Jagluiperd

Die **jagluiperd** (*Acinonyx jubatus*), voorheen **vlaktetier**, is 'n soogdier en karnivoor in die katfamilie (*Felidae – Felinae*) en kom in 'n verskeidenheid van habitats voor, hoofsaaklik in Afrika en gedeeltes van die Midde-Ooste. Die spesie is die enigste oorlewende spesie van die genus *Acinonyx* en word deur die IUBN geklassifiseer as 'n kwesbare spesie. Dit is die vinnigste landsoogdier en kan snelhede van tussen 112 en 120&nbsp;km/h (70 en 75&nbsp;m.p.u.) bereik oor kort afstande van ongeveer 450&nbsp;meter (1&nbsp;500&nbsp;voet) en kan van 0–100&nbsp;km/h (64&nbsp;m.p.u.) versnel binne drie sekondes, wat vinniger is as die meeste supermotors. Onlangse studies het bevestig dat die jagluiperd die vinnigste landsoogdier is. 'n Klein groepering van 'n subspesie word in Iran aangetref.

Hulle verkies oop savannes, grasveld of bosveld.

Hierdie katsoort het 'n kenmerkende eienskap wat die pote betref: die kloue kan nie heeltemal terugtrek nie en tesame met die vorm van die kussinkies maak dit vasgryp so te sê onmoontlik. Jagluiperds is wel daartoe in staat om tot in lae en maklik bereikbare takke te spring, maar nie regop bome te beklim nie.

## Woordherkoms 
* "Jagluiperd" kan moontlik van *jaagluiperd* kom of die Engelse benaming van *hunting leopard*. Veloorplantings tussen nieverwante jagluiperds toon geen verwerping van die skenkervel nie, wat die gedagte van genetiese eenvormigheid staaf. Daar word aangevoer dat die spesie 'n langdurige intelingstydperk ondergaan het ná 'n genetiese knelpunt gedurende die laaste Ystydperk bereik is. Dit beteken dat genetiese eenvormigheid nie die jagluiperd daarvan weerhou het om oor duisende jare oor twee vastelande te gedy nie.

Die jagluiperd het waarskynlik in Afrika gedurende die Mioseentydperk ontwikkel (26 – 7,5 miljoen jaar terug) voordat hy na Asië getrek het. Onlangse navorsing bedink die laaste gemeenskaplike voorouer van alle bestaande bevolkings het 1 miljoen jaar gelede in Asië geleef, wat 'n hersiening en verfyning van bestaande idees rondom die ewolusie van die jagluiperd kan meebring.

Die uitgestorwe spesies sluit in:
*Acinonyx pardinensis* (Plioseentydperk), veel groter as die moderne jagluiperd en gevind in Europa, Indië en Sjina; *Acinonyx intermedius* (mid-Pleistoseentydperk), in dieselfde tuisgebied gevind. Die uitgestorwe geslag *Miracinonyx* was bitter baie jagluiperdagtig, maar onlangse DNS-toetse toon dat *Miracinonyx inexpectatus*, *Miracinonyx studeri* en *Miracinonyx trumani* (Vroeë tot Laat-Pleistoseentydperk) in Noord-Amerika (bekend as die “Noord-Amerikaanse jagluiperd”) nie ware jagluiperds was nie, maar eerder nouliks verwant met die poema moet wees.

### Subspesies 
duimnael|'n Tanzaniese jagluiperd (*Acinonyx jubatus raineyii*)
Hoewel vele bronne van ses of meer subspesies van melding maak is die taksonomiese indeling van hierdie subspesies nog nie heeltemal uitgeklaar nie. *Acinonyx rex*– die koningjagluiperd – word vandag nie meer as 'n volwaardige spesie gereken nie, aangesien hierdie melanistiese vorm deur 'n resessiewe geen veroorsaak word. Die subspesies *Acinonyx jubatus guttatus*, die wollerige jagluiperd, kon ook so 'n afwyking gewees het. Van die algemeenste erkende subspesies sluit in:

* Asiatiese jagluiperd (*Acinonyx jubatus venaticus*): Asië (Afganistan, Indië, Irak, Iran, Israel, Jordanië, Oman, Pakistan, Rusland, Saoedi-Arabië en Sirië)
* Noordwes-Afrikaanse jagluiperd (*Acinonyx jubatus hecki*): Noordwes-Afrika (Algerië, Djiboeti, Egipte, Mali, Mauritanië, Marokko, Niger en Tunisië) en Wes-Afrika (Benin, Burkina Faso, Ghana, Mali, Mauritanië, Niger en Senegal).
* *Acinonyx jubatus raineyii*: Oos-Afrika (Kenia, Somalië, Tanzanië en Uganda).
* *Acinonyx jubatus jubatus*: Suider-Afrika (Angola, Botswana, Demokratiese Republiek van die Kongo, Malawi, Mosambiek, Namibië, Suid-Afrika, Tanzanië, Zambië en Zimbabwe).
* *Acinonyx jubatus soemmeringii*: Sentraal-Afrika (Etiopië, Kameroen, Niger, Nigerië, Sentraal-Afrikaanse Republiek, Soedan en Tsjad).
* *Acinonyx jubatus velox*

## Uitkenning 
duimnael|'n Jagluiperdskedel
duimnael|Vergelyking tussen 'n luiperd (links) en 'n jagluiperd (regs)
duimnael|'n Dokumentêre video geskiet teen 1&nbsp;200 rame per sekonde toon die beweging van 'n jagluiperd wat oor 'n perk hardloop

Die jagluiperd het 'n breë borskas en 'n skraal pens. Die grofgehaarde pels is donkergeel tot geelbruin met ronderige, vlekkies van tussen 2 tot 3&nbsp;cm in deursnee wat 'n sekere mate van kamoeflering tydens jagtogte bied. Daar is geen vlekke op sy wit pens nie, maar die stert het wel vlekke wat saamsmelt om vier tot vyf donker kringe by die wit kwassie van die stertpunt te vorm. Die uitdrukking in sy groot geelbruin oë in sy koppie is eintlik sag in verhouding met die luiperd se onheilspellende blik. Jagluiperds se skouerhoogte is tussen 66 tot 94&nbsp;cm.

Die mannetjies is gewoonlik 'n rapsie groter as die wyfies gebou en het effens groter koppe, maar dit is moeilik om geslagte van mekaar op grond van hul voorkoms te onderskei. As die jagluiperd met 'n ewe groot luiperd vergelyk word, het eersgenoemde 'n korter lyfie, maar 'n langer stert en 'n hoër skouerhoogte, wat hom 'n meer “vaartbelynde” voorkoms gee.

Party jagluiperds het 'n pelspatroon-afwyking met groter vlekke wat beklad lyk en saamgesmelt is. Die sogenaamde “koningjagluiperd” is nie 'n volwaardige spesie of subspesie soos aanvanklik geglo is nie. Hy is inderwaarheid 'n gewone jagluiperd met 'n melanistiese pelspatroon wat deur 'n resessiewe geen veroorsaak is. Die koningjagluiperd kom selde in die natuur voor, maar is al in gevangenskap geteel.

Die jagluiperd se pote het hondagtige kloue wat halfpad ingetrek kan word. Dit bied beter vasgryp tydens sy stormlope teen 'n hoë spoed. Die ligamentstruktuur van die jagluiperd se kloue is maar dieselfde as ander katte s’n, maar het net nie 'n skede van vel of pels nie – daarom is al die kloue, behalwe die valskloutjie, altyd sigbaar. Die valskloutjie op sigself is baie kleiner en meer reguit gevorm as dié by ander katsoorte.

Die jagluiperd is aangepas om vinnig te hardloop. Sy neusgate is groot om verhoogde suurstofinname moontlik te maak, terwyl 'n groot, sterk hart en longe doeltreffend saamwerk om die hoë suurstofvlakke in die bloedstroom te sirkuleer.

Gedurende 'n tipiese stormloop verhoog die asemhalingsvlakke vanaf 60 tot 150 asemhalings per minuut.

Die jagluiperd was vroeër deur pelsjag bedreig, maar deesdae gaan hy meer gebuk onder habitat- en prooiverlies.

Voorheen is geglo dat die jagluiperd 'n heel primitiewe kat moes gewees het wat 18 miljoen jaar gelede ontwikkel het. Onlangse navorsing toon egter dat die laaste gemeenskaplike voorouerspesie van die huidige 40 katsoorte minder as 11 miljoen jaar terug gelewe het. Dieselfde filogenetiese analise toon dat die jagluiperd, hoewel morfologies gesproke, nie van 'n antieke afstamming afkomstig is nie. Die rede hiervoor is dat hy omtrent 5 miljoen jaar gelede van sy nouste katverwante spesies (*Puma concolor*, die poema en *Puma yaguarondi*, die jaguarundi) geskei het. voorkom. 'n Resessiewe geen moet van albei ouers oorgeërf word om hierdie spesifieke patroon te kry; dit is een van die redes waarom die verskynsel so seldsaam is.

#### Ander kleurvorme 
Die ander seldsame kleurvorme van die spesie is gespikkeldheid, melanisme, albinisme en grysskakering. Die meeste hiervan is by die Indiese jagluiperd opgeteken, veral onder dié wat vir die jagtogte aangehou is.

Die grootmogol van Indië, Jahangir, noteer 'n witjagluiperd wat in 1608 aan hom getoon is. In sy gedenkskrifte skryf die grootmogol, Tuzk-e-Jahangiri, dat in die derde jaar van sy regering "Radja Bir Singh Deo 'n witjagluiperd gebring [het] om aan my te toon. Hoewel ander skepsels, sowel voëls as diere, wit afwykings het... [het] ek nog nooit 'n witjagluiperd gesien nie. Sy vlekke, wat (gewoonlik) swart is, was blou en die witheid van sy lyf was ook geneig om 'n blouerige skynsel te hê."

Bogenoemde dui op 'n tjintjilla-mutasie waar die hoeveelheid pigment op die haarstam beperk word. Hoewel die vlekke deur die swart pigment gevorm is, skep die yler kleuring 'n vae, gryserige skakering. Sowel Jahangir se witjagluiperd by Agra as die een wat in Beaufort-Wes deur Guggisberg beskryf is toon tekens van aanvangsalbinisme.

In 'n brief aan "Nature in East Africa" berig H.F. Stoneham van 'n melanistiese jagluiperd (swart met spookvlekke) in 1925 in die Trans-Nzoia-distrik van Kenia. Vesey Fitzgerald het in Zambië 'n melanistiese jagluiperd saam met 'n gespikkelde jagluiperd opgemerk. Die rooi-(eritristiese) jagluiperds het donker geelbruin vlekke op 'n goue grondkleur. Die roomkleurige (eintlik isabelkleurige) jagluiperds het vaalrooi vlekke op 'n vaal grondkleur. Party jagluiperds in die woestyngebiede is buitengewoon vaal. Hulle is moontlik beter gekamoefleer (daarom ook beter jagters) en sal heel waarskynliker voortplant en oorleef.  Die blou-(Maltese of grys) jagluiperds word telkens beskryf as wit jagluiperds met blougrys vlekke (tjintjilla-mutasie) of fletsgrys jagluiperds met donkerder grys vlekke (Maltese mutasie). 'n Jagluiperd wat bykans vlekkeloos was is in 1921 in Tanzanië geskiet (Pocock); hy het enkele vlekke op sy rug en nek gehad wat buitengewoon klein was. 'n Soortgelyke jagluiperd is in 2012 in Kenia gefotografeer.

## Verspreidingsgebied en habitat 
duimnael|links|Verspreiding van die jagluiperd se subspesies
duimnael|Vier jagluiperds in die Serengeti Nasionale Park, Tanzanië
Daar is etlike afgesonderde jagluiperdbevolkings in Afrika en Suidwes-Asië. 'n Klein bevolking (na raming sowat 50) het in die Khorasanprovinsie van Iran oorgebly, waar omgewingsbewaarders stappe doen om die diere te beskerm.

Dit is te betwyfel of jagluiperds nog in Indië voorkom, aangesien daar sprake is dat uitsterwing reeds in 1952 plaasgevind het.

Die jagluiperd floreer in uitgestrekte landskap waar prooidiere volop is. Die jagluiperd verkies 'n oop biotoop (soos halfwoestyne en grasvlaktes) asook ruigtes, maar kan in verskillende habitatte voorkom. In Namibië hou hy byvoorbeeld in grasveld, savanne, plekke bewas met digte plantegroei en bergagtige gebiede.

In baie dele van sy voormalige verspreidingsgebied is die jagluiperd deur die aristokrasie makgemaak en ingespan om jag te maak op wildsboksoorte op redelik dieselfde manier as wat vandag nog met sekere windhondsoorte gedoen word.

## Voortplanting en gedrag 
duimnael|links|'n Jagluiperdwelpie
[duimnael|'n Jagluiperdwelpie in die private Wildplaas Phinda, [KwaZulu-Natal, Suid-Afrika]]
Die jagluiperd het 'n unieke, welgestruktureerde sosiale struktuur. 'n Groterige tuisgebied en meer mannetjies in verhouding tot wyfies is glo belangrik. Die bronstige wyfie hardloop weg sodra 'n mannetjie haar nader. Uiteindelik is dit die vinnigste mannetjie wat met die wyfie paar. Dié spoedkaraktereienskap word dan aan sy welpies oorgedra.

Wyfies welp tot nege kleintjies ná 'n draagtyd van 90 tot 95 dae, met die gemiddelde geboortetal tussen 2 en 6. Die eerste 18 lewensmaande van die welpie is belangrik: in hierdie tyd het hy baie te leer, want oorlewing hang van jagkennis af en hoe om ander roofdiere te vermy. Teen so ongeveer 18 maande verlaat die ma die welpies. Laasgenoemde vorm dan 'n sibbegroep wat so vir die volgende 6 maande bymekaarbly. Sodra die welpe twee jaar oud is, verlaat die wyfies die groep, terwyl die broers lewenslank saambly.

Jagluiperdwyfies vorm nie soos mannetjies koalisies nie. Hulle is enkellopers wat daartoe geneig is om mekaar te vermy, hoewel dit bekend is dat party ma-dogter-koalisies vir kort tydperke gevorm word. Die wyfies is alleen, behalwe wanneer hulle welpies grootmaak; die ma’s maak hul kleintjies alleen groot.

'n Jagluiperd kan moontlik 15 tot 20 jaar in gevangenskap oud word,

'n Koalisie staan ses keer 'n beter kans as 'n alleenloper om grondgebied te bekom, hoewel navorsing toon dat koalisies net so lank soos enkellopendes hul grondgebied behou – tussen 4 en 4½ jaar.

Die mannetjies is territoriaal. Die wyfies se tuisgebiede kan baie groot wees en dit is 'n onmoontlike taak om 'n grondgebied wat al die wyfies se tuisgebied insluit te beskerm.
In plaas daarvan kies die mannetjies 'n plek wat met etlike wyfies se tuisgebiede oorvleuel. Die grondgebied is wel kleiner, maar kan beter teen indringers verdedig word terwyl die geleentheid tot voortplanting ten volle benut kan word. Die koalisies sal alles in hul vermoë doen om die tuisgebiede te behou om sodoende wyfies te kry om mee te paar. Die grondgebied se grootte hang af van die beskikbare hulpbronne; die gebied kan, afhangend van Afrikastreek, tussen 37 tot 160&nbsp;km² wissel.

Die mannetjies baken hul gebied af deur op duidelik sigbare voorwerpe te urineer, soos bome, stompe of termiethope. Die jagluiperdmannetjies staan 'n meter weg van die uitgesoekte boom of rotsoppervlak, lig die stert op, rig die penis horisontaal na agter of 60º opwaarts en urineer. Die hele koalisie kan by die afbakening betrokke wees. Die mannetjies sal poog om enige indringer te dood en konfrontasies kan in ernstige beserings of die dood eindig. In die Krugerwildtuin verdedig die bedeesde jagluiperd nie 'n territorium nie, maar merk tog 'n verkose gebied met urine.

#### Wyfies 
duimnael|'n Jagluiperdwyfie met haar kleintjies by die Ngorongoro Bewarea
duimnael|'n Jagluiperdwyfie in die private Wildplaas Phinda, KwaZulu-Natal, Suid-Afrika
Die wyfie baken nie soos die mannetjies of ander katsoorte gebiede af nie. Hulle bly eerder in wat genoem word 'n *tuisgebied*. Dit oorvleuel met ander wyfies se tuisgebiede, dikwels met dié van hul dogters, ma’s of susters. Die wyfies jag altyd op hul eie, hoewel die welpies hul ma tydens hul  jagopleiding vergesel sodra hulle vyf or ses weke oud is.

Die grootte van die tuisgebied hang heeltemal af van die beskikbaarheid van geskikte prooi. Die jagluiperds se Suider-Afrikaanse tuisgebied in die bosveld kan 'n skamele 34&nbsp;km² beslaan, terwyl die Namibiese tuisgebied tot 1 500&nbsp;km² groot kan wees.

### Geluide 
Die jagluiperd kan nie brul nie, maar word onder die stemryker katsoorte ingedeel.
Etlike bronne vermeld wel 'n groot verskeidenheid jagluiperdgeluide, maar gegewens ontbreek wat sodoende die kategorisering van hierdie geluide bemoeilik.

Party van die opgetekende geluide sluit in:
* 'n **Getjirp**: Wanneer een jagluiperd 'n ander probeer opspoor, of 'n ma haar welpies soek, word 'n hoë blafgeluid gemaak wat soos 'n getjirp klink. Die getjirp van 'n jagluiperdwelpie klink nader aan die geluid van 'n voël s’n.
* 'n **Getjir** of **stottering**: Hierdie geluid word tydens sosiale kontak geuiter. 'n Getjir kan dui op 'n uitnodiging aan ander jagluiperds, belangstelling, onsekerheid, bevrediging of kontak tydens ontmoeting met die teenoorgestelde geslag (hoewel elke geslag om verskeie redes tjir).
* 'n **Geknor** of **gegrom**: Hierdie geluid gaan dikwels gepaard met 'n gesis en gespoeg tydens irritasie of wanneer die jagluiperd in gevaar verkeer.
* 'n  **Gekerm**: Dit is 'n hewiger weergawe van 'n geknor, gewoonlik geuiter sodra die gevaar vererger.
* **Strydlustige geluide**: 'n Kombinasie van knorre, gekerm, gesis en die kenmerkende gespoeg, wat meestal gepaardgaan met 'n kragtige gekap van die poot op die grond.
* 'n  **Gespin**: Geuiter by tevredenheid, gewoonlik by aangename ontmoetings (meestal tussen welpies en hul ma’s). Hierdie geluid kan sowel tydens in- as uitaseming gemaak word.

### Dieet en jag 
[duimnael|'n Jagluiperd verwurg 'n [rooibok in die Timbavati-wildreservaat, Suid-Afrika]]
Die jagluiperd is 'n karnivoor wat meestal diere vreet met 'n massa minder as 40&nbsp;kg. Voorbeelde sluit in Thomson se gasel, Grant se gasel, die springbok en die rooibok. Sy gunstelingprooidiere is gewoonlik wildsboksoorte van klein tot mediumgrootte soos steenbokkies en duikers. Vlakvarke, hase, tarentale (en ander grondvoëls) asook selfs ystervarke word heel dikwels platgetrek. In die Krugerwildtuin bestaan 70% van die jagluiperd se vangste uit rooibokke.

## Fotogalery 

Lêer:Cheetah.jpg|'n Jagluiperd in sy vlaktehabitat.
Lêer:Cheetah4.jpg|'n Portret van 'n jagluiperd.
Lêer:Cheetah at Sunset.jpg|’n Suid-Afrikaanse jagluiperd gesilhoeëtteer teen ’n vurige sonsondergang in die Okavangodelta, Botswana.
Lêer:Cheetah Brothers AdF.jpg|Twee jong jagluiperds, wat aan mekaar lek, in die Okavangodelta, Botswana.
Lêer:Maasai Mara Cheetah 2.jpg|Jagluiperde in die Masai Mara-wildreservaat in Kenia.
Lêer:Africat Cheetah.jpg|Ongeneeslike (beseer uit 'n lokval) jagluiperd van Africat Foundation, Namibië.
Lêer:Serengeti Cheetah.jpg|'n Rustende jagluiperd in die Serengeti Nasionale Park, Tanzanië.

## Sien ook 
* Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere
* Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens wetenskaplike name
* Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes

## Verwysings 
## Verdere leeswerk 
*  
*  
* van Heyningen, Francois en Elfriede Kruger: Kapama, tuiste van die kat-adel. In: Suid-Afrikaanse Panorama. Jaargang 36, nr. 1, Januarie/Februarie 1991. ISSN 0491-4783

## Eksterne skakels