Plastiek

duimnael|250px|regs|Voorwerpe wat van plastiek vervaardig is
**Plastiek** is 'n ekonomies nuttige en veelsydige petrochemiese materiaal waarvan die vorm maklik gegiet of verander kan word. Dit word algemeen in die vervaardiging van goedere of vir verpakking gebruik. Daar is verskeie tipes plastiek. Sommige kan slegs tydens vervaardiging gevorm word, waarna dit verhard. Ander kan deur dit te smelt weer in nuwe vorme gegiet word.

Die meeste plastieke is mensgemaak en kom nie in die natuur voor nie. Hulle word dikwels van aardgas of van olie uit ondergrondse bronne gemaak. Meeste materiale wat plastiek genoem word is polimere wat uit baie lang kettings van eenderse molekules bestaan. Die polimere word verkry deur alkene te polimeriseer, en die alkene word op hul beurt deur katalitiese kraking in olieraffinaderye gegenereer.

Mense het vir 'n lang tyd met plastiek van natuurlike polimere geëksperimenteer. Alexander Parkes, 'n Engelse uitvinder (1813-1890) het die vroegste vorm van plastiek in 1855 geskep. Dit was baie hard, buigbaar en deurskynend. Hy het dit "Parkesine" genoem. Eers sedert die vyftigerjare van die twintigste eeu word plastiek egter op groot skaal geproduseer.

Plastiek is 'n algemene oorsaak van rommel en omgewingsbesoedeling. As dit nie hersirkuleer word nie, word dit afval wat nie maklik deur natuurlike prosesse afgebreek kan word nie. Dit kan giftige gasse vrystel as dit verbrand word, afhangend van die betrokke polimeer. Daar is min organismes wat polimere kan vreet. 'n Voorbeeld is die groot wasmot.

## Soorte
duimnael|250px|PET-verpakking
### PET
Poliëtileen-tereftalaat (C10H8O4)n is 'n termoplastiese poliëster wat vir vrugteverpakking, gaskoeldrank-, sap- en waterbottels, medisynehouers, tou en sekere klerasie gebruik word. Bank- en sekuriteitskaarte kan ook van PET, of van 'n PET-PVC-kombinasie gemaak word. PET is deursigtig in sy semikristalynvorm, maar ondeursigtig as dit weer kristaliseer. Dit is liggewig, sterk en stewig met gevolglik goeie drakrag. Dit bied uitstekende masjineringseienskappe, is chemies weerstandbiedend en verweer nie maklik nie. Na bewering dra dit geen of baie min chemikalië aan voedsel oor, en hou dus nie direkte gesondheidsgevare in nie. Die hersirkuleringskode is "1".

### HDPE
Hoëdigtheid-poliëtileen bied min deursigtigheid maar het hoë drakrag en weerstand teen vervorming. Die hersirkuleringskode is "2".

### PVC
Polivinielchloried bied goeie deursigtigheid en redelike weerstand teen vervorming. 

Dit is 'n uitstekende elektriese isolator en bied goeie chemiese weerstand teen verdunde sure en basisse. Dit is 'n viskose vloeistof bokant die glasoorgangstemperatuur wat gevolglik maklik gevorm kan word. Die beperkings sluit in vatbaarheid vir korosie deur koolwaterstofoplosmiddels. Gevolglik word verskillende herwinningsprosesse ontwikkel om plastiekvoorraad in 'n geslote lus of herwinningsekonomie te bring. 'n Infrastruktuur vir insameling van afvalplastiek is noodsaaklik, omdat gevorderde herwinningsprosesse tot spesifieke plastieksoorte beperk is.

## Omgewingsimpak van plastiekafval
[duimnael|250px|Afval, meestal plastiek, wat op 'n strand in [Hawaii uitgespoel het]]
[duimnael|250px|'n Plastiese mikrokraal, 0,5&nbsp;mm in deursnee. Dit is 'n voorbeeld van mikroplastiek wat ook [Oseaanbesoedeling#Plastiese rommel|seebesoedeling veroorsaak.]]
[duimnael|250px|[Kalsiumkarbonaatkorrels word as 'n kostebesparende vulstof in plastiek-produksie gebruik. Ontginning van kalsium-karbonaat kan baie omgewingskade aanrig.]]
Tussen die 1950's en 2022 is daar na raming 8,3 miljard ton plastiek vervaardig, waarvan 79% weer begrawe is. en dat hierdie koste uitermate hoog is. Plastiek vir eenmalige gebruik lewer 'n kardinale bydae tot besoedeling. Dit stel tewens reeds kweekhuisgasse vry tydens die vervaardigingsproses, maar laat ook toksiese gasse vry as dit uiteindelik verband word. Die groeiende en winsgewende vervaardiging van polimere, die petrochemikalië waaruit enkelgebruik-plastiek berei word, is in 2021 na 'n klein groep maatskappye teruggespeur. Die vernaamstes is die Amerikaanse firmas *Exxon Mobil* en *Dow*, gevolg deur die Chinees-beheerde *Sinopec*, en *Indorama Ventures* in Thailand. Volgens hierdie berekening tel Suid-Afrika onder die 11 grootste plastiekbesoedelaars van land en see ter wêreld, en een oorsaak van die probleem is gebrekkige rommelverwydering. 'n Baie groot persentasie van marinebesoedeling deur plastiek is van riviere afkomstig, en duisende tonne van hierdie plastiek spoel mettertyd weer op strande uit, waar baie arbeid of spesiale toerusting benodig word om dit te verwyder. Hierdie praktyk is sedert 1989 onwettig, en plastiekrommel moet na regte by hawens afgelaai word.

Plastiek biodegradeer moeisaam in 'n proses wat honderde of duisende jare kan neem. Mikroplastiek wissel van 5 tot 0,001 mm in grootte, en nanoplastiek is kleiner as 0,0001 mm. Mikroplastiek-krale word ook opsetlik by gesondheids- en skoonheidsprodukte ingesluit. Dit is nog onbekend wat die effek op mense is wat vis-, vleis en ander diereprodukte benut wat met plastiek besmet is, waarvan 'n fraksie die bloed en organe binnedring. Kommer bestaan dat dit die spysverteringstelsel se mikrobiota affekteer, ongebore babas kan benadeel, 'n reeks metaboliese siektes kan veroorsaak en inflammasie kan meebring wat immuunreaksies tot gevolg het.

## Kyk ook 
* Oseaanbesoedeling
* Plastiekbesoedeling in die Middellandse See
* Sintetiese vesels

## Verwysings 
## Eksterne skakels 
* Lys van meer as 600 soorte plastiek