Kern en tooi

Rob Antonissen se **Kern en Tooi: Kroniek van die Afrikaanse Lettere 1951-1960** is 'n versameling kritiese beskouings en kronieke oor die Afrikaanse letterkunde gedurende die dekade van die 1950's. Dit is nie bedoel as 'n omvattende studie van die letterkunde nie, maar eerder 'n bundeling van resensies en refleksies wat geskryf is kort na die verskyning van 'n verskeidenheid werke. Die meeste van hierdie stukke is oorspronklik in die tydskrif Standpunte gepubliseer, met 'n enkele bydrae uit Die Huisgenoot. Antonissen maak dit duidelik in sy voorwoord dat hierdie nie 'n volledige kroniek is nie, aangesien hy nie elke werk van die dekade bespreek het nie, en sommige oorspronklike kronieke weggelaat het omdat hy die werke reeds elders, veral in sy boek "Die Afrikaanse Letterkunde van Aanvang tot Hede" behandel het. Tog bied "Kern en Tooi" 'n waardevolle insig in die literêre klimaat en ontwikkelinge van hierdie belangrike tydperk in die Afrikaanse letterkunde.

Die boek is georganiseer volgens die orde waarin die stukke geskryf is, wat meestal ook die volgorde is waarin hulle oorspronklik gepubliseer is. Antonissen het egter nie gehuiwer om wysigings aan te bring waar hy gedink het dit nodig was om gedagtes of formulering te verbeter nie. Die inhoudsopgawe gee 'n goeie oorsig van die verskeidenheid onderwerpe wat behandel word, van besprekings oor spesifieke digters en digbundels tot meer algemene refleksies oor die stand van die letterkunde en verskillende literêre genres. Die titel "Kern en Tooi" self suggereer 'n onderskeid tussen die essensiële inhoud of "kern" van 'n werk, en die stilistiese versiering of "tooi." Hierdie onderskeid kom gereeld na vore in Antonissen se kritiek, waar hy nie net die temas en idees van 'n werk ondersoek nie, maar ook die manier waarop dit uitgedruk word.

Een van die eerste hoofstukke, "Die ek in wankel ewewig," bespreek die werk van Ernst van Heerden, veral sy bundels "Die Sewe Vrese" en "Die Bevryding." Antonissen merk 'n merkwaardige ontwikkeling in Van Heerden se digterskap op sedert sy vroeëre werk "Verklaarde Nag." In "Die Sewe Vrese" word die wil tot selfbevestiging, wat voorheen 'n belangrike motief in sy poësie was, oorvleuel deur vrees. Hierdie verskuiwing in houding gaan gepaard met 'n verandering in waarneming en idee, waar die wêreld wat opgeroep word, ontliggaam en volumeloos word, met 'n fokus op punte, lyne en vlakke eerder as 'n driedimensionele werklikheid. Antonissen ondersoek die gebruik van beelde en taal in Van Heerden se poësie, en wys op die herhalende draaibewegings en die beperkte kleure wat gebruik word. Hy beskou die poësie as subjektief gestemd, selfs al maak dit 'n objektiewe indruk, en kritiseer soms die té bewuste manier waarop die digter sy "ek" op die voorgrond stoot. Ten spyte van hierdie kritiek erken Antonissen dat "Die Sewe Vrese" 'n aansienlike vordering in Van Heerden se poëtiese vormgewingsvermoë verteenwoordig en 'n belangrike aanwins vir die Afrikaanse poësie is. "Die Bevryding," 'n lang gedig in drie dele, word beskryf as 'n bespieëlend-epiese fantasie waarin die verhalende element skraal is, maar die detail-elemente belangrik is vir die skepping van 'n atmosfeer wat 'n lewensgevoel moet dra. Antonissen vind egter dat die gedig as geheel misluk, hoofsaaklik as gevolg van die digter se lewensgevoel en visie, wat volgens hom 'n spookagtige wêreld oproep en 'n gebrek aan ruimtelike volume en tydskontinuïteit toon.

'n Ander belangrike stuk in die boek is "Die Mag van die Woord," wat 'n refleksie is oor N.P. van Wyk Louw se dramas, spesifiek "Germanicus" en "Dias." Antonissen deel sy persoonlike ervaring van die hoorspel "Germanicus" en die diep ontroering wat dit by hom veroorsaak het. Hy beskou "Dias" as 'n ander soort stuk, met beperkter afmetings, maar ewe volkome in sy openbaring van menslikheid en diepsinnigheid. Hy bespreek die verskil tussen die dramatiese monoloog en die drama van volle lengte, en hoe laasgenoemde 'n vermenigvuldiging van menslikhede bied. Antonissen ondersoek ook die verskillende dramas van Van Wyk Louw in terme van hul kompleksiteit en die spanning wat daarin teenwoordig is, of dit nou 'n spanning tussen die menslike en goddelike idee van die reg is, of 'n spanning tussen individueel-menslike ideë en drifte. Hy vergelyk "Dias" met "Die Dieper Reg" en "Die Hond van God," en wys op die verskille in hul benadering tot die menslike drama.

Die boek bevat ook besprekings oor 'n verskeidenheid ander onderwerpe, soos dissertasies, gedigte en digters, middelmaat in die letterkunde, tweërlei tweeklank, toets en teëtoets, psalmberyming, essayistiese literatuur, styl in romans, verskuns, en die laat oes van Vyftig. Antonissen se kritiek is dikwels streng en analities, maar ook altyd deurdag en insiggewend. Hy is nie bang om foute en swak plekke in werke uit te wys nie, maar hy erken ook die sterk punte en die waarde van baie van die werke wat hy bespreek. Hy toon 'n diep begrip van die Afrikaanse letterkunde en 'n passie vir die kuns van die woord.

In die geheel gesien, is "Kern en Tooi" 'n waardevolle dokument van die Afrikaanse letterkunde gedurende die 1950's. Dit bied 'n persoonlike en kritiese perspektief op 'n belangrike tydperk in die ontwikkeling van die letterkunde, en gee 'n insig in die literêre debat en die verskillende stemme wat in hierdie tyd gehoor is. Antonissen se skryfstyl is helder en toeganklik, en sy insigte is steeds relevant vir diegene wat in die Afrikaanse letterkunde belangstel. Die boek is nie net 'n historiese dokument nie, maar ook 'n lewendige getuienis van die krag en kompleksiteit van die geskrewe woord.

## Verwysings