open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
NBA

**Лига NBA**-ер лига нахьышъхь мэтэ1эгуау ет Америкэ Штат Зэхэт, Канадэ. Лигем мджэгу 30 куп, лига NBA ар лига нахьышъхь нахь дэ-гъу дунаиэмжэ. Чемпион лига (2013) Майами Хит.
Абазэ Къамбот

**Абазэ Къамбот** (1837 гъ. — 1900) — джэгуакӀо, орэдус, шыкӀэпшынао.

Абазэ Къамбот 1837 гъ. Ботэщей (иджы Плановскэ зицlэм) къыщалъфыгъ. КъызыхэкӀыгъэр оркъ лъэпкъ. Оркъ щхьэкӀэ, пщылӀынчъэ лъэпкъти, лажьэрэ шхэжьэу псэущтыгъэ. ДжэгуакӀом и гъащӀэм щыщэу тызщыгъуазэр икъукӀэ макӀэ.

Мэдрэсэи урыс еджапӀи щӀэмыхьауэ къоlуэхур. ДжэгуакӀо къэзыкӀухьэхэм агъэсагъэти, и гъусэхэр къызеджэхэм дэжь, дэкӀосыкӀыщтыгъэ е и лэжьэкӀогъухэм ащыхьэ фэдэ зишӀыти ащ ежэщтыгъэ, купым ахэтэу Къаукъаз гупэр къыкӀухьырт, лъэпкъ-лъэпкъхэм яхэхьэу – езым осэтиныбзэрэ нэгъуеибзэрэ ищӀу къаlуэху. Зыкъомрэ Агънокъуэм и джэгуакӀуэгъуу щытащ. Абы и нэгу щӀэкӀащ Къаукъаз зауэр, пщылllугъэкӀыр, урысей хабзэмрэ псэукӀэмрэ хэкум зэрыщыувыр.

Ипхъухэр уэркъми лъхукъуэлӀми яритырт, зэхэгъэж имыщӀу. Дэтхэнэ джэгуакӀуэми хуэдэу гушыӀэшхуэ хэлъащ. ЗэрыжаӀэмкӀэ, Къамбот етӀощӀанэ лӀэщӀыгъуэр къихьагъащӀэу дунейм ехыжащ, щӀыӀэ уз къыпкъырыхьэри. Абы зэхилъхьэу щытащ гъыбзи, гушыӀэ уэрэди, тхьэусыхафи, уси.
Абадзэбзэ

**Абадзэбзэ** (абадзэбзэкIэ *абаза бызшва*) — абадзэхэм яныдэлъфыбз Апхъаз-адыгэ бзэкупым щыщ, абадзэ-апхъаз бзэкъутамэм хахьэ. Нахьыбэу зыщыгущаIэхэрэр – Къэрэщэе-Черкес Республикэр ары. ЗэрэпстэумкIи Урысые Федерацием щыпсэоу нэбгырэ мин 30–40 фэдиз ашIэ. Ащ нэмыкIэ мин 10 фэдизым рыгущыIэхэу Тыркуем щыпсэоу аIо.

КъЧР и къэралыгъуабзэмэ ащыщ (ащ нэмыкIэ джыри 4 яI).

## Тарихъыр

## ТхакIэр

## Диалектхэмрэ, пэблагъэ бзэхэмрэ
ДиалектитIоу зэхэутыгъ: "ашхара", "тапанта" (литератур диалектэу штагъэ).

ГенетикэмкIэ апхъазыбзэм анахь пэблэгъэдэд, адыгабзэри ары. ЩымыIэжь убыхыбзэр ахэмэ азыфагу итыщтыгъэу аIо шIэныгъэлэжьхэм.

## НэмыкI
Абдзаххэр

**Абдзаххэр** - Кавказ къущхьэхэм итемыр-тыгъэкъохьапэмкӏэ щыпсэурэ адыгэхэрадыгэ лъэпкъ. Урыс-Кавказ Заом анахьыбэр хэкӏодагъэх, къэнэжьыгъэхэри пачъыхьадзэм ригъэзхи чылэхэм ащызэблидзыгъ. Ыджы нахьыбэр хымэ къэралыгъохэм (Тыркуе, Сирие, Иордание, Исраил) щэпсэух. Адыгэ Хэкум къыщынэжьыгъэ абдзах къуэджэ закъор Хьакурынэхьабл.

## Абдзахэ цIэрыIохэр

Бэрсэй Умар (1807–1865) - адыгэ дунаим щызэлъашӏэщтыгъэ дэдэу тхакӏо, шӏэныгъэлэжь, егъэджакӏо, тхыдэӏуат. Адыгэ литературэм и шӏогъэшхо екӏыгъ. 1855-рэ илъэсым апэрэу "Адыгабзэм и алфыбэр" къыдигъэкӏыгъ (арап тхакӏэр фэлъапсэу).
Абхъазыбзэ

**Апхъазыбзэ** () — апхъазмэ ябз, къаукъаз бзэунагъом и адыгэ-апхъаз бзэкупым хахьэ. Абазэбзэм лъэшэу текIырэп, зэгурIоныгъэ яI. Адыгэмэ афэблагъ нэмыIэми, абзэхэр зэгурыIохэрэп. ISO 639-1: ab, ISO 639-2: abk, ISO 639-3: abk. ДунаемкIэ нэбгырэ мин 100-м фэдиз рэгущаIэх.

## Алфыбэ

## Апхъаз литературэр

## Фэгъэхьыгъэ зэпыщэхэр
* Abkhaz alphabet and pronunciation (Omniglot)
* აფხაზური სამწიგნობრო ენის ქართულ გრაფიკაზე გადაყვანის ისტორიიდან
* Из истории перехода абхазского книжного языка на грузинскую графику
* Abkhaz entry in LanguageServer (University of Graz)
* Abkhaz entry in The Rosetta Project
* Abkhaz at Language Museum
* Example of Abkhaz language.
* Корпус   абхазского   языка.
Аддис-Абеба

**Аддис-Абеба** - Эфиопием и къэлэшъхьаI, ыкIи и нахь къэлэшху. Нэбгырэ млн 3 фэдис дэс.

## Тарихъ
1886-рэ гъэм Эфиопием и пачъыхьэу Менелик я II къалэм лъапсэ фишIыгъ.
Абдзэхабзэ

**Абдзахэбзэ** — адыгэмэ ябзэIуакIэмэ ащыщ. Абдзэхэ лъэпкъым идиалектыр ары. Абдзэхабзэр Адыгэбзэ КӀахэбзэмэ ащыщ. КӀ, Чъ, ЧӀ, Ч макъэхэр адрэ адыгэ диалектхэм уелъытыгъэу нэхь макӀ. Ыджырэ зэмэным нэхьыбэу Тыркуем дэс Адыгэмэ ар рагущыӀэ. Адыгэ хэкум АбдзэхыбзэкӀэ къэгущыӀэрэр зыныбжъ хэкӀодагъэ Абдзэххэр ары. Хьакурынэхьаблэм абдзахэ бэ дэс. Тыркуем мин 500 Абдзахэ ис. Адрэ Абдзахэхэр исых Иорданием, Сирием, Исраил и Рихьаные. 

## Хьарыфмэ ямакъэхэр

Хьэрыф 'ч'  ыкӏи 'чъ'  КӀахыбзэхэмкӏэ (Шапсыгъэбзэ, Бжъэдыгъубзэ ыкӏи КӀэмыгуябзэ) хъугъэх Абдзахэбзэмкӏэ 'щ'  ыкӏи 'ш' .

Хьэрыф 'кӏ'  ыкӏи 'чӏ'  КӀахыбзэхэмкӏэ (Шапсыгъэбзэ, Бжъэдыгъубзэ ыкӏи КӀэмыгуябзэ) хъугъэх Абдзахэбзэмкӏэ 'ӏь'  (ӏ + й зэхэтэу) я 'щӏ' .

## КъызэраIуэ зэхъокIыгъэхэр
* Абдзах **Iэй ↔ кӏ** КӀахыбзэ: *ӏэйлэ ↔ кӏалэ*, *ӏэйс ↔ кӏэс*, *Iэйхь ↔ кӏахь*
* Абдзах **щ ↔ ч** КӀахыбзэ: *щыӏэ ↔ чъыӏэ*, *щэм ↔ чэм*, *мащэ ↔ мачӏэ*

## Зэпыщэхэр
Адыгэ Нып

**Адыгэ Нып** (Адыгэ быракъ, Адыгэ лъэпкъым и Нып) — джырэ зэманым хасэхэм, лъэпкъыгъохэм, ыкIи Адыгеим я ныпэу щыт.

2011 гъэм щегъэжьагъэу адыгэ лъэпкъым мэлыжъыхьым и 25 мафэр адыгэ ныпым и мафэу траӀуагъ.

## ЗэшӀотыкӀэр

Ныпым и теплъэр плӀэмый фэкӀыхь уцышъоу щыт, бгъуагъэмрэ кӀыхьагъэмрэ зэрэзэфыщытыр — 2:1. Ежь ныпым ыкӀцӀым дышъэ жъуагъо 12 чищ зэтелърэ апэхэмкӀэ дэгъэзыягъэу тетых.

### Тетым и мыхьанэр
Жъуагъо пшъыкӀутӀым адыгэ лъэпкъ пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъо, чищым ягъэлъагъор адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзао) зэрщытхэр — зэрзэкъотхэра. Удзыфэм игъэлъагъор — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоо.

ПэмыкӀ гурыӀогъохэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьао къоӀохур; удзыфэр — мыслымэн дин.

## Тарихъ
Зы къэбарым къызэриӀорэмкӀэ ныпыр Тыркуем и пачъыхьым и шъуызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъэу аIо) ежьым иӀэкӀэ хидыкӀао къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр Шотлэндым щыщ Уркуарт Дэвидым и Ӏэшъагъэу пачъыхьгуащэм ӀэкӀэхьагъэу.

ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.

А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным Урыс-Адыгэ заом нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ Британием (гугъэ зиӀэтэми Урысейми ходу Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.

## Ныпхэр

## Адрэ Адыгэ ныпхэр

## Сурэтхэр

File:Circassian flag (1840).jpg|Адыгэ ныпгорэ, 1840 илъэсым Урыс дзэр шӏоубытыгъ
File:Photo of the Natukhaj flag.jpg|НатIхъуадж нып.
File:Знамье Шапсугское.png|Шапсыгъэ нып.
File:Edmund Spencer. Travels in Circassia, Krim-Tartary &c. 1838. P.iii.jpg|Эдмунд Спенсер ишӏыгъэ нып сурэтыр. 1837.
File:Meeting of the confederated princes of Circassia on the banks of the Ubin - Cropped to the Circassian flag.jpg|Убын псыхъо ныджым щыӏэ хасэм Адыгэ ныпыр. Жъагъо пшӏыкӏузы тет. 1837.
File:The Circassian play The Exile, performed by Al Jeel Al Jadeed in 1954.jpg|Иорданием хугъэу "Псы-екӏыжъ" спектакльым щыӏагъэ Адыгэ ныпыр, 1954.


## ТехьэпӀэхэр
* ДжэгуакӀуэ.com Ныпым къызхэкӀам и хъыбархэр
* Адыгэныпым и сайтыр
* Къэрэшей-Шэрджэсым и Адыгэ Хасэ сайт. Адыгэ ныпым теухуа тхыгъэ
Адыгъэ шӀэжь и Гупч

**Адыгъэ къкӀэнгъэ и Центр**ар цыф къегъэблагъэ кӀыпъэ

Адыгъэхэмэ я истории къшегъэлъагъу. А Центрэ Кфар Кама къуаджэм дэт. Центрэм икӀоэцьы Адыгъэ музей дэт. Музейм Адыгъэ лъэпкъым и Ашэхэмрэ и культурымрэ къшегъэлъагъуэ. Илъэс 2007 рэм Адыгъэ музейэ кърагъэжагъ зэныбжэгъуы кӀэлитӀуы, Тхьэухъэ Зэчэри, Тхьэухъэ Зугъер.

## Адыгъэ музей
Кфар камэ къалэм Адыгъэ музейу дэтым кърегъэблагъэх цыфхэр адыгъэ лъэпкъэм и тхыдэ зэригъэщэну. Илъэс минрэ пчагъэ ипщэрэ къэфкъасэ Адыгъэхэмэ яӀыгъагъы. Гуы пытырэ,кӀоэкӀагъэрэ яӀу рэмыштэху рэпсэугъэх. Ашэм хьэтыр раху, шхьэфитынгъэрэ зэнкӀагъэрэ яхэлъэгъы. Яуыжым ахэмэ дунаеэм итэкъуэхьгъэху къэнагъэх. Ахэмэ ашышэ изрэел исыну хъугъэ.

Кфар камэ янэхьыжы уынэмэ яшыш шхьэлэхъуэ уынэ зицъэ ары адыгъэ музэейыр. А уынэр 19 центориэм яуыж илъсэхэм защыгъэ. А уынэр зи янэхьыжы уынагъуэхэм ашыш зеагъэр, ау непэрэм паи музейм ишыкӀэгъэм паи агъэкӀэжыгъы. Адыгэ уынэ апэм зэрэшытгъэм фэду къагъэнэжыгъ, и кӀэхьапъэ,уынэ пытэ,хьэкӀэшэ,псынэ,зэкӀэ зэмхъуэкӀу къэнагъ.

Непэ икспенатхэр къызшагъэлъагъуэрэ уынэхэр апэм икӀыб шауыу шытгъэ. Дэпкъы лъагъэкӀэ мыжъуэ шъуыцэм хэгъшыкьгъу шауэри къэщэхьыгъ. Адыгъэ шыуым и ашэхэр, и шыгъынхэр, и уанэ, зэкӀэ.

Икспенатзэр музэейм къшагъэлагъуэхы. Ахэмэ яфэду Адыгъэ бзыльыфыгъэмэ я шыгъын дахэхэ, шыгъ хэшгъэхэр, зэкӀэ музэейм шыпльэгъуну уфит. Ахэмэ уаблэкӀымэ мэкъамэ зигъэӀухэрэмэ я пшынэхэ, я шыкӀэпшынэхэр, ахэ зэкӀэ музэйем кӀэльых.

Икспенатхэмэ янэхь гъэщэгъуэну яхэтэ, Адыгъэ кущъэ ары, аш ибгъу дэт Адыгъэ сабйхэм я гъэчальэ.

Адыгъэ музэейм дунаеэм туристу тэтхэ кърегъэблагъэх.

## Сурэтхэр
Адыгъэ Музэей

SNC01311.jpg
SNC01322.jpg
SNC01324.jpg
SNC01317.jpg
SNC01319.jpg


## Музэейм и интэрнет зэпышэ
* Адыгъэ къкӀэнгъэ и Центр
Адыгэ алфыбэ

Ар алъапс адыгэ алфавитэу зэхигъэуцуа-гъэм, «Начальные правила адыгейской грамматики», «Черкесские предания», «История адыгейского народа» зыфиIорэ тхыгъэшхохэу Нэгумэм ышIыгъэхэм. 

Ау иморадхэр къыдэхъуныр Нэгумэм инасыпы къыхьыгъэп. Итхыгъэхэр ыIыгъэу Петербургы Академием кIуагъэу зыми джыри IукIэгъу имыфагъэу сымэджэ хьылъэ хъугъэ, июным и 10-м (22-м) 1844-рэ илъэсым Нэгумэр лIагъэ.

## Алфыбэ
Адыгэ интернет-сайтхэр

**Адыгэ интернет-сайтхэр** — ащ фэдэу загъорэ зигугъу зыфашIырэр адыгэмэ яхьылIагъэу е адыгбзэмкIэ тхыгъэ интернет-сайтхэр.

Ащ фэдэу щыIэр бэдэд.

ГущыIэм пае:
* Адыгэ Республикэм и Къэрал телерадио компанием и нэкIубгъу — http://adygtv.ru/
* Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэм и Къэрал телерадио компанием и нэкIубгъу — http://vestikbr.ru/
* Гъэзетэу "Адыгэ макъэм" и нэкIубгъу — http://www.adygvoice.ru/
* Гъэзетэу "Адыгэ псалъэм" и нэкIубгъу — https://web.archive.org/web/20210207041518/http://adyghepsale.ru/
* www.oshad.ru — Адыгэ културэм и Фондым и сайт
Адыгэ къуае

**Матэкъуае**, **Адыгэ къуае** – адыгэ шхынмэ ащыщ, нахьыбэмкIэ АР-м щашIырэ къуаем ащ фэдэу еджэх.
Адыгэ Республикэм и гимн

**Адыгем и къэрал уэрэдыр** — къэрал инэшан зы Адыгейм.

## Текст

*Автор: Исхьакъ МэщбэшӀэ
*Композитор: Умар Тхьабысым

## Зэпыщэхэр


## Егъэпхыгъэ линкыхэр
* Адыгэ Республикэм и гимн Aдыгaбзэ
* Адыгэ Республикэм и гимн (Youtube),
* Адыгэ Республикэм и гимн,
* Адыгэ Республикэм и гимн.
Адыгэ шхынхэр

**Адыгэ шхынхэм** ащыщ горэмэ ацIэхэр:

Щыпс пІаст, щыпс, щхыупІаст, хьабыкІущыпс, чэтщыпс, Іэпэщыпс, хьалыжъу, псырыжъохьалыжъу (хьалыжъожъый), зэтеушъопІукІ, къояжъ, мэтэкъуай, лъэтэкъояжъ.

## Зэпыщэхэр
* Джамырзэ Руслъан и интернет-нэкIубгъу, адыгэ шхынмэ афэгъэхьыгъ
Адыгэ ӀорыӀуатэхэр

Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэ. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1684 гъэм Бахъсэн Ӏуфэ къыщалъхуащ (Бахъсэн псым и сэмэгурабгъум, Зеикъуэ ипщэӀуэкӀэ, иджыри ущрохьэлӀэ КъэзэныкъуейкӀэ зэджэ щӀыпӀэцӀэ). Жэбагъы зэрыӀущыр, зэрыцӀыху губзыгъэр щӀэх дыдэ наӀуэ хъуауэ щытащ, хъыбархэм зэрыжаӀэмкӀэ. Хъыбархэм ящыщ зы щыхьэт тохъуэ УэрарэкӀэ зэджэ хеящӀэ* цӀэрыӀуэм акъылрэ ӀущыгъэкӀэ Жэбагъы текӀуауэ зэрыщытам.

Абы щыгъуэ щӀалэ дыдэт Жэбагъы. И ныбжь нэсри, Къэзэнокъуэ Жэбагъы, дунейм ехыжыху, къэбэрдей пщышхуэхэм, пщы уэлийхэм я чэнджэщэгъуу щытащ. Лъэпкъ Ӏуэху и пщэ далъхьэурэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыбжанэрэ ягъэкӀуащ Къэбэрдейр а зэманым зыпыщӀауэ щыта къэралхэм, пщыгъуэхэм. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщӀэ, Кърымымрэ Мэзкуурэ кӀуа къэбэрдей лӀыкӀуэхэм Къэзэнокъуэ Жэбагъы зэрахэтам.
Адыгэ псалъэ (гъэзет)

**Адыгэ псалъэ** – Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэм, Налшык къыщыдэкIырэ гъэзет. КъэбэртэябзэкIэ атхы. Тираж пчъагъэр - мини 10 фэдиз.

## Тарихъ
1921-рэ илъэсым щегъэжьагъэу къыдагъэкIы. Гъэзетым ыцIэ пчъагъэ зэблихъугъ: "Плыжь Къэбэртай", "Ленин гъогу". Джырэ цIэр 1992-рэ гъэм щегъэжьагъэу ехьы.
Адыгэ макъ (гъэзет)

**Адыгэ макъ** – Адыгэ Республикэм, Мыекъуапэ къыщыдэкIырэ гъэзет. КIэхабзэкIэ атхы. Редактор шъхьаIэр – Дэрбэ Тимур. Джырэ тираж пчъагъэр – 4000.

## Тарихъ
1923-рэ илъэсым щегъэжьагъэу къыдагъэкIы. Гъэзетым ыцIэ пчъагъэ зэблихъугъ: "Адыгэ псэукI", "Гъупчъэ-уат", "Колхоз быракъ", "Социалистическэ Адыгей".
Адыгэкъалэ

**Адыгэкъалэ** (урысыбзэкIэ:Адыгейск) — Адыгэ Республикэм и къалэ, кощыжьыгъэхэм якъал. Чылэ пшIыкIузрэ къутырмэ адэсыгъэхэмрэ къэкощыжьхи, яунэхэр, яхатэхэр, ячIыгухэр къабгынэхи мы чIыпIэм щытIысыгъэх. Ахэр зэрысыгъэ чIыпIэм Краснодар псыIыгъыпIэр щашIыгъ. 1981-рэ илъэсым Адыгэкъалэ районым игупчэ хъугъэ. Ау ихъишъэ щыгъупшагъэп: къалэм мемориал къыщызэIуахыгъ къэкощыжьыгъэ чылэхэм, къутырхэм ацIэ тетхагъэу. Адыгэкъалэ блэкIыгъэр щыгъупшэрэп ыкIи ыпэкIэ макIо. 1995-рэ илъэсым къалэм мэщыт дагъэуцуагъ. Адыгэкъалэ зеушъомбгъу, унакIэхэр, тучанхэр дашIыхьэх, цIыфэу дэсыр нахьыбэ мэхъу.
Адэмий (лъэпкъ)

**Адамий** - Кавказ къущхьэхэм итемыр-тыгъэкъохьапэмк1э щыпсэурэ Адыгэ лъэпкъ. Кавказ-Урыс заом нэхьыбэр хэкӀодагъэх, къэнажьыгъэхэри урысыем егъэзыгъэу, Адыгэим рифыгъ. Ыджы нэхьыбэр хамэ къэралыгъохэм (Тыркуя, Сирия, Юрдан, Исраил) щыпсэух. Адыгэим къэнэжьыгъэ Адамехэр чыльэй Адаме дэсых, къальэу Мэйкъапи дэсых.

Илъысэу 1666, Эвлия Челеби - грузин кӀалэу лъэхъуак1о Адыгеем къакӀуагъэм, къитхыжьэгъ:

«Адаме. Дэгъоу гъэпсыгъэ чъыгъхэр адамем яӀэ. Къущхьэу Хыр-Кархорым узыпрэчмэ, псыхьоу Суп, Еди-Кютук, Псекупс (Кеткен) ары.

Япэ адамем ячъыгъу дыкъэсыгъ. "Пшуко" адами Абхаз къущхьэхэчъагъым щэӀ, псэхьоу Кызлар-алган (Псе&shy;купс) дэжь унэгъо 500 дэс. Баеу адамэем яӀэм Дигузи-бей еджьэх. Зэу къызэраутэмкӀэ араб-курейшит къахэкӀгъэхэу. Абхазхысрэ, черкесхэмрэ япыувхырэп, къор ящьэ.

Цьэу "адамэ" къыздичӀэгъэр - къауатэ, къущхьэм гурб иӀэ, ащ пэгъунэгъоу адамем ячьэг щыт. А гурбым псыхьо кечы Псекупс ицэу. МлькӀухэр ащ чэль. А гурбэм икӀоц гучь джерзым хэщьычьэгъэу цыф щыт. А цыфым гучь джэрз пхэ ашэ иэгъ. А мэлькхэм яхэабер джарз цыфым иучьэщт.

Адамехэр а джэрз цыфым "ЦЫФ" еджэх. Таурэхэм къызыриуоу а ЦЫФыр Искандер Зулькарнейн(Александр Македонский) игъэуцӀугъ.
Азэрбийджан

**Азэрбийджан Республик** — Ипщэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ шъхьаIэр — Баку.

## Хэкумэтхыр

## Тарихъ
Я-20 лэшэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

## Географие
Гъунэгъухэр: Грузие, Ермэлые, Тыркуе, Иран, Урысые.

## ТехьэпӀэхэр
* Азербайджаным и сайтыр
* CIA World Factbook
Азие

**Азие ** – континент.

ЧIырэу млн 44 км² фэдиз еубыты. ЦIыфэу нэбгырэ млн 4436 фэдиз ис.

## Зэпыщэхэр
Албание

**Албание**, е **Республикэу Албание** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Тирана. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3-м нэмысэу щэпсэу: нахьыбэмкIэ албанхэр. Хэгэгум чIырэу иIэр 28 748 км². БзэшъхьаIэр - албаныбз.

ДЛО-м хахьэ, ЕЗ-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).

Хэгъэгу лIышъхьэр – Буяр Нишани.

Къэралыгъо тхьаматэр – Эди Рама.

## Географие
Еуропэм ычIэгъ ит, Балканхэм атет. Черногориер, Урымыер, Македониер, Сербиер пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Албаниер.

Ахъщэу агъэфедэрэр - *лек*.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Албаныбзэ

**Албаныбзэ** – албанхэм ябз. Индо-еуропэ бзэунагъом хахьэ. Бзэкуп шъхьафэу ежьырэу щыт.

ПчъагъэкӀэ нэбгырэ млн 7.6 фэдизмэ яныдэлъфыбз.

## Географие
Албаниемрэ, Косовэмрэ я бзэшъхьаӀэу щыт.
Алжир

**Алжир**, **Алжир Республикэ** – Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 38 фэдиз щэпсэу. КъэлэшъхьаIэр - Алжир. Хэгэгум чIырэу иIэр 2 381 740 км² . БзэшъхьаIэр - арапыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Абдель Азиз Бутефлика.

Къэрал тхьэматэр – Абдельмалек Селлаль.

## Тарихъ

## Географие
Гъунэгъухэр: Марокко, Ливие, Тунис, Мауритание, Нигер, Мали. ЧIырэм и нахьыбэр Сахарэм еубыты.
Алжир (къалэ)

**Алжир** (арапыбзэкIэ *аль Джазаир*) - къалэ, къэралыгъоу Алжирым и къэлэшъхьаI. Къэралыгъом и анахь къэлэшху. Нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу, агломерациер къапштэмэ.

## Географие
Амазонкэ

**Амазонкэ** – Къыблэ Америкэм щыIэ псыхъу. Дунаем тет псыхъомэ анахь ин дэдэмэ ащыщ.

Перум, Бразилием апхырэкIы.
Америкэ

**Америкэ** - чӀынэлъэшхухэр Iут чIэгурэм икIэхьыгъэ.

КонтинентитIоу зэхэт (Къыблэ Америкэмрэ, Ишъхъэрэмрэ)

Тыгъэкъохьэпэ лъэныкъокIэ Океан Шъэфыр Iут, тыгъэкъокIыпIэмкIэ - Атлант Океан.
Адэмий (къуаджэ)

**Адамий** ыцIэу къуэджитIу щыIэр:

* Тыркуем и Ескишехир къалэм епхыгъэу адыгэ къуадж. КIэмгуехэр дэсых.

* Адыгэ Хэкум анахьчылэжъэу Адыгеем итмэ ащыщ. Адамие и школэ еджэгъабэ къычъэкӀыгъ. Адамие бгъуитӀумкӀэ кэгъэкӀуахьыр псыхъо Шъхьэгуащэрэ, псыгъэуцугъэу Тчитское зыфиорэр.
Америкэ Штат Зэхэтхэр

**Америкэ Штат Зэготхэр**, **АШЗ**, **Америкэ Къэрал Зэготхэр**, **АКъЗ** () — Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Вашингтон. ЦIыфэу нэбгырэ млн 325-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-3). Хэгэгум чIырэу иIэр 9 857 306 км² (дунаемкIэ я-3). БзэшъхьаIэр — англыбзэр; регионыбзэхэр — штат шъхьафмэ зыгорэхэр яIэх. ДЛО-м ахахьэ. Дунаем тет къэралмэ анахь бэлахьдэдэмэ ащыщ — экономикэмкIи, дзэм и къарыукIи.

Хэгъэгу лIышъхьэр — Данылд Трамп.

## Географие
Ишъхъэрэ Америкэм ыку ит. Игъунэгъухэр: Канадэ, Мексикэ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Амур къэплъан

**Амур къэплъанхэр** Амур псыхъом дэжь мэпсэух. Дунаем мэкIэ дэд мы псэушъхьэ дахэу къытенэжьыгъэр. Къэплъанмэ ащ нахь ин ахэтэп. Дэхэшхох.

## Сурэтхэр
Англие

**Англие** - хэку, Британиешхо Пачъыхьыгъом хахьэрэ къэралыгъуипл1ымэ ащыщ. Мыщ дунаим зэлъаш1эрэ англыбзэм ыц1э ехьыл1агъ. Темыр лъэныкъомк1э Скотландием, тыгъэкъохьап1эмк1э - Уэлсым пэгъунэгъу, адрэхэмк1э - хы1ушъу. Къэлэ шъхьа1эр - Лондон. Нэбгырэ млн 54-м къехъу ц1ыф щэпсэу. Ц1ыфдунаем и тарихъымрэ, и културэмрэк1э Англием мэхьанэшхо и1агъ.
Амман

**Амман** – Иорданием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1.3 фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр - Акель Бильтаджи.
Андоррэ

**Андоррэ** – Еуропэм хэт къэралыгъоцIыкIу. Къэлэ шъхьаIэр - Андорра ла Велья. ЦIыфэу нэбгырэ мин 85 фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 467 км² ныIэп. БзэшъхьаIэр - каталаныбзэр; регионыбзэхэр - испаныбзэр, францыбзэр, португалыбзэр. Къэралыгъо жъгъэйхэм ащыщ.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэхэр - Хоан Энрик Сицилия, Франсуа Олланд.

Хэгъэгу тхьаматэр – Антони Марти.

## Географие
Еуропэм ыкъохьэпIэ лъэныкъом щыт. Испаниемрэ, Франциемрэ азфагу ит.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Ӏэнкъэрэ

**Ӏэнкъэрэ** — Тыркуем и къэлэ шъхьаI. Нэбгырэ мин 5-м фэдиз цIыф дэс. ЦIыф пчъагъэкIэ Истамбылым ыуж къэкIо. Анкара илым хахьэ.

## Географие

## Тарихъ
АзиецIыкIум и къэлэ жъыдэдэмэ ащыщ. Ижъ-ижъыжь зэманым щегъэжьагъэу урым къуаджэу АнгирэкIэ е АнкирэкIэ лэлъашIэщтыгъэ. 1071-рэ илъэсым, Манцикерт заом ыуж тыркумэ аубытыжьыгъ.

## ЦIыфэу дэсхэр

## Къош-къалэхэр

## НэмыкI

## Зэпыщэхэр
Араб Эмират Зэхэтхэр

**Араб Эмират Зэхэтхэр**, **АЭЗ** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Абу-Даби. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 82 880 км². БзэшъхьаIэр — арапыбз.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Хьалифа бин Зайед.
* Хэгъэгу тхьаматэр – Мухьамэд бин Рашид аль Мактум.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер, Оманыр игъунэгъух.
Перс Псыдахьэмрэ, Океанымрэ аIушъомэ атет.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Арапыбзэ

**Арапыбзэм** арап лъэпкъхэр рэгущаIэх. ДунаемкIэ млн 300 фэдиз рэгущаIэх: нахьыбэмкIэ арап къэралхэмрэ, быслъымэнхэмрэ.

ДЛОм и бзэшъхьа1эмэ ащыщ.

## Къэралыгъохэр
Мысыр, Сирие, Исраил, Иордание, Ливие, Тунис, Алжир, Сауд Арабие, Ирак, Йемен, Оман, АЭЗ, Катар, Бахрейн, Судан, Кувейт.
Аслъан

**Аслъан** - хьакIэкъуакIэ лъэпкъ инымэ ащыщ. Аслъаныр хэогъ Африкэ ч1ынэлъэшхуэм, джи джуджарт1 хэгъэгуэ ходоумджэ.

Аш ешхы уцышх зэрэмлъыгъужъгъэхэр,зэ1ыхыгъэхэри Ары.цыфыгъэ кулътурымджэ аслъаным къегъэлъагъо л1ыхъужъыныгъ.
Асмэра

**Асмэра** – Эритреем и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 650 фэдиз дэс.

## ГъэшIэгъон
Тигринья бзэкIэ ыцIэм къикIырэр "мэIашIу мэз".
Астана

**Астана** – Казахстаным и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 800-м къехъу щэпсэу.

## Географие

## Тарихъ
1998-рэ гъэм щегъэжьагъэу къэралыгъом и къэлэшъхьаI. Ащ ыпэкIэ нэмыкI цIэхэр ыхьыщтыгъэх: Акмолинск, Целиноград, Акмола.
Атлант Океан

**Атлант Океан** — чӏыгум тет океаниплIым (4-м) ащыщ.

## Географие

## ГъэшIэгъоныр

Геологхэм къызэраӏорэмкӏэ, илъэс мин пчъагъэкӏэ Океаныр бэкӏэ нахь шъуабгъо хъут, сыда пӏомэ фэзгъакӏорэ тектоникэ зэхъокӏхэр ычӏэ щэкӏо.

## Зэпыщэхэр
Аустрие

**Аустрие** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьа1эр Венэ. Ц1ыфэу нэбгырэ млн 8,859-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум ч1ырэу и1эр 83 879 км². Бзэшъхьа1эр - германыбзэ. Аустриер къэралыгъо игъэк1отыгъэмэ ащыщ, экономикэмк1и, политикэмк1и. ДЛО-м ык1и Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу л1ышъхьэр – Александр Ван дер Беллен.

Къэралыгъо тхьаматэр (канцлерыр) – Карл Нехаммер.

## Географие
Еуропэм ыгу ит. Германиер, Чехиер, Словакиер ык1и нэмык1хэмэ апэгъунэгъу.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Афгъанистан

**Афгъанистан**, **Ислъам Республикэу Афганистан** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Кабул. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 652 864 км². БзэшъхьаIэхэр — персыбзэр (*дари*), паштуныбзэр.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Ашраф Гани Ахмадзаи.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием ыкурэ, ыкъыблэрэ азыфагу ит. Гъунэгъухэр: Туркменистан, Узбекистан, Иран, Таджикистан, Пакистан.

## Тарихъ
Джыдэдэм Афганистаным изытет хъатэп, сыда пIомэ илъэс пчъагъэ хъугъэу зао зэпымыужьхэр щэкIох.

## Зэпыщэхэр
Аргентинэ

**Аргентинэ** — Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Буэнос Айрес. ЦIыфэу нэбгырэ млн 42-м къехъу щэпсэу (а нумерымкIэ дунаемкIэ я-32 щыт). Хэгэгум чIырэу иIэр 2 780 400 км² (дунаемкIэ я-8). БзэшъхьаIэр — испаныбз. Къэралыгъо динэу Ромэ-Католик диныр (чыристан диным ыкъутам) щыт. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу шъузышъхьэр — Маурисио Макри.

Къэралыгъо тхьаматэр — Маркос Пенья.

## Географие
Къыблэ Америкэм ытыгъэкъокIыпIэмкIэ щыт. Бразилиер, Боливиер, Парагуай ыкIи нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.

## Зэпыщэхэр
* United Nations data — Argentina
Армение

**Армение**, **Республикэу Армение**, **Ермэлые** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Ереван. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгъэгум чIыгэу иIэр 29 743 км². БзэшъхьаIэр - ермэлыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Ваагн Хачатурян.

* Ермэлхэр

## Географие
Гъунэгъухэр: Хъырцые, Тыркуе, Азербайджан, Иран.
Африкэ

**Африкэ** – континент, Еуразием ыуж я 2-рэу иинагъэкӀэ къакӀо.

Инд Океанымрэ, Атлант Океанымрэ аӀушъомэ атет.
Ашхабад

**Ашхабад** – Туркменистаным и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 900 фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр - Мыратнияз Абилов.

## Географие

## Тарихъ
1881-рэ илъэсым лъапсэ фашIыгъ.
Багдад

**Багдад** – Иракым и къэлэшъхьаI, и анахькъэлэшху. Нэбгырэ млн 6 фэдиз дэс. Къэралыгъом и экономикэ, културэ ыкIи социал гупчэу щыт. Къэлэ тхьаматэр - Сабир аль-Исави.

## Тарихъ
Ижъдэдэ лъэхъанмэ ащегъэжьагъэу чIыпIэр ашIэщтыгъэ. Быслъымэн хьалифэу Абу Джафар аль-Мансурэм цIэу "Мадинат аль-Салам" фиусыгъагъ. Ау я XI-рэ лIэшIэгъум щегъэжьагъэу "Багдад" закъор ары къытенэжьыгъагъэр.
Баку

**Баку** — къалэ, Азербайджаным и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2-м къехъу щэпсэу. Къэлэ тхьаматэр — Гаджибала Абуталыбов.

## Тарихъ
Апэу игугъу къызашIыгъэр я-V лIэшIэгъу.
Бангладеш

**Бангладеш** — Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Дакка. ЦIыфэу нэбгырэ млн 167-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 147 570 км². БзэшъхьаIэр — бенгалыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Абдул Хамид.
* Къэрал тхьэматэр – Шейх Хасина Вазед.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Мьянмэ, Индие.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Белиз

**Белиз** – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Бельмопан. ЦIыфэу нэбгырэ мин 300-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 22 966 км² (дунаемкIэ я-146). БзэшъхьаIэр - англыбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Къэрал шъхьатетыр - пачъыхьгуащэу Я-II Елизаветэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Дин Барроу.

## Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Гуатемалэ, Мексикэ.

## Тарихъ
1973-рэ гъэм нэс *Британ ГондураскIэ* еджэщтыгъэх, сыда пIомэ бэрэ Британиешхом и колониещтыгъэ. 1981-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ къодий.

## Зэпыщэхэр
Белоруссие

**Белоруссие**, е **Белорусь** — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Минск. ЦIыфэу нэбгырэ млн 9-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ белорусхэр, ау урыс бэкIаи дэс. Хэгэгум чIырэу иIэр 207 595 км² (дунаемкIэ я-85). БзэшъхьаIэхэр - белорусыбзэмрэ, урысыбзэмрэ.

Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Александр Лукашенко.

Къэралыгъо тхьаматэр – Андрей Кобяков.

## Географие
Еуропэм ытыгъэкъокIыпIэ лъэныкъом щыI. Урысыер, Украинэр, Полшэр, Литуаниер, Латвиер игъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Белоруссиер.

Ахъщэу агъэфедэрэр - *белорус рубл*.

## Тарихъ

## Сурэтхэр

## Зэпыщэхэр
Бенин

**Бенин**, **Республикэу Бенин** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Порто-Ново. Нэбгырэ млн 9.7 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 112 622 км². БзэшъхьаIэхэр - францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр - Яйи Бони. Хэгъэгу тхьаматэр - Лионель Зинсу.

## Географие
Гъунэгъухэр: Буркина-Фасо, Нигер, Нигерие, Того.

Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ

1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Берлин

**Берлин** – Германием и къэлэшъхьа1. Нэбгырэ млн 5 фэдиз ц1ыфэу дэс. Еуропэм и анахь къэлэ ин дэдэмэ ащыщ.

## Тарихъ
1237 лъапсэ фаш1ыгъ.


Siegessaeule Aussicht 10-13 img4 Tiergarten.jpg
Berlin-Bikini-04-Gedaechtniskirche aus Monkey-Bar-2017-gje.jpg
Berlin-114-Gropiusbau-Kunstwerk aus Staemmen-1993-gje.jpg
Berlin-224-Volksbuehne-1995-gje.jpg
Berlin-Bundeskanzleramt-22-2017-gje.jpg
Berlin-Marie-Elisabeth-Lueders-Haus-02-2017-gje.jpg
Berlin-Berliner Dom-14-Schlossbruecke-Fernsehturm-2017-gje.jpg
Berlin-Gedaechtniskirche-06-2006-gje.jpg
Berlin Aussicht vom Humboldt Forum asv2023-02 img01.jpg
Berlin-Pergamonmuseum-04-2006-gje.jpg
Белгие

**Белгие** — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьа1эр — Брюссел. ЦIыфэу нэбгырэ млн 11-м къехъу щэпсэу. Хэгъэгум чIырэу иIэр 30 528 км². БзэшъхьаIэхэр — нидерландыбзэр, францыбзэр, германыбзэ. Хэгъэгу цIыкIукIае щымытми - къэралыгъо бэлахь, экономикэмкIи, политикэмкIи. Ащ щыпсэурэ цIыфмэ я щыIакIэ дунаемкIэ анахь игъэкIотыгъэмэ ащыщ.

Къэралыгъо хабзэмкIэ — Королыгъо.

Королыр — Филипп.

Къэралыгъо тхьаматэр — Шарл Мишел.

## Географие
Еуропэм ыгу ит. Франциер, Германиер, Нидерландхэр ыкIи Люксембург пэгъунэгъух.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Бахрейн

**Бахрейн**, **Пачъыхьыгъоу Бахрейн** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Манама. ЦIыфэу нэбгырэ млн къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 765 км². БзэшъхьаIэр — арапыбз.

Арап къэралмэ анахь баймэ ащыщ. Нефтыр лъэшдэдэу къыкIещы.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Хамед бен Исса аль-Халифа.
* Хэгъэгу тхьаматэр – Халифа бен Салман аль-Халифа.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер игъунэгъу. Перс ПсыдахьэмкIэ къэухъурэигъ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
БжьыхьакъоякӀ

**БжьыхьакъоякӀ** – адыгэ чыл, Адыгэ Республикэм и Тэхъутэмыкъое къедзыгъом ит.

## Географие
Афыпсым тет, Шапсыгъэ псыубытыпӀэм пэчыжьэп.

## Тарихъ
1881-рэ илъэсым чылэр агъэуцугъ.

## Дэс цӀыфхэр
Нэбгырэ 350 къехъу дэс (2014-рэ илъ.)

## Урамхэр
* Хьатит Махьмудэ и ур.
* Хьатит Махьмудэ и ур.-жъый
* Шаталовым и ур.
* Ур. Красная
* Ур. Ленина
Бзабэ

**Бзабэ** зэришIэрэм ишIуагъэкIэ Кавказскэ линием игупчэ штабы зэдзэкIакIоу, нэужым а 1-рэ Волжскэ къэзэкъ полкым итхакIоу IэнатIэхэр зэрихьагъ. Нэгумэм ыбгъэгу хьазырхэр къытепшIыкIутIукIы, ибгырыпхы сэшхор, къамэр, шхонкIэкIыр пышIагъэх, игъогурыкIо Iалъмэкъы тхылъхэр, тетрадхэр дэлъых. Дзэ къулыкъоу ышIэрэм дакIоу еджэ, матхэ, пшъы ымышIэу ишIэныгъэ хегъахъо...

Аузэ, еджэкIо чIыпIэу зэрытым екIышъ, егъэджакIо мэхъу — аманаткIэ атыгъэ адыгэ кIэлэцIыкIухэу Нальчикы дэсхэр ригъэджэнхэу дзэпащэхэм 1828-рэ илъэсым Шорэр агъакIо. Ащ бэрэ Iоф щимышIагъэу Петербургы дэтыгъэ Кавказ-къушъхьэчIэсхэр зыхэт полуэскадроным 1830-рэ илъэсым Нэгумэр агъэкIожьы, 1835-рэ илъэсым нэс ащ дзэ къулыкъур щехьы. Кавалерием ипоручикыцIэр иIэу 1835-рэ илъэсым ар Тифлисы агъакIо...
Бигэ

**Бигэ** (Тыркубзэ: Biga) — Чанаккалэм и къалэжъый. Нэбгырэ мин 90-м фэдиз цӀыф дэс. Къалэу Бигэ къэлэшхоп, ахэм ащыщэу адыгэр минибл фэдиз мэхъу. 

## ЫцIэр

ЫцIэр къыхэкIыгъэ гущыIэр «Пегаи» (Pegai). Пегаи къэлэжъыгъ. 

## ЦIыфэу дэсхэр
Бигэ лъэныкъомкIэ Тыркухэм ипэкIэ урымхэр, джуртхэр, ермэлхэри щэпсэущтыгъ. ЛIэшIэгъу 19-рэм икIэухкIэ Балканым къикIыжьыгъэ Тыркухэр, Адыгэхэр, Помакхэр, Чэчэнхэр, Къумыкъухэр къадэгъэтIысхьагъэ.

## Бигэм щыщ Адыгэхэр
Мы къалэм Бжъэдыгъу чылэхэр пэблэгъэ дэдэхэу къыкIэлъырысых. Ахэм ацIэхэр непэ Адыгеим и бжъэдыгъу чылэхэм ацIэхэм атефэх, зыщыпсэухэрэ чIыпэхэм яIэгъоблэгъухэр мыщ щыплъэгъурэмэ афэдэу ащи щыщытых. Бигэ епхыгъэ чылэхэр: ПчыхьалIыкъуай, Хьалъэкъуай, Очэпщый, Аскъэлай, Гъобэкъуай, Нэшъукъуай, Тэхъутэмыкъуай, Щынджый, Бжыхьэкъуай, Еджэркъуай. Ау нэмыкI чылэхэу ХьакIуцукой, Тыгъужъкой, Сэбэткъой, Тэфкой, ХьацIыкIукой.  

Чылэхэу Очэпщые, ПчыхьалIыкъуае, Хьалъэкъуае хэкужъым зэрэщыкIэлъырысым фэдэ къабзэу Тыркуе хэгъэгумкIи щыт. Хэкужъым и Очэпщые лIакъоу дэсхэмрэ Тыркуем ит Очэпщыем лIакъоу дэсхэмрэ зэтефэх, лIыцIэхэри зэфэдэх. Чылэхэу Аскъэлае, Гъобэкъуае, Нэшъукъуае хьаблэхэу ахэсых чылэхэу Хьаджэкоимрэ Османиемрэ. Бжыхьэкъуаехэр чылэу Тэфкой хьаблэшхоу хэсых. Чылэр зыгъэнэфагъэр Тыгъужъ ефэндыр арыти, Тыгъужъкойк1э
еджагъэх.  

## Зэпыщэхэр
Бирмэ

**Мьянмэ**, **Бирмэ** — Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Нейпьидо. ЦIыфэу нэбгырэ млн 55-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 678 500 км². БзэшъхьаIэр — бирмабзэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр — Тейн Сейн.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Китай, Индие, Бангладеш, Лаос, Тайланд.

## Тарихъ
Бланэ

**Бланэ** — къэкӀыгъэшх псэушъхьа, шэрыпӀ, шъыхь лъэпкъым ящыщ.

Бланэхъум икӀыхьагъыр м. 3 носыр, илъэгагъыр м. 2, 3, икӀапэр см. 12 – 13, ихьалъагъыр кг. 360 – 600; Урысейм идей КъуэкӀыпӀэ Джыжьэмрэ, Канадáмрэ кг. 900 носхэр. Бланэбзхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ. ИзэфӀэтыкӀэмкӀэ бланэхэр яшъхьащокӀыр пэмыкӀ шъыхьхэм куэдкӀэ. Ипкъымрэ ипшъэмрэ кӀэкӀыу щыт, икӀыбым джабэ тет, лъакъуэхэр кӀыхь Ӏэуэ щыт, абы шъхьакӀэ псы щефэнум идежь псым кууэ хэхьан хуэй иэ лъэгуанджэмышъхьакӀэ увын. Ишъхьар ину щыт, пэшхуэ пыту, Ӏупашъхьар ину, къыпылэлу щыту. Ифэр гъуабджэ-фӀыцӀу щыт, лъакъуэхэр псыфэнэхуэ щыт, хужьым нэхъ хуэкӀу.

Бланэхъухэм ин Ӏэуэ (иджырей шэрыпӀпсэушъхьахэм я нэхъ ин) бжъакъуэ ятет, я кӀапэ зэхуакухэм см. 180 дэлъу носыр, я хьалъагъыр кг. 20 – 30. Илъэс къэс бжъакъуэхэр похур шъакӀуэгъуэ - дыгъэгъазэхэм, гъатхэпэ – мэлыжьыхьам бжъакъуэкӀэ къытекӀэн кӀадзэ. Бланэбзхэр бжъакъуэншэ.
Богота

**Богота**, **Сантафе де Богота** — къалэ, Коломбием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 10-м къехъу щэпсэу, и хьанэгъунэхэри ибгъэгъусэмэ.

## Географие

## Тарихъ
Боливие

**Боливие** – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Сукре. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 098 581 км² (дунаемкIэ я-27). БзэшъхьаIэхэр - испаныбзэр, кечуабзэр, аймарабзэр, ыкIи нэмыкIэу 33. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Эво Моралес.

Хэгъэгу лIышъхьэм игуадзэр - Алваро Гарсия Линера.

## Географие
Къыблэ Америкэм ыгу ит. Аргентинэр, Бразилиер, Перу ыкIи нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.

## Тарихъ
Къэралым ыцIэр къызтекIыгъэр революционерэу Симон Боливар.

## Зэпыщэхэр
Бразилиа (къалэ)

**Бразилиа** — къалэ, Бразилием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.5 щэпсэу.

## Тарихъ
Къалэм лъапсэ зыфаш1ыгъэр 1960 илъэсыр ары. Ащ ыпэк1э къэлэшъхьа1эу щытыгъэх Салвадор, Рио-де-Жанейро.
Бразилие

**Бразилие** — Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьа1эр - Бразилиа. Ц1ыфэу нэбгырэ млн 200-м къехъу щэпсэу (а нумерымк1э дунаемк1э я-5-нэу щыт). Хэгэгум ч1ырэу и1эр 8 514 877 км² (дунаемк1э я-5-н). Бзэшъхьа1эр - португалыбз. Дунаемк1э Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) зылэжьрэр ц1ыфхэмк1э Бразилиер анахь къэралыгъошхоу щыт. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу шъузышъхьэр – Дилма Русеф.

Къэралыгъо тхьаматэр – Мишел Темер.

## Географие
Къыблэ Америкэм ытыгъэкъок1ып1эмк1э щыт. Аргентинэр, Боливиер, Перу ык1и нэмык1хэмэ апэгъунэгъу.

Бразил хэкум Амазонкэр пхырэкIы, зэрэчIыгумкIэ мэхьанэшхо зиIэ псыхъор.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Братиславэ

**Братиславэ** – Словакием и къэлэшъхьаI, ыкIи и анахь къэлэшъо дэд. ЦIыф нэбгырэ мин 500 фэдиз дэс.

## Тарихъ
907-рэ гъэм лъапсэ фашIыгъэу ашIошIы.

## Географие
Дунай псыхъом тет.
Британиешхо Пачъыхьыгъо

**Британие**, **Британиешхо**, **Британиешхо Пачъыхьыгъо** - Темыр Еуропэм ит къэралыгъу. Британиешхомрэ Ирландие островхэм атет (ыужрэм и Темыр лъэныкъо закъу ыубытырэр, ащкӏэ Ирландие Республикэм пэгъунэгъу). Къэлэ шъхьаӏэр - Лондон. Км² мин 243 фэдиз еубыты чӏыгоу. Нэбгырэ млн 63-м нахьыбэ щэпсэу. Хабзэмкӏэ пачъыхьыгъоу щыт. Бзэшъхьаӏэр - англыбзэ. Дунаем и экономикэ анахь бэлахьхэм ахэт. G7 къэралыгъо купым хахьэ.

## Тарихъ

## Географие
Гъунэгъухэр: Ирландие, Ла-Манш псыдэкIкIэ пэмычыжьэу щытых Францие, Белгие, Нидерландхэр.

## Экономикэ
Бруней

**Бруней**, **Бруней Даруссалам** – Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Бандар-Сери-Бегаван. ЦIыфэу нэбгырэ мин 400-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 5 765 км² . БзэшъхьаIэр - малаибзэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – султIанэу Хассанал Болкиах.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъу закъор: Малайзие.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Буркина-Фасо

**Буркина-Фасо** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Уагадугу. Нэбгырэ млн 17 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 273 187 км². БзэшъхьаIэхэр - францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр - Рок Марк Кристиан Каборе. Хэгъэгу тхьаматэр - Исаак Зида.

## Географие
Гъунэгъухэр: Мали, Нигер, Бенин, Того, Ганэ, Кот-д-Ивуар.

Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI.

## Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Брюссел

**Брюссел** — Белгием и къэлэшъхьаI. НэмыкIэу Еуропэ Зэхэтым и къэлэшъхьаI.

Нэбгырэ мин 160 фэдиз дэс.

## Тарихъ
Я-VI лIэшIэгъум лъапсэ фашIыгъагъ. Ау и къэбар тхыгъэу нахь жьы дэдэу къызщаIуагъэр 966 гъэр ары.
Булгарие

**Булгарие**, е **Республикэу Булгарие** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Софие. ЦIыфэу нэбгырэ млн 6.5-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ булгархэр, ау тырку бэкIаи дэс (и зы 10-нэ фэдиз). Хэгэгум чIырэу иIэр 110 994 км² (дунаемкIэ я-105). БзэшъхьаIэр - булгарыбз.

ДЛО-м ыкIи ЕЗ-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Румен Радев.

Къэралыгъо тхьаматэр – Кирил Петков.

## Географие
Еуропэм ычIэгъ ит, Балканхэм атет. Сербиер, Тыркуер, Урымыер, Македониер, Руманиер пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Булгариер.

Ахъщэу агъэфедэрэр - *евро*.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Бэрсэй Умар

**Бэрсэй Умар** (1807–1865) – адыгэ дунаим щызэлъашIэщтыгъэ дэдэу тхакIо, шIэныгъэлэжь, егъэджакIо, тхыдэIуат. Адыгэ литературэм ишIогъэшхо екIыгъ. 1855-рэ илъэсым апэрэу "Адыгабзэм и алфыбэр" къыдигъэкIыгъ (арап тхакIэр фэлъапсэу).

## ГъэшIэгъон
Илъэси 8 ыныбжь къодыеу атыгъуи, унагъом рахыгъагъ. ЕтIанэ Мысырым щеджагъ, бзэ заулэ щызэригъэшIэгъагъ.
Варшавэ

**Варшавэ** — Полшэм и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2 фэдиз цIыфэу дэс.

Къэлэ тхьаматэр — Рафаль Тшасковски.

## Тарихъ
1300 лъапсэ фашIыгъ.
Вашингтон (къалэ)

**Вашингтон** — къалэ, Америкэ Штат Зэхэтхэм я къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 681 фэдиз дэс.

## Тарихъ
Eeeee
Ü82

## Географие
Венесуэлэ

**Венесуэлэ** е **Боливар Республикэу Венесуэлэ** – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Каракас. ЦIыфэу нэбгырэ млн 33-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-44). Хэгэгум чIырэу иIэр 916 445 км² (дунаемкIэ я-33). БзэшъхьаIэр - испаныбзэр. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Николас Мадуро. Игуадзэр - Хорхе Арреаса.

## Географие
Къыблэ Америкэм и темыр лъэныкъо ит. Коломбиер, Бразилиер ыкIи Гайанэр пэгъунэгъух.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Венэ

**Венэ** – Аустрием и къэлэшъхьаI, ыкIи и анахь къэлэшъо дэд. ЦIыф нэбгырэ млн 2&nbsp;фэдиз дэс.

 Wien-Oberes Belvedere-102-2009-gje.jpg|Upper Belvedere
 Wien-Burgtheater-102-2007-gje.jpg|Burgtheater
 Wien-Franziskanerkirche-04-2009-gje.jpg|Franziskanerkirche
 Wien-Parlament-116-Mitte-2008-gje.jpg|Austrian Parliament
 Wien-Secession-04-2007-gje.jpg|Secession
 Wien-Schoenbrunn-122-2013-gje.jpg|Palace of Schönbrunn

 Wien-Hofburg-112-Amalienburg-Franz I-2008-gje.jpg|Hofburg
 Wien-Kirche Maria am Gestade-04-2005-gje.jpg|Maria am Gestade


## Тарихъ
А-I лIэшIэгъум лъапсэ фашIыгъагъ. 881-рэ гъэм щегъэжьагъэу къалэу щыт.

## Географие
Дунай псыхъом тет.
Бутан

**Бутан**, **Пачъыхьыгъоу Бутан** – Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Тхимпху. ЦIыфэу нэбгырэ мин 700-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 38 394 км² . БзэшъхьаIэр - дзонгха.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Джигме Кхесар Намгьял Вангчук.

Къэрал тхьэматэр – Церинг Тобгай.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Китаимрэ, Индиемрэ азфагу ит.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Буэнос Айрес

**Буэнос-Айрес** - къалэ, Аргентинэм и къэлэшъхьаI. Къэлэ тхьаматэр - Маурисио Макри. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3 фэдиз.

## Тарихъ
1536-рэ гъэм лъапсэ фашIыгъ. Аргентинэм и къэлэшъхьаIэу зыхъугъэр 1580 гъэр ары.
Вергилий

**Публий Вергилий Марон** (Publius Vergilius Maro, 70 гъ. ди лъ. ипэ жэпуэгъуэм и 15, Андес — 19 гъ. ди лъ. ипэ фокIадэм и 21, Бриндизи) — Урым империэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Википедие

**Википедие** (англыбзэкIэ *Wikipedia*) — шъхьафит бзэпчъагъэ интернет-шIэнгъуазэу щыт, хэти еIэзэн лъэкIыщт.

## Зэпыщэхэр
Виндхук

**Виндхук** – Намибием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 330 щэпсэу. Къэралыгъом и экономикэ, културэ ыкIи социал гупчэу щыт.

## Тарихъ

ЫцIэ германыбзэм къыхэкIыгъ, къикIырэр "жьыбгъэ къопэ цIыкIу".
Владимир Путин

**Путин Владимир Владимирович** — Урысые Федерацием и лIышъхь. Я 2-рэ ыкIи я 4-рэ лIышъхь. 2012-рэ гъэм къэралыгъом хадзыгъ. Ащ ыпэкIи (2000–2008 илъэсхэм) къэралыгъом и лIышъхьэу щытыгъэ.
Вьетнам

**Вьетнам**, **Социалист Республикэу Вьетнам** — Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Ханой. ЦIыфэу нэбгырэ млн 92-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 331 210 км². БзэшъхьаIэр — вьетнамыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Чыонг Тан Шанг.
* Къэрал тхьэматэр – Нгуен Тан Зунг.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Лаос, Китай, Камбоджэ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Ганэ

**Ганэ**, **Республикэу Ганэ** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Аккра. Нэбгырэ млн 25 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 238 537 км². БзэшъхьаIэхэр - англыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр - Джон Драмани Махама. Хэгъэгу тхьаматэр - Квеси Амиссах-Артур.

## Географие
Гъунэгъухэр: Кот-д-Ивуар, Буркина-Фасо, Того.

Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ

1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Джэрманые

**Джэрманые** – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр - Берлин. ЦIыфэу нэбгырэ млн 80-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 357,021 км². БзэшъхьаIэр - нэмыцабзэ. Германиер дунаемкIэ анахь хэгъэгу бэлахьмэ ащыщ, экономикэмкIи, политикэмкIи. Нэмыц културэр дунэе културэм и Iэхьэшхо хелъхьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Франк-Валтер Штайнмайер.

Къэрал тхьаматэр (канцлер) – Олаф Шолц.

## Географие
Еуропэм ыгу ит. Франциер, Полшэр, Аустриер ыкIи нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Габон

**Габон**, **Габон Республик** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Либревиль. Нэбгырэ млн 1.6 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 267 667 км². БзэшъхьаIэхэр - францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр - Али бен Бонго Ондимба. Хэгъэгу тхьаматэр - Даниэль Она Ондо.

## Географие
Гъунэгъухэр: Камерун, Республикэу Конго, Экуатор Гвинейе.

Африкэм ыкум ит. Атлант Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ

1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.


File:Ogooué.JPG|Хэгъэгум и дэхагъэ
File:TsogoMask.jpg|
Гайанэ

**Гайанэ** е **Кооператив Республикэу Гайанэ** – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Джорджтаун. ЦIыфэу нэбгырэ мин 700-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-165). Хэгэгум чIырэу иIэр 214 970 км² (дунаемкIэ я-85). БзэшъхьаIэр - англыбзэр; регионыбзэу 11 джыри яI. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Дэвид Грэнджер. Игуадзэр - Мосес Нагамуту.

## Географие
Къыблэ Америкэм и темыр лъэныкъо ит. Венесуэлэр, Бразилиер ыкIи Суринамыр пэгъунэгъух.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Гукъуай

**Гукъуай** – Тыркуем Ескишехир къалэм пэблагъэу адыгэ къуадж. КIэмгуехер дэсых. ТыркубзэкIэ ицIэр Алибейдузу.
Гурыт Африкэ Республикэ

**Гурыт Африкэ Республикэ** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Банги. Нэбгырэ млн 5 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 622 984 км². БзэшъхьаIэхэр - францыбзэ, санго.

Къэрал лIышъхьэр - Катрин Самба-Панза. Хэгъэгу тхьаматэр - Махамат Камун.

## Географие
Гъунэгъухэр: Судан, Республикэу Конго, Демократик Республикэу Конго, Камерун, Чад.

Африкэм ыкум ит.

## Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
ГъэгущыӀэ

**Гъэгущы1э** – Адыгэ яхабзэмэ ащыщ. НысакIэр гуащэм дэгущыIэн фиты хъуным пае, нысэм ытыщ къырахрэ шIухьафтынымрэ гъомлэпхъэ хэшыкIыгъэмрэ.
Гъэзэуат

**Гъэзэуат** – дин зау.ငါေရလ်ငတာကေမကဗ်ာဘယ္မွလည္

ГущыIэм пае къаукъас лъэпкъхэр урыс пачъыхьмэ апэуцужь зэхъум гъэзэуаткIэ еджэщтыгъэх.
Дамаск

**Дамаск** — Сирием и къэлэ шъхьа1. Дунаем и анахь къэлэжъ дэдэмэ ащыщ, ц1ыфхэр зэпымыоу щыпсыоу. Илъэс мин 4,5-рэк1э узэк1э1эбэжьмэ апэрэу игугъу аш1эу мэхъу.

## Дамаск и тарихъ

## Щыпсэухэрэ ц1ыфхэр

Ц1ыфпчъагъэр. 2012-рэ илъэсым къызэралъытагъэмк1э къалэм нэбгырэ млн 2 фэдиз дэс. Дамаск и 1эгъо-благъохэр хэплъытэмэ млн 2,5 мэхъу.

Динэу алэжьхэрэр.

## Къош къалэхэр
Атена (Урым), Амман (Иордание), Истамбыл (Тыркуе), Каракас (Венесуэлэ)

## Нэмык1эу уеплъыныр
Сирием ис адыгэхэр
Гуатемалэ

**Гуатемалэ**, **Республикэу Гуатемалэр** – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Гуатемалэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 14-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 108 899 км² (дунаемкIэ я-103). БзэшъхьаIэр - испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Алехандро Мальдонадо Агирре. Игуадзэр - Хуан Фуэнтес Сория.

## Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Гондурас, Салвадор, Белиз, Мексикэ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Гондурас

**Гондурас**, **Республикэу Гондурасыр** – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Тегусигальпа. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8.5-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 112 090 км² (дунаемкIэ я-101). БзэшъхьаIэр - испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Хуан Орландо Эрнандес. Игуадзэр - Рикардо Антонио Альварес Ариас.

## Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Никарагуа, Салвадор, Гуатемалэ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Дание

**Дание**, е **Дание Королыгъо** – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр - Копенгаген. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-113). Хэгэгум чIырэу иIэр 42 915 км² (дунаемкIэ я-133). БзэшъхьаIэр - даныбз.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу шъузышъхьэр – Маргретт я-II.

Къэрал тхьаматэр – Ларс Локке Расмуссен.

## Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Темыр Хым ыIушъо тет. ЧIыгукIэ Германие закъу игъунэгъур; Швециер, Норвегиер хыкIэ пэчыжьэхэп. КултурэмкIи пэблэгъэдэдэх.

## Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – *кронэ*.

## Зэпыщэхэр
Джакартэ

**Джакартэ** — Индонезием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 10 фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр — Басуки Пурнама.

## Тарихъ
1942-рэ илъэсым нэс «Батавие»-кIэ еджэщтыгъэх.
Дели

**Дели** — Индием и къэлэшъхьаI, къэралыгъом и анахь къэлэшхомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 11 фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр — Канвар Сайн.

## Географие

## Тарихъ
ЫцIэр перс гущыIэу "дахлиз" ("гъунэ" зыфэпIощтым) къытекIыгъэу аIо.


Delhi-Jama Masjid-04-Hofseite-2018-gje.jpg|Джама Масджид
Delhi-Jama Masjid-16-Arkaden-2018-gje.jpg
Delhi-Jama Masjid-34-Osttor-2018-gje.jpg
Delhi-Qutb Minar-20-2018-gje.jpg
Delhi-02-Geburtstagsfest fuer Guru Nanak-Elefant-1976-gje.jpg
Delhi-22-Fest-Kriegerportrait-1976-gje.jpg
Delhi-54-Old Delhi Road-Sector 13 Road-2018-gje.jpg
Delhi-80-Verkabelung-2018-gje.jpg
Джарымэ Аслъан

**Джарымэ Аслъан Алые ыкъор** — Адыгэ Республикэм и апэрэ лӀышъхь (президент)&nbsp;(1992–2002).

1939-рэ илъэсым Еджэркъуае (Кощхьэблэ къедзыгъу) къыщыхъугъ. 1964-рэ илъэсым Кубан Мэкъумэщ Институтво къыухыгъ, мэкъумэщ шӀэныгъэхэмкӀэ кандидат, экономикэ шӀэныгъэхэмкӀэ доктор.

1992–2002-рэ ислъэсхэм – Адыгэ Республикэм и лӀышъхь.

2002-рэ илъэсым Республикэм и лӀышъхьэ хэдзынхэм ахэлэжьагъ, ау Шъэумэным хэдзынхэр шӀуихьыгъэх.

2003-рэ илъэсым щегъэжьагъэу – Болгарием щыӀэу Урысые Федерацием и консул.
Джибути

**Джибути**, **Республикэу Джибути** – Африкэм ит къэралыгъу, Африкэ бжъакъом дэжь. КъэлэшъхьаIэр - Джибути. Нэбгырэ мин 800 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 23 200 км². БзэшъхьаIэхэр - арапыбзэ, францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Исмаил Омар Гелле.

## Географие

Гъунэгъухэр: Эфиопие, Эритрейе, Сомали; Хыплъыжьымрэ, Инд Океанымрэ аIушъом тет.
Джэджэ къедзыгъо

**Джэджэ къедзыгъо** () — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр - Джаджэ. Къедзыгъом и л1ышъхьэр - Пуклич Виктор Ильич. Ул республиканың төньяк үзәк өлешендә урнашкан һәм төньякта Шовгеновский округы, көнчыгышта һәм төньяк-көнчыгышта Кошехаблский округы, көньяк-көнчыгышта Краснодар Крайның Мостовский округы, көньякта Майкопский округы һәм Краснодар Край өлкәсе белән чиктәш. көнбатышта. Районның мәйданы 756,54 квадрат километр (292,10 кв.м). Аның административ үзәге - Гиагинскаяның авыл җирлеге (станица). 2010 елгы җанисәп буенча районның гомуми халкы 31,766 кеше иде. Гиагинская бу санның 44,5% тәшкил итә.

## Географиер

## Тарихъ
Къедзыгъор къызхагъэунэфык1ыгъэр 1934-рэ илъэсыр ары. Адыгэ Республикэм къызхэхьагъэр 1936-рэ илъэсыр ары.

## Ц1ыфэу щыпсэухэрэр
Ц1ыф нэбгырэ мин 30 фэдиз дэс (2014-рэ илъэс).

## Културэр

## Нэмык1
Дзэ къулыкъур

**Дзэ къулыкъур**, IофшIэн зэфэшъхьафхэр — бэ пэкIэкIыгъэр Нэгумэ Шорэм. Ау сыд зешIи, школ къызэIуихынышъ еджэныгъэ-гъэсэныгъэм игъогу илъэпкъ зэрэтыригъэуцоным игугъэ ин ышъхьэ икIэу къыхэкIыгъэп.

Ар алъапс адыгэ алфавитэу зэхигъэуцуа-гъэм, «Начальные правила адыгейской грамматики», «Черкесские предания», «История адыгейского народа» зыфиIорэ тхыгъэшхохэу Нэгумэм ышIыгъэхэм. Ау иморадхэр къыдэхъуныр Нэгумэм инасыпы къыхьыгъэп. Итхыгъэхэр ыIыгъэу Петербургы Академием кIуагъэу зыми джыри IукIэгъу имыфагъэу сымэджэ хьылъэ хъугъэ, июным и 10-м (22-м) 1844-рэ илъэсым Нэгумэр лIагъэ.
Дзэхэр

**дзэхэр** е "дзэ лъэпкъ". Зиххэм мы цIэр зэраIожьыщтыгъэнкIи хъун. Уахътэ тешIэ къэс гущыIэу "адыгэ" хъужьыгъэу плъытэн плъэкIыщт. НэмыкI еплъыкIэу щыIэмкIэ, адыгэ цIэр къызхэкIыгъэр тыгъэм шъхьашъэ зэрэфашIыщтыгъэр ары. 

Джащ фэдэу ыпэкIэ аIощтыгъэ "а-дыгъэ" – тыгъэм илъэпкъ. Итальянскэ ыкIи греческэ тхыгъэхэм къызэратырэмкIэ, цIэу "зихи" зыфиIорэр адыгэхэм я I5-нэрэ лIэшIэгъум нэс араIощтыгъэ. Адыгэхэм ятарихъ зыугъоищтыгъэ Интериано мыщ фэдэу къетхы: "итальянскэ, греческэ ыкIи латиныбзэкIэ зихкIэ ахэм яджэх, татархэм ыкIи тыркухэм черкес аIо, ежьхэм адыг зэраIожьы".
Дмитрий Медведев

**Дмитрий Анатольевич Медведев** – Урысые Федерацием и къэрал тхьамат 2012 щегъэжьагъэу. Ащ нэмыкIэу я 3-рэ лIышъхьэу щытыгъэ 2008–2012 илъэсхэм.
Долмен

**Долмен** – мыжъо зэтетмэ ащыщ, мегалит. Адыгэмэ я испунэхэр, гущыIэм фаIо. НэмыкI лэпкъхэми долменхэр яIэх.

## Сурэтхэр
ДжэгуакӀо

**ДжэгуакIо** – джэгур зезыщэрэр (нахьыбэмкIэ адыгэ джэгум фэгъэхьыгъэу игугъу ашIы). Ижърэ зэманым орэдусэщтыгъэх, орэдыIощтыгъэ, тхыдэIуатэщтыгъэх.

Адыгэ културэмкIэ джэгуэкIо хабзэм мэхьанэшхо иI. Лъэпкъ гупшысэм изехьакIощтыгъэх.

Загъорэ джэгуакIомрэ хьатыякIомрэ а зы цIыфыр ары. Пчъагъэрэ гущыIэхэр зэтрагъэкIыхэрэп ыкIи.
Дунэе Лъэпкъ Организацие

**Дунэе Лъэпкъ Организацие**, кӀэкӀэу **ДЛО** — дунаемкӀэ анахь мэхьанэшхо зиӀэ организациемэ ащыщ, дунаем тет къэралыгъохэр пстэури хэлажьэх.

Къэлэ шъхьаӀэр (офисыр зыдэщыӀэр) — Нью-Йорк.

БзэшъхьаӀэхэр (лэжьэным пае агъэфедэхэрэр): арапыбзэ, англыбзэ, испаныбзэ, китаибзэ, урысыбзэ, францыбзэ.

Хэлажьэу къэралыгъо пчъагъэр — 193. ХьакӀэу къэралыгъо пчъагъэр — 2.

Тхьаматэр — Антониу Гутерреш.
Еуразие

**Еуразие** – континент, апэрэу иинагъэкIэ къакIо континентмэ ащыщэу. Еуропэрэ, Азиерэ зыхелъытэ.

Щтыгъэ Океанымрэ, Океан Шъэфымрэ, Инд Океанымрэ, Атлант Океанымрэ аIушъомэ атет.
Еуро Зэкъотыныгъэ

**Еуро Зэкъотыныгъэ**, **ЕЗ** — Еуропэм хэт къэралмэ я организацие (28 хахьэ). ДунаемкIэ мэхьанэшхо зиIэ организациемэ ащыщ.

Къэлэ шъхьаIэр — Брюссел.
Еуропэ

**Еуропэ** — ЧӀыгум и зы дунэеӀахь. Темыр глобусныкъом ит.

Щтыгъэ Океанрэ, Атлант Океанрэ апсхэм къагот.

ЧӀырэу млн 10 км² фэдиз еубыты. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 892 фэдиз ис (ЦӀыгум и зы 10-н).
Жираф

**Жирафыр** щэрыпIу гъошх мэз псэушъхьэхэмэ ащыщ. Африкэм щэпсэух. Жирафым нахь лъагэ чІыгугъушъэм псэушъхьэ тетэп, жирафхъуыр кг 1,191 мэхъуы, ау бзыр кг 828 нэсы. Пстэумки м 4,5 – 5,2 и лъэгагъэ мэхъу. Анахь жираф лъагэу къагъотыгъэм и м 6 хъущтыгъэ.

Жирафбзым и лъэрмыхьыгъэ мафэ 400–460рэ мэхъу.

ГущыIэм пае Кением жираф бэу щэпсэу.
Дублин

**Дублин** – Ирландием и къэлэ шъхьа1. Лиффи псыхъом ык1и Ирланд хы1ушъом атет. Къэралыгъом и политикэ, экономикэ ык1и култур гупч. Нэбгырэ млн-ныкъом къехъу щэпсэу ц1ыф.

## Тарихъ

## Географие