Къэшъогъэхэр

**Къэшъогъэхэр** (УрысыбзэкӀэ: Касоги; УрумыбзэкӀэ: ΚασαχΙα; Инджылызыбзэкӏэ; Kassogians; АрапыбзэкӀэ: كشك) — адыгэхэм ятэжъхэу, Урыс, Арап, Византие, Хъырцэ, Ермэл ыкIи нэмыкI ЛIэщIыгъуэ Гуазэм итарихъ, игеографие тхыгъэхэм бэкIэ къыхэфэхэу Кавказым итемыр-къохьапIэ щыпсэугъэ Адыгэ лъэпкъ.

## Тарихъ
Къэшъогъэхэр адыгэ лъэпкъ жъыхэм ащыщ. Тхыгъэ зэфэшъхьафхэм къызэрагъэлъагъорэмкIэ, X-рэ лIэшIэгъум щегъэжьагъэу "Касоги" е "Кас" цIэхэр Темыр-КъохьапIэ Кавказым ис адыгабзэкIэ гущыIэрэ цIыфхэм апае агъэфедэщтыгъэх. Ыужым, "Еврей-Хъэзэр зэдэтхыгъэхэм" къызэрэщаIорэмкIэ, Къэшъогъэхэр Хъэзэрхэм япэу, е нэмыкI зэдзэкIыгъэмкIэ — Хъэзэрхэм ягъусэу зэзэуэщтыгъэх. 

Къэшъогъэхэм яцIэм ехьщыр цIэ зиIэ Кашкахэр, ди нэгу имыуэ щыIэгъэ лIэшIэгъухэм щыпсэугъэ, темырымкIэ къикIыхэзэ Хетхэм зэратеуэщтыгъэхэмкIэ цIэрыIо хъугъэ лъэпкъ. Мы лъэпкъ жъым икъежьапIэ ехьылIагъэу гупшысэ зэфэшъхьафхэр щыIэх. Игорь Дьяконовым къызэриIорэмкIэ, Къэшъогъэхэмрэ Кашкахэмрэ яцIэхэр зэпхыгъэх. Джордж Хьюитт елъытэу, Кашкахэр адыгэхэмрэ апхъазхэмрэ ятэжъхэу щытынхэ ылъэкIыщт. Шалва Инал-Ипэми мы гупшысэм дыригъэштагъ.

VI-рэ лIэшIэгъум щегъэжьагъэу Чыристэн диным итыгъэ Зиххэр язэрэмылъытэу, Къэшъогъэ бэу ыкIи ахэм япащэхэр, Мстиславым Ридадэр хигъащIэ нэс, Чыристэн мыхъухэу (Тхьэ зэфэшъхьафхэм ялъэIухэу) къэнэгъагъэх.

943-рэ илъэсым — "Кашак хэгъэгум ицIыфхэр" апэрэу хигъэунэфыкIыгъ арап тарихълэжь ыкIи географэу Масуди, "Мэзэ шъузыхэмрэ джэухар мадэхэмрэ" ыцIэу итхыгъэм. Масуди мы тхыгъэм Къэшъогъэхэм яполитикэ зытет къыIуатэ:"Алан пачъыхьэгъум иIэгъоблагъэу **Кашак** (كشك) зыфиIорэ лъэпкъ гъэпсэу. Ахэр Кавказ къушъхьэмрэ Хымрэ азфагу ит. Ахэр Мэджыс диным (язычник) итхэу, лъэпкъ псау ыкIи къабз.

Мы чIыпIэм щыпсэухэу зигугъу къэтшIыгъэ лъэпкъхэм ахэм янахь фыжьэу, яшъу зэтегъэпсыхьагъэу, ялIыхэр нахь дахэу, ябзылъфыгъэхэр нахь кIэракIэу, япкъы зэкIэуцIыпIыкIыгъэу, япхъащэхэр нахь пIашIэу нэмыкI лъэпкъ ахэтэп...

Аланхэр мы лъэпкъым текIуагъэх, ау хы Iушъом Iут ябыдапIэхэмкIэ Аланхэм зыщаухъумыжьы... Кашак лъэпкъыр Аланхэм нахьыбэу зыкIатекIуагъэхэр, зыпкъ изыгъэуцощт пачъыхьэ (пщы) зэрамыгъэнэфагъэр ары. Зы хъугъагъэхэмэ, Аланхэри нэмыкI лъэпкъи ахэм япэуцун алъэкIыщтыгъэп."
957 — Византием и Императорэу Константин Блымэнэрэм, Къэшъогъэ хэкур "Касахия"кӏэ риIуагъ ыкIи мыущтэу къытхыгъ:"Зихы хэкум ышъхьагъкIэ Папагие зыфиIорэ хэку щыI. Папагие хэкум ышъхьагъкIэ Касахие зыфиIорэ хэку щыI. Касахием ышъхьагъкIэ Кавказ къушъхьэхэр ит, а къушъхьэхэм ашъхьагъкIэ Алание хэкур щыI."
965 — Киев пщышхоу Святослав Хъэзэр Къагъэнатым зэреуагъэм ехьылIагъэу Урыс летописхэм "Касог"хэм яцIэ къахэфэ.

1191 — Хъырцэ тхыгъэхэм Къэшъогъэхэм "Кашаги"кӏэ ягугъу ашIы. Анахьэу, "Пачъыхьэхэм ятарихърэ ящытхъурэ" зыфиIорэ Хъырцэ тхыгъэм къызэриIорэмкIэ, Вардан Дадиани Апэрэм изэдз Кашагихэр хэлэжьагъэх.

1223 — Монголхэр къызежьагъэхэм ехьылIагъэу тхыгъэ щыIэм Къэшъогъэхэм ягугъу къыдешIы. 

Адыгэ лъэпкъэу Къэбэртайхэм бэ шIагъэу ягъунэгъу Осетинхэм непэ къызнэсым Къэбэртай хэкум "Кэсэг"-кIэ еджэх, къэбэртай цIыфхэми "Кэсгон"-кIэ яджэх. Ащ нэмыкIэу, Сванхэмрэ Мегрелхэмрэ Къэбэртайхэм джыри "Кашгон"-кIэ яджэх.

### Къэшъогъэ хэкумрэ Тамтаркъэйрэ

Къэшъогъэхэр Тамтаркъэй (Тмутаракан) пщыгъум ианахь гъунэгъу пэблагъэхэу щытыгъэх ыкIи лъэшэу ахэм яфэмэ-бжьымэ къахафэщтыгъ. X-рэ лIэшIэгъум икIэуххэм Къэшъогъэ пщышхоу Ридадэ адыгэ лъэпкъ пстэури иунафэ кIигъэуцохи, адыгэ пщы пэпчъ ащ зэридэIущтымкIэ шъуае (къэгагъэ) къиIыхыгъ, ыкIи Адыгэ Хэкум и Пщышхоу (Зих-Къэшъогъэ Пщышхоу) хадзыгъ. Урыс тарихъ тхыгъэ жъыхэм ащыщэу "Лаврентий илетопис" мы къэбархэр къеты: 1022-рэ илъэсым Тамтаркъэй ипщэу Мстиславыр адыгэхэм япэу зэдзэ къышIыгъ. Дзэм пащэ фэхъугъэ Мстиславым адыгэ пэщэу Ридадэр къыпэуцугъ. ДзитIур зыпэуцухи, заом фэхьазырынхэу фежьагъэх. Адыгэ пэщэу Ридадэр къэлъэIугъ Iашэ аIымыгъэу, кIуачIэкIэ зэбэнынхэу. Зэбэныгъэм хэтекIуарэр, заом текIуагъэу алъытэщт. ХэгъащIэ зышIырэр (хэзыдзырэр) аукIыщт ыкIи имылъку зэкIэ текIуагъэм иIэ ихьэщт.

Ридадэр ипэуцугъэ Мстиславым текIонэу зыхъум, Мстиславым сэ (къамэ) къырихи, Ридадэр ыукIыгъ. Адыгэхэм мы къэбарыр къызэраIуатэрэмкIэ, Мстиславым хьилэ ышIыгъ: язэгурыIоныгъэ тетэу, Iашэ къырахын фитыгъэхэп. Ау Урысхэм къызэраIорэмкIэ, Тхьэм и анэр (Мэрем-анэр) къызыхахьэм Мстиславым къамэр къырихин фит ышIыгъ, арышъхьаэкIэ ар хьилэу щытыгъэп.

Ридадэ иаужырэ жьыкъэщэгъум, зэо нахьыбэ къымыхъуным пае, идзэ хэщIыныгъэр адэнэу лъэшэу афиIуагъ. Ридадэ иунафэ тетэу адыгэхэм хэщIыныгъэр адагъ. Мстиславым джыри Чыристэн мыхъугъэ адыгэхэм Чыристэн диныр аригъэштагъ, клисэ ышIыгъ, Къэшъогъэхэм тын (хьалыгъу) атырилъхьагъ ыкIи Ридадэ ибынхэр (икIалэхэр) ыштэхи идзэ хигъэхьагъэх.

КъыкIэлъыкIорэ илъэсым, Къэшъогъэхэр Мстислав ышы Ярослав зыпеуцум, Мстиславым IэпыIэгъу фэхъугъэх. 1066-рэ илъэсым ехьылIагъэу, Тамтаркъэй ипщэу Ростислав Къэшъогъэхэм тын къызэраIихыщтыгъэм фэгъэхьыгъэ тхыгъэ щыI. Тамтаркъэй пщыгъур зэкIодым ыкIи Къыблэ Урыс губгъохэр Куманхэм заубытым, Къэшъогъэхэм ягугъу къэзышIырэ къэбархэри зэпыугъэх.

### Киеврэ Черниговрэ ащыIэгъэ Къэшъогъэхэр
Чернигов пщыхэм Тамтаркъэй зэпхыныгъэ кIуачIэ дыряIагъэу бэ шIагъэ. Хъэзэрхэм е Къэшъогъэхэм афэдэ Тамтаркъэй щыпсэухэрэм ащыщхэр Чернигов дэсыгъэх. Чернигов зэрокIыщтыгъэхэм елъытыгъэмэ, Къэшъогъэхэр Киев зэрэкIощтыгъэхэр нахь шэпIэу щытыгъ, ащ къыхэкIыкIэ ахэр нахь псынкIэу Славхэм ахэшыхьажьыгъэх (ахэгъуащэх). Киев дэс Къэшъогъэхэр, Чернигов дэсхэм афэмыдэу, куп шъхьафэу зэхэтыгъэхэп.

Ау Къэшъогъэхэм якультурэ шIуагъэ Киев къыдэнагъ. Мыр Владимир Мономах икIалэхэм афитхыгъэ уэсятым къыхощы, сыда пIомэ ащ урысыбзэ жъым хэт "унейн" гущыIэр "зиусхьан" (пащэ) мэхьанэм итэу къыгъэфедэгъэти. Владимир Мономах 1078-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1094-рэ нэс Чернигов и Пщыгъ. Къэшъогъэхэр Владимир Мономах иIэгъоблагъэ хэтыгъэх. Владимир Мономах игъусэ цIыфхэр апэ Чернигов, етIанэ Переяславль, ащ ыуж Киев кIожьыгъэх, арышъ "унейн" гущыIэри Владимир Мономах игъунэгъухэм нэмыкIым къагурыIощтыгъэп. Непэ Урысыем джыри Къэшъогъэхэм къатекIыгъэ унагъоцIэхэр, гущыIэм пае "Редегин", щыIэх.

## Зэпыщэхэр