Nieu-Assiriese Ryk

Die **Nieu-Assiriese Ryk** was ’n tydperk in die geskiedenis van Assirië van 911 tot 609&nbsp;v.C. Ná die hervormings van Tiglat-Pileser&nbsp;III in die 8ste eeu&nbsp;v.C. het Assirië die magtigste ryk in die Nabye Ooste geword en oor selfs Babilonië en Egipte geheers. Dit het op die Middel-Assiriese Ryk gevolg.

In dié tyd is Aramees saam met Akkadies die amptelike taal van die ryk gemaak.

Ná die dood van Assurbanipal in 627&nbsp;v.C. het die ryk begin verbrokkel. In 616&nbsp;v.C. het koning Kuaksares van die Mede ’n alliansie met Nabopolassar gevorm teen Assirië. In 609&nbsp;v.C. het die nuwe hoofstad, Harran, geval en in 605&nbsp;v.C. is ’n bondgenootskap van Egipte en die Assiriese koning Ashur-uballit&nbsp;II verslaan. Hierna het Assirië ophou bestaan as ’n onafhanklike staat.

## Assur-Dan II, 935–912 v.C. 
Assur-Dan&nbsp;II (935–912&nbsp;v.C.) het Assirië se ekonomie en organisasie verbeter en die fondament gelê vir ’n nuwe, suksesvolle staat. Hy het strafekspedisies gereël buite die grense van Assirië om die omringende gebiede te suiwer van Arameërs en ander volke. Hy het daarop gefokus om die ryk binne sy eie grense te herbou. Hy het regeringsgeboue in al die provinsies laat bou en ploeë aan mense oor die hele ryk verskaf. Dit het gelei tot ’n rekordgraanoes.

Die begin van die Nieu-Assiriese Ryk word meestal beskou as die troonbestyging van Adad-nirari&nbsp;II in 911&nbsp;v.C. Die ryk het bestaan tot met die val van Nineve onder die Babiloniërs, Chaldeërs, Mede/Perse, Skitiërs en Kimmeriërs in 612&nbsp;v.C.

## Uitbreiding, 911–627 v.C. 
Toe die donker eeu (wat in Assirië van 1050 tot 936&nbsp;v.C. geduur het) eindelik oor was, het die wêreld drasties anders daar uitgesien. Antieke koninkryke soos Assirië, Babilonië, Elam en Egipte het steeds bestaan, asook die Hetiete in die vorm van kleiner Nieu-Hetitiese state. ’n Paar nuwe state het ontstaan soos Persië, Medië, Partië, die Manneërs, Israel, Urartu, Frigië, Lidië, die Aramese en Fenisiese state van die Levant, Doriese Griekeland, Putrië (Libië), Kolchis, Tabal en Nubië/Koesj.

Dis die antieke staat Assirië wat egter weer ’n grootse ryk geword het wat hierdie nuwe volke asook ou vyande oor die volgende drie eeue sou verslaan.

Salmaneser&nbsp;V (726–723&nbsp;v.C.) het die Assiriese mag tydens sy kort bewind uitgebrei en die Egiptenare se pogings om ’n vastrapplek in die Nabye-Ooste te kry, onderduk. Hy het farao Sjosjenq V verslaan en uit die gebied verdryf. Hy word in Bybelse bronne genoem as die veroweraar van Israel en vir die verbanning van die tien verlore stamme van Israel na Assirië. Hy en sy opvolger het ook die Samaritane van Babel, Kuta, Awwa, Hamat en Sefarwajim af gebring om die Israeliete te vervang.

duimnael|links|’n Reliëf wat ’n leeujag uitbeeld, van die Noordelike Paleis van Nineve, 645-635&nbsp;v.C.
Sargon&nbsp;II (722–705&nbsp;v.C.) het die ryk in stand gehou en die Kimmeriërs en Skitiërs verdryf uit antieke Iran waar hulle die Mede en Perse, leenmanne van Assirië, aangeval en oorgeneem het. Deioces, die koning van die Mede en Perse, was toe verplig om heffings te betaal nadat ’n rebellie deur hom teen Assirië misluk het. Toe ’n rebellie in 720&nbsp;v.C. in Kanaän uitbreek teen Sargon II, het koning Hanno die hulp van farao Osorkon IV van die 22ste Dinastie van Egipte gevra. Die farao het generaal Raia en troepe gestuur om sy bondgenoot by te staan. Die koalisie is egter verslaan; Raia het na Egipte teruggevlug en die Assiriërs het Hanno lewendig verbrand.

In 716&nbsp;v.C. het Sargon&nbsp;II ’n leër op Egipte se grens gestasioneer. Osorkon&nbsp;IV het die Assiriese koning persoonlik ontmoet en is gedwing om heffings aan Sargon&nbsp;II te betaal om te keer dat Assirië sy land binneval. Dit was tydens Sanherib se bewind dat die voorheen klein stad Nineve die hoofstad van Assirië geword het en gegroei het tot die grootste stad ter wêreld, met ’n bevolking van tot 150&nbsp;000 mense.

Sanherib is deur sy eie seuns vermoor (volgens die Bybel Adrammelek en Sar-Eser).

duimnael|Gevangenes van Judea word deur die Assiriërs na slawerny gelei ná die Beleg van Lakis in 701&nbsp;v.C.
Esarhaddon (680–669&nbsp;v.C.) het Assirië verder uitgebrei tot diep in die Kaukasus in die noorde. Hy het Urartu heeltemal vernietig in die proses. Hy het die Skitiërs onderwerp, asook die Kimmeriërs in Klein-Asië en die Manniërs, Goeteërs, Mede en Perse in antieke Iran.

In die weste word die konings van Juda, Edom, Moab, Israel, Sidon, Ekron, Bublos, Arwad, Ammon, Amalek en die 10 Griekse konings van Siprus as Assiriese onderdane gelys.

Esarhaddon het eindelik moeg geraak vir Egipte se inmenging in Assirië en besluit om die land te verower. Hy het die Sanaiwoestyn in 671&nbsp;v.C. oorgesteek en Egipte vinnig en maklik binnegeval, en terselfdertyd die Nubiërs/Koesjiete en Ethiopiërs verdryf en die Koesjitiese Ryk verwoes. Esarhaddon het hom toe as "koning van Egipte, Libië en Koesj" verklaar. Ná sy terugkeer het hy ’n stele opgerig en ’n klein leër in Noord-Egipte gestasioneer. Hy het inheemse Egiptiese prinse oor die hele land aangestel om namens hom te regeer. Die verowering deur Esarhaddon was in effek die einde van die kortstondige Koesjitiese Ryk.

Hy het Assirië uitgebrei tot so ver suid as Arabië, Meluhha en Dilmun (die hedendaagse Bahrein en Katar). Hy het Babilon heeltemal herbou tydens sy bewind en vrede na Mesopotamië in die geheel gebring. Hy is dood terwyl hy beplan het om weer na Egipte op te ruk om die Nubiërs te verdryf wat probeer het om weer die suide van die land oor te neem. Dié taak is suksesvol uitgevoer deur sy opvolger, Assurbanipal.

Onder Assurbanipal (669–627&nbsp;v.C.) het die Assiriërs die gebied van die Kaukasus (die hedendaagse Armenië, Georgië en Azerbeidjan) in die noorde tot by Nubië, Egipte, Libië en Arabië in die suide oorheers, en van die oostelike Middellandse See-gebied, Siprus en Antiogië in die weste tot by Persië en die Kaspiese See in die ooste.

Hy was ’n buitengewoon opgevoede man vir sy tyd; hy kon in Akkadies, Aramees en Sumeries lees en skryf, en het ’n goeie kennis gehad van sterrekunde en wiskunde sowel as militêre, burgerlike en politieke sake. Hy het die beroemde Biblioteek van Assurbanipal laat bou wat talle antieke tekste van oor Mesopotamië bevat het en die eerste biblioteek in die geskiedenis wat boeke volgens genre geklassifiseer het.

duimnael|links|Assurbanipal se wrede veldtog teen Elam in 647 v.C. word op dié reliëf uitgebeeld.
Assurbanipal het sy bewind begin met ’n stryd teen die Nubiese/Koesjitiese koning Taharqa, wat die suidelike deel van die Assiries beheer Egipte probeer inval het. Memphis is verwoes. Assurbanipal het toe ’n reeks opstande deur die plaaslike Egiptenare self onderdruk en Necho&nbsp;I as ’n marionet-farao aangestel. In 664&nbsp;v.C. het die Nubiese/Koesjitiese koning Tantamani weer probeer om Egipte binne te val. Hy is verslaan, Thebe is verwoes en geplunder en hy het na Nubië gevlug – dit was die laaste keer dat Nubië Egipte probeer verower het.

Phraortes, die koning van die Mede en Perse, het ook teen Assirië gerebelleer en probeer om Assirië self in 653&nbsp;v.C. aan te val. Assurbanipal het hom egter verslaan en doodgemaak. Die daaropvolgende Mediese konings, Madius en Cyaxares die Grote, is daarna albei deur Assurbanipal onderwerp.

In dié tyd het Gyges, koning van Lidië in die westelike Klein-Asië hom aan Assurbanipal onderwerp. In 652&nbsp;v.C., net ’n jaar ná sy oorwinning oor Phraortes, het Assurbanipal se eie broer Shamash-shum-ukin, die Assiriese koning van Babilon wat 17 jaar lank ’n vreedsame onderdaan van sy broer was, op loop geraak met Babiloniese nasionalisme en verklaar Babilon moet die ryk se hoofstad wees en nie Nineve nie. Hy het ’n sterk koalisie teen Assirië gevorm, met onder andere Babiloniërs, Chaldeërs, Perse, Arameërs, Suteërs, Arabiere, Elamiete, Skitiërs, Kimmeriërs en selfs sommige Assiriërs. Die oorlog tussen die broers het vyf jaar aangehou, tot in 648&nbsp;v.C., Babilon is verwoes en Shamash-shum-ukin verslaan. Hierna het Assurbanipal hom gewreek: Elam is heeltemal verwoes, die Arameërs, Chaldeërs en Suteërs is wreed gestraf, Arabië is verwoes en sy opstandige sjeiks doodgemaak. Kores&nbsp;I van Persië (die oupa van Kores die Grote) is onderwerp.

Laat tydens sy bewind was daar hernude pogings deur die Skitiërs en Kimmeriërs om Assurbanipal se ryk te verower. Die Skitiërs het Assirië se Mediese en Persiese kolonies in Antieke Iran verwoes voordat hulle eindelik verslaan is. Dit lyk of die laaste dekade van sy bewind vreedsaam was.

Assurbanipal het baie biblioteke laat bou en ’n hernude vlaag bouwerk aan tempels en paleise begin. Dit het gelyk of hy nou in beheer van sy hele ryk was. In die ooste was Elam verwoes, die Manneërs en Iran se Mede en Perse was leenmanne. In die suide was Babilonië beset, die Chaldeërs, Arabiere, Suteërs en Nabateërs was onderwerp, die Nubiese Ryk was verwoes, en Egipte het heffings betaal. In die noorde was die Skitiërs en Kimmeriërs uit Assirië verdryf, Urartu, Frigië en die Nieu-Hetiete was leenmanne, en Lidië het gesmeek om Assiriese beskerming. In die weste was die Aarameërs, Siriërs, Fenisiërs, Israeliete, Juda, Samarra en Siprus onderwerp, en die Hellenistiese inwoners van Karia, Silisië, Kappadosië en Kommagene het heffings aan Assirië betaal.

Op sy hoogtepunt het die ryk die hele hedendaagse Irak, Sirië, Egipte, Libanon, Israel, Jordanië, Koeweit, Bahrein, Palestina en Siprus ingesluit, asook groot dele van Iran, Saoedi-Arabië, Turkye, Soedan, Libië, Armenië, Georgië en Azerbeidjan.

Dit het gelyk of Assirië nou sterker as ooit was, maar die lang oorloë om volke te onderwerp en die konstante veldtogte oor drie eeue heen om die ryk na al die windstreke uit te brei, het sy merk op Assirië gelaat.

Die ryk se rykdom en mannekrag was uitgeput, die verwoeste provinsies kon niks bydra om in die behoeftes van die oorwinnaars te voorsien nie, dit was moeilik om soldate te vind om die enorme ryk in toom te hou en ná die dood van Assurbanipal het groot bugerlike onrus in Assirië self uitgebreek. Die ryk het begin uitrafel.

### Die val van Assirië, 626–605 v.C 
Ná Assurbanipal se dood het Assur-etil-ilani in 626&nbsp;v.C. koning geword. Hy is in 623&nbsp;v.C. tydens die onrus wat toe geheers het, van die troon afgesit ná byna vier jaar van bitter aanvalle deur Sin-shumu-lishir, ’n Assiriese generaal wat in dié jaar ook die troon van Babilonië opgeëis het. Hy is op sy beurt as heerser van Assirië en Babilonië deur Sin-shar-ishkun (622–612&nbsp;v.C.) verslaan – wat self konstante gewelddadige opstande in Assirië die hoof moes bied.

Dié situasie het gelei tot ’n volle rewolusie in Babilonië, en baie provinsies rondom die ryk het ophou heffings betaal. Die Skitiërs en Kimmeriërs het van die onrus gebruik gemaak om strooptogte op Assiriese kolonies uit te voer; groot dele van Klein-Asië en die Kaukasus is deur hordes diewe op perde geplunder en die konings van Urartu en Lidië het hul leenhere vergeefs om hulp gevra. Ook die Levant, Israel en Juda en selfs Egipte het onder strooptogte deurgeloop.

Groot dele in die ryk het stilweg hul onafhanklikheid begin herwin. Teen 620&nbsp;v.C. het Nabopolassar, ’n Chaldeër, Babilon en ander dele van Babilonië ook in die chaos verower. Sin-shar-ishkun het ’n leër op die been gebring om teen Nabopolassar opgeruk, maar intussen het nog ’n groot opstand in Assirië self uitgebreek en die grootste deel van sy leër moes omdraai. Hulle het toe by die rebelle in Nineve aangesluit. Ondanks die swak toestande in Assirië kon Nabopolassar nie beheer oor die hele Babilonië behou of Assirië binneval nie. In die volgende vier jaar het die Assiriërs verbete beheer in Babilonië probeer terugwen.

In 615&nbsp;v.C. het Nabopolassar egter ’n verbond gesluit met Cyaxares, koning van Medië, ’n voormalige leenstaat van Assirië, wat van die wanorde gebruik gemaak het om die Iranse volke te bevry en dié volke (die Mede, Perse en Parte) asook die Elamitiese, Goetese en Kassitiese gebiede te verenig.

Terwyl Sin-shar-ishkun Assiriese rebelle die hoof probeer bied het, het die alliansie van Iranse volke Assirië aangeval. In 613&nbsp;v.C. het die Assiriërs egter ’n paar teenvalle gedoen, en dit het daartoe gelei dat die Iranse volke Nineve in 612&nbsp;v.C. beleër en ingeneem het. Sin-shar-ishkun is gedood in die bitter straatgevegte in die stad.

Assiriese weerstand het egter voortgeduur. Ashur-uballit&nbsp;II (612- 605&nbsp;v.C.) het die troon bestyg en geweier om hom aan Nabopolassar, Cyaxares en hul bondgenote te onderwerp. Hy het daarin geslaag om uit Nineve te breek en sy pad oopgeveg na die Noord-Assiriese stad Harran. Hy het die stad verower en dit sy nuwe hoofstad gemaak. Ashur-uballit&nbsp;II het vyf jaar lank beheer oor die veel kleiner Assirië behou en aanvalle deur sy vyande afgeweer. Harran is egter ook eindelik in 608&nbsp;v.C. beleër en deur die Mede, Babiloniërs en Skitiërs ingeneem. Ashur-uballit&nbsp;II het weer eens daarin geslaag om uit te breek.

Egipte, self ’n voormalige leenstaat van Assirië, het toe die ryk se hulp gekom, waarskynlik omdat hulle bag was hulle sou volgende verower word as hulle nie meer Assiriese beskerming geniet nie.

In 608&nbsp;v.C. het Ashur-uballit&nbsp;II en Neko&nbsp;II van Egipte onsuksesvol probeer om Harran terug te wen. Ná pogings oor die volgende drie jaar om die invallers uit Assirië te hou, is die Assiriërs en Egiptenare in 605&nbsp;v.C. deur die Mede en Perse verslaan by Carshemish.

Die lot van Ashur-uballit&nbsp;II is onbekend. Hy is óf in Harran óf in Karkemisj dood, of hy het steeds aanhou veg totdat hy net uit die geskiedenisboeke verdwyn het.

Teen 599&nbsp;v.C. op die laatste het Assirië ophou bestaan as ’n onafhanklike politieke entiteit, hoewel dit ’n geo-politieke streek en etniese entiteit gebly het tot in die laat 7de eeu&nbsp;n.C., met klein Assiriese state wat tussen die 2de en 4de eeu&nbsp;n.C. in die streek ontstaan het.

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* 15px Hierdie artikel is vertaal uit die Engelse Wikipedia