Псэушъхьэ

**Псэушъхьэхэр** (Латиныбзэ: Animalia) — биологие дунаем (царствэм) икуп шъхьаӏэхэм ащыщ. Мыхэр псэ зыпыт организмхэу (эукариотхэу), япкъ клеткэ пчъагъэмэ ахэшӏыкӏыгъэу, шхыныр нэмыкӏ организмхэм къахахэу (гетеротрофхэу) щытых.

Шӏэныгъэлэжьхэм зэралъытэрэмкӏэ, дунаем псэушъхьэ лъэпкъ (вид) миллиони 1.5-м нахьыбэ тет. Ахэм ащыщэу анахьыбэр хьэ-бэхэр (насекомые) ары. Псэушъхьэхэм яшӏэныгъэ **зоологиекӏэ** еджэх.

## Характеристикэ шъхьаӏэхэр
Псэушъхьэхэр нэмыкӏ псэу организмхэм (къэкӏыхэрэм, жъогъохэм, бактериехэм) зэратекӏыхэрэр:

* **Шхынкӏэ:** Псэушъхьэхэр гетеротрофх — къэкӏыхэрэм афэмыдэу, ежь-ежьырэу шхын (энергие) зэхагъэуцожьышъухэрэп. Ахэм нэмыкӏ организмхэр (къэкӏыхэр е псэушъхьэхэр) ашхын фай.
* **Клеткэ зэхэтыкӏэ:** Яклектэхэм япкъыгъо (стенка) пытэ яӏэп, арышъ ахэм япкъхэр нахь нэшъабэх ыкӏи зырагъэзэн алъэкӏы.
* **Зыгъэзэныр:** Псэушъхьэхэм янахьыбэм (кораллхэмрэ губкэхэмрэ хэмытэу) ячӏыпӏэ зэблахъун алъэкӏы. Ащ пае мыхъохэр (мышцы) ыкӏи нерв системэр яӏ.

## Классификациер
Псэушъхьэхэр куп инитӏоу гощыгъэх: **Тхыкуцӏ зимыӏэхэр** (беспозвоночные) ыкӏи **Тхыкуцӏ зиӏэхэр** (позвоночные).

### 1. Тхыкуцӏ зимыӏэхэр (Беспозвоночные)
Мыр куп ин дэдэу щыт, псэушъхьэ пстэум щыщэу 95-97% къызэлъеубыты. Мыхэм тхыцӏэ къупшъхьэ (тхыкуцӏ) яӏэп.

* **Губкэхэр (Губки):** Хым чӏэлъ псэушъхьэ жъы дэдэхэр. Орган шъхьафхэр яӏэп.
* **Хьамлыухэр (Черви):** Мыхэр лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ мэхъух: чӏыхьамлыухэр, хьамлыу шъытхэр ыкӏи нэмыкӏхэр.
* **Моллюскэхэр (Цӏывцӏэгъэчъэсхэр):** Пкъы нэшъабэ зиӏэхэр, ау бэмэ мыжъо унэгъо (раковина) яӏ.
** Хьантӏаркъо (Улитка)
** Спрут (Осьминог) ыкӏи Кальмар.
* **Лъэкъуэ-зэпэбзыгъэхэр (Членистоногие):** Дунаем анахь бэу тетхэр мыхэр ары. Япкъ экзоскелеткӏэ (хъупкъэ кӏоцӏ) ухъумагъэ.
** *Хьэ-бэхэр (Насекомые):* Бжъэ, Хьэмбыӏу, Цӏыв, Бадзэ.
** *Бжьэмэхъухэр (Паукообразные):* Бжьэмэхъу (Паук), Пцӏэ.
** *Крабхэр (Ракообразные):* Краб, Креветкэ, Рак.

### 2. Тхыкуцӏ зиӏэхэр (Позвоночные)
Мыхэм тхыцӏэ къупшъхьэ (позвоночник) ыкӏи скелет пытэ яӏ. Мыхэр нахь лъэшэу зэтегъэпсыхьагъэх, мэй (шъхьэкуцӏ) ин яӏ.

* **[[Пцэжъый|Пцэжъыйхэр]] (Pisces):** Псым чӏэсхэр, тхьэмбылхэмкӏэ жьы къащэ.
** Лъэпкъхэр: Сагъэ, Аргъой, Акулэ.
* **Псыри-чӏыри зыщыпсэухэр (Земноводные):** Ахэм ящыӏэныгъэ псым щырагъажьэ (головастикхэу), ау нэужым чӏыгум къытехьэх.
** Гущыӏэм пае: Хьантӏаркъохэр (лягушки), Тритонхэр.
* **Зэрыпщыхэрэр (Пресмыкающиеся):** Чӏыгум щыпсэух, япкъ амцэкӏэ (чешуя) гъэбылъыгъэ, кӏэнкӏэ къаты.
** Гущыӏэм пае: Блэ (Змея), Шъу (Ящерица), Крокодил, Хьэку-цыку (Черепаха).
* **[[Бзыу|Бзыухэр]] (Птицы):** Дамэ зиӏэхэр, цы ятетхэр, кӏэнкӏэ къатызэ зыгъэбагъохэрэр.
** Гущыӏэм пае: Бгъэ, Чэт, Тхьарыкъо, Страус.
* **[[Шъырыт|Шъырытхэр]] е Хэкӏоцӏысэхэр (Млекопитающие):** Мыхэр анахь акъылышӏо псэушъхьэх. Яцы ятет (китхэм анэмыкӏ), шырхэр быдз (шэ) агъашхэ.
** Гущыӏэм пае: Цӏыф, Аслан, Чэ, Кит, Тыгъужъ.

## Щыӏэкӏэ-псэукӏэр
Псэушъхьэхэр дунаем ичӏыпӏэ пстэуми ащыпсэух: хышхохэм, псыхъохэм, мэзхэм, къумхэм (пустыня) ыкӏи къушъхьэхэм.

### Шхыныр
Псэушъхьэхэр зэрашхэрэмкӏэ мыщ фэдэу гощыгъэх:

# **Уц шхыхэрэр (Травоядные):** Къэкӏыхэрэр (уц, чъыг, жылэ) зышхыхэрэр. Гущыӏэм пае: Чэм, Мэл, Тхьачэт.
# **Лы шхыхэрэр (Хищные):** Нэмыкӏ псэушъхьэхэр къаубытышъ ашхы. Гущыӏэм пае: Тыгъужъ, Бгъэжъ, Акулэ.
# **Зэкӏэ зышхыхэрэр (Всеядные):** Уцри лыри зышхыхэрэр. Гущыӏэм пае: Тыгъужъыбгъэ, Къо, Цӏыфыр.
# **Паразитхэр:** Нэмыкӏ псэушъхьэм ипкъ есэу е икӏоцӏ чӏэсэу шхыныр къыхахы. Гущыӏэм пае: Хьэмбыӏу, Пцӏэ.

## Псэушъхьэмрэ Цӏыфымрэ
Цӏыфхэм пасэ лъэхъаным щегъэжьагъэу псэушъхьэхэр агъэфедэх ыкӏи ахэм яшӏуагъэ къахэхьэ.

* **Мэкъу-мэщ:** Былымхъуным (животноводство) мэхьанэшхо иӏ. Лыр, шэр, цыр, лъэр цӏыфхэм къахахы.
* **Транспорт:** Шыхэр, инэшъухэр (буйвол), дэмэхэр (верблюд) IофшIэным пае агъэфедэх.
* **Унэ псэушъхьэхэр:** Хьэхэр, чэтыухэр, бзыу цӏыкӏухэр цӏыфхэм яунэ ащаIыгъых.
* **Медицинэ:** Уцхэр зэрагъэшIэным пае псэушъхьэхэм опытхэр атырашIыхьэ.

**Зэрар къэзыхьхэрэр:** Зыгорэхэм (гущыӏэм пае, цӏывхэм, дзыо­хэм) узыр зэрахьэ е мэкъу-мэщым зэрар рахы. Лы шхырэ псэушъхьэ инхэр цӏыфым ищыIэныгъэ пае щынагъох.

## Ухъумыгъэныр
Цӏыфым иIофшIагъэ къыхэкIэу псэушъхьэ лъэпкъ бэ кӏодыжьыгъэ е кӏодыжьыным ишынагъо ит. Мэзхэр раупкIы, псыр аушъо, щакIохэм хабзэм димыштэу псэушъхьэхэр аукIых. Кӏодыжьырэ псэушъхьэхэр **«Къытхыгъэ Плъыжьым»** (Красная книга) дагъэтхэ.

## Техьэпӏэхэр