open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нигерие

**Нигерие**, **Федератив Республикэу Нигерие** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Абуджа. Нэбгырэ млн 150 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 923 768 км². БзэшъхьаIэхэр – англыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Мохаммаду Бухари. Хэгъэгу тхьаматэр – Йеми Осинбаджо.

## Географие
Гъунэгъухэр: Бенин, Нигер, Чад, Камерун.

Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ

1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Британием и колониеу щытыгъэ.
Никарагуа

**Никарагуа**, **Республикэу Никарагуа** — Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Манагуа. ЦIыфэу нэбгырэ млн 6-м къехъу щэпсэу (къеохы). Хэгэгум чIырэу иIэр 129 494 км² (дунаемкIэ я-96). БзэшъхьаIэр – испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр — Даниэль Ортега. Игуадзэр — Омар Халлсевенс.

## Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Костэ-Рикэ, Гондурас.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Нартхэр

**Нарт** пщыналъэхэр дунэе културэм ихъазынэщ хахьэх.

ИжъыкIэ цIыфхэм дунэееплъыкIэу яIагъэр, чIыопсым ыкIуачIэхэр къазэрэщыхъущтыгъэхэр, ащ "ишъэфхэр" аIэкъызэрэрагъахьэщтыгъэр, гугъэ-гупшысэу яIагъэхэр, янасып зэрэфэбанэщтыгъэхэр, аужыпкъэм адыгэмэ ямызакъоу зэкIэ цIыфым икультурэ къырыкIуагъэм инэкIубгъохэр адыгэ нарт эпосым хэхьэрэ хъишъэхэм, пщыналъэхэм, орэдхэм нафэу къагъэлъагъо. А шIогъэ пстэумэ апае лъэпкъ эпосым дунэе культурэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щеубыты.

Хэтрэ цIыф лъэпкъи икультурэ, идунэезэхашIэ а зы щыIэныгъэ зэпыуцуапIэм зэхъокIныгъэхэр фэхъухэмэ зэпичызэ ищыIэныгъэ гъогу къырэкIо. Арэу зэрэщытым къыхэкIыкIэ адыгэ нарт эпосымрэ ижърэ дунэе мифологиемрэ ахэлъ нэшэнабэхэр зэтефэх.

МашIор къэзыхьыгъэм, е мэшIозехьэм иобраз дунэе мифологием анахь щыцIэрыIомэ ащыщ. Адыгэ лIыхъужъ эпосэу "Нартхэр" зыфиIорэм хэт Саусырыкъом инэшанэхэмрэ ижъырэ урым мифологием хэт образхэмрэ зэпэблагъэх. Нарт Саусырыкъо машIор къызэрихьыгъэр къэзгъэлъэгъорэ пщыналъэр тыгу къэдгъэкIыжьынышъ, урыммэ ямиф едгъэпшэн.

* Ашэмэз
* Сатанае
* Тотэрэщ
* Саусэрыкъо
* Орзэмэдж
* Тхъожъые
* Хъуаджэр
* Алп
* Дул-дул
* ХьэрамэIуашъхьэ
* Пэтэрэз
* Нэсрэн-жьакIэ
* Пакъо
* Бгъэжь ябгэ
* Тхьэ
* Дэхэнагъо


*… Цlыху цIыкIухэр дин икIащ,*
*Си тхьэ напэм нэмыплъ Iейхэр фэ хувощI,*
*ЩIым къытекIам и IэфIыгъуэм сыхывон,*
*Iэнэ къащэтэм – сэ си Iыхьу хэвмыгъэз,*
*Гъэм зигъазэм сэ си хъуэхъу фымыIуатэ,*
*Батэ вгъэшым сэ си тепщи хэвмыгъэхъуэ*
*Iуащхьэмахуэу си тIысыпIэр лъагъуэ фщIыну –*
*Нартхэм жыфIэу мызэ мытэу зэхэсхащ —*

: ("Нартхэр")

* Бгажноков Б.Х. Очерки этнографии общения адыгов. – Нальчик, 1983.
* Геннеп, ван А. Обряды перехода. – М.: Восточная литература, 1999.
* Кабардинский фольклор/ Ред. Ю.М.Соколова. - М.: Academia, 1936.
* Нартхэр. Адыгэ эпос. / Сост. А.М.Гадагатль. т.4;5. – Майкоп, 1970.
* Нарты. Адыгский героический эпос. – М.: Наука, 1974.
* Элиаде М. Миф о вечном возвращении. – М.: Ладомир,2006.
* Closs A. Die Religion Semnonenstammes / Weiner Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik. Salzburg; Leipzig, 1936 (Op. cit. p. 643).

## Епхыгъэ зэпыщэхэр
* ТхьалI Сусанн, Адыгэ эпосэу "Нартхэр" - Дунэе культурэм ихъазынэщ
Норвегие

**Норвегие**, е **Королыгъоу Норвегие** – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Осло. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5 627 400 (2026) къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 385 207 км² (дунаемкIэ я-67). БзэшъхьаIэр – норвегыбз.

ДЛО-м.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Норвегием и Королэу Харалд я-V.

Къэрал тхьаматэр – Йонас Гар Стёре.

## Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Темыр Хым ыIушъо тет. Швециер, Финландыр игъунэгъух.

## Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – *норвег кронэ*.

## Зэпыщэхэр


Geiranger2.JPG|Geiranger
Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Vippetangen2.jpg|Осло
Vegaoyan.jpg|West Norway coast
Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Forest
Norway National House.JPG|Norway National House
Troll_A_Platform.jpg|Oil platform


## References
НыбжьыкӀэ Джэгу

**НыбжьыкӏЭ Джэгу** – унэгъо кӏоцӏым е хэгъэгу ӏоф емыпхыгъэу ныбжьыкӏэ зэхахьэу джэгу хэтэу ашӏыщтыгъэр.
Исаак Ньютон

**Исаак Ньютон** (; 1642, Улсторп, Англие — 1727, Лондон) — XVII-XVIII-рэ лӀэшӀэгъухэм псэугъэ англыз шӀэныгъэлэжь, хьисапым, физикэм, астрономием ыкӀи нэмыкӀ шӀэныгъэ къутамэхэм щылэжьагъ. ДунаемкӀэ анахь шӀэныгъэлэжь бэлахьмэ ыкӀи цӀэрыӀодэдэмэ ащыщ. Классик физикэм и егъэжьакӀу.

Непэрэ дунэе гурыӀоныгъэм и егъэжьакӀу: дифференциал ыкӀи интеграл анализы Ньютон ары нахьыбэмкӀэ къэзыугупшысыгъэр; ащ нэмыкӀэ теорие бэхэр зэхигъэуцуагъэх, ащылэжьагъ. Ньютоным фэдэ шӀэныгъэлэжь бэлахьэу нэбгырэ заул ныӀэп зэрэдунаеу щыӀагъэр.
Нэгумэ Шорэ

Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэ. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1684 гъэм Бахъсэн Ӏуфэ къыщалъхуащ (Бахъсэн псым и сэмэгурабгъум, Зеикъуэ ипщэӀуэкӀэ, иджыри ущрохьэлӀэ КъэзэныкъуейкӀэ зэджэ щӀыпӀэцӀэ). Жэбагъы зэрыӀущыр, зэрыцӀыху губзыгъэр щӀэх дыдэ наӀуэ хъуауэ щытащ, хъыбархэм зэрыжаӀэмкӀэ. Хъыбархэм ящыщ зы щыхьэт тохъуэ УэрарэкӀэ зэджэ хеящӀэ* цӀэрыӀуэм акъылрэ ӀущыгъэкӀэ Жэбагъы текӀуауэ зэрыщытам. Абы щыгъуэ щӀалэ дыдэт Жэбагъы. И ныбжь нэсри, Къэзэнокъуэ Жэбагъы, дунейм ехыжыху, къэбэрдей пщышхуэхэм, пщы уэлийхэм я чэнджэщэгъуу щытащ. Лъэпкъ Ӏуэху и пщэ далъхьэурэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыбжанэрэ ягъэкӀуащ Къэбэрдейр а зэманым зыпыщӀауэ щыта къэралхэм, пщыгъуэхэм. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщӀэ, Кърымымрэ Мэзкуурэ кӀуа къэбэрдей лӀыкӀуэхэм Къэзэнокъуэ Жэбагъы зэрахэтам.

Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщӀэкъуар Къэбэрдейм и Ӏуэху зэрыдэкӀынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цӀыхум я псэукӀэр егъэфӀэкӀуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкӀэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщӀэ иӀэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цӀыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакӀуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фӀыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищӀыжауэ. А къалэныр хузэфӀэмыкӀамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цӀэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икӀи къигупсысакъым: лӀы Ӏущым далъагъу ӀуэхущӀафэхэр зэхуаӀуэтэжурэ жылэм хэӀуэри ӀуэрыӀуатэ лӀэужьыгъуэ хъуащ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щӀаӀуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлӀэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цӀи и хъыбархэри ящӀэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми.
Псалъэ пэж куэд къызэринэкӀащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкӀэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкӀа псалъэ Ӏущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкӀуэ.

Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1750 гъэм лӀащ, и акъылрэ и ӀуэхущӀафэкӀэ цӀэрыӀуэ дыдэ хъуауэ.

Къэрмокъуэ Хьэмид "Адыгэ ӀуэрыӀуатэ".

[*] ХеящӀэ: хей псалъэм, мыкъуаншэ, мымысэ мыхьэнэ зиӀэм къытокӀ. къуаншэмрэ захуэмрэ зэхэзыгъэкӀым "хеящӀэ"-кӀэ йоджэ, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ "къады".
Нэгъоибзэ

**Нэгъоибзэ** — нэгъойхэм яныдэлъфыбз. Тырку бзэкупым щыщ, кыпчак бзэкъутамэм хахьэ. Нахьыбэу зыщыгущаӀэхэрэр – Ставропол Краимрэ, КъЧР-рэ, Дагъыстанрэ, Астрахъан Областрэ. ЗэрэпстэумкӀи нэбгырэ мин 80-90 фэдиз ашӀэ.

КъЧР и къэралыгъуабзэмэ ащыщ.

## Тарихъыр

## ТхакӀэр

## Диалектхэр
Нэгъоибзэм диалектищ иӀ: "ногай" (Ставропол Край), "караногай" (Дагъыстан), "акногай" (Къэрэщэе-Черкес Республикэ). Астрахан Областым и нэгъоибзэр зымэ бзэ шъхьафкӀэ хагъэунэфыкӀы.

## НэмыкӀ
НэгъоибзэкӀэ гъэзет заулэ къыдагъэкӀы: «Шоьл тавысы» и «Ногай давысы».
НэмыӀ лъэкъуацӀэу дэсхэр

## НэмыI лъэкъуацIэу дэсхэр

* Абзах
* Бущнакъ
* Бжьэдыгъу
* Натхъо
* Хьэтыкъуай
* Цэй
* Шапсыгъ
Оман

**Оман**, **Султанатэу Оман** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Мускат. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 309 501 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – султанэу Кабоос бин Саид аль Саид.
* Хэгъэгу тхьаматэр – Фахд бин Махьмуд.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер, Йеменыр, Араб Эмират Зэхэтхэр игъунэгъух. Перс Псыдахьэмрэ, Инд Океанымрэ аIушъомэ атет.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Онджэкъ

**Онджэкъ** – чыиф сыбэу джэныкъом иIугъо рищынэу дэпкъым рашIылIэ (нахьыбэу пэсэрей зэманым).
Онэ къуаӀ

онэпкъыр къопит1оу онэшъхьантэр ащ азыфагоу щытыгъ:ыпэрэ онэ къуапэм шхор зыщищык1агъэм ш1охалъэщтыгъэ,онэк1э къуапэм к1ак1ор рауч1эпхыщтыгъэ.
Орэдус

**Орэдус** — орэдхэр зыусырэр.

## ГущыIэм пае
* классикэ орэд е мэкъамэ ягугъу ашIымэ – **композитор** нахьыбэмэ аIо
* джэгокIо сэнэхьатмэ ащыщыр
Оттава

**Оттава** – къалэ, Канадэм и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 880 фэдис дэс. Къэлэ тхьаматэр – Джим Уотсон.

## Тарихъ

## Географие
Пакистан

**Пакистан**, **Ислъам Республикэу Пакистан** — Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Исламабад. ЦIыфэу нэбгырэ млн 180-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 803 940 км². БзэшъхьаIэхэр – урду, англыбзэр.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Мамнун Хусейн.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием ыкурэ, ыкъыблэрэ азыфагу ит.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Панамэ

**Панамэ** – Къыблэ Америкэмрэ, Ишъхъэрэмрэ азфагу ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр – Панамэ. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 4.1-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 75 517 км² (дунаемкӀэ я-118). БзэшъхьаӀэр – испаныбзэр; ащ нэмыкӀэу регионыбзэ пчъагъэ яӀ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкӀэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лӀышъхьэр – Хуан Карлос Варела. Игуадзэр – Исабель Сен Мало де Альварадо.

## Географие
Гъунэгъухэр: Костэ-Рикэ, Коломбие.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Париж

**Париж** – Францием и къэлэшъхьа1. Нэбгырэ млн 2.5 фэдиз ц1ыфэу дэс. Ау хьанэгъунэр ибгъэгъусэжьмэ, млн 10 къехъущт дэсыр.

Еуропэм и анахь къэлэ ин дэдэмэ ащыщ.


Paris-Tour Eiffel-104-2017-gje.jpg|Tour Eiffel
Paris-von Montmartre-160-2017-gje.jpg|Paris
Paris-Notre Dame-144-Apsis-2017-gje.jpg|Notre Dame
Paris-Sacré-Cœur-104-2017-gje.jpg|Sacré-Cœur
Paris-Pont Neuf-104-Henri IV-2017-gje.jpg|Pont Neuf
Paris-Pantheon-108-2017-gje.jpg|Pantheon
Paris-Place de la Concorde-094-2004-gje.jpg|Place de la Concorde
Paris-St Etienne du Mont-104-2017-gje.jpg|St. Etienne du Mont
Paris-Vom Arc de Triomphe-084-Champs Elysees-1991-gje.jpg|Champs Elysees
Пекин

**Пекин** – Китаим и къэлэшъхьаI, дунаем тет къалэмэ анахь инышхомэ ащыщ, агломерациешхоу мэхъу. Нэбгырэ млн 21-м къехъу щэпсэу.

Къэлэ тхьаматэр –  Инь Юн.


Beijing-Verbotene Stadt-Tor der hoechsten Harmonie-04-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-86-Durchgang-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-22-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-094-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-072-gje.jpg
Beijing-Nationalmuseum-24-Kind-Chinesin-2012-gje.jpg
Beijing-10-Hochhaeuser-2012-gje.jpg
Beijing-Liulichang Dongjie-16-Porzellanpuppen-gje.jpg
Перс Псыдахь

**Перс Псыдадхь** – псыдахьэу Инд Океаным къыхэкIырэр.

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Къэралхэу ыIушъо тетхэр: Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабие, Бахрейн, Катар, АЭЗ, Оман.

## Зэпыщэхэр
Перу

**Перу** – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Лима. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-19). Хэгэгум чIырэу иIэр 1 285 220 км² (дунаемкIэ я-42). БзэшъхьаIэхэр – испаныбзэр, кечуабзэр, аймарабзэр, регион пэпчъ нэмыкIхэр. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Ольянта Умала.

Хэгъэгу тхьаматэр – Марисол Эспиноса Крус.

## Географие
Къыблэ Америкэм ыгу ит. Аргентинэр, Бразилиер, Экуадор, ыкIи нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Лэхьый

**Лэхьый**, е **Поляк Республик** — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Варшавэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 38-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-33). Хэгэгум чIырэу иIэр 312 696 км² (дунаемкIэ я-69). БзэшъхьаIэр – полякыбз.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Анджей Дуда.

Къэралыгъо тхьаматэр – Дональд Туск.

## Географие
Еуропэм ыгу ит. Германиер, Чехиер, Словакиер, Украинэр, Белоруссиер, Урысыер, Литуаниер апэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ республикэу щыт Полшэр. Къедзыгъо 16-кIэ зэхэутыгъэ. Ахъщэу агъэфедэрэр – *злотый*.

## Зэпыщэхэр
Парагуай

**Парагуай**, официалэу **Парагуай Республик** – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Асунсьон.

ЦIыфэу нэбгырэ млн 7-м къехъу щэпсэу (а нумерымкIэ дунаемкIэ я-104 щыт). Хэгэгум чIырэу иIэр 406 752 км² (дунаемкIэ я-58). БзэшъхьаIэхэр – испаныбзэр, гуаранибзэр. ЦIыфбэмэ Ромэ-Католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Орасио Картес. Ащ и гуадзэр - Хуан Офара.

## Географие
Къыблэ Америкэм ытыгъэкъокIыпIэмк1э щыт. Бразилиер, Боливиер, Аргентинэр.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Пони

**Пони** – шы цӀыкӀудэд. Унэ шымэ ащыщ. ЯинагъэкIэ м 0.80- 1.20 фэдиз. НахьыбэмкIэ зыщахъурэрː Еуропэ, Ишъхъэрэ Америкэ, Японие.
Португалие

**Португалие** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Лиссабон. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 92 212 км². БзэшъхьаIэр – португалыбз. Португалиер хэгъэгу игъэкIотыгъэкIаеу щыт, экономикэмкIи, политикэмкIи.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Анибал Кавако Силва.

Хэгъэгу тхьаматэр – Педро Пассос Коэльо.

## Географие
Еуропэм ыкъохьэпIэ лъэныкъом щыт. Испание закъу пэгъунэгъур.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Прага

**Прага** – Чехием и къэлэшъхьаI, ыкIи и анахь къэлэшъо дэд. ЦIыф нэбгырэ млн 1.3 фэдиз дэс.

## Тарихъ
Я-VIII лIэшIэгъум лъапсэ фашIыгъагъ.

## 

Prag-3990-Kleinseite-Karlsbruecke-vom Petřín-Aussichtsturm-2008-gje.jpg
Prag-5990-Karlsbruecke-Kleinseite-2008-gje.jpg
Prag-6260-Karlsbruecke-Altstadt-2008-gje.jpg
Prag-2010-Wenzelsplatz-2008-gje.jpg
Prag-4360-Altstaedter Ring-Rathaus-2008-gje.jpg
Prag-4530-Altstaedter Ring-Teynkirche-2008-gje.jpg
Prag-6600-Kleinseitner Ring oben-2008-gje.jpg
Prag-3440-Goldenes Gaesschen-2008-gje.jpg
Prag-6780-Nerudova-2008-gje.jpg
Prag-6830-Nerudova-Madonna-2008-gje.jpg


## Географие
Влтава псыхъо тет.
Псыжъ

**Псыжъ**, е **Пщыз**, **Пщыжъ** (, ) — Адыгэ Республикэм, Краснодар краим, КЧР-м и псыхъу. КЧР къыщежьэ.
Мыекъуэпэ къедзыгъо

**Мыекъуэпэ къедзыгъо** () — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр – къуаджэу Тульский. Къедзыгъом и л1ышъхьэр – Петрусенко Алексей Георгиевич.

## Географиер

## Тарихъ

## Ц1ыфэу щыпсэухэрэр
Ц1ыф нэбгырэ мин 60 фэдиз дэс (2013-рэ илъэс). Адыгэ чылэмэ ащыщэу Мафэхьаблэ закъу дэтыр.

## Културэр

## Нэмык1
Анри Пуанкаре

**Жюль Анри́ Пуанкаре́** (*Jules Henri Poincaré*; 1854, Нанси, Францие — 1912, Париж) — XIX-XX-рэ лIэшIэгъухэм псэугъэ франц шIэныгъэлэжь, гупшысакIу, хьисапым, физикэм, астрономием ыкIи нэмыкI шIэныгъэ къутамэхэм щылэжьагъ. ДунаемкIэ анахь шIэныгъэлэжь бэлахьмэ ыкIи цIэрыIодэдэмэ ащыщ. Париж шIэныгъэ академием и тхьаматэщтыгъэ (1906), Франц академием хэтыгъ (1908).

Нахь егъэкIуэтыгъэу зыщылэжьагъэр, ишIогъэшъо зыригъэкIыгъэхэр:
* Топологие (мы шIэныгъэ къутамэм и егъэжьакIохэм ащыщыгъ)
* Динамикэ (дифференциал) системэхэ
* Ошъогу механикэ
* The theory of relativity (а къутамэм хьисап фундамент фэзышIыгъэмэ ащыщ)
ПцашӀо

**пцаш1о** – металл шъэбэ лъэпкъэу псынк1эу тк1урэ; гъуанэ хъугъэ хьакъу – шыкъухэр радыжьы.
Пчэдыжь

**Пчэдыжь** – Нэф зышъыгъэмрэ къушлыкъумрэ азыфагу ифэрэ уахътэр ары.
ПшъэдэкӀыжь

**пшъэдэк1ыжь**-ц1ыфым ы1орэмрэ ыш1эрэмрэ зынэс-рэр, ащ къик1ын ылъэк1ыщтымк1э пщынэжьэу ыхьыщтыр.
Пшъэшъэ гъусэ

**пшъэшъэ гъусэ** – пшъашъэр цылэ к1оц1 е хэгъэгу техьан зыхъук1э гъусэу фаш1ыщтыгъэр; нысак1эм цылэ к1оц1 1оф и1эу гъогу техьэмэ рагъэгъусэщтыгъэ пшъашъэр.
Пшъэшъэ тэгъахь

**пшъэшъэ тэгъахь**-джэгу пчэгум 1ут пшъашъэхэр чэзыук1э къэшъонэу къытезыщэрэр.
Пшъэшъэ хьатыякӀу

**пшъэшъэ хьатыяк1у** – пшъашъэхэм алъыплъэу, ящытык1э якъэшъон, языгъэпсэфын гъунэ алъызыфэу джэгур зэхэтыфэк1э пшъашэмэ яунэшъош1ыр.
Пшэгъо корен

**пшэгъо корен** – псы пахъэ зыхэт жьэу зыпхыры-плъыгъуаер; пшэс 1угжъу
Пщынэкъэб

нжърэ пщынэ 1эмэ-псымэмэ ащыщ; къэбц1ац1эм (тхьалъыркъэбым) хаш1ык1ы.
ПщынэтӀаркъу

**ПщынэтӀаркъу** – ижърэ пщынэ Iэмэ-псым; пхъэтIаркъом хашIыкы; бзэпс 16-20 фэдиз илъ.
Пщыщ

**Пшиш** () — Адыгэ Республикэм и псыхъу.

## Егъэпхыгъэ линкыхэр
* Пшиш
Ишъхъэрэ Македоние

**Республикэу Ишъхъэрэ Македоние**, е **Ишъхъэрэ Македоние** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Скопье. ЦIыфэу нэбгырэ млн 2-м къехъу щэпсэу: македонхэр (%65), албанхэр (%25). Хэгэгум чIырэу иIэр 25 713 км². БзэшъхьаIэр – македоныбз.

ДЛО-м хахьэ, ЕЗ-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).

Хэгъэгу лIышъхьэр – Стево Пендаровски.

Къэралыгъо тхьаматэр – Талат Джафери.

## Географие
Еуропэм ычIэгъ ит, Балканхэм атет. Албаниер, Урымыер, Булгариер, Сербиер пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Македониер.

Ахъщэу агъэфедэрэр – *македон денар*.

## Тарихъ

## ГъэшIэгъон
Урымыемрэ Республикэу Македониемрэ зэгурымIоныгъэ яI, сыда пIомэ Ижърэ Македонием (ижъ-ижъыжь урым къэралыгъо) ыцIэ ыужрэ республикэм зыфиштагъ.

## Зэпыщэхэр
Пыл

**Пылыр** щэрыпIу мэз псэушъхьэхэмэ а щыщ.

Пылым нахь псэушъхьэ ин чІыгугъушъэм тетэп. Пылбзым и лъэрмыхьыгъэ мазэ 22-рэ пэты. Лъэс 4000 мэхъуы чІыгугъушъэм пылым нахь ин зытемтыжьыр, ащ ипэ Мамут нахь иныгъ, ау мамутлъэпкъыр зэрэщытэу куэдыжьыгъ.

Пылым пэ кІыхь пыт, ащ пылып раІо, пылыпэм пылыбжъитІу гуэт, пылыбжъэр зэрэ мак1эмрэ зэрэ пытэмрэ къахэк1эу лъэп1эдэдэ мэхъу.

Анахь пыл джадэу къагъуэтыгъэр Іэнголэм 1956-рэ илъэсым щаукІыгъ, ащ и онтэгъугъэ 12,000 кг хъущтыгъ, ау илъэгагъэ 4.2-рэм нэсыщтыгъ.
.

Пыл-псауым мэзым пый шыриІэп, ау цІыф лъэпкъра ипый дэдыр.

Непэ чІыгу пылшъхьэ 500,000 фэдиз къытенэжьыгъ.

## References
Рихьаные

**Рихьаныер** (; ; ) Израелым чылитIу итмэ ящыщ. Рихьаныер Абдзахэ чыл, Абдзэхабзэгьэ щэгушаIэх. Ар Джурт чылэфо горэм километрий рагъогьэ пэчыж. А чылэфом Сэфэт исIэр.

## Рихьаныер зытIысгъэр

Рихьаныер Адыгъэу Абдзахым къикIыгъэмэ ягъэтIысэгъ 1878 илъэсым. Осмэн парчъыхьэм Ахэр нэпэ Израел здэщысым къищагъэх. ЧIыгур ары къазритгъэр. Ахэр Адыгэ унэгъо заулу мэхъутгъэх, ахэмэ Тыркурэ Тэтэрэ яригъусагъэх.

Рихьаныери Кфар Камам фэду ягъэтIысэгъ: унэхэр зэпытху, джамыер&nbsp;(мэщытыр) ифзэгу иту. Ахэми Арапхэр къазэуагъэх, ахэми тыгъуакIохэр къалъыкIуагъэх. Ащтэугьэ зыгорэ къызкIорэм къэлашъхьэм кIыкIынгъэхи япыймэ япэгъокIытгъэх.

Нэпэ Рихьаныем змин фэдиз дэс. Арапхэри дэсых.

## Рихьаныем лIэкъуасIу дэсхэр

Рихьаныем дэсым ибэр и Адыгэ лIэкъуасIэгьэ тхыгъэп. Арти мылIэкъуасIэмэ я Адыгэ сIэхэр зышIэрэм къхерэтхэжьых.

* Гущ
* Мышъэ (Шапсыгъэх)
* лIышъэ (Тилсонгьи Тэлэщгьи тхыгъэх)
* Хъуажъ
* Хъун (Шапсыгъэх)
* Хъуршид (Убыхых)
* Хьэпэпх (Мэдаджыгьэ тхэгъ)
* Хьэтыкъу
* Абдзах
* Тырку
* Тэтэр
* Рустум (я Тыркух, я Тэтэрых)
Рихьаные/АбзэхабзэкӀэ

**Рихьаныер** (; ; ) Израелым къоджитIоу итмэ ящыщ. Рихьаныер Абдзахэ къуадж, АбдзэхабзэкIэ щэгушыIэх. Ар Джурт къоджэщко горэм километрийкIэ пэчъыж. А къоджэщком Сэфэт ицIэр.

## Рихьаныер зытIысгъыр

Рихьаныер Адыгъэу Абдзахым къикIыжьгъэмэ ягъэтIысыгъ 1878 илъэсым. Осмэн парчъыхьым ахэр непэ Израел здэщысым къищагъэх. ЧIыгур, ары къазритыгъыр. Ахэр Адыгэ унэгъо заулэу хъущтыгъэх, ахэмэ Тыркурэ Тэтэрэ яригъусагъэх.

Рихьаныери Кфар Камаым фэдэу агъэтIысыгъ: унэхэр зэпытхэу, джамыер&nbsp;(мэщытыр) ифзэгу итэу. Ахэми Арапхэр къазэуагъэх, ахэми тыгъуакIохэр къалъыкIуагъэх. Ащтэу зыгорэ къызыкIорэм къэлашъхьэм дэкIоенгъэхэзы япыймэ япэгъокIыщтыгъэх.

Непэ Рихьаныем змин фэдиз дэс. Арапхэри дэсых.

## Рихьаныем лIэкъуацIу дэсхэр
Рихьаныем дэсым нэхьыбэр и Адыгэ лIэкъуацIэкIэ тхыгъэп. Арти мы лIэкъуацIэмэ я Адыгэ цIэхэр зышIэрэм къхерэтхэжьых.

* Гущ
* Мышъэ (Шапсыгъэх)
* лIышъэ (Тилсонгьи Тэлэщгьи тхыгъэх)
* Хъуадж
* Хъун (Шапсыгъэх)
* Хъуршид (Убыхых)
* Хьэпэпх (Мэдаджыгьэ тхэгъ)
* Хьэтыкъу
* Абзах
* Тырку
* Тэтэр
* Рустум (я Тыркух, я Тэтэрых)
Рияд

**Рияд** – Саудием и къэлэшъхьаI. Къэлэ тхьаматэр – Абдулла бин Абдурахман ибн Альмогбель. Нэбгырэ млн 5.7 дэс.
Ромэ

**Ромэ** – Италием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.8 фэдиз цIыфэу дэс.

Къэлэ тхьаматэр – Иньяцио Марино.

## Тарихъ
753-рэ гъэм ти эрэм ыпэкIэ лъапсэ фашIыгъ.
Румание

**Румание** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Бухарест. ЦIыфэу нэбгырэ млн 19-м къехъу щэпсэу: руманхэр (%88), хунгархэр (%6). Хэгэгум чIырэу иIэр 238 391 км² (дунаемкIэ я-83). БзэшъхьаIэр – руманыбз. Регионыбзэ горэхэри иIэх.

ДЛО-м ыкIи ЕЗ-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Клаус Иоаннис.

Къэралыгъо тхьаматэр – Николае Чукэ.

## Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Украинэр, Молдавиер, Хунгариер, Булгариер, Сербиер пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар республикэу щыт Руманиер.

Ахъщэу агъэфедэрэр – *руман лей*.
Рэджэб Тайиб Эрдогъан

**Рэджэб Тайиб** **Эрдогъан** – Тыркуем и лIышъхь (президент) 2014-м щегъэжьагъэу тет. 1954 илъэсым Истамбыл (Бэйогълу район) къыщыхъугъ.

2003–2014 илъэсхэм – Тыркуем и къэралыгъо тхьэматэу тетыгъ. 2014-рэ илъэсым Тыркуе Республикэм и президентэу хадзыгъ (51,79% хэдзыкIо Iахьэу ыштэгъагъ). Абдуллахь Гюл ычIыпIэ ихьэгъагъ.

## Политическэ карьерэр 1990 – рэ илъэсхэм

Эрдоганым иполитикэ гъогу 1994 – рэ илъэсым ыублагъ, Стамбул имэрэу Партие благоденствия зыфиӀорэм ыцӀэкӀэ хадзыгъ.

2001 – рэ илъэсым имэлылъфэгъу мазэ Эрдоган Партие благоденствия-м къыхэкӀыжьи, Абдулла Гюль игъусэу Партие справедливости и развития (ПСР) зэхащагъ.
Салвадор

**Салвадор**, **Республикэу Салвадорыр** – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Сан-Салвадор. ЦIыфэу нэбгырэ млн 6.2-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 21 044 км² (дунаемкIэ я-153). БзэшъхьаIэр – испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Сальвадор Санчес Серен. Игуадзэр – Оскар Ортис.

## Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Гондурас, Гуатемалэ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Сана

**Сана** — Йеменым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.5-рэ фэдиз дэс.
Бытырбыф къалэ

**Бытырбыф** (1703–1914 илъэсхэм ыкӀи 1991-м щегъэжьагъэу *Санкт-Петербург*; 1924 илъ. нэс *Петроград*; 1991 илъ. нэс *Ленинград*) – Урысые Федерацием и къэлэшхомэ ащыщ. Урысыем дэт къалэмэ анахь инмэ ащыщ (цӀыф пчъагъэу дэсымк1э). Нэбгырэ млн 5-м къехъу дэс (2014-рэ илъ.) ЕвропэмкӀэ анахь къэлэшхомэ ащыщ. Урысыем и федерал мэхьанэ зиӀэу къэлитӀумэ ащыщ зы (адрэр – Москва). Къэлэ лӀышъхьэр – Александр Беглов.

## Тарихъ
1703-рэ илъэсым Урысыем и пачъыхьэу Петр Апэрэм къалэм ылъапсэ ыгъэтӀылъыгъ. Швецием зыщезэощтыгъэ зэманыр ары.

## Экономикэр

## Културэр

## НэмыкӀ
Бытырбыф иинагъэкӀэ ятӀонэрэ чӀыпӀэр Урысые щеубыты. Петр I-м 1703-рэ илъэсым ар ыгъэпсыгъ. Бытырбыф музеибэ дэт. Ахэмэ ащыщэу Эрмитажым апэрэ чӀыпӀэр еубыты. Проспект дахэхэм, площадь, ыкӀи дворец инхэм къалэр къагъэдахэ. Мыщ мэхьанэшхо зиӀэ саугъэтыбэ дэт. Къалэр чӀыпӀэ гъэшӀэгъонхэмкӀэ цӀэрыӀу. Бытырбыф Балтийскэ хым ипорт инэу щыт. Къалэм машинэ ыкӀи къухьэшӀ заводхэм Ӏоф щашӀэ. Бытырбыф къэлэ лӀыхъужъэу щыт.
Сарматхэр

**Сарматхэр** – Зыгу хагъэкIыгъэ меотым джэуап аритыжьынэу игъо имыфэу дунаим зехыжьыкIэ, мы пшъэрылъыр иIахьылхэм агъэцэкIэжьын фэягъ. Пыир щэIэфэ меотыр "лIагъэхэм ядунай" ихьан ымылъэкIыщтэу алъытэщтыгъэ.

Ащ мэхьанэшхо зэрэратырэм къыхэкIэу, лIагъэм гухэлъэу иIагъэр игупсэхэм нахь псынкIэу зэрагъэцэкIэщтым пылъыгъэх.
Сауд Арабие

**Сауд Арабие**, **Пачъыхьыгъоу Сауд Арабиер**, **Саудие** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Рияд. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 2 149 690 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз. Сауд Арабиер арап къэралыгъомэ ащыщмэ анахь хэгъэгу игъэкIотыкIыгъэмэ ащыщ, экономикэри, политикэри къапштэхэмэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Салман бин Абдулазиз.

## Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Игъунэгъухэр: Исраил, Иордание, Ирак, Сирие, Йемен, Оман, Араб Эмират Зэхэтхэр, Катар, Бахрейн, Кувейт.

Перс Псыдахьэмрэ, Хыплъыжьымрэ аIушъомэ атет. Гъэ къэс быслъымэн пчъагъэ макIо, сыда пIомэ Меккэрэ, Мединэрэ ащ щыIэхэшъ.
Сенегал

**Сенегал**, **Республикэу Сенегал** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Дакар. Нэбгырэ млн 13 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 196 722 км². БзэшъхьаIэхэр – францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Маки Салл. Хэгъэгу тхьаматэр – Мохамед Дионне.

## Географие
Гъунэгъухэр: Мауритание, Мали, Гвинейе, Гвинейе-Бисау, Гамбие.

Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Сербие

**Сербие** — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Белград. ЦIыфэу нэбгырэ млн 7-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 88 361 км² (дунаемкIэ я-113). БзэшъхьаIэр – сербыбз. Регионыбзэ горэхэри иIэх.

ДЛО-м хахьэ. ЕЗ-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).

Хэгъэгу лIышъхьэр – Александр Вучич.

Къэралыгъо тхьаматэр – Милош Вучевич.

## Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Хорватиер, Босниерэ-Герцеговинэрэ, Хунгариер, Булгариер, Македониер, Руманиер, Албаниер, Черногориер пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар республикэу щыт Сербиер.

Ахъщэу агъэфедэрэр – *серб динар*.

## Тарихъ
1990-рэ илъэсхэм сербхэмрэ, албанхэмрэ зао зырашIыхьэм, адыгэу исыгъэхэр бэхэр къикIыжьыгъагъэх.

## Зэпыщэхэр
Сингапур

**Сингапур**, **Республикэу Сингапур** – Азием и тыгъэкъокIыпIэ-къыблэ лъэныкъом щыIэ къэлэ-къэралыгъу. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 718 км². БзэшъхьаIэхэр – китаибзэ, англыбзэ, малаибзэ, тамилыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Тони Тан.
* Къэрал тхьэматэр – Ли Сянь Лун.

## ЦIыфхэр

## Географие
Къэлэ-къэралыгъо цIыкIоу щыт, псым хэт. Океан Шъэфымрэ, Инд Океанымрэ азфагу ит. Гъунэгъухэр: Индонезие, Малайзие.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Синдикэм

**Синдикэр** зызэхэзым, меотхэмрэ хы шIуцIэм инэпкъхэм якъокIыпIэ лъэныкъокIэ псэущтыгъэхэ зиххэмрэ зэкъоуцохэу аублагъ. ЗихыкIэ грекхэр ахэм яджэщтыгъэх, ау боспор тхыгъэхэм гущыIэу АДЖАХА ащыолъэгъу, адыгэ "адзэхэм" ар фэд.

("дзэхэр", е "дзэ лъэпкъ"). Зиххэм мы цIэр зэраIожьыщтыгъэнкIи хъун. Уахътэ тешIэ къэс гущыIэу "адыгэ" хъужьыгъэу плъытэн плъэкIыщт. НэмыкI еплъыкIэу щыIэмкIэ, адыгэ цIэр къызхэкIыгъэр тыгъэм шъхьашъэ зэрэфашIыщтыгъэр ары.

Джащ фэдэу ыпэкIэ аIощтыгъэ "а-дыгъэ" – тыгъэм илъэпкъ. Итальянскэ ыкIи греческэ тхыгъэхэм къызэратырэмкIэ, цIэу "зихи" зыфиIорэр адыгэхэм я I5-нэрэ лIэшIэгъум нэс араIощтыгъэ. Адыгэхэм ятарихъ зыугъоищтыгъэ Интериано мыщ фэдэу къетхы: "итальянскэ, греческэ ыкIи латиныбзэкIэ зихкIэ ахэм яджэх, татархэм ыкIи тыркухэм черкес аIо, ежьхэм адыг зэраIожьы".
Синдикэр аштэнышъ

**Синдикэр аштэнышъ**, греческэ хэгъэгу агъэпсыныр мы уахътэм боспорскэ пащэхэм гухэлъэу зыдаIыгъыгъ. Ащ пае синдхэм адашIыщтыгъэ зэдэгущIэгъухэм яшIуагъэ къызэмыкIом, 479 илъэсым грек дзэхэр Синдикэм ихьагъэх. КъызэратхыжьырэмкIэ, "зы мафэ горэм, нэфшъагъом, Синд къухьэуцупIэм инэпкъыхэм грек дзэхэм якъухьэхэр къаIухьагъэх.

Синдикэм ицIыфхэм ахэр къызалъэгъум, шIэхэу къызэрэугъоигъэх ыкIи къалэм икъэлапчъэхэр пытэу зэфашIыгъэх. Синдхэм ящыгъынхэр ащыгъхэу къалэм дэсыгъэ бзэджашIэхэр ухъумакIохэм атебанэхи, къэлапчъэр къызэIуахыгъ. Синдикэм чIэнэгъэ инхэр ышIыгъэхэу щэджагъом аштагъ..." Синдхэм якуп инхэм ыкIи нэмыкI меотхэм Синдикэр къаIахыжьынэу грекхэр зэп зэрэфежьагъэхэр. Зэпэуцужьхэм апкъ къикIэу къалэр лъэшэу зэхэкъутагъэ хъугъэ. Ащ ычIыпIэ грекхэм ежьхэм якъалэ агъэпсыгъ ыкIи ащ Горгипия фаусыгъ.
Синдхэр

**Синдхэр** – меотхэм язылъэпкъ анахь инхэм ащыщыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ лIэшIэгъум икъежьэгъухэм къащыублагъэу Таманскэ хыгъэхъунэ ныкъом ыкIи хы шIуцIэ Iушъом итемыр-тыгъэкъокIыпIэ щыпсэущтыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ ятфэнэрэ илъэсишъэм синдхэм якъэралыгъо агъэпсы, СиндикэкIэ ащ еджэх. Мы къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэ Синдика фаусы. (джырэ уахътэм Анапэ зыфаIорэр).

Меотхэм афэдэу синдхэр чIыгулэжьыным, былымхъуным, пцэжъые ешэным пылъыгъэх, IэшIэгъэ зэфэшъхьафхэр ашIынхэм фэIэзагъэх. Синдикэр- гъэпщылIэкIо къэралыгъоу щытыгъ. Тиэрэ ыпэкIэ 480-рэ илъэсым грек къалэхэу Керченскэ хыдэкIыпIэм инэпкъыхэм аIутыгъэхэр зэхэхьэхи, зы къэралыгъо зашIыгъ. Боспорскэ царствэкIэ ащ еджагъэх. Ащ игупчэу хъугъэ-Пантикалей.
Синдхэр Боспорскэ

**Синдхэр Боспорскэ** къалэхэм сатыу адашIыщтыгъэ. Синдхэм ябэдзэрхэм, яурамхэм грек сатыушIэхэр бэу атеплъэгъон плъэкIыщтыгъэ. Хьалыгъур, коцыр, щэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр ахэм аращэщтыгъэ. Бэдзэрхэм грекхэм пщылIхэр ащащэфыщтыгъэ.

Синдикэм иунэхэм грекхэм ашIыгъэ амфитеатрэ ашъхьащытыгъ. Къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафхэр, бэнэнхэр ащ щыкIощтыгъэх. Щыгъур, санэр, шэкIхэр грекхэм Синдикэм аригъэгъотыщтыгъэ. Грекхэм язекIокIэ-шIыкIэхэр, ящыгъынхэр, яIашэхэр псэупIэхэр зэрагъэпсырэ шIыкIэхэр синдхэм къызфагъэфедэщтыгъэх. Греческэ живописым ыкIи скульптурэм яшъэфхэр синдхэм къызIэкIагъахьэщтыгъэ.
Сирие

**Сирие**, **Сурие**, е **Шам** — арап хэгъэгумэ ащыщ. Тыркуем, Иракым, Иорданием, нэмык1хэми гъунэгъу фэхъоу щыт.

Къэлэ шъхьаIэр — Дамаск. Сириэм ичIышъолъырхэр Чъыгугурыт Хым пэIулъэшъуагъэх,

ЦIыфэу щыпсэурэм инахьыбэр арапых, Адыгэхэри, Тыркухэри, Курдхэри, Ермэлхэри исых. Адыгэу исыр нэбгырэ мин тIокIиплI (88 000) фэдиз мэхъу. Сирием ис адыгэхэм лъэрыхьхэу, дзэпащэхэу, лIыхъужъхэу ахэтыр макIэп. Адыгэ Хасэ щыряI (Шам дэт Адыгэ Хасэр).

## Линкхэр
Сирием ис адыгэхэр

**[[Сирие|Сирием]] ис адыгэхэр** — Урыс-Кавказ Заом ыуж адыгэ мухьажырэу Сирием щыт1ысыжьыгъэхэм къатек1ыгъэхэр. Сирием и къоджэ зэфэшъхьафмэ ащэпсэух. Пчъагъэк1э мин 160 фэдиз мэхъу.

Нахьыбэмк1э арапыбзэмрэ, адыгабзэмрэ (къэбэртэе 1уак1) а1улъ.

## Тарихъыр

## Ц1эры1оу хъугъэхэр
Анзор Джэуад – Сирием и л1ыхъужъ. Дамаск дэтэу еджап1эмрэ, урамымрэ ыц1э ахьы.

Абазэ Мамдухь Хьэмди (Мэршан) – Сирием и къэрал лэжьак1у, к1элэегъадж, ш1эныгъэлэжь.

Къэбэртэе Аднан - Адыгэ тхакӏо Сирием щыщ.

Цэй Джэудэт - Адыгэ Алламэ Сирием щыщ Тыркуем щэпсэу.
Словакие

**Словакие**, е **Словак Республик** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Братиславэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-116). Хэгэгум чIырэу иIэр 49 035 км² (дунаемкIэ я-129). БзэшъхьаIэр – словакыбз.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Андрей Киска.

Къэралыгъо тхьаматэр – Роберт Фицо.

## Географие
Еуропэм ыгу ит. Аустриер, Чехиер, Хунгариер, Украинэр пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Словакиер. Ахъщэу агъэфедэрэр – еуро.

## Зэпыщэхэр
Словение

**Словение** – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Любляна. ЦIыфэу нэбгырэ млн 2-м фэдиз щэпсэу (дунаемкIэ я-144). Хэгэгум чIырэу иIэр 20 273 км² (дунаемкIэ я-153). БзэшъхьаIэр – словеныбз.

ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Наташа Пирц Мусар.

Къэралыгъо тхьаматэр – Роберт Голоб.

## Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Аустриер, Италиер, Хунгариер, Хорватиер пэгъунэгъух.

Гурыт Хым и Адриатикэ Хым ыIушъо Iут.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Словениер. Ахъщэу агъэфедэрэр – еуро.

## Зэпыщэхэр
Сомали

**Сомали** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэр – Могадишо. Нэбгырэ млн 10 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 637 657 км². БзэшъхьаIэхэр – сомалибзэ, арапыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Хассан Шейх Махмуд.

Къэрал тхьаматэр – Омар Абдирашид Али Шермарк.

## Географие
Гъунэгъухэр: Джибути, Эфиопие, Кение.

Инд Океаным ыIушъом тет.

## Тарихъ
Стефан Цвейг

**Стефан Цвейг** (1881–1942) — Аустрие тхак1у, критикэ-тхак1у, новеллэ пчъагъэ ытхыгъ. Нэмыцыбзэк1э тхэщтыгъэ.

## Ытхыгъэр хэшыпык1ыгъэу
"Амок", "Шахмат новелл", "Гъэмэфэ новелл", "Щынагъу"

## Гъэш1эгъоныр
Ц1эры1о ныбджэгъу пчъагъэ и1агъ - Ромен Роллан, Томас Манн, Зигмунд Фрейд, Герберт Уэллс. Ащ нэмык1эу зэфэтхэк1о-нэ1уасэу пчъагъэ и1агъ.

## Тхылъхэр

## Зэпыщэхэр
Судан

**Судан** – Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 40 фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 886 068 км². БзэшъхьаIэр – арапыбзэ, англыбзэ.

КъэлэшъхьаIэр – Хартум.

Къэрал лIышъхьэр – Омар Хассан аль-Башир. Гуадзэр – Али Осман Мухаммед Таха.

## Географие
Гъунэгъухэр: Ливие, Мысыр, Эритрейе, Эфиопие, Чад, Куит Африкэ Республикэ.

Хыплъыжь Iушъом тет.
Сукре

**Сукре** – къалэ, Боливием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 300 фэдиз щэпсэу. КъэлэшъхьаIэу щыт нэмы1эми, къэрал 1орыш1ап1эхэр нахьыбэу Ла-Пас дэтых.

## Тарихъ
1538 гъэпс лъапсэ фаш1ыгъ.

## Географие

Лъэгэк1аеу щыт – м 2904 хым ышъхьа.
Сэшхо

**Сэшхо** – адыгэ Iашэмэ ащыщ.

Чатэм нэхьи нэхь кIаку, къамэм нэхьи нэхь кIыхь мэхъу. Урыс-Кавказ Зао нэужым дунаем щыцIэрыIо хъугъэ. УрысыбзэкIэ „*шашка*” зэреджэхэрэр, адыгабзэм а гущыIэр къыхэкIыгъ.

## Дунаем къызэрэтехьагъэр

## Зэрагъэфедэщтыгъэр

## Сэшхом пае аIощтыгъэхэр

## Зэпыщэхэр
Таджикистан

**Таджикистан**, **Республикэу Таджикистан** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Душанбе. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 143 100 км². БзэшъхьаIэр – Таджикыбзэр.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Эмомали Рахмон.
* Къэрал тхьэматэр – Кохир Расулзада.
* 
## ЦIыфхэр

## Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Пакистан, Афганистан, Кыргызстан, Узбекистан, Китай.

Къэралыгъом ыпшIэнибгъум (9/10) къушъхьэмэ аубыты.

## Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

## Зэпыщэхэр
Тайланд

**Тайланд**, **Пачъыхьыгъоу Тайланд** – Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Бангкок. ЦIыфэу нэбгырэ млн 70-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 514 000 км². БзэшъхьаIэр – тайбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

* Хэгъэгу лIышъхьэр – Маха Вачиралонгкорн.
* Къэрал тхьэматэр – Прают Чан-Оча.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Лаос, Мьянмэ, Малайзие, Камбоджэ.

## Тарихъ

## Зэпыщэхэр
Танзание

**Танзание** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Додома (хасэр зыдэщыIэр), Дар-эс-Салам (административ IофхэмкIэ). Нэбгырэ млн 48 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 945 203 км². БзэшъхьаIэхэр – суахили, англыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Магуфули Джон. Гуадзэр – Мизенго Пинда.

## Географие

Гъунэгъухэр: Кение, Угандэ, Руандэ, Бурунди, Конго, Замбие, Малави, Мозамбик.

ПсыуцупIэхэу Викториемрэ, Танганьикэрэ, Ньясэрэ, ыкIи Инд Океанымрэ аIушъомэ атет.

## Тарихъ
Шъхьафитэу зыхъугъэр я-XX лIэшIэгъур ары. Бэрэ Британием и колониеу щытыгъэ.


File:Ngorongoro Crater.jpg|Хэкум и дэхагъэ
File:Elephant and Kilimanjaro.jpg|Хэкум и дэхагъэ, африкэ пылыр, вулканэу Килиманджаро
Тарихъ

**Тарихъыр** – ш1эныгъэлэжьым и къутамэмэ ащыщ, пасэм пылъ – ц1ыфмэ я тхыгъэмрэ, ш1агъэмрэ, културэмрэ.

## Ш1эныгъэлэжь ц1эры1охэр
Геродот, Плутарх
Тбилиси

**Тбилиси** – къалэ, Къурджыем и къэлашъхьаӀ. Нэбгырэ млн-м къехъу дэс цӀыф. Къэлэ тхьаматэр – Давид Нармания.

## Тарихъ
Апэу игугъу зашӀыгъэр 468 гъэр ары. Ау ягугъу IV-рэ лIэшӀэгъум щегъэжьагъэу ашӀы.

## ГъэшIэгъон
Къалэм ыцӀэр КъурджыбзэмкIэ къикӀырэр "*псыфаб*".
Тегеран

**Тегеран** – Ираным и къэлэшъхьаI ыкIи анахь къэлэшху. Нэбгырэ млн 8.8 фэдиз щэпсэу. Къэлэ тхьаматэр – Мохаммед Багер Галибаф.
Того

**Того**, **Тоголез Республикэ** – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Ломе. Нэбгырэ млн 7 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 56 785 км². БзэшъхьаIэхэр – францыбзэ.

Къэрал лIышъхьэр – Фор Эссозимна Гнассингбе. Хэгъэгу тхьаматэр – Коми Селом Классу.

## Географие
Гъунэгъухэр: Буркина-Фасо, Ганэ, Бенин.

Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.

## Тарихъ

1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Триполи

**Триполи** (арапыбзэкIэ *Тарабулус*) – Ливием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1.7 фэдис дэс. Къэралыгъом и културэ, социал, ыкIи
экономикэ гупчэу щыт.

## Тарихъ
Къалэм ыцIэр урымыбзэм къыхэкIыгъэ, *къэлищ* е *къэлищ зэгуэт* къекIы.


File:Tripoli Airport.jpg|Къалэм и аэропорт
File:Ottoman Clock Tower Tripoli.jpg|Осмэн Пачъыхьыгъом и зэман ехьылIэгъэ чIыпI
Тубэ

Абдзэхмэ якъыблэ лъэныкъом щыпсэщтыгъэ къущхьэч1эс лъэпкъ. Зыщыпсэущтыгъэхэрэ ч1ып1эм иц1эри Тубэ. Пшэхьа псыхъом ишъхьэрэ къущхьэхэр ары зыдэсыщтыгъэхэр. Мы лъэпкъым ябзэри, япсэук1эри Абзэххэмрэ-Шапсыгъэхэмрэ фэдэ къэбз. Нэхьыбэр Урыс-Кавказ заом хэк1одыгъэх. Къэнэжьыгъэ т1эк1ур Урысыем Тыркум игъэк1уагъ.
Тиэрэ ыпэкӀэ

Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ илъэс минным къыубытрэ уахътэм Каспийскэ хым итемыр нэпкъхэм къарэкIыхэшъ, Пшызэ шъолъыр ичIыгухэм ираныбзэ зыIулъ сарматхэм ялъэпкъхэр къарэхьэх. Ахэр ренэу зэпэуцужьыщтыгъэх, зэзаощтыгъэх пэщэныгъэр аубытыным фэбанэхэу. Азыфагу къихьэрэ зэгурымыIоныгъэхэм ыпкъ къикIэу, сарматхэр гощыгъэ хъугъэх.

Анахь куп инэу щыIагъэхэм ащыщых – аорсхэр, сиракхэр, аланхэр, роксоланхэр, языгхэр. ЯплIэнэрэ лIэшIэгъум Пшызэ шъолъыр къыпыщылъ чIыгухэм меотхэр япчъагъэкIэ бэ хъухэу къарэтIысхьэх.ШIэныгъэлэжьхэм къызэратхырэмкIэ, сарматхэр IашэкIэ зэонхэм лъэшэу фэIэзагъэх, Iэшэ лъэпкъ зэфэшъхьафэу яIагъэр мэкIагъэп. Джащ фэдэу шым тесыным ахэр фэкъулаигъэх.
Тунис (къалэ)

**Тунис** – къалэ, къэралыгъоу Тунисым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэм млн 1.2 фэдиз дэс.

## Географие
Тунис псыдэхьапIэм ыIушъо тет.
Тунис

**Тунис**, **Тунис Республикэ** – Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 11 фэдиз щэпсэу. КъэлэшъхьаIэр – Тунис. Хэгэгум чIырэу иIэр 163 610 км² . БзэшъхьаIэр – арапыбзэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Беджи Каид Эс-Себси.

Къэрал тхьэматэр – Хабиб Эссид.

## Тарихъ
Л1эш1эгъу пчъагъэк1э узэк1э1эбэжьмэ, джырэ Тунис зыдэщытым Пачъыхьыгъоу Карфаген щытыгъэ (Ромэ Империем езао зэпытыщтыгъэр ары).

## Географие
Гъунэгъухэр: Ливие, Алжир
ТхьакӀущынэ Аслъан

**Тхьак1ущынэ Аслъан Кытэ ыкъор** — Адыгэ Республикэм и л1ышъхь (президент), 2006-м щегъэжьагъэу тет. 1996–2006 илъэсхэм – МКТУ-м и л1ышъхьэу тетыгъ, социологие ш1эныгъэхэмк1э доктор, профессор.

1947-рэ илъэсым Улапэ (Адыгэ Хэкум и Красногвардейскэ район) къыщыхъугъ. 1970-рэ илъэсым АКУ-м и филологие факультетыр къыухыгъ. 1977-рэ илъэсым спорт факультетыр къыухыгъ. Спортым ехьыл1агъэу зэфэшъхьаф 1энат1эхэр и1агъэх.

2006-рэ илъэсым Адыгэ Къэралыгъо Совет-Хасэм Тхьак1ущынэр Республикэм и л1ышъхьэу (президентэу) хидзыгъ, Шъэумэн Хьазрэт ыч1ып1э.

2011-рэ илъэсым ят1онэрэеу Къэралыгъо Совет-Хасэм Тхьак1ущынэр Республикэм и л1ышъхьэу хидзыгъ.
Тыркуменыстан

**Тыркуменыстан** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Ашхабад. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 491 200 км². БзэшъхьаIэр – Туркменыбзэр.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Гурбангулы Бердымухамедов.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Казахстан, Узбекистан, Иран, Афганистан.

## Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

## Зэпыщэхэр
Тыгъужъыкъо Къызбэч

**Тыгъужъыкъо Къызбэч** (1777–1840) — Кавказ заом игъо шъхьафитныгъэм фэзэощтыгъэ адыгъэмэ я дзэпащэу щытыгъэ лIыхъужъ. "Черкессием и аслъанкIэ" зэлъашIэуи щытыгъ. ЛIэкъолъэшхэу ШэрэлIыкъомэ ащыщыгъ.

Адыгэ орэдыжъмэ бэу къахэнэжьыгъ. Ижъышъхьэ нэс Кавказ Заом хэзэухьагъ, икIэлищри щыхэкIодагъэх. Меккэ кIуи - хьаджэ хъугъэ. УIагъэ бэмэ апримыкъо лIэжьыгъэ.

## Къыздэхъугъэр
777 гъэм ШэрэлIыкъо лIэкъолъэшхэм яунагъом къэхъугъ, Шапсыгъэм, АтIэкум ипсыхъом дэт къуаджэ Беанашым (пэмыкӀэу къуаджэ къэбархэм къаӀофэр Нашъхьэ).

## ЫцIэрыIоныгъэр
Инджылыз Джеймс Белл Къызбэчым инэӀуасэу щытыгъэр «адыгэхэм ямэзыхьэ» джэу еджагъ. Аужым Европэм икъэбар щынэсыгъэм ацӀэр къытеныгъэ хъугъэ.

ШэрэлIыкъо Къызбэч Тыrъужъы ыкъом зэреджэщтыгъэхэр Тыгъужъыкъо Къызбэч. Ары шапсыгъэ лIыхъужъыр тарихъми зэрэхэхьаrъэр. Къызбэч 1777-рэ илъэсым Адагум псыхъо Iушъом Iусыгъэ къуаджэу НашъхьэкIэ заджэщтыгъэхэ къыщыхъуrъ. Тыгъужъ Къызбэч адыгэхэм яшъхьэфитныrъэ пхъашэу фэзэуагъ. Уахътэу лIыхъужъыр зыпсэугъэр лIэшIэгъуитIумэ къахиубытаrъ (я ХVШ-рэ лIэшIэгъум ыкIэрэ я ХIХ-рэ лIэшIэгъум иапэрэ ныкъомрэ). Адыгэхэм анахь дзэпэщэ пхъашэу, щынэ зымышIэрэ зэолIэу ары Къызбэч къызэрашIэжьыщтыгъэр. Къызбэчы «Черкесием иаслъанкIэ» еджэгъагъэх. «... анахь щытхъушхор ащ къызихьыrъэр заоу Абыны дэжь (1834-рэ илъэс) шыу 700-м ипащэу 12000 хъурэ урысыдзэр зэрэзэхикъутагъэр ары. «Черкесхэм яаслъаны» ащыгъум илъэс 60 ыныбжьыrъ.

Джащ фэдэу, зэпыу имыIэу лъэшIэжь заом пчыкIэ машIоу щышIэтэу, ыпсэ пэтыфэ шышъхьэмыгъазэу, пый псэIухэу илъэс 40-м къехъурэ Тыгъужъыкъо Къызбэчы къыхьыгъ, уlэrъих телъэу мэзаем и 28-м 1840-рэ илъэсым идунай ыухыrъ.

## ГъэшIэгъоныр
ШIэныгъэлэжьмэ къызэраIорэмкIэ урыс тхэкIо-усэкIо цIэрыIоу М.Ю. Лермонтовым и тхыгъэмэ Къызбэчэу ахэтым Тыгъужъыкъор и прототипыщтыгъэ.

Къызбэч фэгъэхьыгъэ саугъэт Афыпсыпэ (Адыгэ Республик) дагъэуцон агухэлъыгъэ. Джы ар Мыекъуапэ дагъэуцонкIи мэхъу.

2016, Ноябрэм и 11-м информациеу щы1эмк1э, Афыпсып зыдыщагъэуцущтыр. Тэрэзэу къэбарыр зыщыпш1эщтыр - Фондым и сайт.

## Тхылъхэр
(*[[Урысыбзэ|урыс.]]*) Адыгская (Черкесская) энциклопедия. Москва, 2006

## Зэпыщэхэр
http://adygaabaza.ru/blog/tyguzhykueh_kyzbehch_tuguzhuko_kazbich/2011-04-08-6
Тыгъэ

**Тыгъэр** (символ: ) Тыгъэ системэм лъапсэ фэзышӀырэ жъуагъу, ыкӀи онтэгъугъэкӀэ и 99,86 % ещэчы. Тыгъэм и нэфыр - щыӀэныгъэ пстэум (цӀыф щыӀэныгъэ дапштэу) ылъапс.
Тыгьуасэрэ маф

"**Тыгъуасэрэ маф**" – Аустрие тхакӏоу Стефан Цвейгым и ежьеплъ тхыгъэ. 1939–1941-рэ илъэсхэм ытхыгъэх. Зэлӏэ ужым Стокгольм къыщыдагъэкӏыжьыгъагъ.
Тыжьын

**Тыжьын** – металл шъэбэ фыжъэу адыгэ бзылъфыгъэ щыгъынымрэ хъулъфыгъэ Ӏэшэ-шъуашэмрэ зэрагъэкӀэракӀэщтыгъэр.
Тыкъэзыуцухьэрэ

**Тыкъэзыуцухьэрэ** дунаим идэхагъэ, чӀыопсым инэшанэхэр ахэм лъэшэу агъэлъапӀэщтыгъэх. Тыгъэми, ощхыми, шыблэми тхьэхэр яӀэхэу алъытэщтыгъэ ыкӀи шъхьэкӀэфэныгъэ ин ахэм афашӀыщтыгъэ. Умэхъыгъэ зекӀокӀэ-шӀыкӀэхэр меотхэм бэу агъэцакӀэщтыгъэх.

ЛӀакъом цӀыф нахьыжъэу хэтым мы Ӏофыр фагъазэщтыгъэ. ЯӀахьыл-гупсэхэу лӀэхэрэм тхьэлъэӀухэр атрашӀыхьэщтыгъэх. ЧӀыгур атӀыщти, зидунай зыхъожьыгъэ цӀыфыр утӀыӀугъэу ащ чӀалъхьэщтыгъэ. ЯтӀэр тырамытэгъожьызэ хьап-щып зэфэшъхьафхэр ащ ралъхьэщтыгъэх- лагъэхэр, Ӏашэхэр, щыгъынхэр. Адырэ дунаим мыхэр лӀагъэм къыщыфэфедэщтхэу алъытэщтыгъэ.

Тхэмэфэ заулэ, е мазэ зытешӀэкӀэ, дунаим ехыжьыгъэр зыщычӀатӀагъэ чӀыпӀэм дэжь щызэрэугъоищтыгъэх ыкӀи зэрэӀыгъыхэу хъураеу къакӀухьэзэ гъыбзэхэр къаӀощтыгъэх ыкӀи гъыщтыгъэх.
Тыркубзэ

**Тыркубзэ** — Тыркуем и къэралыгъуабз, тюрк бзэкупым хахьэ, ыужрэр Алтай бзэунагъом хахьэ. РыгущыIэрэ пстэур (дунаемкIэ) – нэбгырэ млн 65-рэ фэдиз.

Непэрэ тыркубзэр къыблэ-тыгъэкъохь (е тыгъэкъохь-огуз) КIэт-бзэкупым хахьэ. Дунаем тет бзэ пчъагъэ тыркубзэм фэблагъ – тэтэрыбзэр, башкирыбзэр, къэрэщае-балъкъэрыбзэр, узбекыбзэр, нэмыкIхэри.

Тыркубзэр - ар тюрк бзэ унагъом щыщ бзэу, Тыркуе Республикэм иофициальнэ бзэ ары. Ар цӀыф мелуан 80-м ехъурэм ябзэ шъыпкъ, нэмыкӀ къэралыгъохэми щызэрахьэ.

## Тарихъ
Тыркубзэм итарихъ илъэс мин пчъагъэм анэсы.  Ар къыхэкӀыгъ пэрэпчъ тюрк бзэхэм, ау илъэс 1000-м ехъурэ къыкӀоцӀ зэхъокӀыныгъэшхохэр ышӀыгъэх. Осман империем илъэхъан арабыбзэмрэ персыбзэмрэ ябзэтхъэкӀхэр тыркубзэм къыхэхьагъэх. 1928-рэ илъэсым щегъэжьагъэу латин алфавитыр агъэфедэу хъугъэ. XX-рэ лӀэшӀэгъум ибзэ реформэхэм ащыщэу, латин алфавитыр къащтагъ, арап, перс гущыӀэхэр агъэмэкӀыгъэх.

## Тхыкӏэ
1928-рэ илъэсым Мустафа Кемал Ататурк латин алфавитыр ыгъэуцугъ, пэрэпчъ хьарыф арабхэр зэблихъугъэх. Джы тыркубзэм иалфавит хьарыф 29-рэ хэт.

Джырыеу тыркубзэм къагъэшъхьэпэ тхэпкъылъэр латин тхыпкъэкӀэ зэхэлъхьау щыт. Ащ теуфау щытагъ 1928 гъэм Ататурк реформэ ирегъэкӀокӀагъэр. Ипэм щыгъэу тхыбзэр Арап тхэпкъылъэм тетырыгъ.

### Тхыпкъэхэр

*Гу лъытыгъо*: Тхыпкъэм и макэр нахь зэхьщ хъуныр абадзэбзэм е шапсыгъ гущыIакӀэм хэт макъ *гь* шъабэм.

## Фонетикэ
Тыркубзэм макъэ 29 хэт, ахэм ащыщэу 8-р гущыӀэмакъ. Тыркубзэм имакъэхэр нахьыбэмкӀэ къызэрыкӀохэу щытых. Бзэм хэт макъэхэр зэкӀэлъыкӀокӀэ гъэнэфагъэ яӀ, ар вокал гармонием елъытыгъ. 1928-рэ илъэсым щегъэжьагъэу латин алфавитыр агъэфедэ. Ащ хэтых хьарыф 29, ахэмэ ащыщэу 6-р мэкъэзещэх, 23-р мэкъэзэращэх.

Тыркубзэм имакъэхэр:

# Мэкъэзещэу 8
# МэкъэзэращэкӀэ 21
# Гармоние мэкъэзещэхэр

## Бзэхабзэ
Тыркубзэм играмматикэ агглютинативнэ шӀыкӀэм тет. Суффиксхэр гущыӀэпкъым пагъэуцох, ащкӀэ гущыӀэм имэхьанэ зэблахъу е нэмыкӀ гущыӀэ лъэпкъ хашӀыкӀы. ГущыӀэухыгъэм ишӀыкӀэ SOV (субъект-объект-глагол) зэкӀэлъыкӀуакӀэм тет.

Тыркубзэм играмматикэ нэшанэхэм ащыщых:

# Гущыӏэухыгъэм игъэпсыкӀэ: субъект-объект-глагол
# АгглютинативнагъэмкӀэ гущыӀэхэр зэхэлъых
# Гущыӏэзэгъусэхэр бэу щыӀэх
# Глаголхэм ялъэныкъо гъэнэфагъэ яӀ

## Лексикэ
Тыркубзэм илексикэ бай дэд. Ащ хэтых тюрк гущыӀэ шъыпкъэхэр, ау арабыбзэм, персыбзэм, франсыбзэм къахэкӀыгъэ гущыӀэхэри макӀэп. ЛӀэшӀэгъу блэкӀыгъэм инэуж тыркубзэр 'къабзэ' ашӀыным фэлэжьагъэх, хымэ гущыӀэхэр нахь макӀэ хъугъэх.

## Диалектхэр
Тыркубзэм диалект зэфэшъхьафхэр иӀэх, ахэр чӀыпӀэ зэфэшъхьафхэм арылъ шӀыкӀэ-гъэпсыкӀэхэм ялъытыгъэх. Стамбул диалектыр литературнэ бзэм илъапсэу алъытэ.

## Зэпыщэхэр
Тыгъужъ

**Тыгъужъэ** – хьэ лъэпкъ, щэрыпIу, хьэкIэкъуакIэми ашыш, итаплъэджи хьэм фэд.


File:Howlsnow.jpg
File:Front view of a resting Canis lupus ssp.jpg
Тэ тилъэхъанэ Ӏофы

Тэ тилъэхъанэ Iофы бэкIае ашIагъ Нэгумэ Шорэм инаучнэ лэ-жьыгъэхэр цIыфэу зыфитхыгъэхэм алъыгъэIэсыгъэнымкIэ. Адыгэм итарихъ зэгъэшIэгъэнымкIэ «Адыгэ народым иисторие» зыфиIоу.

Нэгумэ Шорэм ытхыгъэу зэрепэсыгъэу уасэ зыфэ-шIыгъуаер урысыбзэкIи къэбэртэябзэкIи 1958-рэ илъэсым Нальчикы къыщыдэкIыжьыгъ, бзэшIэныгъэмкIэ Iофэу Нэгумэм ышIагъэхэр тхылъитIу хъухэу «Филологические труды» ацIэу (апэрэр — 1956-рэ илъэсым, ятIонэрэр — 1959-рэ илъэсым) Нальчикы къыщыдэкIыгъэх.

Шъхьэлэхъо А. А. Адыгэ литературэр Илъэс пшIыкIуз гурыт еджапIэм ия 9-рэ класс паe
Уагадугу

**Уагадугу** – къалэ, Буркина-Фасом и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1.5 фэдиз дэс.

## Тарихъ
Я 15-рэ лIэшIэгъум апэу игугъу ашIыгъ.
Узбекистан

**Узбекистан**, **Республикэу Узбекистан** – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Ташкент. ЦIыфэу нэбгырэ млн 31-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 447 400 км². БзэшъхьаIэр – узбекыбзэр.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр – Шавкат Мирзияев.

Къэрал тхьэматэр –  Абдулла Арипов.

## ЦIыфхэр

## Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Казахстан, Туркменистан, Кыргызстан, Афганистан, Таджикистан.

## Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

## Зэпыщэхэр
Узуняйла

**Узуняйла** – Тыркуем и Кайсери къалэмрэ, Сивас къалэм азфагу адыгэ къуаджэ бэ зыдэты губгъо. Дэсхэм анэхьыбэр къэбэртаех. Ахэмэ апэмыкӀэу Абазэ, Хьатыкъуай, Абдзэх къуаджэхэри щыӀэх. Къэбэртай къуаджэхэр зыдэты губгъом икӀоцӀым Къэбэртае КӀэй аӀо. Хьатыкъуаехэр зыдэсы къоладжэм Чёрмишэк аӀо. Губгъор лъэшэу Ӏатыгъэшъ чӀымафэхэр лъэшэу чъыӀэ мэхъу. Ос бэ тесы.
Украинэ

**Украинэ** — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Киев. ЦIыфэу нэбгырэ млн 40-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ украинхэр, ау урыс бэкIаи дэс (млн пчъагъэ). Хэгэгум чIырэу иIэр 603 500 км² (дунаемкIэ я-46). БзэшъхьаIэр – украиныбз.

Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу лIышъхьэр — Петро Порошенко.

Къэралыгъо тхьаматэр — Володимир Гройсман.

## Географие
Еуропэм ытыгъэкъокIыпIэ лъэныкъом щыI. Урысыер, Белоруссиер, Полшэр, Словакиер, Хунгариер, Руманиер, Молдавиер пэгъунэгъух.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Украинэр.

Ахъщэу агъэфедэрэр – *гривна*.

## Тарихъ
2014-рэ илъэсым къэралыгъо хабзэр щызэтрадзыгъ. Ащы ыуж Къырымым референдум щагъакIуи, Къырымыр Урысые Федерацием хэхьагъ. Зымэ лIыгъэкIэ хагъэхьагъэу аIо.
Джыдэдэм Донбассым зао щыI.

## Зэпыщэхэр
Улап

**Улап** адыгъэ чылэу Адыгъем дэт. Къалэу Мыекъуапэ километрэ токIищкIэ пэчыж.

## Улапэр зытIысгъэр
Къущхьэм къэрафыхыгъэ адыгэхэмрэ (беслъэнейхэр) абазэхэмрэ 1861 илъэсым Улапэм къэкӏуагъэх.

Непэ Уляпым 1531 фэдиз дэс.

## Цыф лъэпкъхэр

### Адыгэу дэсхэр
Агиржанокъо, Ажигире, Анцокъо, Аулӏэ, Брагунэ, Битэ, Губжокъо, Доль, Джыгун, Едыдж, Ож, Бзаго, Биболет, Кайтукъо, Кош, Кӏасэ, Лафыщ, Нэхущ, Пафэ, Сапый, Симбулэт, Тхайшао, Шефрукъо, Хьабракӏэ, Лӏунэ, Шоуджен, Тыкъ, Уракъ, Шекултыр (Лоохэр), Хьаджу, Маушевы (Мэ|ушъэ), Хапцэ, Хоц, Коц, Хуажэ, Шхахутэ, Кинечэ, Багъ, Дзыбэ, Пшыкъан, Тхакушын, Унарокъо, Устэ, Хьаткъо, Хунэ.

### Абазэхэр
Агир, Адзын, Бжемуху, Дохум, Кикъ, Кумпылъ, Лоо, Лие, Мукъо, Ногъуе, Ошхун, Пшыкъан, Хацукъу, Хаджим, Хухолъ.

### Абхазхэр
Маршэн.

### Къараще
Куль, Науруз

### Шапсыгъ
Еутых, Тхьагушэ, Тхьагъапсэу

## Улапэ къэщыхьугъэхэр
* Султан-Гирей Клыч — генералэу урысэем итыгэгъ, Москва 1947 г. щаук1эгъ.
* Тхакушинов Асланчерий Китович — джыдэдэм президент Адыгеи, абазэк1алъ
* Кумпилов, Мурат Каральбиевич — президентэм и япэре апыагъу, абазэк1алъ
* Масирова Маргарита Борисовна — орэдэу1 Москва янэхъин театрэм оф щещ1э
* Долев, Давлетбий Закиреевич — ахъчэм и министр Адыгеем
* Муков Аслан Битлюстенович — лъэхужь зэрихъагъ Абхазием заом 1992 хэк1одагъ.
Тыркуе

**Тыркуе** (Тыркубзэкӏэ: Türkiye) — тыгъэкъокӀыпӀэ Азием щыӀэ къэралыгъ, Еуропэми тӀэкӀу деубыты. 1923-рэ илъэсым, Осмэн Пачъыхьыгъор зызэхэзым, къэралыгъо шъхьафэу хъугъэ. Хы Гурытымрэ, Хы ШӀуцӀэмрэ азфагу дэт. 2000-рэ илъэсым Еуропэ-Зэкъотым хэхьанэу Ӏамал зиӀэ къэралыгъокӀэ ашӀыгъ.

ЛIышъхэр — Рэджэб Эрдоган.

Къэлэ шъхьаӀэр — Анкара. Нахь къэлэ иныр — Истамбыл.

Къэралыгъуабзэр — тыркубз.

## Тарихъ
Урыс пачъыхьэм адыгэхэр ячIыгу зырефыхэм, Тыркуер ары зэкIужьыгъагъэхэр.

## Административ зэхэтыкӀэр

## Географие
Булгарие, Урымые, Грузие, Армение, Азербайджан, Иран, Сирие пэгъунэгъух.

## Экономикэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – *тырку лирэр*.

## Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Тыркуер.

## ТехьэпӀэхэр
* Тыркуем и сайтыр