Адыгэ Зэготын ыкӀи ЗэдэӀэпыӀэн Хасэ

**Адыгэ Зэготын ыкӀи ЗэдэӀэпыӀэн Хасэ** (Тыркубзэ: Çerkes İttihat ve Teavün Cemiyeti; Осман Тыркубзэ: چركس اتحاد و تعاون جمعیتی) — Осман Пачъыхьыгъом щыщ адыгэ шӀушӀэ хасэу щытыгъ. Хасэм и мурад шъхьаӀэхэр — гъэсэныгъэм зегъэушъомбгъугъэныр, адыгэ лъэпкъ шъуэ иӀэныр ыкӀи Ислъам диныр арыгъэ.

Хасэм ӀофшӀэн бэ ыгъэцакӀэщтыгъэ, еджапӀэхэр гъэпсынымрэ шӀушӀэ Ӏофхэмрэ апылъыгъ. Хасэм иеджапӀэ предмет зэфэшъхьафхэр щарагъашӀэщтыгъэ, ахэмэ ахэтыгъ: спортыр, географиер, Адыгабзэр, Тыркубзэр, Францыбзэр, Адыгэ тарихъыр, Осман тарихъыр, сурэтшӀыныр, музыкэр, ыкӀи нэмыкӀхэр. ЕджапӀэм АдыгабзэкӀэ, ТыркубзэкӀэ ыкӀи УрысыбзэкӀэ щеджэщтыгъэх.

## Тарихъ

### Политикэ щытыкӀэр
1864-рэ илъэсым Урыс-Адыгэ заор ухыгъэ мыхъузэ, Адыгэ лъэпкъгъэкӀуэдым къыхэкӀыжьыгъэ цӀыфэу къэнэжьыгъэхэм ягъэкӀон (депортацие) ижъыгъэу рагъэжьагъ. Урыс Пачъыхьэ Хабзэм иархив цифрэхэмкӀэ зэрагъэунэфыгъэмэ, Адыгэ лъэпкъым щыщэу процент 95-97-рэ фэдиз мы Ӏофыгъом хэкӀодыхьагъ. ИгъэкӀогъэ цӀыфхэр анахьэу Осман Пачъыхьыгъом ичӀыгухэм ащагъэтӀысыгъэх.

Осман чӀыгухэм арыфэгъэ Адыгэхэм тхьамыкӀагъо инхэр апэкӀэкӀыгъ. АпэрапшӀэ Адыгэхэр еджапӀэхэмрэ мэщытхэмрэ чӀэсыгъэх е гъучӀхэм ачӀэсынхэ фэягъэх, чӀыпӀэ гъэнэфагъэм ащагъэтӀысэхэм нэс. Осман хабзэм Адыгэ хэхэсхэм псыхъохэмрэ хьэцэ-пӀацэ чӀыгухэмрэ апэблагъэу чӀыгухэр къафигъэнэфагъ. Гъогум тетхэзэ, узхэмрэ щытыкӀэ дэеу зыхатыгъэхэмрэ къахэкӀэу цӀыфыбэ хэкӀодагъ. Осман Пачъыхьыгъом ихьагъэ Адыгэхэм апэрапшӀэ зыкъызэдаубытыжьыгъ ыкӀи ялъэпкъ шэн-хабзэхэр къаухъумагъ, ежь язэфэс-хасэхэр (судхэр) яӀагъ, ахэм нэмыкӀ тетыгъо ахагъахьэщтыгъэп.

Ащ ыуж къикӀыгъэ Адыгэ шӀэныгъэлэжь лӀэужым Осман къэралыгъом ӀофшӀэн инхэр ыкӀи ӀэнатӀэ лъагэхэр щаубытыгъ. "Тешкилат-ы Махсуса" (Осман зэщыгъэубытыгъэ куп), "Хьамидие полкхэр", ыкӀи "Иттихьат ве Теракки" (Зэготыныгъэмрэ Зыужыныгъэмрэ я Комитет) фэдэ ӀэнатӀэ ин зиӀэ купхэм янахьыбэр Адыгэу щытыгъэх. Осман чӀыгухэм арыс Адыгэхэм я Къаукъаз лъэпкъыгъэ лъапсэ агъэпыт, ау ащ дакӀыгъоу Осман-Муслъымэн щытыкӀэри яапэрэ ӀэнатӀэу алъытэщтыгъ. 1908-рэ илъэсым Осман Пачъыхьыгъом Револуцие зыщыхъум, Адыгэ културэ ӀофшӀэнхэр рагъэжьагъ. Ахэм ащыщхэр культурэм нахьыбэу политикэм пылъыгъэх, гущыӀэм пае: "Шимали Кавказ Джемиети" (Темыр Кавказ Хасэ) ыкӀи "Кафказ Истиклал Комитеси" (Кавказ Шъхьафитныгъэ Комитет). Ахэм тӀури Хэкум (Черкесием) ишъхьафитыгъо фэбэнэщтыгъэх ыкӀи Иттихьат (İTC) партиер ахэмэ къадиштэщтыгъ.

### Формацие
Шъхьафитныгъэхэр зыщыхагъэхъуагъэ щытыкӀакӀэм, Адыгэхэм псынкӀэу зэхащэнхэр рагъэжьагъ. 1908-рэ илъэсым ШышъхьэӀу мазэм, апэрэ хэтхэм Адыгэ Зэготын ыкӀи ЗэдэӀэпыӀэн Хасэм илъапсэ ралъхьагъ. Ар зыщыхъугъэр Шыихъ Щамил икъоу Гъази Мэхьамэт Пащэ Истамбыл, Коска щыӀэ иунэ ары.

Дзэпащэхэмрэ пащэхэмрэ анэмыкӀэу, Хасэм а лъэхъаным ишӀэныгъэлэжь цӀэрыӀохэмрэ тхэкӀохэмрэ къыдихьыхыгъ. Мы цӀыфхэм ахэтыгъэх: Ахьмэт Джауид Тхьэркъэт Пащэ, Абдуллахь Пащэ, Бэрзэдж Зэки Пащэ, Гъази Мухьэммэд Фазил Пащэ, Назми Пащэ, Щхьэплъы Осмэн Пащэ, Ахьмэт Хьамди Пащэ, Иззэт Пащэ, Джэрэщты Исмаил Бэркъукъ, Ахьмэт Митхьат Эфэнди, ыкӀи Профессор Азиз Мэкэр. Адыгэ Зэготын ыкӀи ЗэдэӀэпыӀэн Хасэр официалнэу 1908-рэ илъэсым ШэкӀогъу мазэм и 4-м гъэпсыгъэ хъугъэ. Апэрэ унэр зэфашӀыжьы зэхъум, хасэр Аксарай Синэкли-Баккал урамым тет унэ кӀэу агъэпсыгъэм икӀыгъ.

Ахьмэт Джауид Тхьэркъэт Пащэ хасэм итхьаматэу хадзыгъ, а ӀэнатӀэр 1916-рэ илъэсым лӀэжьыфэ ыӀыгъыгъ. Хасэм хэтхэм янахьыбэр дэгъоу гъэсагъэхэу щытыгъэх, а лъэхъаным иеджапӀэ анахь дэгъухэр къаухыгъэу, ежь ябзэхэу Адыгабзэмрэ Тыркубзэмрэ анэмыкӀэу, ятӀонэрэ бзэу зы нэмыкӀ бзэ зэрашӀэщтыгъэр. Мы бзэхэм ахэтыгъ Францыбзэр, Арапыбзэр, Урымбзэр, Инджылызыбзэр ыкӀи нэмыкӀхэр.

Ахэр зэкӀэ Муслъымэнхэу ыкӀи Темыр Каукъазым къикӀыгъэхэу щытыгъэхэми, Хасэм хэт цӀыфхэм идеологие шӀошъхъуныгъэ зэфэшъхьафхэр яӀагъ. Ахэмэ ахэтыгъ тетыгъор зиӀэ партиер ("Иттихьат ве Теракки") зыдырагъаштэхэрэри, ащ пэуцужьхэрэри. Иттихьат партиер анахь лъэшэу зыдырагъаштэхэрэмрэ анахь лъэшэу пэуцужьхэрэмрэ зы мурадкӀэ Хасэм щызэкъотыгъэх: Адыгэ културэр гъэкӀэжьыныр ары. ШӀошъхъуныгъэрэ щытыкӀэрэ зэпэуцужьхэр яӀагъэми, Адыгэ лъэпкъыгъэу зэдагъэпытым ахэр зэфищагъэх.

Хасэм имурадхэм ащыщыгъ Адыгэхэм ядин, яшэн-хабзэ, ыкӀи язэпыщэныгъэхэр гъэпытэнхэр, ащ дакӀыгъоу гъэсэныгъэм хэгъэхъоныр. Япшъэрылъхэм ащыщыгъ Адыгэ тарихъыр, бзэр, ыкӀи хабзэхэр джыныр. Чылэ пэпчъ Адыгэ еджапӀэхэр (гурыт еджапӀэхэр) къыщызэӀухыгъэнэу, ахэм Адыгэ сабыйхэр ахъщэ хэмылъэу АдыгабзэкӀэ щагъэджэнхэу къыхагъэщыгъ. Ащ нэмыкӀэу Адыгэ газетрэ журналхэмрэ къыдэгъэкӀыгъэнхэу унашъо ашӀыгъ. Хасэм игазетэу "Гъуазэ" джыри къыдэкӀы. Хасэм дзэ къутамэ иӀэнэу къыхалъхьагъ, ау ар аштакъым, сыда пӀомэ Хасэм Осман Пачъыхьыгъом шъыпкъагъэ фыриӀэнэу къыгъэгугъагъэти.

ЗэкӀэмкӀи, Хасэм ишъхьаӀэ мурадыгъэр гъэсэныгъэ дэгъурэ шӀэныгъэ ушэтынхэмрэкӀэ, Осман Пачъыхьыгъом шъыпкъагъэ фызиӀэ, диным фэшъыпкъэ, лъэпкъ шӀулъэгъу зиӀэ, Адыгэ лъэпкъыр къэзыгъэнэжьыфын лӀэуж къэгъэтэджыныр ары. Мы мурадыр кӀагъэгушӀуным пае, шӀэныгъэм фэгъэхьыгъэ КъурӀан аятхэр Хасэм игазет къыратыщтыгъ.

#### Бзылъфыгъэ
1919-рэ илъэсым ЖъоныгъуакӀэ мазэм и 18-м Адыгэ Бзылъфыгъэ ШӀушӀэ Хасэр (Çerkes Kadınları Teavün Cemiyeti) Адыгэ Зэготын ыкӀи ЗэдэӀэпыӀэн Хасэм икъутамэу зэхащагъ. Бзылъфыгъэ къутамэм икъызэӀухыгъэкӀохэр бзылъфыгъи 5-рэ: Хъунджэ Хъэйрие-Мелэч, Бэрзэдж Макъбулэ, Залыкъо Эминэ Рэшид, Пэхъу Сэза Полар ыкӀи Улагай Фаикъа. Бзылъфыгъэ къутамэм иунашъо мырэу къэӀо: "Хасэм имурадыр Адыгэ ӀэпыӀэгъу зищыкӀэгъэ цӀыфхэм адэӀэпыӀэныр, зыпӀыжьипӀэхэм, еджапӀэхэм ыкӀи ӀофшӀэпӀэхэм ачӀэс кӀалэхэмрэ пшъашъэхэмрэ къэухъумэнхэр, ыкӀи лъэпкъ культурэр гъэлъэшыныр ары. Бзылъфыгъэхэр гукӀэгъу зыхэлъ ыкӀи шӀушӀэ зыкӀасэх, ыкӀи дунаим тетэу мары къэгъэлъэгъоныр тикъэлэны." 1923-рэ илъэсым рагъэзые уж, бзылъфыгъэ къутамэр 2012-рэ илъэсым а цӀэ дэдэр иӀэу къызэӀуахыжьыгъ.

### ЗэбгырыгъэкӀыжьын
Османхэр зэтеухэу Тыркуе къэралыгъор зыгъэпсым, Тыркуем игъэпсакӀорэ Мустафа Кемал Ататурк, тыркугъэшъынымрэ зэхэшынымрэ (ассимиляцие) яполитикэ къыдигъэкӀыгъ. 1923-рэ илъэсым Тырку хабзэм Хасэр зэфишӀыгъ ыкӀи ымыдэу унашъо ышӀыгъ. Адыгэхэр сыдигъуи хабзэм фэшъыпкъагъэхэми, Тырку РеспубликэкӀэм ахэр Курдэу къэпэуцужьыгъэхэм афэдэу алъытагъэх, ыкӀи Адыгабзэр агъэуцугъ. Ащ къыхэкӀэу, Хасэр законым димыштэу алъытагъ, ыкӀи иунашъхьэ агъэкъутагъ. ЕджапӀэхэр зэфашӀыгъэх, газетым къыдэкӀыныр пагъэуцугъ, ыкӀи хасэм хэтхэм янахьыбэр аубытыгъэх.

## Зэпыщэхэр