van Niekerk die klippie aan die jagter John O' Reilly wat aangebied het om uit te vind wat se klippie dit is. Op Hopetown sowel as Colesberg is O' Reilly uitgelag toe hy sê dat hy vermoed dat dié klippie 'n diamant is. Die vrederegter Lorenzo Boyes was egter geïnteresseerd in die klippie en het aangebied om dit aan dr. William Guybon Atherstone te wys, wat 'n amateur-mineraloog was.

Die klippie is op 12 Maart 1867 per koevert en poskoets gestuur na Atherstone wat die klippie as strooikleurige diamant geïdentifiseer het. Hy skat die waarde daarvan op £800 en stel toe die koloniale sekretaris, Richard Southey, in kennis van die diamant. Atherstone versoek ook dat die diamant op die Paryse tentoonstelling vertoon moet word. Die diamant word, op versoek van Southey, na die Franse konsul, Ernest Héritte, gestuur; dié was ook 'n amateur mineraloog. Héritte en Louis Hond, 'n juwelier, toets die diamant en bevestig die waarde as £500 ongeslyp en £800 geslyp. Hierna word die steen na die juweliersfirma Garrard & Co in Londen gestuur wat hulle bevinding bevestig. 

Die Kaapse goewerneur, sir Philip Wodehouse, het die diamant in Desember 1867 vir £500 gekoop. Schalk van Niekerk het twee-derdes van die geld ontvang en John O' Reilly een-derde. Wodehouse het die diamant later verkoop; die nuwe eienaar is onbekend. 

'n Honderd jaar nadat die diamant opgetel is, in 1966, het De Beers die diamant van sy Londense eienaar, Peter Locan, gekoop en aan die mense van Suid-Afrika geskenk. Dit word bewaar in die Kimberleyse Museum.

## Bronnelys 
* *Ensiklopedie van Suidelike Afrika*, Eric Rosenthal, 1967
* *Die ontdekking van Rykdom* Diko van Zyl. 2013
Scarra Ntubeni

**Scarra Ntubeni** (gebore in Oos-Londen op 18 Februarie 1991) is 'n  rugbyspeler wat vir die Westelike Provinsie in die Curriebeker en die Stormers in Superrugby op haker speel. 

Sedert 2013 is hy ingesluit by die Springbokke se oefengroepe, maar het sy eerste speelkans vir dié span eers op 17 Augustus 2019 teen Argentinië op Loftus Versfeld gekry.

## Eksterne skakels 
*WP rugby profiel
*Scarra Ntubeni by SA Rugby
*Scarra Ntubeni by itsrugby.co.uk

## Verwysings
Ryno Barnes

**Ryno Barnes** (gebore in Kaapstad op 5 November 1981) is ’n Suid-Afrikaanse rugbyspeler wat op haker speel vir die Griekwas in die Curriebeker en as plaasvervanger-haker in die Superrugbykompetisie vir die Cheetahs.

## Eksterne skakels 
* 
* Ryno Barnes by itsrugby.co.uk
Faf de Klerk

**Francois "Faf" de Klerk** (gebore in Nelspruit, 19 Oktober 1991) is ’n Suid-Afrikaanse rugbyspeler wat vir die  op skrumskakel speel in die Superrugbyreeks. Hy het voorheen vir die Pumas in die Curriebeker- en Vodacombeker-reekse gespeel.

Hy het sy debuut vir die Springbokke op 11 Junie 2016 gemaak in 'n verloortoetswedstryd teen Ierland op Nuweland. Hy was ook deel van Suid-Afrika se wenspan tydens die rugbywêreldbekertoernooie in 2019 en 2023.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 
* 
* Francois de Klerk by itsrugby.co.uk
Willie Wepener

**Willie Wepener** (gebore op 2 April 1981 in Newcastle) is 'n Suid-Afrikaanse rugbyspeler. Hy speel as haker vir die Lions in Superrugby en die Goue Leeus in die Curriebeker-reeks. Wepener het voorheen Clermont Auvergne, Griekwas, die Luiperds en die Blou Bulle verteenwoordig.

Hy sluit vir die derde keer by die Goue Leeus aan,  na die ondertekening van 'n twee-jaarkontrak in Augustus 2013 met die Johannesburgse span. 

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 
* Willie Wepener by itsrugby.co.uk
Deon van Rensburg

**Deon van Rensburg** (gebore in Potchefstroom op 24 Januarie 1982) is 'n Suid-Afrikaanse rugbyspeler wat vir die Lions op vleuel of senter speel in die Superrugbyreeks.  Hy het voorheen vir die Luiperds en sedert 2010 vir die Goue Leeus in die Curriebeker-reeks gespeel.

## Eksterne skakels 
*
*Deon van Rensburg se Lions profiel 
*Deon van Rensburg by itsrugby.co.uk
Ster van Suid-Afrika

Die **Ster van Suid-Afrika** is die eerste groot diamant wat 'n internasionale diamantstormloop na Suid-Afrika ontketen het. Die wit diamant het 83,5 karaat geweeg. Die diamant is in Maart 1869 op die plaas Sandfontein by die Oranjerivier deur 'n Griekwa met die naam van Swartbooi opgetel. Die diamant is deur 'n familielid van Swartbooi aan Schalk van Niekerk aangebied. Hy het dit onmiddellik as 'n diamant herken. Hy bied al sy lewende hawe aan as betaling, naamlik 500 skape, 10 beeste en 'n perd. Hy verkoop die diamant aan die firma *Lilienfeld Brothers* op Hopetown vir £11&nbsp;200. Die firma verkoop weer die diamant aan 'n Londense firma *Hunt en Roskeld* vir 'n onbekende gedrag. 

Die diamant word in 'n peervorm geslyp en weeg nou 47,69 karaat. Die Hertog van Dudley koop dit vir £25&nbsp;000. Op 2 Mei 1974 word die diamant vir £552&nbsp;000 in Genève opgeveil.

## Trivia 
Die Cullinan I diamant wat uit die Cullinan-diamant geslyp is staan bekend as die *Groot ster van Afrika*.

## Sien ook 
* Lys van beroemdste diamante

## Bron 
* *Die ontdekking van Rykdom* Diko van Zyl. 2013
Diogo Cão

**Diogo Cão** (geangliseer as **Diogo Cam**) was 'n Portugese seevaarder en ontdekkingsreisiger. Daar is min omtrent sy vroeë lewe bekend. Hy was in diens van koning Alfonso V en later Johann II toe hy sy ontdekkingstogte onderneem het.

Tydens sy eerste reis (1482–1483) ontdek hy die Kongorivier en rig 'n klipkruis by die rivier se mondig op. Hy vaar die rivier op en kom in kontak met die Bakongo-koninkryk. Daarna volg hy die Afrikakuslyn tot by Kaap St. Mary in Angola. Dié kruis is in 1886 herontdek.

Op sy tweede reis (1485–1486) vorder Diogo tot by Kaap Kruis in Namibië, waar hy nog 'n kruis oprig. Dit is nie seker of hy van sy laatste tog teruggekeer het nie. Sommige neem aan dat hy by Kaap Kruis oorlede en begrawe is. Hierdie kruis is in 1893 deur die bemanning van 'n Duitse skip in bewaring geneem, en die Duitse Keiser het gelas dat 'n replika in die plek daarvan opgerig word.

## Bron 
* *Ensiklopedie van Suidelike Afrika*, Eric Rosenthal, 1967

## Verwysings
## Eksterne skakels 
*  Inligting oor Diogo
*
Coulomb

Die **Coulomb** (vernoem na Charles Coulomb) is die SI-eenheid waarin elektriese lading gemeet word (Eenheid simbool: **C**)

Die SI-definisie is as volg:

* Een coulomb is die lading geskuif deur een ampère in een sekonde

In eenheid simbole:
:1\ \mathrm{C} = 1\ \mathrm{A} \times 1\ \mathrm{s}

of die empiriese verband:
: \mathrm{Q} = \mathrm{I} \times \mathrm{t}
Cobus Reinach

**Cobus Reinach** (gebore 2 Februarie 1990 in Bloemfontein, Suid-Afrika) is 'n rugbyspeler wat vir Montpellier op skrumskakel speel. Hy was ook deel van Suid-Afrika se wenspan tydens die rugbywêreldbekertoernooie in 2019 en 2023.

Hy is die seun van die voormalige dubbel-Springbok Jaco Reinach wat op 21 Januarie 1997 oorlede is.

## Eksterne skakels 
* 
* Sharks-profiel
* Cobus Reinach by itsrugby.co.uk
Australopithecus sediba

***Australopithecus sediba*** is ’n spesie van *Australopithecus* uit die vroeë Pleistoseen wat sowat 2&nbsp;miljoen jaar oud is. Ses skelette is in die Wieg van die Mensdom in Suid-Afrika gevind – die een ’n jong man (MH1, ook bekend as "Karabo"), ’n volwasse vrou (MH2), ’n volwasse man en drie kinders.

Die fossiele is saam in die bodem van die Malapagrot gevind waar hulle hulle oënskynlik doodgeval het, en is tussen 1,977 en 1,98&nbsp;miljoen jaar oud.

Meer as 220 stukke van die spesie is ontdek. Die gedeeltelike skelette is aanvanklik in die tydskrif *Science* deur die paleoantropoloog Lee R. Berger van die Universiteit van die Witwatersrand in Johannesburg en sy kollegas beskryf as ’n nuut ontdekte spesie van die vroeë mens met die naam *Australopithecus sediba* ("sediba" beteken "fontein" of "put" in Sotho). naby sy pa se uitgrawingsterrein in die Malapa-natuurreservaat noord van Johannesburg. Die morfologie van die bekken en die heupe herinner egter sterk aan dié van die mens.

Die ontdekkers beskou *A sediba* as ’n soort tussenganger tussen *Australopithecus africanus* (die spesie waartoe die Taung-kind en Mev. Ples behoort) en *Homo habilis* of selfs die latere *Homo erectus* (waarvan in Afrika onder andere die Turkana-seun ’n voorbeeld is). Die oudste fossiele wat tot die genus *Homo* gereken word, is dié van *Homo rudolfensis* en is sowat 2,5&nbsp;miljoen jaar oud, ouer as *A. sediba*.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*
Paranthropus boisei

***Paranthropus boisei*** of ***Australopithecus boisei*** was ’n vroeë hominien wat beskryf is as die grootste spesie van die *Paranthropus*-genus (robuuste *Australopithecus*). Dit het tydens die Pleistoseen-epog van sowat 2,3 tot 1,2&nbsp;miljoen jaar gelede in Oos-Afrika voorgekom. 

*Paranthropus boisei* (soos die spesie later genoem is) was ’n waardevolle vonds, veral toe die antropoloë se seun Richard Leakey meen dit is die eerste hominienspesie wat steengereedskap gebruik het. Nog ’n skedel is in 1969 deur Richard by Koobi Fora naby die Turkanameergebied in Kenia gevind.

## Morfologie 
duimnael|150px|links|’n Replika van die "Neutekraker-mens".

Die breinvolume is redelik klein – tussen sowat 500 en 550&nbsp;cm3, nie veel groter as dié van *Australopithecus afarensis* en *Australopithecus africanus* of moderne sjimpansees nie. Dit het ’n baie korter foramen magnum (agterhoofopening) as *Paranthropus robustus* gehad. Die variasies in die skedels van *P. boisei* is ook baie groot. Die gemiddelde volwasse mannetjies was groter as die wyfies (geslagsdimorfie) – meer as in feitlik alle ander *Australopithecus*-spesies. Mannetjies het sowat 49&nbsp;kg geweeg en was sowat 1,37&nbsp;m lank in vergelyking met die wyfies se 34&nbsp;kg en 1,24&nbsp;m. 

*P. boisei* het in graslande gebly. Sy skedel was ideaal vir swaar kouwerk en hy het ander eienskappe gehad wat met vandag se gorilla ooreenstem. Die agterste kiestande was relatief groot en het twee keer so ’n groot area beslaan as by moderne mense. Hy het ook sterk kouspiere gehad. Die voorste tande was egter kleiner as by ander, soortgelyke spesies.

## Fossiele 
In 1993 het A. Amzaye fossiele van *P. boisei* in Ethiopië gevind. Die gedeeltelike skedel het die naam **KGA10-525** gekry en is na raming sowat 1,4&nbsp;miljoen jaar oud. Dit is die grootste skedel van *P. boisei* wat nog gevind is. 

Die oudste fossiel van die spesie, **L.&nbsp;74a-21**, is in Omo, Ethiopië, gevind en is na raming sowat 2,3&nbsp;miljoen jaar oud. Die jongste fossiele, **OH&nbsp;3** en **OH&nbsp;38** van die Olduvaikloof, is sowat 1,2&nbsp;miljoen jaar oud.

### Ander goed bewaarde fossiele 
***OH&nbsp;5** *Zinjanthropus*, "Zinj" of die "Neutekrakermens", was die eerste *P. boisei*-fossiel wat deur Mary Leakey in Olduvaikloof, Tanzanië, gevind is en het behoort aan ’n volwasse mannetjie (sowat 1,75&nbsp;miljoen jaar oud).
***KNM&nbsp;ER&nbsp;406** is ’n klein, gedeeltelike kopbeen wat in 1969 deur Richard Leakey en H. Mutua by Koobi Fora, Kenia, gevind is (sowat 1,7&nbsp;miljoen jaar oud).
***KNM&nbsp;WT&nbsp;17400** is ’n gedeeltelike kopbeen met soortgelyke eienskappe as KNM&nbsp;WT&nbsp;17000 wat by die Turkanameer in Kenia ontdek is (sowat 1,7&nbsp;miljoen jaar oud).

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
*Archaeology Info
*MNSU 
*Paranthropus boisei - Smithsonian Institution
*
*
Damian de Allende

**Damian de Allende** (gebore te Kaapstad op 25 November 1991) is 'n Suid-Afrikaanse rugbyspeler wat vir die  op senter of vleuel speel in die Verenigde Rugbykampioenskapsreeks.

## Loopbaan 
In 2012 het hy sy debuut gemaak vir die Westelike Provinsie in hul Vodacombekerwedstryd teen die Pampas XV. Hy speel drie wedstryde in die reeks en druk een drie. Hy is daarna ingesluit in die WP-groep vir die Curriebeker Premierliga.

De Allende het ook die Ikey Tigers in die 2012 Varsitybeker verteenwoordig.

In Augustus 2013 het hy 'n kontrak onderteken met die Westelike Provinsie en Stormers tot 2015.

## Springbokkleure 
Op 16 Augustus 2014 het De Allende sy debuut vir die Springbokke in 'n toets teen Argentinië in Pretoria gemaak, op die ouderdom van 22 jaar. Hy was ook deel van Suid-Afrika se span tydens die rugbywêreldbekertoernooie in 2015, 2019 en 2023.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 
* 
* Damian de Allende by itsrugby.co.uk
Francois Venter

**Francois Venter** (gebore te Bloemfontein op 19 April 1991) is 'n Suid-Afrikaanse rugbyspeler wat vir die  op binnesenter speel in die Pro14-reeks. 

## Loopbaan 
Venter het voorheen vir die Blou Bulle in die Vodacombeker- en die Curriebeker-reekse gespeel. Hy het sy toetsdebuut vir die Springbokke op 12 November 2016 teen Engeland in Londen gemaak, op die ouderdom van 25.

## Eksterne skakels 
*
*Francois Venter by itsrugby.co.uk
Stefan Watermeyer

**Stefan Watermeyer** (gebore te Nelspruit op 3 Junie 1988) is 'n Suid-Afrikaanse rugbyspeler wat vir die Kings op senter speel in die Superrugbyreeks.

## Loopbaan 
Hy het ook voorheen vir die Blou Bulle, Griekwas en die Pumas in die Vodacombeker- en die Curriebeker-reeks gespeel.

Hy het ook twee wedstryde vir die Ospreys in Wallis gespeel in 2011-12. Met sy debuut vir die Ospreys het hy 'n drie gedruk en is aangewys as "Speler-van-die-wedstryd". Ongelukkig het die implementering van 'n salarisplafon in Wallis beteken dat hy vrygestel is deur die Ospreys in Julie 2012.

Ná sy terugkeer na Suid-Afrika sluit hy hom aan by die Pumas vir die 2013 seisoen.

Hy word ingesluit in die Lions-span vir die 2014 Superrugbyseisoen  en maak sy debuut in 'n 21-20 oorwinning oor die Cheetahs in Bloemfontein op 15 Februarie.

## Eksterne skakels 
* 
* Stefan Watermeyer by itsrugby.co.uk

## Verwysings
Paranthropus

***Paranthropus*** (van die Griekse παρα, *para* "neffens"; άνθρωπος, *ántropos* "mens"), is ’n genus van uitgestorwe hominiene. Hulle was tweevoetige hominiede wat waarskynlik sowat 2,7&nbsp;miljoen jaar gelede afgestam het van *Australopithecus*.

Lede van die genus word gekenmerk deur hul robuuste of sterk kraniodentale anatomie, insluitende ’n gorilla-agtige sagittale kam en breë tande. 

’n Deel van ’n kopbeen van *Paranthropus robustus* is in 1938 deur ’n skoolseun, Gert Terblanche, gevind by Kromdraai, 70&nbsp;km suidwes van Pretoria, Suid-Afrika. Robert Broom van die destydse Transvaal Museum het dit as ’n nuwe spesie beskryf. 

*Paranthropus boisei* is in 1959 deur die Britse paleoantropoloog Mary Leakey ontdek by Olduvai-kloof in Tanzanië. 

duimnael|250px|links|Die replika van ’n *Paranthropus aethiopicus*-skedel waarop die sagittale kam duidelik gesien kan word. 
In 1967 is die eerste fossiel van *Australopithecus aethiopicus* in Ethiopië ontdek deur die Franse argeoloë Camille Arambourg en Yves Coppens.

## Beskrywing en voorkoms 
*Paranthropus* het sowat 2,7&nbsp;miljoen jaar gelede sy verskyning gemaak. Al die spesies het op twee voete geloop en geleef in die tyd toe spesies van die genus *Homo* (wat moontlik van *Australopithecus* afgestam het) algemeen voorgekom het. 

Die meeste spesies van *Paranthropus* se brein was omtrent 40&nbsp;persent van dié van die moderne mens. Daar was verskille tussen die spesies, maar die algemene lengte was sowat 1,3-1,4&nbsp;m en hulle was sterk gespierd. 

Die meeste *Australopithecus*-spesies het óf uit die fossielrekord verdwyn voor die verskyning van die vroeë mense óf hulle was die voorsate van *Homo habilis*, maar *P. boisei* en *P. aethiopicus* het langs ’n ander lyn ontwikkel en ’n pad apart van dié van die mens gevolg. *Paranthropus* het in dieselfde tyd voorgekom as die vroeë *Homo*-genusse soos *H. habilis*, *H. ergaster* en moontlik selfs *H. erectus*.

## Spesies 
**P. robustus*
**P. boisei*
**P. aethiopicus*

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 
* 
* 
* 
*
*
Rooihartboom

Die **rooihartboom** (*Hymenocardia ulmoides*) is 'n boom in die familie *Phyllanthaceae* wat op sanderige grond voorkom.

## Verspreiding 
Die boom is inheems in Angola, Demokratiese Republiek die Kongo, Gaboen, Kameroen, Malawi, Mosambiek, Republiek die Kongo, Sentraal-Afrikaanse Republiek, Soedan, Tanzanië, Zambië en Zimbabwe. In Suid-Afrika kom dit voor in KwaZulu-Natal en Limpopo.

## Galery 

Hymenocardia ulmoides 1DS-II 3-2709.jpg
Hymenocardia ulmoides 1DS-II 3-2711.jpg
Hymenocardia ulmoides 1DS-II 3861.jpg
Hymenocardia ulmoides 5Dsr 1-1723.jpg
Hymenocardia ulmoides 1DS-II 3858.jpg
Hymenocardia ulmoides S-2481.jpg

## Sien ook 
* Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome

## Verwysings
Australopithecus garhi

***Australopithecus garhi*** is 2,5&nbsp;miljoen jaar oue fossiele wat in 1996 deur ’n navorsingspan onder die Ethiopiese en Amerikaanse paleontoloë Berhane Asfaw en Tim White ontdek is. Sommige geleerdes glo dit is ’n voorsaat van die mens en dalk die direkte voorouer van die menslike genus, *Homo*. 

## Ontdekking en morfologie 
Die eerste fossiele is in 1996 in die Afar-kom van Ethiopië gevind. Op 20 November 1997 het die Ethiopiese paleoantropoloog Yohannes Haile-Selassie die vonds bevestig as *A. garhi*. Die naam *garhi* beteken "verrassing" in die plaaslike taal, Afar.

Die eienskappe van fossiele soos **BOU-VP-12/130** verskil effens van dié in *Australopithecus afarensis* en *Australopithecus africanus*. 

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 
* 
*
Australopithecus bahrelghazali

***Australopithecus bahrelghazali*** is hominienfossiele wat in 1995 deur die paleontoloog Michel Brunet in Tsjad ontdek is. Brunet het dit "Abel" gedoop. Die wetenskaplike naam is **KT-12/H1**. 

Die fossiele is sowat 3,6&nbsp;miljoen jaar oud en bestaan uit verskeie stukke kakebene en tande. 

Die onderkaak toon ooreenkomste met die gebit van *Australopithecus afarensis*; dit laat sommige wetenskaplikes glo dit is nie ’n aparte spesie nie, maar behoort tot *A. afarensis*. 

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* http://www.msu.edu/~heslipst/contents/ANP440/bahrelghazali.htm
* http://www.columbia.edu/itc/anthropology/v1007/2002projects/web/australopithecus/austro.html
Raymond Dart

**Raymond Arthur Dart** (4 Februarie 1893 - 22 November 1988) was 'n Suid-Afrikaanse antropoloog. Hy is gebore in Brisbane, Australië en studeer in die medisyne aan die Universiteite van Queensland en Sydney. Hy veg later in die Eerste Wêreldoorlog. Hy word 'n lektor aan die Universiteit van Londen en doen later navorsing by die Rockefellerstigting van 1921- 1922. In 1923 word hy 'n professor van Anatomie aan die Universiteit van die Witwatersrand. In 1925 word hy dekaan van die Fakulteit Geneeskunde. Hy het bekendheid verwerf vir sy herkenning van die belangrikheid van die Taung-skedel.

## Bron 
* *Ensiklopedie van Suidelike Afrika* Eric Rosenthal 1967
Holotipe

duimnael|Holotipe vir *Marocaster coronatus*

’n **Holotipe** is ’n enkele fisieke voorbeeld van ’n organisme wat gebruik word wanneer die spesie (of takson met ’n laer rang) amptelik beskryf word. Dit is óf die enigste fisieke voorbeeld óf een van verskeie, maar dit word duidelik aangedui as die holotipe. ’n Isotipe is ’n duplikaat van die holotipe.

Die ideaal is dat die holotipe tipies van die takson is, maar dit is nie noodwendig nie. Soms is net ’n deel van ’n organisme die holotipe, soos in die geval van ’n fossiel. Die holotipe van *Pelorosaurus humerocristatus*, ’n groot dinosourus uit die Jura-periode, is byvoorbeeld ’n fossiele been in die Natuurhistoriese Museum in Londen. 

Selfs as ’n beter voorbeeld van die spesie gevind word, behou die holotipe sy status.

## Sien ook 
*Tipe (biologie)
Kromdraai-fossielterrein

**Kromdraai** is ’n grot met talle fossiele sowat 2&nbsp;km oos van die meer bekende Sterkfontein en sowat 45&nbsp;km noordwes van Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in die Wieg van die Mensdom, ’n wêrelderfenisgebied, geleë en is self ’n Suid-Afrikaanse erfenisgebied.

## Geskiedenis van uitgrawings 
duimnael|links|Kromdraai B in 2007.
Die terrein is in 1938 onder die aandag van Robert Broom gebring deur ’n plaaslike skoolseun, Gert Terrblanche, wat verskeie hominientande daar gevind het. Die tande was deel van ’n skedel wat later die holotipe geword het van *Paranthropus robustus*. Broom het tot in 1947 uitgrawings op die terrein gedoen en dit sou lei tot die ontdekking van verskeie hominienoorblyfsels. Die terrein bestaan uit **Kromdraai A** en **Kromdraai B**; laasgenoemde is waar die hominienoorblyfsels ontdek is. In 1955 is nog verskeie hominienoorblyfsels daar ontdek.

In 1993 is opgrawings deur Francis Thackeray van die Transvaalse Museum en Lee Berger van die Universiteit van die Witwatersrand hervat. Spanne van die Harvard-universiteit en ander het later by hulle aangesluit. Dit het daartoe gelei dat nog hominienfossiele gevind is.

### Ouderdom 
Die ouderdom van Kromdraai B se fossiele word geraam op sowat 2 tot 1,6&nbsp;miljoen jaar, en dié van die *Paranthropus robustus*-fossiele op tussen 1,8 en 1,6&nbsp;miljoen jaar.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Kromdraai by Unesco
2014 Curriebeker Premierafdeling

Die **2014 Absa Curriebeker** is ’n rugbykompetisie wat in 2014 tussen provinsiale spanne in Suid-Afrika uitgespook is. Dit was die 76ste seisoen van die kompetisie sedert dit vir die eerste keer in 1889 gespeel is.

Die Natalse Haaie was die verdedigende kampioen.  Hulle het die Westelike Provinsie met 33–19 in die 2013 eindstryd op Nuweland verslaan.  Die eindstryd is op 25 Oktober 2014 beslis.

## Spanne 
Na afloop van die Vodacombeker is ’n Curriebekerkwalifiseringstoernooi gehou om die agtste span vir die Premierafdeling te bepaal.  Die Griekwas het hierdie toernooi gewen deur met een ligapunt meer as die Luiperds te eindig.

## Tabel 
### Tabel notas 
*Pos = Tabel Posisie
*S   = Speel
*W   = Wen (4 punte)
*G   = Gelykop (2 punte)
*V   = Verloor (0 punte)
*PV  = Punte vir (Totale punte aangeteken)
*PT  = Punte teen (Totale punte afgestaan)
*+/- = Punteverskil (Die totaal van PV minus PT)
*BP  = Bonuspunt
**Spanne kan tot twee bonuspunte in 'n rondomtaliewedstryd verdien. Een bonuspunt word toegeken vir 'n span wat vier of meer drieë gedruk het in een wedstryd, ongeag die uitslag van die wedstryd. 'n Bonuspunt word ook toegeken aan die verloorspan wanneer daardie span met 7 of minder punte verloor. Slegs die verloorspan kan 'n maksimum van 2 bonuspunte verkry.
*Pte = Alle tabelpunte bymekaargemaak.

## Wedstryddatums 
* ***Nota: Tye, datums en wedstrydplek is onderhewig aan verandering***

### Week 1 
### Week 2 
### Week 3 
### Week 4 
### Week 5 
### Week 6 
### Week 7 
### Week 8 
### Week 9 
### Week 10 
### Uitspeelwedstryde 
### Halfeindronde 
### Eindstryd 
### Voorste driedrukkers 
### Voorste puntemakers
Swartkrans

**Swartkrans** is ’n Suid-Afrikaanse erfenisgebied naby Sterkfontein wat ryk is aan argeologiese materiaal, veral hominiedoorblyfsels. Dit is sowat 32&nbsp;km van Johannesburg af geleë.

Dit is in 1968 deur die Universiteit van die Witwatersrand gekoop. Die oudste fossiele wat daar gevind is, is tussen sowat 1,8 en 2&nbsp;miljoen jaar oud.

Van die vroegste getuienis van die beheer van die omgewing deur brande is by Swartkrans gevind. Van die fossiele wat daar ontdek is, sluit in dié van *Homo erectus*, *Paranthropus* en *Homo habilis*.

Swartkrans is deel van die wêrelderfenisgebied Wieg van die Mensdom.  

## Verwysings
Appingedam

**Appingedam** is 'n voormalige munisipaliteit en 'n stad in die noordooste van Nederland.

Op 1 Januarie 2021 is Appingedam opgegaan in die nuwe munisipaliteit Eemsdelta.
Rijksuniversiteit Groningen

Die **Universiteit Groningen** (amptelik, *Rijksuniversiteit Groningen*) is ’n Nederlandse universiteit in Groningen in die provinsie Groningen. Die *RuG* is gestig in 1614, na Leiden is hulle die oudste universiteit in Nederland. 

## Eksterne skakels 
* Amptelike webblad
Finsch-diamantmyn

[duimnael|regs|250px|Natuurlike [diamantkristal vanaf die myn.]]

Die **Finsch-diamantmyn** is sowat 65&nbsp;km oos van Postmasburg naby Danielskuil geleë. Die diamantpyp is ontdek deur 'n boer, A.T.&nbsp;Fincham, wat saam met sy vennote hulle regte in 1963 aan De Beers verkoop het vir R4,500,000. Die diamantpyp dek ongeveer 42 akkers. Die myn is sedert sy opening in 1967 as 'n oopgroefmyn bewerk, maar vanaf 1978 is twee skagte gesink om ondergrondse aktiwiteite te begin. Die myn was 630&nbsp;m diep in 2014.

Op 14 September 2011 het die Suid-Afrikaanse maatskappy *Petra Diamonds* die myn by De Beers gekoop. 

## Bronne 
* *Ensiklopedie van Suidelike Afrika* Eric Rosenthal 1967
* http://www.petradiamonds.com/operations/operating-mines/finsch.aspx
Lime Acres

**Lime Acres** is 'n nedersetting sowat 7&nbsp;km vanaf die Finsch-diamantmyn en is in 1964 gestig. Die R385-streekroete gaan by die nedersetting verby.

## Sien ook 
* Lys van dorpe in Suid-Afrika

## Verwysings 
## Bronne 
* *Ensiklopedie van Suidelike Afrika* Eric Rosenthal 1967.
Gibbon

**Gibbons** of **langarmape** is ape in die familie **Hylobatidae**. Die familie het histories uit net een genus bestaan, maar is nou verdeel in vier genera. Gibbons kom in tropiese en subtropiese reënwoude voor van Noordoos-Indië tot Indonesië en Noord- en Suid-China, insluitende die eilande Sumatra, Borneo en Java.

Gibbons is kleiner as die groot ape soos die sjimpansee, bonobo, gorilla, orangoetang en mens, en het ’n kleiner mate van geslagsdimorfie. In sekere opsigte stem hulle meer ooreen met die kleiner ape. Maar soos alle groot ape is die gibbon ook stertloos. ’n Verbintenis (Engels: *bonding*) kom ook tussen pare voor, anders as by die meeste van die groot ape. Gibbons het ’n spesifieke manier van voortbeweeg: hulle swaai van tak tot tak oor afstande van tot 15&nbsp;m, teen snelhede van tot 55&nbsp;km/h. Hulle kan ook tot 8&nbsp;m hoog spring en op twee voete loop met hul arms opgelig vir balans. Hulle is die vinnigste, ratsste nie-vlieënde diere wat in bome woon.

Na gelang van die spesie en geslag, kan gibbons se haarkleur wissel van donker- tot ligbruin en van swart tot wit. Min van hulle is heeltemal wit.

## Taksonomie 
duimnael|230px|*Nomascus leucogenys*
duimnael|230px|*Hylobates lar*
Die familie word in vier genera verdeel volgens hul diploïede chromosoomgetal: *Hylobates* (44), *Hoolock* (38), *Nomascus* (52) en *Symphalangus* (50).

* Genus *Hylobates*
** *H. lar*
*** *H. l. lar*
*** *H. l. carpenteri*
*** *H. l. entelloides*
*** *H. l. vestitus*
*** *H. l. yunnanensis*
** *H. albibarbis*
** *H. agilis*
** *H. muelleri*
*** *H. m. muelleri*
*** *H. m. abbotti*
*** *H. m. funereus*
** *H. moloch*
*** *H. m. moloch*
*** *H. m. pongoalsoni*
** *H. pileatus*
** *H. klossii*
* Genus *Hoolock*
** *H. hoolock*
** *H. leuconedys*
* Genus *Symphalangus*
** *S. syndactylus*
* Genus *Nomascus*
** *N. annamensis*
** *N. concolor*
*** *N. c. concolor*
*** *N. c. lu*
*** *N. c. jingdongensis*
*** *N. c. furvogaster*
** *N. nasutus*
** *N. hainanus*
** *N. leucogenys*
** *N. siki*
** *N. gabriellae*

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Gibbon-bewaringsentrum
* Gibbon-navorsingslaboratorium
Veendam

**Veendam** is 'n munisipaliteit en 'n dorp in die noordooste van Nederland. Die dorp Veendam is in 1655 gestig as veenkolonie.

## Plekke 
Die volgende plekke is in Veendam geleë:
Bareveld (gedeeltelik), Borgercompagnie (gedeeltelik), Ommelanderwijk, Tripscompagnie, Veendam, Wildervank en Zuidwending.

## Naburige munisipaliteite 
## Eksterne skakels 
* Amptelike webwerf
Keurboomstrand

**Keurboomstrand** is 'n dorp en vakansieoord in die Suid-Afrikaanse provinsie Wes-Kaap. Keurboomstrand val onder beheer van die Bitou Plaaslike Munisipaliteit, in die Tuinroete-distriksmunisipaliteit.

Die Keurboomsrivier mond hier in die Indiese Oseaan uit.

## Geskiedenis
Die Matjesrivier-rotsskuiling hier naby bevat artefakte van die San wat dateer uit die Neolitiese tydperk 11&nbsp;000 jaar gelede en is as 'n Nasionale Monument verklaar. Die skulphoop op die terrein was een van die grootstes ter wêreld, 10 meter hoog, 15 meter breed en 30 meter lank, maar is mettertyd afgebreek.

In 1630 het Portugese ontdekkingsreisigers van die seilskip *Sao Gonçalo* vir agt maande hier naby skipbreuk gely, wat die eerste Europese nedersetting in Suid-Afrika was.

[duimnael|links|Monding van die [Keurboomsrivier]]
[duimnael|[Dolfyn naby die strand]]

## Sien ook 
* Lys van dorpe in Suid-Afrika

## Verwysings
De Marne

**De Marne** is 'n voormalige munisipaliteit in die provinsie Groningen in die noordooste van Nederland. De Marne is gestig in 1990 deur die samevoeging van die munisipaliteite Leens, Eenrum, Kloosterburen en Ulrum. Leens was die administratiewe setel van die munisipaliteit gewees.

Op 1 Januarie 2019 is De Marne opgegaan in die nuwe munisipaliteit Het Hogeland.

## Plekke 
Bokum, Broek, Douwen, Eenrum, Ewer, Grijssloot, Groot Maarslag, Hornhuizen, Houwerzijl, Kaakhorn, Kleine Huisjes, Klein Maarslag, Kloosterburen, Kruisweg, Lauwersoog, Leens, Mensingeweer, Molenrij, Niekerk, Oudedijk, Pieterburen, Roodehaan, Schouwen, Schouwerzijl, 't Stort, Ulrum, Vierhuizen, Vliedorp, Warfhuizen, Wehe-den Hoorn, Westernieland, Wierhuizen, Zoutkamp, Zijldijk
Ten Boer

**Ten Boer** is 'n voormalige munisipaliteit en 'n dorp in die provinsie Groningen in die noordooste van Nederland.

Ten Boer maak sedert 2019 deel uit van die Groningen-munisipaliteit.

## Plekke 
Achter-Thesinge, Boltklap, Bouwerschap, Bovenrijge, Emmerwolde, Garmerwolde, Hemert, Kröddeburen, Lageweg, Lellens, Lutjewolde, Oosterdijkshorn, Sint-Annen, Steerwolde, Ten Boer, Ten Post, Thesinge, Winneweer, Wittewierum, Woltersum, Zevenhuisjes.

## Eksterne skakels 
* Amptelike webwerf
Paranthropus aethiopicus

***Paranthropus aethiopicus*** of ***Australopithecus aethiopicus*** is ’n uitgestorwe hominiedspesie. 

Die eerste fossiel wat ontdek is, was bekend as **Omo&nbsp;18**. Dit is in 1967 in Ethiopië ontdek deur die Franse argeoloë Camille Arambourg en Yves Coppens. In 1985 is die fossiel **KNM-WT 17000** deur die antropoloog Alan Walker by die Turkanameer in Kenia ontdek. Dit is ook bekend as die "Swart Skedel" vanweë sy donker kleur. 

## Beskrywing 
*P. aethiopicus* is een van ’n groep "robuuste" *Australopithecus* wat in drie spesies vertak het: *P. aethiopicus*, *P. robustus* en *P. boisei*. *P. aethiopicus* het spesifieke eienskappe wat van die twee ander spesies verskil, soos ’n groter sigomatiese boog en kakebene wat verder vorentoe uitsteek. Die "Swart Skedel" se ouderdom word op sowat 2,5&nbsp;miljoen jaar geraam; dit is ouer as die ander spesies van die genus. Hy het baie primitiewe eienskappe wat ooreenstem met dié van *Australopithecus afarensis* en is dus waarskynlik ’n direkte afstammeling. Dit het ook ’n klein brein gehad (410&nbsp;cm3). Daar word steeds gedebatteer oor die presiese afstamming van die spesie en daar is nog nie konsensus oor die klassifikasie daarvan nie.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Lys van *Paranthropus aethiopicus*-fossiele
*
Delfzijl

**Delfzijl** is 'n voormalige munisipaliteit en 'n stad in die provinsie Groningen in die noordooste van Nederland. Die voormalige munisipaliteit is gestig in 1990 deur die samevoeging van die munisipaliteite Bierum en Termunten by Delfzijl.

Op 1 Januarie 2021 is Delfzijl opgegaan in die nuwe munisipaliteit Eemsdelta.

## Plekke 
Amsweer, Arwerd, Baamsum, Bierum, Biessum, Binnen Ae, Borgsweer, Dallingeweer, Dekkershuizen, Delfzijl, Farmsum, Feldwerd, Fiemel, Geefsweer, Godlinze, Heveskes, Heveskesklooster, Ideweer, Holwierde, Krewerd, Ladysmith, Lalleweer, Losdorp, Meedhuizen, Nansum, Naterij, Nooitgedacht, Opmeeden, Oterdum, Polen, Spijk, Termunten, Termunterzijl, Tuikwerd, Tuikwerderrak, Tweehuizen, Uiteinde, Uitwierde, Vierburen, Vierhuizen, Wagenborgen, Wartum, Weiwerd, Woldendorp en Zeshuizen.

## Eksterne skakels 
* Havenstad Delfzijl
Mitochondriale DNS

350px|duimnael|Mitochondriale DNS.

**Mitochondriale DNS** of **mtDNS** is klein, ringvormige DNS wat nie in die selkern voorkom nie, maar in die mitochondria. Die mitochondria bevat ook hul eie soort ribosome. Daar is honderde mitochondria per sel en hulle bevat elk talle sirkulêre chromosome. Hulle bevat almal dieselfde gene, maar dié is nie noodwendig identies nie. Volgens isodisomie is alle molekules van ’n sel identies; volgens heterodisomie is hulle nie identies nie. Die dubbelstringige mtDNA by die mens bevat 37 gene.

## Oorerwing 
Die mitochondriale DNS word gewoonlik uitsluitlik van die ma oorgeërf en word dus nie deur sperma of stuifmeel oorgedra nie.

Gegewens van die moederlike oorerwing van mtDNS word in genografie gebruik om die verspreiding van die mens se voorouers (of eintlik voormoeders) in die prehistoriese tyd te bepaal. Volgens die Uit-Afrika-teorie stam alle mense wat vandag leef af van ’n enkele vrou, die Mitochondriale Eva genoem, wat sowat 160&nbsp;000 jaar gelede in Afrika gewoon het. Van daar het een of meer groepe na die res van die wêreld versprei.

* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Nederlandse Wikipedia
Welsyn

**Welsyn** is die gesondheid of gemoedstemming van 'n persoon se liggaam en gees. 

Fisiese welsyn en algehele gesondheid maak van jou 'n gelukkiger mens. Om te oefen is belangrik omdat dit jou help om van onnodige stres ontslae te raak, 'n gesonde liggaamsgewig te handhaaf en algeheel gesonder te laat voel. Oefeninge help ook om 'n gesonder hart te hê. Dit help om van cholesterol ontslae te raak en bevorder jou kardiovaskulêre stelsel. Dit help jou om 'n beter liggaamshouding en selfbeeld te hê. Oefeninge sal jou gesonder laat lyk en voel!
Mitochondriale Eva

Die naam **Mitochondriale Eva** verwys in genetika na die matriliniêre laaste gemeenskaplike voorsaat van alle moderne mense wat vandag leef. Sy het sowat 160&nbsp;000 jaar gelede geleef en was die mees onlangse vrou van wie alle mense vandag deur hul moeder afstam, en deur die moeder van hulle moeder ensovoorts, totdat alle linies na een vrou lei. Omdat mitochondriale DNS (mtDNA) gewoonlik van ’n ma aan haar kinders en weer van haar dogters aan haar kleinkinders oorgedra word, stem alle lewende mense se mtDNA ooreen met dié van die Mitochondriale Eva, en verskil dit net vanweë die mutasies wat oor generasies plaasgevind het sedert die konsepsie van dié "eerste" vrou.

Die Mitochondriale Eva is genoem na mitochondria, waarin mitochondriale DNS voorkom, en die Bybelse Eva. Anders as haar Bybelse naamgenoot was sy egter nie die enigste lewende vrou van haar tyd nie. Haar vroulike tydgenote, behalwe haar ma, kon egter nie ’n direkte, ononderbroke vroulike lyn skep na enige lewende vrou van vandag nie.

Mitochondriale Eva het heel moontlik in Oos-Afrika gewoon, toe die anatomies moderne mens, *Homo sapiens sapiens*, ontwikkel het in ’n aparte spesie.

Sy het later as *Homo heidelbergensis* en die verskyning van *Homo neanderthalensis* geleef, maar vroeër as die menslike migrasie uit Afrika. Die datering van "Eva" was ’n hupstoot vir die teorie dat alle moderne mense uit Afrika stam en dat hulle ander spesies soos die Neanderdallers in ander dele van die wêreld vervang het. 

’n Manlike weergawe van Mitochondriale Eva is Y-chromosomale Adam, die lid van *Homo sapiens sapiens* van wie alle lewende mans deur die patriliniêre lyn afstam, met ander woorde deur hul vader en dié se vader ensovoorts. "Adam" en "Eva" was nie noodwendig tydgenote nie; Y-chromosomale Adam het na raming tussen sowat 180&nbsp;000 en 581&nbsp;000 jaar gelede geleef. 

## Verwysings
Y-chromosoom

125px|regs

Die **Y-chromosoom** is een van twee geslagschromosome in soogdiere, insluitend die mens, en baie ander diere. Die ander een is die X-chromosoom. Y is ’n kort chromosoom met min oorerflike inligting, maar dit is die geslagsbepalende chromosoom in baie spesies, aangesien die teenwoordigheid of afwesigheid van Y bepaal of die dier se geslag manlik of vroulik is. Die Y-chromosoom in soogdiere bevat die geen SRY, wat testis-ontwikkeling en ander manlike eienskappe tot gevolg het.

Elke gesonde mens het 23 paar chromosome: 22 paar outosome en een paar geslagschromosome. Wanneer iemand een Y en een X het (46,XY), is hy manlik; vroue het twee X-chromosome (46,XX). Die 46 dui die getal chromosome aan (23 paar).

## Oorerwing en afwykings 
Die vader bepaal die geslag van ’n kind. Sy spermselle bevat óf ’n Y- óf ’n X-chromosoom. Omdat die moeder twee X-chromosome het, bevat al haar eierselle ’n X-chromosoom. Ná bevrugting bevat die bevrugte eiersel dus óf twee X-chromosome óf een Y- en een X-chromosoom. In die eerste geval (XX) is dit ’n dogtertjie en in die tweede geval (XY) ’n seuntjie.

Daar is baie X-verwante oorerflike aandoenings. Dikwels kom dié aandoenings net in mans voor omdat vroue twee X-chromosome het en dus nie die siekte ontwikkel nie, of net ’n ligter vorm daarvan kry. ’n Voorbeeld is hemofilie A.

Ook Y-verwante aandoenings kom voor. Een daarvan is die Sindroom van Swyer, waarby die SRY-geen ontbreek (46,XY,SRY-). Dan sal die embrio, ondanks die aanwesigheid van ’n Y-chromosoom, uiterlik tot ’n dogtertjie ontwikkel. Dieselfde gebeur as daar een X is en geen Y nie (45,X0) (Sindroom van Turner).

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Die menslike Y-chromosoom
* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Nederlandse Wikipedia
Vlagtwedde

**Vlagtwedde** is 'n dorp en voormalige munisipaliteit in die suidooste van die Nederlandse provinsie Groningen in die noordooste van Nederland. Dit beslaan 'n oppervlakte van 170.3&nbsp;km2 (waarvan 1.24&nbsp;km2 water is). Die stadsaal is in Sellingen gewees.

Die vestingsdorp Bourtange behoort tot die voormalige munisipaliteit Vlagtwedde. Die slagspreuk van die voormalige munisipaliteit is *Die verrassende Groningen*.

Sedert 1991 is die munisipaliteit Miedzyrzecz (in Pole) Vlagtwedde se sustermunisipaliteit gewees.

In 1822 is die destydse munisipaliteit Bourtange (met die dorpe Ter Apel, Bourtange en Sellingen) nietig verklaar en by die munisipaliteit Vlagtwedde ingelyf. In 1969 is Hebrecht van die voormalige munisipaliteit Bellingwolde - wat sedertdien saam met Wedde die nuwe munisipaliteit Bellingwedde vorm - bygevoeg by die munisipaliteit Vlagtwedde.

Op 1 Januarie 2018 is Vlagtwedde opgegaan in die nuwe munisipaliteit Westerwolde.

## Eksterne skakels 
* Amptelike webwerf
Karwats

duimnael|300px|'n Karwats

'n **Karwats** is 'n tipe sweep wat van leer gemaak word. 'n Karwats word gewoonlik om 'n kort stok gevleg sodat dit 'n handvatsel aan die een kant en los tonge aan die teenoorgestelde kant vorm. Dit is algemeen gebruik om agter-trekdiere mee te dryf. Dit kan ook as 'n wapen gebruik word. Soms word harde voorwerpe soos klippe en bene in die tonge vasgeknoop wat ernstige letsels kan veroorsaak.

## Sien ook 
* Sambok
Liesbeek

[duimnael|links|[Witpelikaan|Witpelikane waad in die Liesbeek]]
Die **Liesbeek** is 'n stroom in die Kaapse Skiereiland wat aan die oostelike helling van Tafelberg in Skeletonkloof en Vaalkatkloof ontspring. Via Kirstenbosch, Bishopscourt, Wynberg, Nuweland, Rondebosch, Rosebank en Mowbray bereik dit Observatory. Daar vloei dit saam met die Swartrivier en saam mond hulle by Paardeneiland in Tafelbaai uit.

Groot dele van die rivier is in beton gekanaliseer. Erosie en besoedeling is egter 'n groot probleem.

In 1657 het die eerste Vryburgers plasies op die oewer van die Liesbeek ontvang. 'n Grensheining is aangeplant ewewydig aan, maar effens oos van die rivier, van die see tot Bosheuwel (die huidige Wynberg) en van daar wes na Tafelberg. So het dit die oostelike grens van die Kaapse nedersetting gevorm. Die grens is met drie forte versterk, naamlik Fort Kijck-uyt (by die mond van die rivier), Fort Keert de Koe (by die samevloeiing met die Swartrivier) en Fort Houd den Bul (by die huidige Claremont).

Aanvanklik is die rivier die Amstel en soms ook die Versserivier genoem. Waarskynlik weens die baie waterplante in die stroom, is al vroeg die naam Liesbeek gebruik. Lies is die Nederlandse woord vir plante wat in en langs water groei.

## Bibliografie 
* Böeseken, A.J.: Geskiedenis-atlas vir Suid-Afrika. Kaapstad: Nasou, 1963
* Burman, Jose: Safe to the sea.  Kaapstad: Human & Rousseau, 1962
* Stockenstrom, Eric: Historiese atlas van Suid-Afrika. Stellenbosch: Pro Ecclesia-drukkery, 1928
* van Niekerk, Louise: Face-lift for the Liesbeek. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 8, nr. 3, Mei/Junie 1993. ISSN 0258-3313

## Eksterne skakels 
*  Vriende van die Liesbeek
Y-chromosomale Adam

**Y-chromosomale Adam** of **Y-MRCA** is in menslike genetika ’n hipotetiese naam wat gegee is aan die patrilineêre laaste gemeenskaplike voorsaat van wie alle moderne mense wat vandag leef, afstam deur die manlike linies in hul stamboom. 

Y-chromosomale Adam is genoem na die Bybelse Adam, maar anders as laasgenoemde was hy nie die enigste man wat in sy tyd geleef het nie. Sy manlike tydgenote kon ook afstammelinge gehad het wat vandag nog leef, maar nie alleenlik deur patrilineêre afstamming nie.

Die tyd waarin "Adam" geleef het, word geraam op enigiets van 142&nbsp;000 jaar tot 306&nbsp;000 jaar gelede. Volgens ’n verslag van 2013 kon hy selfs tot 338&nbsp;000 jaar gelede geleef het. In dieselfde jaar het twee ander verslae sy ouderdom op 180&nbsp;000 tot 200&nbsp;000 jaar en op 120&nbsp;000 tot 156&nbsp;000 jaar geraam.

## Mitochondriale Eva 
Die vroulike weergawe van Y-chromosomale Adam is Mitochondriale Eva, die vrou van wie alle mense vandag afstam deur hul moeder en dié se moeder ensovoorts. Sy het tussen sowat 140&nbsp;000 en 200&nbsp;000 jaar gelede in Afrika gewoon. Soos gesien kan word aan die ramings van hul ouderdomme was "Adam" en "Eva" nie noodwendig tydgenote nie, hoewel sommige wetenskaplikes glo hulle was dalk.

## Verwysings
Saurischia

**Saurischia** (van die Griekse σαυρος *sauros*, "akkedis", en ισχιον *ischion*, "heupgewrig") is een van twee basiese ordes dinosourusse. Harry Seeley het dinosourusse in 1888 in twee ordes geklassifiseer na aanleiding van hul heupstruktuur, hoewel baie paleontoloë Saurischia vandag as ’n klade sonder rang klassifiseer. **Souriskiums** ("met akkedisheupe") word onderskei van die Ornithischia ("met voëlheupe") deurdat hulle hul voorsate se bene in hul heupe behou het.

Sauropodomorpha en Theropoda val in die orde Saurischia. Ornithischia bestaan uit Ceratopsia en dinosourusse soos Parasaurolophus en Corythosaurus.

Alle vleisetende dinosourusse (die teropodes) is souriskiums, asook een van die twee primêre linies van plantetende dinosourusse, die Sauropodomorpha. Aan die einde van die Kryt-periode het alle souriskiums uitgesterf behalwe voëls. Dit staan bekend as die Kryt-Paleogeen-uitwissing.

## Sien ook 
* Sauropoda
* Theropoda

## Verwysings
Ornithischia

**Ornithischia** of **Predentata** is ’n uitgestorwe orde plantetende dinosourusse met snawels. Die naam kom van die Griekse ορνιθειος *ornitheos*, "voël", en ισχιον *ischion*, "heupgewrig". Harry Seeley het dinosourusse in 1888 in twee ordes geklassifiseer na aanleiding van hul heupstruktuur.  Voëls behoort egter tot die ander orde, Saurischia ("met akkedisheupe").

Van die bekendste **ornitiskiums** sluit in die dinosourusse met horings (Ceratopsia), dié met pantsers (Stegosauria en Ankylosauria), die *Iguanodon* en die eendbek-dinosourus (Hadrosauridae). Omdat hulle planteters was wat soms in troppe voorgekom het, was hulle meer volop as die souriskiums. Hulle was dikwels die prooi van die vleisetende teropodes en was gewoonlik kleiner as die souropodes.

## Verwysings
Sauropodomorpha

duimnael|260px|links|’n Kunstenaarsvoorstelling van ’n apatosourus.

**Sauropodomorpha** (van die Griekse woorde vir "akkedispoot-vorms") is ’n uitgestorwe suborde of klade van plantvretende dinosourusse met lang nekke wat tot die orde Saurischia behoort. Dit sluit die souropodes en hul voorsate in. Souropodes het gewoonlik baie groot geword, het lang nekke en sterte gehad en was vierpotig; hulle was die grootste landdiere wat nog op aarde bestaan het. Die "prosouropodes", wat hulle voorafgegaan het, was kleiner en kon dikwels op twee pote loop.

Die **souropodomorfe** was deur ’n groot deel van die Mesosoïkum-era die oorheersende plantvreters op land, van hul ontstaan in die Middel-Trias sowat 230&nbsp;miljoen jaar gelede tot met hul uitwissing aan die einde van die Kryt-periode sowat 66&nbsp;miljoen jaar gelede.

## Sien ook 
* Plateosourus
* Sauropoda vir meer oor souropodes
Sweep

'n **Sweep** is 'n instrument wat tradisioneel gebruik word deur mense om beheer oor diere of ander mense uit te oefen, deur pyn nakoming of vrees vir pyn. In sommige aktiwiteite kan swepe gebruik word sonder om pyn te veroorsaak, soos 'n bykomende drukhulp tydens dresseer met skouperde.

duimnael|links|250px|Korrekte houding met 'n sweep op 'n perdekar
## Soorte 
Daar bestaan oor die algemeen twee tipes swepe, óf 'n vaste stoksweep ontwerp om direk te slaan, of 'n buigsame sweep wat op 'n spesifieke manier geswaai moet word om doeltreffend te wees, maar met 'n langer reik. Daar is ook swepe wat 'n stewige stok (die handvatsel) en 'n buigsame lyn (die wimper of riem) kombineer, soos die jagsweep.

Daar is kort handswepies vir perderuiters en hondehanteerders, langer swepe vir perdekarre en dan groot swepe vir 'n span osse, wat natuurlik veel langer is.

## Lyfstraf 
Die meeste swepe word ontwerp vir gebruik op diere, hoewel swepe soos die "kat-met-nege-sterte" en die "knoet" spesifiek ontwerp is vir die geseling van 'n mens en as 'n middel van lyfstraf of marteling. 'n Sweep kan op jouself gebruik word as deel van 'n godsdienstige praktyk, of op toestemmende persone tydens BDSM-erotiese aktiwiteite.

Die sweep is gebruik in die Middeleeue en selfs in die vroeë moderne tydperk, soos die Bamberg-marteling in Europa, onder die dekmantel van die dissiplinering van werkspanne. In die 19de eeu is slawe in die VSA mishandel met swepe. In die 20ste eeu is sweephoue wêreldwyd gebruik deur diktature vir die marteling van aangehoudenes of geïnterneerde teenstanders van 'n regime.

In die meeste Islamitiese lande word sweephoue as deel van lyfstraf in tronke gebruik. So, byvoorbeeld, is die Iranse Sakineh Mohammadi Ashtiani gevonnis tot 99 houe en die Saoedi-blogger Raif Badawi tot 600 houe.

Lêer:Riding crop.jpeg|'n Ruitersweep
Lêer:Romal.jpg|'n Toomstel met 'n karwats aan 'n *romal*-sweep
Lêer:Bullwhip.jpg|'n Australiese meneer van 'n sweep

## Eksterne skakels 
*
Stadskanaal

**Stadskanaal** is 'n munisipaliteit en 'n dorp in die provinsie Groningen in die noordooste van Nederland. Die munisipaliteit is in 1969 gestig deur die samevoeging van die munisipaliteit Onstwedde met 'n deel van Wildervank.

Stadskanaal is vernoem na die kanaal wat in die 17de eeu in opdrag van die stad Groningen gegrawe is. Die stad was in daardie tyd die werklike regeerder in dié deel van die provinsie.

## Plekke 
Alteveer, Mussel, Musselkanaal, Onstwedde, Stadskanaal en Vledderveen.

## Naburige munisipaliteite 
## Eksterne skakels 
* Amptelike webwerf
Poskantoor

'n **Poskantoor** is 'n dienstefasiliteit wat deel vorm van 'n nasionale posstelsel. Poskantore bied posverwante dienste aan soos die aanvaarding van briewe en pakkies vir versending na ander poskantore, selfs in die buiteland. Benewens die voorsiening van posbusse en die verkoop van posseëls, verpakking en skryfbehoeftes, bied baie poskantore ook bykomende dienste aan, soos die verskaffing en aanvaarding van regeringsdokumente (soos paspoort-aansoeke), verwerking van regeringsdienste en -fooie (soos voertuigbelasting en verkeersboetes) en bankdienste (soos spaarrekenings en poswissels). Die hoofadministrateur van 'n poskantoor is 'n posmeester.

Voor die koms van poskodes, het posstelsels 'n bepaalde roete gebruik om items aan 'n spesifieke poskantoor vir ontvangs of aflewering beskikbaar te stel. In 19-eeuse Amerika het hierdie praktyk dikwels daartoe gelei dat kleiner gemeenskappe na hul poskantore vernoem is, veral ná die Poskantoor nie meer enige duplikaatname binne 'n staat wou toelaat nie.

## Fotogalery 

Lêer:9 2 228 0067-Post Office-Johannesburg-s.jpg|Rissikstraatposkantoor in Johannesburg
Lêer:Alberton Post Office.JPG|Ingang na die netjiese poskantoor in Alberton, Gauteng
Lêer:Old Post Office, Church Square, Pretoria.JPG|Ou Hoofposkantoor (HPK) op Kerkplein in Pretoria
Lêer:Maclear Poskantoor.jpg|Die poskantoor op Maclear, Oos-Kaap
Lêer:The Post Office Tree.JPG|Die historiese ou poskantoorboom in Mosselbaai
Lêer:VTBS-Post office.JPG|Moderne poskantoor op 'n lughawe in Thailand
Lêer:Stellenbosch postboxes.jpg|Posbusse in Stellenbosch

## Sien ook 
* Lys van poskodes in Suid-Afrika

## Verwysings