open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кощбэе Пщымаф

**Кощбэе Пщымаф** (1936 — 2013) Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Адэмые къыщыхъугъ. Гъэсэныгъэ шIэныгъэм ыгукIэ фаблэу еджагъ. Ытхыхэрэр 1956-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хиутыщтыгъэх. 1969-рэ илъэсым тхэкIо ныбжьыкIэхэм яя V-рэ Всесоюзнэ зэIукIэу Москва щыIагъэм Пщымафэ иделегатыгъ. Рассказхэр, повестхэр, романхэр — тхылъ 15 фэдиз къыдигъэкIыгъ. Ахэм ащыщхэр урысыбзэкIи къыхаутыгъэх. Гъусэ иIэу КъурIаныр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъ. Иповестэу «Мэфибл уай» зыфиIорэр Адыгэ къэралыгъо драматическэ театрэм исценэ щагъэуцугъ. Кощбэе Пщымафэ АР-м инароднэ тхакIу.

## Илэжьэнхэр
1960-рэ илъэсищ Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къызеухым, хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим » (джы «Адыгэ макъ» Iоф щишIагъ. Ащ илъэсие щылэжьагъэу журналэу «Зэкъошныгъэм» редактор шъхьаIэу илъэсиблэ Iутыгъ. Ащ дакIоу Пщымафэ кIэлэцIыкIухэм апае къыдэкIырэ журналэу «Жъогъобын » зыфиIорэр къыдигъэкIыщтыгъ. Ар «Зэкъошныгъэм» дэлъэу апэу къыдэкIыщтыгъэмэ, журнал шъхьаф хъунымкIэ ишIуагъэ къыгъэкIуагъ. 1970-м къыщыублагъэу 1996-м нэс Адыгэ тхылъ тедзапIэм иредактор шъхьаIэу, нэужым идиректорэу Iоф ышIагъ. Мы лъэхъаным журналэу «Зэкъошныгъэм» иредактор.

Кощбэе Пщымаф ытхыхэрэр 1956-рэ илъэсым къыщыублагъэу къыхаутых. Ирассказхэр, ловестхэр, романхэр зыдэт тхылъ 20-м ехъу къыдигъэкIыгъ. Ахэмэ ащыщых «Сэтэнай», «Гум пае гу аты», «Мэфибл уай », «Мэзэгъо чэщхэр», «ЧIыфэ», «Дышъэтас», «Къушъхьэтхьш тет унэр» зыфиIохэрэр.

Пщымафэ кIэлэцIыкIухэми афэтхэ. Ахэмэ апае ытхыгъэ рассказхэр бэрэ «Жъогъобыным» къыхеутых. «КIэлэцIыкIу джэгукIэхэр» шъхьэу иIэу тхылъ къыдигъэкIыгъ.

**Мамырныгъэм иорэд**
 Тэ тихэгъэгоу чIым изыханэ
 Мамыр орэдым зыкъыщеIэт.
 Дунэе дахэм ащ нахь нэфынэу
 Тыгъэр къыщепсэу чIылъэ темыт.

## Зэпыщэхэр
Кобл Билъэустэн

**Кобл Билъэустэн** (1897 — 1995) Кобл Билъэустэн Хьаджырэт ыкъор Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ. Апэрэ еджэгъэ-гъэсагъэхэм Билъэустэн ащыщыгъ. Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ мэзаем и 20-м 1897-рэ илъэсым къыщыхъугъ.

Къуаджэм дэтыгъэ классищ еджапIэр къызеухым, станицэу Темиргоевскэм (Щэгъумэ) дэтыгъэ гимназием Кобл Билъэустэн чIэхьагъ, щеджагъ. Ащ ыуж Ставрополь дэт кIэлэегъэджэ гимназиер 1918-рэ илъэсым дэгъу дэдэу къыухыгъ. 1920-рэ илъэсым Краснодар къыщызэIуахыгъэгъэ университетым общественнэ литературэмкIэ ифакультет чIэхьэ, щеджэзэ Адыгэ ыкIи Пшызэ шъолъыр арысхэм яобщественнэ-политическэ щыIакIэ нахьышIу шIыгъэным чанэу хэлажьэ. КъушъхьэчIэсхэм яIофхэмкIэ секциеу зэхащагъэм иIофыгъохэм ахэлажьэ. Горскэ ыкIи хэку исполкомхэм Iоф ащишIагъ.

Хэгъэгу зэошхом илъэхъан лъэпкъ ополчением ежь-ежьырэу хахьи, заор аухыфэ хэтыгъ, къэралыгъо тынхэр къыратыгъэх.
Кобл Билъэустэн Хьаджырэт ыкъом ытхыхэрэр 1920-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хиутыщтыгъэх. Урысыбзэри адыгабзэри дэгъоу ышIэщтыгъэх, бзитIумкIи тхэщтыгъ. Гъэзетхэу «Черкесская правда», «Адыгейская жизнь», «Адыгэ псэукI», «Гъупчъэ-уат», «Колхоз быракъ», сборникэу «Советская Адыгея» (1925), журналэу «Адыгэ шъхьафит» зыфиIохэрэм Коблым иусэхэр адыгабзэкIи урысыбзэкIи къыхаутыгъэх.

Билъэустэн драматургиер зылъэпсэ произведениехэр ытхыщтыгъэх. Тхылъ къыдигъэкIынэу хъугъэп, ау идрамэхэм ащыщхэр гъэзетхэм къарыхьагъэх. Пятигорскэ театрэм щагъэуцугъэхэри ахэм ахэтых. Актыбэу зэхэт произведениеу 6: «Къунчыкъорэ Гюлрэ», «В огне борьбы», «Бурная Лаба», «Хьанэхэкъо Къымчэрый», «Месть», «Лермонтов», зы къэшIыгъо хъурэ пьесэу 4: «Случай в больнице», «Поручение выполнено», «Сводница», «Мос и Гошевнай Шовгеновы» зыфиIохэрэр Билъэустэн ытхыгъэх.

Б. Коблыр адыгэ литературнэ критикэм икъежьэпIэ дэдэм Iутыгъэхэм ащыщыгъ. «Поэзием иIоф» зыцIэ статьяр гъэзетэу «Колхоз быракъым» 1934-рэ илъэсым къыщыхиутыгъ. Адыгэ литературэм, театрэм къатегущыIэхэу тхыгъэхэр журналым ыкIи гъэзетхэм, тхылъэу «Адыгэ Iэдэбыят угъоигъ» зыфиIорэм къащыхиутыгъэх.

Гъэсэныгъэ-шIэныгъэ инэу ыгъотыгъэр Билъэустэн илъэс пшIы пчъагъэм илъэпкъ дахэу фигъэлэжьагъ. ШышъхьэIум и 25-м 1985-рэ илъэсым Кобл Билъэустэн идунай ыхъожьыгъ. Идрамэхэм ыкIи ипьесэхэм ащыщхэр непэ АР-м и Лъэпкъ театрэу И. Цэим ыцIэ зыхьырэм щагъэуцумэ, гупшысэ икъу зыхэлъ IофшIагъэм цIыфыбэ къызыфищэнэу ыкIи адыгэ лъэпкъ драматургием икъежьапIэ Iутыгъэ тхэкIо-критикыр агу къыгъэ­кIыжьынэу сэгугъэ. ПкIэнчъэу илъэпкъ лIыр зэрэфэмылэжьагъэм ар щысэ фэхъущт.

## Зэпыщэхэр
ЩэшIэ Казбек

**ЩэшIэ Казбек** (1939 — 2015) ЩэшIэ Казбек Хьисэ ыкъор Теуцожь районым итыгъэ къуа­джэу Къэзэныкъоежъым мэзаем и 18-м 1939-рэ илъэсым къыщыхъугъ.

Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет 1964-рэ илъэсым къыухи, Къэзэныкъое гурыт еджапIэм кIэлэегъаджэу, завучэу Iоф щишIагъ. Московскэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым иаспирантурэ къыухыгъ. 1969-рэ илъэсым филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат, 1979-рэ илъэ­сым филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор хъугъэ.
1969-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ кIэлэегъэджэ институтым, джы университетым, кIэлэегъэджэ шъхьаIэу, доцентэу, урыс ыкIи IэкIыб хэгъэгу литературэм икафедрэ ипрофессорэу, 1982-рэ илъэсым къыщыублагъэу 2012-м нэс Адыгэ къэралыгъо университетым литературэмрэ журналистикэмрэ якафедрэ иIэшъхьэтетыгъ.

Ащ ыужыIо Мыекъопэ къэралыгъо технологическэ университетым зигъази, лэжьагъэ.

ЩэшIэ Казбек ытхыхэрэр 1961-рэ илъэсым къыщыублагъэу хиутыщтыгъэх.

Литературнэ-критическэ ыкIи литературоведческэ IофшIагъэхэр хэку гъэзетхэм, гупчэ ыкIи шъолъыр журналхэм къащыхеуты. Ахэр зэхэугъоягъэу зыдэт тхылъхэр ыкIи монографиехэр тхылъ шъхьафхэу адыгабзэкIи урысыбзэкIи къыдегъэкIых. АдыгабзэкIэ къыдигъэкIыгъэхэр: «Уахътэм иджэмакъ», «Псэ зыпыт гущыIэхэр», «Шъыпкъэныгъэм игъогухэр».
УрысыбзэкIэ къыдэкIыгъэх: «Художественный конфликт и эволюция жанров в адыгских литературах», «Ступени», «Живое слово», мыхэм анэмыкIхэри.

Адыгэ литературэмкIэ хрестоматиер я 11-рэ классхэм апае ЩэшIэ Казбек (гъусэ иIэу) зэхигъэуцуагъ, ар тIогъогогъу къыдэкIыгъ.

ЩашIэм илитературнэ-критическэ ыкIи научнэ IофшIагъэхэм ащыщхэр журналхэу «Наш современник», «Новый мир», «Дружба народов», «Дон» зыфиIохэрэм, гъэзетэу «Литературная Россия», тхылъэу «Молодые о молодых» зыфиIохэрэм къащыхиутыгъэх.

ЛIы гъэсагъэм игупшысэхэр ихудожественнэ тхыгъэхэм къащыриIотыкIыгъэх. Усэхэр, рассказхэр, повестхэр Казбек къыхиутыгъэх, тхылъхэр къыдигъэкIы­гъэх. Повестэу «Ос фаб», усэхэр, повестхэр зыдэт тхылъэу «Бжыхьэм ичэщ гумэкIхэр». ЩашIэм ипьесэу «Шъозэбэн» зыфиIорэр Адыгэ драмтеатрэм щагъэуцугъ. В. Шекспир идрамэхэу «Отелло», «Король Лир» зыфиIохэрэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх, Адыгэ драматическэ театрэм ахэр къыщагъэлъэгъуагъэх.

ЗыщымыIэжь ужым «Ыуасэр гъашIэ» зыфиIоу иусэхэр зыдэтыр къыдэкIыгъ. ЩэшIэ Казбек Урысые Федерацием итхакIохэм я Союз 1982-рэ илъэсым къыщыублагъэу хэтыгъ.

ОсэшIу зиIэ гушъхьэлэжьыгъэ иI, ищыIэныгъэ нэдэплъыпIэ имыIэу лъэныкъуабэкIэ гъэзагъэу Iофышхо ышIагъ. Адыгэ Республикэм и Парламент иапэрэ зэIукIэгъу идепутатыгъ. Адыгэ Респуб­ликэм ыкIи Урысые Федерацием шIэныгъэмкIэ язаслуженнэ IофышIэшхуагъ, Дунэе адыгэ академием иакадемикыгъ, кандидат ыкIи доктор диссертациехэр къэухъумэгъэнхэмкIэ АкъУ-м щызэхащэгъэ Советым итхьамэтагъ. ЩэшIэ Казбек шIэныгъэм ылъэныкъокIэ АР-м и Къэралыгъо премие илауреатыгъ.

## Зэпыщэхэр
Зэндэлэ

**Зэндэлэ** (лат-бз.: *Prunus armeniaca*, ур-бз.: *Абрикос*) — Зэндэлэ чъыгым къыпыкIэрэ пхъэшъхьэ-мышъхьэр ары.

## КъыздэкӀырэр

Урысэим бэрэу Кавказымрэ, ипшъэ койхэм Европэ лъэныкъом агъэкӀырэр.

## Сурэтылъэ

image:Pink Rhododendron.jpg
File:Apricot01.JPG
File:Apricot Blossom. Japan.jpg
File:Abricot.jpg
File:Apricot seeds.jpg
File:Prunus armeniaca1.jpg
File:Meruňka1.jpg
File:Owoce Morela.jpg
Аванс

**Аванс** (фр-бз.: *avance*) — ЛэжьапкIэм щыщэу лэжьакIом къылэжьыгъэм е къылэжьыщтэу къыратыжьыщтым хагъэкIыжьынэу ратырэ ахъщэр е лэжьыгъэр ары. ЛэжьапкIэм хаубытыкIыжьынэу ыпэрапшIэу атырэ ахъщэр.
ШышъхьэIу

**ШышъхьэIу** — Календарь илъэсым ияенэрэ мазэм ыцI.

НэмыкI ицIэх гъэмэфакIэ, гъэмэфэкIэмаз.
Азан

**Азан** (aр-бз.: *أَذَان*) — Нэмаз шIыгъом ехьылIагъэу азэнаджэр зэраджэрэр. Ислам диным мэхьанэшхо иI.
Еутых Аскэр

**Еутых Аскэр** (1915 — 1999) Iоныгъо мазэм и 25-м, 1915-рэ илъэ­сым Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Хьатикъуае къы­щыхъугъ.

1928-рэ илъэсым Адыгэ педтехникумым чIэхьагъ, къыухыгъ, Краснодар дэт кIэлэегъэджэ институтри къыухыгъ. 1936 — 1938-рэ илъэсхэм А. Еутыхыр Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым бзэмкIэ, литературэмкIэ ыкIи тарихъымкIэ инаучнэ IофышIагъ, 1939-рэ илъэсым щегъэжьагъэу 1941-рэ илъэсым нэс Аскэр Мос­ква дэт театрэ искусствэмкIэ къэралыгъо институтэу А. В. Луначарскэм ыцIэ зыхьырэм икIэлэегъэджэ-консультантыгъ.

1935-рэ илъэсым къыщыублагъэу Еутых Аскэр ытхыхэрэр къыхиутыщтыгъэх. Поэзием, драматургием, прозэм ыкIи зэдзэкIыным зэфэдэу ащылэжьагъ. Иапэрэ усэ тхылъэу «Тимафэхэр» 1938-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Ащ къыкIэ­лъыкIуагъэх рассказхэр зыдэтхэу «КIочIэ ин», усэхэр ыкIи поэмэхэр зыдэхьэгъэ сборникэу «ЩыIэкIакI», лирическэ повестэу «Сшынахьыжъ» зыфиIохэрэр.

Зэо ужым щыIакIэу зэтеуцожьрэм кIэгушIухэу цIыфхэр яшъыпкъэу Iофым зэрегугъущтыгъэхэр Еутых Аскэр ипроизведениехэу «IэнэтIэ дэгъу», «Тыгъэр ташъхьагъ», «Зы бзылъфыгъэ итхыд», «ЦIыфым илъэуж», нэмыкIхэми къащыриIотыкIыгъ.

Еутых Аскэр драматургиеми хэ­шIыкI фыриIэу тхагъэ: ипьесэхэу «Ася», «Бзылъфыгъэ цIыкIухэр», «Пшъэхъу зэрытхъыгъэхэр» зыфиIохэрэр Адыгэ драмтеатрэм щагъэу­цугъэх. ЗэдзэкIын Iофы­шхори дэгъоу фызэшIокIы­щтыгъ. ТхакIом М. Ю. Лермонтовым иусэхэм ащыщхэр, Н. А. Некрасовым ипоэмэу «Кому на Руси жить хорошо?» (М. Пэрэны къор игъусэу) адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх.

ТхакIом ипроизведениехэр урысыбзэкIэ журналхэм, тхылъ те­дзапIэхэм Мыекъуапэ, Краснодар ыкIи Москва къащыдэкIыщтыгъэх. ГущыIэм пае, «У нас есть такой обычай» ыкIи «Исмаил Шарифет» зыфиIохэрэр журналэу «Огонекым» (1946-рэ илъэс), усэхэр ыкIи поэмэхэр зыдэт сборникэу «Счастье» (Мыекъуапэ, 1946), новеллэхэр зыдэтэу «Священная река» (Мыекъуапэ, 1946), повестьхэу «Аул Псыбэ» (журналэу «Знамя»), «У нас в ауле» (журналэу «Новый мир») къарыхьагъэх. Мыхэм къакIэлъыкIуагъэх урысыбзэкIэ тхыгъэ романхэу «Улица во всю ее длину», «Двери открыты настежь», «Глоток родниковой воды», «Баржа», «Бычья кровь» зыфиIохэри.

2000-рэ илъэсым Москва, А. Къ. Еутыхыр зыщымыIэжь уж, прозэкIэ тхыгъэ тхылъэу «Разрыв сердца», повеститIу дэтэу «Разорванная картина» ыкIи «Я – кенгуру» зыфиIохэрэр къыщыдэкIыгъэх. 2011-рэ илъэсым усэхэр, поэмэхэр зыдэт тхылъ цIыкIоу «Хъырахъишъ» зыцIэр Адыгэ республикэ тхылъ тедзапIэм къыщытырадзагъ.

ТхакIом ипроизведениехэм ащыщ­хэр бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ зэрадзэ­кIыгъэх. Еутых Аскэр итворчествэкIэ шIэныгъэ ушэтынхэр, статья зэфэшъхьафхэр, рецензиехэр бэу атхыгъэх. Еуты­хыр Адыгэ Республикэм илъэпкъ тхэкIуагъ, 1938-рэ илъэсым щегъэ­жьагъэу СССР-м итхакIо­хэм я Союз хэтыгъ, гупшысэкIэ гъэшIэгъон IэкIэлъыгъ, творчествэр фэIэрыфэгъугъ, лъэуж зафэ мы чIым къытезынагъэ­хэм ащыщ.

## Зэпыщэхэр
Хьатыкъуайхьаблэ

**Хьатыкъуае, Хьатыкъуайхьаблэ** е **Пойра** () — Адыгэ къуаджэу Тыркуем дэт. Хьатыкъуай къуаджэр Биледжик епхъыгъэ къэлэжъыеу Бозююк дэт.

## Географие
Биледжик къалэ гузэгум 140 км, Бозююк районым 40 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр

## Зэпыщэхэр
Адыгеим итамыгъ

**Адыгэ Республикэм итамыгъэр** (гербыр) итеплъэкIэ хъурай. Ащ жъогъо къопитфыр, шыур, жъогъо пшIыкIутIур, адыгэ Iанэр тешIыхьагъэх.

Тамыгъэр гузэгур огушъо-шхъонтIашъокIэ гъэлагъэ. Адыгэ Республикэм ибайныгъэ къагъэлъагъо адыгэ Iанэм ылъакъомэ къагошIыхьэгъэ сурэтмэ. Тамыгъэм ычIэгъкIэ хьарыфитIу тет: «РФ». Ащ кьегъэлъагъо Адыгэ Республикэр Урысые Федерацием зэрэхахьэрэр.

Тамыгъэр зышIыгъэр художникэу Мэрэтыкъо Долэт.
Гъобэкъуай

**Гъобэкъуай** анахь чылэ инэу Адыгэ Республикэ итмэ ащыщ. Ар псыхъоу Пщыщэ Iyc. Клуби, еджапIи, сымэджэщи, тучанхэри дэтых. ЦIыф цIэрыIоу дэсыр макIэп. Псыхъом гъэмафэрэ зыщытэгъэпскIы. Гъобэкъуае Теуцожь Цыгъо къыщыхъугъ, щылэжьагъ. Ар ашуг цIэрыIу, усабэ зэхилъхьагъ. Чылэм Цыгъо имузеий исаугъэти дэтых.
Анталия

**Анталием** Хы Фыжьыр кьеуалIэ. ИджабгъукIэ Таурыс (Торос) къушъхьэхэр къэлъагъох, ахэмэ акIыбыкIэ адыгэ чылитIу щыс. Къалэм ос къыщесырэп, ау къушъхьэ шыгухэр фыжьыбзэ мэхъух.

КъухьэуцупIэм къухьэ зэфэшъхьафхэр Iутых. Ащ пэчыжьэп Къара Али Оглы паркыр. Мыр парк дах. Хъурмэ чъыгхэр дэхэ дэдэх. Банан хьасэхэри къыщэкгых.
Баджэ

**Баджэ** - цы шъабэ тетэу, кIэ утысэ кIыхьэ пытэу, щэкIэ пIорэ хьакIэкъокIэ цунтхъэкIо цIыкIу.
ТIутIэ Заур

**ТIутIэ Заур** чъэпыогъум и 2-м Къэбэртэе-Бэлъкъар республикэм ит поселкэу Баксан къыщыхъугъ, щеджагъ. Нальщыкъ дэт музыкальнэ училищэм ивокальнэ отделение къыухыгъ. 1973-рэ илъэсхэр ары Заур итворчествэ къызыщежьэгъагъэр. ащ щегъэжьагъэу музыкальнэ зэнэкъокъу ыкIи фестиваль зэфэшъхьафхэм бэрэ ахэлэжьагъ. анахьэу орэдыIор цIэрыIо зыщыхъугъагъэр фестивалэу «с песней по жизни» зыфиIоу къалэу Москва щыкIогъагъэр ары. ащ Давид Тухмановым ытхыгъэ орэдэу «Вечная весна» зыфиIорэр къызэрэщиIуагъэр бэмэ лъэшэу агу рихьыгъагъ. ОрэдыIом къалэу Москва илъэсыбэрэ, чIыпIэ зэфэшъхьафхэм Iоф ащишIагъ. ТIутIэ Заур Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс, Адыгэ Республикэм, Урысыем янароднэ артист.
Домбай

**Домбаир** Кавказскэ заповедникыр къэзгъэбайрэмэ ащыщ домбаир. ИтеплъэкIэ домбаир ины, ыпкъ см 350-рэикIыхьагъ. ар ышъхьэкIи, ыпкъыкIи ины, ау ылъакъохэмрэ ыкIэрэ кIакох. Ынэхэр цIыкIух, ынэгу цэу тетхэр кIыхьэх, ау ыпкъ тет цыр кIако, ыкIэ тет цыр кIыхьэ. Домбаим ышъо гъэмафэм джэф цIэплъэу щыт, кIымафэм шIуцIашъоу щыт. Домбаир тхьэпэшхохэр зыхэт мэзхэм, субальпийскэ ыкIи альпийскэ поясхэм уащыIокIэ. 1999-рэ илъэсымкавказскэ биосфернэ заповедникым домбай 300-м кIахьэу щыпсэоу агъэунэфыгъагъ. Адыгэ республикэм хахьэрэ кавказскэ заповедникым домбай лъэпкъ зэфэшъхьафи 120-рэ щэпсэу. кIымафэрэ домбаир нахьыбэрэм мэзым хэтэу машхэ, гъэмафэрэ къушъхьэм дэкIуаешъ щэхъу.
Хъуромэ

**Хъуромэ** (**Ноэл, Рождество**) **-** Чыристэн диным ибирам.

## Зэпыщэхэр
Тхьабысымэ Умар

**Тхьабысымэ Умар** (ШышъхьэIум и 16, 1919 — ШышъхьэIум и 21, 1998) Кощхьэблэ районым ит къуаджэу Фэдз къыщыхъугъ. Умарэ щыIэныгъэ гъогу гъэшIэгъон къыкIугъ. ИцIыкIугъом къыщегъэжьагъэу адыгэ пщынэм, адыгэмэ ямузыкальнэ фольклор, адыгэ пщыналъэм афэщагъэу щытыгъ. адыгэ музыкальнэ культурэм Тхьабысымэ Умарэ Iофышхо щишIагъ, хэхъоныгъэшхо ригъэшIыгъ. адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхорэ композиторым, орэдыIом музыкальнэ произведениеу 500-м ехъу къытфигъэнагъ. республикэм имызакъоу, Урысые Федерациеми, IэкIыб къэралхэми Умар ипщыналъэхэр дэгъоу ащашIэх. Умар иорэдхэр цIыфхэм лъэшэу шIу алъэгъух, агъэлъапIэх. ЗэлъашIэрэ орэдхэу «синан», «О унитIу», «си адыгей», «Налмэсыр къашъо», нэмыкIхэми адыгэ культурэм ифонд къагъэбаигъ.
29 Чъэпыогъу Республикэм и Бирам

**Республикэм и Бирам**, Тыркуе парламент (TBMM), 29 Чъэпыогъу 1923 илъэсым Тыркуе Республик егъэӀугъ. 1925 къэралыгъом и бирам хъугъ. Илъэсы къэс 29 Чъэпыогъу мафэм Тыркуе ыкӀи Ищхъэрэ Къыпрысым ягушӀо.
Карлэс Пуйол

**Карлэс Пуйол Сафоркада** (Каталоныбзэ:*Carles Puyol i Saforcada*), ипэрэм лъэпэеу джэгугъэ Испанхэ лъэпэеурары. Лъэпэеу дахэ иджэгу1эм пае ащ **"El Tiburón"** (Хыхьэ) къэӏо.
Хъырцыбзэ

**Хъырцыбзэ, Курджыбзэ** (Хъырцыбзэ: ქართული ენა / *Kartuli ena*), Къаукъаз лъэпкъым ищыщ Курджыхэм гущы1эрэр ябзэгу.

## Тхэным и системэр

## Пчъагъэхэр
1-10 :

ერთი (Erti), ორი (Ori), სამი (Sami), ოთხი (Otkhi), ხუთი (Khuti), ექვსი (Ekvsi), შვიდი (Şvidi), რვა (Rva), ცხრა (Tskhra), ათი (Ati)

11-20 :

თერთმეტი (Tertmet'i), თორმეტი (Tormet'i), ცამეტი (Tsamet'i), თოთხმეტი (Totkhmet'i), თხუთმეტი (Tkhutmet'i), თექვსმეტი (Tekvsmet'i), ჩვიდმეტი (Çvidmet'i), თვრამეტი (Tvramet'i), ცხრამეტი (Tskhramet'i), ოცი (Otsi)

20 ык1и нахь бэхэ :

20 - ოცი (Otsi) 30 - ოცდაათი (Otsdaati) 40 - ორმოცი (Ormotsi) 50 - ორმოცდაათი (Ormotsdaati) 60 - სამოცი (Samotsi) 70 - სამოცდაათი (Samotsdaati) 80 - ოთხმოცი (Otkhmotsi) 90 - ოთხმოცდაათი (Otkhmotsdaati) 100 - ასი (Asi) 1000 - ათასი (Atasi)

## ТехьэпӀэхэр

# https://web.archive.org/web/20130321014819/http://www.ethnologue.com/language/kat
Бурак Йылмаз

**Бурак Йылмаз**, 15 Бэдзэогъу 1985 илъэсым Антальям къэхъугъ Ар ипэрэм Тырку Лъэпэеу Гупым джэгугъ.
Динамо Тбилиси (лъэпэеу гуп)

**Динамо Тифлиси** (Хъырцыбзэ: სკ დინამო თბილისი), Хъырцыем ищыщ зы лъэпэеу гуп.

Ицӏэм зэкӏэ, *(საფეხბურთო კლუბი დინამო თბილისი).*
Эда Эрдэм

**<br />Эда Эрдэм** - 22 мэкъуагъу маз 1987 илъэсм Истамбылым къэхъугъ, Тыркуе Волэйболым и джэгуакӀу, Тырку Бзылъфыгъ Волэйбол Гупым иджэгу.
Шукру Сарачогълу

**Мэхьмэт Шукру Сарачогълу**, (1886 илъэсым къэхъугъ - 27 тыгъэгъаз 1953 илъэсым лӏэагъ, Истамбыл) Тырку Экономист ыкӏи политикист. Тыркуе Республик ым ятфэнэрэр премьер-министр.
Эбрар Каракурт

**Эбрар Каракурт** (; 17 Щылэмаз 2000 Балыкесирым къэхъугъ) - Тыркуе Волэйболым и джэгуакӀу, Тыркуе Бзылъфыгъ Волэйболым Гуп иджэгу.
Хэусай

**Хэусай** (Адыгэбзэ: Хэусай, Тыркубзэ: İnliören)**,** Къайсэр къалэм дэт Iазэй районым епхыгъэ зы Адыгэ (Хьатыкъуай) къуаджэ.

## Географие
Къайсэр къалэ гузэгум 85 км, Iазэй районым 30 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр
Мадс Миккэльсэн

**Мадс Миккэльсэн**, 22  шэк1агъу маз 1965 илъэсым Копэнхагым|къэхъугъ.Ар Даниемищыщ зы актёр.

Мадс Миккэльсэн
Пэдро Раскаль

**Пэдро Раскаль,  2 т1ыжьыхь маз 1975** илъэсым Сантьягом къэхъугъ.Ар Чилим   ищыщ зы Америкэн  актёр.Ар *[[The Mandalorian]]* филымым иджэгугъ.
Брэд Питт

**Брэд Питт**, 18 тыгъэгъаз 1963 илъэсым Оклахомам къэхъугъ. Ар АШЗ ищыщ зы актёр.

## Ащий гъащIэ

Брэд Питт, Анджелина Джолиэ (2014) илъэсым  нысэ къэштагъ. Ит1анэм (2019) илъэсым зэпычыжыгъ.
Жъуагъо Заохэр

**Жъуагъо Заохэр** (), Джордж Лукас ищыгъэ зы филым. 25 Зынэсыпс маз 1977 илъэсым 20th Century Foxымрэ егъэжьагъ.

## Информацие

### Тауфэдэу Яшӏыгъ
Жъуагъо Заохэр**,** нэмыкӏ зы галактикэм хъу. Шъхьафы лъэпкъэр хъуӏэм фэдэу, роботхэри щыӏ. 

### Жъуагъо Заохэм и Зэман
Жъуагъо Заохэм и филымхэр "Бэрэу зэманым ипэджэ, чыжьэгъо зы галактикам " блэкӏы еӏо.

### Академи  Шӏухьафтыхэр.
Хы филмымрэ 25 Академи Шӏухьафтыхэ къэгъэхъэным пае ихьагъ. Мыхэм 10 фэдызэу къэгъэхъагъ.

## Зэпыщэхэр
Озгюр Озель

**Озгюр Озель**, 21 1оныгъу 1974 илъэсым къэхъугъ

(Маниса). Эгэ Университетым еджагъ. Ар Республик Джылэ Партиэм и политикист.

* Facebook'ым тетэу Озгюр Озель
* Instagram'ым тетэу Озгюр Озель
* Twitter'ым тетэу Озгюр Озель
Iазэй, Къайсэр

**Iазэй (Пынарбашы),** Къайсэр къалэм и район. Адыгэхэ нахь бэрэу мы лъэныком щыӏпсэу.
Къайсэр

**Къайсэр** (Тыркубзэ: Kayseri) — Тыркуем тетэу къалэ. Иджи дэсыр — 1,434,357 (2021 гъэмкӀэ). Мы къалэм Адыгэ (Къэбэрдэй, Хьэтыкъуэй) цӀыфхэр щэпсэу.

## Гулъытэгъуэ


## ТехьэпӀэхэр
Къайсэр Адыгэ Хасэм и интернет сайт
Иналыкъуей

**Иналыкъуей** (Адыгэбзэ: Иналыкъуей, Тыркубзэ: DikiӀitaş), Къайсэр къалэм дэт Iазэй районым епхыгъэ зы Адыгэ (Къэбэрдэй) къуаджэ.

## Таурыхъ
1864 илъэсым Хэкум къычӀыгъэ Адыгэхэм, къэкӀозыдэкъум мы къуаджэ къыращӀэчыгъ. Мы къуаджэм ис Адыгэхэ Къэбэрдэйагъ. Къуаджэм 36 унэ шӀы. Мы къуаджэм япэнэрэ яӀыстӀыгъэ унагъо Чыпхэрары.

## Географие
Къайсэр къалэ гузэгум 160 км, Iазэй районым 60 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр
Ашык Вэйсэл

**Ашык Вэйсэл**, ицӀэм зэкӀэ **Вэйсэл Щатырогълу** (25 Чъэпыогъу маз 1894 илъэсым Шаркышлам къехъугъ - 20 Гъэтхапэ 1973 илъэсым лъагъ, Сивас). Ар Сивасым щыӀпсэурэ зы Тырку усыкӀорагъагъ. 

**Заурэ орэдхэм илъэ гущыӀэжъхэ:**

"ЧӀыжьэ кӀахьэ зы огум ситэт" 

"Си Ныбжьогъхэ сэри ипкъочыжьын"

"Уи дэхьагъоу зыми ахъщэ ищытэп"

__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
Тхьэстыкъуэй

**Тхьэстыкъуэй** e **Хьастокъуэй** (Тыркубзэ: Akpınar), Тыркуем и Eскишехир къалэм дэт Одунпазары районым епхыгъэ зы Адыгэ**** (Бэслъэней) къуаджэ.

## Географие
Eскишехир къалэ гузэгум 15 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр

## Зэпыщэхэр
Чэчэнэй

**Чэчэнэй** (Адыгэбзэ: Чэчэнэй , Тыркубзэ: Beserek), Къайсэр къалэм дэт Iазэй районым епхыгъэ зы Адыгэ(Хьатыкъуай) къуаджэ.

## Географие
Къайсэр къалэ гузэгум 140 км, Пынарбашы районым 40 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр
Адыгэ Чэпни

**Адыгэчэпни** (Адыгэбзэ: Адыгэчэпни , Тыркубзэ: Çerkes Çepni), Биледжик къалэм дэт Бозююк районым епхыгъэ зы Адыгэ 

(Хьатыкъуай) къуаджэ.

## Географие
Къайсэр къалэ гузэгум 140 км, Пынарбашы районым 40 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр
Биледжик

**Биледжик** (Тыркубзэ: BiӀecik) — Тыркуем тетэу къалэ.

## Зэпыщэхэр

# Güneş, A., Bilecik ve Çevresinde 16. Yüzyılda Sosyal ve Ekonomik Durum, OTAM, Sayı:10, 1888, Ankara. URL:http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/19/1248/14268.pdf. Erişim: 2017-03-05
# Özey, R., HÜDÂVENDİGÂR VİLAYETİ, KARESİ VE BİGA MUTASARRIFLIKLARI, Marmara Coğrafya Dergisi Sayı: 7, Ocak-2003, İstanbul . URLhttp://www.marmaracografya.com/pdf/7.1.pdf . Erişim: 2017-03-06
Бозююк

**<big><u>Бозююк</u></big>**

Бозююк, Биледжик къалэм и район.

## Зэпыщэхэр

# https://web.archive.org/web/20141219235040/http://www.bilecik.pol.tr/bozuyuk/Sayfalar/il%C3%A7emiz-boz%C3%BCy%C3%BCk.aspx  BOZÜYÜK’ÜN TARİHÇESİ
# Nüfus  Bozüyük Kayamkanlığı. Erişim Tarihi: 27 Eylül 2015
# Bilecik Ekonomisi . Erişim tarihi: 27 Eylül 2015
# Bozüyük İlçe Raporu - Aralık 2012  Erişim tarihi: 27 Eylül 2015
# Bozüyük OSB Gün Geçtikçe Büyüyor  Milliyet. Erişim Tarihi: 27 Eylül 2015
# Bozüyük İntikam Tepe Şehitliği  Erişim Tarihi: 27 Eylül 2015
Сивас

**Сивас,** (Тыркубзэ: Sivas) — Тыркуем тетэу къалэ. 

### Зэпыщэхэр

# "Sivas Merkez Nüfusu (2021)"
# "İl ve İlçe Yüz Ölçümleri".
# "Ulaşım - Sivas"
# "2014 genel nüfus sayımı verileri"
# "Vilâyetler, kazalar, Nahiyeler ve Köyler İtibarile Nüfus ve Yüzey ölçü"
Абдуллахь Гюл

**Абдуллахь Гюл,** 29 чъэпыогъу 1950 илъэсым (Бюнян, Къайсэр) къэхъугъ. Тыркуем и лIышъхьуагъагъ (2007-2014).
Бюнян

**Бюнян,** Къайсэр къалэм и район.

## Тхылъхэр

# "Arşivlenmiş kopya". 23 Mayıs 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Mayıs 2007.

## Зэпыщэхэр

* Bünyan Kaymakamlığı 
* Bünyan 
* Kayseri
Пэциехьэблэ

**Пэциехьэблэ** (Адыгэбзэ:Пэциехьэблэ, Тыркубзэ: EӀmaӀık, Болу къалэм дэт зы Адыгэ (Хьатыкъуай) къуаджэ.

## Тарихъ

## Географие
Болу къалэ гузэгум 14 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр

## Тхылъхэр

# "Elmalik, Turkey Page"
# "Index-Anatolicus: Türkiye yerleşim birimleri envanteri"
# "Elmalık Köyü". YerelNet.org.tr. 21 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2018.
Хаджыисхьакъ

**Хаджыисхьакъ,** (Адыгэбзэ: Хаджыисхьакъ , Тыркубзэ: Demirciören)**,** Къайсэр къалэм дэт Iазэй районым епхыгъэ зы Адыгэ 

(Хьатыкъуай) къуаджэ.

## Тарихъ

## Географие
Къайсэр къалэ гузэгум 87 км, Iазэй районым 30 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр
Крис Хемсворт

**Крис Хемсворт,** 11 шышъхьэ1оу 1983 илъэсым Аустралием  къэхъугъ.Ар Аустралие ищыщ зы актёр. Марвел филымым иджэгугъ.

## Тхылъхэр

# .Clark, Travis (10 July 2019). "6 Marvel Cinematic Universe actors who are among the highest-paid celebrities in the world". ''Business Insider''. Archived from the original on 28 December 2019. Retrieved 7 August 2019
# Chris Hemsworth". ''Us Weekly''. Archived from the original on 19 May 2018. Retrieved 16 October 2013/
# ''Casting Chris Hemsworth''. ''The Movie Cash Podcast''. Archived from the original on 16 July 2010. Retrieved 4 October 2010 – via YouTube.
# "Chris Hemsworth receives 'strong indication' of a genetic predisposition to Alzheimer's disease while filming new show". CNN. 18 November 2022. Archived from the original on 18 November 2022. Retrieved 18 November 2022.
# "Critics' Choice Awards". Archived from the original on 12 January 2018. Retrieved 8 December 2017.
# "Chris Hemsworth's Wife Elsa Pataky Gives Birth to Daughter India!"
# Chris Hemsworth PorfiӀe
# "The World's Highest-Paid Celebrities – 2019". ''Forbes''. Archived from the original on 30 June 2013. Retrieved 7 August 2019.

## Зэпыщэхэр

* Chris Hemsworth at IMDb
* Chris Hemsworth at the TCM Movie Database
* Chris Hemsworth at AllMovie
Къогъулукъуэй

**Къогъулукъуэй,** (Адыгэбзэ: Къогъулукъуэй, Тыркубзэ: TiӀkihüyük)**,** Сивас къалэм дэт Кангаль районым епхыгъэ зы Адыгэ (Къэбэрдэй) къуаджэ.

## Тарихъ

## Географие
Сивас къалэ гузэгум 92 км, Кангаль районым 46 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр

## Тхылъхэр

# Тхылъхэр 
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
Кангаль

**Кангаль**, Сивас къалэм и район.

## Тарихъ

## Нэмык1

* Kangal Kaymakamlığı
* Kangal ilçesi
* Sivas İli Yüzey Araştırmaları

## Тхылъхэр

# Тхылъхэр
# 
#
Анзорэй

**Анзорэй,** (Адыгэбзэ: Анзорэй, Тыркубзэ: Anzorey),  Мараш къалэм дэт Афщин районым епхыгъэ зы Адыгэ (Къэбэрдэй) къуаджэ.

## Тарихъ

## Географие
Мараш къалэ гузэгум 139 км, Афщин районым 13 км гъогу щыӀ.

## Къуаджэм ис цӀыфхэр

## Тхылъхэр

# Анзорэй Тхылъхэр
Мараш

**Мараш**, (Тыркубзэ: Kahramanmaraş) — Тыркуем тетэу къалэ

## Нэмык1

* Maraş Savunması
* Maraş dövme dondurması
* Eshab-ı Kehf
* Kahramanmaraş Kalesi
* Kahramanmaraş Olayları
* "Dünyanın en saçma binası"
* Afşin Koçovası Sarımsağı
* 1114 Maraş depremi
* 2023 Kahramanmaraş depremleri

## Тхылъхэр

# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр

## Зэпыщэхэр

* Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi
Афщин

**Афщин,** Мараш къалэм и район.

## Тарихъ

## Географие

## Тхылъхэр

# **[https://web.archive.org/web/20170624063456/http://www.afsin.bel.tr/tarihi/ Афщин]**
# **[https://web.archive.org/web/20160826064542/http://www.afeltesa.gov.tr/ Афщин]**
# **[https://web.archive.org/web/20160909210533/http://www.afsin.bel.tr/sayfa.asp?id=27 Афщин]**
# **[https://web.archive.org/web/20200310082113/https://nisanyanmap.com/?y=af%C5%9Fin&t=&lv=1 Афщин]**
# **[https://islamansiklopedisi.org.tr/ulucami#2-afsin-ulucamii Афщин]**
# **[http://www.milliyet.com.tr/mta-bakir-rezervini-tescilledi-kahramanmaras-yerelhaber-436006/ Афщин]**
# **[https://web.archive.org/web/20180123072100/http://www.elbistaninsesi.com/ekonomi/afsindeki-dev-bakir-madeni-cevher-bitti-diye-terk-edilmis-h29586.html Афщин]**
Iэскищехир

**Iэскищехир** (Тыркубзэ: Eskişehir) — Тыркуем тетэу къалэ.

## Тарихъ

## Тхылъхэр

# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Тхылъхэр

## НэмыкI

* Eskişehir Büyükşehir Belediyesi
* Eski Fotoğraflar - SALT Araştırma Merkezi  ↓)
Хьатыкъуайхэр

**Хьатыкъуайхэр,** (Адыгабзэ: Хьатыкъуай, *Hatıquay*) Адыгэхэм ящыщ зы лъэпкъ. Нахь бэрэу Тыркуем щыӀпсэу. 

## Тарихъ ыкӀи ицӀэр тэдэу къикӀыгъэр

### Тарихъ

### ИцӀэр тэдэу къикӀыгъэр

## Бзэгумрэ Гъасэрэ

### Гъасэрэ

### Бзэрэ

## <big>Къуаджэхэмрэ Унагъохэр</big>

### Тыркуем щыӀ Хьатыкъуай Къуаджэхэр

## Хьатыкъуай <big>Унагъохэр</big>

## Нэмык1
The Hatuqwai Nation

## Тхылъхэр
# Тхылъхэр
# Бзэгу
# Бзэрэ
# Хьатыкъуайхэр
# Адыгэхэр
# Хэусай
Ахьмэд Анзаур Пащэ

**Анцокъу Ахьмэд Анзаур Пащэ** (Адыгабзэ: Анцокъу Ахьмэд Анзаур, Тыркубзэ: Ahmet Anzavur Paşa; 1885 - 15 Мэлылъфэгъу Маз 1921), Осмэн Пачъыхьыгъом ищыщ зы дзэ къулыкъуагъ.

## Тарихъ
Ар Осмэн Пачъыхьыгъом пае Мустафа Кемал Ататуркым Анэдолэм шыгъэгъэжьагъэ  Япэнэрэ Тырку Хасэм зыкъэзыӀэтыгъ.ИтӀанэ мы зыкъэзыӀэтыгъэм пае Дыпщэу Iэтэмымрэ езэоагъ. Дыпщэу Iэтэм мы заорэ къэгъэхъагъ.

## Тхылъхэр

* Тхылъхэр
Дыпщэу Iэтэм

**Пшэву Iэтэм**  (Адыгабзэ: Пшэу Iэтэм) е **Шэрджэс-ӏэтхьэм** (Тыркубзэ: Çerkes Ethem; 1886 -   21 Iоныгъу 1948), Осмэн Пачъыхьыгъом ищыщ зы Адыгэ дзэ къулыкъуIагъагъ. 1886 илъэсым Бандырмам къэхъугъ. 21 Iоныгъу 1948 илъэсым Иорданием и къaлащхьэ Амманым лӏэагъ. Адыгэхэм, Шапсыгъэхэм ищыщ.

Мустафа Кемал Ататуркым и унашъомрэ Япэнэрэ Тырку Хасэм пае  Ахьмэд Анзаур Пащэмрэ езэоагъ. Мы заом Iэтэмэр къэгъэхъагъ. 

Iэтэм, Тырку Фитыныгъэ Заом Мустафа Кемал Ататуркымрэ зэгурыӏогъагъэп. Мыщ пае Iэскищехирым Япэнэрэ Тырку Хасэм зыкъэзыӀэтыгъ. Итӏанэ Исмет Инёнюмрэ езэотӏэагъ. Заом цӏыфхэр малӏэтэм пае Инёнюм и дзэхэмрэ езэоагъэп. Урымхэр ядыж ечъэлӏэагъ. Итӏанэ Иорданием кӏоагъ. Амманым ис Адыгэхэм ядыжь къэтӏысагъ. Аджэу лӏэагъ.

## Тхылъхэр

# https://books.google.com.tr/books/about/Hatiralarim.html?id=D98UrgEACAAJ&redir_esc=y
# https://www.worldcat.org/oclc/62321301
# https://www.worldcat.org/oclc/1023435515
# https://www.gunes.com/gundem/cerkes-ethemin-naasi-turkiyeye-getiriliyor-155181
ӀутӀыж

**ӀутӀыж** (Урымыбзэ:*πάσχα) ---* Чыристанхэм и нахъ пэсырей мафэхэм ящыщ, Аисэ и тэджыжьыгъом зыхъуыджӀызэ. Иджы мафэхэр гъэ къэс махъу зэщымыщхэм тохуэ, дыгъэгъазэ махуэгъэпсымкӀэ зэрагъэунэхум пае.

## ЦӀэр къызхэкӀар
Адыгэ псалъэ ӀутӀыжыр къызэргъэунэхуамкӀэ КӀуэкӀуэхэ я тхылъ псалъитӀым къыхэкӀыр: Ӏу — *жьэ*, *тэмакъ*; тӀ (ыжын) — *из щӀын*. Бзэхэм я нахъбэм мафэхэм и цӀэр зыщ и лъащӀэмкӀэ (Урымыбзэ. *<span lang="el">πάσχα</span>*, Испаныбзэ. *<span lang="es">La Pascua</span>*, Урысыбзэ. *<span lang="ru">Пасха</span>*), пэсырей журтыбзэм щыщ псалъэ *Pesaḥ*-м къытекӀахэу, *Pesaḥ*-р адыгэбзэм зэбдзэкӀмэ и мыхьэнэр *блэкӀын* е *фӀэкӀын* (згуэрэм). 

## ЗэрекӀуэкӀыр
Чыристэныгъэ къэзмыштауэ, ауэ хэхьэным пылъхэр Бэрэзджышхуэр яӀыгъа яуж, ӀутӀыж махуэм джор пщӀэхэлъхьэр ящӀыгъагъ. 

### ТхьэлъэӀур
ТхьэлъэӀум деж нэхъ гулъытыгъуэ зэратыр мафӀэрагъ. Ар тхьэм и нэхуу ялъытэр чыристэныгъэм. Алыджеймрэ Урысеймрэ я къалэ нэхъ инхэм, тхьэлъэӀур щӀамыдзэ щыкӀэ, мафӀэфӀым йожэхэр, Тхьэбэным и Чылисэм къырахын хуейм. МыфӀэр узыншу къынэсамэ, шоджэнхэм чылисэхэм зэбгырахри ар цӀыху тхьэлэӀум къекӀуэлӀахэм я уэздыгъэхэр а мафӀэмкӀэ щӀагъанэ. 

Чылисэр здит хапӀэм деж мафӀэшхуэ ящӀыр. ЗыкӀэ абым и мыхьэнэр уэздыгъэми хуэдэу — лъынэрэ, нэхурэ. Абым нэмыщӀу Джудэ ащ щагъэсыным пае. Абыми нэмыщӀу, а мафӀэм деж чылисэм къыщӀэкӀахэм е абым нэмысахэм загъэхобэфыным пае.

### ӀутӀыж мафӀэр
ӀутӀыжьыр, чыристэныгъэм и нэхъ гулъытыгъуэ махуэфӀ ходэу ТхьэлъэӀушхуэ ащ тетэу ирагъэкӀокӀы. Чылисэхэм ижь лъандэрэ тхьэлъэӀур жэщым е нэхущым ирагъэкӀуэкӀыр.
Исмет Инёню

**Мустафа Исмэт Инёню,** (24 Iоныгъо 1884, Измир - 25 Тыгъэгъаз 1973, Анкара), Тырку дзакIо, политикц ыкIи къэралыгъом и тхьамадэ. Тыркуем ятIуанэ президентэр.

## Тхылъхэр

# TBMM_Album/Cilt4/Cilt4.pdf
# ismet-inonu-kimdir/
# https://books.google.com.
# ismet-inonunun-kizi
# Research
# yenikusakizmir
# https://web.archive.org
Джордж Вашингтон

**Джордж Вашингтон** (22 Мэзай 1732 Уэстморлэнд - 14 Тыгъэгъаз 1799 Маунт-Вернон, Виргиния), дзэ къулыкъу, Амэрика Фитыныгъэ Заом и ыкӏи Америкэ Штат Зэхэтхэм япэнэрэ президентэр.

## Тхылъхэр
# House of Burgesses
# Enclosure V: Frederick County Poll Sheet, 1758, 24 July 1758
# Adam Stephen to George Washington, 23 December 1755
# The Death of George Washington: An End to the Controversy?
# 
# American Revolutions: A Continental History, 1750-1804
# George Washington's Secret Spy War: The Making of America's First Spymaster
# Primary Documents in American History
Джузэппэ Гарибальди

**Джузэппэ Гарибальди** (Италэбзэ: Giuseppe Garibaldi; 1807 Бэдзэогъум и 4 Ницца, Францие - 1882 Мэкъуогъум и 2 Италие) , Италие къэралхэм зэӀэ къэугьоиагъ, Италиерэ закъо хэгъэгу ищӀыгъ.

## Тхылъхэр

# https://trove.nla.gov.au
# https://trove.nla.gov.
# https://trove.nla.
# assemblee-nationale.
# https://www.sapere.it/
# https://booksonline.com
Шыихъ Саид

**Шыихъ Саид** (1865/1866 илъэсым Палу, Элязыгъ къэхъугъ - 29 Мэкъуогъу 1925 илъэсым Диярбакыр лӀагъ), Сеидхэм къэкӀогъэ, Зазахэм щыщ зы Накшбанди шыихъур ары. Шыихъ Саид, Шыихъ Саид ЗыкъэзыӀэтыгъэм и Пащэрарыгъагъ. Республик игуримыхьыӀагъ. Шыихъ Саид щэрихьат къэхьыным пае Тыркуе Республикъэмрэ езэуӀагъ, етӀуанэ 1925 илъэсым махьчэмэм ар щхьэ пылъэнэм пае къэрар къэштэӀагъ ыкӀи яукӀыгъ.

## ТехьэпӀэхэр

# https://www.biyografi.info/kisi/seyh-said
# https://www.hurriyet.com.tr/index/?cal=open
# http://www.rupelanu.com/sex-seid-u-hevale-ey-amed-hete-paki-ra-ame-yadkerdene-5439h.htm
# https://web.archive.org/web/20231027024537/https://knwe.org/?p=10521
# https://web.archive.org/web/20191115005654/https://tr.boell.org/sites/default/files/ays-tarihvakfi-18x24-boll-r7-eng.pdf
Ридадэ

Ридадэ
**Ридадэ** е **Рэдэдэй**, гурыт зэманым и Адыгэ пщышхор ары. Касогие пщыгъуэм и пщышхор ары. И лъэщыгъэкӏэ цӏэрыӏо хъуагъ икIи "Иныжь Ридадэ" цӏэр фӏэупсыгъ. Урыс пщы Мстиславрэ къэхъуа зэрыукӏ-рэ цӏэрыӏуагъагъ. Мстислав хьилэ ишӏыгъ, шъэжъыемрэ Ридадэм еоагъ. Ридадэ лӏэагъ. Адыгэхэ Ридадэ лӏэагъэм пае мэгумэкӏыгъ. Мыр пщышхом ицӏэр егъашӏи щымыгъупшэм пае Адыгэ орэдхэм дежъыухэм зэкӏэм ащ ицӏэ фӏэупсыгъ.

## Гулъытэгъуэ

# *"...In 1022, Mstislav killed Rededia, the prince of the Circassian tribe of the Kassogians in a duel after violating the agreed upon rules in the duel. ... the duel began: Rededia immediately asserted his dominance and defeated Mstislav. Caught unaware, Mstislav unsheathed a concealed dagger and betrayed Rededia and the honour of the duel by stabbing him. Rededia later, in his dying breaths, insisted that his comrades not hold a blood vendetta to avoid further gruelling wars for the Kassogians who had already fought the Mongols previous to Mstislav's campaign..."*
# Натхъо, Кадир. *Circassian history* (ИнджылызыбзэкIэ). 2009
ХьорэщиӀо Нэльсын

**ХьорэщиӀо Нэльсын** (1758 Ӏоныгъум и 29 - 1805 Чъэпыогъум и 21), Наполеон Заохэм езэоагъэ зы Инджылыбз хы дзэ къулыкъу ары. Трафальгар Заом иту зэхъум 47 илъсым заом лӀагъ. 1771-1805 илъэсхэм хы офы ишӀыгъ. Инджылыбзхэм цӀэрыӀу хы дзэ къулыкъу ары.

## ТехьэпӀэхэр

# HistoryofEngland/Admiral-Lord-Nelson/
# https://www.rmg.co.uk/NelsonChristian,of
# https://www.nationalarchives
# The_London_Gazette
# http://www.peerages.info
Джордж Лукас

**Джордж Лукас** (14 май 1944 илъэсым къэхъугъ),  Ар Америкэм щыщ зы актёр. Жъуагъо Заохэр филымхэр зыгъэпсыгъэр лIыр ары.

## Тхылъхэр

# 
# https://www.broadwayworld.com
# https://www.historicmodesto.coml
# https://www.newstatesman.com
# https://www.empireonline.com/

## НэмыкI

* https://web.archive.org 
*  
*  https://www.allmovie.com
Цӏыцӏэкӏун

**ЦӀыцӀэкӀун** - Адыгэ лъэпкъым илъэпкъгъэкӏод.

Адыгэ лъэпкъыкӀэукӀыр, Урысыер Адыгэ хэгъэгум зыщытебэнагъэм иаужырэ лъэхъанхэм, я 19-рэ лӀэшӀэгъум, адыгэ лъэпкъым ипроцент 95-рэ 97-м нэс зэраукӀыгъэр, зэрагъэкӀодыгъэр, зэрагъэкощыгъэр ары. Ащ ыпкъ къикӀыкӀэ нэбгырэ миллиони 1-рэ миллиони Ӏ,5-мрэ агъэкӀодыгъ, Адыгэ хэгъэгур зэхакъутагъ, ащ ыуж Урысые империем ар зыхигъэхьажьыгъ. ЗыгъэкӀодыщтыгъэхэр анахьэу адыгэхэр ары, ахэр нахьыбэу быслъымэнхэу щытых, ау нэмыкӀ лъэпкъхэу Кавказым щыпсэухэрэми ащ язэрар къагъэсыгъ, Кавказ заом ар щыщыгъ.

Урысые империем идзэ къулыкъушӀэхэм агъэкӀодыщтыгъэхэр пхъэбгъум рагъэуцолӀэщтыгъэх, бзылъфыгъэ хьэлъэхэм ныбэр аӀуахыщтыгъэ, адыгэхэр агъэщынэнхэу, агу зэрагъэкӀодынэу ашӀыщтыгъэ.Урыс генералхэм ащыщэу Григори Засс фэдэхэм адыгэхэр "цӀыфынчъэ хьэпӀацӀэхэу", "лъэпкъ пцӀагъэу" къагъэлъэгъуагъэх, ахэр зэраукӀыгъэхэр, цӀыфхэр агъэунэфынхэу шӀэныгъэ ушэтынхэу мыхъунхэр зэрарагъэшӀагъэхэр къагъэшъыпкъэжьынхэу, агъэлъэпӀэнхэу. Урыс дзэкӀолӀхэми адыгэ бзылъфыгъэхэр агъэпцӀэнхэу фитыныгъэ аратыгъагъ.
Хьаудыкъо Мансур

**Хьаудыкъо Мансур (Мамсыр)** — Адыгэ (Нэтыхъуай*)* дзэпащэ, политикист.

## Зэпыщэхэр
Бэлисариюс

**Флавиус Бэлисариюс** (Урымыбзэ: Φλάβιος Βελισάριος, 505, Иллирие - Гъэтхапэ 565, Константинополис), Бизантие Империем итеу Япэнэрэ Юстиным и пашэшхор ары. Барбархэмрэ езэогъэм пае ар зэманым анахь лъапIэ пашэр ары.

## Тхылъхэр

* Bury, J. B. (1923) **History of the Later Roman Empire :** Thayer/E/Roman/Texts
* Edward Gibbon: gibbon/decline
* Glanville Downey, (1960) *Belisarius: Young general of Byzantium*, Dutton
* Lord Mahon (Philip Henry Stanhope, 5th Earl Stanhope), *The Life of Belisarius*
* "Belisarius" Encyclopædia Britannica Online. 27 Apr 2009i
* Börm, Henning (2013): Belisars_Erniedrigung_Überlegun
Грунэ

**Грунэ** - (Урысыбзэ: Гривенская, Адыгабзэ: Грунэ) тарихьым лъэныкъом щыпсэугъэ зы Адыгэ лъэпкъ. Урысхэмрэ Къазакъхэм, ар лъэныкъом заом ыуж аджэу иӀыстагъи, къыблэ лъэныкъом щыӀэ адрэ Адыгэ лъэпкъхэм ядыж къоӀагъи ахэм икъос къодыжыгъ. Иджы зэманым мыр лъэпкъэр щыӀэжэп.
Ӏаткъуадж зауэ

**Ӏаткъуадж зауэ** мы шъофы тэрэзэу бжьэ жъоныгъуакӀ 1864, шъоу адыгэхэр ыкӀи урысхэр сэлатхэр. Зы 20000 адыгэхэр лъэпсэкIодэугъагъ къанэ щымыIэу, ыкӀи къэзакъхэм шъхьэшIохыныр 100 аужыпкъэрэ Ӏаткъуадж сэлат псэу.

## Зэпыщэхэр
Белгород и Нып

**Белгород и Нып** — Урысей Федерацием и Белгород областым хиубыдэ Белгород къалэм и официальнэ дамыгъэхэм (къалэ дамыгъэм дэщIыгъуу) ящыщ зыщ. Ныпыр къалэм дэсхэм я зыгъэпсэуныгъэмрэ зэдэлэжьэныгъэмрэ и дамыгъэщ.

Иджырей ныпыр 1999 гъэм дыгъэгъазэм и 22-м Белгород къалэ депутатхэм я Советым и унафэ № 321-кIэ къащтащ икIи 2002 гъэм Урысей Федерацием и Къэрал геральдикэ реестрым № 978-уэ хагъэхьащ.

## Теплъэгъуэр

Ныпыр фитIу зэхэлъ бзыгъэщ, гъэч бгъуагъуэу тIууэ зэгуэшауэ: щхьэщыт Iыхьэр шхъуантIэщ, щIыIу Iыхьэр — хужьщ. Ныпым и щхьэщыт шхъуантIэ Iыхьэм геральдикэ псэущхьитI тетщ. Щхьэщыт Iыхьэм и курытым и лъакъуэужьхэм тету дыщэ аслъэн телъхьащ. Аслъэным щхьэщыту и дамэхэр зэгуихыу бгъэ хужь тетщ.

## КъыздикIар
Адыгэ шӏэнхабзэр

**Адыгэ шӏэнхабзэр** Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм ащыщэу анахь тарихъышхо зиӀэхэм ащыщ. Адыгэхэр (черкесхэр) Кавказым ибгъуитӀукӀэ щыпсэухэу, шъхьафитныгъэм фэбанэхэу, яхабзэрэ якультурэрэ агъэлъапӀэу илъэс мин пчъагъэхэр къэзыгъэшӀагъэх.
Къушъхьэ дыс

**Къушъхьэ дыс**, лъэгапӀэ зэфэзыныгъэр ошӀэ-дэмышӀэу зыщызэхъокӀырэ чӀыпӀэхэм къащыхъурэ чӀышъхьашъо теплъэхэр ары. Бгылъэ кӀэуххэм ащыкӀэухыхэми эрозием ишӀуагъэкӀэ къащыхъух. Псы зытечъэхэрэм псыкъефэхэу аджэх.
Армавир, Ермэлхьабл

**Армэвир** (Урысые: Армави́р; Адыгабзэ: Ермэлхьабл) Урысыем и Краснодар край икъал, Псыжъ и сэмэгу нэпкъ тет.

## Тарихыр
Непэ Армавир зыдэщыт чӀыпӀэр апэу зыгъэтӀысыгъэхэр абазэхэр ары. Нэужым Къырым Хъаным къикӀыгъэ Тырку Тэтэрхэри къыдэтӀысхьагъэх. Къаукъаз заом ыпкъ къикӀыкӀэ къэнагъэу Абадзэхэр Темыр Къаукъаз икӀыжьынхэшъ, Осмэн ПачъыхьыгъоӀэпхъуанхэ фае хъугъэ. Армавири Адыгэхэр ятарихъ хэку щыщ.

Непэрэ псэупӀэр 1839-рэ илъэсым адыгэ-ермэлхэм Армя́нский ау́л ыцӀэу агъэпсыгъагъ. 1848-рэ илъэсым, пасэрэ Ермэлыем икъэлэ шъхьаӀэу щытыгъэ Армавир ыцӀэ фаусыгъэу, джы ыцӀэу щытымкӀэ ашӀэ. Къалэр Пшызэ хэкум и Лабинскэ Отдел иадминистративнэ гупчэу щытыгъ.

1918–1920-рэ илъэсхэм Урысыем щыкӀогъэ граждан заом илъэхъан зэо жъалымыбэ къалэм дэжь щыкӀуагъ. Таманскэ дзэм изекӀо 1918-рэ илъэсым Армавир къыщиухыгъ. Совет хабзэр 1920-рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ Армавир щагъэпсыгъ. ЯтӀонэрэ дунэе заом илъэхъан къалэр нэмыц дзэм ыубытыгъагъ. Ар 1943-рэ илъэсым ищылэ мазэ Дзэ Плъыжьым къытӀупщыжьыгъ.

### Тхыгъэхэр

* 1-) В Краснодарском крае ушёл в отставку мэр Армавира
* 2-)*[https://kubnews.ru/obshchestvo/2023/05/08/geroizm-doblest-i-slava-kakie-goroda-kubani-nosyat-pochetnye-zvaniya-/ Яковенко Евгения]*
* 3-)Русско-адыгейский словарь
Григори Засс

**Григорий Христофорович фон Засс** (Урысыбзэ: Григорий Христофорович фон Засс; Германыбзэ: Georg Otto Ewald Freiherr von Saß; 1797–1883) — Урысые империем идзэпщышхоу Наполеон заохэмрэ Урыс-Адыгэ заомрэ урыс шыудзэхэм япэщагъ, апэу адыгэхэм аригъэкӀуэкӀыгъэхэмкӀэ цӀэрыӀо хъугъагъэ, адыгэхэр "лъэпкъ пцӀыфэу" ылъэгъущтыгъэхэу къаӀотэжьы. Урысыем икъалэу Армавир зыгъэпсыгъэр ары. 2003-рэ илъэсым Урысые Федерацием адыгэ чӀыгухэм ащ исаугъэт ащигъэуцуагъ, адыгэхэр ыкӀи адыгэ лъэпкъ ӀофшӀапӀэхэр дунаим щыщыхъугъэх.

## Тхыгъэхэр
Теннис

**Те́ннис** — зэпеорэр е нэбгыритӀу («зырызэу джэгуныр»), е нэбгыритӀу-тӀу зыхэт командитӀу («тӀурытӀоу джэгуныр») зыхъухьэрэ спорт лъэпкъ.

Зэнэкъокъухэр — тенниси́ст е тенниси́стка — зэрэзэпеорэр ракеткэхэмкӀэ топхэр зэпэуцужьхэрэм агъэзэжьынхэу, апэрэу топыр зэпеорэм ыкуашъо къызытефэрэм ыуж, ар къамыгъэзэжьынэу зэрагъэзэжьыщтхэр ары.

Джырэ теннисым инджылызыбзэкӀэ официальнэ цӀэу ла́ун-теннис (инджылызыбзэкӀэ: lawn [lɔːn] «утэгу») иӀ, реал-теннисым (е французскэ цӀэу жё-де-помым) къыхэщынэу — нахьыжъ лъэпкъэу, унэ зэфашӀыгъэхэм, нэмыкӀ шъуашэ зиӀэ кортхэм ащыджэгух.

Теннисыр олимпийскэ спорт лъэпкъ.
Буддизм

**Буддизм**, традиционнэу **Будда-дхарма**, е  **Дха́рма** (пали dhamma) къодыеу зэреджэхэрэр — апатеистическэ индийскэ дин е философскэ шэн-хабз, Будда Шакьямуни епхыгъэ еджэныгъэ шъхьаф зыбжанэмэ атегъэпсыхьагъ. Монах общинэм Буддэ ежьырэм ыгъэфедэщтыгъэ цӀэу Дха́рма-вина́я («еджэныгъэрэ гъэсэныгъэрэ») зыфиӀорэр агъэфедэ. Буддизмэм иуцукӀэ шъхьаӀитӀу щыӀэу, еджапӀэ бэу ахэм яӀэу — тхьаусыхьафэу тхеравадэмрэ нахь дунаигъоу махаянэмрэ зэфэдэу мэхьанэ аратхэу, «шъыпкъагъэ» зыхэлъымкӀэ зэхамыгъэкӀэу.

Буддизмэр ижъырэ Индием шраманхэм яшэн-хабзэу тиэрэ ыпэкӀэ я VI-рэ ыкӀи я IV-рэ лӀэшӀэгъухэм къыщыхъугъ ыкӀи Азием инахьыбэмэ ащиушъомбгъугъ. Ар дунаимкӀэ ятфэнэрэ дин анахь ин, нэбгырэ миллион 510-м ехъу ащ пылъ, ар дунаим щыпсэурэ цӀыфхэм япроцент 7 мэхъу, ахэр будди́стхэу ацӀэх. Буддизмэм шэн-хабзэ, шӀошъхъуныгъэ ыкӀи псэшӀушӀэ бэ хэхьэ, ахэр Буддэм иегъэджэнхэм ыкӀи ахэм аужырэ философскэ зэхэфынхэм атегъэпсыхьагъэх.

Буддэ идоктринэ купкӀэу хэлъ «Шъыпкъэ лъапӀиплӀым» къызэриӀорэмкӀэ, гухэкӀэу (духкха) гухэлъышӀуашӀэм къыхэкӀырэм, джащ фэдэу зыгъэзэгъэжьырэм (аничча) ыкӀи зыхъожьырэм (анатта) атегъэпсыхьэгъэ шъыпкъагъэм ищыӀэкӀэ-псэукӀэ зэрэщытым щымыгъуазэныгъэм къыхэкӀырэм апэшӀуекӀогъэныр ары мурадыр. Буддизмэм итрадициехэм анахьыбэмкӀэ цӀыф шъхьафмэ я «сэ» хэукъоныгъэу ашӀырэм идэгъэзыжьын ары нахь зытегъэуцуагъэр. Буддэм къыгъэлъэгъорэ гъогухэм уарыкӀомэ, хьазабыр уугъэтын, лӀэныгъэмрэ къэхъуныгъэмрэ язэблэкӀыгъо укъыхэкӀын, нирванэм унэсын плъэкӀыщт. Буддэ еджапӀэхэр зэрэзэтекӀыхэрэр шъхьафитныгъэм унэсынымкӀэ гъогухэр зэрагъэпсыхэрэр, буддэ тхыгъэ зэфэшъхьафхэм мэхьанэу, каноничностэу аратырэмкӀэ, яеджэпӀэ гъэнэфагъэхэмрэ япрактикэхэмрэкӀэ ары. Бэу зэлъашӀэрэ практикэхэм ащыщых медитациер, моральнэ унашъохэр гъэцэкӀэгъэнхэр, монашествэр, Буддэм, Дхармэм, Сангхэм уащыгъупшэнхэр, парамитхэр (совершенствэхэр е шӀушӀагъэхэр) гъэшӀэгъэнхэр.

Буддизмэм лъэныкъо шъхьаӀэу иӀэу зэхафыхэрэр тӀу ары: тхеравадэ (пали: «нахьыжъхэм яеджапӀ») ыкӀи махаянэ (санскрит: «кушъхьэфашъхьэшхо»). Тхеравадэм Шри-Ланкэм ыкӀи Къыблэ-КъокӀыпӀэ Азием икъэралыгъохэу Камбоджэм, Лаос, Мьянмэ ыкӀи Таиланд зыфиӀохэрэм щызеушъомбгъугъ. Махаянэу дзэн, ЧӀыгу къабзэм, нитирэн, тяньтай (тендай) ыкӀи сингон зыфиӀохэрэм яшэн-хабзэхэр зыхэхьэхэрэр Непал, Малайзием, Бутан, материк Китай, Японием, Кореем, Вьетнам ыкӀи Тайвань щызеушъомбгъугъ. Ваджраяна, индийскэ адептхэм афагъэшъошэрэ егъэджэнхэм язэхэлъ, шъхьаф къутамэу е махаянэ буддизмэм илъэныкъоу плъытэн плъэкӀыщт. Тибет буддизмэм, я VIII-рэ лӀэшӀэгъум Индием щыӀэгъэ ваджраянэ егъэджэнхэр зыхъумэжьыгъэхэр, Гималайхэм якъэралыгъохэм, Монголием, Калмыкием, Бурятием ыкӀи Тывэ ащагъэцакӀэ. ТарихъымкӀэ, я 2-рэ мин илъэсыр къызихьэм ыпэкӀэ, буддизмэр Афганистанми щызэлъашӀэщтыгъ, нэмыкӀ чӀыпӀэхэми, Филиппинхэр, Мальдивхэр ыкӀи Узбекистан ахэхьэхэу, тӀэкӀукӀэ ащыуцугъагъ.
Бурса

**Бурса** (, урымыбзэ: Προύσα) — Анатолием итыгъэкъохьапӀэ-итыгъэкъокӀыпӀэ къыщыӀэ къэлэшхоу, ТыркуемкӀэ Истамбыл, Анкара, Измир ауж яплӀэнэрэу щыт ыкӀи ащ фэдэ ыцӀэ зиӀэ илым (областым) иадминистративнэ гупчэу щыт. 2017-рэ илъэсым щегъэжьагъэу къалэм имэр Алинур Акташ.

## ЦӀыфхэр
2000-рэ илъэсым зэрахыгъэмкӀэ, къалэм нэбгырэ 1.194.687-рэ дэсыгъ, нахьыбэр тыркух. Я ХХ-рэ лӀэшӀэгъум иублапӀэ нэс грек цӀэу Пруса (Προύσα, Прусса), джащ фэдэу Брусса зыфиӀорэр нахьышъхьэу щытыгъ; тыркубзэкӀи къалэм Ешиль Бурса (Yeşil Bursa — «Бурса шхъонтӀагъ») зыфаӀорэр щыӀ.

1912-рэ илъэсым къалэмрэ ащ ичӀыпӀэхэмрэ ащыпсэущтыгъэх:

* Тыркухэр — 72 993 чел.
* Урымхэр — 21 850 чел.
* Ермэлхэр — 14 584 чел.
* Джуртхэр — 2 548 чел.

### Бурсэм щыщ Адыгэхэр
Адыгэ хэгъэгум икъикӀыжьыгъуагъэу Адыгэ хэгъэгум и Шапсыгъ шъолъыр къикӀыгъэ адыгэхэм агъэпсыгъэ адыгэ къуаджэ 28-рэ щыӀ. Абдзэх, Бжъэдыгъу, Убых къуаджэхэри щыӀэх.

=Хэкӏыпӏэр=
Физикэ

**Физикэр** (жъы алыдж бзэм къыхэкӏыгъ φυσική — «чӏыопсым епхыгъ» φύσις — «чӏыопс» гущыӏэм къытекӏыгъ) — чӏыопсшӏэныгъэм щыщ Ӏахьыгъу: чӏыопсым ехьылӏэгъэ хабзэ шъхьаӏэхэм, материем, ащ иухыпӏэ, зекӏокӏэ ыкӏи зэблэхъуныгъэ хабзэхэм афэгъэхьыгъэ апэрэ шӏэныгъ. Физикэм ипонятиехэмрэ ихабзэхэмрэ чӏыопсшӏэныгъэ зэкӏэм илъапсэх. Ар шӏэныгъэ пытэу алъытэ.

"Физикэ" терминыр апэу къэзыгъэфедагъэр жъы лъэхъаным ищыӏэгъэ гупшысакӏо инхэм ащыщ Аристотель ары (тилъэхъан ыпэкӏэ IV-рэ лӏэшӏэгъум). Апэм щегъэжьагъэу "физикэ" ыкӏи "философие" терминхэр зэфэдэ мэхьанэ яӏагъ, сыда пӏомэ а дисциплинитӏум ялъапсэ Дунаим изекӏуакӏэ хабзэхэр къэгъэнэфэныр арыгъэ. Ау XVI-рэ лӏэшӏэгъум къэхъугъэ шӏэныгъэ революцием ишӏуагъэкӏэ физикэр зишъхьэ фит шӏэныгъэ ӏахьыгъоу хъугъэ.

Джырэ дунаим физикэм мэхьанэшхо щыриӏ. Непэрэ цӏыф зэхэтыкӏэр блэкӏыгъэ лӏэшӏэгъухэм яцӏыф зэхэтыкӏэ къызэрэтекӏырэр зэкӏэ физикэм иӏэшӏагъэхэр ӏофшӏэным зэрэщагъэфедагъэхэм къыпкъырыкӏыгъ. Джаущтэу, электромагнетизмэм ехьылӏэгъэ ушэтынхэм телефонхэр, етӏанэ мобильнэ телефонхэр къарыкӏыгъ, термодинамикэм иӏэшӏагъэхэм автомобилыр къагъэхъугъ, электроникэм зиужьыным компьютерхэр къыхэкӏыгъ. Фотоникэм зиужьыным ишӏуагъэкӏэ джыдэдэм щыӏэ электроннэ техникэр зэблэзыхъущт фотоннэ компьютерхэмрэ нэмыкӏ фотоннэ техникэмрэ къэгъэхъугъэнхэм илъэкӏыныгъэ къытетыщт. Газодинамикэм зиужьыным кхъухьлъатэхэмрэ вертолётхэмрэ къыхэкӏыгъ.

Чӏыопсым къыщыхъурэ процессхэм яфизикэ фэгъэхьыгъэ шӏэныгъэхэр зэпыщыт зэрэхахъохэрэм ыкӏи зэрэкууухэрэм. Ӏэшӏагъэшӏэхэм янахьыбэр ӏофшӏэным (анахьэу промышленностым) щагъэфедэх. Ау ушэтакӏохэм апашъхьэ зэпыщыт къин къэуцух, - къэхъукӏэхэр къаӏэкӏэфэх, ахэр къэгъэнэфэнхэмкӏэ ыкӏи къыгурыӏонхэмкӏэ физикэ теорие кӏэхэр зыщыкӏагъэх. Шӏэныгъэшхо зэрэзэрагъэуӏугъэм емылъытыгъэу, джырэ физикэр джыри бэкӏэ пэчыжьэ чӏыопсым икъэхъукӏэ пстэури къыгурыӏонымкӏэ.

Физикэ методхэм язэфэшӏыпӏэ гупчэхэр шӏэныгъэм ишӏэнкӏэ теорием ыкӏи методологием ащызэхащэх.

Урыс бзэм "физикэ" гущыӏэр М. В. Ломоносовым къыхилъхьагъ, Урысыем ищыпэрэ физикэ учебник къыдигъэкӏыгъ - ар Х. Вольф и "Вольфианскэ экспериментальнэ физикэ" учебникэу нэмыцыбзэм къырихыгъэр ары (1746)[1]. Урысыбзэкӏэ ытхыгъэ апэрэ оригинальнэ физикэ учебникэу хъугъэр П. И. Страховым ытхыгъэ "Физикэм икӏэкӏ нэгъэлъэгъукӏ" (1810) курсыр ары.
Химие

**Химие** (хьарыпыбзэм къыхэкӏыгъ کيمياء‎, ар Мысырым и "Кемет" (транслит. мысыр. Kmt) (шӏуцӏэ) гущыӏэм къытекӏыгъэу алъытэ, ащ къыхэкӏэу Мысырым, чӏыгу шӏуцӏэм ыкӏи къоргъэнэжъым яцӏэхэри къэхъугъэх — Та-Кемет — «чӏыгу шӏуцӏэ» (мысыр. tA-kmt)[1][2][3]; нэмыкӏ вариантхэр: жъы-алыдж. χυμος — „псы", „эссенцие", „псыӏагъ", „ӏэшӏугъэ", жъы-алыдж. χυμα — „гъучӏым изэхэлъхьан", „чъэпхъын", „псычъэ", жъы-алыдж. χυμευσις — „зэхэпкӏэн") — естествознанием иӏахьышхохэм ащыщ, пкъыгъохэр зэрэзэхэтхэр, яухъумэкӏэ-гъэпсыкӏэхэр, ахэм япкъыгъо зэхэтыкӏэхэм елъытыгъэу яшӏуагъэхэр, язэхэтыкӏэ зэблэзыхъурэ зэокӏ-зэхъокӏыныгъэхэр — химие реакциехэр, ащ фэдэу а зэокӏ-зэхъокӏыныгъэхэр зыфэлажьэрэ хабзэхэмрэ зэфыщытыкӏэхэмрэ зэзыгъашӏэрэ шӏэныгъ. Пкъыгъо пстэури атомхэм къазэрэхэкӏырэм, ахэр химие зэпхыныгъэхэм ялъэныкъокӏэ молекулэхэр зэрагъэпсышъурэм къыхэкӏэу, химием апэрэ чӏыпӏэм щызэхефэ ыӏохэрэр атомнэ-молекулярнэ уровнем, ащ фэдэу химие элементхэмрэ ахэм язэхэлъыкӏэхэмрэ яуровнем. Химиер физикэмрэ биологиемрэ бэкӏэ апхыгъ, ахэм азыфагу дэлъ гъунапкъэр шъыпкъэм тетэу щыӏэп[4], ау агъунэ щыӏэ ӏахьхэр квантовэ химием, химие физикэм, физическэ химием, геохимием, биохимием ыкӏи нэмыкӏ шӏэныгъэхэм зэрагъашӏэх. Экспериментальнэ шӏэныгъэу щыт.
Николай II

II. Николай е Николай Александрович Романов (Урысыбзэ: Никола́й II, Никола́й Алекса́ндрович Рома́нов, 1868-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 18-м - 1918-рэ илъэсым бэдзэогъум и 17-м, Екатеринбург), Романовхэ ялӀакъо щыщ Урысые император.

## Тхыгъэхэр

# Martin Vennard (27 June 2012), ''Tsar Nicholas – exhibits from an execution''
# "World War I Declarations 11 Agus 2020 . The Library of Congress .
#
Сталин, Иосиф Виссарионович

**Иосиф Виссарионович Сталин (**урысыбзэ: Ио́сиф Виссарио́нович Ста́лин, хъырцыбзэ: იოსებ ჯუღაშვილი), (1878-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 18-м - 1953-рэ илъэсым гъэтхапэм и 5-м), Гурджы лъэпкъым къыхэкӀыгъэ Совет къэралыгъо лэжьакӀо ыкӀи Совет Союз Коммунист партым и Секретарь ШъхьаӀ (1922-1953). Совет Союзыр 1924-рэ илъэсым щегъэжьагъэу 1953-рэ илъэсым идунай зехъожьыфэ пролетар диктатурэ шӀыкӀэм тетэу ыгъэпсыгъ.

## тхыгъэхэр

# https://brockhaus.de/ecs/enzy/article/stalin-jossif
# https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/josif-stalin
# https://www.ducksters.com/biography/joseph_stalin.php
СэнтӀыращ

**СэнтӀыращ** е **Шахматэ** - нэбгыритӀу зэдешӀэрэ Ӏанэ джэгукӀ. Ар стратегическэ джэгукӀ, ащ зыми ымышӀэу къыхэкӀырэ щыӀэп. Ар зыщешӀэхэрэр плӀэнэпэ 64-рэ зэхэлъ пхъэбгъу плӀэнэпэу, пшӀырэ-пшӀырэу зэхэуцогъэу зэхэлъыр ары. «Фыжьхэр», «шӀуцӀэхэр» зыфаӀохэрэ ешӀакӀохэм нэбгырэ пшӀыкӀутфыр агъэӀорышӀэ: зы пщы (пачъыхь), зы гуащэ (пачъыхьашъхь), пылитӏу (тхьаусыхъуитӀу), (къалитӏу) плӀэнитӀу, шыитӀу ыкӀи лъэсрыкӀои 8, ахэмэ зэкӀэми зекӀуакӀэ зэфэшъхьаф яӀ. Пыим ифигурэр зытетыгъэ уцупӀэм уифигурэр бгъэуц зыхъукӀэ, ар къэоубыты. Пыим ипачъыхьэ «мат» епшӀыныр (къэубытыгъэ зэрэхъущтымкӀэ уегъэщынэрэр) джэгуным имурад. ЗэдешӀэу джэгуныр аухынымкӀи амал заулэ щыӀ.
Грабёж

**Грабёж**ыр къызыхэщырэр цӀыфым лые емыгъэшӀэу е лыеу щыӀэныгъэмрэ псауныгъэмрэкӀэ щынагъо мыхъурэ лые егъэшӀагъэу мылъкур зыӀэкӀэгъэхьагъэ зыхъукӀэ ары. АщкӀэ грабёжыр тыгъомрэ (нэгъоим имылъку шъэфэу зыӀэкӀэгъэхьагъэ зыхъукӀэ) разбоймрэ (нэгъоим имылъку зыӀэкӀэгъэхьагъэным фэшӀ щыӀэныгъэмрэ псауныгъэмрэкӀэ щынагъо лые егъэшӀагъэу е ащкӀэ щынагъо къышӀэу тебэнагъэ зыхъукӀэ) ащышъхьафыкӀы. Къэралыгъо пчъагъэмэ хъункӀэныр зы шъхьаф бзэджэшӀагъэу къащыхагъэщырэрэп, тыгъум (Ӏахьылъыр шъэфэу ыхьыныр) е хъункӀэ-къухьаныгъэм (Ӏахьылъыр кӀуачӀэ ыгъэфедэзэ ыхьыныр) ясоставхэм ахэхьэ. ХъункӀэныр ухыгъэу алъытэ Ӏахьылъыр ыхьыгъэмэ ыкӀи лажьэ зышӀагъэм ар ыгъэфедэн е зэрэшӀоигъоу ыгъэзекӀон амал шъыпкъэ иӀэмэ (гущыӀэм пае, Ӏахьылъэу ытыгъугъэр ежь ышъхьэкӀэ е нэмыкӀ цӀыфхэм апае ыгъэфедэн, шӀоигъоныгъэ хэлъэу нэмыкӀэу ыгъэзекӀон).