Бэрзэдж Джэрандыкъо

**Бэрзэдж Джэрандыкъо** (убыхыбзэ: Барзагь Гьарандыхъва ХӀаджы; ; ), адыгэ политикэу, дзэпщэу, ыужым урыс-осман дзэпщэу щытыгъ, 1861 - 1864-рэ илъэсхэм Адыгэ Kонфедерацием ипащэу щытыгъ. ИщыӀэныгъэ инахьыбэр, икӀэлэгъуи ахэхьэу, урыс-адыгэ заом (1763 — 1864) ифронтхэм ащигъэкӀуагъ. Адыгэхэм ялъэпкъгъэкӏод лъыпытэу осман хэгъэгум агъэкӀогъэ Бэрзэджэр Адыгэ хэгъэгум зэрэщызэогъагъэм пае пащэ цӀэр сулътӀанэу Абдулазиз къыфигъэшъошагъ. Я 93-рэ заом илъэхъан адыгэ куп зэхищэгъагъэу Осмэн империем илъэныкъоу зэуагъ.

## Гъашӏэр

### Ныбжьыкӏэгъу

Икъэунэжъ тетхэгъэ къэбарым къызэриӀорэмкӀэ, 1802-рэ илъэсым къэхъугъ. Бэрзэджым иныбжьыкӀэгъу ехьылӀагъэу тшӀэрэр макӀэ, адыгэхэм ятарихъ атхыжьыгъэп, урысхэм къаӀуатэжьыгъэмэ ары зэкӀэ къызхэкӀыгъэр. Бэрзэдж Джэрандыкъо Адыгэ хэкум (Черкессием) и Шъачэ къалэм икъуаджэу Мутыхьуасуа Бэрзэдж лӀакъом къыщыхъугъ. Ятэжъыр Бэрзэдж Мыхьамэт, ятэ Бэрзэдж Атэджыкъу, ятэшъ Бэрзэдж Исмахьил.

### Дзэ къулыкъур

#### Урыс-Адыгэ Заор
Апэрэ дзэ текӀоныгъэшхоу къыдихыгъэр 1841-рэ илъэсым Урысхэм Садз шъолъыр Сухум къаӀихыжьыгъэр ары. А илъэс дэдэм Анреп генералыр ыгъэшӀуашӀуагъ. Бэрзэдж Исмахьилэ 1846-рэ илъэсым дунаир зехъожьым, Убых шъолъырым ипащэу хадзыгъ. 1846-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 14-м Польскэ лъэпкъ правительствэм ипрезидентэу Адам Чарторыйскэм фитхыгъ:

**"ТицӀыфхэр шъхьафитыныгъэмрэ зышъхьафитыныгъэмрэ афэчэфхэу, зэдыпыий тиӀэу зэпхыгъэх. Урыс дзэм къыхэкӀыжьыгъэ полякхэм, нэмыкӀхэм сэ сэшӀуахьыщт, ахэмэ дэгъоу сафэщытын. Артиллерийскэ ыкӀи инженернэ корпусым щыщ майорэу Казимир Гордонри Адыгэ хэкум сэзгъэгъусэщт, дэгъоу сыфэщытын, зэкӀэ ищыкӀэгъэ Ӏашэхэр естыщтых, зэдыпыием тызэрэпэшӀуекӀорэмкӀэ къыддеӀэщт. Ащ иупчӀэхэм тядэӀущт, польскэ президентым илӀыкӀоу тыфэщытын."**
Бэрзэджым иэкспедицие анахь инэу ригъэжьагъэр 1854-рэ илъэсыр ары, урыс дзэм ыубытыгъэ чӀыпӀэхэр, пытапӀэхэр къыштэжьынхэу зекӀо зызежьэм, ащ бэкӀэ хэхъоныгъэ ышӀыгъ. 1857-рэ илъэсым Зэушъ Исмахьилэ идзэхэм ахэхьажьи, Гагрэ урыс дзэхэм щятеуагъ. 1860-рэ илъэсым Адыгэ хасэшхом итхьаматэу хадзыгъ. Зэхахьэм ихэкузещ урыс пачъыхьэу Александр II-м 1861-рэ илъэсым иӀоныгъо мазэ щыӀукӀагъ мамырныгъэ адыряӀэным пае, Бэрзэджыр урыс пачъыхьэм еушъыищтыгъ:
**"А чӀыгухэр тэ тыейх, ахэр тэ тыятэжъхэм къытфагъэнагъэх, а чӀыгухэр тэ тӀэкӀэлъынхэу тызэрэфаер ары бэрэ тышъузыфэбанэрэр.** 

**Къэралыгъо гъэпсыкӀакӀэ тштэгъахэшъ, зэкӀэми зэрар атемыхъоу, зэфэныгъэ пытэкӀэ, цӀыфыгъэшхокӀэ тикъэралыгъо тытетынэу ары тызыкӀэхъопсырэр.**
**Тэщ фэдэ гухэлъышӀу зиӀэхэр шъощ фэдэ кӀуачӀэшхо зыӀэкӀэлъымэ агу къехьынхэ фае. Шъхьафитныгъэ зыфэчэфхэм шъуафэгуӀугъ, тэри ащ фэдэ гукӀэгъу къытфэшъушӀыба?**
**Тикъэралыгъо зафэу дгъэӀорышӀэным, хэбзэгъэуцугъакӀэу тштэхэрэр дгъэцэкӀэнхэм фэшӀ тлъэкӀ къэдгъанэрэп. ТицӀыфхэм зафэу тафэщытынэу, ӀэкӀыб къэралхэм къарыкӀыгъэу къытхэхьэхэрэм ящыӀэныгъи, ямылъкуи лъытэныгъэ афэтшӀынэу тыфай.**
**Шъо шъуфэдэ хэгъэгу лъэш горэм ипшъэрылъыр сыд: ащ фэдэ лъэпкъ цӀыкӀур ыгъэкӀодыныр ара, хьауми тиреформэхэр дгъэцэкӀэнхэмкӀэ ӀэпыӀэгъу къытфэхъуныр ара?**
**Тэ тиеплъыкӀэ хэгъэгушхо пстэуми афэтэгъэзэнэу тыухэсыгъ: шъори ахэмэ ащыщышъ, тиеплъыкӀэ тэрэзэу къышъуфэтэгъэзэ.**
**Тэрэзэу шъукъытфыщыт, Тимылъкурэ тимэщытхэмрэ Шъумыгъэунэхъух, тилъ шъумыгъачъэ. Къэралыгъо лъэшым Емызэгъыжьыр цӀыфым ищыӀэныгъэ ИмыщыкӀагъэу пхыуупкӀыныр ары.**
**Мы емыкӏу заом къыпыкӏыщтыр зы закъу: бзылъфыгъэхэмрэ сабыйхэмрэ гъэрыпӏэм рагъэфэныр ары. Шъо дунаем зэкӏэм шъулъэгъоу тэ цӏыф мэхъаджэу тызэрэщытым ехьылӏэгъэ къэбархэр жъугъэӏугъэх, ащ ишӏуагъэкӏэ тэ къытэшъуаорэп; тэри шъо шъуфэдэу цӏыф. Тилъ жъумыгъачъ, сыда пӏомэ тэ тихэгъэгу ыкӏэм нэс тыухъумэнэу тыфит."**

Ау пачъыхьэ правительствэр адыгэхэр Кавказым ӀуигъэкӀыхэзэ, зэкӀэ зыӀэ дигъэхьанэу фаети, Урысыем игухэлъхэмкӀэ Адыгеим ианнексие икъущтыгъэп. Пачъыхьэм ятэу Николай I-м иполитикэ зэпымыоу лъигъэкӀуатэзэ, адыгэхэм мамырныгъэу къахьыгъэр ыдзыгъ. Хасэр зэӀукӀи, Урысыем ищыкӀагъэхэр ымыдэнхэу унашъо ышӀыгъ. Хасэм псынкӀэу Осмэн империемрэ Зэгот Королевствэмрэ лӀыкӀохэр афигъэкӀуагъэх, а тӀуми яӀэпыӀэгъу къагъотынэу. Британие лӀыкӀохэм къагъэгугъагъ Адыгеир шъхьафитэу къашӀэныр, джащ фэдэу Париж къыщыхагъэщыныр, зы хэгъэгукӀэ зэхэуцожьыгъэхэмэ. Осман империем адыгэ ӀофхэмкӀэ хэушъхьафыкӀыгъэ комитет щызэхащагъ, чӀыпӀэ быслъымэн цӀыфхэм ахъщэ шӀушӀагъэхэр къаӀэкӀагъэхьагъэх. Хасэ унэр десантым 1862-рэ илъэсым ибэдзэогъу мазэ агъэстыгъ. Ащ ыуж Ассамблее зэхэсыгъохэр щызэхащэхэ хъугъэ Ассамблее президентыр зыщыщ Бэрзэдж Гъэрандыкъо икъалэу Мутыхъуа (джы «Пластунка») районым.

1864-рэ илъэсым зытекӀуагъэхэ нэужым Бэрзэджыр заор ыгъэуцунымрэ пэуцужьынымрэ азыфагу итыгъ. АщкӀэ ислъам шӀэныгъэлэжьхэм упчӀэ аригъэшӀыгъ, уеблэмэ абхъаз пщы Михаил Чачбам ӀукӀагъ. Ар щымыӀэзэ, нэбгырэ 3000-рэ зыхэт идзэ урыс дзэм къытеуи, зэхиукӀагъ. Ащ ыуж, пэуцужьыныр ригъэкӀотынэу ыгу рихъухьагъэми, Бэрзэджым дзэкӀолӀ икъу къыугъоин ылъэкӀыгъэп, 1864-рэ илъэсым гъэтхапэм и 24-м Бэрзэджым адыгэхэм язэо ӀофшӀэн зэраухыгъэр къыӀуи, урыс хэгъэгум икӀыгъэу Осмэн хэгъэгум агъэкӀогъагъ. ИкӀэгъэкӀыжьын ыпэкӀэ аужырэ гущыӀэ къыӀуагъ:
"СигъашӀэ псаум сихэгъэгу ифитыныгъэ фэсишӀушӀэ гушхогъо зэмыгъэужьыжьырэу сыгу илъыгъ. Типыйхэу урысхэм сазэрамызаомэ, сызэрамыуагъэу сызэрыщытыгъэ такъикъ макӀэхэм сиуӀагъэхэм ягъэхъужьынрэ ныбжьыкӀэхэм ягъэшхэнрэ зыфэзгъэзагъ. Сихэгъэгу къэзгъэгъунэжьыныр гъашӀэм сызэрэщыӀэм къыкӀоцӀ сипшъэрылъэу зэрэщытым къыхэкӀэу, сикӀалэ зэрифэшъуашэу сыӀукӀагъэп, зэо уцупӀэм къысщыхэуцожьын фэдизэу ины хъуфэ. Джыри, шъуапашъхьэ сыкъызыщытырэр, зэолъэу пхъашэхэм илъэс 35-рэ хьалэлэу сазэофэ къысхэфагъэу плӀыкӀузыр сщэ. ЗэуапӀэм тыщыхагъэутыгъэми, тицӀыфыгъэрэ тинамысрэ зыкӀи тӀэкӀугъэщтхэп. ТхьагъэпцӀыжьхэу къытхэфагъэхэр ары тызтекӀодыгъэр, ау Тхьэм игукӀэгъукӀэ тихэгъэгу егъашӀэм тыгуи тыпси ащымыкӀыжьынэу къэнэщт. Джыри сэ сызфэзауагъэ цӀыфхэр нэпсхэр къафэчъэхэу къыслъэӀух, сыкъамыгъанэу. Тхьэ сэ сэӀо, зэгорэм сишы псэолъэу сытекӀоу сихэгъэгу сыкъызыкӀожьыщтыр. Ар сшӀэшъущтэп зысӀомэ, анахь мыхъуми сихэгъэгу шӀу слъэгъурэм ичӀыгу сыщыжъугъэтӀылъ." 
Бэрзэдж Гъэрандыкъо иаужырэ гущыӀ

#### Хэкурыфыгъом
Осмэн хэгъэгум ичӀыналъэ къызынэсым, осмэн пачъыхьэу Абдулазиз ежь ышъхьэкӀэ къыригъэблэгъагъ, Адыгэ хэгъэгум щызэрищэгъэ пэуцужьым ыцӀэкӀэ **пащэ** щытхъуцӀэр къыфагъэшъошагъ. Мазэ лэжьапкӀи, Истанбыл унэ оркъи къыратыщтыгъ, ау Бэрзэджым Ӏэдэб хэлъэу къыригъэзэжьи, Маняс къоджэ цӀыкӀум къэкӀожьыгъ. А лъэхъаным адыгэхэм геноцидэу ашӀыгъэм фэгъэхьыгъэ поэмэхэр, элегиехэр адыгабзэкӀэ ытхыщтыгъэх. Я 93-рэ заом илъэхъан адыгэхэм къахэкӀыгъэ куп зэхищэжьи, Осмэн хэгъэгум ыцӀэкӀэ зэуагъ. Я 93-рэ заор заухым, джыри хьаджым кӀуагъэшъ, 1880-рэ илъэсым дунаир ыхъожьыгъ.

## Ежь игъашӏэр
Бэрзэджыр быслъымэн динчӀыхьэ зыхэлъыгъ, 1839, 1849 ыкӀи 1879-рэ илъэсхэм хьаджэ хъугъэ. Икъэ машӀэ тетхэгъэм къызэриӀорэмкӀэ, Айшэ Едыдж Хъаным ышъхьэгъусэу щытыгъ.

## ИшӀэжь

### Саугъэт къэ
2021-рэ илъэсым Бэрзэдж Хьаджэ икъэ мафэ зэрэщытым ыгъэгумэкӀыгъэ адыгэ активистхэм ар агъэцэкӀэжьыным фэгъэхьыгъэ Ӏофтхьабзэхэр рагъэжьагъэх. 2022-рэ илъэсым игъэтхапэ шъолъырым икъэхалъэхэм защыригъэплъыхьыгъэм, Маняас къалэм игъэӀорышӀакӀоу Корай Челик, Бэрзэдж Хьаджэ икъэхалъэ зэрэжъыгъэм, зэрэзэтеутыгъэм ыгъэгумэкӀыгъ ыкӀи адыгэ хасэхэм зэрадэгущыӀэщтыр, къэхалъэм изэтегъэпсыхьан зэрэдыригъэштэщтыр къыӀуагъ. Тырку правительствэмрэ адыгэ организациехэмрэ зэдэлэжьэнхэу рагъажьи, 2022-рэ илъэсым мэкъуогъу мазэм къэхалъэр ашӀыгъэу аухыгъ. Адыгэ лӀышъхьэхэр, Бэрзэдж унагъом илӀыкӀохэр, парламентым хэтхэр, нэмыкӀ цӀыфшъхьаӀэхэр хэлэжьагъэхэу къызэӀуахыгъ. Фэтыхэ къыщаджагъ, Бэрзэджым фэлъэӀуагъэх. Депутатэу Явуз Субаши къыгущыӀэзэ къыӀуагъ: «Шъуибзэ шъуухъумэжьмэ, къэкӀощт ухъуагъэр къэшъугъэнэщт. Диныри ащ щыщ».

Бэрзэдж Хьаджэ иаужырэ уисятэу щытыгъэр икъалэу, и Хэкуужъэу Адыгэ Хэкум, икъэхагъэ щычӀалъхьажьыныр ары. Ау къэрыр къычӀэтӀыкӀыжьыныр, ащ щыщхэр къычӀахыжьынхэр ислъамымкӀэ мыхъущтэу алъытэщтыгъэти, къэрыр зыдэщыӀэ Тепечик районым къыращыгъэ чӀы пӀуакӀэу къыращыгъэр Бэрзэджым икъэралыгъо къащэжьыгъ, иосэет агъэцэкӀагъ. Ащ нэмыкӀэу Бэрзэдж Хьаджэ илъэпкъ къыхэкӀыгъэ Асым Бэрзэджэ Адыгэ хэкум къырищэкӀыгъэ чӀыгукӀэ къэхалъэр ыупцӀэжьызэ, духовнэ уасыетыр ыгъэцэкӀагъ.

## Зэпыщэхэр