open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тэхъутэмыкъое къедзыгъо

**Тэхъутэмыкъое къедзыгъо** () — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр – чылэу Тэхъутэмыкъуай. Къедзыгъом и л1ышъхьэр – Шъхьэлэхъо Азмэт.

## Географиер
Квадратнэ километрэ 440 еубыты. Адыгэ Республикэм и Теуцуожь къедзыгъор къыгот (тыгъэкъок1ып1э лъэныкъок1э). Краснодар Краим и Красноармейский къедзыгъомрэ, Северский къедзыгъомрэ, Псыфабэрэ, къалэу Краснодаррэ (темыр лъэныкъомк1э, мыщ мэхьанэшхо и1 къедзыгъом и экономикэмк1э) къагот.

## Тарихъ

## Ц1ыфэу щыпсэухэрэр
Ц1ыф нэбгырэ мин 73-м къехъу дэс (2013-рэ илъэс).

## Културэр

## Нэмык1
Урымыбзэ

**Урымыбзэм** урымхэр рэгущы1эх, индоеуропэ бзэунагъом хахьэ, палеобалкан бзэмэ ащыщ. Урым бзэкупым хэт (а закъор ары). Урымхэкум, Кипрэм, Еуро Зэкъотныгъэм я къэралыбзэ. Непэ нэбгырэ млн 13-м къехъу рэгущы1эх. Ц1ыф тарихъымк1э ык1и културэмк1э мэхьанэ инышхо и1 – пчъагъэ зимы1э ш1эныгъэлэжьи, тхак1уи мы бзэмк1э рыгущы1агъэх, рылэжьагъэх.
Урымые

**Урымые** (*Ελλάδα* / *Ελλάς*), е **Урым Республик** (*Ελληνική Δημοκρατία*) — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Афинэхэр. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ урымхэр. Хэгэгум чIырэу иIэр 131 957 км² (дунаемкIэ я-97). БзэшъхьаIэр — урымыбз.

ДЛО-м ыкIи ЕЗ-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Катерина Сакелларопулу.

Къэралыгъо тхьаматэр – Кириакос Мицотакис.

## Географие
Еуропэм ычIэгъ ит, Балканхэм атет. Албаниер, Тыркуер, Македониер, Булгариер пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Урымыер.

Ахъщэу агъэфедэрэр — еуро.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Урысыбзэ

**Урысыбзэ** () — Урысые Федерацэм я бзэшъхьаӀ. Индо-еуропей бзэунагъом и славян бзэкъутамэм хахьэ. Дунэе Лъэпкъ Организацием и бзэшъхьаӀихым (6-м) ащыщ. ЗэрэдунаемкӀэ млн 250-м фэдиз аныдэлъфыбзэм фэдэу ашӀэ.

## Бзэм ыцӀэр

## Тарихъыр

## ТхакӀэр

## Диалектхэр

## НэмыкӀ
Урысые

**Урысые**, е **Урысые Федерацие** (**УФ**) () — Еуропэмрэ Темыр Азиемрэ арыт къэралыгъошху. ЦIыфэу нэбгырэ млн 140-м къехъу щэпсэу (2012-гъэ илъэсымкIэ). Км² млн 17-м къехъу чIыгу хахьэ (дунаемкIэ апэрэй). Къэлэ шъхьаIэр — Москва.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр — Владимир Путин.

Къэрал тхьаматэр — Дмитрий Медведев.

Урысые Федерациер дунаим ит хэгъэгухэм анахь ин. Ащ ичIына-лъэ зэкIэ чIыгум ышъхьашъо изыбланэ фэдиз мэхъу. Хэгъэгум чIыгоу илъыр плIэнэбз километрэ миллион пшIыкIубл фэдиз мэхъу. Урысыем цIыфэу исыр нэбгырэ миллионишъэрэ тIокIитIурэ тфы-рэм ехъу, процент тIокIиплIырэ щырэр урысых.
Къэралыгъом иIэшъхьэтетыр президентыр ары, мы уахътэм Урысыем инэшанэхэр: шъуищ зиIэ быракъыр, гимнэу урыс орэдусэу Глинкэ ытхыгъэ «Патриот орэдыр» ыкIи тамыгъэу шъхьитIу зиIэ бгъэжъыр.

Урысыем икъэралыгъуабзэр Урысыбзэр ары. Ащ къэлэ миным ехъу ит. Урысыер федеративнэ республикэу щыт. Хэгъэгум иIэшъхьэтетыр президентыр ары.

Урысыер анахь хэгъэгушхохэм ащыщ. Ар бай, кIочIэшху. Урысыем цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ ис. Ахэр: урысых, адыгэх, ермэлых, татарых, урымых ыкIи нэмыкIхэр. Урысыем икъэлэ шъхьаIэ — Москва. Ар псыхъоу Москва кIэлъырыт.

## Географие
Урысые гъунэгъухэр: Финланд, Норвегие, Эстоние, Латвие, Литуание, Белоруссие, Украинэ, Полшэ, Апхъазие, Грузие, Осетие, Азербайджан, Казахстан, Китай, Монголие, Ишъхъэрэ Корейе, АШЗ, Японие, Швецие, Дание, Канадэ.

## Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

## Экономикэ
Урысыер нефтыкIэ, шIомыкIкIэ, газкIэ, дышъэкIэ ыкIи нэмыкI шIуа-гъэ зыпылъэу чIым къычIахыхэрэмкIэ бай.

## Жьыопс
КIымафэхэр чъыIэх, жьыбгъэр къепщэ. Гъэмафэр лъэшэу жъоркъ ыкIи гъушъэ.

## Урысыем иполитеческэ щыIакI
Урысые Федерациер президентскэ республикэу щыт. къэралыгъом ипащэр Президентыр ары. Президентыр илъэсихым зэ тикъэралыгъо исхэм хадзы.

Хэбзэ гъэуцухэр зыгъэцакIэрэр Федеральнэ собраниеу парламентыр ары. Парламентыр палатитIоу гощыгъэ: ашъхьагърэр – совет Федерациер, ачIэгърэр – Государственнэ думэр ары. УнэшъошI гъэцэкIэн Iофыр зезыхьэрэр Правительствэр ары. Урысыер Федеративнэ къэралыгъоу щыт. ащ Урысые Федерацием и конституцие къызэрэдилъытэу, зэфэдэныгъэ зиIэ субъект 83-рэ хахьэх.

Урысыер етIани федеральнэ округиеу гощыгъэ. Округ пэпчъ Урысыем ипрезидент илIыкIохэр ащыIэх.

Урысые Федерацием и конституцие къызэриIорэмкIэ Адыгэ Республикэ светскэ къэралыгъоу щыт.

## Урысыем непэ ищыIакI
Урысыер хэгъэгушху. ЦIыф зэлъэпкъэгъу пчъагъэ зэгурыIохэу щэпсэух. Лъэхъан къинхэр ар иIагъэх. Непэ пштэмэ, Урысыем ищыIакIэ нахь псынкIэ хъугъэ. Экономикэр джы дэдэм зыпкъ ит, дышъэ гъэтIылъыгъэхэри иIэх. Спортым ылъэныкъокIи культурэм ылъэныкъокIи Урысыем гъэхъагъэхэр ешIых. Анахь Iофтхьабзэшхоу Урысыем зэшIуихыгъэмэ зэу ащыщ я 22-рэ кIымэфэ Олимпиадэр 2014-рэ илъэсым Шъачэ зэрэщырекIокIыгъэр. Ащ ипэгъокIэу Урысыем Iофэу зэшIуихрэр бэ дэд. къалэу Шъачэ гъогухэр щашIых, хьакIэщхэр щагъэуцух, спортивнэ объектхэр къызэIуахых. Олимпиадэм зэрэдунаеу зэхищагъэ.

## Егъэпхыгъэ линкыхэр
* Достопримечательности России

## Зэпыщэхэр
Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэр

**Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэм**, ижъкӀэ адыгэмэ ахэлъыгъэмэ, ащыщ зыгорхэр:

(мы купыр уплъэкӀужьыгъэп)

* жъьӏгъэ-кӏагъэм къьӏпкъьӏрьӏкӏьӏрэ хабзэхэр:
* нахььӏжъ къихьэмэ уфэтэджьӏньӏр;
* нахььӏжъ зьӏдэщьӏсьӏм ущьӏмьӏтӏьӏсьӏньӏр
* нахььӏжъьӏм шъхьагъьӏрьӏт уфэхъуньӏр
* нахььӏжъьӏм ьӏпэ зэпьӏмьӏч
* нахььӏжъьӏм еупчӏьӏжь
* нахььӏжъхэм аӏорэм ухэмьӏгущьӏӏ
* нахььӏжъмэ аӏорэм ухэгущьӏӏэньӏм паэ ӏизьӏн къаӏьӏх
* нахььӏжъьӏм упэмьӏгущьӏӏэжь
* нахььӏжъьӏм пчъэр фьӏӏухи, уапэ игъэшъ
* нахььӏжъьӏм джабгъур ет
* нахььӏжъьӏр жантӏэм гъэтӏьӏс
* нахььӏжъьӏм ьӏпшъэ укӏоу умьӏтӏьӏс.
* уижъ ьӏӏорэр шӏэ,уикӏэ ьӏшӏьӏрэр шхьӏ
Урымхэр

**Урымхэр** – дунаим тет цIыф лъэпкъ жъыдэдэмэ ащыщ, урымыбзэр аIулъ, джырэ Урымыемрэ, Кипрэмрэ ялъэпкъ шъхьаI. ТарихъымкIэ, културэмкIэ мэхьанэшхо зиIэгъэ лъэпкъмэ ащыщыгъ.

## Тарихъ

## Културэ
Финланд

**Финланд**, е **Республикэу Финланд** – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Хелсинки. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5.5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 338 448 км² (дунаемкIэ я-64). БзэшъхьаIэр – финыбзэмрэ, шведыбзэмрэ.

Я-19 ыкIи я-20 лIэшIэгъухэм Урысыем хахьэщтыгъэ.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Саули Ниинисто.

Къэрал тхьаматэр – Юха Сипила.

## Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Швециер, Урысыер, Норвегиер игъунэгъух. ХымкIэ Эстонием пэчыжьэп.

## Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – *[[Еуро (ахъщэ)|еуро]]*.

## Зэпыщэхэр
Фыщт

**Фыщт** () — Адыгэ Республикэм и къушъхьэ.

## ГъэшIэгъон
Стадионэу Фыщтым мыщ ыцIэ фытрахыгъ.
Фэдз

**Фэдз**, **Хуэдз** () — Адыгэ Республикэм и псыхъу.

Адыгэ Республикэм и псыхъу, ыкIи а псыхъом пэблагъэу щыт къуажэ.
Фрэндж

**Фрэндж** е **Францие** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Париж. ЦIыфэу нэбгырэ млн 66-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 674 685 км². БзэшъхьаIэр – францыбз. Франциер дунаемкIэ анахь хэгъэгу бэлахьмэ ащыщ, экономикэмкIи, политикэмкIи. Франц културэр дунэе културэм и Iэхьэшхо хелъхьэ. ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Эмманюэль Макрон.

Къэрал тхьаматэр — Мишель Барнье.

## Географие
Еуропэм ыгу ит. Германиер, Белгиер, Испаниер, Андоррэ, Монако, Италие, Швейцарие.

## Тарихъ
ДунаемкIэ щызэлъашIэрэ императорэу Наполеоныр Францием и лIышъхьэщтыгъэ.

## Зэпыщэхэр
Францыбзэ

**Францыбзэ** — Францмэ, Куэбэкмэ, Сенегалмэ ыкӀи нэмыкӀмэ ябз. ДунаемкӀэ млн 274 фэдиз рэгущыӀэ. ДЛО-м и Ӏофыбзэмэ (6-м) ащыщ.

## География
Къэралыгъо пчъагъэмэ я бзэшъхьаӀ: Францие, Белгие, Люксембург, Канадэ.
Мэджарэй

**Мэджарэй** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Будапешт. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м фэдиз щэпсэу (дунаемкIэ я-84). Хэгэгум чIырэу иIэр 93 030 км² (дунаемкIэ я-109). БзэшъхьаIэр – хунгарыбз.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Каталин Новак.

Къэралыгъо тхьаматэр – Виктор Орбан.

## Географие
Еуропэм ыгу ит. Аустриер, Словакиер, Руманиер, Украинэр, Сербиер, Хорватиер, Словениер пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Хунгариер. Ахъщэу агъэфедэрэр – *форинт*.

## Зэпыщэхэр
Хы ШӀуцӀэ

**Хы ШӀуцӀ** — Атлант Океаным хэлъэдэрэ хыр. Ӏузэжъу БосфорымкӀэ Хы Мраморым хэлъадэ, ащ ыужкӀэ Дарданеллэхэм адыжь Хы Эгеймрэ Хыгурытымрэ ахэлъадэ. Керч ӀузэвымкӀэ Хы МыутӀэмрэ Хы ШӀуцӀэмрэ зэхэлъадэх. Хы ШӀуцӀэм ипсыфэмкӀэ Еуропэмрэ Азиэ ЦӀыкӀумрэ я гъунэпкъыр арэкӀуэ.
Хыгурыт

**Хыгурыт** – Еуропэмрэ, Африкэмрэ азфагу ит хышхо. НэмыкI хыхэри (цIэхэри яIэу) зыхелъытэ.

ЫIушъо тетхэр: Мысыр, Ливие, Тунис, Алжир, Марокко, Испание, Францие, Италие, Урымые, Тыркуе, Ливан, Исраил.
Хыплъыжь

**Хыплъыжь** – Азиемрэ, Африкэмрэ азфагу ит хы.

ЫIушъо тетхэр: Мысыр, Эритрейе, Сауд Арабие, Иордание, Йемен, Исраил, Судан.
ХьакӀуцухэр

**ХьакӀуцухэр ** — адыгэмэ ахэхьэщтыгъэ лъэпкъыжъый, шапсыгъэмэ абзэкӀэ тӀэкӀу атекӀыщтыгъэ гъэшӀэгъонкӀаеу.
Хьакурынэхьабл

**Хьакурынэхьабл** – Адыгэ Хэкум, Адыгэ Республикэм и Шэуджэн къедзыгъом и къоджэ шъхьаI, км 42 фэдизкIэ Мыекъуапэ пэчыжь. Хэкум къинэжьыгъэ Абдзэхэ къоджэ закъор Хьакурынэхьаблэр ары.

## ЦIыфэу дэсыр
2015-рэ илъэсымкIэ нэбгырэ мини 4 фэдиз щэпсэу.

## Тарихъ
Урыс-Кавказ заом иаужырэ илъэсхэм Абдзахэхэр зырыз зырызэу къушъхьэхэм къахэк1ыхэзэ, К1эмгуе шъолъырым дэт1ысхьахэнэу фэжьагъэх. Апэрапщэу Даурхэр джырэ Хьакурынэхьаблэ зыдэщы1эм 1861 илъэсым дэт1ысхьагъэх. Ет1анэ Хьакурынэхэр къушъхьэм къыхэк1хэзэ Даурхэм пэмычыжьэхэу Фарзэ 1ушъо дэт1ысхьагъэх. Къык1элъык1орэ илъэсхэм Мэрэтыкъохэр, Аулъэхэр, Беданэкъохэр, къуаджэм дэт1ысхьэхэзэ къоджэшхо хъугъэх. Апэрэ илъэсхэм **Даурхьаблэк1э** еджэщтыгъ ау ет1анэ къуаджэм л1ы бэлахьэу дэс Хьакурынэ Тыгъужъ ихьатырк1э Хьакурынэхьаблэк1э еджэхэнэу фежьагъэх. Урыс-Кавказ заом иуж, 1871рэ 1881рэ илъэсхэм азэфагъу унагъо 7 фэдиз, 1883 илъэсым унагъо 36 фэдиз Кавказым ик1ыхи Тыркуем кощыжьыгъэх. Измит-Яловэ-Ескишехир фэдэ къалэхэм епхыгъэу Адыгэ къуаджэхэм адэт1ысхьагъэх.
## ЦӀыфыхэр

## Къыщыдэхъухьэгъэ цIэрыIохэр
* Андырхъое Хъусен (1920–1941) – усакIу, Совет Союзым и лIыхъужъ.
* КIубэ Щэбан – усакIу, тхакIу, кIэлэегъэджакIу.
* Iашъхьэмэфэ Дауд (1897–1946) – шIэныгъэлэжь инэу щытыгъэ.
Хорватие

**Хорватие** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Загреб. ЦIыфэу нэбгырэ млн 4-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-128). Хэгэгум чIырэу иIэр 56 594 км² (дунаемкIэ я-126). БзэшъхьаIэр – хорватыбз.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Колинда Грабар-Китарович.

Къэралыгъо тхьаматэр – Зоран Миланович.

## Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Словениер, Босниерэ-Герцеговинэрэ, Хунгариер, Сербиер пэгъунэгъух.

Гурыт Хым и Адриатикэ Хым ыIушъо Iут.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Хорватиер.

Ахъщэу агъэфедэрэр – *куна*.

## Зэпыщэхэр
Хасэ

**Хасэ**, е **Парламент** – къэралыгъо, къэралыгъо зэхэт, лъэпкъ, чылэгъо, е нэмыкI Iофхэр зезфэрэ *цIыф куп*. НахьыбэмкIэ хасэм и хэлэжьакIохэр – хэдзынхэм апхрыкIхэрэр ары.

## ГущыIэм фаIо
* хымэ къэралыгъомэ *парламент*-кIэ еджэх
* Дунэе Адыгэ Хасэ
* Къэрал Хасэ – Адыгэ Республикэм и парламент
Хьакурынэхьабл (Тыркуе)

**Хьакуринэхьабл** (Тыркубзэ: Oklubalı) — Тыркуем дэт Адыгэ къуадж.Iэскищехир къалэм епхыгъ.
Темыр Кавказым 1864 илъэсым къикӀыгъэ Адыгэхэр ары къуаджэр зыгъэуцугъэр. Къуэджэ дэсхэр апэ дэдэу Булгарием щытӀысхьэхи, аукӀэ Дэапыхъу-Лъашъэхэр къуаджэр ягъэуцугъ. Адыем илъэсиблкӀэ зэрэдэсыгъэхэм иуж, Къырым Заор зэухым джы дэдэм зыдэщыӀэ чӀыпӀэм къэкӀуагъэх. Къуаджэр зыгъэуцугъэр Абдзэхэ хэгъэгум къикӀыгъэу Мэрэтыкъо Хьадж-Зэчэрый. ИтӀуанэ Кавказым Хьакурынэхьаблэм къыдэкӀыгъэ абдзэхэ унагъохэри къуаджэм щытӀысхьагъэх. Илъэс 1–2 къынэужым Къэбэртай щыщ Цымба лӀэкъолъэшымрэ ащ илъэпкъэгъухэр къуаджэм къыдэхьагъэх. ЗыцӀэ къагъотышъугъэ къуаджэм дэс лӀакъохэр мары:

Абдзэххэр:
# Мэрэтыкъо
# Аулъэ
# Биданыкъо
# Бырсэйкъо
# Хьажэмыкъо
# Чэтао
# Ӏапыщ
# Брант
# Куащ
# ГъукӀэ
# Цоикъо
# Сахъу
# Тхыджуа

Къэбэртайхэр:
# Цымба
# Къармэ
# ДыщэкӀ
# Пщымахъо
# Ӏапае
# ТобыкӀэ
# Ӏалыхьбэрд
# ТхьашӀокъо
# Дэбаго
# Балэ
# Щамокъо
# Хъухъгъэ
# Бэгъ

Бэслъиниехэр:
# Нэфщэ
# ДжанбэкӀ
# ДжэгуакӀо

КӀэмгуехэр:
# Мамыщ
# Кълоуа
# ПӀащкъо

Бжъэдыгъухэр:
# Хъут

Азыгъэхэр:
# Бракуа
# Агыра
# Ажыйа
# Пэкиз

Шапсыгъэхэр:
# Балкъэр

Хьэтыкъуаехэр:
# Баджэкъо

Убыххэр:
# Дэчэн

Пасэм къуаджэр Анатолием адрэй къуаджэхэмрэ уэлъытын амал уимыӀэ фэдэу културкӀэ Ӏатыгъэгъ. Осмэн Пэчъахьым иунашъокӀэ Чакырджалы Мехьмет Эфем иуж ихьэрэ Инёню Дзэпащэ Мехьмет Нух мы къуаджэ щыщыгъ, Аулъэмэ ящыщыгъ. ЫкӀый къуаджэм моллэ-ефэнды бэ дысыщтыгъэх. Хадж-Мэсыд Ефэнды, Хьарун Ефэнды, Хьадж-Ыслэхь Ефэнды, Хьилми Эфэнды, Юсюф Ефэнды, Эмин Ефэнды, Осмэн Хьоджэ, Нэфщэмэ я Ислам Ефэнды ахэмэ ящыщыгъ. Къуаджэм ицӀэрыӀо зекӀолӀ лӀыхъужъхэр Чэтау Рыза, Къырым Осмэн(ЩакӀо Осмэн аӀощтыгъ тыркухэмэ), Мусэ КӀыхь.
Хьанхьаблэ

Тыркум Ескишехир къуаджэм епхыгъэу Адыгэ къуадж. ТыркубзэкӀэ ицӀэр Гёкчекысык (Gökçekısık). Беслъыные къуадж.
ХьылъэӀэт

**ХьылъэӀэт** — спорт ӀофшӀэн пылэжъэхьхэрэмэ къаӀэтых гъыры гъотэгъыхэу, гъыры шӀыгъэх гургъ гъучӀыгъэ.

КъаӀэтых гъыры кӀуачӀэрэ техникэрэ зэгъусэу.

Загъорэм релажьэх Ӏа зэхэшӀыкӀым умтэрэзшыпкъэу, гъыры фэгъэсэным къытэушаӀэху зыхъукӀэ.
Хьэ

**Хьэр**, щэрыпIу IэрыпIу псэушъхьэхэмэ а щыщ, и лъэпкъ тыгъуыжъмэ къахэкIыгъ. Чэтыухэр еуджэгъуых, пасэи цIыфым лъэшъэу ышІуагъэ иэкIыщтыгъ.
Чад

**Чад** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Нджамена. Нэбгырэ млн 11 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 284 000 км². БзэшъхьаIэхэр – арапыбзэ, францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Идрис Деби.

Хэгъэгу тхьаматэр – Кальзеубе Пахими Деубе.

## Географие
Гъунэгъухэр: Нигер, Нигерие, Камерун, Судан, Ливие, Гурыт Африкэ Республикэ.

Африкэм ыкум ит.

## Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Чанаккалэ

**Чанаккалэ** — Тыркуем и къалэ. Нэбгырэ мин 150-м фэдиз цӀыф дэс. ПсыдэкIыпIэу Чанаккалэ ынэпкъмэ атет.

## ЫцIэр

## Тарихъ

## Географие

## ЦIыфэу дэсхэр

## Архитектурэр

## Къош-къалэхэр

## Зэпыщэхэр
Черкес-къалэ

**Щэрджэс-къалэ** () — Къэрэщэе-Адыгэ Республикэм и къэлэ шъхьаӀ. 2014-рэ илъэсымкӀэ цӀыф нэбгырэ мин 120-м фэдиз дэс. Къалэм и лӀышъхьэр – Лайпанов Расул Хамитбиевич.

## Тарихъ
Къалэм ылъапсэр зашӏыгъэр 1825-рэ илъэсыр ары урыс пытапӏэу "Баталпашинская" фэдэу. 1931-рэ илъ. нэс "Баталпашинская" ыцӏэщтыгъэ, 1934-рэ илъ. нэс "Баталпашинск"-кӏэ еджэщтыгъэх, 1937-рэ илъ. нэс – "Сулимов", 1939-рэ илъ. нэс – "Ежово-Черкесск", етӏанэ – "Черкес-къалэ" (урысыбзэкӏэ "Черкесск").

## Экономикэр

## Нэмыкӏ

## Зэпыщэхэр
БгышӏуцӀей

**БгышӏуцӀей** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Подгорица. ЦIыфэу нэбгырэ мин 620-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 13 812 км² (дунаемкIэ я-161). БзэшъхьаIэр – черногорыбз.

ДЛО-м хахьэ. ЕЗ-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).

Хэгъэгу лIышъхьэр – Филип Вуянович.

Къэралыгъо тхьаматэр – Мило Дуканович.

## Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Сербиер, Босниерэ-Герцеговинэрэ, Албаниер пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар республикэу щыт Черногориер.

Ахъщэу агъэфедэрэр – еуро.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Хэгъэгухэр

* Исраэл
* Германие
* Францие
* Испание
* Италие
* Украин
* Китай
* Мысыр
* Ливан
* Грузие
* Японие
* Австралие
* Ирландие
* Исландие
* Монголие
* Индие
* Америкэ Штат Зэхэт
* Канадэ
* Мексикэ
* Бразилие
* Аргентин
* Урысые
* Сирие
* Тыркуе

## ЧӀынэлъэшхухэр
* Азие
* Африк
* Европ
* Къыблэ Америк
* Темыр Америк
* Антарктид
ХэтэрыкӀхэр

**ХэтэрыкӀхэр** – тихатэ къэбаскъи, нэшэбэгуи бэлыджи, къыдакӀэх.
Чэтаохэр

**Чэтаохэр** (урысыбзэк1э: Читаовы) — Адыгэ л1акъо. Абдзахэмэ ящыщ. Истанбылакъом ипэк1э Пщэхьэ псыхъом ишъхьэ лъэныкъомк1э Тубэ зыфа1орэ ч1ыпэмрэ Хъыдыжъым щыпсэущтыгъэх. Нэхьыбэр заом къынэуж Урысыем егъэзыгъэу Осмэн Имрериам игъэк1уагъ. Ыджы Адыгэ хэкумк1э Адамий, Мамхыгъэ, Очэпщые, Щэхэк1эй фэдэ къуаджэхэм адэсых. Турциеми, Сириеми, Юрдаными Чэтаохэр зыдэсы Адыгэ къуаджэхэр щы1эх.
Шагъди

**Шагъди** (урысыбзэк1э *кабардинская порода лошадей*) – Адыгэш лъэпкъ. Къэбартаемэ ахъу. "Адыгэш"к1эуи еджэх. Зэрэдунаемк1и энциклопедиехэм ахэхьагъ анахь шы лъэпкъ дэгъудэдэхэм ащыщым фэдэу.
Чехие

**Чехие** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Прага. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м фэдиз щэпсэу. Хэгъэгум чIырэу иIэр 78 866 км². БзэшъхьаIэр – чехыбз, славян бзэкупым хахьэ. Чехиер къэралыгъо игъэкIотыгъэк1аеу щыт, экономикэмкIи, политикэмкIи. ДЛО-м ык1и Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Милош Земан.

## Географие
Еуропэм ыгу ит. Германиер, Аустриер, Словакиер ыкIи нэмыкIхэр пэгъунэгъух.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Чэтыу

**Чэтыуыр**, щэрыпIу IэрыпIу псэушъхьэхэмэ а щыщ. Цыгъохэр къеубытых, ыкIи 1000-ым ехъуы лъэпкъыгъухэу ышхыхэрэ, хьэм щэщынэ, къэплъаным яхьщыр, ау нахь цIыкIу.

Чэтыуыр тэкIу пгъэсэн плъэкIыщт, зырызхэри къахэкIы пчъэкуыр къIуахышъэу ащ фэдэхэри яшъIышъуэу. ПстэумкIи ионтэгъугъэ 2,5–7 кг, зырызхэри 11 кг-ым ехъуых. Иа нахь джадэу къагъуэтыгъэр ионтэгъугъэ 21,297 кг хъущтыгъ.

: *Хьепаныем дэжьы щысэу*
: ***Чэтыу''' цIыкIур мэтхьаусыхэ:''
: ''"ПкIэнчъэ шъыпкъэу сыгу хагъэкIы,''
: ''Лэу къысатрэр макIэшъ макIэ."''
: ([[Жанэ Къырымыз]])

: ***Чэтыу*' зэрымысым цыгъо щэджэгу.* (ГущыIэжъ).
: *Зибын пстэури цыгъуашэ. (Чэтыу).* (Хырыхыхь).

Чэтыухъуур изэрэщыткIэ, итеплъэкIэ чэтыубзым зэрэтэкI щыIэп.

## Еплъ
* Чэтыушыумыш (хьэшыумыш)
* Пантер
* Мэзкъатыхъу
* Леопард
* Къэплъан
* Аслъан
* Хьэ
* Адыгэ филм пкъыгъо, чэтыущырхэр къегъэлъэгъо (Пшыс)

## References
* Гъыщ Нухь, *ПсэушъхьацIэмэ ягущыIалъ*, Мыекъуапэ, 1990, 190&nbsp;н.
Швейцарие

**Швейцарие**, **Швейцар Конфедерацие** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Берн. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 41 284 км². БзэшъхьаIэр – италыбзэ, германыбзэ, францыбзэ, романшыбзэ. Швейцарием дунаемкIэ анахь хэгъэгу игъэкIотыгъэмэ ащыщ, цIыфмэ ящыIакIэр къапштэмэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Йоханн Шнайдер-Амманн.

Къэралыгъо тхьаматэр – Корина Казанова.

## Географие

Еуропэм ыку ит. Гъунэгъухэр: Францие, Германие, Аустрие, Италие.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Шуецие

**Шуецие**, е **Королыгъоу Шуецие** – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Стокгольм. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м фэдиз щэпсэу (дунаемкIэ я-89). Хэгэгум чIырэу иIэр 450 295 км² (дунаемкIэ я-57). БзэшъхьаIэр – шведыбз.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Шуецием и Королэу Карл Густаф я-XVI.

Къэрал тхьаматэр – Ульф Кристерссон

## Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Темыр Хым ыIушъо тет. Норвегиер, Финландыр игъунэгъух.

## Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – *швед кронэ*.

## Зэпыщэхэр
Шорэ ятэ

**Шорэ ятэ** Нэгумэ Бэчмырзэ тхьамыкIэ хъужьыгъэ оркъ унэгъуагъ.

Шорэ Дагъыстан щыщ къуаджэу Эндери дэт мэдрысым ще-джагъ, дэгъоу къыухыгъ. Ащ ыужы якъуаджэ тIэкIурэ ефэндэу щылэжьагъ. Ау дин IофшIэныр IэкIыбы ышIи, научнэ гъэсэны-гъэм зыритыгъ.

Шорэм арапыбзэр, тыркубзэр, персыбзэр, ягъунэгъу лъэпкъхэм абзэ ышIэщтыгъэ. ЛъэныкъуабэхэмкIэ шIэны-гъэу къыIэкIэхьагъэхэм кIэлэ нэжгъурым диным итэрэзыгъэкIэ ыгу щэч къырагъэхьагъ. «Адыгэ народым иисторие» зыфиIорэ тхылъэу нэужым ытхыгъэм уеджэ зыхъукIэ нафэ къыпфэхъу ислъам диным шIулъэгъу куу зэрэфыримыIагъэр. А тхылъым щыкIегъэтхъы машIорэ чатэрэкIэ адыгэмэ ислъам диныр зэрара-гъэштагъэр, тхьамыкIагъоу лъэпкъым къыфихьыгъэхэр.
Шъэумэн Хьазрэт

**Шъэумэн Хьазрэт** Мэджыдэ ыкъор — Адыгэ Республикэм ият1онэрэ президент&nbsp;(2002–2007 илъэсхэм).

1937-рэ илъэсым къуаджэу Афыпсыпэ (Республикэм и Тэхъутэмыкъое район) къыщыхъугъ.

Иныбжьык1эгъу щегъэжьагъэу бэрэ Чукоткэ, Сыбыр, нэмык1хэми ащылэжьагъ. 1980-рэ илъэсым щегъэжьагъэу дышъэхэх компаниеу "Полюс" зыфа1орэм и тхьаматэу бэрэ лэжьагъэ.

2002-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм и президентэу хадзыгъ (69,74% хэдзык1о 1ахьэу ыштэгъагъ). Джарымэ Аслъаным ыч1ып1э ихьэгъагъ.

2007-рэ илъэсым ыч1ып1э Тхьак1ущынэ Аслъан щызэблихъугъагъ.
ШыкӀэбэкъуэй

**ШыкӀэбэкъуэй** – Узуняйлам (Тыркуем) дэтэу адыгэ къуадж.

Къэбэртаехэр дэсых. ТыркубзэкIэ ыцIэр Курбалык.
ШыкӀэпшынэ

Адыгэмэ яй Шабзэ хэлъ Ӏэмэпсымэхэм ашыш пшынэ. БзитӀу зиӀэ класик пшынэмрэ бзиплӀы зиӀэ профэсиюнэл пшынэрэ мэхъу. Ибзэхэр ШыкӀэ мэхъу. Пшынэм ыцӀэри аш къыдэкӀырэ.
Шэуджэн къедзыгъо

Watch the 
**Шэуджэн къедзыгъо** () — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьаӀэр — Хьакурынэхьабл. Къедзыгъом и лӀышъхьэр — Мэрэтыкъо Аслъан.

## Географиер

## Тарихъ
1922-рэ илъэсым къедзыгъор хагъэунэфыкӀыгъ.

## ЦӀыфэу щыпсэухэрэр
ЦӀыф нэбгырэ мин 16 фэдиз дэс (2014-рэ илъэс).

## Културэр

## НэмыкӀ
Эйлер, Леонард

**Леона́рд Э́йлер** (*Leonhard Euler*; 1707, Базел, Швейцарие — 1783, Санкт-Петербург, Урысые Пачъыхьыгъу) — швейцар, нэмыц ыкIи урыс шIэныгъэлэжь, XVIII-рэ лIэшIэгъум псэугъэ. Физикэм, хьисапым, нэмыкIхэми Iофыгъошхохэр ащишIыгъ. Урыс шIэн-егъэджэныр инэу къыIатыгъ.

И къарыу зыхимылъхьэгъэ шIэныгъэ къутамэу бэп щыIэр. ГущыIэм пае:
* Геометрие
* Комбинаторикэ
* Нумер теорие
* Астрономие
* Физикэ
* Топологие
Экуадор

**Экуадор** – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Кито. ЦIыфэу нэбгырэ млн 15-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-67). Хэгэгум чIырэу иIэр 283 560 км² (дунаемкIэ я-73). БзэшъхьаIэр - испаныбзэр; регионыбзэхэр – кечуабзэр, шуарыбзэр, ыкIи нэмыкIхэр. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Рафаэл Корреа. И гуадзэр - Хорхе Глас.

## Географие
Къыблэ Америкэм и темыр лъэныкъо ит. Перурэ, Коломбиерэ анэмыкI пари пэгъунэгъуэп.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Эль-Кувейт

**Эль-Кувейт** - Кувейтым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.3 фэдиз дэс.
Эритрее

**Эритрейе** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэр - Асмэра. Нэбгырэ млн 6 фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 121 100 км². БзэшъхьаIэр - арапыбзэ, англыбзэ, тигринья.

Къэрал лIышъхьэр - Исайяс Афеворки.

## Географие
Гъунэгъухэр: Эфиопие, Судан, Джибути; Хыплъыжь Iушъом тет.
Эстоние

**Эстоние**, е **Республикэу Эстоние** – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр - Таллин. ЦIыфэу нэбгырэ зы млн къехъу щэпсэу. Хэгъэгум чIырэу иIэр 45 227 км² (дунаемкIэ я-132). БзэшъхьаIэр - эстоныбз.

Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Алар Карис.

Къэрал тхьаматэр – Кая Каллас.

## Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Латвиер, Урысыер игъунэгъух. ХымкIэ Финландымрэ, Швециемрэ апэчыжьэп.

## Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр - *[[Еуро (ахъщэ)|еуро]]*.

## Зэпыщэхэр
Эфиопие

**Эфиопие**, **Федератив Демократик Республикэу Эфиопие** – Африкэм ит къэралыгъу, Африкэ бжъакъом дэжь. КъэлэшъхьаIэр - Аддис-Абеба. Нэбгырэ млн 90 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 104 300 км². БзэшъхьаIэхэр - амхъарыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр - Мулату Тешоме.
Къэрал тхьаматэр - Хайлемариам Десалень

## Географие
Гъунэгъухэр: Джибути, Эритрейе, Сомали, Кение, Судан.

Хыплъыжьымрэ, Инд Океанымрэ аIушъом тетэп, ау апэчыжьэп.
Щэрыукъохэр

**Щэрыукъохэр** - Адыгэ лъэкъуацӏэ. Шапсыгъэмэ ашышых. Илъэс 1790 заулэм хэкужъым къэтэкӏыжъы тыркум дэсыгъэх. Джы тыркум шыӏэ юзгат къалэм шэпсэух.
Щтыгъэ Океан

**Щтыгъэ Океан**, **Арктик Океан**, **Темыр Щтыгъэ Океан** — ЧIыгум тет океаниплIым (4-м) ащыщ.

## Географие

## Зэпыщэхэр
Яндекс

**Яндекс**, **Yandex** - интернет тегъэпсыхьэгъэ лъыхъулъэ.

## Тарихъ
1997 илъэсым компанием лъапсэ фашIыгъ Урысыем щыщ программист купым.

## ЛэжьакIохэр
2012 илъэсымкIэ нэбгырэ мин 4.5 щэлажьэх.
Японие

**Японие**, **Пачъыхьыгъоу Японие** — Азием и тыгъэкъокӀыпӀэ лъэныкъо щыӀэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Токио. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 126-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 377 944 км². БзэшъхьаӀэр — японыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лӀышъхьэр — пачъыхьэу Нарухьито.
* Къэрал тхьэматэр —   Санаэ Такаичи.

## ЦӀыфхэр

## Географие
Японием гъунэгъу иӀэп, Океан Шъэфым хэт. Ау пэмычыжьэу щытых: Урысые, Китай, Къыблэ Корея.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Ӏой

**Iоер** Исраилым ис адыгэмэ ашIы. Ар адыгэу Тыркуеми, Иорданиеми, Сириеми арысмэ ашIэу щытэгъ, ау нэпэ Исраил исызакъохэр ары зышIырэр.

Iоер шамыем (шъхьэтахъом) Iуадэ. Ар щыгъыгьэ яшIы. ЗэмлIэужьыгъэ шIыкIэхэр шыIэх, зэмлIэужьыгъэ щыгъыгьэ шIыгъэзэу, зэмлIэужьыгъэ шъохэр яIэу.

## Iой шIыкIэхэр

'uy.jpg
'oy2.jpg
'oy.jpg
'oy ptlizh.jpg
'oy shus'e.jpg
Киев

**Киев** — Украинэ и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.9 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Кличко Виталий Владимир ыкъор.

## ТехьэпӀэхэр
* Офіційний портал Київської міської влади
Кишинёв

**Кишинёв** – Молдавие и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 678 200 дэс (2015). Къалэм и лIышъхьэр – Дорин Киртоакэ.
Минск

**Минск** – Белоруссием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1.9 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Николай Ладутько (и.о.).
Ереван

**Ереван** () – Армение и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1,06 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Тигран Авиняню.
Бухарест

**Бухарест** – Румание и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1,9 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр - Сорин Опреску.
Будапешт

**Бухарест** — Хунгарие и къэлэшъхьаӏ. Нэбгырэ млн 1,7 фэдиз дэс. Къалэм и лӏышъхьэр — Гергей Карачонь.
Софие

**Софие** – Булгарие и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1,2 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Йорданка Фандыкова.
Окситаныбзэ

**Окситаныбзэ** (*occitan*) – Францмэ, Италмэ, Испанмэ, Монакомэ ябз.

## Диалектхэр
Диалектхэр:
* *occitan meridionau* (къыблэ oкситаныбзэ): *lengadocian*, *provençau*
* *nòrdoccitan* (ишъхъэрэ oкситаныбзэ): *auvernhat*, *lemosin*, *vivaroaupenc*
* *gascon* (гасконыбзэ)
Баскхэр

**Баскхэр** (баскыбзэкIэ *еускалдунак*) – Испанием ыкIи Францием щыпсэурэ цIыф лъэпкъ. Еуропэм ис лъэпкъ пстэум анахь жъыдэдэм ащыщых. ЗэкIэмкIи млн 2-3 фэдиз мэхъух.

## Пчъагъэр

## Тарихъ
ШIэныгэлэжьмэ зэраIорэмкIэ лъэпкъыр ижъырэ *басконхэм* къатекIыгъэх. Апэгъунэгъу роман лъэпкъхэр зыкIи ябзи, яхабзи техьэрэп. ШIэныгъэлэжь горэмэ адыгэ-апхъазмэ е картвелмэ (грузинмэ) лъэпкъ жъыдэдэ горэм къызэдытекIыгъэу аIо. Ау тегъэпытыхьагъэп.

## ГъэшIэгъон

## Дин
Ромэ католик диныр баскмэ алэжьы.

## НэмыкI

## Зэпыщэхэр
Баск къэралыгъо

**Баск къэралыгъо** — баскхэм я къэралыгъу. Джыдэдэм Испанием хахьэ.

## Географие

## Тарихъ
Сантьяго

**Сантьяго** – Чили и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 5.4 фэдиз дэс.

## Тарихъ
1541 лъапсэ фаш1ыгъ.

## Географие
Мапочо псыхъом тет.
Чили

**Чили** — Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу.

Къэлэ шъхьаIэр — Сантьяго. Хэгэгум чIырэу иIэр 756 102 км². Хэгъэгу лIышъхьэр – Мишел Бачелет. ДЛО-м ахахьэ.

## Географие

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
* United Nations data — Chile
Шапсыгъабзэ

**Шапсыгъэбзэр** () — адыгэхэм и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр Шапсыгъ Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.

## Шапсыгъэбзэхэр
* Шапсыгъабзэ
** Шапсыгъэ шху (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ыпшӏэ)
** Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ
** Кӏэмгуе-шапсыгъ (Шапсыгъэмэ ячӏыгужърэ Кӏэмгуемэ ячӏыгужърэ языфагу)
** Шапсыгъэ-цӏыкӏу (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ычӏэгъ, Хы ШIуцIэм идэжь)
** ХьакӀуцубзэ

= Шапсыгъ тхэпкъылъэ =
Илъэс 1924-1945 азфагум Шапсыгъэ Националнэ Районым ыкIи Кфар Камэм тхыбзэкIэ зыгъэфедагъэ тхэпкъылъэр ары:

## Хьарыфмэ ямакъэхэр

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏ хьарыф "сӏ" [sʼ] ыкӏи хьарыф "чъу" [t͡ʃʷ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр цӏ [t͡sʼ] ыкӏи цу [t͡sʷ]. Шапсыгъэбзэмкӏи шыӏ хьарыф "цӏ" [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : *цӏыфы*, *цӏапӏэ* ыкӏи *цӏашъутэ*.

* Шапсыгъэ сӏ [sʼ] ↔ цӏ [t͡sʼ] Адрэ Адыгэбзэхэр :

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏэх хьарыф "гь" [ɡʲ], "кь" [kʲ] ыкӏи "кӏь" [kʲʼ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх "дж" [d͡ʒ], "ч" [t͡ʃ] ыкӏи "кӏ" [t͡ʃʼ]. Шапсыгъэбзэм иӏэх хьарыф "дж" , "ч" ыкӏи "кӏ" мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : *чэмы*, *джэмышх* ыкӏи *кӏалэ*.

* Шапсыгъ гь [ɡʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

* Шапсыгъ кь [kʲ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

* Шапсыгъ кӏь [kʲʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

Хьэрыф чъ ыкӏи чӏ хъугъэх ч ыкӏи кӏ Шапсыгъэбзэмкӏэ.

* Кӏэмыгуй чъ [ʈʂ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Шапсыгъэбзэмкӏэ :

* Кӏэмыгуй чӏ [ʈʂʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Шапсыгъэмбзэмкӏэ :

Шапсыгъэбзэмкӏэ зыгорэ гушыӏахэмкӏэ мыкӏодых н [n], м [m] ыкӏи р [r] хьарыфхэр.

* Хьарыф м [m] мэкӏоды ипэу итымэ б [b], п [p], пӏ [pʼ] :

* Хьарыф н [n] мэкӏоды ипэу итымэ дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ], кӏ [t͡ʃʼ] ыкӏи д [d], т [t], тӏ [tʼ] :

* Хьарыф р [r] мэкӏоды ипэу итымэ т [t] :

## Бзэхабзэ зэнымкӏырхэр
Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).

* Шапсыгъ : Кӏалэр Адыгэбзэ**гьэ** мэгущаӏэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Кӏалэр Адыгэбзэ**кӏэ** мэгущаӏэ
* Шапсыгъ : Къэлэмы**мгьэ** сэтхэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Къэлэмы**мкӏэ** сэтхэ

## Текст
**Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр**:

Натыхэр гъэжъо шIэным пылъыгъэх. Гъэжъо шIэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр

Тхьагъэлыгь арыгъэ…

— ЫсIэ къышъуиIуагъэба? — ыIуи Сэтэнае натымэ къяупкIыгъ…
— Емынэжъ иунэ тэ щыI? — аIуи натхэр кIэупкIагъэх.


## Гулъытыгъуэ
Бжъэдыгъубзэ

**Бжъэдыгъубзэр** () — адыгэхэм и зы бзэ. Бжъэдыгъубзэр Бжъэдыгъу Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.

## Хьарыфмэ ямакъэхэр

КӀэмыгуябзэ хьарыф цу [t͡sʷ] хъугъэ чъу [t͡ɕʷ] Бжъэдыгъубзэкӏэ :

## Бзэхабзэ зэнымкӏырхэр

Шапсыгъ -мджэ (-md͡ʒa) я -джэ (-d͡ʒa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).

* Шапсыгъ : Кӏалэр Адыгэбзэ**джэ** мэгущаӏэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Кӏалэр Адыгэбзэ**кӏэ** мэгущаӏэ
* Шапсыгъ : Къэлэмы**мджэ** сэтхэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Къэлэмы**мкӏэ** сэтхэ

## Текст
Зэгорэм тыгъэжьымрэ тыгъэмрэ зынэкъокъугъэх анахь лъэшыр язэрымгъашIэу. А лъэхъан дэдэм тефэу зекIогорэ кIакIо техъуагъэу гъогум къэрыкIоу алъэгъугъ ыкIи рахъухьагъ тIумэ язэу гъогурыкIом икIакIо зыщэзгъэхэрыр анахь лъэшэу алъытэнэу. Ай дэй тыгъэжьым зэрыфэлъэкIэу къэпщэу къыригъэжьагъ. Ау ар нахь лъэшэу къепщы къэсми, гъогурыкIом кIакIом нахь зыкIоцIищахьытыгъэ. Ыужыпкъэм тыгъежьыр иморад ыужы икIыжьын фае хъугъэ.ЕтIуанэ тыгъэр къэпсыгъ, гъогурыкIор фабэ къэпагъ, ыкIи ай лъэпэтэу кIакIор зыщихыгъ. Аущтэу тыгъэжьым тыгъэр ей нахьыри нахьы зэрылъэшыр къэгурымэIомэ мэхъонэу хъугъэ.

## Гулъытыгъуэ
КӀэмыгуябзэ

**КӀэмыгуябзэр** () — адыгэхэм и зы бзэ. КӀэмыгуябзэр КӀэмыгуй Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр.

## Хьарыфмэ ямакъэхэр

КӀэмыгуябзэ хьарыф цу [t͡sʷ] хъугъэ чъу [t͡ɕʷ] адрэ КӀахыбзэхэмкӀэ:

## Тхыпкъылъэр
**КӀэмгуэй хьэрыфылъэ** (*КӀах тхыбзэр зытет*)
Аскъэлай (Тыркуе)

**Аскъэлай** е **Хьаджыкой** — Адыгэ къуаджэу Тыркуем дэт. Аскъэлай къуаджэр Чанаккалэ епхъыгъэ къэлэжъыеу Бигэм дэт. Тыгъаджэ Кафказым 1864 илъэсым къикӀыгъэ Адыгэхэр ары къуаджэр зыгъэуцугъэр. Ар Бжъэдыгъурэ Абдзахрэ Шапсыгъэрэ къуадж, ТыркубзэкӀи АдыгабзэкӀи щэгущыӀэх.

Адыгэхэр Урыс-Кавказ заом ыужырэ хэкужъым къырафыгъэхэмэ 1872 илъэсым ягъэтӀысэгъ. Непэ Аскъэлаим 500 рагъо цӀыф дэс. Къуаджэм Адыгэхэмрэ Тыркухэмрэ зэдэщэпсэух. Тыркухэр Булгариям къикIыгъэх.

= Аскъэлаим дэтхэр =
* Мэщыт : Аскъэлаим имэщытытӀу Тырку мэщытмэ афэд.

= Аскъэлаим лIэкъуацӀэхэу дэсхэр =
* Асэкъалэкъу
* Бгъуашэ
* Бибэрдыкъу
* Блэгъожъ
* Былхъужъкъо
* Бэхъымкъо
* ГъукIэлI
* Джашъукъу
* Еуытх
* Жьытымкъо
* Къансан
* Къэхъу
* Къошк
* Къурэмкъо
* Лэгъучэщкъо
* Лэгъуншъаукъу
* Лъэцэрыкъу
* ЛIыхъукI
* Мысэлкъо
* Мэслъакъо
* Наукъо
* Нашхъу
* Нэгый / Нэгэй
* Нэхай
* Нэшъукъу
* Пэнэшъу
* Пэрэчкъо
* ПIатымкъо
* Сатралкъо
* Теуцожь
* Тытыукъу
* Тымыжьэкъу
* Хэсарыкъу
* Хъуажъ
* Хьабый
* Хьаджумар
* Хьаджэкъу
* ХьакIэскъо
* Хьалыкъу
* Хьанэгъэкъу
* Хьасанэкъу
* Хьацугъкъо
* Хьащрыкъу
* ЦIэгъошIу
* ЦIэгъош
* ЧIэракIо
* Шыумаф
* Щапхъо
* Iашъынэ
* Iибэркъо
* ДжэгуакIу

= Аскъэлаим ихасэ тхьэмэтагъхэ/мухтархэ =
* Сюлейман Юртэри (1984)
* Сюлейман Юртэри (1989)
* Ӏихьсан Эрэн (1994)
* Ӏилхьан Озджан (1999)
* Сюлейман Юртэри (2004)
* Нэдим Энгин (2009)

= Линкхэр =
* Фесбук НэкIубгъор
* Инстаграм
* Къуаджэм инэкIубгъор

## Зэпыщэхэр
Бзыу

**Бзыу** е **Бзыу-пэтӏыу** (Латиныбзэ: Aves) — псэушъхьэ лъэпкъ, чэтыуц (цы) ятетэу, лъэкъуитӏу ыкӏи дэмитӏу яӏэу щыт. Бзыухэр лъыплъы (теплокровные) псэушъхьэх ыкӏи кӏэнкӏэ къатызэ ялъэпкъ агъэбагъо.

Дунаем бзыу лъэпкъ мин 10-м нахьыбэ тет. Ахэр Арктикэм щегъэжьагъэу Антарктидэм нэс чӏыпӏэ пстэуми ащыпсэух. Бзыухэм янахьыбэм быбын алъэкӏы, ау зыгорэхэр (гущыӏэм пае, страусхэр е пингвинхэр) быбынхэ алъэкӏырэп.

## Бзыум ипкъ зыфэдэр
Бзыум ианатомие быбыным тегъэпсыхьагъ.

* **Чэтыуц (Цы):** Бзыум ипкъ зэкӏэ цым еухъумай. Цым бзыур чъыӏэм щыеухъумэ ыкӏи быбынымкӏэ еӏэпыӏэ.
* **Дамэхэр:** Бзыум иӏапэхэр дамэу зэхъокӏыгъэх.
* **Пэ:** Бзыум дзэ иӏэп, ащ ичӏыпӏэкӏэ пэ пытэ иӏ. Пэмкӏэ шхыныр къеубыты, зызегъэдэхэжьы, шырхэр егъашхэ.
* **Къупшъхьэхэр:** Бзыум икъупшъхьэхэр псынкӏэх, икӏоцӏ нэкӏы. Ар быбыным пае ӏэпыӏэгъу мэхъу.

## Шхыныр
Бзыухэм яшхынкӏэ зэфэшъхьафх:

* **Лы зышхыхэрэр:** Бгъэжъ, Къушъхьэ, Тыгъужъыбгъэ. Ахэм нэмыкӏ псэушъхьэ цӏыкӏухэр къаубыты.
* **Гъэмисэ зышхыхэрэр:** Бзыу цӏыкӏухэр, Тхьачэт, Чэт. Ахэм натрыф, коц ыкӏи уц жылэхэр ашхы.
* **Хьэ-бэ зышхыхэрэр:** Бжъэжъый, Пцӏашхъо. Ахэм цӏывхэр, хьахэр, бадзэхэр ашхы.

## Лъэпкъ гъэбэгъоныр
Бзыухэм **кӏэнкӏэ** (яйцо) къараты. Кӏэнкӏэхэр шъо (скорлупа) пытэкӏэ ухъумагъэх. Бзыу анэм (зыгорэмэ — анэмрэ хъумрэ) кӏэнкӏэхэр абгъэ (гнездо) иралъхьэшъ, етысыхьых. Уахътэ тешӏагъэу шырхэр къыращых.

## Бзыухэмрэ Цӏыфхэмрэ
Цӏыфхэм пасэ лъэхъаным щегъэжьагъэу бзыухэр унэхэм ащаӏыгъых (Птицеводство).

* Чэтхэм, Тхьачэтхэм, Къазхэм лырэ кӏэнкӏэрэ къаты.
* Бзыу шъырытхэр (гущыӏэм пае, Бгъэ) щакӏом кӏуагъэмэ агъэфедэх.
* Тхьарыкъохэр мамырныгъэм итамыгъэу алъытэх.

## Зэпхыныгъэхэр
Тырку

**Тыркухэр** – Азиемрэ, Еуропэмрэ ащыпсэурэ цӏыф лъэпкъ. Нэбгырэм млн 70 фэдиз мэхъух. Нахьыбэмкӏэ Тыркуем щэпсэух. Еуропэм бэкӏае тырку щэпсэу (Германие, Белгие, нэмыкӏхэри).

Тыркухэр лъэпкъышхоу, шъхьаф хэгъэгу зиӏэ цӏыф купышху. Тыркухэм янахьыбэр Тыркуем щэпсэу, ау нэмыкӏ къэралыгъохэми ащыӏэх. Ахэр тюрк лъэпкъым щыщых, ябзи тюрк бзэ унагъом хэт.

## Тарихъ
Тыркухэм ятарихъ лъэхъан зэфэшъхьафхэм къыщежьэ. Ахэр къызщежьагъэхэр Азие Гурытыр ары. Илъэс мин пчъагъэкӏэ узэкӏэӏэбэжьмэ, тыркухэр шыудзэкӏэ зекӏохэу, къокӏыпӏэмкӏэ кӏуагъэх. Етӏанэ, Анатолием нэсхи, джащ щыщ хъугъэх. XIII-XIV лӏэшӏэгъухэм Осман Пачъыхыгъор агъэпсыгъ, ар илъэс 600-м ехъурэ чӏыналъэшхом тетыгъ. 1923-рэ илъэсым Тыркуе Республикэр къэуцугъ, Мустафа Кемаль Ататюрк апэрэ президентэу хъугъэ.

## Бзэ
Тыркубзэр — ар тюрк бзэ купым щыщ. Мы бзэм рыгущыӏэхэрэр цӏыф мелуан 80-м ехъу мэхъу. Тыркубзэм иалфавит латин хьарыфхэм атет. Тыркубзэр — ар официальнэ бзэу Тыркуем щыӏэр ары.

## Дин
Тыркухэм анахьыбэр быслъымэных, ау къэралыгъор секулярнэу щыт. Нэмыкӏ динхэри Тыркуем щызэрахьэх.

## Культур
Тыркухэм якультурэ бай дэд. Ащ хэтых шхыныгъохэр, къашъохэр, орэдхэр, ӏэпэӏэсэныгъэхэр. Тыркухэм яшхыныгъохэр дунаем щыцӏэрыӏу, псэлъапхъэу къэпӏон хъумэ, кебаб, пахълавэ, айран. Тыркумэ якультурэр Осман империем итарихъ, ислъам динымрэ тюрк лъэпкъхэм яхабзэхэмрэ къахэкӏыгъ. Тырку шхыныгъохи, орэдхэр, къашъохэр, архитектурэр дунаем щыцӏэрыӏох.

## Экономикэ
Тыркуем иэкономикэ инышху. Мэкъумэщ ӏофыр, промышленностыр, туризмэр - мыхэр экономикэм имэхьанэшхо иӏэх.

## Щыӏэкӏэ-псэукӏэ
Непэрэ Тыркуер зэхэтыкӏэкӏэ къэралыгъо модернэу, экономикэшхо зиӏэу щыт. Тыркухэр яхэгъэгу икъэухъумэнрэ игъэкӏотэнрэ афэлажьэх.
Республик

**Республик** – Къэралыгъо гъэпсыкIэу, хабзэм пIалъэкIэ хидзырэ органмэ аIэ илъэу зыщыщытыр ары.
Географие

**Географие** – ЧIыгур, чIыгум ышъхьашъу, ащ чIыопс псэур зэрэтегощагъэр зэзгъэшIэрэ шIэныгъ.
Дин

**Дин** – Дунаир, дунаим зэкIэ къыщыхъурэр, дунаим шъхьащыт кIочIэшхо горэм (Тхьэм) ыпкъ къикIыкIэ хъугъэу зыIорэ идеологиер ары.

* Ислъам
* Чыристан дин
* Мухьэммэд Пэгъымбар
Спорт

**Спорт** – Пкъышъолым хэхъоным ыкIи нахь пытэ хъуным пае ашIырэ физическэ упражнениехэр ары.

## Адыгэ спортсмен цӀэрыӀохэр
* Яшар Догу - Тыркуем щыпсэущтыгъэ адыгэ (убых) бэнэкӀошху.
* Кобл Якъуб - дунаим лъэшэу зэлъашӀэу бэнэнымкӀэ гъэсакӀу, тренер.
* Хъущт Аслъэнбэч - Къэбэртае щыщэу адыгэ бэнакӀу, Олимп джэгукӀэмэ и чемпион.
* Къардэнэ Мурат - Къэбэртае щыщэу адыгэ бэнакӀу, Олимп джэгукӀэмэ и чемпион.
Арапхэр

**Арапхэр**, е **арабхэр** - дунаем тет лъэпкъмэ анахь джэдэшхомэ ащыщ. Къэралыгъо 20-м къехъум ащэпсэух. Мысырым, Сирием, Палестинэм, Иракым ыкIи Темыр Африкэм ис цIыф лъэпкъышху
Марокко

**Марокко** – Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыIэ къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ.
Кыргызыбзэ

**Кыргызыбзэ** – кыргызмэ ябз. Тюрк бзэкупым хахьэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Ferdinand, S. & Komlósi, F. 2016. Vitality of the Kyrgyz Language in Bishkek, IJORS 5–2, pp. 210–226
Абазэ-Адыгабзэхэр

**Абадзэ-адыгэ бзэхэр** — къэукъаз бзэхэм изы унагъор: убыхыбзэ, адыгабзэ,  абадзэбзэхэр (абадзэбзэ апхъазыбзэ). Убыхыбзэр адыгабзэм нэхь игъунэгъу щыт ау апхъазыбзэми щыщ бэу хэлъ, ащ пае бзэ "гурытэу" плъытэ хъунэу.

Абадзэ-адыгэ бзэхэм пэмыкӀэу зэреджэхэр ишъхъэрэ-къуэхьапӀэкъаукъазыбзэхэр, шӀыпӀэ къыздыхэкӀахэм - Ишъхъэрэ-КъохьапӀэ Къаукъаз.

Урысыем (Ишъхъэрэ-Къаукъазым), Апхъазым, къокӀыпӀэгъунэгъу лъэныкъом (Тыркум, Шамым, Иорданым) щыгущыIэхэ, бзэр зэрахьэ. БзэмкӀэ гущыIэу къалытэр миллион 1.1 фэдиз.

## Классификациэр

### Адыгэхэр

Адыгэ купыр IуакIитӀу зэхагъэкӀ (Урысыем бзитӀу къалъытэу) — кӀах IуакIэмрэ къэбэртай IуакIэмрэ
* КӀах IуакIэмрэ — Адыгэ республикэм и нэхьышъхьэбзэм ащыщ, и ишъхъэрэмрэ и ишъхъэрэ-къокӀыпӀэ лъэныкъохэмрэ адыгэ къоджэхэм щырэгущыIэ, ащ пэмыкӀэу хы шӀыцӀэм и Ӏушъум Ӏут шапсыгъ къуаджэхэм.
* Къэбэртай IуакIэмрэ — Къэбэртай-Балъкъэрымрэ Къэрэщае-Щерджэсымрэ янэхьышъхьэбзэхэм ащыщ, къэралитӀум щымыхъукӀэ бзэмкӀэ Ишъхъэрэ Осетиэмрэ Ставропол краймрэ мэздэгу къэбэртай дэсхэр ирэгущыIэхэр.

Къэбэртай IуакIэм беслъыныябзэри хэхьэ.

### Абадзэхэр

Абадзэбзэхэри адыгэ псэлъэкӀэхэм яфэдэу зэгъунэгъу щытхэр, ахэм ахэтхэр:
* Апсуабзэ (мыдэвей, мыдэжъу) — Апхъаз къэралым и нэхьышъхьэбзэ, ирэгущыIэр цӀыф мин 90 фэдиз Апхъазым дэсэу, Осмэн империэм икӀахэм ащыщ пчъагъ бзэ зезыхьэ ахэт.
* Абадзэбзэ — Къэрэщай-Шэрджэсым и зы нэхьышъхьэбзэхэм ащыщ, къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъом дэт абадзэ къуаджэхэм ирэгущыIэ. Къаджищыр ашхаруа IуакIэ аӀэ, адрэхэр тапанта IуакӀэ.

Абадзэбзэхэр гтнетикэкӀэ зэгъунэгъу дэдэу щытхэр зы бзэ къэлъытэгъэу ятыным шъхьэкӀэ. Гу лъытыгъэр ашхаруа IуакӀэр мыдэжьым нэхь фэгъунэгъу щыт тапантам нэхьрэ.

### Убыхыбзэ
Убыхыбзэм и тхыдэр нэхь гукъэу къахэкӀэ бзэхъуам ям елъытамэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Мыдэвеибзэм и сайт «Амрахуага»
*  «Абадзэ-адыгэбзэхэм» я лъэныкъогъу ДжэгуакӀо сайтым
* «Адыгэбзэм теуфауэ»
Шыгъэудж

**Шыгъэудж**, е шыкъэгъашъу – орэдым къытырэ мэкъамэм дыриштэу шыхэр къызэрагъашъорэр.
Шъохътан

**Шъохътан** – бзылъфыгъэ щыгъыным щыщ, бгъэкIэпхэ пытэу щыт.
ШӀугощэш

**ШӀугощэш** — адыгэ джэгум къешӀэкӀыгъэ хабзэмэ щыщ. Бэслъэныйхэр мыщ щыпэуасэкӀэ еджэх.
ЯкӀэ

ЯкӀэ — ижъкӀэ адыгэ зэолӀмэ шъхьар заупскӀэ тыкум шъхьац кӀыхьэу къытыранэщтыгъэр ары. Украинхэми, къэзэкъхэми, нэмыкӀхэми фэдэр яӀагъ.
Убыхыбзэ

**Убыхыбзэ** (*уб-бз* — *туахэбза*)  — дунаим темытыжь бзэ, къаукъас бзэунагъом и апхъаз-адыгэ бзэкупым щыщ.

## Тарихъ
Ыужэу убыхыбзэр зышIэщтыгъэр Тевфик Эсенч, Тыркуем щыпсэущтыгъэ, 1992 илъэсым дунаем ехыжьыгъ.

## Тхыпкъылъэхэр

Кирил тхыпкъэхэмкӀэ —

Латин тхыпкъэхэмкӀэ —

## Убых гущыIалъ
* **абгъьа** – набгъо
* **абына** – мэз
* **аба** – сымаджэ **Саба** – сысымаджэ
* **аба цуыйа** – сымаджэщ
* **абаплъа** – Ӏазэ
* **абащ** – уз
* **агъанцlуыхъ** – апэрэ
* **агъатlкъуыхъ** – етӀуанэ
* **уа** – хьэ
* **адыга** – адыгэ
* **агьа** – бзаджэ **Сыгьа агьа** – скъытехьа.
* **агьары** – пщылӀ
* **бач** – бэщ
* **бзы** – псы

ЛъытакIэ
* **за** – зы
* **ткъIуа** – тIу
* **шъа** – щы
* **плIы** – плIы
* **щхы** – тхфы
* **фы** – хы
* **блы** – блы
* **гъуа** – и
* **бгъьы** – бгъу
* **жъуы** – пшIы

## Линкхэр
* УбыхыбзэкIэ орэд — Ҳаҟоуп ҳара
Ӏопщын

**Ӏопщын** — зэпэӀапчъэхэр зэлъызгъэӀэсрэ Ӏэмал. ГущыӀэм пае, адыгэмэ тхэн-еджэныр захэмылъым Ӏэмал закъоу ар яӀагъ.
Ӏуашъхьэ

**Ӏуашъхьэ** — ижърэ зэманым хьадэхэр зычӀалъхьэщтыгъэр. Адрэ дунаим къашъхьэпэнэу аӀоти Ӏэмэпсымэхэр, Ӏэдэ-уадэхэр, хьэп-щып зэфэшъхьафхэр, дышъэ е тыжьын шӀыгъэхэр хьадэмэ адычӀалъхьэщтыгъэ.
Ӏэуж

**Ӏэуж** – пшъашъэмрэ кIалэмрэ пIалъэ зэряIэр къэзыушыхьатэу пкъыгъо горэ зэIахыщтыгъэ.
Адзыгъэй

**Адзыгъэй Республик**, **Адзыгъэй ** (Аҧсны Аҳәынҭқарра, Аҧсны — Апсны́ (къикIыр «Апсхэм якъэрал», Урысыбзэ: Республика Абхазия, Абхазия) — КъохьапӀэм Къэукъазым хэт, Хы ШӀыцӀэм и ипшъэ-къокӀыпӀэ Ӏушъом идэжь.
Къалэ нэхьышъхьар — Согъум.
Адыгэ Къэралыгъо Университет

**Адыгэ Къэралыгъо Университет**, **АКъУ** (Адыгейский государственный университет, Adyghe State University) - Адыгэ Республикэм икъэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэм дэт гурыт шIэнлэжьапI ыкIи еджапI. А еджэпIэшхом цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэмэ: адыгэхэм, урысхэм, ермэлхэм, нэгъойхэм ыкIи нэмыкIхэми шIэныгъэ щызэрагъэгъоты. Тыркуем, Шамы, Иорданием къарыкIыгъэ адыгэхэри университетым щеджэх. Бзэ зэфэшъхьафхэр: адыгабзэр, урысыбзэр, инджылызыбзэр, тыркубзэр, арапыбзэр, ахэмэ анэмыкIыбзэхэри универсиетеым щызэрагъашIэ.
МэщбэшӀэ Исхьакъ

**МэщбэшӀэ Исхьакъ** — адыгэ тхэкӀо цӀэрыӀу. Ащ тхылъыбэ ытхыгъ. Жабзэм (литэратурэм) Ӏахьышхо хэзылъхьэгъэ тхьакӀу. Ащ хэгъэгу щытхъуцӀэхэр къыфаусыгъэх, тынышхохэр къыфагъэшъошагъэх. Исхьакъ итхылъмэ ащыщхэр тихэгъэгу имызакъоу ӀэкӀыб къэралхэми ащашӀэх.

МэщбэшӀэ Исхьакъ адыгэхэр инэу рэгушхо. Адыгэ Республикэм и Гимн хэлъ гущыӀэхэр ащ ытхыгъ.

МэщбэшӀэ Исхьакъ Шумафэ ыкъор 1931-рэ илъэсым жъоныгъуакӀэм (маим) и 28-м Краснодар краим хэхьэрэ Уруп районым ит адыгэ къуаджэу Шъхьащэфыжь къыщыхъугъ. 1947-рэ илъэсым якъоджэ еджапӀэр, 1951-рэ илъэсым Адыгэ педучилищыр къыухыгъэх. Илъэс 15-м щегъэжьагъэу усэхэр зэхилъхьэщтыгъэх. Иусэхэр зыдэт иапэрэ тхылъэу «ЦӀыф лъэшхэр» 1953-рэ илъэсым къыдэкӀыгъ. МэщбашӀэм зэкӀэмкӀи тхылъ 70-м ехъу ытхыгъ. Мы аужырэ илъэсхэм тарихъ романхэр етхых.
МэщбэшӀэ Исхьакъ итхылъыбэ урысыбзэкӀэ зэдзэкӀыгъэхэу Москва, Краснодар, Мыекъуапэ къащыдэкӀыгъэх. Ащ итхылъхэм ащыщхэр ӀэкӀыб хэгъэгухэми ащызэрадзэкӀыгъэх. Тарихъ романхэу «Бзыикъо зау», «Мыжъошъхьал» зыфиӀохэрэр тыркубзэкӀэ, арапыбзэкӀэ къыхаутыгъэх.
МэщбэшӀэ Исхьакъ иӀофшӀагъэхэм осэшхо къафашӀыгъ. Ар Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм я Народнэ тхакӀу. Ащ нэмыкӀ шӀухьафтын инхэри иӀэх.
КъурӀан

**КъурӀан** — дунаим щыпсэурэ быслъымэн пстэумэ ятхылъ лъапӀ. Ар цӀыф зафэ пэпчъ хабзэу зэрэпсэущтым, шэнэу, Ӏэдэбэу, цӀыфыгъэу хэлъын фаехэм, къэхъущт-къэшӀэщтхэм афэгъахьыгъ. ЗекӀокӀэ-шӀыкӀэ мыхъунхэу Тхьам ымыдэхэри КъурӀаным итых.

КъурӀаныр арапыбзэкӀэ Тхьам къыригъэхыгъ. Ар апэрэу адыгабзэм илъэу хэкужъым (Мыекъуапэ) къыщыдэкӀыгъ. КъурӀаныр адыгабзэм изылъхьагъэхэр тхакӀохэу Кощбэе Пщымафэрэ МэщбэшӀэ Исхьакърэ.

## Зэпыщэхэр

* Адыгабзэ Къурӏан

* Quran Word by Word // QuranAcademy.org
Хъырцые

**Хъырцые** (საქართველო; **Грузие,** **Къурджые**) — Ипшъэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ нэхьышъхьэр — Тбилиси. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 69 700 км².

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Саломе Зурабишвили.

## Географие
Гъунэгъухэр: Азербайджан, Ермэлые, Урысые, Тыркуе.

## Тарихъ
Я-20 лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Курджы Республикэм и президентым и сайт
* Курджы Республикэм и ӀэнатӀашъхьэм и сайт
Къаукъаз

**Къаукъаз**, **Къаукъас** — Еуропэмрэ Азыемрэ я гъунапкъэм тету, Хы ШӀуцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспыйм я зэфакум дэтэу. Къаукъаз къушъхьахэм хэт (Къаукъазышхуэм) ар къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэри иубыдэу: Ишъхъэрэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Ипшъэ Къаукъаз (КъаукъазкӀыб).

Ишъхъэрэ Къаукъазыр Урысыем хеубыдэ, Курджым икъо зытӀущым щымыхъукӀэ.

Ипшъэ Къаукъазыр Азербайджаныр, Апхъазыр, Ермэлыер, Ипшъэ Осетыер, Курджыр джоуэ хеубыдэ.

Нэхь лъагэ пӀэр — м 5 642 ( Ӏошъхьэмафэ )

## Къэралыгъоу хэтхэр

Урысыем хиубыдыр:

## Хэкумэтх
Къаукъазым шӀыуэ иубыдыр мин 440 км², абы шӀыпӀэ хэтхэр: Ишъхърэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Къаукъазышхуэ, КъаукъазкӀыб губгъуэхэр (Курамрэ Араксымрэ я псыхъуэхэр, Колхидэмрэ джоуэ), Къаукъаз ЦӀыкӀур, Джавахет-Ермэл бгыхэр (я ишъхърэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр).

Ишъхърэ Къаукъазым и пашъхьэм Ставропол бгыхэр ит (Нэхъ илъагапӀэр Ӏуашъхьа Стрижамент, м 831 хъууэ) Псыжъ-Хы МыутӀэ губгъуэмрэ Тэрч-Гум губгъуэхэмрэ зэхигъэкӀыу. Ишъхъэрэ Къаукъазым Тэрчымрэ Сунжэмрэ я зэхуакум тэрч-джабэхэмрэ сунжэ-джабэхэмрэ дэлъ я зэхуакум Алханчурт къуэр ирикӀу.

Къаукъазышхуэм и къушъхьэ зэхэтыкӀэр мэгуэч **КъуэхьапӀэмкӀэ**, хомурэ Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ дэкӀуэурэ Ӏуащхьэмахуэ нэсыху (инэхъ лъагапӀэр — м 5 642). **Iуашъхьэшхуэ КурытхэмкӀэ** (Ӏуащхьэмахуэрэ Къэзбэч Ӏуащхьэрэ я зэхуакум), **КъуэкӀыпӀэмкӀэ** Къэзбэч Ӏуащхьэ идежь къыщыкӀэдзауэ Апшерон хы тӀыгуныкъуэм нэс ехын кӀидзу. лъэныкъуэр Ӏуашъхьахэм зэву ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэмрэ бгъуэуэ макӀуэхэ. Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэхэм Ишъхъэрэ Къаукъазымрэ Къаукъаз кӀыбымрэ зэхагъэкӀыр я гъунапкъу ирикӀуу.

## Лъэпкъхэр
Къаукъаз лъэпкъхэр гуп щыуэ мэгуэчхэ:
* **Къаукъазыбзэ лъэпкъхэр:** *[[абазэхэр]], апхъазхэр, авэрхэр, агулхэр, [[адыгэхэр]], арчинхэр, андийхэр, ахваххэр, багулалхэр, бежтинхэр, ботлыхэр, будуххэр, гинуххэр, годоберинхэр, гунзибхэр, даргинхэр, дидойхэр, ингушхэр, каратинхэр, крызыхэр, курджы-джуртхэр, курджыхэр, лэкъхэр, лезгинхэр, мычгышхэр, рутулхэр, табасаранхэр, тиндийхэр, удинхэр, хваршинхэр, хиналугхэр, цахурхэр, чамалалхэр* джоуэ, пэмыкӀхэри.
* **туркубзэ лъэпкъхэр:** *азэрбиджанхэр, балъкъэрхэр, къэрэшейхэр, къумукъухэр, нэгъуэйхэр, тырку-месххэр.*
* **къажэрыбзэ (ираныбзэ) лъэпкъхэр:** *къушъхьа джуртхэр, курдхэр, осетинхэр, талышхэр, тытхэр.*
* **пэмыкӀ индоеуропей лъэпкъхэр:** *ермэлыхэр, алыджхэр, урысхэр.*

## Сурэтылъэ

File:Zweigipfel.jpg
File:View to the South from Mount Elbrus.jpg
File:Dombai 3760 Gornolyzhnie Trassy.jpg
File:Tsru 052.jpg
File:Ingushetia - Tsey-Loam.jpeg
File:Кураг.jpg
File:VittfarneGeorgien 155.jpg
Жэнэ Къырымыз

**Жэнэ Къырымыз** (1919 – 1983) — Адыгэ усэкIо цIэрыIу. Ащ кIэлэцIыкIумэ апае усабэ ытхыгъ. АшIогъэшIэгъонэу кIэлэцIыкIухэр ахэмэ аджэх.

Ар зыхъугъэр 1935-рэ илъэсыр ары.

## Сабый щыӀакӀ
Жэнэ Къырымызэ гъэтхапэм и 7-м, 1919-рэ илъэсым къуаджэу Афыпсыпэ къыщыхъугъ. ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу Iофыр шIу ылъэгъущтыгъэ, янэу Сурэтхъан пIуаблэу гухьэрэ дахэхэр зэрытэу ышIыхэрэмрэ Iалъмэкъхэмрэ ышэу Чэримэрэ ежьыррэ Краснодар ахьыхэти, ащэщтыгъэх, унагъом ащкIэ IэпыIэгъу фэхъущтыгъэх. ИкIэсагъ Къырымызэ гъунэгъухэм адэIэпыIэныр: афажъощтыгъэ, пхъэ къафищэщтыгъэ, афызэпиупкIыжьыщтыгъэ. КIэлэ лэжьакIоу чылэм ыцIэ щыIугъагъ. ЕтIани Къырымызэ нэжъ-Iужъхэм апыщэгъагъ: къаIотэрэ къэбарыжъхэр, тхыдэжъхэр, пшысэжъхэр, орэдыжъэу къаIохэрэр ыгу етыгъэу зыхищэщтыгъэх. ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу илъэпкъ фэгумэкIэу, ихэгъэгу шIулъэгъушхо фыриIагъ, гукIэгъоу хэлъым онтэгъугъэр птыригъэзыти, псынкIагъэ горэ къыпхилъхьэщтыгъэ.

1935-рэ илъэсым классиблыр къеухы, Краснодар педтехникумым чIэхьэ. Андырхъое Хъусен ныбджэгъушIу щыфэхъу. ЛитературэмкIэ кружок зэхащэ, ащ Iэпэрытх журналэу «Апэрэ лъэбэкъу» зыфиIорэмрэ дэпкъ гъэзетэу къыщыдагъэкIыщтыгъэмрэ яапэрэ тхыгъэхэр къыщыхаутхэу рагъажьэ. Жэнэ Къырымызэрэ Андырхъое Хъусенрэ зэпэблэгъэ шъыпкъэ хъугъагъэх. Яусэхэм чIыпIэ зэфэшъхьафхэм къащяджэщтыгъэх, етIанэ пьесэ цIыкIухэр къагъэлъагъощтыгъэх, яхэгъэгу шIулъэгъоу фыряIэр яусэхэмкIэ къыраIотыкIыщтыгъэ. КъэIогъэн фаер мыхэр зыщытхэщтыгъэ лъэхъаным хэгъэгур зыгъэIорышIэщтыгъэ Коммунистическэ партием литературэм лъахъэ зэрэтырилъхьэгъагъэр, ежь иунашъокIэ тхэнхэ фаеу зэрилъытэщтыгъэр, пытэу ащ зэрепхыгъагъэхэр ары. Ау нэмыкIэу къыдэплъытэнэу щыт литературэм ихэхъоныгъэкIэ ежь IэкIоцI дунэе, хэбзэ-бзыпхъэхэр зэриIэхэр, ащ цIыфыр зэрэщыпэрытыр. Ар къыдалъытэщтыгъэ тхэкIо ныбжьыкIэхэм.

## Зэпыщэхэр
ЦӀэмэз

**ЦӀэмэз** () — Урысыем хэт Краснодар краим и зы къалэ.
Къалэр ЦӀэмэз-хыжъэм Ӏулъ, Хы ШӀуцӀэм и Ӏушъом. Анахь къухьэуцупӀэ дэгъоу Хы ШӀуцӀэ Ӏушъом щыриӀэми псыхъожъыеу хым мыщ щыхэлъэдэжьырэми ЦӀэмэз араӀо.

ЦӀэмэзым «хьэцӀэ-пӀэцӀабэ зыхэс мэз» зыфиӀорэ мэхьанэр къикӀэу ары. Мы чӀыпӀэр зэгорэм орыжъылъэу, аргъой, бэдзэнэшъу, хьэцӀэ-пӀэцӀэ тӀысыпӀэу щытыгъэкӀэ егуцафэх. Джы къызнэсыгъэми ЦӀэмэз ихьанэ-гъунэ ащ фэдэ чӀыпӀэ зырызхэр къинэжьыгъэх.
Аталыкъ

Аталыкъ - пIурыр (шъэожъыер е пшъэшъэжъыер) зыпIурэ цIыф.
Аргъэн

Аргъэн - щэмэджым гуихыгъэ мэкъу, коц е нэмыкI упкIэгъэ сатыр.
Аргуаджэ

Аргуаджэ - бзыф пхъэшъо чIэгъ лэнтхъу благъэм хэшIыкIыгъэ шэкIэу, бзыуцыф е нэмыкIхэр зэкIоцIапхэрэр.
Ахъщэ хэдз орэд

Ахъщэ хэдз орэд - адыгэ джэгум щыщы хабз, гур къэзIэтырэ орэд, джэгуакIомэ ахъщэ къафыхадзы зыхъукIэ къарагъаIо.
Ахъщэ хэх

Ахъщэ хэх - адыгэ джэгум щыщ хабз. ДжэгуакIохэм пшъэшъэ цIэрыIо джэгу пчэгум тыраубытэти ар ащэфыжьэу "шъхьафит" ашIыжьыфэ ахъщэ къаугъоищтыгъ.
Ахын

Ахын - адыгэмэ чыристан диным ыпэкIэ яIэгъэ тхьэмэ ащыщ. ЫужкIэ былымхэмэ я ухъумакIоу алъытэщтыгъэ.
Блэгъожъ Зулкъарин

**Блэгъожъ Зулкъарин** – Адыгэ къэралыгъо университетым ипрофессор, бзитIушIэныгъэмкIэ илабораторие ипащ.

Блэгъожъ лӏакъом ащыщыгъ.

Ар бзэм Iоф зыдишIэрэр илъэс 50-м ехъугъ. Краснодар дэт къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къызеухым урысыбзэмрэ адыгабзэмрэкIэ ригъэджагъэх. ЕтIанэ къалэу Горькэм (Нижний Новгород) дэт университетым филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатскэ диссертациер къыщигъэшъыпкъэжьыгъ.
Джы Зулкъаринэ Адыгэ къэралыгъо университетым щэлажьэ, доктор, профессор, бзитIушIэныгъэм (двуязычием) Iоф дешIэ. IофшIагъэхэр иIэх еджакIохэм яжабзэ икультурэ къызэрэпIэтыщтым фэгъэхьыгъэхэу: «Типы ошибок в русской речи учащихся-адыгейцев и их источники», «Контактирование русского и родного языков в условиях двуязычия» ыкIи нэмыкIхэр. Урысыбзэм, адыгабзэм яхьылIагъэу статья 250-м ехъу къыхиутыгъ, тхылъ шъхьафэу 30-м ехъу ытхыгъ. Ахэм ащыщых адыгэ-урыс гущыIалъэхэр, урыс-адыгэ зэдэгущыIалъэхэр, адыгэ лъэкъуацIэхэмрэ цIэхэмрэ, адыгэ гущыIэжъхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэхэу.
Блэгъожъ Зулкъаринэ Адыгэ дунэе академием иакадемик, Урысыем педагогическэ ыкIи социальнэ наукэхэмкIэ иакадемие иакадемик, Зэкъошныгъэм иорден къыфагъэшъошагъ.
Къыблэ Судан

**Къыблэ Судан** – Африкэм ит къэралыгъу. Нэбгырэ млн 12 фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 619 745 км². БзэшъхьаIэр – англыбзэ.

КъэлэшъхьаIэр – Джуба.

Къэрал лIышъхьэр – Салва Киир.
Ашрай

Ашрай - быслъымэнмэ къурмэным ыуж мэфэ гъэнэфагъэм щагъэжъорэ стырыпс.