Christelike Nasionale Onderwys

Die konsep van **Christelike Nasionale Onderwys** (CNO) het 'n sentrale rol gespeel binne die geskiedenis van die Afrikaanse taalbeweging en die ontwikkeling van Afrikanernasionalisme, veral tydens die kritieke jare van heropbou en verset na die Anglo-Boereoorlog (1899-1902). Hierdie tydperk is in Steyn beskryf as een van ingrypende verwoesting en armoede, waar die taal self geteiken is, wat aanleiding gegee het tot die begin van verset teen taaluitwissing. Die naoorlogse Suid-Afrika was 'n smeltkroes van intense gevoelens, met gemoedere regoor die land wat gaande was oor Afrikaans; Johannes Smith, 'n taalstryder en redakteur, het hierdie atmosfeer beskryf asof die lug "oral in Suid-Afrika vol elektrisiteit" was. Hierdie tyd het ongekende lewe en beweging vir die taalbeweging gesien.

Die oorlogservaring het 'n verdedigende Afrikanernasionalisme aangewakker. Benewens die taalstryd, het ekonomiese ellende, voortspruitend uit die grondige verwoesting deur die Britte en die ontoereikende kompensasie wat aangebied is, ook bygedra tot die herlewing van hierdie nasionalisme. Griewe oor kompensasie en die taalkwessie was van die hoofsake wat op kongresse in die vroeë 1900's bespreek is en wat gelei het tot nuwe politieke aksie. Hierdie stryd vir die behoud van hul taal en die herlewing van die taal se regte het die taalsentiment onder Afrikaners versterk, taalhoudings ingeskerp en die diepgaande verbande tussen Afrikaners en hul taal beklemtoon, verbande wat volgens Paul Zietsman (in 1992) tot vandag toe invloed uitoefen. Leiersfigure, insluitend politici, predikante, joernaliste en onderwysleiers, het aktief die gedagte versprei dat dit 'n nasionale, morele en selfs godsdienstige verpligting vir Afrikaners is om hul taal te beskerm. Taalgetrouheid het die primêre maatstaf van Afrikanerskap geword, en diegene wat Engels as hul taal aanvaar het, is in sommige kringe as "volksverraaiers" beskou en selfs verag. Die handhawing van die taal is deur sommige as letterlik 'n deel van hul godsdiens beskou.

In hierdie omwenteling van verset en die vorming van 'n sterk nasionale identiteit, het die onderwysstelsel 'n deurslaggewende slagveld geword. Die "taalstryd in die onderwys" was 'n direkte gevolg van die begeerte om verengelsing teen te werk, 'n gemeenskaplike doelwit van beide die voor- en naoorlogse Afrikaanse bewegings. Anders as die eerste taalbeweging wat grootliks gesentreer was in Paarl onder leiding van S.J. du Toit, het die naoorlogse beweging op verskeie plekke gelyktydig ontstaan en is dit deur 'n breër groep ondersteuners gedra.

Die Christelike nasionale skole is in hierdie konteks gestig of ondersteun met die doel om die Afrikaner se taal, kultuur en nasionale identiteit te koester en te beskerm. Steyn beklemtoon dat hierdie skole gesien is as noodsaaklik vir die voortbestaan van die Afrikanervolk. Dr. J.D. du Toit (Totius), 'n sleutelfiguur in die taalbeweging en later betrokke by die Bybelvertaling, het die belangrikheid van CNO skole beklemtoon deur ouers te verseker dat solank hierdie skole bly bestaan, die Afrikaanse volk nooit sal ondergaan nie. Hierdie oortuiging was nou verweef met die argument dat die behoud van die taal onmisbaar is vir die oorlewing van die volk, die kerk en godsdiens. Die taal is nie bloot 'n middel tot kommunikasie nie; dit is gesien as "die uitgedrukte siel van die Afrikaanse volk" (soos aangehaal deur Langenhoven wat Hertzog se woorde weergee), en "die intiemste uiting van ons hele nasionale wese" volgens Muller.

Die pers het 'n beduidende rol gespeel in die bevordering van die CNO-gedagte. Koerante soos *Het Westen* het aktief Afrikaans-nasionale sake ondersteun, insluitend die Christelike nasionale skole, en het as mondstukke vir nasionale partye soos Het Volk in Transvaal gedien. Hierdie publikasies het gepoog om die belange en kulturele ideale van hul gemeenskap te dien, deur die idee te versprei dat die instandhouding van die moedertaal en die volksgees van kardinale belang is vir die voortbestaan van die Afrikanerdom as volkselement.

Hoewel die taalstryd nie universeel geslaag het nie en nie alle Afrikaners daaraan deelgeneem het nie, het dit die grondslag gelê vir die eis om gelykheid tussen die "twee blanke groepe", veral ten opsigte van taalregte. Die eis om gelyke taalregte en die beginsel van moedertaalonderrig het 'n blywende aspek van 20ste-eeuse Afrikanernasionalisme gebly. Die vroeë jare van die eeu was 'n tydperk waarin Afrikaners doelbewus gewerk het aan die verwesenliking van die "wonder" van 'n sterk Afrikaanse literatuur, gesien as 'n middel tot redding vir die volk. Hierdie erns was deels 'n direkte gevolg van die impak van die Anglo-Boereoorlog, wat die volk ernstiger gemaak het en gelei het tot skryfwerk oor dieper, meer waardige temas, wat noodsaaklik was vir die taal om respek te verdien.

Steyn noem spesifiek CNO skole in die konteks van die vroeë 20ste eeu en hul integrale rol in die taalstryd. Onderwys was 'n sleutelgebied waar taalbeleid hewige debat ontlok het, soos gesien in die besprekings rondom die toepassing van artikel 137 van die Zuid-Afrika Wet, 1909, op onderwysinstellings. Die tydelike steun van C.J. Langenhoven vir die Engelssprekende gemeenskap se ontevredenheid oor Hertzog se beleid van gelyke taalbehandeling in skole, wat onder meer die gebruik van Hollands as voertaal vir sekere vakke ingesluit het, demonstreer die spanning wat rondom taalmedium in die onderwys bestaan het.

Die stryd vir moedertaalonderrig het nie uitsluitlik op Afrikaans gefokus nie. Tydens 'n FAK-kongres in 1931 is die moontlikheid van moedertaalonderwys vir swart gemeenskappe bespreek, tesame met 'n waarskuwing teen Afrikaanse taalimperialisme. In 1935 het 'n afvaardiging insluitend verteenwoordigers van die Afrikaanse kerke en die FAK gepleit by die administrateur van Transvaal vir die uitbreiding van moedertaalonderwys na swart skole en die insluiting van die moedertaal en een van die amptelike tale. Hierdie breër pleidooi vir moedertaalonderwys beklemtoon hoe die beginsel van onderrig in die eie taal as 'n fundamentele reg gesien is binne hierdie bewegings.

In die oorgangstydperk van 1990-1994 was daar steeds "botsings oor Afrikaanse skole". Ná 1994, onder die ANC-bewind, is Afrikaans en Afrikaanse skole voortdurend geteiken. Die beleid van verteenwoordigendheid en regstellende aksie het 'n nadelige impak op Afrikaans gehad, wat die taal se waarde vir loopbane en openbare gebruik verminder het. Alhoewel die term "Christelike Nasionale Onderwys" dalk nie spesifiek in die latere bronne gebruik word nie, verteenwoordig die verwysing na die teiken van Afrikaanse skole en die botsings daaroor 'n voortsetting van die historiese stryd vir onderwys in Afrikaans, wat so nou gekoppel was aan die CNO-beweging.

Samevattend kan gestel word dat Christelike Nasionale Onderwys 'n direkte en ideologies gedrewe reaksie was op die pogings om Afrikaners te verengels ná die Anglo-Boereoorlog. Dit was 'n hoeksteen van die Afrikaner se pogings om hul taal, kultuur en nasionale identiteit te beskerm en te versterk. Hierdie skole, sterk ondersteun deur kerkleiers, politieke bewegings en die pers, is beskou as noodsaaklik vir die oorlewing van die "volk". Die beginsel van moedertaalonderwys, wat sentraal tot die CNO-filosofie gestaan het, het 'n blywende eis gebly in die breër Afrikaanse taalstryd, selfs te midde van dramatiese politieke en maatskaplike veranderinge. Die uitdagings vir onderwys in Afrikaans en die behoud van Afrikaanse skole bly 'n prominente tema in die kontemporêre diskoers oor die taal se posisie en toekoms.

## Verwysing