Адыгэ хэхэсхэр

**Адыгэ хэхэсхэр** дунаим икъэралыгъо зэфэшъхьафхэм ащыӏэхэ зэрэхъугъэр адыгэхэр Тыркуем икӏынхэу зэрэрагъэжьагъэм къыхэкӏыгъ. 1763-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Урысые империем изеуапӏэ адыгэхэр ӏашэкӏэ пэуцужьыгъэх, ар 1864-рэ илъэсым Евдокимов генералым чӏыгу гъэстыгъэ тактикэр къызфигъэфедагъэм ишӏуагъэкӏэ аухыгъ. Ащ ыуж адыгэхэм янахьыбэр Осмэн империем рагъэкощыгъ.

Джырэ уахътэм адыгэ хэхэсхэр дунаим икъэралыгъо 50-м ехъумэ ащэпсэух. Анахьыбэу адыгэхэр зыщыпсэухэрэр Тыркуер ары; нэбгырэ миллиони 3-рэ, адрэхэм миллиони 4-рэ аӏуагъ.

=Тыркуер=
Тыркуем адыгэхэр цӏыфэу щыпсэурэм и 2,7 %-р мэхъу ыкӏи а къэралыгъом щыпсэурэ лъэпкъ анахь инхэм ащыщ. Я XIX-рэ лӏэшӏэгъум къыкӏоцӏ адыгэхэр мыщ щыӏэжьхэу Левантым ичӏыпӏэ пстэуми ащыпсэущтыгъэх.

=Мысыр=
Непэ Египет зыфаӏорэ чӏыпӏэм адыгэхэр къызыщылъэгъуагъэхэр я XIV-рэ лӏэшӏэгъум ебгъэхьылӏэн плъэкӏыщт, ащ дэжьым Къырым бэдзэрхэм пщылӏхэр къащащэфыхэзэ къагъакӏоу рагъэжьагъ. Нэужым адыгэ-мамлюкхэм султанатым итепэныгъэ къаубытын алъэкӏыгъ, я XIX-рэ лӏэшӏэгъум нэс ащ ыӏыгъыгъ.

=Сириер=
1987-рэ илъэсым ехъулӏэу Сирием адыгэ нэбгырэ мини 100 фэдиз щыпсэущтыгъ, ащ ызыныкъо Тартус ыкӏи Латакия провинцэхэм ащыпсэущтыгъ; Голан лъэгапӏэхэм ячӏыналъэ ащыпсэухэрэри бэ мэхъух. Францием мандат Сирием зыщигъэпсыгъэм ыуж адыгэ бэ француз дзэхэм ахэхьагъ, ахэм чӏыпӏэ цӏыфхэм араб-суннитхэм апэшӏуекӏогъэныр ащагъэшӏагъ. Я 40-рэ илъэсхэм адыгэхэр Джавад Анзор япэщагъэу араб-израиль заом чанэу хэлэжьагъэх. Адыгэ нэбгырэ 200 фэдиз заом хэкӏодагъ. Мэфэ хы заом ыуж адыгэ бэ Дамаск ыкӏи Алеппо къаӏэпхъуагъ, ау 1973-рэ илъэсым ахэм ащыщхэр къуаджэхэу Бир Аджам ыкӏи Барика къагъэзэжьынхэ фае хъугъагъэ.

Джырэ уахътэм Сирием ис адыгэхэр Асад ирежим иагъэшӏуагъэх, чӏыпӏэ суннит фундаменталистхэм апэуцужьых. Чӏыпӏэ алавитхэм, друзхэм, чыристанхэм, джуртхэм зэфыщытыкӏэ дэгъу адыряӏ. Ахэм ащыщыбэхэр правительствэм, граждан ыкӏи дзэ гъэӏорышӏапӏэхэм ащэлажьэх. Хэгъэгу кӏоцӏ ӏофхэмкӏэ министрэу ыкӏи полицием ипащэу щытыгъэ Бассам Абдель Маджид лъэпкъкӏэ адыгэу щытыгъ. Уахътэр зыкӏуатэм адыгабзэр зыӏурылъ адыгэхэм япчъагъэ нахь макӏэ мэхъу. Сирием ис адыгэхэм ящыӏэныгъэ чӏыпӏэшхо щызыубытырэр лъэпкъ мэфэкӏхэр ары.

Граждан заом ыпкъ къикӏыкӏэ сирий адыгэхэр хэкӏодэжьыным пэрытхэ хъугъэ. Ахэм ащыщхэр Тыркуемрэ Иорданиемрэ щыхьагъэх. Хэкум – Урысыем иадыгэ республикэхэм – къэкощыжьыныр джыдэдэм щыхъущтэп, республикэхэм япащэхэм япозицие къыхэкӏэу – КъШР-мрэ Адыгеимрэкӏэ нейтральнэ-чъыӏэпӏэ, КъБР-мкӏэ дэе дэдэу, Кӏуэкӏуэ Ю.А. къызэрыкӏом лъыпытэу республикэ шапхъэмкӏэ сирий адыгэхэм ӏэпыӏэгъу ащымыгъотыжьэу.

=Иорданир=
Иорданием щыпсэурэ адыгэ диаспорэр дунаим щызэлъашӏэ, ащкӏэ зишӏуагъэ къэкӏуагъэхэм ащыщ мы къэралыгъом икъэлэ шъхьаӏэу Амман 1878-рэ илъэсым шапсыгъ лъэпкъым щыщхэм зэрагъэтӏылъагъэр. Трансиордан эмиратыр зэтеуцонымкӏэ адыгэхэм мэхьанэшхо яӏагъ. Адыгэхэм правительствэм, уӏэшыгъэ кӏуачӏэхэм, полицием ӏэнатӏэ лъагэхэр ащаӏыгъых; 1921-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Иорданием ипачъыхьэхэм (Абдаллах I, Талал, Хусейн ыкӏи Абдаллах II) яухъумакӏохэр адыгэхэм анэмыкӏ къахахыхэрэп. 1932-рэ илъэсым щегъэжьагъэу хэгъэгум ыкӏоцӏкӏэ Адыгэ Шӏушӏэ Хасэм ыӏэшъхьэ тетхэм лъэшэу зыщаушъомбгъугъ. 1944-рэ илъэсым Адыгэ лъэпкъ спортым (бгырыпх бэнэныр, нэмыкӏхэри) хэхъоныгъэ езыгъэшӏырэ клубэу Аль-Ахли зэхащагъ; 1944-рэ илъэсым щегъэжьагъэу клубым ыкӏоцӏкӏэ адыгэ лъэпкъ къашъохэмкӏэ ансамблэ зэхащагъ. 1950-рэ илъэсым организациеу Аль-Джил Аль-Джадид зэхащагъ, адыгэ культурэр Иорданием ыкӏоцӏкӏэ къыщыухъумэгъэным, хэхъоныгъэ ышӏыным ар фэӏорышӏэ. 2009-рэ илъэсым къэбэртэе-адыгэ бзэр къэухъумэгъэным фэӏорышӏэрэ Адыгэ Культурэ Академиер агъэпсыгъ. Ащ дэжьым лъэпкъ къашъохэмкӏэ ансамблэу «Горцы» зыфиӏорэр зэхащагъ. 2011-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 21-м адыгэхэм ялъыгъэчъэпӏэ чӏыпӏэ кӏымэфэ олимпиадэ щызэхащэным пэуцужьэу иордан адыгэхэм протест зэхащагъ.

=Ливиер=
Ливием адыгэ нэбгырэ мин 30 фэдиз щэпсэу, ахэр мамлюкхэм ялӏэужх. Чӏыпӏэ адыгэ диаспорэм илӏыкӏохэр щыцӏэрыӏох 70—80-рэ илъэсхэм полковникэу Каддафи пэуцужьыгъэ заговор зэхащагъэу. Заговорым ипащэу хъугъэ Омар Мохейши, лъэпкъкӏэ адыгэу, 1984-рэ илъэсым аукӏыгъ. Мы хъугъэ-шӏагъэм ыуж ливие адыгэхэр хабзэм ынаӏэ ычӏагъэу ыубытыгъэх, ащ къыхэкӏыгъ 2011-рэ илъэсым граждан заом оппозицием ыбгъу итэу зыхэлажьэныр.

=Израиль=
Израиль адыгэ мин заулэ щэпсэу, анахьыбэр Кфар-Камэ (2 мин) ыкӏи Реханье (1 мин) ары. Ахэр Голан лъагапӏэхэм ащыӏэгъэ адыгэ чылэхэм ащыщыгъэх. Ныбжь гъэнэфагъэ зырагъэсыкӏэ, ахэм ащыпсэухэрэм дзэ къулыкъур ахьын фае, адрэ цӏыфхэм афэдэу. Израиль адыгэхэм ащыщыбэхэр кӏуачӏэ къулыкъухэм ахэтх, ахэм ащыщых Магав, зыухъумэжьыным идзэ, израиль полициер ыкӏи хьапсхэм ягъэӏорышӏапӏэ.

=Къокӏыпӏэ Европэ=
1866-рэ илъэсым фэдизрэ Кавказым къикӏыгъэ унэгъо заулэ Молдавскэ княжествэм ичӏыгу щыпсэу хъугъэ. Охътэ кӏэкӏым къыкӏоцӏ ахэр чӏыпӏэ цӏыфхэм ахэхьажьыгъэх. Ахэм аужырэу къахэкӏыгъэхэм ащыщэу генерал Михаил Христодуло Черкез 1877-78-рэ илъэсхэм щыӏэгъэ урыс-тырку заом илъэхъан Румынием илъэпкъ лӏыхъужъ хъугъагъэ. Плевен дэжь щыкӏогъэ заом тыркухэр щызэхикъутагъэх, тырку дзэм икомандующэу генерал Нури-Гази Осман-пашэр (ежьри Тыркуем щыпсэурэ адыгэ хэхэсхэм къатекӏыгъагъ) гъэр ышӏыгъ, тыркухэр зыкъызыритыжьхэм, ащ исашъо Михаил Черкез ритыжьыгъагъ. Ащ ишӏэжь фэшӏ Бухарест дэт дворецэу Котрочень икоридорхэм ащыщ горэм «Sala Cerchez» зыфиӏорэ цӏэ фаусыгъ.

Адыгэ нэбгырэ макӏэ Косово-Поле охътэ кӏэкӏкӏэ щыпсэугъэх, ау 1990-рэ илъэсхэм къэхъугъэхэм алъэхъан ахэр ячӏыгужъ — Адыгеим къагъэзэжьыгъэх.

=Джырэ щытыкӏэр=
Мы уахътэм дунаим щыпсэурэ адыгэ хэхэсхэм ялӏыкӏохэм адыгэхэм ягеноцид къыдалъытэн зэрэфаер къаӏуатэ. 2006-рэ илъэсым Адыгэ Конгрессым ащ фэгъэхьыгъэ петициеу къыхьыгъэр Къэралыгъо Думэм ыгъэпыигъ. 2002—2007-рэ илъэсхэм Адыгеим и Президентэу щытыгъэ Сэумэн Хьазрэт адыгэхэм ягеноцид лъэпкъ тхьамыкӏагъоу къыгъэлъэгъуагъ. Дунэе Адыгэ Хасэм (ДАХ-м) иӏофшӏэн, лъэпкъ-демократическэ ыкӏи лъэпкъ-националистическэ куп ыкӏи движение заулэхэр ("Адыгэ Хасэ", "Адыгэ Хасэ", "Адыгэ Конгресс", "Хасэ" Урысыем ыкӏи адыгэ хэхэсхэр зыщыпсэурэ къэралхэм, Европэм щыпсэурэ адыгэхэм я Федерацие, Кавказ федерациер (КАВФЕД) Тыркуем ыкӏи нэмыкӏхэр) къызэращызэхащагъэхэм яшӏуагъэкӏэ лъэпкъ зэхашӏэр нахь къэущыгъэ хъугъэ.

=Хэкӏыпӏэр=

=Зэпыщэхэр=
* Allen, W.E.D. and Muratoff, Paul. *Caucasian Battlefields: History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828—1921* Cambridge University Press, 1953.
* 
* Hamed-Troyansky, Vladimir. Imperial Refuge: Resettlement of Muslims from Russia in the Ottoman Empire, 1860–1914. Dissertation. Stanford University, 2018.
* 
* 
* 
* 
*