Адыгэхэр

**Адыгэхэр** (*зэрэзэ*джэжьхэрэр), е **черкесхэр** (*зэря*джэхэрэр), шэрджэсхэр - Темыр Кавказым (Кавказым ишъхьагъы) щыпсэурэ лъэпкъ жъы дэдэ. Дунаем адыгэ миллиони 4-5 фэдиз тетэу алъытэ, ахэм ащыщэу нахьыбэр Тыркуем, Иорданием, Сирием ыкӏи нэмыкӏ къэралыгъохэм ащыпсэух. Хэкужъым (Кавказым) къинэжьыгъэхэр Урысыем иреспубликэхэу Адыгеим, Къэбэртэе-Бэлъкъарым ыкӏи Къэрэщэе-Черкесым исэх.

Адыгэхэм ябзэ — Адыгабзэ (Адыгэ-Абхъаз бзэ унагъом щыщ). Цӏыф лъэпкъым ицӏэ «Адыгэ» (ежь-ежьырэу зэреджэжьых), нэмыкӏ лъэпкъхэм ахэм «Черкес» яӏо.

Ижъ-ижъыжь зэманым щегъэжьагъэу лӀакъопчъагъэкӀэ гощыгъагъэ (ычъ. еплъ), ау джыдэдэм нахьыбэмкӀэ зэрэзэтырафырэр бзэ зэблэгъыныгъэр ары - *къушъхьэчӀэс* адыгэхэмрэ (къэбэртаехэмрэ, беслъыныехэмрэ – КБР, КЧР), *кӀахэ адыгэхэр* (адрэ пстэур - Адыгэ Республикэр).

Ащ нэмыкӀэу, мэхьанэшхо иӀэу, Тыркуем, Сирием, Иорданием зэгъусэу минишъэ пчъагъэ ащэпсэух (млн заулэ аӀо зымэ).

## Тарихъ
Адыгэхэм ятарихъ илъэс мин пчъагъэ мэхъу.

* **Пасэ лъэхъан:** Археологием къызэриушыхьатырэмкӏэ, Майкоп культурэр (Maikop culture) адыгэхэм ялашъэхэм ашӏыгъэ. Ахэр домбеящэхэу (бронза) ыкӏи дышъэ ӏофшӏэнымкӏэ цӏэрыӏоу щытыгъэх. Нарт эпосыр адыгэхэм ятарихъ шъошэу щыт.
* **Лъэхъан курытхэр:** Адыгэхэм Мысырым (Египетым) «Мамлюк» (Mamluk) ацӏэу пачъыхьэгъу ӏэнатӏэр илъэс бэкӏэ аӏыгъыгъ.
* **Урыс-Кавказ заор (1763–1864):** Урыс пачъыхьэм адыгэ чӏыгур ылъэгъугъ. Илъэс 101-рэ заор кӏуагъэ. Адыгэхэм яшъхьафитыныгъэ пае лъэшэу зэбэныгъэх.
* **Адыгэ мэфэкӏ (Геноцид):** 1864-рэ илъэсым, Жъоныгъуакӏэм (Майым) и 21-м заор аухыгъ. Адыгэхэм я 90% (процентыр) ячӏыгу рафыгъэх, Осман Пачъыхьэгъум (Тыркуем) икӏыгъэх. Гъогум ыкӏи хым цӏыф бэ хэкӏодагъ.

### Къежьапӏэхэр
Генетическэу адыгэхэр Кавказым ицӀыф лъэпкъ гъунэгъухэм ящыщхэм ящыщхэмкӀэ къащыщыгъэх, нэмыкӀ шъолъырхэми яшӀуагъэ къэкӀуагъ.[61] Адыгэ лъэпкъ пстэуми анахь ахэбгъотырэ SNP haplotype-р G2-YY1215-р ары (43%); адрэхэр R1a-M198* (13%), G2-YY9632 (9%), ыкӀи J2-M172* (7%) зы зэдыряй тыдэ щыщыгъэр илъэс 3,000-рэ ыпэкӀэ ары, анахь цӀыф пчъагъэу хэхъуагъэр илъэс 2,000-рэ ыкӀи 1,500-рэ ыпэкӀэ ары. G2-YY1215 хаплогруппэр КъохьапӀэ Кавказым нахь щыбгъоты, тыгъэкъокӀыпӀэмкӀэ нахь макӀэ мэхъу, G2-YY9632-м ащ ипэджэжь. R1a-M198*-р Балъкъархэм, Къэрэщэйхэм ыкӀи Пшызэ къэзэкъхэм адыряй.

Адыгабзэр, адыгэбзэуи зэджэх, Темыр-КъохьапӀэ Кавказ бзэ унагъом хэт. Археологие къэгъотыгъэхэм, анахьэу Темыр-КъохьапӀэ Кавказым икъэгъотыгъэ мыжъоунэхэм, къызэрагъэлъагъорэмкӀэ, мыжъошхо культурэ щыӀагъ.

Джырэ адыгэхэм яятэжъхэр зэреджэщтыгъэхэр Синти-МэотӀэ лъэпкъхэр ары. Археологие ушэтынхэм къызэрагъэлъагъорэмкӀэ, а лъэпкъхэр Кавказым ичӀыпӀэрысхэу щытыгъэх. Адыгэхэмрэ Индо-Европэ гущыӀалъэ зыӀулъ цӀыф лъэпкъхэмрэ зэпхыныгъэ азыфагу илъын ылъэкӀыщтэу ушэтакӀохэм ащыщхэм къаӀуагъ, Анатолие ижъырэ цӀыф лъэпкъхэм ащыщхэу Хьатхэмрэ адыгэхэмрэ зэпхыныгъэ азыфагу илъэу зыӀуагъэхэри щыӀэх, ау а теориехэм шӀошъхъуныгъэ афашӀырэп. Адыгэхэм генетикэ ушэтынхэу афашӀыгъэхэм къызэрагъэлъагъорэмкӀэ, анахьэу къапэблагъэхэр Ингушхэр, Шэшэнхэр, Курджхэр, Абхъазхэр ары.

Феодализмэр адыгэхэм къахэхъоу зыригъэжьагъэр я 4-рэ лӀэшӀэгъур ары. Ермэл, урым, византий зэрарыр къыхэкӀэу я 3-рэ ыкӀи я 5-рэ лӀэшӀэгъухэм Кавказым чыристан диныр щызэлъаштэгъагъ. А лъэхъаным адыгэхэм (ащыгъум къэсыгъэу къэссогэхэм) чыристан диныр лъэпкъ динэу аштэу рагъэжьагъ, ау япэпцӀыжь динхэм ащыщхэр зэкӀэ къагъэнагъэхэп. Адыгэхэм къэралыгъо бэу агъэпсыгъагъ, ау политикэ зыкӀыныгъэ агъотыгъэп. 400-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу, зэкӀэлъыкӀоу нэмыкӀ лъэпкъхэр адыгэ лъэпкъым, ащыгъум къэсыгъэу къэсыгъэхэм, ячӀыгухэм къатебэнэу рагъэжьагъ. Ахэр апэу зыгъэтекӀуагъэхэр болгархэр ары (ахэр Азие Гупчэм итеплъэшъхьэхэм къащежьэгъагъэх). НэмыкӀ лъэпкъхэм адыгэ лъэпкъыр ащ фэдэ ыцӀэ зиӀэ Утигурхэм (болгархэм ялъэпкъ къутам) зэхагъэкӀокӀыщтыгъэ. Гурыт лъэхъаным Зихье (Адыгэ: Адзыгъэй; Урымыбзэ: Ζιχία) е Зекхие ыцӀэу адыгэ пачъыхьагъо щыӀагъ.

1382-рэ илъэсым адыгэ пщылӀхэм мамлюкхэм ятахътэ аштэжьыгъ, Бурджы лъэпкъышхом ыубытыгъ, мамлюкхэр адыгэ хэгъэгу хъужьыгъэх. 1223-рэ илъэсым Кавказым къыщежьэгъэ монголхэм адыгэхэм ащыщхэр ыкӀи аланхэм янахьыбэр агъэкӀодыгъэх. Адыгэхэм ячӀыгу нахьыбэр ащ къыкӀэлъыкӀогъэ Дышъэ Ордыным изэуапӀэхэм ащыкӀодыгъ ыкӀи Пшызэ ыкӀыбкӀэ кӀожьынхэ фае хъугъэ. 1395-рэ илъэсым Тэмырланэ адыгэхэр заохэу езауагъэх, заохэр адыгэхэм атекӀуагъэх нахь мышӀэми, Тэмырланэ Адыгэ хэгъэгур ыхъункӀагъ.

1400-рэ илъэсхэм Тэмэн къушъхьэтӀыгум чӀыгу зиӀэгъэ Инал пщым дзэ зэхищи, адыгэхэр зы хэгъэгум ыгъэуцожьынхэр имурадэу къыӀуагъ. Хэгъэгу пчъагъэу зэтеутыгъагъэх а лъэхъаным, ау ежь ипщыгъо зыригъэшӀэжь нэуж, зырызэу Адыгэ хэгъэгур зэкӀэ ыубытыгъ. Инал иӀэтыгъо адыгэ оркъ-пщыхэр пэуцужьыгъэх, ау Иналрэ ащ икъогъухэмрэ адыгэ лӀэкъолъэш 30-р атекӀуагъэх. Адыгэхэр зэфищэгъэу Инал джыри зэпэблагъэу щыт Абхъазхэр ахэхьанхэу фэягъ. Абхъазым щызэуагъэу текӀоныгъэр къыщыдэзыхыгъэ Инал Абхъаз Ипшъэ къэралыгъоу щытыгъэр официальнэу ыубытыгъ, абхъаз лъэпкъым ащ итепщэныгъэ къыдалъытагъ. Абхъазым ибыракъ ит жъуагъохэм ащыщ Инал къахэщы. ИчӀыгухэр ыкъохэмрэ ыкъорылъфхэмрэ афигощыгъэх 1453-рэ илъэсым, 1458-рэ илъэсым дунаир ыхъожьыгъ. Ащ ыуж адыгэ лъэпкъ пщыгъохэр зэхащэх, ахэм ащыщых Чэмгуй, Темрыкъо ыгъэпсыгъ; Бэслъэнэй, Бэслъан ыгъэпсыгъ; Къэбэртэе, Къэбард ыгъэпсыгъ; Шапсыгъ, Занэкъо ыгъэпсыгъ.

## Лъэпкъ къутамэхэр
Адыгэ лъэпкъыр лъэпкъыжъ дэд. Ащ гъогу къин кIыхьэ къыкIугъ. Тарихъым къызэриIорэмкIэ, адыгэхэр Кавказым егъашIэм исыгъэх.
Адыгэхэр лъэпкъ пшIыкIутIу хъущтыгъэх. Ахэр: абдзэхэхэр, адэмыехэр, бжъэдыгъухэр, беслъэнейхэр, еджэркъуаехэр, жанэхэр, къэбэртаехэр, кӀэмыгуехэр, мамхыгъхэр, мэхъошхэр, натыхъуаджэхэр, хьатикъуаехэр, шапсыгъэхэр (хьакӀуцухэри ахэтэу). НахьыбэмкIэ нэмыкI цIыф лъэпкъхэр адыгэхэм къызэряджэхэрэр «черкес».

Адыгэхэр лъэпкъ (суб-этнос) пчъагъэу гощыгъэх, ау зэкӏэ зы лъэпкъых. Адыгэ ныпым (флагым) тет жъогъо 12-м мы лъэпкъхэр къагъэлъагъо:

* Абдзаххэр
* Бжъэдыгъухэр
* Къэбэртайхэр
* Шапсыгъхэр
* Кӏэмгуйхэр
* Беслъэнейхэр
* Натыхъуаджхэр
* Хьатыкъуайхэр
* Еджэрыкъуайхэр
* Мамхэгъхэр
* Мэхъошхэр
* Жанэхэр (кӏодыжьыгъэх)
* Убыххэр (кӏодыжьыгъэх, ау ялъэпкъэгъухэр Тыркуем щыӏэх).

### Тыркуем ис Адыгэхэр

Урыс пачъыхьэм адыгэхэр ячIыгу зырефыхэм, Тыркуер ары зэкIужьыгъагъэхэр. Мы хэгъэгум адыгэ мин пчъагъэ щэпсэу. Сыд фэдиз къин хэфагъэхэми адыгэхэм яцIыфыгъи, ялIыгъи, яхабзи, анапи къагъэнагъ.
ДзэкIолI лIыбланэу, шIэныгъэлэжьэу, гъэсэгъэшхоу адыгабэ Тыркуем ис хъугъэ. Сыд фэдэ щыIэкIэ тхъагъо яIэми, адыгэхэм яхэкужъ ащыгъупшэрэп, къыфэзэщых. Яныдэлъфыбзэ зэрэзыщамыгъэгъупшэщтым пылъых.
### Израельим ис Адыгэхэр
Адыгэ къуаджэхэу Кфар-Камэрэ Рихьаниерэ къэралыгъоу Израиль итых. Адыгэ чылэхэр иных, дахэх, цIыфэу адэсхэр фэшIыгъэу щыIэх. Яныдэлъфыбзэ дэгъоу ашIэ. Адыгэ хабзэхэр, адыгагъэр дахэу къаухъумэх. ГушIуагъор – ясабыйхэр еджапIэм ныдэлъфыбзэм зэрэщырагъаджэхэрэр ары. Израиль хэгъэгум еджэгъэшхоу, шIэныгъэлэжьэу, дзэкIолI лIэбланэу исыр бэ. Ахэмэ адыгэхэри ахэт. Израиль икъэлэ шъхьаIэр Тель-Авив.

## Культурэ ыкӏи Хабзэ
Адыгэхэм дунаем щыцӏэрыӏоу культурэ бай яӏ.

### Адыгэ Хабзэ
Мыр адыгэхэм ядунай еплъыкӏ, язэзещэкӏэ шапхъ. Хабзэм икупкӏхэр:

* **Намыс ыкӏи Шъхьэкӏэфэн:** Ныжъ-пӏыжъым шъхьэкӏэфэныгъэ фэшӏыгъэныр, хьакӏэм лъытэныгъэ фэшӏыгъэныр.
* **Цӏыфыгъэ:** Цӏыфым игукӏэгъу, игушъабагъэ.
* **Лӏыгъэ:** Зэгурыӏоныгъэ ыкӏи пэрытныгъэ.

### Щыгъынхэр
Адыгэ щыгъыным Кавказ пстэуми зыщиушъомбгъугъ.

* **Цые (Черкеска):** Лӏыхэм ащыгъын. Ащ хьазырхэр (бгъэӏулъхэр) тетых, къамэ игощ.
* **Сдые (Сай):** Бзылъфыгъэхэм ащыгъын дахэ.
* **Пэӏо:** Лӏым ишъхьэ пымыу.

### Къашъохэр
Адыгэ къашъом (Лъэпэрышъу, Зэфакӏо, Ислъамый, Удж) лъэшэу зырагъэушъомбгъугъ. «Лъэпэрышъур» (Къэбэртэе къашъо) дунаем нэмыкӏ лъэпкъхэми ашӏогъэшӏэгъон.

### Адыгэ шъуашэ
Адыгэ бзылъфыгъэм ибжьышIуагъэрэ идэхагъэрэ дунаим щагъэшӏагъоу цӏэрыӏуагъ. Бзылъфыгъэр къэзгъэдахэрэмэ зэу ащыщыгъ шъуашэр.

Адыгэ бзылъфыгъэ шъуашэр: шъохътан, джэнэ кIаку, джан, кӏэкӏы, сай, паӏо, тыжьын бгырыпх, цуакъэ.

Адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэр Кавказым щыцIэрыIу, дунаим щызэлъашIэ.

Адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэм хахьэхэрэр: цые, кӏако, гъончэдж, паӏо, шъхьарыхъон, бгырыпх, къамэ, майстэ, кӏакӏо. 

## Бзэр
Адыгэхэм ябзэр Адыгабзэр ары.  Адыгабзэр Кавказ бзэхэм (Темыр-Къохьапӏэ куп) ахэхьэ. Тхыбзэ шъхьафититӏу щыӏ:

# **Кӏахыбзэ ([[Адыгабзэ|Адыгеибзэ]]):** Адыгеим, Шапсыгъэм, Краснодар краим ыкӏи диаспорэм щеджэх.
# **[[Къэбэртэябзэ]] (Черкесыбзэ):** Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Черкесым ыкӏи диаспорэм щеджэх.

Бзэр кириллицэкӏэ (Урыс хьарыфкӏэ) атхы, ау тамыгъэ шъхьафхэр (ӏ, ъ, ь, у) бэу агъэфедэх.

## Дин
Пасэ лъэхъаным адыгэхэм Тхьэшхо закъом шъхьащэ фэшӏыщтыгъэх, къъыкӏыхэмрэ псэушъхьэхэмрэ лъытэныгъэ афашӏыщтыгъ. Нарт эпосым дин жъым ишыхьатхэр хэлъых (Тхьэгъэлэдж, Созрэщ). Джырэ уахътэм адыгэхэм янахьыбэр Ислъам диным (Суннит) ит.

## Зэпхыныгъэхэр