Чэчэнай

**Чэчэнай** е **Чэчэн Республик** (урысыбзэкӏэ: *Чеченская Республика*, чэчэныбзэкӏэ: *Нохчийн Республика / Noxçiyn Respublika*), нахьыбэмкӏэ **Чэчэнай** (урысыбзэкӏэ: *Чечня*) — Урысые Федерацием хахьэрэ республик, Тыгъаджэ Кавказым ит.

Тыгъаджэ Кавказым тыгъэкъокӏыпӏэ лъэныкъом ит. Гъунэгъухэр: тыгъэкъохьапӏэмкӏэ Ингушетие, Тыгъаджэ Осетие; темырымкӏэ Ставропол Край; тыгъэкъокӏыпӏэмкӏэ Дагъыстан; кӏыбымкӏэ Грузие. Къалэ шъхьаӏэр — Грозный.

Республикэм чӏыгу квадратнэ километри 17.500-рэ (квадратнэ миль 6.800-рэ) ыубыты, 2021-рэ илъэсымкӏэ нэбгырэ миллиони 1,5-м ехъу щэпсэу. Ащ щыпсэухэрэр нахьыбэу зыщыщхэр ежь чэчэн лъэпкъыр ары, ахэр нах лъэпкъхэм ащыщых ыкӀи нахьыбэу зышӏошъ хъурэр ислъам диныр ары. Грознэ къэлэ шъхьаӏэр ыкӏи анахь иныр ары.

## Цӏэр

* **Джырэ цӏэр (Экзоним):** "Чэчэн" гущыӏэр апэрэу урыс тхыгъэхэм 17-рэ лӏэшӏэгъум къыхэфэ. Ар Аргун псым ӏут къуаджэу "Чэчэн-Аул" аӏоу щытыгъэм къытекӏыгъ. Урысхэм а чӏыпӏэм ис цӏыфхэм къуаджэм ыцӏэкӏэ яджэу рагъэжьагъ, ыужым лъэпкъым зэкӏэм ацӏэ хъугъэ.
* **Ежь цӏэр (Эндоним):** Чэчэнхэм ежь-ежьырэу **Нохчи** (зы нэбгырэм) е **Нохчий** (бэм), я хэгъэгу **Нохчийчо** (Нохчийхэм я чӏыгу) раӏо. Мы цӏэм къежьапӏэу Нухь Пейгъамбарым (Нохь) епхыгъэу ӏорыӏуатэхэр щыӏэх, ащ нэмыкӏэу "Нах" (цӏыф) гущыӏэм къытекӏыгъэуи ӏофыгъ.

## Географиер ыкӏи Климатыр
Чэчэнайым и фэдиз 17,300 км² мэхъу. Тыгъаджэм къыщегъэжьагъэу кӏыбым нэс чӏыопсыр зэтефэрэп.

* **Чӏыопс:**
** *Тыгъаджэ:* Тэрч ыкӏи Сунжа псыхэм азыфагу губгъохэр ыкӏи шыгухэр (Ногъай губгъом ишъолъыр) ит.
** *Гузэгу:* Чэчэн губгъор ыкӏи псыхъохэр ит. Цӏыфхэм анахьыбэр мыщ щэпсэу.
** *Кӏыбы:* Тыгъаджэ Кавказ Ӏуашъхьэхэр ит. Ӏуашъхьэ лъагэхэр, къушъхьэ гъогухэр ыкӏи мылхэр щыӏэх. Анахь лъагэ чӏыпӏэр — Тебулосмта ӏуашъхь (4,493 м).

* **Псыхэр:** Къэралыгъом и псы шъхьаӏэхэр Тэрч, Сунжа, Аргун. Мыхэр ӏуашъхьэхэм къащежьэхи, темырымкӏэ ечъэх, Каспий Хым холъадэх.
* **Охабз:** Континентал климат иӏ. Тыгъаджэ губгъохэм гъэмэфэ ошӏу ыкӏи гъушъэ, кӏымафэр чъыӏэ. Кӏыбымкӏэ ӏуашъхьэ чӏыпӏэхэм удэкӏое къэс ощхыр нахьыбэ мэхъу, чъыӏэри нахь лъэш. Ӏуашъхьэ шыгухэм илъэс реным ос ателъын ылъэкӏыщт.

## Тарихъ

### Пасэ Тарихъ
Чэчэнхэмрэ я лъэпкъэгъухэу Ингушхэмрэ (Вайнаххэр) лӏэшӏэгъу пчъагъэ хъугъэу Тыгъаджэ Кавказым исхэр. Алан Пачъыхьыгъом хэтыгъэх е гъунэгъухэу псэугъэх. Монголхэмрэ Тимуррэ къызэкӏухэм (13-14 лӏэшӏэгъухэм), вайнаххэр ӏуашъхьэхэм дэкӏоехи, къэсэуат мэшӏыпӏэхэр (башня) ашӏыгъэх (непи ахэр къэнагъэх). 16-рэ лӏэшӏэгъум Ислъам диныр Дагъыстанымкӏэ къикӏи къахэхьагъ.

### Кавказ Заохэр ыкӏи Пачъыхь Зэман
18-рэ лӏэшӏэгъум Урыс Пачъыхьыгъор кӏыбымкӏэ къэкӏон зыублэм, чэчэнхэмрэ урысхэмрэ я заохэр къежьагъэх.

* **Шейх Мансур:** 1785-рэ илъэсым урысхэм апэу пэуцужьыгъэ дин пащ.
* **Кавказ Имамат (1829-1859):** Имам Щамыл и пащэныгъэкӏэ Дагъыстанымрэ Чэчэнайымрэ зэкъоуцохи илъэс 25-рэ урысхэм апеуцужьыгъэх. 1859-рэ илъэсым Щамыл зытызигъэт ӏэрым, Чэчэнай Урыс Пачъыхьыгъом хахьагъ.

### Совет Зэман ыкӏи 1944 Гъэрыгъор
Совет Союзыр зэхэуцо уж, 1936-м "Чэчэн-Ингуш АССР" ашӏыгъ.

* **1944 Гъэрыгъор (Аардах):** Етӏуанэ Дунэе Заом, Сталиным чэчэнхэмрэ ингушхэмрэ "тутыным диӏыгъыгъ" аӏуи, Курыт Азием (Къазахъстан, Къыргъызстан) иригъэфыгъэх. Цӏыфхэм щыщэу ӏаджэ (мэлакӏэм, узхэм ыкӏи чъыӏэм къыхэкӏыкӏэ) лӏагъэ.
* **Къэгъэзэжьын:** 1957-м Хрущевым изаман чэчэнхэр я чӏыгу къигъэзэжьыгъэх ыкӏи республикэр зэтыригъэуцожьыгъ.

### Чэчэн Заохэр
ССРЗ-р (SSCB) 1991-м зэхэзы уж, Генерал Джохар Дудаевым шъхьафитыныгъэ пиугъотыгъ (Ичкерие).

* **Апэрэ Чэчэн Зао (1994-1996):** Урыс дзехэр ихьагъэх, ау хэщӏыныгъэ инхэр яӏэу къыдэкӏыжьыгъэх. Чэчэнайым шъхьафитыныгъэ (де-факто) иӏэ хъугъэ.
* **Ятӏонэрэ Чэчэн Зао (1999-2009):** Шамил Басаевыр Дагъыстаным зыдэкӏуаем ыкӏи Урысыем унэхэр зычӏагъэуаем, Владимир Путиным дзер ыгъэкӏуагъ. Грозный зэхэкъутагъэ хъугъэ.
* **Къадыровым и зэман:** Урысыем Муфти Ахмат Къадыров пэщэ ылъыгъ. 2004-м ар аукӏыгъ, етӏанэ ыкъоу Рамзан Къадыров тет хъугъэ. Джы Грозный дахэу ашӏыжьыгъ.

## Хабзэ ыкӏи Административ гощын
Чэчэнай — Президент системэ зиӏэ республик. И Тхьаматэр — Рамзан Къадыров. Парламентымрэ Хабзэмрэ унашъохэр ашӏых, ау Урысые Федерацием и Конституцие епхыгъэх.

**Административ зэхэтыкӏэр:** Республикэр район 15-эу ыкӏи къалэ округыу зэтеутыгъ.

* *Къалэ шъхьаӏэхэр:* Грозный, Аргун, Гудермес, Шали.

## Демографие
Чэчэнай — Урысые Федерацием цӏыфхэм я бэгъонымкӏэ анахь псынкӏэу хэхъорэ шъолъыр.

* **Цӏыфхэр:** Миллион 1.5 фэдиз (2020-рэ илъэсхэм).
* **Лъэпкъхэр:** %95-р Чэчэнх. Совет зэманым урысхэр бэу щыпсэущтыгъэх, ау заохэм япкъ искӏэ икӏыжьыгъэх. Къумкъухэмрэ Ингушхэмрэ макӏэу щыӏэх.
* **Бзэхэр:** Къэралыгъо бзэхэр — Чэчэныбзэ ыкӏи Урысыбзэ. Чэчэныбзэр Нах-Дагъыстан бзэ унагъом щыщ.

## Экономикэ
Экономикэр Урысыем и ӏэпыӏэгъу (дотацие) елъытыгъ.

* **Нефт:** Шъолъырым экономикэм и лъапс. "Грознефтегаз" компанием нефтрэ газрэ къыхехы.
* **Унэшӏын:** Заом зэхикъутыгъэ къалэхэр зэрагъэцэкӏэжьыгъэм пае унэшӏыныр лъэшэу зыкъиӏэтыгъ. "Грозный Сити" зыфиӏорэ унэ лъагэхэр ащ и нэшанэ.
* **Мэкъумэщ:** Пхъэшъхьэ-мышъхьэ, былымхъун (нахьыбэмкӏэ мэлхэр ӏуашъхьэхэм щагъэхъух).

## Културэ
Чэчэнхэм я хабзэ пытэу зэрахьэ.

* **Тайп системэ:** Чэчэнхэр лъэпкъ-лъэпкъэу (тайп) зэтеутыгъэх (гущыӏэм пае: Беной, Чентий). Тайпхэм я цӏыфхэр зэдеӏэжьых.
* **Дин:** Нахьыбэр Ислъам (Сунни) диным, Шъафиӏэ мэзхьэбым тетых. Суфизм (Къадирие ыкӏи Нэкщбэндие тэррикъатхэр) лъэшэу пытэ.
* **Нохчалла:** Чэчэн хабзэ (шъхьэкӏэфэныгъэ, лӏыгъэ, хьакӏэм шъхьэкӏэфэныгъэ ешӏыгъэн).
* **Къашъо:** Кавказ лъэпкъ къашъо (Лезгинка) дунаемкӏэ цӏэрыӏо.
* **Шхыныгъохэр:** "Жижиг-Галнаш" (Лы ыкӏи хьалыгъу), "Чӏэпылъг".

## Еплъ

* Тыгъаджэ Кавказ
* Имам Щамыл
* Грозный

## Гъэфедагъэхэр