Stigtingsdag

duimnael|links|200px|Jan van Riebeeck land in Tafelbaai in April 1652.

**Stigtingsdag** is 'n voormalige openbare vakansiedag in die Unie van Suid-Afrika en die Republiek van Suid-Afrika. Op die dag is Jan van Riebeeck se aankoms op 6 April 1652 aan die Kaap gevier. Op hierdie datum, 300 jaar later, word die Van Riebeeckfees luisterryk gevier. Die dag is vanaf 1952 tot 1974 as **Van Riebeeckdag** gedenk, en daarna vanaf 1980 tot 1994 as Stigtingsdag.

## 17de eeu 
In 1653 is die dag nie gevier nie, want niks word in die *Daghregister* vermeld nie.

Die feesdag is wel in 1659 weer gevier (Deel III):

Stigtingsdag is op 6 April 1660 eers op 8 April gevier, want op 6 April was daar vredesamesprekinge met die Kaapmans by die fort na aanleiding van die eerste oorlog met die Khoikhoi. Die inskrywing van hierdie dag lui:

In 1661 en 1662 was daar weer geen amptelike vieringe nie. In Mei 1662 het die Van Riebeecks die Kaap verlaat en daarna, vir meer as 90 jaar lank, raak hierdie feesdag heeltemal in die vergeetboek. Opvallend is die feesdag in die 17de eeu geen openbare vakansiedag nie; slegs 'n erediens is op daardie dag gehou, waarna die dag se doodnormale gang maar weer hervat is.  

Dit is ook op Van Riebeeckdag, 6 April 1861, wat P.J. Nienaber aanvoer die eerste Afrikaanse boek uitgegee is: *Zamenspraak tusschen Klaas Waarzegger en Jan Twyfelaar over het Onderwerp van Afscheiding tussen de Oostelyke en Westelyke Provincie*. Al is die titel nog in Nederlands, is die teks van die gesprekke dwarsdeur in Afrikaans, al is die spelling nog onreëlmatig.

## 20ste eeu 
Dit was eers sedert die 1920's toe die stigtingsdag 'n jaarlikse gebruik geword het (al was dit geen amptelike vakansiedag nie), waar die Nederlandse verteenwoordiger in Suid-Afrika, die stadsbestuur van Kaapstad en die Suid-Afrikaanse regerings tesame 'n kranslegging aan die voet van die standbeeld gehou het. Later sou die datum iewers in Mei bepaal word, maar omdat dit sou beteken dat Meidag (1 Mei) afgeskaf sou word, lok dit protes uit, en teen April 1926 is die saak nog nie opgelos nie. *Het Vaderland* van 28 April 1926 vermeld weer "een vijftal jaren geleden" (dus, **1921**) met mevrou Loopuyt as voorsitster en meneer J.L. Schoeler as sekretaris van die Kaapse afdeling van die Algemeen Nederlands Verbond.

Op 6 April 1926 was daar geen ministers, oudministers, ook geen verteenwoordigers van die Volksraad, of senaat by die plegtigheid by die Van Riebeeckstandbeeld soos by vorige geleenthede teenwoordig nie (dit was Paasvakansie en baie is terug huis toe), maar wel die burgemeester Fish en stadsklerk Finch (wat 'n krans gebring het) van Kaapstad, die waarnemende konsul-generaal van Nederland (P.A. van Buttingha Wichers) wat eweneens sy eie krans gebring het. J.L. Schoeler van die A.N.V. was ook teenwoordig met 'n krans, so ook die Sons of England. Al was daar 'n heelwat talryke menigte vergader, was die Nederlandse element van die Kaapstadse gemeenskap maar gering.

6 April 1928 was ook op Goeie Vrydag. Weer was die parlement met vakansie. Weer neem die Kaapse A.N.V. die voortou. Om 5 uur die namiddag het 'n groep mense oudergewoonte by dieselfde trefpunt vergader: die Van Riebeeckstandbeeld. Teen alle verwagting in was die opkoms groter as ooit tevore. Benewens die predikante, amptenare en senatore, was daar ook "een dichte menigte" van die algemene publiek. J.L. Schoeler het die verrigtinge geopen, ds. Ackermann het die "Gebed van Van Riebeeck" voorgelees, waarna Schoeler 'n uittreksel van die *Daghregister* voorgelees het wat op 6 April betrekking het. Daarna het die kranslegging plaasgevind (kranse onder meer van die Administrasie van die Provinsie Kaap de Goede Hoop, die Stadsraad van Kaapstad, die Konsulaat van Nederland, die Algemeen Nederlands Verbond, *The 1820 Settlers Association*, *The Sons of England*). Die Nederlandse konsul (Buttingha Wichers) was amptshalwe op reis en die visekonsul mnr. J. Loopuyt het in sy plek waargeneem. Onderburgemeester Hartley het Van Riebeeck gehuldig as grondlegger van sowel die munisipaliteit van Kaapstad as elke munisipaliteit dwarsoor Suid-Afrika. Hartley bring ook hulde aan die A.N.V. en spreek die hoop uit dat die vereniging nie slegs eksklusief uit Nederlanders sou bly nie, maar dat hul invloed in Afrika aangewend sal word om die stigtingswerk, wat deur Van Riebeeck begin is, voort te sit. Volgende aan die spreekbeurt was professor Fred. Clarke, dekaan van die Fakulteit Pedagogie aan die Universiteit van Kaapstad - hy jukstaponeer die Van Riebeeckstandbeeld (deur Cecil John Rhodes geskenk) met die Rhodesstandbeeld wat in die Van Riebeecktuine staan. Hy set uiteen hoe albei mans se werke so uiteenlopend verskillend, maar tog op dieselfde opbouende wyse gelei het tot die grootheid van die Unie van Suid-Afrika. Mnr. Schoeler wys in sy spreekbeurt daarop dat die afkorting A.N.V. (van Algemeen Nederlands Verbond) ook kan staan vir *Afrika, Nederland, Vlaandere* en gee 'n besoeker uit Vlaandere 'n spreekbeurt. Dr. M.C. Schuyten van Antwerpen spreek oor die betrekkinge tussen Suid-Nederland en Afrika en die bande wat hul met mekaar verbind, en sluit af met 'n "Gebed wat ons almal ken", die Onse Vader. Schoeler wys in sy slotwoord op die kleurryke wapen van die stad Kaapstad (van gevlegte blomme), wat baie herinner aan die Van Riebeeck-familiewapen; hy bedank elkeen aanwesig.

In die 1950's het 'n kommissie wat die kwessie van feesdae ondersoek het, aanbeveel dat 6 April jaarliks 'n openbare feesdag behoort te word. Die parlement van die Unie van Suid-Afrika (die regering met dr. D.F. Malan as premier ) het die voorstel aanvaar en deur Wet No. 5 van 1952 tot 'n openbare feesdag verklaar.

Vir 'n geruime tyd het die staat en die sakewêreld produktiwiteitsverhoging van die werker bespreek en metodes daarvoor probeer vind. Die produktiwiteit in Suid-Afrika was in die vroeë 1970's "besonder laag", maar die land het terselfdertyd ook die grootste aantal vakansiedae gehad. Die owerheid het dit bedink om onder meer Van Riebeeckdag en Gesinsdag (die tweede Maandag in Junie, voorheen Victoriadag) af te skaf.).

Hoe dan ook, op 6 April 1973 het die radio en pers die tyding gebring dat Jan van Riebeeckdag as openbare vakansiedag amptelik afgeskaf is. Aangesien die besware hierteen so groot was, is daaroor by die Kongres van die Nasionale Party gestem of Van Riebeecksdag in ere herstel moet word of nie. Maar uit byvoorbeeld 75 kiesafdelings in die Kaapprovinsie het slegs drie (almal in Kaapstad) vir die herstel van Jan van Riebeeckdag as openbare vakansiedag gestem. Tog glo die Afrikaanse saketydskrif, *Tegniek*, dat die afskaffing van 'n vakansiedag allermins Suid-Afrika, wat op daardie stadium van die laagste produktiwiteitsgroeisyfers in die Westerse wêreld gehad het (4% oor vyf jaar, teenoor Wes-Duitsland se 5,9% binne slegs één jaar), kon red. Die probleem is eerder skoling, die verbetering van die mentaliteit teenoor werk en werksetiek; ook was daar te veel arbeidskrag aan die Suid-Afrikaanse universiteite vermors.

Nog in April 1976 het die Gereformeerde Werkgemeenskap in Pretoria 'n skriftelike beroep op premier Vorster gedoen om die Nasionale Jan van Riebeeck-dag in ere te herstel.

## Sien ook 
* Lys van openbare vakansiedae in Suid-Afrika
* Jan van Riebeeck

## Verwysings