open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дунейм тетыху

**Дунейм тетыху**, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщӀэкъуар Къэбэрдейм и Ӏуэху зэрыдэкӀынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цӀыхум я псэукӀэр егъэфӀэкӀуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкӀэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщӀэ иӀэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цӀыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакӀуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фӀыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищӀыжауэ. А къалэныр хузэфӀэмыкӀамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цӀэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икIи къигупсысакъым: лIы Iущым далъагъу IуэхущIафэхэр зэхуаIуэтэжурэ жылэм хэIуэри IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ хъуащ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щIаIуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлIэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цIи и хъыбархэри ящIэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми.
Псалъэ пэж куэд къызэринэкIащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкIэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкIа псалъэ Iущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкIуэ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1750 гъэм лӀащ, и акъылрэ и ӀуэхущӀафэкӀэ цӀэрыӀуэ дыдэ хъуауэ.

Къэрмокъуэ Хьэмид "Адыгэ ӀуэрыӀуатэ".

[*] ХеящӀэ: хей псалъэм, мыкъуаншэ, мымысэ мыхьэнэ зиӀэм къытокӀ. къуаншэмрэ захуэмрэ зэхэзыгъэкӀым "хеящӀэ"-кӀэ йоджэ, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ "къады".
Зиковшир

**Зиковшир** – тайный язык уорков (оркъхэр). Пщы-уэркъхэм къагъэсэбэпу щыта бзэ щэху. НэгъуэщIыу зэреджэр - щакIуэбзэ.

* Нэ – *пафле*
* ТхьакIум – *бэтао*
* Шы – *кэпе*
* Чэмы – *пчакокаф*
* Пчэны – *ткемеше*
* МашIо – *негуне*
* Шъузы – *уппе*
* Сомэхэр – *пашэ*
* Плащ* – *шувгэ*
* Дыгъун – *тевреттгло*
* Шъхьэ – *бругг*
* Ружьё* – *вуп*
* Махъушэ – *пчакоэнтше*
* Мэлы – *фогаббе*
* Псы – *шегс*
* Ыкъо – *элевсэ*
* Хьалыгъу – *нэкумэ*
* КIышъу – *шуфэ*

Я. Рейнеггс, Всеобщее историческое и топографическое описание Кавказа, 1796–97 гг.
Зиххэр

ЯтIонэрэ лIэшIэгъум зихыпщэу Стахемфак, зиххэм яеплъыкIэхэр ыгъэпытэным фэшI, Римскэ императорым иунэIут фэдэу зыкъегъэлъагъо. Зих пщыхэм бзылъфыгъэ купхэр агъэпсых, къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къаращырэ бзылъфыгъэ шъэ пчъагъэ ахэм ащэпсэу.

Меот лъэпкъхэм зиххэм нахь пэблагъэ зафашIы. Ахэм афэдэу былымхъуным, чIыгулэжьыным, пчэжъые ешэным зиххэр пылъых. Джащ фэдэу сэнашъхьэ алэжьыным игъэкIотыгъэу ыуж ехьэх. КъухьэшIыными зиххэм хэшIыкI ин фыряIагъ. Хым итхьэу Хьатх исурэтхэмкIэ ахэр агъэкIэракIэщтыгъэх.
Иисус Ичылисэр черч

**Иисус Ичылисэр черч** куачӀэ икъун иӀу изакъону Чайнэ хэгъэгум Пекин къалэм къушытэджэгъ 1917 гъэм. Нэпэ иӀ эщ 2.5 милыун нэбг гъусэхэ, щыщэх 53 хэгъэгу зэтэдзыгъэху. черчэр яй Протистанхэмэ Чыристан диным щыщу. 1995 гъэм, черчэр Урысейэми шыӀу мэхъоъ. Ежьхэр файэх яшъэрэ раӀутэну дунайым цӀыфу тэсхэмэ, ятӀунэрэ Иисусэр къэмкӀуагъу.

Мы пшъыр япэрей хабзэм:
# Тхьапсэ
# Чристэн диныр зепхьан
# Уи лъакъуэ птхьакӀыну
# Святое причастие
# Шъэбэт Мафэ
# Иисусыр
# Библиэ Тхылъыр
# Къэлыныр
# Чылисэ
# Гупшысэныгъэ
Индие

**Индие**, **Республикэу Индие** — Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Дели. ЦIыфэу нэбгырэ млрд 1.3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 3 287 263 км² . БзэшъхьаIэхэр — хинди, англыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр — Пранаб Кумар Мукерджи.

Къэрал тхьэматэр — Нарендра Моди.

## ЦIыфхэр
Индиер цIыфпчъагъэу щыпсэурэмкIэ къэрал анахь лъэшдэдэмэ ащыщ. Китай закъор ыпэ итыр.

## Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Бирма, Пакистан, Таджикистан, Китай, Непал, Бутан, Бангладеш.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Индонезие

**Индонезие**, **Республикэу Индонезие** – Азием и тыгъэкъокIыпIэ-къыблэ лъэныкъом щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Джакартэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 253-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 904 569 км² . БзэшъхьаIэр - индонезиябзэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Джоко Видодо.

Гуадзэр – Юсуф Калла.

## ЦIыфхэр

## Географие
Океан Шъэфымымрэ, Инд Океанымрэ азфагу ит. Гъунэгъухэр: Сингапур, Малайзие, ТыгъэкъокIыпIэ Тимор, Папуа-ГвинеякI.

## Тарихъ
Зы лъэхъанэ горэм Нидерландхэм я колониеу щытыгъэ.

## Зэпыщэхэр
Интернет-лъыхъулъэ

**Интернет-лъыхъулъэмэ** ащыщых:

* Гугл, Google
* Яндекс, Yandex
* Яху!, Yahoo!
* нэмыкIхэри
Иран

**Иран**, **Ислъам Республикэу Иран** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Тегеран. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 77-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 1 648 195 км². БзэшъхьаӀэр – персыбзэ; ащ нэмыкӀэу регионыбзэхэр иӀэх.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгъу шъхьатетыр – рахьбарэу Mojtaba Khamenei.

Хэгъэгу лӀышъхьэр – Хьасан Рухани.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыӀ. Тыркуер, Туркменистаныр, Иракыр, Афганистаныр, Пакистаныр, Азербайджаныр игъунэгъух.

Перс Псыдахьэмрэ, Къаспий Хымрэ аӀушъо тет.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Ирландие

**Ирландием** – Темыр Еуропэм ит къэралыгъу, Ирландие островым и нахьыбэр еубыты. Къэлэ шъхьаӀэр – Дублин. Темыр лъэныкъомкӀэ Британиешхомрэ зэгъунэгъух. Км² мин 70-м къехъу чъыгу еубыты. Нэбгырэ млн 5-м фэдиз цӀыф щэпсэу.

## Културэ

## Тарихъ

## Географие
Атлант Океаным ыпсхэмкIэ къэухъурэигъ.
Исбухьэн

**Исбухьэн**, е **Испание** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр – Мадрид. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 46-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 505 370 км². БзэшъхьаӀэр – испаныбз. Испаниер хэгъэгу къарыукӀаеу щыт, экономикэмкӀи, политикэмкӀи.

ДЛО-м ыкӀи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лӀышъхьэр – Испанием и Королэу Филип я-VI.

Хэгъэгу тхьаматэр – Педро Санчес.

## Географие
Еуропэм ыкъохьэпӀэ лъэныкъом щыт. Португалиер, Франциер, Андоррэр пэгъунэгъух.

## Тарихъ

ЛӀэшӀэгъу пчъагъэрэ Испанием ДунэякӀэм ызныкъо ыӀыгъыщтыгъэ (еплъ Колониехэр). 1492-рэ илъэсым щегъэжьагъэу (Колумбыр Америкэм зынэсыгъэр) XX-рэ лӀэшӀэгъум нэс.

## Зэпыщэхэр
Испунэ

**Испунэ**, **Испун**, **Спыун** (шапсыгъабзэкIэ) – мегалитмэ, долменмэ ащыщ, Хэкужъым къинэжьыгъэхэу мыжъо зэтегъэуцуагъэу унэхэр. ПлIэмыеу щытых.

Дунаем тет гъэшIэгъонхэм ащыщ. Тэрэз-тэрэзэу зышIыгъэри, я мэхьанэри ашIэрэп.

## НэмыкI
Иордание

**Иордание**, **Хашимит Пачъыхьыгъоу Иордание** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Амман. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 89 342 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз. Иорданиер арап къэралыгъомэ ащыщмэ анахь хэгъэгу игъэкIотыкIыгъэмэ ащыщ, экономикэр къапштэмэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Абдулла я-2-рэр.

Къэралыгъо тхьаматэр – Абдулла Энсур.

## ЦIыфхэр
Нахьыбэу арапых щыпсэурэр. Адыгэ ыкIи ермэл бэкIае щэпсэу, шъэнэ (процент) зырыз фэдиз къэралыгъо пстэумкIэ. НэмыкIэу къапIомэ мин 50-100 фэдиз.

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Исраилыр, Палестинэр, Сауд Арабиер, Иракыр, Сириер игъунэгъух.

## Тарихъ

## Иорданием ис адыгэхэр
Адыгэ шIушIэ хаси щызэхэщагъ, адыгэ еджапIи дэт. Адыгэ мин тIокIищ фэдиз ахэс.

## Зэпыщэхэр
Ирак

**Ирак**, **Республикэу Ирак** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Багдад. ЦIыфэу нэбгырэ млн 36-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 435 052 км². БзэшъхьаIэхэр - арапыбзэр, курдыбзэр (сорани), туркменыбзэр (ирак туркменыбз), ыкIи арамеибзэкIэр.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Фуад Масум.

Хэгъэгу тхьаматэр – Хайдер Аль-Абади.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Тыркуер, Иорданиер, Ираныр, Сириер, Сауд Арабиер, Кувейтыр игъунэгъух.
Перс Псыдахьэм ыIушъо тет.

## Тарихъ
Иракым и чIыналъэр дунаимкIэ културэ ыкIи тарихъ мэхьанэшъо дэдэ зиIэмэ ащыщ, сыда пIомэ апэрэ цивилизациемэ ащыщэу шумермэ мыщ къэралыгъо щащIыгъагъ.

Джыдэдэм Иракым изытет хъатэп, сыда пIомэ 2003-рэ илъэсым щегъэжьагъэу зао мыухыжь щэкIо.

## Зэпыщэхэр
Италие

**Италие** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Ромэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 61-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 301 340&nbsp;km². БзэшъхьаIэр – италыбз. Италиер дунаемкIэ анахь хэгъэгу бэлахьмэ ащыщ, экономикэмкIи, политикэмкIи.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Серджо Маттарелла.

Къэралыгъо тхьаматэр – Джузеппе Конте.

## Географие
Еуропэм ыкъыблэ лъэныкъом щыI. Франциер, Швейцариер, ык1и нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр

## Внешние ссылки

* Codice Fiscale Inverso
Йемен

**Йемен**, **Йемен Республик** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Сана. ЦIыфэу нэбгырэ млн 26-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 528 076 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз. Йеменыр арап къэралыгъомэ ащыщмэ анахь хэгъэгу тхьамыкIэмэ ащыщ, экономикэри, политикэри къапштэхэмэ.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Абд Раббух Мансур Хади.
* Хэгъэгу тхьаматэр – Халед Бахах.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиерэ, Оманрэ игъунэгъух.
Перс Псыдахьэм ыIушъо тет.

## Тарихъ
Илъэс заулэ хъугъэу къэралыгъокIоцI зао щэкIо.

## Зэпыщэхэр
Казахстан

**Казахстан**, **Республикэу Казахстан** — Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Астана. ЦIыфэу нэбгырэ млн 17-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 2 724 900 км². БзэшъхьаIэхэр — казахыбзэр, урысыбзэр.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр — Нурсултан Назарбаев.
* Къэрал тхьэматэр — Касым-Жомарт Токаев.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Урысые, Туркменистан, Кыргызстан, Узбекистан, Китай.

## Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

## Зэпыщэхэр
Каир

**Каир** – къалэ, Мысырым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 8-м къехъу дэс. Ау хьанэгъунэхэри ибгъэгъусэжьмэ, млн 18 фэдиз мэхъу: нахьыбэмкIэ арапхэр, коптхэр. Къэлэ тхьаматэр – Абдул Азим Вазир.

## Географие
Мысыр пстэум фэдэу тропик жьыопсым хэт. Псыхъоу Нилым тет.

## Тарихъ
969-рэ гъэм лъапсэ фашIыгъ.
Камбоджэ

**Камбоджэ**, **Пачъыхьыгъоу Камбоджэ** — Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Пномпень. ЦIыфэу нэбгырэ млн 15-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 181 040 км² . БзэшъхьаIэр — кхмерыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Нородом Сиамони.

Къэрал тхьэматэр – Хун Сен.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Лаос, Тайланд, Вьетнам.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Камерун

**Камерун**, **Республикэу Камерун** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Яунде. Нэбгырэ млн 20 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 475 442 км². БзэшъхьаIэхэр – англыбзэ, францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Поль Бийя. Хэгъэгу тхьаматэр – Филемон Янг.

## Географие
Гъунэгъухэр: Нигерие, Чад, Гурыт Африкэ Республикэ, Габон, Республикэу Конго, Экуатор Гвинейе.

Африкэм ыкум ит. Атлант Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.


Rhumsiki Peak.jpg
Elephants around tree in Waza, Cameroon.jpg
Mandara Mountains from Yola.jpg
Истамбыл

**Истамбыл** — Тыркуем и къалэмэ анахь иныр. 1923-рэ илъэсым нэс Осмэн Пачъыхьыгъом и къэлэшъхьаIэу щытыгъ. Дунаем тет къалэмэ анахь жъы дэдэмэ, ыкIи анахь дэхэ дэдэмэ ащыщ. ЦIыф млн 16-м нахьыбэ дэс и Iэгъо-благъохэри дэплъытэмэ. ПсыдэкIыпIэу Босфор ынэпкъмэ атет.

Къалэм ышъхьэм ыцIэр Экрэм Имамогълу. 

## ЫцIэр

Истамбылыр дунаим и къэлэшхомэ анахь жъы дэдэмэ ащыщ.

Ижъырэ лъэхъанхэм ВизантийкӀэ еджэщтыгъэх. ЕтӀанэ - Константинопол.

1923-рэ гъэм щегъэжьагъэу иджырэ цӀэкӀэ еджэх.

## Тарихъ

ЛъэшӀэгъубэрэ Истамбылыр аллыджхэм якъэралыгъоу Византием икъэлэ шъхьаӀэу щытыгъ.

Я XV-рэ лIэшӀэгъум тыркухэр аллыджхэм къалэр къатрахыгъ зауэкӀэ.

## Зэпыщэхэр
Канадэ

**Канадэ** — Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Оттава. ЦIыфэу нэбгырэ млн 35-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 9 984 670 км² (дунаемкIэ я-2). БзэшъхьаIэхэр — англыбзэ, францыбзэ. ДЛО-м ахахьэ. Дунаем тет къэралмэ анахь бэлахьдэдэмэ ащыщ — экономикэмкIи, дзэм и къарыукIи.

Пачъыхьыгъоу щыт. Къэралым шъхьатетыр — пачъыхьгуащэу Карл III.

Хэгъэгу лIышъхьэр — Джастин Трюдо.

## Географие

Ишъхъэрэ Америкэм ыку ит. Игъунэгъухэр: АШЗ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Катар

**Катар**, **Къэралыгъоу Катар** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Доха. ЦIыфэу нэбгырэ млн 2-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 11 586 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – эмирэу Тамим бин Хамад аль Тани.
* Хэгъэгу тхьаматэр – Абдулла бин Нассер бин Халифа аль Тани.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер игъунэгъу.
Перс Псыдахьэм ыIушъо тет.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Кение

**Кение** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэр - Найроби. Нэбгырэ млн 49 къехъу щэпсэу (2017). Хэгэгум чIырэу иIэр 582 650 км². БзэшъхьаIэхэр – суахили, англыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Ухуру Кениата.

Къэрал тхьаматэр – Раила Одинга.

## Географие
Гъунэгъухэр: Сомали, Эфиопие, Судан, Танзание, Угандэ.

ПсыуцупIэу Викториемрэ, Инд Океанымрэ аIушъомэ атет.

## Тарихъ

Шъхьафитэу зыхъугъэр 1963 гъэр ары. Ащ ыпэу Британием и колониеу щытыгъэ.
Хъытыдж

**Хъытыдж**— Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Пекин. ЦIыфэу нэбгырэ млрд 1.3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 9 596 960 км² . БзэшъхьаIэр – Хъытыджыбзэр.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Си Цзиньпин (Ши Джинпинг).

Къэрал тхьэматэр – Ли Цян (Ли Чианг).

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Урысые, Казахстан, Кыргызстан, Монголие, Ишъхъэрэ Корейе, Таджикистан, Пакистан, Индие, Непал, Бутан, Бирма, Лаос, Вьетнам.
Кито

**Кито** – къалэ, Экуадорым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.5-м къехъу дэс.

## Географие
Лъагэу щыт. Км 2850-кIэ хым ышъхьа тет.

## Тарихъ
Колмогоров, Андрей Николаевич

**Колмогоров Андрей Николаевич** (1903, Тамбов, Урысые Пачъыхьыгъу — 1987, Москва, Совет Союз) — урыс ш1эныгъэлэжь, XX-рэ л1эш1эгъум псэугъэ хьисап ш1эныгъэлэжьмэ анахь инмэ ащыщыгъ. Непэрей ош1эдэмыш1э теорием и егъэжьак1омэ ащыщ.

Нахь егъэк1уэтыгъэу зыщылэжьагъэр, иш1огъэшъо зыригъэк1ыгъэхэр:
* Ош1эдэмыш1э теориер (ащ хьисап фундамент фиш1ыгъ Колмогоровым)
* Динамикэ системэхэр
* Логикэр
* Информатикэр ык1и Алгоритмэ теориер

Дунаем щызэлъашIэу ш1эныгъэлэжь школэ бэлахьэ дэдэ Москва лъапсэ щыфиш1ыгъагъ.
Кот-д-Ивуар

**Кот-д-Ивуар**, **Республикэу Кот-д-Ивуар** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаӀэхэр – Ямусукро. Нэбгырэ млн 22 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 322 460 км². БзэшъхьаӀэхэр – францыбзэ.

Къэрал лӀышъхьэр – Алассан Уаттара. Хэгъэгу тхьаматэр – Даниэль Каблан Дункан.

## Географие

Гъунэгъухэр: Либерие, Гвинейе, Мали, Буркина-Фасо, Ганэ.

Африкэм и тыгъэкъохьапӀэ щыӀ.

## Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Коломбие

**Коломбие** – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Богота. ЦIыфэу нэбгырэ млн 48-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-27). Хэгэгум чIырэу иIэр 1 141 748 км² (дунаемкIэ я-26). БзэшъхьаIэр – испаныбзэр; ащ нэмыкIэу регионыбзэ пчъагъэ яI. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Хуан Мануэл Сантос. Игуадзэр - Герман Варгас Льерас.

## Географие
Къыблэ Америкэм и темыр лъэныкъо ит. Перу, Венесуэлэр, Панамэр, нэмыкIхэри пэгъунэгъух.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Костэ-Рикэ

**Костэ-Рикэ**, **Республикэу Костэ-Рикэр** – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Сан-Хосе. ЦIыфэу нэбгырэ млн 4.8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 51 100 км² (дунаемкIэ я-125). БзэшъхьаIэр – испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Луис Гильермо Солис. Игуадзэр – Альфио Пива Месен.

## Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Никарагуа, Панамэ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Краснодар

**Краснодар, Бжъэдыгъукъалэ** () — Краснодар краим и къэлэ шъхьаI. 2014-рэ илъэсымкIэ цIыф нэбгырэ млн-м къехъу дэс. Къалэм и лIышъхьэр — Евланов Владимир Лазарь ыкъор.

Псыхъоу Пщызым (Кубаньым) тет.

## Тарихъ
ЕгъашIэм (е тарихъым къызэришIэжьымк1э) мы чIыпIэм адыгэхэр исыгъэх. Я XVIII-рэ лIэшIэгъум урысмэ я пытапIэхэр къырашIыхьанэу рагъажьэ, Темыр Кавказыр зэлъаубытыным пае. 1793-рэ илъэсым урысмэ мыщ дэжьым пытапIэ ашIыгъ. 1920-рэ илъэсым нэс "Екатеринодар"-кIэ еджэщтыгъэх. Совет хабзэм игъо Краснодар фаусыгъ. УрысыбзэкIэ "красный" мэхьанэу иIэр "плъыжь".

## Экономикэр

## ЦӀыфыхэр

## НэмыкI

## Зэпыщэхэр
Краснодар край

**Краснодар край** () — Урысые Федерацием и субъектмэ ащыщ, Къыблэ Федерал Шъолъырым хахьэ. Къэлэ шъхьа1эр – Краснодар. 2014-рэ илъэсымк1э ц1ыф нэбгырэ млн 5-м нахьыбэ щэпсэу. Краим и л1ышъхьэр – Вениамин Кондратьев.

## Географие
Гъунэгъухэр: Ростов область, Ставропол край, Къэрэщэе-Черкес Республикэ, Адыгэ Республик (краимкIэ къэухъурэигъэ).

## Тарихъ
Егъаш1эм (е тарихъым къызэриш1эжьымк1э) мы ч1ып1эр адыгэхэм яхэкужъыщтыгъэ. Я XVIII-рэ л1эш1эгъум урысмэ я пытап1эхэр къыраш1ыхьанэу рагъажьэ, Темыр Кавказыр зэлъаубытыным пае. 1793-рэ илъэсым урысмэ Екатеринодар пытап1эм лъапсэ фаш1ы (Краснодар хъужьыгъэ ет1анэ). 1864-рэ илъэсым щегъэжьагъэу (Кавказ заом ыуж) урысхэр, ермэлхэр, урымхэр, нэмык1хэри мы ч1ыпэхэр къэкощыжьых. А зэманым щегъэжьагъэу Темыр Кавказым адэгэхэр бэп зэрэхъурэр.
Кувейт

**Кувейт**, **Къэралыгъоу Кувейт** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр - Эль-Кувейт. ЦӀыфэу нэбгырэ млн къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 17 820 км². БзэшъхьаӀэр – арапыбз.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лӀышъхьэр – Сабах я-6 аль-Ахьмэд аль-Сабир Аль-Сабах.

Хэгъэгу тхьаматэр – Джабер Мубарак аль-Ахмад аль-Сабах.

## ЦӀыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпӀэ лъэныкъом щыӀ. Сауд Арабиерэ, Иракрэ игъунэгъух.

Перс Псыдахьэм ыӀушъо тет.

## Тарихъ
1961-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Ащ ыпэкӀэ Британием и колониеу щытыгъэ.

## Зэпыщэхэр
Кушъэ орэд

**Кушъэ орэд** - сабый быдзашъоу кушъэм хэлъыр рагъэгупсэфынэу , щыIэныгъэ хъохъухэр хэлъэу къаIощтыгъэр.
Кфар Кама

**Кфар Кама** (; ; ) — адыгэ къуаджэу Исраилым ит. Адыгэмэ ащыщэу шапсыгъэх дэсхэр, шапсыгъабзэкIэ щэгушаIэх.

Кфар Камар Адыгэу Кавказ заом хэкужъым кърафыгъэхэмэ 1876 илъэсым ягъэтIысэгъ. Ар загъэтIысым Арапэу ягъунэгъухэр къазэотгъэхгьи, яшIотыгъотгъэхгьи. Ащ фэшIыгьэ Адыгэмэ яунэхэр къэлашъхьэ атгъэгьэ къагъэуцохьгъэх. Нэпэ нэпэгьэ а Iофым хэтыжьхэп. Арапхэр къазэожьхэрэм, я ягъэ къарагъэкIыжьрэп.

Нэпэ Кфар Камам 3,000 рагъо цIыф дэс. ЦIыкIуи фуи Адыгабзэгьэ мэгущаIэх. ЕгьапIэ ежьхэмэ яю яI. Ащ я-9-нэрэ классым нэсэ кIэлъ. ЕгьапIэм Джуртыбзэрэ, Арапыбзэрэ япэрэ склассым щегъэжагъу щегьэх. ЯплIэнэрэ классым Ингьлизыбзэ щаублэ итIуанэ яхэнэрэ классым Адыгабзэгьэ егьэнхэу, рэтхэнхэу ярагъашIэ. Ябгъунэрэ классэр къзаухырэм, Кфар Камэм иунэгъу чылэмэ егьапIэу дэтхэмэ я-12-нэрэ класс нэсэ щырагъэкъужьы. Фаер Арап егьэпIэм кIахьэ, фаер Джурт егьапIэм кIахьэ. Къэдури исIэу зыегьапIэ горэ Кфар Камам пэблагъэу Iут, Ащ ибэр кIахьэ.

## Кфар Камам дэтхэр
: **[[Адыгъэ шӀэжь и Гупч]]**
* Музей: муеитIу дэт Адырэхэу Израулым исхэр къигъэлъагъохэу. Ахэмэ Джурт бу къакIуы. Адыгэхэр зылъэуыжьхэр зэрагъашIэ.
* Джамё/Мэщыт: Кфар Камэм иджамё/имэщыт Арап джамёмэ яфэдэп.
* Къойжъэ: Кфар Кама жъэр ары къойжъ зраIорэ.

## Сурэтхэр

F'ufes.jpg|хасэм идэжь
Kfar Kama mosque.jpg|джамыер
Jamye hare.jpg|къойжъэр


## Кфар Камам ЛъэкъуасIэу дэсхэр
* Абрэгь
* Ацумыжъ
* Бгъанэ
* Бат
* БлэнгъэпсI
* БэтIыуашъ
* ГъоркIожъ
* Зази
* Коблэ
* Къал
* Къэтыжъ
* ЛъыIужъ
* ЛIыпый
* Наго
* Наш
* Нэпсэу
* Тхьэухъо
* Хъэзэл
* Хьэдищ
* Хьэхъу
* Цушъхьэ
* Шэугьэн
* Шъуагьэ
* Шъэгьашъ

## НэмкIырэ лъэкъуасIэу дэсхэр
* Абзах
* Бущнакъ
* Бжъэдыгъу
* Натхъо
* Хьэтыкъуай
* Цэй
* Шапсыгъ

## Егъэпхыгъэ линкыхэр

* Кфар Камар къэкIохь
* Къойжъэр къэкIохь
Красногвардейскэ къедзыгъо

**Красногвардейскэ къедзыгъо** () — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр – къуаджэу Красногвардейское. Къедзыгъом и л1ышъхьэр – Тхитлянов Вячеслав.

## Географиер

## Тарихъ
1929-рэ илъэсым къедзыгъо хагъэунэфык1ыгъ.

## Ц1ыфэу щыпсэухэрэр
Ц1ыф нэбгырэ мин 30 фэдиз дэс (2014-рэ илъэс).

## Културэр

## Нэмык1
Кощхьэблэ къедзыгъо

**Кощхьэблэ къедзыгъо** () — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къоджэ шъхьаӏэр – Кощхьабл. Къедзыгъом и лIышъхьэр – Тхьаркъохъо Налбый.

Кощхьэблэ районым итарихъ 1934-рэ илъэсым къыщежьэ. Административнэ гупчэу иIэр къуаджэу Кощхьабл.

Ар псыхъоу Лабэ исэмэгубгъу щыс. Районыр икIыхьагъэкIэ километрэ 74-рэ мэхъу. 2024-рэ илъэсым икъэгъэлъэгъонхэмкIэ, Кощхьэблэ районым зэкIэмкIи нэбгырэ 30153-рэ щэпсэу, ­лъэпкъ зэфэшъхьафхэу 54-рэ мэхъух: адыгэхэр, урысхэр, ермэлхэр къэндзалхэр, цыхьанхэр, нэмыкIхэри.
Районым къоджэ псэупIи 9 хэхьэ: Кощхьэблэ, Вольненскэ, Натырбые, Дмитриевскэ, Блащэпсынэ, Фэдз, Майскэ, Еджэркъое, Игнатьевскэ псэупIэхэр.

Адыгэ Республикэм къуаджэу итхэм ащыщэу Кощхьэблэ закъу Темыр-Кавказым имэшIоку гъогу зыпхырыкIырэр. Джащ фэдэу федеральнэ ыкIи республикэ мэхьанэ зиIэ автомобиль гъогухэр пхырэкIых. Кощхьаблэ иавтомобиль гъогухэм япроцент 95-м асфальт ателъ.

## Географиер

## Тарихъ

## ЦIыфэу щыпсэухэрэр
ЦIыф нэбгырэ мин 30 фэдиз дэс (2014-рэ илъэс).

Гъэсэныгъэм, культурэм, общест­веннэ-политикэ щыIакIэм, нэмыкI лъэныкъо зэфэшъхьаф­хэми гъэхъагъэу ащашIыгъэхэмкIэ ацIэ дахэкIэ рарагъэIуагъ. Ахэм ащыщых Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Къош Алый, адыгэ литературэм лъапсэ щызыдзыгъэ адыгэ тхэкIошхоу КIэрэщэ Тембот, Темыр Кавказым ипщы­нэо IэпэIэсагъэу Хьа­гъэудж Мыхьамэт, Адыгеим иапэрэ Президентэу Джарымэ Аслъан, филологие шIэныгъэ­хэмкIэ докторэу КIэрэщэ Зайнаб, Кощхьэблэ районым ыцIэ лъагэу зыIэтыгъэ, дахэкIэ рязыгъэIогъэ композитор цIэрыIоу Тхьабысымэ Умар, композиторхэу Тыкъо Къэплъан, Ан­дзэрэкъо Чеславрэ Вячеславрэ, УФ-м изаслуженнэ врачэу Болэкъо Махьмуд, атлетикэ онтэгъумкIэ апэрэ адыгэ олимпийскэ чемпионэу Чыржьын Мухьарбый, самбэмкIэ дунаим гъогогъу 11-рэ ичемпионэу Хьа­санэкъо Мурат, нэмыкIхэри.

## Културэр

## НэмыкI
Кфар Камам ЛъэкъуацӀэу дэсхэр

### Кфар Камам ЛъэкъуацӀэу дэсхэр

* Абрэдж
* Ацумыжь
* Бгъанэ
* Бат
* БлэнгъэпцӀ
* БэтӀыуашъ
* ГъоркӀожь
* Зази
* Коблэ
* Къал
* Къэтыжь
* ЛъыӀужь
* ЛӀыпый
* Наго
* Наш
* Нэпсэу
* Тхьэухъо
* Хъэзэл
* Хьэдищ
* Хьэхъу
* Цушъхьэ
* Шэуджэн
* Шъуаджэ
* Шъэджашъ
Къамыл

Адыгэ 1эмэ-псым. Уепщэзэ макъэ къызэрикIырэ 1эмэ-псымэхэм ащыщ. Псыхъохэм, псы-хъураехэм янэпкъхэм къыщэк1ырэ уцым (къамыл) хаш1ык1ы, а уцым ыцIэм къыхэкIы Iэмэ-псымэми ыцIэр. Ар мыхъумэ, къушхьэ-мэзхэм къащык1ырэ батыргъэн (ЦIырбыжъ) зыфа1орэ уцым хаш1ык1ы. Шхончыпэм къамыл хаш1ык1эуи хъущтыгъ. Ик1ыхьэгъэк1э 1эгуибл, Iэгуий фэдиз мэхъу. Iэхъуамбищ фэдиз зэпэчыжэу, гъуанищ зы бгъум фашIы.
Къамэ

**Кавказ къамэ** е **Адыгэ къамэ** (Адыгабзэ: Къамэ, Курджыбзэ: ხანჯალი), ыбгъуитӀукӀи пхъашэу гъэпсыгъэ къамэ лъэпкъ. ИтеплъэкӀэ пасэрэ Рим Къэралым щагъэфедэщтыгъэ гладиусым фэдэу, Кавказ къамэр пасэрэ лъэхъанхэм къащегъэжьагъэу Курджыстанымрэ Кавказымрэ яятӀонэрэ Ӏашэу щагъэфедэ. ИкӀыхьагъэ см 8-рэ см 45-рэ азыфагу ит.

Мыщ фэдэ къамэхэр дышъэ е тыжьын хэлъэу гъэпсыгъэхэу, зэзэмызэ мыжъо лъапӀэхэр хэлъэу агъэпсых. Къаплъэр, зы кӀапэ хъурае къыпыкӀэу агъэпсы, пхъэ е пэлыдж ыкӀи ащ фэдэхэр пхъэшъхьашъхьэм ышӀын пае агъэфедэх.

Грузием ихабзэ шъуашэ щыщ нахь мышӀэми, Адыгэхэми, Пшызэ Къэзэкъхэр а къамэр агъэфедэ. Адыгэ къамэм Адыгэ къамэкӀи еджэх.

Урыс усакӀохэу Александр Пушкинымрэ Михаил Лермонтовымрэ яусэхэм а Ӏашэм къащатегущыӀагъэх.

## Тхылъхэр

# "Pushkin's poem "Kinzhal""
Къыблэ Америкэ

**ИчIырэ Америкэ** – континент, ипшъэрэм ичIэры чIэт.

Къэралыгъоу итхэр:
* Уругуай (Къэлэ шъхьаIэр: Монтевидео)
* Экуадор (Къэлэ шъхьаIэр: Кито)
* Аргентинэ (Буэнос-Айрес)
* Боливие (Сукре)
* Бразилие (Бразилиа)
* Гайанэ (Джорджтаун)
* Венесуэлэ (Каракас)
* Суринам (Парамарибо)
* Парагуай (Асунсьон)
* Перу (Лима)
* Чили (Сантьяго)
* Коломбие (Богота)
Къунетрэ

**Къунетрэр** (; ; — Адыгэ чылэщкуу Джуланым тэтэгъ. Арапи, Шэшэни, Дагъыстани, Абхъази ащ дэсгъэх, ау Адыгэхэр янэхь багъэх. Мэфих заом яужьырэ мафэм (10, Октобер 1967) Израелым ищтагъ. Ащ икънэужьым Сирём Кипур Мафэ заом&nbsp;(1973) ищтэжьгъагъ. Ау бэ мышэIу Израелым ыгьри ищтэжьэгъ. Израел Къунетрэр имтIупшыжьгъапу 1974 илъэсым, ар лъшу убэтэгъагъ, унэхъугъагъ. Ар ыгь UNDOF-ым иIэгъ.

Израиль обвиняет сирийское правительство в преднамеренном отказе от восстановления Кунейтры в целях политической пропаганды.

6 июня 2013 года пограничный переход близ Кунейтры был атакован повстанцами и временно захвачен, прежде чем был отбит сирийской армией Баас. В июле 2013 года повстанцы атаковали военный контрольно-пропускной пункт в Кунейтре, а на следующий день атаковали несколько позиций сирийской Армии Баас в городе.

В августе 2014 года повстанцы захватили контрольно-пропускной пункт. В ходе боевых действий был ранен филиппинский военнослужащий Сил ООН по разоружению и развитию (СООННР). В результате правительство Австрии объявило о выводе своих войск из состава миссии ООН.

26 июля 2018 года сирийская армия Баас вновь оккупировала город Кунейтра.

В декабре 2024 года город перешёл под контроль Израиля.

## Сурэтхэр

Quneitra07.JPG
Qunaitra.jpg
Quneitra building.jpg


## Къунетрэм егъэпхыгъэ линкхэр
* Къунетрэм исурэтхэр
* Къунетрэм саталайтыгьэ еплъ (Google Maps)
Къыблэ Африкэ Республикэ

**Къыблэ Африкэ Республикэ** — Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Преторие (административ IофхэмкIэ), Кейптаун (хасэ), Блумфонтейн. Нэбгырэ млн 48 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 219 912 км². БзэшъхьаIэхэр – англыбзэ, африкаанс, венда, зулу, нэмыкIхэри.

Къэрал лIышъхьэр – Джейкоб Зума. Гуадзэр – Сирил Рамафоса.

## Географие
Гъунэгъухэр: Мозамбик, Суазиленд, Лесото, Зимбабве, Ботсванэ, Намибие.

Африкэм ычIэгъ дэдэ щыт, Инд Океанымрэ, Атлант Океанымрэ аIушъомэ атет.

## Тарихъ

Бэрэ Британиешхом и колониеу щытыгъэ.
Къэбэртэябзэ

**Къэбэртэябзэ/Черкесбзэ**(**къэбэртэябзэ:** ***Адыгэбзэ***) — адыгабзэм и диалектмэ ащыщ, къэбэртаехэр рэгуща1эх. Адрэ адыгэ диалектмэ ябгъапшэмэ, бэслъэные 1уак1эр анахь фэблагъэу щыт. Нэмык1 диалектхэмк1э (шапсыгъэ, абдзах, адр.) къагурымы1опэнэуи щытэп. Пчъагэу зэхэпхэу хъугъэмэ тынчэу къыбгуры1оу мэхъу.

Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэм и къэралыбзэу щыт (балъкъэрыбзэмрэ, урысыбзэмрэ анэмык1эу). Хэкужъым нэбгырэ мин 500-600 фэдиз рэгущыӀэх. Ащ нэмыкӀэу тыди адыгэхэр зыщитэкъухьагъэм рэгущыӀэх боу (Тыркуе, Сирие, Иордание).

КириллкӀэ тхыгъэ 1936-рэ илъэсым щегъэжьагъэу.
Къэдури

ЕджапӀэ **Къэдурие** Исраилим и темыр лъэныкъом щиӀ.

КӀэлэеджакӀохэу Кфар Камэм щипсэухэрэм еджэнэр щирагъэкъу Къэдурием.
Къэплъан

**Къэплъан** — хьэкӀэ-къуэкӀэ псэушъхьэмэ ащыщ. Шъо гъожь-шъуцӀэ кусэ телъэу чэтыу шъэджашъ. ПстэумкӀи ионтэгъугъэр кг 270 мэхъу, зырызхэр кг 300-м нэсых, икӀыхьагъэр м 4-м нэсы. НахьыбэрэмкӀэ къэплъаным чӀыпӀэшъхо горэ къегъотышъ изакъоу ащ шэпсэу. Непэ къэплъан лъэпкъыр зэрэщытэу кӀодыжьынкӀэ щынагъуэ хъугъэ.

Пасэм Кэфказым щегъэджагъэу Ӏэндунесям нэс къэплъанхэр къэбгъотынэу щытыгъ, ау непэ мэкӀэ-макӀэу зэбгырызыгъэу къэнагъэх.

Къэплъаныр псэушъхьэшх, мэзпчэнхэр, мэзщыдхэр, мэзпсэцухэр, тхьакӀумкӀыхьэхэр ешхых.

## Сурэтхэр

Tiger distribution3.PNG|thumb|upright=1.2|Къэплъанмэ я псэупIэхэр зэгъэпшагъэу, 1900-рэ 1990-рэ илъэсхэр
Tiger in the snow at the Detroit Zoo March 2008 pic 2.jpg|Амур къэплъан
Panthera tigris altaica 13 - Buffalo Zoo.jpg|Къэплъаныбзым щырцIыкIур игъусэу
Къэрэщэе-Черкес Республик

**Къэрэщай-Адыгэ Республикэ**, **КъЩР** (, , , , ) – Урысые Федерацием хахьэу республикэ. Къэралыгъуабзэхэр – (къэбэртай) адыгабзэ, къэрэщэе-балъкъэрыбзэ, абазэбзэ, нэгъоибзэ, урысыбзэ.

Республикэм и къэлэ шъхьаIэр – Адыгэ-къалэ.

Республикэм и лIышъхьэр – Темрез Рашид.

## Физик-географ щытыпI
Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэмрэ, Ставропол Краимрэ, Краснодар Краимрэ, (нэмыкIэ къэралыгъомэ ащыщэу Грузиемрэ) ягъунэгъу.

## Ц1ыфэу дэсхэр
Адыгэхэри (черкес) абазэхэри къэрэщаехэри нэгъоихэри ермэлхэри украинхэри урысхэри.

## Къэбэртэе-адыгэбзэ Фильмлар

К1елэцхъ пхъе  Гренландия
Мышъэ Мышъэ ЦIыкIухэр Гренландия
Къэрэщэе-балъкъэрыбзэ

**Къэрэщэе-балъкъэрыбзэ** (**къэрэщаибзэ**, **балъкъэрыбзэ**, *къарачай-малкъар тил*) — къэрэщаехэмрэ, балъкъэрхэмрэ яныдэлъфыбз. Тырку бзэкупым щыщ. Нахьыбэу зыщыгущаӀэхэрэр – КъБР-рэ, КъЧР-рэ. КъБР-ым мин 150 фэдиз, КъЧР-ым мин 230 фэдиз гущыӀэшъоу щэпсэу.

КъБР-рэ, КъЧР-рэ якъэралыгъуабзэмэ ащыщ.

## Тарихъыр

## ТхакӀэр

## Диалектхэр

## НэмыкӀ
Къэбэртэе-Балъкъэр Республик

**Къэбэртай-Балъкъэр Республикэ**, **КъБР** (, , ) – Урысые Федерацием хахьэу республикэ. Къэралыгъуабзэхэр – (къэбэртэе) адыгабзэ, къэрэщэе-балъкъэрыбзэ, урысыбзэ.

Республикэм и къэлэ шъхьаӀэр – Налшык.

Республикэм и лӀышъхьэр – КӀокӀо Къызбэч.

## Физик-географ щытыпI
Къэрэщэе-Черкес Республикэмрэ, Ставропол Краимрэ, Темыр Осетиемрэ, Ингушетиемрэ, (нэмыкI къэралыгъомэ ащыщэу Грузиемрэ) ягъунэгъу.

## ЦIыфэу дэсхэр
Адыгэхэри (Къэбэртай) урысхэри балкъэрхэри ермэлхэри украинхэри.
Къэбэртаехэр

**Къэбэртаехэр** –(**Къэ.** Адыгэ) адыгэ лъэпкъым щыщых, къэбэртай адыгабзэкIэ мэгущаIэх. ДунаемкIэ нэбгырэ млн 2 фэдиз хъухэу аIо. Хэкужъым, Урысыем мин 600 фэдиз щэпсэу. КъБР закъом мин 500 нахьыбэ щэпсэу. Ай нэмык1эу Адыгэ Республикэм, КъЧР-м, Краснодар Краим, Москвам бэкIае щэпсэу.

## Тарихъ

## Тхылъхэр

## Нэмыкӏ
Кыргызстан

**Кыргызстан**, **Кыргыз Республик** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Бишкек. ЦIыфэу нэбгырэ млн 6-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 198 500 км². БзэшъхьаIэхэр – кыргызыбзэрэ, урысыбзэрэ.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Алмазбек Атамбаев.
* Къэрал тхьэматэр – Темир Сариев.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Таджикистан, Казахстан, Узбекистан, Китай.

## Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

## Зэпыщэхэр
КӀэнкӀэ пхъап

**КӀэнкӀэ пхъап** – кIэнкIэшкуалъэр зэрашхыщтыгъэ пхъэ бэлэгъэжъый.
КӀэнкӀапӀэ

**КӀэнкӀапӀэ** – пхъэм хэшӀыкӀыгъэ хьакъу-шыкъу лӀэу-жыгъоу кӀэнкӀэшкуалъэр зэрагъэуцощтыгъэр.
Ла-Пас

**Чукияпу** – къалэ, Боливием ит къалэмэ анахь ин. Нэбгырэ мин 880 фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр – Хуан Фернандо дель Гранадо Косио.

## Тарихъ
1548 гъэм лъапсэ фаш1ыгъ.
Лаос

**Лаос**, **Республикэу Лаос** — Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Вьентьян. ЦIыфэу нэбгырэ млн 6.5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 236 800 км². БзэшъхьаIэр — лаосыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр — Тюммали Сайнясон.
* Къэрал тхьэматэр — Тхонгсинг Тхаммавонг.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Китай, Мьянмэ, Тайланд, Вьетнам, Камбоджэ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Лаплас, Пьер-Симон

**Пьер-Симо́н, маркиз де Лапла́с** (*Pierre-Simon de Laplace*; 1749, Францие — 1827, Париж) — XVIII-XIX-рэ лӀэшӀэгъухэм псэугъэ франц шӀэныгъэлэжь, хьисапым, физикэм ыкӀи нэмыкӀ шӀэныгъэ къутамэхэм щылэжьагъ. НахьыбэмкӀэ ошъогу механикэм, дифференциал системэхэм ащылэжьагъ. "Ошъогу механикэм ятэкӀэ" алъытэ.

## Еплъ
* Лапласым и метод
* Лапласым и оператор
* Лапласым и теорем
Латвие

**Латвие**, е **Республикэу Латвие** – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Рига. ЦIыфэу нэбгырэ млн-2 фэдиз щэпсэу. Хэгъэгум чIыгэу иIэр 64 589 км² (дунаемкIэ я-124). БзэшъхьаIэр – латышыбз.

Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Эдгар Ринкевичс.

Къэрал тхьаматэр – Эвика Силиня.

## Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Белоруссиер, Литуаниер, Эстониер, Урысыер игъунэгъух. ХымкIэ Финландымрэ, Швециемрэ апэчыжьэп.

## Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр - *[[Еуро (ахъщэ)|еуро]]*.

## Зэпыщэхэр
Либерие

**Либерие**, **Республикэу Либерие** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Монровие. Нэбгырэ млн 4.3 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 111 369 км². БзэшъхьаIэхэр – англыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Элен Джонсон-Серлиф. Хэгъэгу тхьаматэр – Джозеф Бокай.

## Географие

Гъунэгъухэр: Сьерра-Леоне, Гвинейе, Кот-д-Ивуар.

Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI.

## Тарихъ
1847-рэ гъэм лъапсэ фашIыгъ къэралым.
Ливие

**Ливие** – Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 5 фэдиз щэпсэу. КъэлэшъхьаIэр – Триполи.

## Тарихъ
Ливием и лIышъхьэу бэрэ щытыгъ Муаммар Каддафи. Ау 2011-рэ гъэм зао рашIылIи, Каддафи заукIым, бырсыр мыухыжьыр яIэ хъугъэ.

## Географие
Гъунэгъухэр: Тунис, Мысыр, Алжир, Чад, Нигер, Судан.
Лима

**Лима** – къалэ, Перум и къэлэшъхьаI.

## Тарихъ
1535 гъэм лъапсэ фашIыгъ.

## Географие
Лондон

**Лондон** – Британиешхом ык1и Англием я къэлэ шъхьа1. Еуропэм ык1и Дунаем и къэлэшходэдэмэ ащыщ. Нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу ц1ыф. Псыхъоу Темзэм тет. Темыр хы1ушъом пэчыжьэп. Къэлэ тхьэматэр – Борис Джонсон.

## Тарихъ

## Экономикэ

## Културэ
Луи Армстронг

**Луи Дэниэл "Сэчмо" Армстронг** (ин-бз. Louis Armstrong, Louis Daniel «Satchmo» Armstrong, 1901 шыщхьэIум и 4, Ниу Орлинс — 1971 бадзэуэгъуэм и 6, Куинс) — америкэм щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
Лъэгупс

**Лъэгупс** – гъочэндж дапэр е сэхътан, упкIэ лъаер льакъом екIоу маистэ зэтелъым пае лъэгум чIэкIрэ къопсэу радэщтыгъэр.
Лъэпкъ

**Лъэпкъ** – лъэпкъьӀм акъьӀл зэхадзэкӀэ ыгъэ псыъэу зэригъэфэгъэ кулътурар.
Лиссабон

**Лиссабон** – Португалием и къэлэшъхьа1.

Ц1ыфэу нэбгырэ млн 0.5 фэдиз дэс.


Lissabon-Castelo de Sao Jorge-04-Ausblick-2011-gje.jpg
Lissabon-Rossio-16-Pedro IV-2011-gje.jpg
Lissabon-126-Platz-Palmen-1983-gje.jpg
Lissabon-236-Papabubble-2011-gje.jpg
Lissabon-Convento do Carmo-06-2011-gje.jpg
Lissabon-Travessa da Laranjeira-08-Waesche-2011-gje.jpg
Lissabon-Largo das Portas do Sol-20-2011-gje.jpg
Lissabon-Sao Roque-08-Hauptaltar-2011-gje.jpg
Литуание

**Литуание**, е **Республикэу Литуание** – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Вилнюс. ЦIыфэу нэбгырэ млн-3 фэдиз щэпсэу, нахьыбэмкIэ – литуанхэр. Хэгъэгум чIырэу иIэр 65 300 км² (дунаемкIэ я-123). БзэшъхьаIэр – литуаныбз.

Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Даля Грибаускайте.

Къэрал тхьаматэр – Алгирдас Буткевичус.

## Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Белоруссиер, Полшэр, Урысыер, Латвиер игъунэгъух. ХымкIэ Швециемрэ пэчыжьэп.

## Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – *[[Еуро (ахъщэ)|еуро]]*.

## Зэпыщэхэр
Лъэпкъ кулътур

**лъэпкъ кулътур**-лъэпкъь1м акъь1л зэхадзэк1э ыгъэ псыъэу зэригъэфэгъэ кулътурар
Лъэпэеу

**Лъэпэеу** (**футбол**) — топэр спорт куп хьэогъма ашыш, ари бэм ашъ дунаиэмг топамджэ маджгунфаи тӏу купхьу ахьмэ джэгуакӏхьэ 22 гулджхьэри ахьту, зкупэм хьэтэ джэгуакӏхьу 11.
Лъэрыгъ

**Лъэрыгъ**- Уанэм ыбгъуитIукIэ пышIэгъэ гъучI теуцопIитIоу шыум ылъакъохэр зэрытыр ары.

## Зэпыщэхэр
Лъэтегъэыцоорэд

**Лъэтегъэуцоорэд**-сабый к1огъак1эр мылъэпэонэоным пае а1оти к1элэц1ык1ухэр зыхэлэжьэрэ мэфэк1 1анэу афаш1ы щтыгъэм къыща1ощтыгъэ орэд.
Лъэхэмыхьан

**Лъэхэмыхьан** — адыгэ нысэмрэ махъулъэмрэ пщы гуащэмрэ ш1упщ ш1угуащэхэмрэ охътэ гъэнэфагъэм кьы к1оц1 зарамыгъэлъэгъоу къызэращак1ухьэщтыгъэр.
Мадрид

**Мадрид** — Испанием и къэлэшъхьа1. Нэбгырэ млн 3.3 фэдиз ц1ыфэу дэс.
Максвелл, Джеймс Клерк

**Джеймс Клерк Ма́ксвелл** (*James Clerk Maxwell*, 1831, Эдинбург, Шотландие — 1879, Кембридж, Англие) — британ ш1эныгъэлэжь, XIX-рэ л1эш1эгъухэм псэугъэ, хьисапымк1э, ык1и физикэмк1э анахь ш1эныгъэлэжь бэлахьмэ ащыщ. Непэрэ электродинамикэм ылъапсэ фиш1ыгъ (Максвеллым и теорем), газмэ я кинетик теорие ылъапсэ фэзыш1ыгъэмэ ащыщ, ащ нэмык1 ш1эныгъэ бэдэдэмэ иш1уагъэ як1ыгъ.
Малайзие

**Малайзие**, **Пачъыхьыгъоу Малайзие** – Азием и тыгъэкъокIыпIэ-къыблэ лъэныкъом щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Куала-Лумпур. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 330 803 км². БзэшъхьаIэр – малаибзэ.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Абдул Халим Муадзам Шах.
* Къэрал тхьэматэр – Наджиб Тун Разак.

## ЦIыфхэр

## Географие
Океан Шъэфымымрэ, Инд Океанымрэ азфагу ит. Гъунэгъухэр: Тайланд, Сингапур, Индонезие, Бруней.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Мали

**Мали**, **Республикэу Мали** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Бамако. Нэбгырэ млн 15 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 240 192 км². БзэшъхьаIэхэр – францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Ибрагим Бубакар Кейта. Хэгъэгу тхьаматэр – Модибо Кейта.

## Географие

Гъунэгъухэр: Мауритание, Алжир, Нигер, Буркина-Фасо, Кот-д-Ивуар, Гвинейе.

Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI.

## Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Мамун

Мамуныр щэрыпIу мэз псэушъхьэхэмэ а щыщ.

Мамунхэр зэкIэмкIи чыг дэпшэиэным лъэшэу фэIазэх. Мамуным и щхын нэхьбэмкI пхъэшъхьэ-мышъхьэрэ кIэрэ уыцрэ мэхъуы.
Мауритание

**Мауритание**, **Ислъам Республикэу Мауритание** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Нуакшот. Нэбгырэ млн 3.3 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 030 700 км². БзэшъхьаIэхэр – арапыбзэ, францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Мохаммед ульд Абдель Азиз. Гуадзэр – Яхья ульд Хадемин.

## Географие
Гъунэгъухэр: Марокко, Сенегал, Алжир, Мали.

Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
ЛӀакъом цӀыф

**ЛӀакъом цӀыф** нахьыжъэу хэтым мы Ӏофыр фагъазэщтыгъэ. ЯӀахьыл-гупсэхэу лӀэхэрэм тхьэлъэӀухэр атрашӀыхьэщтыгъэх. ЧӀыгур атӀыщти, зидунай зыхъожьыгъэ цӀыфыр утӀыӀугъэу ащ чӀалъхьэщтыгъэ.

ЯтӀэр тырамытэгъожьызэ хьап-щып зэфэшъхьафхэр ащ ралъхьэщтыгъэх - лагъэхэр, Ӏашэхэр, щыгъынхэр. Адырэ дунаим мыхэр лӀагъэм къыщыфэфедэщтхэу алъытэщтыгъэ.
Льэгуц

**льэгуц** – адыга унэ к1ыхъэм кеш1эк1ыгъэ пэ1ульашъоу к1эсэныбэ зык1этым иджэхашьу
Махъушэ

**Махъуш**-эр, икІи **Махъшэ** раІо, псэушъхьэхэмэ а щыщ. НахьыбэрэмкІэ лъэс 40ыкІ, 60ыкІ игъашІэ. Махъушэхъуым ытамэ ылъэгагъэ 1.85 м мэхъуы, ау ысыджы 2.15 м мэхъуы.

ЦІыфым лъэс 4000 хъуыгъэ махъушэр зигъэІэцуагъэр. Ыщэ иэшъуэ, ыл иэшхы, екІи хьылъэзещэу ыІэщтыгъ.
Мексикэ

**Мексикэ** — Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Мексикэ-къалэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 121-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-11). Хэгэгум чIырэу иIэр 1 972 550 км² (дунаемкIэ я-14). БзэшъхьаIэр — испаныбзэр; Регионыбзэхэр — 68 фэдиз мэхъу. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр — Энрике Пенья Ньето. 

Къэрал хасэм итхьаматэр — Мигель Барбоса Уэрта.

## Географие
Ишъхъэрэ Америкэм ычIэгъ ит. Игъунэгъухэр: АШЗ, Гуатемалэр, Белиз.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Меот-Урым Ӏофыгъохэр

438-рэ илъэсым нэс меотхэм ыкӀи грекхэм азыфагу зэпэуцужьыныгъэхэр къетаджэх. Меотхэр боспор къалэхэм атебэнэ зэпытых. 438-рэ илъэсым Боспор къэралыгъом меотхэм къахэкӀыгъэ Спарток I ипащэ мэхъу. Ар къызыкӀуагъэм къыщыублагъэу зиххэмрэ грекхэмрэ азыфагу итыгъэ заохэр зэпэух.

Боспорымрэ меотхэмрэ ясатыу зэпхыныгъэ нахь мэпытэ. Боспор къалэхэм хьалыгъур меотхэм арагъэгъоты, ижъырэ Грецием икъалэхэм, джащ фэдэу Афинэ мы гъомлапхъэр щыӀуагъэкӀы. Ижъырэ грекхэм якультурэ меотхэм къахэхьэ. Греческэ дзэ Ӏашэхэр, дышъэхэр, тыжьынхэр агъэфедэрэ Ӏэмэ-псымэхэм ащыщ мэхъух.
Мозамбик

**Мозамбик** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Мапуто. Нэбгырэ млн 25 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 801 590 км². БзэшъхьаIэр – португалыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Филипе Ньюси. Хэгъэгу тхьаматэр – Карлуш Агостиньо ду Росариу.

## Географие
Гъунэгъухэр: Танзание, Малави, Замбие, Зимбабве, Суазиленд, Къыблэ Африкэ Республикэ.

Инд Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ

Бэрэ Португалием и колониеу щытыгъэ.
Молдавие

**Молдавие** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Кишинёв. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3.5-м фэдиз щэпсэу: нахьыбэмкIэ молдавхэр (руманхэм лъэшэу апэблагъ), ау урыс бэкIаи дэс. Хэгэгум чIырэу иIэр 33 846 км². БзэшъхьаIэр - руманыбз.

Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Николае Тимофти.

Къэралыгъо тхьаматэр – Мая Санду.

## Географие
Еуропэм ытыгъэкъокIыпIэ лъэныкъом щыI. Украинэмрэ, Руманиемрэ азыфагу ит Молдавиер.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Хасэ (парламент) республикэу щыт Молдавиер.

Ахъщэу агъэфедэрэр – *молдав лей*.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Молиер

**Молиер** (Жан Батист Поклен, фр-бз. Molière, Jean Baptiste Poquelin; 1622–1673) — фрэнджым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Монголие

**Монголие** – Азием ыку щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Улан-Батор. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 564 116 км². БзэшъхьаIэр – монголыбзэр.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Цахиагийн Элбэгдорж.
* Къэрал тхьэматэр – Чимэдийн Сайханбилэг.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Урысыемрэ, Китаимрэ азфагу ит.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Москва

**Москва** — Урысые Федерацием и къэлэшъхьаӀ иполитическэ ыкIи культурнэ гупч, цIыфэу щыпсэурэмкIэ Урысые къэралыгъом и анахь къэлэшху, ЕвропэмкIэ ыкIи дунаемкIэ анахь къэлэшхомэ ащыщ. 2014-рэ илъэсымкIэ цIыф нэбгырэ млн 12-м нахьыбэ дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Собянин Сергей Семён ыкъор (2010-рэ илъэсым щегъэжьагъэу). Москва университетхэр, научно-исследовательскэ институтхэр бэу дэтых.

## Къалэм ыцIэр
Къалэм ыцIэр къызтекIыгъэр псыхъор ары. Тэрэз дэдэу щысыпIэм ыныбжьыр къаIон алъэкIырэп, ау апэрэу тхыгъэу игугъу зашIыгъэр 1147-рэ илъэсыра ары. Юрий Долгорукий зыцIэу урысыпшэу ащыгъум хьакIапIэ щищIыгъэ фэдэу. Ар лIэшIэгъуийкIэ узэкIэIэбэжьмэ пщэу Юрий Долгорукэм ыгъэпсыгъ. ЯпшIыкIухэнэрэ лIэшIэгъум Иван Грознэм итетыгъом Москва къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэу хъугъэ.

## Тарихъ
## ЦӀыфыхэр

## Экономикэр

## НэмыкI
Ащ иплощадь квадратнэ километрэ шъибгъум нэсы. Къалэм цIыф миллионибгъу фэдиз дэс. Краснэ площадым Кремлэр ит. Кремлэр чылыс хъарзынищмэ, Иван Великэм иодыджынышхо, дворецхэм ыкIи сыхьат зыхэт Спасскэ башнем къагъэдахэ. Москва имузейхэмкIи цIэрыIу. Третьяковскэ галереим урыс сурэ-тышIэ цIэрыIомэ ясурэтхэр щызэхэугъоягъэх. Москва театрэхэр бэу дэтых. ЗэкIэмэ анахь зэлъашIэрэр оперэмрэ балетымрэ ятеатрэ ин ары. Москва ятIокIэнэрэ тIурэ Олимпийскэ джэгукIэхэр щыкIуагъэх. Москва минрэ шъиблрэ шъэныкъорэ тфырэ илъэсым Ломоносовым ыгъэпсыгъэ Российскэ университетыр дэт. Минрэ шъибгъурэ щэкIрэ тфырэ илъэсым Москва метрополитен къыщызэIуахыгъ. Джы ащ икIыхьагъэ километрэ шъищрэ тIокIитIурэ фэдиз мэхъу, станцие шъитIу иI. Илъэс пэпчъ урамыкIэхэм япчъагъэ нахьыбэ мэхъу. Анахь кIыхьэр Ленинградскэ проспектэу километрэ пшIыкIутфкIэ зызыкъудыигъэр ары. Государственнэ Думэр Москва щызэхэтIысхьэ (Iоф щешIэ). Хэгъэгум иполитическэ щыIэкIэ - псэукIэ игупчэ мыщ щыI. Москва музейхэмкIэ цIэрыIу. Третьяковскэ галереим урыс сурэтышIэхэм ясурэтхэм анахь дэгъухэр щыугъоигъэх.

## Зэпыщэхэр
Меотхэм яӀашэхэр

**Iашэхэу** меотхэм ашIыщтыгъэхэр сарматхэм яехэм ягъэпшагъэмэ, нахь пытагъэх. Ау Iэшэ закъом къыухъумэщтхэу меотхэм алъытэщтыгъэп. Мамыр гухэлъхэр зиIэу ахэм къахахьэщтыгъэ цIыфым сыдигъуи дахэу пэгъокIыщтыгъэх, агъашхэщтыгъ, шIухьафтынхэр фашIыщтыгъэх, зыщыпсэущт уни ратыщтыгъэ. Ау хымэ цIыфэу ядэжь къеблэгъагъэм мыхъо- мышIагъэхэр ыгу илъхэу зегуцафэхэкIэ, ащ пэуцужьыщтыгъэх.

Пыйхэм япчъагъэ бэ зыхъукIэ, ащ лъыпытэу ахэм ябэнынхэу меотхэм амал яIагъэп, ау сыд фэдиз уахътэ тешIагъэми, яфэшъуашэр ахэм арагъэгъотыжьыщтыгъэ.Ащыщ къаукIыгъэмэ, ащ фэдэ къабзэу адэзекIожьыщытыгъэх. Анахь лъэшэу пыир загъэпщынэщтыгъэр-меотэу лIагъэм икъэхалъэ зыгорэ зырашIэкIэ ары. Фэдэ бзэджэшIагъэ зезыхьэрэр аукIыщтыгъэ, ышъхьэ паупкIыти , хьадэр агъэстыжьыщтыгъэ.
Меотхэр

**Меот** лъэпкъхэм зиххэм нахь пэблагъэ зафашIы. Ахэм афэдэу былымхъуным, чIыгулэжьыным, пчэжъые ешэным зиххэр пылъых. Джащ фэдэу сэнашъхьэ алэжьыным игъэкIотыгъэу ыуж ехьэх. КъухьэшIыными зиххэм хэшIыкI ин фыряIагъ. Хым итхьэу Хьатх исурэтхэмкIэ ахэр агъэкIэракIэщтыгъэх.

Зихием гъэпщылIэныр щылъэшыгъ. УнэIутхэу къаубытыхэрэр Боспор къалэхэм ащащэщтыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ лIэшIэгъум Понтийскэ царствэм иIэпыIэгъу Зиххэр щэгугъух. Зэрэтыгъощтыгъэхэм ыкIи ягъунэгъухэм зэратебанэщтыгъэхэм къыхэкIэу, дышъэхэр зиххэм бэу яIагъэх.

IэпэIасэу щытыгъэх, гъукIэ Iэзагъэх, дэным фэкъулаигъэх. Шъхьадж зыфэгъэзэгъэ Iофым елъытыгъэу лIакъо гъэнэфагъэ къыгъэпсыщтыгъэ. Меотхэм тхьэшIошIхъуныгъэ пытэ яIагъ.

**Меотхэм** ятхьэ закъоу алъытэщтыгъэр тыгъэм , машIом, нэфынэм ыкIи фабэм ятхь ары. ЩыIэныгъэм мыхэр ылъапсэхэу аIощтыгъэ ыкIи лъэшэу агъэлъапIэщтыгъэх. ЦIыфэу лIагъэм ихьадэ краскэ плъыжь тыракIэщтыгъэ, машIом ышъо ар зэрэфэдэм пае.

Кавказым икъежьапIэ икъушъхьэхэм ыкIи ичIышъхьашъохэм меотхэр ащыпсэущтыгъэх. Къушъхьэхэм ахэсхэм шыхэр бэу яIагъ, чIыгулэжьыным пылъыгъэх. Шъофхэм ащыпсэущтыгъэ меотхэр былымхъуныр ары зыфэгъэзэгъагъэхэр. Джащ фэдэу унэгъо хъызмэтым изылъэныкъо шъхьаIэу пцэжъые ешэныр щытыгъ.

**Меотхэм афэдэу** синдхэр чIыгулэжьыным, былымхъуным, пцэжъые ешэным пылъыгъэх, IэшIэгъэ зэфэшъхьафхэр ашIынхэм фэIэзагъэх. Синдикэр- гъэпщылIэкIо къэралыгъоу щытыгъ. Тиэрэ ыпэкIэ 480-рэ илъэсым грек къалэхэу Керченскэ хыдэкIыпIэм инэпкъыхэм аIутыгъэхэр зэхэхьэхи, зы къэралыгъо зашIыгъ. Боспорскэ царствэкIэ ащ еджагъэх. Ащ игупчэу хъугъэ-Пантикалей.

**Меот дзэ** дипломатием зэфэхьысыжь гъэнэфагъэхэр фэхъугъагъэх. ЛIэшIэгъуищым къыкIоцI меотхэмрэ сарматхэмрэ якультурэхэр зэхахьэх, охътабэрэ мы лъэпкъхэр зэгурыIохэу зэрэзэдэпсэугъэм ар иушъхьагъоу плъытэн плъэкIыщт.

КъыкIэлъыкIорэ илъэсхэм сарматхэм яфэмэ-бжьымэхэр меотхэм къатехьэхэу ыублагъ. Тиэрэ ыпэкIэ ятIонэрэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм адэжь меотхэм агъэфедэрэ Iэмэ-псымэхэм сармат Iашэхэр, хьакъу-шыкъухэр, чIыгур зэралэжьырэ пкъыгъохэр къахэхьэх. Джащ фэдэу, лIагъэр зэрагъэтIылъырэ шэн-хабзэхэр зэхъокIых.
Мыекъуапэ

**Мыекъуапэ** () — Адыгэ Республикэм и къэлэ шъхьа— . Къалэу Мыекъуапэр псыхъоу Шъхьэгуащэ иджабгъукӀэ щыс. 2014-рэ илъэсымкӀэ цӀыф нэбгырэ мин 150-м фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр – Наролин Александр Владимир ыкъор (2013-рэ илъэсым тхьаматэу хадзыгъ).

## Къалэм ыцӀэр
Къалэм ыцӀэр къызтекӀыгъэр "Мыекъуапэ" аӀоу ащ дэжьым мэз цӀыкӀу щытыгъ. Къалэм ыцІэ «мыІэрысэ кІэим ис чыл» пӀоу зэбдзэкӀын плъэкӀыщт.

## Тарихъ
Тарихъым къызэришӀэжьырэмкӀэ "Мыекъуапэр" 1825-рэ илъэсым апэу ягугъу ашӀыгъ (тхыгъэу). Ар урыс документхэм къахэкӀыгъ. Къалэр жъоныгъуакІэм итІокІырэ тфырэм 1857 (минрэ шъийрэ шъэныкъорэ блырэ) илъэсым агъэпсыгъ.

## Экономикэр
Совет зэманым щегъэжьагъэу Мыекъуапэ завод бэлахьхэр дэтых.

## НэмыкӀ
* *Мыекъопэ културэ* - дунаемкӀэ щызэлъашӀэрэ археолог култур.
Мысыр

**Мысыр**, **Египет** — Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщэу анахь инышху (цIыф пчъагъэу дэсымкIэ; 2015-рэ илъэсымкIэ млн 85 фэдиз).

КъэлэшъхьаIэр – Каир.

Къэрал лIышъхьэр – Абдел Фаттах ас-Сисси.

## Географие

ТыгъэкъохьапIэмкIэ Ливиер игъунэгъу, тыгъэкъокIыпIэмкIэ – Исраил, къыблэмкIэ – Судан, адрэмкIэ – хыIушъу (Хыгурытымрэ, Хыплъыжьымрэ).

* Нил (псыхъо)
Мышъэ

**Мышъэр**, щэрыпIу мэз псэушъхьэхэмэ а щыщ. Мышъэбзымрэ и щырхэмрэ шытгъэземэ, пстэумкIи мышъэр мыцIышъу, и закъоу мэпсэуы.

Уигъусэ ущыгугъэу **мышъэм** уемыбэн. (ГущыIэжъ).

## References
Мэрэтыкъохэр

**Мэрэтыкъохэр** (урысыбзэкӏэ: Меретуковы) — Адыгэ лӏакъо. Пасэм пщэхьа псыхъом ишъхэмкӏэ Пщэхьэрэ цецерэ зыщызэхэхьэрэ чӏыпэм щыпсэущтыгъэх. Абдзахэх.Мэрэтыкъохэр-Имеретин зыф1а1орэ хъурцэ лъэпкъым къахэк1ыгъэх.
МэтэӀэгуауэр

**МэтэӀэгуауэр** джэгъогъу копытӀу рыджэгухь. тэдэрэзым джэгуакӀу 5 хэт. МэтэӀэгуауэр донаимджэ спорт хэӀуагъмэ ашыш.
Мэхъулъэгъашхэ

**Мэхъулъэгъашхэ** – махъулъэр шӀугуашэмрэ шӀу-пщымрэ алъэхэхьан фит хъуным пае нысэм ытыщхэм рагъэ- блэгъэнышъ ахъакӀэныр.
Мэстэпэрыд

**мэстэпэрыд** – мастэр инэу ымыгъэлъэбакъоу шъабэу дэрэ пшъашъэр.
МэшӀуашъхь

**МэшӀуашъхь** — зэшхэр ятэ ихапӀэ унэгъо шъхьафэу щыпсэухэ зыхъукӀэ къызщыхъугъэ унэр ямэшӀуашъхъэу алъытэщтыгъэ.
Найроби

**Найроби** – Кением и къэлэшъхьаI, ТыгъэкъокIыпIэ Африкэм и нахь къэлэшху, нэбгырэ млн 4 фэдиз дэс.

Къалэм къеухъурэекIыгъэх цIыф тхьамыкIэхэр зыщыпсэурэ районхэр.

## Псэушъхьэхэр
Налмэс (къэшъокӀо куп)

**Налмэс** — Адыгэ Республикэм и академик къэшъокӀо куп, дунаем лъэшэу щызэлъашӀэ.

## ГъэшӀэгъон

## НэмыкӀэу еплъ
* Ислъамый (орэдыӀо куп)
* Жъыу (орэдыӀо куп)

## Зэпыщэхэр
* Купым и официал интернет-нэкӀубгъу
Налшык

**Налшык** (урысыбзэк1э *Нальчик*, къэрэщэе-балъкъэрыбзэк1э *Налчыкъ*) — Урысые Федерацием дэт къал, Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэм и къэлэ шъхьа1. Ц1ыф нэбгырэ мин 240 фэдиз дэс (2013-рэ илъэск1э). Къэлэ тхьаматэ 1офыр зыгъэцак1эрэр – Кладько Игорь Евгений ыкъор.

Псыхъоу Тэрчым тет.

## Физик-географ щытык1эр

## Тарихъыр
1822-рэ илъэсым урысмэ адыжьым пытап1э щаш1ыгъэу а1о. Зыхэм 1724 адыжьып пытап1э (е чылэ) щытыгъэу къа1о.

## Ц1ыфэу дэсхэр
Нахьыбэмк1э дэсхэр – адыгэхэмрэ (къэбэртаехэр), балъкъэрхэмрэ, урысхэмрэ.

## Экономикэр

## Егъэджэнрэ ш1эныгъэлэжьынрэ

## Културэр

## Нэмык1
Намибие

**Намибие** — Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Виндхук. Нэбгырэ млн 2.3 къехъу щэпсэу. Хэгъэгум чIырэу иIэр 825 418 км². БзэшъхьаIэр – англыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Хаге Гейнгоб. Хэгъэгу тхьаматэр – Саара Куугонгельва-Амадхила.

## Географие
Гъунэгъухэр: Къыблэ Африкэ Республикэ, Анголэ, Замбие, Ботсванэ.

Африкэм ычIэгъ щыт, Атлант Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ

1990-рэ гъэм шъхьафитэу хъугъэ. Ащ ыпэу Къыблэ Африкэ Республикэм ыконтролыщтыгъэ.
Нейпьидо

**Нейпьидо** — Мьянмэм и къэлэшъхьаI, къэралыгъом и анахь къэлэшхомэ ащыщ. Нэбгырэ млн фэдиз дэс.

## Географие

## Тарихъ
2005-рэ гъэм къэралыгъом и дзэпащэмэ къэлэшъхьаIэм и кощыгъор аублагъ (ащ ыпэкIэ къэлэшъхьаIэу щытыгъэр — Янгон).
Непал

**Непал**, **Республикэу Непал** – Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Катманду. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 140 800 км² . БзэшъхьаIэр – непали.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Бидхья Деви Бхандари.
* Къэрал тхьэматэр – Кхадга Прасад Шарма Оли.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Китаимрэ, Индиемрэ азфагу ит.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Нигер (къэрал)

**Нигер**, **Республикэу Нигер** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Ниамей. Нэбгырэ млн 17 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 267 000 км². БзэшъхьаIэхэр – францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Махамаду Иссуфу. Хэгъэгу тхьаматэр – Бриги Рафини.

## Географие
Гъунэгъухэр: Алжир, Ливие, Чад, Нигерие, Буркина-Фасо, Мали.

Африкэм тыгъэкъохьапIэ щыI wp.

## Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.

File:Timia valley.JPG
File:Landscape Diffa region Niger.jpg