open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ежь-ежьырэу хьыкум шӀыныр

Ежь-ежьырэу хьыкум шӀыныр расправа - закон къыхэмылъэу зыгорэм бзэджэшӀагъэ ышӀагъэу е ышӀэнэу гуцафэ ашӀэу зыгорэм ежь-ежьырэу хьыкум ышӀыныр ары.

ЛъышӀэжьыкӀэ укӀыгъэмрэ самосудымрэ зэрэзэтекӀыхэрэр лъышӀэжьыкӀэ укӀыгъэр зыукӀыгъэр зыукӀыгъэм е ащ иӀахьылхэр ары, самосудыр нэмыкӀ активистхэу «зэфагъэу» зэрашӀошӀырэм фэлажьэхэрэр ары.
Ионесян, Владимир Михайлович

Владимир Михайлович Ионесян (къэхъугъ шышъхьэӀум и 27-м 1937-рэ илъэсым, Тбилиси, Грузинскэ ССР, СССР — 31 января 1964, Москва, РСФСР, СССР) — апэрэ советскэ серийнэ укӀыкӀоу зыбзэджэшӀагъэхэм общественнэ мэхьанэ яӀэу зыщыщыгъэхэм ащыщ. УкӀыгъэхэм яшъыпкъэ ушъхьагъухэр къызэӀуахыгъэхэп. «Мосгаз» зыфиӀорэр цӀыфхэм ащ фэусыгъагъ, сыда пӀомэ «Мосгазым» иӀофышӀэу зыкъыгъэлъагъоу Ионесян фэтэрхэм ачӀэхьэщтыгъ.
Села, Бени

Бени Села — израильскэ сексуал маняк, бзылъфыгъэхэм (ахэм ащыщых ныбжьыкӀэхэри) зэратебэнагъэр 35-рэу къыфагъэшъошагъ. 13-мэ зэратебэнагъэр къыфагъэшъошэу илъэс 35-рэ хьапс тыралъхьагъ.

Ащ бзылъфыгъэхэу, пшъэшъэжъыехэу а уахътэм язакъохэу унэм исыгъэхэм ахэхьэщтыгъ ыкӀи ахэр ыгъэпцӀэщтыгъэх. НахьыбэрэмкӀэ ар зыщишӀэщтыгъэр чэщ кӀасэр ары е пчэдыжьыпэр ары. Загъори сэшхокӀэ ахэмэ къягъэщтэщтыгъ е ахэр ыукӀэщтыгъэх. Ащ зыукӀыгъэхэм ахэтыгъэх бзылъфыгъэ ныбжьыкӀэхэри, пшъэшъэжъые тинэджерхэри, уеблэмэ илъэс 13 зыныбжь мыхъугъэхэри.
Рыльков, Олег Викторович

**Оле́г Викторович Рылько́в** (1966-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 21-м къыщыхъугъ, Зеленодольск, Татарскэ АССР, РСФСР, СССР) — урысые серийнэ укӀакӀоу, хъункӀакӀоу, лъэпхъуакӀоу ыкӀи сабыйхэм язэраныгъэ зышӀырэ педофилэу щыт. 1992-1997-рэ илъэсхэм къыкӀоцӀ кӀэлэцӀыкӀу пшъэшъэжъые 40 фэдиз ыгъэулэугъ, нэбгырэ 12 ыукӀыгъ Самарскэ хэкум ит къалэу Тольятти ыкӀи къуаджэу Борскэм.
Японыбзэ

**Японыбзэ**(яп:*日本語、にほんご、にっぽんご*) Японием ифактическэ къэралыгъо бз, ащ нахьыбэу щыгущыӀэхэрэр Япон хытӀыгухэр ары. Символхэр хираганэ, катаканэ ыкӀи кандзи зэхэлъыкӀыгъэх.

## Сайтыр
Японыбзэм википедие

## ТехьэпӀэхэр
А

**А**,**а** - кириллицэ хьарыфх. Грек хьарыфэу Α-м къытекӀыгъ, латин хьарыфэу A-м фэхьыгъ.

## КъэӀуакӀ
/a/

## Алфавит зэкӀэлъыкӀуакӀ

* Адыгабзэм иапэрэ хьарыф
* Урысыбзэм иапэрэ хьарыф
* Украиныбзэм иапэрэ хьарыф
* Булгарыбзэм иапэрэ хьарыф
* Сербыбзэм иапэрэ хьарыф
* Белорусыбзэм иапэрэ хьарыф
* Тыванбзэм иапэрэ хьарыф

## Юникод

* **А** – U+0410
* **а** – U+0430

## ТехьэпӀэхэр
Ѓ

**Ѓ**, **ѓ** - македоныбзэ кириллицэ.

## КъэӀуакӀ
/ɟ/ е  /dʑ/

## алфавит зэкӀэлъыкӀуакӀ

* македоныбзэ алфавит ия 6-рэ хьарыф

## Юникод

* **Ѓ** – U+0403
* **ѓ** –  U+0453

## Къэбарыр къыздикӀыгъэр
Сэ тыванхэр

Тыва Республикэм икъэралыгъо орэд ыцӀэр «**мен тыва мен**» АдыгабзэмкӀэ «**Сэ тыванхэр**» зыфиӀорэр ары.

* **Автор**: Окей Шанагаш
* **Композитор**: Кантомур Сарыглар

## Текст

## Зэпыщэхэр
Ѕ

**Ѕ**, **ѕ** - македоныбзэ бзэм щагъэфедэрэ кириллицэ хьарыф. УрысыбзэкӀи, румыныбзэкӀи, сербыбзэкӀи зэгорэм агъэфедэщтыгъэ.

## КъэӀуакӀ
/dz/

## Алфавит зэкӀэлъыкӀуакӀ

* македоныбзэ алфавитым ия 10-рэ хьарыф

## Юникод

* **Ѕ** – U+0405
* **ѕ** – U+0455

## Къэбарыр къыздикӀыгъэр
Хиросима

**Хиросима** (яп:*広島市、ひろしまし*) - Японием и Хиросима префектурэ икъэлэ шъхьаӀ.

## Тарихъ

## Сайтыр
Хиросима къэлэ официальнэ сайт

## Зэпыщэхэр
Хираганэ

**Хираганэ**(яп:*ひらがな*) – японыбзэ, Окинавабзэ тхыпкъ. Кандзим къытекӀыгъ. 

## ТехьэпӀэхэр
К

**К**,**к** - кириллицэ хьарыфх. Грек хьарыфэу Κ-м къытекӀыгъ, латин хьарыфэу K-м фэхьыгъ.

## КъэӀуакӀ
/k/

## Алфавит зэкӀэлъыкӀуакӀ

* булгарыбзэм ия 11-рэ хьарыф
* Урысыбзэм ия 12-рэ хьарыф
* белорусыбзэм ия 12-рэ хьарыф
* Тыванбзэм ия 12-рэ хьарыф
* Украиныбзэм ия 15-рэ хьарыф
* Адыгабзэм ия 21-рэ хьарыф

## Юникод

* **К** – U+041A
* **к** –  U+043A

## ТехьэпӀэхэр
П

**П**,**п** - кириллицэ хьарыфх. Грек хьарыфэу Π-м къытекӀыгъ, латин хьарыфэу P-м фэхьыгъ.

## КъэӀуакӀ
/p/

## Алфавит зэкӀэлъыкӀуакӀ

* Булгарыбзэм 16-рэ хьарыф
* Урысыбзэм 17-рэ хьарыф
* Белорусыбзэм 17-рэ хьарыф
* Тыванбзэм 19-рэ хьарыф
* Сербыбзэм 19-рэ хьарыф
* Украиныбзэм 20-рэ хьарыф
* Македоныбзэм 20-рэ хьарыф
* Адыгабзэм 34-рэ хьарыф

## Юникод

* **П** – U+041F
* **п** – U+043F

## ТехьэпӀэхэр
Катаканэ

**Катаканэ**(яп:カタカナ) - японыбэз, тхыбзэм къыщыгъэфедэрэ хьарыфхэр ары. ОкинавабзэкӀи, айнуыбзэкӀи агъэфедэ.

## ТехьэпӀэхэр
Тыванхэр

**Тыванхэр** (тыванбзэ:*Тыва кижи*) – Тыва республикэм ицӀыф лъэпкъ шъхьаӀэх. Тырку лъэпкъ. Ахэр ТыванбзэкӀэ мэгущыӀэх. ЦӀыфэу щыпсэурэр нэбгырэ 350000-рэ фэдиз.

## Тарихъ

## Культур

## Зэпыщэхэр
Италыбзэ

**Италыбзэ** (**Италыбзэ**:italiano) – Италием и къэралбзэщ.

## Алфавит

## Сайтыр
ИталиебзэкӀэ Википедие

## ТехьэпӀэхэр
Хъытыджыбзэ

**Хъытыджыбзэ** (Хъытыджыбзэ: *中文、汉语/漢語、华语/華語/ㄓㄨㄥˉㄨㄣˊ、ㄏㄢˋㄩˇ、ㄏㄨㄚˊㄩˇ/Zhōngwén, Hànyǔ, Huáyǔ* ) – Хъытыджым икъэралыбз.  тхыбзэу агъэфедэрэр нахьыбэу канджи ары.

## Тарихъ

## ЧӀыпӀэбз

## Сайтыр
Википедие китаибзэкӀэ

## ТехьэпӀэхэр
Б

**Б**,**б** - кириллицэ хьарыфх. Грек хьарыфэу Β-м къытекӀыгъ, латин хьарыфэу B-м фэхьыгъ.

## КъэӀуакӀ
/b/

## Алфавит зэкӀэлъыкӀуакӀ

* Адыгабзэм 2-рэ хьарыф

* Булгарыбзэм 2-рэ хьарыф
* Урысыбзэм 2-рэ хьарыф
* Белорусыбзэм 2-рэ хьарыф
* Македоныбзэм 2-рэ хьарыф
* Сербыбзэм 2-рэ хьарыф
* Украиныбзэм 2-рэ хьарыф
* Тыванбзэм 2-рэ хьарыф

## Юникод

* **Б** – U+0411
* **б** – U+0431

## ТехьэпӀэхэр
Македоныбзэ

**Македоныбзэ**(**макдоныбзэ**: *македонски јазик* ) –  Македонием икъэралыбз.

## Алфавит

## Сайт
Македоныбзэ Википедие

## Зэпыщэхэр
Тыванбзэ

**Тыванбзэ** (тыв. *Тыва дыл, Tyva dyl*) – Урысыем, Монголием, Китай ащыгущыӀэх. Тыва Республикэм икъэралыгъо бз. ЗыгущыӀэрэр нэбгырэ мин 300-рэ.

* Тожу чӀыпӀэбзэ

## Алфавит

## Тарихъ

## Сайт
Тыванбзэ Википедие

## Зэпыщэхэр
Тыва Республикэу

**Тыва Республикэу**(Урысыбзэ:*Республика Тыва,*Тыванбзэ:*Тыва Республика*) – Урысей Федерацэм и хэгъэгущ. Къэлэ шъхьаӀэр Къызыл.

## Географие

### Климатыр

### Сыхьат шъолъыр
Мы чӀыпӀэм Красноярск уахътэмкӀэ стандарт уахътэр щагъэфедэ. Уахътэ зэфэзыдзэрэр UTC+7 сыхьатыр ары, гъэмэфэ уахътэ щыӀэп

## Тарихъ

## Культур

## Зэпыщэхэр


## Сайт
Тыва Республикэм исайт официальнэ
Къызыл

**Къызыл**(тыванбзэ: *Кызыл*) — Урысыем, Тыва республикэм икъэлэ шъхьаӀ. «**Къызыл**» зыфиӀорэр тыванбзэкӀэ плъыжь (Кызыл) зыфиӀорэр ары.

## Географие

## Зэпыщэхэр
Коми Республикэм гимн

**Коми Республикэм гимн**(комибзэ:*Коми Республикаса кып*) 1994-рэ илъэсым мэкъуогъум и 6-м аштагъ. комибзэкӀэ, урысыбзэкӀэ орэдхэр къаӀох.

* **Автор**: *В. Савин*
* **Композитор**: *В. Савин*

## Текст

## Зэпыщэхэр
Тыва хъурэшъ

**Тыва хъурэшъ** (Тыванбзэ: *хүреш*) - тыванхер цӀыфхэм азыфагу щызэлъашӀэгъэ бэнэныгъ. 

## Шапхъ

* ЗэӀукӀэгъур аублэным ыпэкӀэ, бгъэ къашъоу «девиг» бэнакӀор къешӀы. ТекӀоныгъэр къыдэзыхыгъэм зэӀукӀэгъур заухым джа къашъор къешӀыжьы.

* Хэлэжьэн алъэкӀыщтыр хъулъфыгъэхэр ары ныӀэп. Бзылъфыгъэхэр хэлэжьэнхэ алъэкӀыщтэп

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Монгуш

**Монгуш** – тыванхер лъэкъуацӀэхэм ащыщ. Тыва Республикэм анахь щыбэ лъэкъуацӀ.
Комибзэ

**комибзэ** - коми республикэм икъэралыгъо бзэхэм ащыщ. Комихэр мэгущыӀэх.

## Алфавит

## ЧӀыпӀэбз

* комибзэ(Зырян-комибзэ)
* Перем-комибзэ
* Язьва-комибзэ

## Тарихъ

## Сайт
Комибзэ Википедие

Перем-Комибзэ Википедие

## Зэпыщэхэр
Перем-комибзэ

**Перем-комибзэ**(**перем-коми**:*коми-пермяцкӧй кыв*) – комибзэм и зы диалектщ.

## Алфавит

## Сайт
Перем-Комибзэ Википедие

## Зэпыщэхэр
Е

**Е**,**е** - кириллицэ хьарыфх. Грек хьарыфэу Ε-м къытекӀыгъ, латин хьарыфэу E-м фэхьыгъ.

## КъэӀуакӀ
/e/

## Алфавит зэкӀэлъыкӀуакӀ

* Булгарыбзэм 6-рэ хьарыф
* Урысыбзэм 6-рэ хьарыф
* Белорусыбзэм 6-рэ хьарыф
* Тыванбзэм 6-рэ хьарыф
* Украиныбзэм 7-рэ хьарыф
* Сербыбзэм 7-рэ хьарыф
* Македоныбзэм 7-рэ хьарыф
* Адыгабзэм 13-рэ хьарыф

## Юникод

* **Е** – U+0415
* **е** – U+0435

## ТехьэпӀэхэр
Тофаныбзэ

**Тофаныбзэ,Карагасыбзэ** (тофаныбзэ:*тоъфа дыл*) – Урысыем и Иркутскэ хэку щагущыӀэ бзэ. Тыванбзэм анахь пэблагъэу щыт. ГущыӀэр зыӀурылъхэр 2020-рэ илъэсым нэбгырэ 67-рэ мэхъух.

## Алфавит

## Сайт

## Зэпыщэхэр
Ак-Довурак

**Ак-Довурак** — Тыва Республикэм икъал. Барун-Хемчик кожууным хэт.

## Географие

## Зэпыщэхэр
Ԋ

**Ԋ**,**ԋ** – 1921–1931-рэ илъэсхэм азыфагу комибзэм къыщагъэфедэщтыгъэ хьарыф. тэрэзэу пӀон хъумэ, Молодцов алфавит.

## КъэӀуакӀ
/ɲ/

## Юникод

* **Ԋ** – U+050A
* **ԋ** – U+050B

## ТехьэпӀэхэр
Тожу-тыванхэр

**Тожу-тыванхэр** – тыванхэр ащыщых. Тыва республикэм и Тожу шъолъыр ары анахьэу зыщыпсэухэрэр.

## Бзэ
тыванбзэм идиалектэу тыванбзэ къокӀыпӀэр ары зэрапсалъэрэр(Тожу чӀыпӀэбзэ).

## Зэпыщэхэр
Туран

**Туран** — Тыва республикэм икъал. 

## Тарихъ
1945-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Бии-Хем кожууным икъэлэ шъхьаӀ.

## Географие

## Зэпыщэхэр
Бии-Хем кожуун

**Бии-Хем кожуун** — Урысые Федерацием и Тыва республикэ и кожуунхэм(административнэ единиц) ащыщ.

## Географие
Тыва Республикэм икъохьапӀэ щыӀ.

## Зэпыщэхэр
Мордовиэ Республикэм и гимн

**Мордовиэ Республикэм и гимн**(эрзяныбзэ:*Мордовия Республикань Гимнать,*мокшанбзэ:*Мордовия Республикань Гимнань*). Уэрэдыр ерзяныбзэ, мокшанбзэ, урыс бзэхэмкӀэ зэкӀэлъыкӀуэу жаӀэ.

* **Автор**:С. Кинякин
* **Композитор**:Н. Кошелева

## Текст

## Зэпыщэхэр
Чукотыбзэ

**Чукотыбзэ** (**Чукотыбзэ**:*ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ*) ары чукчихэр ябзэу Чукчэ автономнэ хэкум щыпсэухэрэм агъэфедэрэр.

## Алфавит
Джырэ орфографием мы хьарыфхэр къыгъэфедэх:

### Латин хьарыф
1931-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1937-рэ илъэсым нэс охътэ кӀэкӀкӀэ агъэфедагъ.

## Грамматик

## Сайт

## Зэпыщэхэр
Барун-Хемчик кожуун

**Барун-Хемчик кожуун** (Тыванбзэ: *Барыын-Хемчик кожуун*) — Урысые Федерацием и Тыва республикэ и кожуунхэм (административнэ единиц) ащыщ.

## Географие

## Зэпыщэхэр
Зеландие КIэрэ

**Зеландие КIэ**, е **Аотеароа** зэджэхэр, Океанием хэт къэралщ.
Кожуун

**Кожуун** — Тыва Республикэм иадминистративнэ единиц.

## Зэпыщэхэр
Чукчихэр

**Чукчихэр** (чукотыбзэ:*ԓыгъоравэтԓьэт, о'равэтԓьэт*) Сибирым итыгъэкъокӀыпӀэ-темыр лъэпкъ. ЗэкӀэмкӀи нэбгырэ мин 16 фэдиз мэхъух.

## Зэпыщэхэр
Гъэтхапэ

**Гъэтхапэр** – Грегорий мазэ лъытэкӀэмкӀэ илъэсым ия 3-рэ мазэу щыт, мэфэ 31-рэ мэхъу.

## Ӏофтхьабз

## Жъуагъо куп

## Зэпыщэхэр
ШэкӀогъу

**ШэкӀогъу** – Грегорий мазэ лъытэкӀэмкӀэ илъэсым ия 11-рэ маз, мэфэ 30 хъу.

## Ӏофтхьабз

## Жъуагъо куп

## Зэпыщэхэр
Мэкъуогъу

**Мэкъуогъу** – Григориан мазэ лъытэкӀэмкӀэ илъэсым ия 6-рэ маз, мэфэ 30 мэхъу.

## Ӏофтхьабз

## Жъуагъо куп

## Зэпыщэхэр
Бэдзэогъу

**Бэдзэогъур** илъэсым ия 7-рэ маз, мэфэ 31-рэ хэт.

## Ӏофтхьабз

## Жъуагъо куп

## Зэпыщэхэр
Мэзае

**Мэзае** — Грегорианскэ мазэ лъытэкӀэмкӀэ илъэсым имэзэ ятӀонэрэу щыт, мафэ 28-рэ, илъэс хэгъэхъуагъэм мафэ 29-рэ мэхъу.

## Ӏофтхьабз

## Жъуагъо куп

## Зэпыщэхэр
Нидерландхэр

**Нидерландхэр** (нид.-бз. Nederlanden) — Европэм и Темыр-ТыгъэпсэӀупӀэ лъэныкъом щыӀэ къэралыгъо. ЦӀэм иэтимологие къэралыгъом игеографие зэхэтыкӀэ епхыгъэу «чӀыгу лъэхъанхэр» къикӀы.

= Этимологиер (ЦӀэм икъежьапӀэ) =
Нидерландхэм яцӀэ зыхъурэр герман гущыӀэхэу neder («чӀэгъ», «лъэхъан») ыкӀи land («чӀыгу») зэхэтхэу ары. Къэралыгъом ичӀыгу щыщэу 50%-м нахьыбэр хым ышъхьагъэ мэтр зырыз нахь лъагэу щытыгъэп, ащ щыщэу 26%-р хым ычӀэгъ щыӀ.

ТарихъымкӀэ мы цӀэр (лат.-бз. Terra Luterana) 14-рэ лӀэшӀэгъум къыщежьи, «Лъэхъан чӀыгухэмкӀэ» заджэщтыгъэхэр джырэ Нидерландхэр, Бельгиер ыкӀи Люксембург зычӀэт чӀыгухэр ары.

=Нидерландхэррэ Голландиемрэ=
ЦӀыфхэм бэу «Голландие» (Holland) зыфиӀорэ цӀэр къэралыгъо псэум ехьылӀагъэу агъэфедэ, ау ар термин тэрэзэу щытэп:

Нидерландхэр: Къэралыгъо псэум иофициальнэ цӀэ (провинцие 12-рэ закъуитӀурэ зэхиубытэу).

Голландие: Нидерландхэм яхэкузещ (провинцие) 12-м ащыщэу тӀур ары: Темыр Голландие (Noord-Holland) ыкӀи ТыгъэпсэӀупӀэ Голландие (ZuӀd-Holland).

2020-рэ илъэсым Нидерландхэм  хэкузещофициальнэу унашъо ашӀыгъ къэралыгъо цӀэу «Голландие» зыфиӀорэр дунай псэум зыщагъэгъупшэу, «Нидерландхэр» (The Netherlands) зыфиӀорэм нахьыбэу зырагъэшэныр.

=Географие зэхэтыкӀэр=
Нидерландхэр хым ычӀэгъ зэрэщыӀэм пае, цӀыфхэм «польдер» (polders) аӀоу чӀыгухэр хым къытырахызэ къэралыгъор зэтырагъэпсыхьагъ.

* Анахь чӀыпӀэ лъэхъаныр: Зюйдпласполдер (Zuidplaspolder) — хым ычӀэгъ метрэ 6.76-кӀэ щыӀ.

* Анахь чӀыпӀэ лъагэр: Ваалсерберг (Vaalserberg) — метрэ 322.

НэмыкIэу уеплъын плъэкIыщтыр: Бенилюкс, Роттердам, Польдер
Математик

**Математик** (μάθημα — «шӏэныгъэ», «шӏэн») — пчъагъэхэм, зэхэтыкӏэм (структурэм), чӏыпӏэм ыкӏи зэхъокӏыныгъэхэм яшӏэныгъэ ары. Ар точнэ шӏэныгъэхэм (exact sciences) ащыщ, логикэмрэ уплъэкӏун гъэнэфагъэхэмрэ ылъапс.

Математикэр дунаем икъэхъугъэ шъэфхэр къызэӏуихынымкӏэ амал шъхьаӏэу щыт. Физикэм, химием, астрономием ыкӏи инженер ӏофшӏэным ар агъэфедэ.

## Тарихъыр
Математикэр цӏыф лъэпкъым итарихъ дэжь къыщежьагъ. Апэрэ цӏыфхэм былымхэр, чӏыгухэр е уахътэр ачэрэзэ пчъагъэхэр къагупшысыгъэх.

* **[[Мысыр]]ыжъымрэ [[Вавилон]]ымрэ:** Илъэс мин 3000-кӏэ дин эрэм ыпэкӏэ (BC) апэрэ арифметикэр ыкӏи геометриер къагъэфедэщтыгъэх.
* **Древнэ Грецие:** Пифагор, Евклид ыкӏи Архимед теорема инхэр къахьыгъэх. Ахэм геометрием лъапсэ фэхъугъэх.
* **Ислам дунаер:** 9-рэ лӏэшӏэгъум шӏэныгъэлэжьэу Аль-Хорезми «Алгебр» зыфиӏорэр къыгупшысыгъ.

## Лъэныкъо шъхьаӏэхэр
Математикэр къутамэ шъхьаӏэ пчъагъэу гощыгъэ:

### 1. Арифметик
Пчъагъэхэм яшӏэныгъ. Мыщ хэгъэхъон (+), хэгъэкӏын (-), гъэбэгъон (×) ыкӏи гощын (÷) амалхэр къыдеубыты. Цӏыф пэпчъ мыр ищыӏэныгъэ чэзыу къэс егъэфедэ.

### 2. Алгебр
Пчъгъэхэм ямызакъоу, хьарыфхэри (символхэр/переменнэхэр) зыхэт уравнениехэм ӏоф адешӏэ. Мыщкӏэ тызымыгъэшӏэрэ пчъагъэхэр къэтгъотын тлъэкӏыщт.
: Гущыӏэм пае: x + 2 = 5 (мыщ дежь x-ыр 3-м фэдиз).

### 3. Геометрие
Фигурэхэм (сурэтхэм), чӏыпӏэм ыкӏи инагъэхэм яшӏэныгъ. Чэрым, ылъэныкъохэм, кӏыхьагъэм ӏоф адешӏэ.
* Фигурэхэр: Щэджагъ (треугольник), Хъурай (круг), Плӏэмый (квадрат).

### 4. Анализ
Зэхъокӏыныгъэм ехьылӏэгъэ шӏэныгъ (Calculus). Мыр функциэхэм, лимитхэм ыкӏи интегралхэм афэгъэхьыгъ. Дунаем икъэхъугъэхэр (планетэхэм ячъыкӏэ, машинэхэм япсынкӏагъэ) къыбгурыӏонымкӏэ мыр ищыкӏагъ.

## Математикэ шапхъэхэр
Математикэм ежь ибзэ иӏ. Ащ символхэр агъэфедэх:
* **∞** — Ухыгъэнчъагъэ (Бесконечность).
* **<math>\pi</math>** (Пи) — чэр гъэухъуреягъэм иунашъо, ар 3.14159... фэдиз мэхъу.
* **√** — Квадрат лъапсэ (Корень).

## Техьэпӏэхэр
Пцэжъый

**Пцэжъый** (латиныбзэ: Pisces) — псым хэс псэушъхьэ лъэпкъ. Ахэр тхьэмбылхэмкӏэ жьы къащэ, япкъ нэшъабэу щыт (хъупкъэ яӏэп е хъупкъэ яӏ), амцэкӏэ (чешуя) гъэбылъыгъэ, ыкӏи псым есынхэм пае дамэхэр (плавники) яӏ.

Пцэжъыйхэр дунаем ичӏыпӏэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэух: хышхохэм, псыхъохэм, псыхъоехэм ыкӏи океанхэм. Щыӏэх пцэжъый цӏыкӏу дэдэхэр (мм 7-8 нахь мыхъухэу) ыкӏи пцэжъый ин дэдэхэр (кит акулэхэр — метр 20-м нэсых).

## Пцэжъыим исурэт
Пцэжъыйхэм япкъ зыфэдэр псым зэрычӏэсым елъытыгъэ. Яанатомие нэмыкӏ псэушъхьэхэм атекӏы.

* **Тхьэмбылхэр (Жабры):** Пцэжъыйхэм жьы къызэращэрэр тхьэмбылхэр ары. Псым хэлъ кислородыр ахэмкӏэ къыхахы.
* **Дамэхэр (Плавники):** Псым псынкӏэу есынхэм пае ыкӏи зырагъэзэн пае дамэхэр агъэфедэ. Кӏэ дамэр рулым фэдэу Iоф ешIэ.
* **Амцэ (Чешуя):** Япкъ амцэкӏэ ухъумагъэ. Амцэм пцэжъыер мыцакӏэ ешӏы, псым дэгъоу щычъэнэу ыкӏи мыуӏэгъынэу еӏэпыӏэ.

## Пцэжъый лъэпкъхэр
Дунаем пцэжъый лъэпкъ мин 30-м нахьыбэ тет. Ахэр лъэныкъо шъхьаӏитӏоу гощыгъэх:

* **Псыхъо пцэжъыйхэр:** Псы чъыӏэм (пресная вода) хэсхэр. Гущыӏэм пае: Сагъэ (Сом), Аргъой (Форель), Карп, Щукэ.
* **Хы пцэжъыйхэр:** Хыхэм ыкӏи океанхэм ахэсхэр. Гущыӏэм пае: Акулэ (Shark), Тунец, Камбал, Хыпкӏот.

[attachment_0](attachment)

## Пцэжъыехэмрэ Цӏыфхэмрэ
Цӏыфхэм пасэ лъэхъаным щегъэжьагъэу пцэжъыер шхыныгъоу агъэфедэ. Пцэжъый лым белокышхо, витаминхэр (А, D) ыкӏи фосфор хэлъ.

Ащ нэмыкӏэу:

* **Пцэжъый есэныр (Рыбалка):** Цӏыф бэмэ яхоббиеу щыт, е промышленностымкӏэ пцэжъыер къаубыты.
* **Аквариум:** Унэхэм пцэжъый дахэхэр (декоративные рыбы) аквариумхэм ащаIыгъых.

## Зэпхыныгъэхэр
Сатыу

**Сатыу** (Инджылыз: Trade) — ар экономикэм икъутамэ шъхьаӏэхэм ащыщ, цӏыфхэм, компаниехэм е къэралыгъохэм товархэр, фэӏо-фашӏэхэр (услугэхэр) ыкӏи мылъку зэразещэжьырэ (зыратыжьырэ) шӏыкӏ. Сатыум икупкӏ «щэныр ыкӏи щэхуныр» ары, ахъщэ зэӏэпахызэ е нэмыкӏ шӏыкӏэкӏэ зэблэхъухэу.

Сатыур рынэкым (market) щэкӏо. Ащ ишӏуагъэкӏэ цӏыфхэм ящыкӏагъэхэр къагъоты, къэралыгъохэми яэкономикэ хагъахъо.

## Сатыум итарихъ
Сатыур цӏыф лъэпкъым итарихъ дэжь игъусэу къыдэкӏуагъ.

* **Бартер (Зэблэхъуныр):** Ахъщэр къэмыкӏощтыгъэ зэхъум, цӏыфхэм ятовархэр зэбрахъощтыгъэ. Гущыӏэм пае, зыгорэм цы къытыти, коц къыратыжьыщтыгъэ. Мыр ӏэшӏэкӏагъэп, сыда пӏомэ уищыкӏагъэр къэзытыщтыр къэгъотыгъуаеу щытыгъ.
* **Ахъщэр къызэрекӏыгъэр:** Ахъщэр къызыхахым (апэрэу дышъэ, тыжьын, нэужым къагъэкӏыгъэ ахъщэхэр), сатыур лъэшэу нахь псынкӏэ хъугъэ.
* **Кӏышъо Гъогу (Silk Road):** Пасэ лъэхъаным Къокӏыпӏэмрэ Къохьапӏэмрэ сатыукӏэ зэпхыгъагъэх. Китайым, Индием ыкӏи Европэм товархэр (чыцэ, гъущыӏухэр, цыхэр) зэразещэщтыгъэх.

## Сатыум исурэтхэр
Сатыу ӏофшӏэныр лъэныкъо зэфэшъхьафыбэу гощыгъэ:

### 1. Къэралыгъо кӏоцӏ сатыу (Domestic Trade)
Зы къэралыгъо гъунэхэм адэжь сатыу зыщашӏэкӏэ ары.

* **Опт (Wholesale):** Товар бэу зэу ащэфышъ, тучан цӏыкӏухэм арищэжьы. Гущыӏэм пае, складым товар пчъагъэ къычӏехы.
* **Розницэ (Retail):** Цӏыфхэм (покупательхэм) шъхьаф-шъхьафэу товарым зыщащэрэ чӏыпӏ. Гущыӏэм пае: супермаркетхэр, тучанхэр, базархэр.

### 2. Дунае сатыу (International Trade)
Къэралыгъо зэфэшъхьафхэм азыфагу сатыу зыщашӏэкӏэ ары. Мыр къэралыгъом ибайныгъэ пае мэхьанэшхо иӏ.

* **Импорт (Import):** Нэмыкӏ къэралыгъом къикӏэу товар къэщэныр. Гущыӏэм пае, Тыркуем апельсинхэр Урысыем къащыращы (къычӏахьэ).
* **Экспорт (Export):** Тикъэралыгъо къыщыдэкӏырэ товарыр нэмыкӏ къэралыгъом ищэныр. Гущыӏэм пае, Урысыем нефтыр Китайым ещэ (къыдэкӏы).

## Сатыур торыгъэ зышӏыхэрэр
Сатыур зыгъэӏорышӏэрэ шъхьаӏэхэр:

# **Щэхуакӏор (Покупатель):** Ахъщэ иӏ, товар е фэӏо-фашӏэ ищыкӏагъ.
# **Щакӏор е Сатыушӏыр (Продавец):** Товар иӏ, ахъщэ къылэжьынэу фае.
# **Рынок (Щэпӏэ):** Щэхуакӏомрэ щакӏомрэ зыщызэIукIэхэрэ чIыпIэ (ар базарми, интернет-магазинми хъущт).

[Image of Stock exchange trading floor]

## Сатыум изэранхэмрэ ишIуагъэхэмрэ
Дунае сатыум пстэуми пайда къахехы, ау зыгорэхэмкIэ къин мэхъу.

* **ШIуагъэр:** Къэралыгъом къыдимыгъэкIышъурэ товархэр нэмыкI чIыпIэм къыращышъух (гущыIэм пае, бананхэр Адыгеим къыщагъэкIыхэрэп, ау сатыум ишIуагъэкIэ тучанхэм къаугъотых).
* **Конкуренциер:** НэмыкI къэралыгъом итовар нахь пудэу къащэмэ, чIыпIэ заводхэм Iоф ямыIэжьэу хъункIэ мэхъу.
* **Протекционизм:** ЧIыпIэ производительхэр къаухъумэнхэм пае, къэралыгъом **тарифхэр** (налогхэр) импортным тырелъхьэ. Ар сатыу заом (trade war) кIоцIырыкIын ылъэкIыщт.

## Дунае Сатыу Организацие (ВТО)
Дунай пстэуми сатыу шIыкIэм ихабзэхэр зыгъэнафэрэ организацие — **World Trade Organization (WTO)**. Ащ имурад — къэралыгъохэм азыфагу мамырэу, зэрар ямыIэу сатыу ашIыныр ары.

## Зэпхыныгъэхэр
Мэлылъфэгъу

**Мэлылъфэгъу** – Грегорио хабзэмкӀэ илъэсым и 4-рэ мазэу щыт, мэфэ 30 мэхъу.

## Ӏофтхьабз

## Жъуагъо куп

## Зэпыщэхэр
Чъэпыогъу

**Чъэпыогъу** - Грегорий мазэщӀэщымкӀэ илъэсым и епщӀанэ мазэщ, махуэ 31-рэ мэхъу.

## Ӏофтхьабз

## Жъуагъо куп

## Зэпыщэхэр
Жъоныгъуакӏ

Жъоныгъуакӏ – Грегорий мазэщӀымкӀэ илъэсым и 5-нэ мазэщ, махуэ 31-рэ мэхъу.

## Ӏофтхябз

## Жуагъо куп

## Зепыщехр
Дышъэ

**Дышъэ**, гъучӀ лъэпкъэу дышъэр, адыгэ пшъашъэхэм гъэпсыкӀэ-шӀыкӀэхэм ащагъэфедэ.
Будда Гаутама

**Будда Гаутама** (б.э. тхьэмадэу 6–5 гъэщӏагъэ), **Сиддхартха Гаутама** зэфэмыкӏуэу къэзыгъэщӏ, буддизм религиегъу къэзыгъэфэдэ шъхьафитныгъэу щыт. Ар б.э. тхьэмадэу Индием щыӏэ, буддистхэм ар будда — зэхэщӏыкӏэ, гъэпсэу къэфэмыгъэ шъхьафитныгъэ — къызэрыгъэзагъ.

Традиционнэ хъыбархэм къызэришӏэр, Сиддхартха Гаутама къалэм щыӏэ пшъашъо нэхъыжьу къалэу зэрыхъу. Къалэ, щыӏэ, псэу гъэпсэу къэзыгъэкӏэри хъыбархэм ар зэфэдэ къыхуигъэщӏ, шъхьафитныгъэ къэхъунэу псэу гъэпсэу къигъэщӏэ. Жьыгъуэ къыфэхъуэ псэу, зэмыкӏуэ гъэщӏэри, ар Бодх-Гаям щыӏэ Бодхи нэпкъ итӏэу къыщэфэдэу нирвана къэфыгъу.

Будда псэу щыӏэ къэхьэри Дхарма — ар и хабзэхэр — зэфыгъэ, къызэрыхъу Тхьэмадыгъэ тӏу нэпсхэр (Дӏыгъэ Ноблэ Истинэхэр) и Ашъхьэ нэпсэмигъэу щхьафитныгъэ (Восьмеричный путь). Ар и хабзэхэр къыфэдэу зэмыкӏуэ гъэпсэу гъэпшъхьэ, гъэпсэу гъэӏу — зэхэщӏыкӏэу Миддл уай (Маджхима патипада) къыфэдэ.

Будда и паринирвана щыӏэ къыӏэхьэ, ар и хабзэхэр Азиям щыӏэ тхьэмадэу къызэфэдыгъу, зэхуэдэ буддизм и гъэпсэу псэухэр — Тхеравада, Махаяна, Ваджраяна — къэзыгъэфэдэ. Ныгъэ псэу щыӏэ Будда дуней пщыӏэфитныгъэу зэхэщӏыкӏэ нэхъыжьхэм и ӏэпкъэу щыт.
Венерэ

**Венерэ** (символ:англ:*Venus*) — Тыгъэ системэм иятӀонэрэ планетау, Тыгъэм анахь пэблагъэр ары. Тыгъэ системэм хэт планетау чӀыгум нахь фэдэу иинагъэкӀи, игурыт ӀужъуагъэкӀи арышъ, ащ загъорэ «чӀыгум ышы планета» раӀо.

## Орбит
Венерэ иэкватор иуцукӀэ градус 177-рэ мэхъу, ащ къикӀырэр зэрэзэрегъэзэкӀырэ осьыр икъоу зэблэхъугъэу зэрэщытыр ары, планетитӀухэм язэрэзэрегъэзэкӀыкӀэ емыщхьэу зэрэзэрегъэзэкӀырэр ары.

Венерэ зы мафэу (къызэречъэкӀыжьыгъо уахътэр) ЧӀыгумкӀэ мэфэ 243-рэ фэдиз мэхъу.

## ЦӀэр
АнглыбзэкӀэ зэреджэхэрэр (Venus) дахэмрэ шӀулъэгъумрэ яримскэ тхьагуащэу Венерэ ыцӀэ къытекӀыгъ. Дунаим щыӀэ пстэуми Венерар бзылъфыгъэм ыцӀэкӀэ джагъэу къыхэкӀы.

## Зэпыщэхэр
Дон Кихотэ

**Дон Кихотэ** — ар Мигел Сервантес ытхыгъэ роман. Тхылъыр IахьитIоу къыдэкIыгъ (1605-рэ ыкIи 1615-рэ гъэхэм). Апэу ар ИспаныбзэкIэ тхыгъагъэ. ЗыкIэхэкIым ИнджылыбзэкIэ Томас Шелтон зэридзэкIыгъ. ЩышIэныгъэлэжь пчъагъэм ар апэрэ джырэ лъэхъанэ романэу алъытэ. ШъхьэIэ персонажэу Дон Кихотыр пщы-заолI хабзэм фэшъыпъэу щыт, ау ар емыкIу зыхэлъ ыкIи гурыIогъуай закIэу къыдэхъу. Дон Кихотэ иплIэ-пщыкIэ цIыфхэм ашъхьэ къызэрэринэжьыгъэм пае, "кихотизм" зыфиIорэ гущыIэр къежьэгъэ ифедэбагъэ нэшанэхэр къызепIо мэхъу.

Мы къэбарыр Алонсо Кихано зыфиIорэ баигъэ зыхэлъ, ныбжь зиIэ лIым фэгъэхьыгъ. Киханом пщы-заолIыгъэмрэ лӀыхъужъхэмрэ (рыцарьхэмрэ) афэгъэхьыгъэ таурыхъыбэ зыджым, ышъхьэ хэукъуагъ ыкIи ежь-ежьырэу лӀыхъужъ "Дон Кихотэу" зылъытэжьыгъ. Ипсашъэ Санчо игъусэу къэралым къыкIухьэзэ къэбар гъэшIэгъонхэм ахэфах. Ежь ар зыхэфахэрэ къэбархэр шъыпкъэу елъытэ, ау адрэ цIыфхэм ар агъэщхы.

Тхылъым икъэбар цIэрыIо дэдэхэм ащыщ Дон Кихотэ жьы-хьэдапхъэхэм зэрапэуцугъэр. Жьы-хьэдапхъэхэр зылъэгъухэм, ахэр алэпхъышъоу елъытэ. Ахэм заолIэу зафызэригъэзагъэм, шыр къыридзыхыгъ. Санчо ахэр жьы-хьэдапхъэ закъоу зэрэщытхэр къыфиIогъагъ, ау Дон Кихотэ иIоф зэхишIыгъэп. Ащ игугъэ ар зыгорэм ахэр алэпхъышъохэм къахэкIыкIэ жьы-хьэдапхъэу къыфызэригъэпсыгъэр ежьым зэраригъэзэныр арыгъэ.

Тхылъым икIэухым, Дон Кихотэ (Алонсо Кихано) унэм къегъэзэжьы, нэмыкI лӀыхъужъ горэм зыпэуцум уIэгъэ хьылъэ къыхихыгъэу. Ар джыри зышъхьэ къегъэзэжьы (шъыпкъэр илъэгъу хъугъэ), ащ нэуж фабэ хьылъэ къыхэхьагъэу лIэжьыгъэ.

«Дон Кихотэ» адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэ хъугъэ-мыхъугъэр шIэныгъэ гоп; ау арэу щытынэу щытхэп. АдыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэ зэрэщымыIэм пае, адыгэмэ мы тхылъыр нэмыкIыбзэкIэ — тыркубзэкIэ, урысыбзэкIэ, е инджылызыбзэкIэ — еджэнхэ алъэкIыщт.
Мигел Сервантес

**Мигел де Сервантес Сааведра** (Исбухьэныбзэ: Miguel de Cervantes Saavedra; 1547 фокIэмазэм и 29 — 1616 мэлылъфэгъуазым и 23) — Исбухьэн тхакӀо  цIэрыIо. Итхылъ анахь цIэрыIор — Дон Кихотэ Ламанчэ щыщ. Ар апэрэ лъэхъанкIэ романэу алъытэ, ащ къыхэкIэу Сервантес апэрэ романышIэу щыт. Мы тхылъыр къэралыгъо 65-мэ къыщыдэкIыгъ. Дунаим и литэратурэ пстэуми ахэтэу анахь мэхьанэ зиIэ IофшIагъэу алъытэ. Зэзэпсэ «Сатирэм и ПщыкIэ» еджэх.

«Дон Кихотэ» адыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэ хъугъэ-мыхъугъэр шIэныгъэ гоп; ау арэу щытынэу щытхэп. АдыгабзэкIэ зэдзэкIыгъэ зэрэщымыIэм пае, адыгэмэ мы тхылъыр нэмыкIыбзэкIэ — тыркубзэкIэ, урысыбзэкIэ, е инджылызыбзэкIэ — еджэнхэ алъэкIыщт.

## Зэпыщэхэр
Меркурий

**Меркурий**(символ:) – Тыгъэ системэм 1-рэ планет. Ар тыгъэм анахь пэблагъэу къыщычъэрэ орбитэм тыгъэм къыщечъыхьэ ыкӀи тыгъэ системэм ипланетэ анахь цӀыкӀу. Идиаметр км 4,879.4-рэ мэхъу, Юпитер испутникхэм ащыщэу Ганимедэрэ Сатурн испутникхэм ащыщэу Титанрэ ядиаметрэхэм нахь цӀыкӀу.

## Орбит
Меркурий иорбитальнэ период мэфэ 88-рэ фэдиз.

## Зэпыщэхэр