Maori-mitologie

thumb|260px|Ses belangrike gode (*atua*) wat deur godestokkies van hout voorgestel word, van links: Tūmatauenga, Tāwhirimātea, Tāne Mahuta, Tangaroa, Rongo-mā-Tāne en Haumia-tiketike.

**Maori-mitologie** en **Maori-tradisies** is twee groot kategorieë waarin die mondelinge tradisies van Nieu-Seeland se Maori's verdeel kan word. Maori-mites is fantasieverhale oor die oorsprong van die waarneembare wêreld vir die pro-Europese Maori's, en dit behels dikwels gode en halfgode. Maori-tradisies bevat eerder volkslegendes, wat dikwels gaan oor historiese of halfhistoriese voorvaders. Die twee kategorieë smelt saam in whakapapa om die algehele oorsprong van die Maori's te verduidelik, asook hulle verbintenisse met die wêreld waarin hulle woon.

Die Maori's het nog nie 'n skryfstelsel ontwerp teen die tyd dat hulle in 1769 kontak met die Europeërs gemaak het nie, en hulle het dus geen manier gehad om hulle geskiedenis, tradisies of mitologie aan te teken nie. Hulle het dit mondelings van geslag tot geslag oorvertel. Die drie uitdrukkingsvorme in die Maori- en Polinesiese kultuur is genealogiese voordrag, gedigte en vertellende prosa. Benewens verskillende Polinesiese kulture wat verskillende weergawes van 'n sekere tradisie vertel, sal dieselfde storie oor 'n karakter, gebeurtenis of voorwerp baie verskillende variasies hê by elke individu wat dit oorvertel. Dit beteken daar is nooit 'n vaste of "korrekte" weergawe van 'n spesifieke verhaal nie.

## Mites
Mites speel in die vere verlede af en het dikwels te doen met die bonatuurlike. Hulle gee die Maori's se idees weer oor die skepping van die heelal en die oorsprong van die gode (*atua*) en mense. Die mitologie gee rekenskap van natuurverskynsels, die weer, sterre en maan, die visse van die see, die voëls van die woud en die woude self.

Die Maori's se begrip van die ontwikkeling van die heelal is in genealogiese vorm uitgedruk. Dié geslagsregisters verskyn in baie weergawes, met verskeie simboliese temas wat voortdurend herhaal word. Daaruit het Te Pō (Die Nag) voortgevloei, en dit het Te Pōroa (Die Lang Nag) geword en toe Te Pōnui (Die Groot Nag). Geleidelik het Te Ao (Die Lig) ontstaan, en dit het na al die hoeke van die heelal uitgebrei en Te Aotūroa (Die Langdurige Lig) geword. Volgende het Te Ata (Die Dagbreek) gekom en daaruit Te Mākū (Die Vogtigheid) en Mahoranuiatea (Wolk van die Dagbreek). Te Mākū en Mahoranuiatea het getrou en Rangi gevorm.

#### Skepping van die aarde
thumb|150px|links|Papa en Rangi in ’n stywe omhelsing.

Papa is gewoonlik Rangi se vrou, maar hulle is deur die hele Polinesië bekend, selfs al is hulle nie getroud nie. Die egpaar was in 'n stywe omhelsing gewikkel wat die lig uit die aarde blokkeer het. So het Te Waka o Aoraki Suideiland geword.

#### Oorsprong van die mens
Daar is baie mitologieë wat die oorsprong van die mens beskryf. Hoewel Tūmatauenga die hoofgod is wat met die mens en sy bedrywighede verbind word, kry Tāne Mahuta soms die eer vir die skepping van die mens. Tāne is die Maori-woord vir "man". Soms is Tiki ook betrokke. In een storie verlaat Tāne Mahuta sy vrou Rangahore omdat sy 'n klip gebaar het.

Nog 'n legende oor die mens se oorsprong is een waarin Tāne Mahuta die eerste vrou, Hineahuone, uit die aarde skep. By haar word hy die pa van Hinetītama.

### Maui se wedervarings
#### Die son word vertraag
In die dae van die ou Tamanuiterā (songod), het die son te vinnig deur die lug beweeg en kon die mens nie sy daaglikse take voltooi nie. Die nagte was lank en koud en het baie ure geduur terwyl Tamanuiterā geslaap het. Māui en sy broers het na die plek gereis waar Tamanuiterā slaap. Hulle het 'n lang tou by hulle gehad wat in sommige stories van hulle suster Hina se hare gamaak was. Die broers het 'n lus of net van die tou gemaak en Tamanuiterā vasgebind. Met 'n knuppel (*patu*) wat van hulle ouma Murirangawhenua se kakebeen gemaak was, het Maui die son geslaan totdat hy ingestem het om stadiger te beweeg sodat die dae langer kon wees.

#### Noord- en Suideiland
In Suid-Westland is die Ngāi Tahu-stam se Te Tauraka Waka a Maui Marae genoem na die tradisie waarvolgens Maui se kano by Bruce Bay geland het toe hy in Nieu-Seeland aankom.

In 'n storie wat by 'n Kāi Tahu-vrou gehoor is, gooi Maui 'n reus in die see en begrawe hom onder 'n berg by die Banks-skiereiland. Eendag het hy in hulle kano weggekruip en saam met hulle gegaan. Toe hulle ver op die see uit was, het hy uitgekom en Murirangawhenua se kakebeen, waarvan nou 'n vishoek gemaak is, gebruik om vis te vang. Maui het die vis gaan besigtig en dit deur priesters van Hawaiki laat seën in die hoop dat sy broers dit sal oppas. Die broers was egter jaloers, en hulle het die vis geslaan en oopgesny. Hulle het die berge en valleie wat Te Ika-a-Māui (Noordeiland) sou word daaruit gekerf. Te Waka a Māui (Suideiland) was die naam van Maui se kano, Te Punga a Māui (Stewart-eiland), was sy ankerklip en Te Matau-a-Māui (Cape Kidnappers) sy vishoek.

#### Hina en Tinirau
Maui het Hina se man, Irawaru, in die eerste hond verander ná 'n rusie op 'n hengeluitstappie. Net twee aardgeeste, Tongahiti en Kanae, oorleef.

Tāwhaki en Hinepiripiri het 'n seun met die naam Wahieroa. Wahieroa sou trou met Matoka-rau-tāwhiri wat, terwyl sy swanger is, 'n lus vir toeivleis ontwikkel. Sy vra Wahieroa om vir haar 'n toei te vang om te eet en op sy reis deur die woud word Wahieroa deur 'n mensvreter gevang en doodgemaak.

#### Die lewe van Rātā
Rātā, die seun van Wahieroa en Hinepiripiri, wil sy pa se dood wreek. Die manier waarop hy die mensvreter doodmaak, wissel, maar op die ou end wen hy en gebruik hy die mensvreter se bene om spiese te maak. Hy vind egter uit Wahieroa se bene is by Tāwhaki se ou vyande, die aardgeeste.

Terwyl Rātā Wahieroa se bene red, hoor hy die aardgeeste sing 'n lied genaamd Titikura. Hy maak hulle dood en gebruik die lied later om 'n geveg te wen. Skielik raak die dooies van Rātā se volk lewend en hulle maak duisende aardgeeste dood.

## Verwysings
## Skakels