Адыгабзэ

**Адыгабзэ** — адыгэмэ бзэу аIулъыр, Къаукъас бзэунагъом, апхъаз-адыгэ бзэкупым хахьэ.

ДунаемкIэ млн заулэ рэгущыIэ (кIахэри, къэбэртэябзэри зэхэбгъахъомэ).

Адыгабзэмрэ къэбэртэе-щэрджэсыбзэмрэ зэгъусэхэу къатIо тшIоигъо хъумэ адыгабзэхэр зыфиIорэ терминыр тэгъэфедэ, ау литературабзэхэм ягугъу тшIы хъумэ адыгэ литературабзэр ыкIи къэбэртэе- щэрджэс литературабзэр тIозэ зэтетэфых.

ISO 639-1: —, ISO 639-2: ady, ISO 639-3: ady.
* КӀэхабзэ (, ) — шапсыгъэхэм, абдзаххэм, натхъуэджэхэм, бжъэдыгъухэм, кӀэмыгуехэм я тхыбзэр зэрзэфӀэтыр. Езы тхыбзэр кирилл хьэрыфылкӀэ, кӀэмыгуей бзэмкӀэ зэхэгъэхьауэ щыт.

Адыгабзэм шъхьаIэу мэкъэзэращэ тIокIы хэт:

Мы тхэпкъ зырызмэ ащыщхэр зэгохьэурэ джыри мэкъэзэращэу тхэпкъ зэготитф (е блы) къашIы:

Кирил Адыгэ тхэпкъылъэмэ, ежьхэр мытхэпкъ пэтми тхэпкъ зырыз шъхьаIэмэ къагоуцозэ е къапыуцозэ ащ ямакъэхэр зэблихъоу тамыгьищ ахэт: (Мы тамыгъэхэмрэ япшъэрылъхэмрэ игъэкIотыгъэу къыщыIотагъ тхэпкъхэр шапхъэхэмкIэ къызщыгъэлъэгъуагъэ я 2-рэ пычыгъом икIэухы дэж.)

Зэгъусэхэмэ якъеджакIэ зэблэхъурэ тхэпкъыхэр, пычыгъохэр:

**КӀэмгуэй хьэрыфылъэ** ( *КӀах тхыбзэр зытет* )

* Къэбэртэябзэ (, ) — къэбэрдейхэмрэ, беслъэнейхэмрэ я тхыбзэр зэрзэфӀэтыр. Езы тхыбзэр кирилл хьэрыфылкӀэ, къэбэрдей бзэмкӀэ зэхэгъэхьауэ щыт.

## Адыгэбзэ Диалектхэр
* КӀахыбзэ
** Хы Шӏуцӏэм идэжь ӏутыхэр
*** Нэтхъуаджэбзэ
*** Шапсыгъэбзэ
**** Шапсыгъэ шху (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ыпшӏэ)
**** Кӏэмгуе-шапсыгъ (Шапсыгъэмэ ячӏыгужърэ Кӏэмгуемэ ячӏыгужърэ языфагу)
**** Шапсыгъэ-цӏыкӏу (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ычӏэгъ, Хы Шӏуцӏэм идэжь)
**** Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ
**** ХьакӀуцубзэ
** Псыжъым идэжь ӏутыхэр
*** Бжъэдыгъубзэ
*** КӀэмыгуябзэ
*** Абдзахэбзэ
* Къэбэрдеибзэ
** Къэбэрдейбзэхэр
** Бэслъыныйбзэ

## Дифтонгхэр
КӀахэ адыгабзэм идифтонгмэ къатегуыщыӀэу, тызыхэплъагъэ тхылъхэм мы къыкӀэлъыкӀуэрэ тхыпкъылъэхэр, пычыгъуэхэр ары дифтонгэу алъытэрэр: *е (эй=йэ), я (йа), и (ый=йы), ю (йу), ау, эу, ыу, иу, о(эу=уэ), уа, уы, уи, уе*. Ау тэ къызэрэтшӀуэшӀрэмкӀэ адыгабзэм хэт дифтонгхэр мы къэтпчъыгъэ тхыпкъхэм-пычыгъуэхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэр арэп. КъатӀуэрэм нахь лъапсэ иӀэным фэшӀ, апэу гуыщыӀалъэхэм, дифтонгым къыраӀуалӀэрэм игуыгъу къэтшӀын.

Мы гуыщыӀэлъитӀуым фэдэу тызыхэплъэгъэ гуыщыӀэлъэ пчъагъэми къызэратхырэр дифтонгыр мэкъэзещэ мэкъитӀуыр зы пычыгъуэм зы макъэ фэдэу къызэдыхэфэныр ары. Арэу зыхъуырэм ыпшъэкӀэ къэттыгъэ тхэпкъхэр-пычыгъуэхэр дифтонг хъуыным фэшӀ ахэлэжьэрэ макъэхэр мэкъэзещэ хъуын фае. Мы тхэпкъ-зэхэлъхэм (*е, я, и*), ахэлэжьэрэ *э, а, ы*, тхэпкъхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэмрэ, *ю*, тхэпкъ зэхэлъым хэлэжьэрэ ***у***-м ымакъэрэ зэрэмэкъэзещэмкӀэ зыми гурышхъуэ ышӀырэп. Ау кӀахэ тхыбзэхабзэм дифтонгэу къыщалъытэрэ тхэпкъ зэхэлъхэм ахэлэжэрэ *й* тхэпкъым ымакъэрэ, пычыгъуэхэм ахэлажьэрэ *у* тхэпкъым ымакъэрэ, мэкъэзещэу къалъытэжьхэрэп. Мэкъэзэращэх. Уырысыбзэ грамматикэми ***й***-эр мэкъэзэращэу къелъытэ. Къэбэртэе адыгабзэм итхыбзэхабзи ары къызэрэщалъытэрэр. Яковлевымрэ lэшъхьамафэмрэ къызэдыдагъэкӀыгъэ «Адыгей литературабзэм и тхыбзэхабз» зыфиӀуэрэ тхылъми мы мэкъитӀуыр мэкъэзэращэмэ ахэтэу къытыгъ. ЕтӀани а зы макъэр зы бзэм щымэкъэзэращэу нэмыкӀыбзэм къызыхафэкӀэ мэкъэзещэ хъуын зэримылъэкӀыщтыри гурыӀуэгъуаепщтын.

## Адыгэ яшапхъэхэр (орфографие)
Адыгабзэм гъогушхо къыкIугъ. Илъэс мин пчъагъэхэм чIышъхьашъом щыпсэурэ адыгэ лъэпкъхэр зэкIэ хэлэжьагъэх адыгабзэм игъэпсын, ипсыхьан. Ащ фэдиз лIэшIэгъу пчъагъэхэм лъэпкъым мэкъабэ, гущыIабэ, гущыIэухыгъабэ къытыгъ. Лъэпкъым щыщэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэухэрэм чIыпIабзэхэр, зылъэныкъо горэкIэ адыгэ лъэпкъыбзэм текIэу, яIэ хъугъэх. Ащ фэдэу адыгэбзэ зэикIым нахь къыхэщхэу тиIэр чIыпIэбзэ заулэ мэхъу: абдзэхабзэр, бжъэдыгъубзэр, кIэмыгуябзэр, шапсыгъабзэр. Мыхэмэ зэу ахэбгъахьэми хъущт къэбэртэябзэр. Джы тилъэхъан къэбэртэябзэр бзэ шъхьафэу алъытэ, ау ар адыгабзэм, лIэшIэгъу пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, щыщ шъыпкъэу щытыгъ, ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ адыгэ чIыпIабзэхэм афэдэу. Адыгэ лъэпкъым ихъишъэ зэзгъашIэрэмэ къыхагъэщэу тырехьылIэ, тхыдэхэми, усэхэми къахэфэ, къэралыгъо, лъэпкъ Iофхэр зэшIохыгъэным пае зэкIэ адыгэхэм ялIыкIохэр хэгъэгу хасэм щызэIукIэхэу, Iофэу згъэгумэкIхэрэм тегущыIэхэу. А хасэхэм лIыкIоу агъакIощтгъэхэр акъыл зэбгъотылIэнэу, жэбзэ къабзэ зыIулъэу, цIыфхэр згъэдэIон зылъэкIыщтыр арыгъэ. Джы загъорэ къызэрэхэкIэу, ащ фэдэ лIыкIор IэнатIэу иIэм елъытыгъэу е IэнэтIэ лъыхъоу, е зэрэкIуагъэм рыкъэин ихьисапэу щытыгъэп. ЛIыкIор цIыфхэм зэлъашIэу, шъхьакIафэ фашIэу, акъылыгъи, цIыфыгъи, адыгагъи, лIыгъи бгъодэлъэу щытыщтгъэ. Ежь хьаблэм, къуаджэм, чIыпIэм, хэкум агъэнэфагъэу, хадзыгъэу агъакIощтгъэ. Ащ фэдэ лIыкIоу къэралыгъо, лъэпкъ хасэм къекIолIагъэхэр зэкIэ зы адыгэ лъэпкъыбзэкIэ нахьыбэмкIэ гущыIэщтгъэх. Ащ фэдэ лIыкIоу, губзыгъэу къэгущыIэрэм игугъу хэкум дахэкIэ щыIущтгъэ, адыгэбзэ къабзэкIэ мэгущыIэ, жэбзэ къабзэ Iулъ аIощтгъэ. Мы зигугъу къэтшIырэм къикIырэр -адыгэхэр сыдигъуи абзэ зэрэлъыплъэщтгъэхэр, адыгэбзэ жэбзэ къабзэр зэрагъэлъапIэщтгъэр ары. А лъэхъан чыжьэхэм жабзэм лъыплъэщтгъэхэ нахь, адыгэхэм тхылъыбзи, бзэр зэрызэхэтым ехьылIэгъэ грамматики, хэбзэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэри яIагъэхэп. ЗэкIэ адыгэу адыгабзэм рыгущыIэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэн фаеу шэпхъэ гъэнэфагъэхэр бзэм ехьылIагъэу щыIагъэхэп. Ащ фэдэ амалхэр зиIэнхэу хъурэр тхэн амал зиIэ лъэпкъыр ары. Тэ, адыгэхэм, тхэн амал тиIэ хъугъэу залъытэрэр 1918- рэ илъэсым щегъэжьагъэу ары. А илъэсым ыуж ныIэп адыгабзэкIэ тхылъхэр къыдэкIхэ зыхъугъэхэр. ЦIыкIу-цIыкI Iзэ адыгэ тхылъыбзэ тиIэ мэхъу. Тхылъыбзэм къытекIэу тхэкIэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэр адыгабзэм иIэхэу Н.Ф.Яковлевымрэ Iэшхьэмэфэ Даутрэ хагъэунэфыкIых. Ыужым, 1936-рэ илъэсым, Iэшхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэ «Адыгэ орфографиер» унашъоу аштэ, етIанэ, 1938-рэ илъэсым, Мыекъуапэ ятIонэрэу къыщыдэкIыжьы. Адыгэ орфографиер унашъокIэ зэраштагъэм къикIырэр, а шэпхъэ гъэнэфагъэхэу адыгэ тхылъыбзэм ехьылIагъэу къыдагъэкIыгъэхэр зэкIэ адыгэ тхылъыбзэм рылажьэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэнэу ары. Адыгэ народэу зитхылъыбзэ уцоу, тхэн амалыр къызIэкIэзгъахьэщтгъэмкIэ а апэрэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу Iэшъхьэмафэ Даутэ зэхигъэуцогъагъэмэ яшIогъэшхо къакIощтгъэ, ар иIэпэIэгъоу шIэныгъэм ипчъэхэр къызэIуихыщтгъэ, егъашIэм зыкIэхъопсыщтгъэ шIэныгъэ нэфыр къызIэкIигъахьэщтгъэ.

Орфографием ишапхъэхэм гущыIэр зэрэптхыщтыр, а гущыIэм иIахьыгъухэм ямэхьан, зэпытэу е зэпымытэу ахэр птхыщтхэмэ, дефис дэтэу е дэмытэу гущыIэр гъэпсыгъэщтмэ, инэу е цIыкIоу къебгъэжьэщтмэ, гущыIэм ишъошэ-хабзэхэр къагъэунэфых. ТхэкIэ амалэу бзэм иIэхэм къатекIызэ, орфографием зэкIэ тхылъыбзэм пылъхэм зэдагъэцэкIэн фэе тхэкIэ амалхэм яшапхъэхэр къегъэуцух, адыгэ грамматическэ шъуашэхэу зэдаштагъэхэр зыми ымыукъонхэм пае. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, орфографиер научнэ лъапсэ иIэу ежь обществэм зэдиштэгъэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу щыт, ыкIи а шэпхъэ зэдаштагъэхэр зыукъорэм хэукъоныгъэхэр ышIэу, икъоу шIэныгъэ зымыгъотыгъэ тхакIоу, цIыфэу алъытэ. Сыд фэдэрэбзи анахь мэхьанэ шъхьаIэу иIэр, а бзэр зыIулъ цIыфхэр зэдэгущыIэнхэр, зэгурыIонхэр ары. Орфографием, а лъэныкъомкIэ укъызекIуалIэкIэ, цIыфхэр тхыгъэкIэ зэдэгущыIэнхэ алъэкIын амал къеты. ЖабзэкIэ узэдэгущыIэным фэдэп тхыгъэкIэ узэдэгущыIэныр: жабзэм чIыпIабзэхэр щыбгъэфедэхэми мэхъI , къыбгурымыIоу укIэупчIэжьмэ, уздэгущыIэрэм къыбгуригъэIожьыщт, ау тхылъкIэ узэдэгущыIэмэ зэкIэми зэдаштэгъэ шапхъэхэр бгъэфедэнхэ фае, къагурымыIорэ къэIокIэ-тхакIэхэр хэмыгъахьэхэу. Ар аущтэу мыгъэпсыгъэмэ, уитхыгъэ зыфэгъэхьыгъэ цIыфхэм узыфаер агуIымыIонкIэ щынагъо.

Iэшъхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр адыгэ народым ыгъэфедэхэзэ илъэс пчъагъэм гъэсэныгъэм гъэхъэгъэ дэхэкIаехэр ышIыгъэх. А тхэкIэ шэпхъэ зэдаштагъэхэр агъэфедэзэ, адыгэхэм художественнэ литературэ шIагъо яIэ хъугъэ, научнэ IофшIагъэхэр къатыгъэх, публицистикэм зырагъэушъомбгъугъ, театри, радиуи, телевидениеми къащэгущыIэх, ублэпIэ, гурыт, апшъэрэ еджапIэхэм ащэлажьэх. А пстэумэ къагъэлъагъорэр, адыгэ тхылъыбзэр уцунымкIэ а тхэкIэ унашъоу аштэгъагъэм ииIуогъэшхо къызэрэкIуагъэр ары. Ау обществэм ищыIэныгъэ лъыкIуатэ къэс бзэми зэхъокIыныгъэхэр иIэхэу мэхъух, анахьэу лексикэм. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэр адыгабзэми фэхъугъэх. Ащ епхыгъ джы тилъэхъан адыгэ тхэкIэ шапхъэхэм ахэплъэжьынхэу, хэхъоныгъэу бзэм фэхъугъэм ифэшъошэ зэхъокIныгъэхэр фанIынэу тинаучнэ IофышIэхэр зыкIыпыхьагъэхэр. ЗэрэхъурэмкIэ, ар щыIэныгъэм къыгъэуцугъэ Iофышхоу щыт. Ащ изэшIохын пылъ IофышIэхэр шэпхъэ уцугъахэу щыIэхэм арыгъуазэхэзэ, тхылъыбзэм къыхэхъуагъэхэр къагъэунэфэны, а шэпхъэ зэлъашIэрэм пэшIуемыкIохэу, хахъо фашIын фае. Мы Iофыр зэшIозыхрэ IофышIэхэр ежь агу рихь-римыхьрэ закъомкIэ къекIуалIэхэ хъущтхэп, зыщыпсэурэ, зыщыщ чIыпIабзэхэр, ежь зэрэзэхагъэуцорэр агъэфедэу, шапхъэу къатынхэр тэрэзэп, емыкIу, адыгэ лъэпкъымкIэ зэрар. Ащ фэдэ гъэпсыкIэм адыгэ цIыф лъэпкъхэр зэриутэкIынхэ ылъэкIыщт, шэпхъэ уцугъахэм шIэныгъэ рызгъотыгъэхэм яшIэныгъэ ашIузэщикъощт, еджапIэхэм аIут кIэлэегъаджэхэри, ащеджэхэрэри Iоф хидзэщтых. ТикIэлэегъаджэмэ язакъоп орфографием ишапхъэмэ агъапэхэрэр, ахэр нахьыбэу гъэзетым къэтхэхэ нахь мышIэми. Адыгэ тхэкIэ шапхъэм егъэгумэкIых тиусакIохэри, тижурналистхэри, тиартистхэри, тинаучнэ IофышIэхэри, тимэкъу-мэщышIэ IофышIэхэри - зэкIэ адыгэ тхылъыбзэр шIу зылъэгъоу, гъунэ лъызыфхэрэр. Ащ фэдэу зэрэщытым ишыхьат тхэкIэ шэпхъэ проектхэу «Социалистическэ Адыгей»-м къыкиутыгъэхэм яхьылIагъэхэу цIыфыбэ къызэратхэри. Илъэс тIокIым къехъужьыгъэу адыгэ орфографием ипроектэу Бырысырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцуагъэм зэп-тIоп зэрэтегущыIагъэхэр, мыхъун ашIошIэу къыхэфагъэхэри авторхэм араIожьыгъэх, хэмытэу, ахэм гу зылъамытагъэ горэхэри къыхэкIыгъэхэми анаIэ тырарагъэдзэжьыгъ. Аужыпкъэрэм,Адыгэ хэку исполкомым зэхищэгъэгъэ орфографическэ комиссием хэтхэр /ащ сэри сыхэт/ аужыпкъэрэ едзыгъоу авторхэм къытыралъхьагъэм еджэжьхи, а едзыгъор августым и 15-м 1989-рэ илъэсым «Социалистическэ Адыгей»-м къыхиутынэу, цIыфхэр зэкIэ рагъэджэнхэу, комиссием рихъухьэгъагъ. Ащ ыпэкIэ, комиссием и тхьаматэу МэщбэшIэ Исхьакъ зэкIэми, къариIогъагъ: нэпэмыкIэу орфографическэ шапхъэхэр зэхэзгъэуцуагъэ е илъэсым къыкIоцI зэхэзгъэуцон щыIэмэ тежэнышъ, къырахьылIэрэмэ анахь дэгъур къахэтхыщт ыIуи. Ари хъункIэ зэдашти, ежагъэх, ау зыми тхыгъахэу къытыгъагъэп ыкIи илъэсым къыкIоцIи къыгъэхьазэрыгъагъэп.

Проектым иаужыпкъэрэ едзыгъор гъэзетым къыхиутынэу комиссием зештэм ыуж, ЗекIогъу Уцужьыкъо нэIосэгъэ-Iахьылыгъэ амалэу иIэхэр ыгъэфедэхи, къезытыгъэри тымышIэу, джыри илъэс пIалъэ зыгорэм къыритыгъэу зэхэтхыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, Iофыр зыми къымыIэтэу илъэсым ехъоу тежагъ. Зыми проект шъхьаф къытынэпщтын, уахътэу агъэнэфэгъагъэхэр бэ шIагъэу блэкIыгъэх зыфаIоным тегъэпсыхьагъэу,авторхэм комиссием рихъухьагъэр агъэцакIэу аIуи, япроект гъэзетым къыхрагъэутыгъ. А охътэ шъыпкъэм тефэу ЗекIогъум ипроекти «Адыгэ орфографиер нахьыпIу зэрэхъущтымкIэ шIэгьэн фаехэр» ышъхьэу брошюрэ шъхьафэу экземпляри 150-рэ хъурэр къыдэкIы.

Мы проектым нэIуасэ зыфэзыиIынхэу, тегущыIэщтхэмкIэ а пчъагъэри икъунгъэ, ау ащ ЗекIогъур ымыгъэразэу, гъэзетым къыхаIигъэутынэI редакторым реты. Зэрэадыгэ лъэпкъэу яхьылIэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр редакторым ыштэнхэшъ къыхиутынхэр къыригъэкIугъэп, тегущыIагъэ щымыIэу, комиссиери хэмыплъагъэу. Ар аущтэу зэхъум, ЗекIогъум джыри «къыдэIэпэIагъэх»: орфографическэ комиссием хэтхэр аугъойхи «къыхэтыутын фае» къараIуагъ. Ау къэгущыIагъэхэм анахьыбэ дэдэм ЗекIогъум ипроект къыхэуутыным игъо мыхъугъэу ыкIи мэхьанэ хъатэ, адрэ проектэу къыхаутыгъэм шIокIэу, имыIэу аIуи зэбгырыкIыжьыгъэх. Ащ къымыубытхэу ЗекIогъум «къыдэIэпэIэхэрэм» ялIыгъэ, язэшIокI къагъэлъагъоу аIуи, проектыр гъэзетэу «Социалистическэ Адыгей»-м июным и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъ. Проектыр брошюрэу къызыдэкIыгъэр мэзэ зыщыплъ нахьэ мыхъоу ары шъыпкъэр гъэзетым къыхырагъэутыгъ. Ар зэрар лыягъэу тэлъытэ, ау ащ изакъоп -ЗекIогъум къытырэ проектыр тхэкIэ шэпхъэ зэгъэзэфагъэу щытэп, ар илъэшъухьэгъэу гъэпсыгъэ, кIэлэегъаджэхэмкIи кIэлэеджакIохэмкIи гурыIогъуаеу бзэ хьылъэкIэ тхыгъэ. Параграфи 119-рэу ЗекIогъум къытырэм ащыщэу 80-м къехъурэр Бырысырым, Даурым, Шъаокъом япроектэу къыхаутыгъэм тефэх, орфографием хэмыхьэхэу орфэпием хэтын фаеу параграф зыщыплI хэт, тхэкIэ шапхъэ мыхъухэу, шапхъэ пшIынэу атемыфэуи параграф зытIущ хигъэхьагъ, адрэ проектым комиссиер тегущыIэ зэхъум хагъэкIыжьхэмэ нахьышIу зыфаIуи хагъэкIыжьыгъэхэу параграф зытIущ ежьым хигъэхьажьыгъ, адрэ параграфэу къэнэжьхэрэр скобкэмэ адэтэу апэрэ проектэу къыхаутыгъэм чIыпIэбзэ къэIуакIэх aIoy щыхагъэунэфыкIыгъэхэр ЗекIогъум скобкэмэ къадиххи, тхылъыбзэ шапхъэ фэдэу параграф шъхьафхэу къытыгъэх. Ахэри бжъэдыгъу чIыпIэбзэ закIэх. Ащ къикIырэр, ежь ЗекIогъум тхэкIэ унашъоу адыгэ народыр илъэс пчъагъэхэм зэрылажьэу, цIыфхэм зэдаштагъэу, яшIэныгъэ ылъапсэу щытыр зэриукъорэр ары, ежь ыгу рихь-римыхьмэ къатекIырэ екIолIакIэм тетэу е ежь зыщыщ чIыпIэмкIэ ыукъудыи пIоигьоу зэритхыгъэр ары.

Научнэ лъапсэу проектитIуми яIэр къызыщежьэрэр Iэшъхьзмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ шапхъэхэу унашъокIэ аштэгъагъэхэу ыпшъэкIэ зигугъу къэтиIыгъэр ары, ау проектмэ яавторхэм ар зэрагъэфедагъэр зэтекIы. Апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэхэм шэпхъэ шъхьаIэу цIыфхэм зэлъаштагъэхэр амыукъохэу, тхылъыбзэм кIэу къыхэхьагъэхэр шэпхъэ гъэнэфагьэ ашIызэ дэлэжьагъэх, ыужрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэм шэпхъэ уцугъахэхэу щытхэр ыукъозэ ешIы, ежь ичIыпIабзэ зэрэлъэпкъэу шапхъэкIэ аригъэштэн ыгу хэлъэI фэбанэ. Ащ фэдэ екIолIакIэр народым зэрэщытэу ыштэщтэп, IэпэIэгьу кIочIэшхохэр «къыгъотэу» мыхъущтыр кIоцIырафыгъэми. Ащ ишыхьатых а проектхэм яхьылIагъэхэу гъэзетым къыхиутыгъэ статьяхэри.

Мы статьям проектитIум язи, ящыкIэгъэ-ямыщыкIагъэхэм, сакъыщытегущыIэрэп, сыда пIомэ ахэр авторхэми мызэу-мытIоу ясIуагъэх, комиссиеми щытегущыIэхэ зэхъум шъхьаихыгъэу къыщысIогъагъэх. КъэсIуагъэмэ ащыщыбэхэр апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэмэ къыдалъытагъэх ыкIи зэрагъэтэрэзыжьыгъэм сезэгъыгъ. Джы тиадыгэ тхылъыбзэ изытеткIэ, Бырсырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцогъэ адыгэ орфографием ипроектэу къыхаутыгъэу цIыфхэр хъунэу зытегущыIэхэрэр унашъокIэ штэгъэным игъо хъугъэу сэлъытэ.

СигущыIэ икIэухым, къыхаутыгъэ статья зытIу горэм къащатхырэм сакъыщыуцу сшIоигъу. АпэрэмкIэ, Хъут Казбек истатьяу «Iофгъошхомэ ащыщ» зыфиIоу «Социалистическэ Адыгей»-м маим и 18-м 1990 илъэсым къихьагъэр къызтегущыIэрэ «Iофыгъошхом» имыфэшъуашэу дысэу, гуаоу мыхъунхэр риIуалIэу къыхэкIы. Ащ мырэущтэу етхы: «Буквэхэм ацIэ зыщызэхагъэкIокIэгъэ орфографием ребгъэджэнхэ плъэкIыщтэп, рыбгъэсэхъуджэнхэ плъэкIыщт нахь...». Мыщ фэдэ гущыIэ мыщыухэр пIонри птхынри къекIурэп, авторхэм ямылажьэр ялэжьэ шъыпкъэу щытми. Бырсырми, Даурми, Шъаокъоми зы букви, зы макъи зэхагъэкIуакIэрэп, зытетым тетэу къатхы нахь.

Авторхэм буквэу ***д***-р, буквэу ***дз***-м хагъэкIуакIэу еIошъ Хъутым ахэр егъэмысэх, ау ащ фэдэ зэхэгъэкIокIэгъэ Iоф хэтлъагъорэп проектэу тыкъызтегущыIэрэм. Мары ащ щатхырэр: «#7. Буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы: 1. Д-кIэ къегъэжьэгъэ гущыIэпкъым бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр зыгуахьэкIэ. Щысэхэр: къыд-дэкIон, къыд-дэIэпэIэн, къыд-дихьан.
2. Буквэхэу дз, дж зыфиIохэрэм апэкIэ бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр щыт хъумэ. *Щысэхэр*: ***д-дзын, хэд-дзэн, д-джын*** /егъапш диал.: ***ты-дзын, хэты-дзэн, ты-джын***/».
ХэткIи нэфэн фае, авторхэм ***дз***-ри, ***дж***-ри, ***д***-ри буквэ шъхьафхэу зэралъытэхэрэр, ау бгъэмысэхэ пшIоигъомэ, мы къэтхьыгъэ параграфым икъежьапIэкIэ/» буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы»/ бгъэмысэнхэ плъэкIыщтых, Хъут Казбек зэрипIырэм фэдэу. Ау ащ фэдэ нIыкIэри, къыгурыIуакIэри емыкIу.

Проектым иавторхэм апэрэ едзыгъоу къатыгъагъэм щыхагъэунэфыкIыгъагъ ***у***-м пычыгъо къызщитрэм ащ ыуж ***ы***-р щытэу птхын фаеу, ау ащ еджагъэхэри, комиссием щыщхэри езэгъыгъэхэп, арти джырэ проектым хэмытыжьэу къатыгъ.

Хъут Казбек джы ар щыкIагъэу проектым фелъэгъу. Тэ тишIошIыкIэ, ***у***-м ыуж, пычыгъо къыгъэпсы хъумэ, ы-р птхынэу ищыкIагъэп. Ар къэIуакIэу иIэм епхыгъ, арышъ, ар орфоэпием иIоф. Орфографием ипшъэрылъэхэм къахахьэрэп. Джащ фэд пIоми хъущт ***I***-р гущыIэхэу Ахьмэд, Абу, Асет зыфиIохэрэм апэ ибгъэуцонри, Юныс, Юсыф-мэ ачIыпIэ Иуныс, Иусыф птхынри. Проектым къызэрыщатырэр тхылъыбзэм зэрыхэхьагъэу, цIыфхэм зэлъаштагъэу, шэпхъэ уцугъэхэр ары. Ахэр джы зэпырыбгъэзэжьынхэр ищыкIагъэхэп. Инджылыбзэми, урысыбзэми, нэпэмыкIыбзэми зэратхырэмрэ къэIуакIэу яIэрэмкIэ зэтекIыхэу боу гущыIэхэр, макъэхэр къыхэфэх, ау ащ пае а бзэхэр къэралыгъо Iофхэр зэшIуахыным пае агъэфедэнхэм изэрар къакIорэп. Шъыпкъэ, щыIэх бзэ зырызхэр, гущыIэр къызэраIорэмрэ зэратхырэмрэ зэтефэхэу, гущыIэм пае грузинабзэр. Гъэзетым инэкIубгъохэм научнэ Iофыгъохэр ащызэшIопхыныр къинэу щыт нахь, тыкъызтегущыIэмэ тшIоигъор бэ.

ЯтIонэрэу сыкъызыщыуцумэ сшIоигъор ХъокIо Аслъан истатьяу «Титхабзэ орэкъабзэ» зыфиIоу гъэзетым июлым и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъэр ары. Авторыр техническэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат нахь мышIэми, дэхэкIаеу адыгэ тхылъыбзэ шапхъэхэм алъэплъэ, ахэр нахьышIу шIыгъэным ыгукIэ егъапэ. Ар Аслъан щытхъоу ыкIи гуапэу фэлъэгъугъэн фае. ХъокIо Аслъан анахь згъэгумэкIэу хигъэунэфыкIырэр нэпэмыкIыбзэмэ къахэкIхи адыгабзэм къыхэхьагъэ гущыIэхэм ятхыкI. Ар Iофыгъошхоу щыт, ау проектмэ яавторхэм а лъэныкъор къыдамылъытагъэу зэритхырэр тэрэзэп. Ахэм ар къыдамылъытагъэмэ, а парагрэфэу зигугъу къышIхэрэм къащатхыныеп. Зэрэщытыр, урысыбзэм ифэмэ-бжьымэхэр къытехьэхэзэ адыгэ тхылъыбзэр охътэ кIэкIыкIэ уцугъэ. Ащ къыхэкIэу интернациональнэ гущыIэхэри, урысыбзэ гущыIэ зырызхэри, гущыIэ зэпхыгъэ хьэзэрхэри адыгабзэм къыхэхьагъэх, ахэм цIыфхэр ясагъэх. Ащ фэдэу адыгэ тхылъыбзэм хэтхэм бзэр агъэкIодынкIэ щынагъо щыIэп. Бзэ пстэуми ащ фэдэ амалхэр агъэфедэх, ау грамматикэм ахэр бзэм щыщым фэдэу егъэпсых. Титхылъыбзэ уцу зэхъум тхакIохэм къахэкIыщтгъэх, гущыIэ пстэури адыгабзэкIэ къэIогъэн фае зыIощтгъэхэр, ау ар бзэми цIыфми аштагъэп. Сыд фэдэрэбзи ежь ибзэ хабзэхэм атетэу хэхъоныгъэ лексикэмкIэ ешIы нахь, зыгорэм ишIоигъоныгъэкIэ, искусственэ зыфаIорэм фэдэу, бгъэпсын плъэкIыщтэп. Арышъ, адыгэ орфографием ишапхъэхэр зэблэтхъуным тыпышъумыгъэлъэу,щыIэм тэрэзэу тырыжъугъэлажь.

## Хьарыф ЗэхъокIыныгъэхэ
Адыгабзэм ыкъэӀуакӀэхэм хьарыф зэхъокӀыныгъэ бэ щыI: 

* КӀахыбзэ **a ↔ э** East: *адыгабзэ ↔ aдыгэбзэ*; *бай ↔ бей*; *аслъан ↔ аслъэн*; къэплъан ↔ къаплъэн; *дунай ↔ дуней*; *тхьакӀум ↔ тхьэкӀумэ*; *хьарыф ↔ хьэрф*; *тхьаркъо ↔ тхьэрыкъуэ*; *Ӏай ↔ Ӏей*; *хьамлыу ↔ хьэмбылу*; *хьау ↔ хьэуэ*
* КӀахыбзэ **ы ↔ э** East: *ны ↔ анэ*
* КӀахыбзэ **э ↔ ы** Къэбэрдейбзэ: *хъэдэн ↔ хъыдан*
* КӀахыбзэ **а ↔ ы** Къэбэрдейбзэ: *Ӏахьыл ↔ Ӏыхьлы*
* КӀахыбзэ **и ↔ ы** Къэбэрдейбзэ: *мэлэӀич ↔ мэлэӀыч*
* КӀахыбзэ **ы ↔ и** Къэбэрдейбзэ: *сабый ↔ сабий*
* КӀахыбзэ **ы ↔ е** Къэбэрдейбзэ: *жъэжъый ↔ жьэжьей*; *дэжъый ↔ дэжьей*
* КӀахыбзэ **ц ↔ дз** Къэбэрдейбзэ: *цэ ↔ дзэ*; *цыгъо ↔ дзыгъуэ*; *пцэжъый ↔ бдзэжьей*
* КӀахыбзэ **ч ↔ ж** Къэбэрдейбзэ: *чэмы ↔ жэм*; *чъыгы ↔ жыг*; *чэщы ↔ жэщ*; *чылэ ↔ жылэ*
* КӀахыбзэ **ч ↔ дж** Къэбэрдейбзэ: *чэтыу ↔ джэду*; *чэты ↔ джэд*; *апч ↔ абдж*
* КӀахыбзэ **ч ↔ щ** Къэбэрдейбзэ: *пачъыхь ↔ пащтыхь*; *гъучӀы ↔ гъущӀ*; *упчӀэ ↔ упщӀэ*; *чыӀу ↔ щӀыӀу*
* КӀахыбзэ **дз ↔ з** Къэбэрдейбзэ: *хъырбыдз ↔ хъарбыз*
* КӀахыбзэ **дж ↔ ж** Къэбэрдейбзэ: *баджэ ↔ бажэ*; *лъэмыдж ↔ лъэмыж*; *аджал ↔ ажал*; *хьаджыгъэ ↔ хьэжыгъэ*; *лъэгуанджэ ↔ лъэгуажьэ*; *къуаджэ ↔ къуажэ*
* КӀахыбзэ **жь ↔ з** Къэбэрдейбзэ: *ежь ↔ езы*
* КӀахыбзэ **жъ ↔ жь** Къэбэрдейбзэ: *жъы ↔ жьы*; *бжъэ ↔ бжьэ*; *жъэн ↔ жьэн*
* КӀахыбзэ **ж ↔ жь** Къэбэрдейбзэ: *бжыхьэ ↔ бжьыхьэ*; *жакӀэ ↔ жьакӀэ*; *бжыдзэ ↔ бжьыдзэ*; *жэ ↔ жьэ*
* КӀахыбзэ **жъу ↔ в** Къэбэрдейбзэ: *жъуагъо ↔ вагъо*; *зэжъу ↔ зэвы*
* КӀахыбзэ **ш ↔ щ** Къэбэрдейбзэ: *дышъэ ↔ дыщэ*; *шъхьэ ↔ щхьэ*; *гъашӀэ ↔ гъащӀэ*; *нашэ ↔ нащэ*
* КӀахыбзэ **щ ↔ ш** Къэбэрдейбзэ: *щэ ↔ шэ*; *щай ↔ шай*; *щыгъу ↔ шыгъу*; *ахъщэ ↔ ахъшэ*; *щэбзащ ↔ шабзэ*; *щыды ↔ шыд*; *щынагъо ↔ шынагъуэ*); *щыбжьый ↔ шыбжий*
* КӀахыбзэ **шъ ↔ щ** Къэбэрдейбзэ: *шъабэ ↔ щабэ*; *шъхьэ ↔ щхьэ*; *шъынэ ↔ щынэ*; *дышъэ ↔ дыщэ*; *пшъашъэ ↔ пщащэ*; *мышъэ ↔ мыщэ*; *псэушъхь ↔ псэущхьэ*; *шъэ ↔ ща*
* КӀахыбзэ **шӀ ↔ щӀ** Къэбэрдейбзэ: *шӀын ↔ щӀын*; *шӀэн ↔ щӀэн*; *гъашӀэ ↔ гъащӀэ*
* КӀахыбзэ **кӀ ↔ щӀ** Къэбэрдейбзэ: *кӀэ ↔ щӀэ*; *мэгыкӀэ ↔ мэгыщӀэ*; *тӀэкӀын ↔ тӀэщӀын*; *икӀыӀу ↔ ищӀыӀу*; *макӀэ ↔ мащӀэ*; *хьакӀэ ↔ хьэщӀэ*
* КӀахыбзэ **шъу ↔ ф** Къэбэрдейбзэ: *шъоу ↔ фо*; *шъуз ↔ фыз*; *ешъон ↔ ефэн*; *уашъо ↔ уафэ*; *уцышъо ↔ удзыфэ*; *къашъо ↔ къафэ*; *лӀыкӀо ↔ лӀыкӀуэ*
* КӀахыбзэ **шӀу ↔ фӀ** Къэбэрдейбзэ: *шӀу ↔ фӀы* (well, good); *машӀо ↔ мафӀэ*; *шӀуцӀэ ↔ фӀыцӀэ*; *шӀомыкӀы ↔ фӀамыщӀ*; *ошӀу ↔ уэфӀ*
* КӀахыбзэ **ф ↔ ху** Къэбэрдейбзэ: *фыжьы ↔ хужьы*; *Ӏофы ↔ Ӏуэху*; *мафэ ↔ махуэ*; *гъэмафэ ↔ гъэмахуэ* (summer); *цӀыфы ↔ цӀыху*; *фабэ ↔ хуабэ*
* КӀахыбзэ **къ ↔ кхъ** Къэбэрдейбзэ: *къэ ↔ кхъэ*; *макъэ ↔ макхъэ*
* КӀахыбзэ **къу ↔ кхъу** Къэбэрдейбзэ: *къуае ↔ кхъуей*; *къужъы ↔ кхъужь*; *къухьэ ↔ кхъухь*
* КӀахыбзэ **т ↔ д** Къэбэрдейбзэ: *тэ ↔ дэ*; *тамэ ↔ дамэ*; *тамыгь ↔ дамыгъэ*; *тыгъужъы ↔ дыгъужь*; *тыгъуас ↔ дыгъуасэ*; *ты ↔ адэ*; *тыжьыны ↔ дыжьын*; *такъикъ ↔ дакъикъэ*; *атакъэ ↔ адакъэ*; *хатэ ↔ хадэ*; *псычэт ↔ псыджэд*; *тхьамат ↔ тхьэмадэ*
* КӀахыбзэ **п ↔ б** Къэбэрдейбзэ: *панэ ↔ банэ*; *пытэ ↔ быдэ*; *пчэны ↔ бжэн*; *пыи ↔ бий*
* КӀахыбзэ **м ↔ н** Къэбэрдейбзэ: *мамун ↔ номин*
* КӀахыбзэ **н ↔ Ø** Къэбэрдейбзэ: *гъунджэ ↔ гъуджэ*
* КӀахыбзэ **-Ø ↔ -р** Къэбэрдейбзэ: *Ӏехы ↔ Ӏехыр*; *сӀехы ↔ сӀехыр*; *тӀехы ↔ тӀехыр*
* КӀахыбзэ **-Ø ↔ -щ** Къэбэрдейбзэ: *тӀыгъ ↔ тӀыгъщ*
* КӀахыбзэ **Ø- ↔ и-** Къэбэрдейбзэ: *джыри ↔ иджыри*

## Адыгэ диалектхэм анахь янэшэнэ шъхьаIэхэр
Адыгэ диалектхэм анахь янэшэнэ шъхьаIэхэр хэдгъэунэфыкIыных.

1. Шапсыгъэ диалектым бзэгукIэ мэкъэзэращэ шъабэхэр къыхэнэжьыгъэх, ахэр бжъэдыгъу ыкIи кIэмгуе диалектхэм пытэпIэ
мэкъэзэращэ зэхэлъ (аффрикат) ащыхъугъэх, зэгъапшэх: шапс. гьянэ, бжъ.-кIэм. джанэ; шапс. кьеты, бжъ-кIэм. чэты; шапс. кIьакIьэ, бжъ-кIэм. кIэнкIэ. ЗэрэхъурэмкIэ, шапсыгъэ диалектым ятIонэрэ аффрикатхэр иIэхэп.

2. Бжъэдыгъу ыкIи кIэмгуе диалектхэм апэрэ ыкIи ятIонэрэ аффрикатхэр янэшанэх. ЯтIонэрэ аффрикатхэр къэзытыгъэхэр мы диалектхэм янэшэнэгъэ мэкъэзэращэ шъабэхэу гь, кь, кIь зыфиIохэрэр аффрикатхэу (дж, ч, кI) зэрэхъужьыгъэхэр ары.

3. Бжъэдыгъу ыкIи шапсыгъэ диалектхэм жьы зыкIэт мэкъэзэращэхэр къахэнэжьыгъэх, зэгъапшэх:

4. Абдзэхэ диалектхэм апэрэ пытэпIэ мэкъэзэрэщэ зэхэлъхэр (аффрикатхэр) иIэхэп, ахэр ащ зэжъупIэ мэкъэзэращэхэу (спирантхэу) щыхъужьыгъэх, зэгъапшэх:

5. Лэжь падеж кIэухым игъэпсыкIэ диалектхэм зэфэшъхьафэу ащыщыт, зэгъапшэх:

6. Бжъэдыгъу ыкIи шапсыгъэ диалектхэм цIэеIо падеж кIэухэу **р**-м ыпэкIэ къэуцурэ зещэу **э**-м ычIыпIэ абдзэхэ ыкIи кIэмгуе диалектхэм зещэу **ы**-р щэты, зэгъапшэх:

7. Бжъэдыгъу ыкIи шапсыгъэ диалектхэм зэращэхэу **хь, I** зыфиIохэрэм апэкIэ къыщыуцурэ зещэхэу **а**-м ычIыпIэ абдзэхэ ыкIи кIэмгуе диалектхэм **ы**-р ащагъэфедэ, зэгъапшэх:

8. Къэзгъэлъэгъорэ цIэпапкIэхэу бжъэдыгъу ыкIи шапсыгъэ диалектхэм ахэт **у, ур** зыфиIохэрэм ачIыпIэ абдзэхэ ыкIи кIэмгуе диалектхэм **мо, мор, мы** зыфиIохэрэр ащагъэфедэх, зэгъапшэх:

9. Абдзэхэ ыкIи кIэмгуе диалектхэм глагол лъэпсапэхэу **пэ-, къэ-, чIэ-, фэ-, кIэ-, хэ-, дэ-** ачIыпIэ бжъэдыгъу ыкIи шапсыгъэ диалектхэм **па-, къа-, чIа-, фа-, кIа-, ха-, да-** ащагъэфедэх, зэгъапшэх:

10. Бжъэдыгъу диалектым щагъэфедэрэ мэкъэзэращэ зэготэу **шк** зыфиIорэм ычIыпIэ абдзэхэ ыкIи кIэмгуе диалектхэм мэкъэзэращэ зэготэу
**шх**-р къащаIо, зэгъапшэх:

11. Бжъэдыгъу диалектым къэкIощт охътэ лъэпсахэу хэт - **т**-м ычIыпIэ адырэ диалектхэм -**щт**-р ащагъэфедэ, зэгъапшэх:

= Щысэхэр =

## Зэпыщэхэр