Инженерныгъ

**Инженерныгъ** (Инджылыз: Engineering) — шӏэныгъэмрэ математикэмрэ япринципхэр гъэфедэзэ, техникэ системэхэр, унэхэр, машинэхэр ыкӏи материалхэр къыгупшысыгъэнхэр, проект афэшӏыгъэнхэр ыкӏи ашӏынхэр ары.

Инженерныгъэм иӏофшӏэн цӏыфым ищыӏэныгъэ нахь псынкӏэ, нахь шъэбэ ыкӏи нахь дэгъу шӏыгъэным тегъэпсыхьагъ. Инженерныгъэм ӏоф зыдишӏэрэ цӏыфым **Инженеркӏэ** еджэх.

## Гущыӏэм къыздикӏыгъэр
«Инженер» зыфиӏорэ гущыӏэр Латиныбзэ: *ingenium* (акъыл, ӏэпэӏэсэныгъэ) ыкӏи *ingeniare* (къыгупшысыныр) зыфиӏоу ары. Пасэ лъэхъаным мы гущыӏэмкӏэ заом ӏащэ къэзыгупшысэщтыгъэхэм яджэщтыгъэх.

## Тарихъыр
Инженерныгъэм итарихъ цӏыфым итарихъ диштэу макӏо.

* **Пасэ лъэхъан:** Апэрэ инженер ӏэшӏагъэхэм ащыщ кулохэр (колесо), пружынэхэр. Мысырым (Египетым) пирамидэхэр зышӏыгъэхэр пасэ инженерхэу алъытэх (гущыӏэм пае, Имхотеп).
* **Лъэхъан курытхэр:** Жьы хьасэхэр (мельницы), псы хьасэхэр ыкӏи готикэ члисэхэм яшӏын мы лъэхъаным зыкъырагъэӏэтыгъ.
* **Индустриальна революциер:** XVIII-рэ лӏэшӏэгъум Джеймс Уатт псы машӏо (паровой двигатель) къыгупшысагъ. Мыщ заводхэмрэ фабрикэхэмрэ яӏофшӏэн лъэшэу ыгъэпсынкӏагъ.
* **Джырэ лъэхъан:** Электричествэр, электроникэр, компьютерымрэ космосымрэ ягъэфедэн къежьагъ.

## Лъэныкъо шъхьаӏэхэр
Инженерныгъэр лъэныкъо ин пчъагъэу гощыгъэ. Анахь шъхьаӏэхэр:

### 1. Гражданскэ инженерныгъ (Civil Engineering)
Мыр анахь жъыхэм ащыщ. Инфраструктурэм ӏоф дешӏэ.

* **Зыпылъыр:** Гъогухэр, лъэмыджхэр (мосты), унэхэр, дамбэхэр, аэропортхэр ыкӏи псы системэхэр шӏыгъэныр.
* **Мэхьанэр:** Цӏыфхэм псэупӏэ дэгъу ыкӏи гъогухэр яӏэнхэм пае ӏоф ешӏэ.

### 2. Механикэ инженерныгъ (Mechanical Engineering)
Механизмэхэм, зычъырэ системэхэм ыкӏи энергием ӏоф адешӏэ.

* **Зыпылъыр:** Двигательхэр, машинэхэр, роботхэр, завод оборудованиехэр проектировать шӏыгъэныр.
* **Термодинамикэ:** Энергиер зэрэзэблахъурэм (гущыӏэм пае, фабэр зэрэкӏоцӏы хъурэм) пылъ.

### 3. Электрическэ инженерныгъ (Electrical Engineering)
Электричествэмрэ электроникэмрэ ӏоф адешӏэ.

* **Зыпылъыр:** Токыр къэугъоегъэныр (электростанциехэр), микросхемэхэр, телефонхэр, компьютерхэм япроцессорхэр.
* **Электроникэ:** Схемэ цӏыкӏухэмрэ сигналхэмрэ язэгъэпэшIын.

### 4. Химическэ инженерныгъ (Chemical Engineering)
Химием, физикэм ыкӏи биологием япринципхэр егъэфедэх.

* **Зыпылъыр:** Нефтыр, уцхэр, пластикыр, шхыныгъохэр промышленнэ шӏыкӏэкӏэ къыдэгъэкӏыгъэныр.

### 5. Программэ инженерныгъ (Software Engineering)
Компьютер программэхэмрэ системэхэмрэ язэхэгъэуцон.

* **Зыпылъыр:** Операционнэ системэхэр, Интернет техьэпӏэхэр, искусственнэ интеллект.

### 6. Индустриальнэ инженерныгъ (Industrial Engineering)
Цӏыфхэр, шIэныгъэр, материалхэр ыкӏи ӏэмэпсымэхэр (оборудованиехэр) нахь шӏуагъэ хэлъэу зэгъэфедэгъэнхэм мы лъэныкъор пылъ.

* **Зыпылъыр:** Процессхэм ыкӏи системэхэм яоптимизация (гъэтэрэзын). IофшIэныр псынкӏэу, пыутэу ыкӏи дэгъоу гъэпсыгъэныр.
* **Мэхьанэр:** Заводхэм, фабрикэхэм е нэмыкӏ организациехэм зэрар (waste) ямыӏэу, уахътэр ыкӏи ахъщэр амыгъэкӏуадэу ӏоф зэрашӏэщтыр къыгуипшысы.

## Инженер IофшIакIэр
Инженерхэм ӏоф зэрашӏэрэм шэн гъэнэагъэ иӏ. Ар **«Инженер проектирование»** (Engineering Design Process) раӏо.

# **Проблемэр къэушыхьатыныр:** Сыда шӏыгъэн фаер? Сыда къытэмыдэрэр (бюджетыр, материалхэр)?
# **Къыгупшысыныр:** Амал пчъагъэ къыхэхыныр (Brainstorming).
# **Модель шӏыныр:** Прототип е компьютер модель (CAD) зэхэгъэуцоныр.
# **Ушэтыныр (Testing):** Къыгупшысыгъагъэр тэрэзэу ӏоф ишӏэми еплъыныр.
# **Гъэтэрэзыжьыныр:** Ушэтыным къыхэкӏыгъэ къэгъэнагъэхэр дэгъу шӏыжьыныр.

## Цӏыфымрэ Инженерныгъэмрэ
Инженерныгъэм дунаер зэблихъугъ.

* **Медицинэ:** Томографхэр, протезхэр ыкӏи уцхэр къыдэгъэкӏыгъэнымкӏэ инженерхэм ӏахьышхо ашӏыгъ.
* **Транспорт:** Шы гуанэм (арбэм) щегъэжьагъэу самолетхэм ыкӏи ракетэхэм нэсыжьэу зэкӏэ инженерхэм яӏофшӏагъ.
* **Экологие:** Джырэ инженерхэм чӏыгум зэрар емыкӏыным пае «Кӏэрыкӏэу зэхэуцожьырэ энергие» (Возобновляемая энергия) зыфиӏорэм (тыгъэ батарейхэр, жьы генераторхэр) ӏоф дашӏэ.

## Зэпхыныгъэхэр