Экономикэ

**Экономикэ** (Инджылыз: Economics) — шӏэныгъэм исатыр, цӏыфхэм, бизнесхэм, къэралыгъохэм ыкӏи зэхахьэхэм (обществэм) ресурсхэр зэрэзэхагощыхэрэм зыпегъэплъы. Экономикэм имурад шъхьаӏэ — товархэмрэ фэӏо-фашӏэхэмрэ (услугэхэмрэ) къызэрадэгъэкӏырэ шIыкIэр, ахэр зэрагощыхэрэр ыкӏи зэрагъэфедэхэрэр къыгурыIоныр ары.

Экономикэм иупчIэ шъхьаIэ: «Ресурсхэр гъэнэфагъэх (limited), ау цӏыфхэм ящыкӏагъэхэр (needs) гъунэ иIэп. Сыдэущтэу мыхэр зэдедгъэштэщтха?»

[Image of Supply and demand graph showing equilibrium]

## Гущыӏэм къыздикӏыгъэр
«Экономикэ» зыфиӏорэ гущыӏэр Грек тыбзэм къикӏыгъ: *oikos* (унэ) ыкӏи *nomos* (хабзэ, унашъо). Ащ къикӏырэр «Унэ гъэӏорышӏэкӏэ хабз» е «Унэгъо ӏофхэр зэрифэщтхэ шӏыкӏэр» ары.

## Экономикэм игощын
Экономикэ шIэныгъэр лъэныкъо инитIоу гощыгъэ:

### 1. Микроэкономикэ
Мыр зы цӏыфым (индивидым) е зы компанием яунашъохэм апылъ.

* **Зыпылъыр:** ЦIыфым иахъщэ зэрегъэфедэрэр, компанием уасэхэр (prices) зэригъэнафэхэрэр.
* **Къыдэгъэкӏынымрэ Щэхунымрэ (Supply and Demand):** Товарыр бэу щыIэмэ, иуасэ егъэпуды. Товарыр макIэмэ, ау цIыф бэмэ ашIоигъомэ — иуасэ дэкIое. Мыр микроэкономикэм ихабзэ шъхьаI.

### 2. Макроэкономикэ
Мыр къэралыгъо пстэум е дунай пстэум яэкономикэ зэтегъэпсыхьагъэу зэреплъы.

* **Зыпылъыр:** Къэралыгъом ибайныгъэ (ВВП), ахъщэм иуасэ зэрэкIоцIы хъурэр (инфляцие), IофшIэнчъагъэр (безработица).
* **Мурадыр:** Къэралыгъо экономикэр мыукъудыеу гъэпытэгъэныр ыкIи цIыфхэм ящыIакIэ гъэдэгъугъэныр.

## Экономикэ системэхэр
Ресурсхэр зэрэгощыгъэхэм елъытыгъэу, дунаем системэ зэфэшъхьафхэр тетых:

### Традиционнэ экономикэ
Пасэ лъэхъаным къыщегъэжьагъэу хабзэхэм атетэу Iоф зыщашIэрэ систем.

* **Зыфэдэр:** Мэкъу-мэщым ыкIи щалъ-щакIом нахь пылъых. Зыми зыри рищэрэп, зэблэхъуныр (бартер) агъэфедэ.

### Рынок экономикэ (Market Economy)
Къэралыгъор Iофхэм ахэмыIэзэ, цIыфхэмрэ бизнесхэмрэ ежь-ежьырэу унашъо зыщашIэрэ систем.

* **Капитализм:** Мулкыр (собственность) цIыф шъхьафхэм яунэеу щыт. Уасэхэр щэпIэм (рынокым) щегъэнафэх.

### План зыхэлъ экономикэ (Command Economy)
Къэралыгъом зэкIэ еубыты, сыд фэдиз къыдагъэкIыщтми, сыд фэдэ уасэ иIэщтми — зэкIэ къэралыгъом егъэнафэ.

* **Социализм / Коммунизм:** Мулкыр цIыф пстэуми зэдау. СССР-м щыIэгъэ системэр мыщ фэд.

### Зэхэпхъагъэ экономикэ (Mixed Economy)
Джырэ къэралыгъо нахьыбэмэ (США, Урысые, Тыркуе) мыр агъэфедэ.

* **Зыфэдэр:** Рынокри щыI (бизнесхэм шъхьафитыныгъэ яI), ау къэралыгъоми Iахь ешIы (ухъумакIо хабзэхэр егъэуцух, налогхэр къеугъои).

## Экономикэм ипонятие шъхьаIэхэр
Экономикэм ухэплъэн пае мы терминхэр къыбгурыIон фай:

* **ВВП (Валовой внутренний продукт):** Илъэсым къыкIоцI къэралыгъом товарэу ыкIи услугэу къыдигъэкIыгъэм иуасэ.
* **Инфляцие:** Ахъщэм икIуачIэ зэрэмэкIэу, товархэм яуасэ зэрэдэкIоерэр. Мыр бэ хъумэ — экономикэмкIэ зэрар.
* **Налог (Хьакъ):** ЦIыфхэмрэ компаниехэмрэ къэралыгъом ахъщэу ратыжьырэр (бюджетым халъхьэ). АщкIэ гъогухэр ашIых, кIэлэегъэджэхэмрэ доктырхэмрэ яIофшIэн тырагъэкIуадэ.

## Экономикэм итарихъ
Экономикэр шIэныгъэ шъхьафэу къызэжежьагъэр XVIII-рэ лIэшIэгъур ары.

* **Адам Смит (Adam Smith):** Шотландие шIэныгъэлэжь. 1776-рэ илъэсым «ЦIыф лъэпкъхэм ябайныгъэ» (The Wealth of Nations) ытхыгъ. Ащ «Рынокым иIэ нэшъу» (Invisible Hand) зыфиIорэ гупшысэр къыхилъхьагъ — цIыфыр ежь ипайда зыпылъымэ, обществэ пстэуми шIуагъэ къыфехьы.
* **Карл Маркс (Karl Marx):** XIX-рэ лIэшIэгъум капитализмым ебэныгъэ. «Капитал» зыфиIорэ тхылъыр ытхыгъ, IофышIэхэм яправа зыкъиIэтыгъ.
* **Джон Мейнард Кейнс (John Maynard Keynes):** XX-рэ лIэшIэгъум къэралыгъор экономикэм хэIэн зэрэфаер къыIуагъ, кризисхэр къэмыхъуным пае.

## Зэпхыныгъэхэр