open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бжъэкъожъый

**Бжъэкъожъый** - бжъакъо, пхъэ е нэмыкI къупшъхьэм хэшIыкIыгъэ гынылъ.
ПхъэуӀу

**ПхъэуӀу** — мэзым хэс бзыу лъэпкъ. Чъыгмэ псынкӀэу ащэзекӀо. Ыпэ пытэкӀэ чъыгышъор зэгуеуты ыкӀи хьацӀэ-пӀацӀэхэр хешыпыкӀых.
Ащ сыдигъуи изакъу. Инабгъо чъыг гъурбэхэм арешӀыхьэ, нахьыбэмкӀэ къыхихырэр ныхыр (осина) ары. Набгъом фыжьхэу кӀэнкӀитфхы релъхьэ. КӀэнкӀэхэм, бзыу анэм фэдэу, хъури атесы. Мэфэ 12–13 зыхъурэм щырхэр къыращых. Тхьамэфищ зыхъукӀэ щырхэр набгъом къебыбыкӀых, ау чыжьэу ӀукӀхэрэп. ХьацӀэ-пӀацӀэхэр зэришхырэм пае пхъэуӀум ишӀогъэшхо къегъакӀо.
Къумбыл

**Къумбыл** – пхъэшъэбэ чъыг лъэпкъ.

Шапсыгъэхэм тополым къумбыл, бжъэдыгъухэм – пхъэшъаб, къэбэртаехэм – щиху раІо. Къумбыл чъыг зэфэшъхьафхэу щыІэр бэ дэдэ мэхъу, 110-м нэсы.

Къумбыл чъыгхэм метрэ 15-20-м щегъэжьагъэу метрэ 30-40-м нэс ялъэгагъэу мэхъу. Къумбылым ытхьапэхэр иных, хъураех, сантиметри 5-10-м нэс икІыхьагъ, сантиметри 4-8-м нэс ишъомбгъуагъ. Тхьапэхэр джашъох, ычІэгъкІи ыкІыІукІи цы цІыкІухэр атет. Гъатхэм къэгъагъэхэр къапэкІэх.

Къумбылым ипхъэ шъабэ, псым псынкІэу егъэшъу. Къумбылым унашъхьэхэр, къакъырышъхьэхэр хашІыкІы.
Мэзкъатыхъу

**Мэзкъатыхъу** – мэзчэтыу лъэпкъ ябг. Мэзым хэс хьэкІэ-къуакІ, чэтыу лъэпкъымэ ахэхьэ. Ышъо огу, ыкІэ кІако, ытхьакІумэхэр папцIэх, ынэхэр чаных. ПсынкІэу зегъазэ, чъэры.

Мэзкъатыхъухэр зэфэшъхьафых. Ахэмэ ахэтых бзыоу быбырэр къэзыубытын зылъэкІыхэрэр. Бзыу зэхэсхэм якІуашъэ, лъэшэу дэпкІаешъ, захедзэ, зызыІэтыжьыгъэ бзыухэм ащыщ къеубыты. Ау мэзкъатыхъухэм янахьыбэр тхьакІумкІыхьэм фэдэ псэушъхьэ цІыкІухэм ямызакъоу инхэми, гущыІэм пае, мэзпчэнхэми, къохэми, шъыхьэхэми яша-кІох. ЗэшакІорэм екІуашъэшъ ежэу щэсы, благъэу къызекІуалІэрэм зедзы.
СтӀашъу Юрэ

**СтӀашъу Юрэ** — исэнэхьаткӀэ сурэтышӀэ-щыгъынышӀ. Щыгъын шъошэ гъэшӀэгъонхэр ежьежьырэу къеугупшысых, едых. Ахэр зэкӀэ адыгэ лъэпкъым ижъырэ шъуашэу иӀагъэхэм афэгъэхьыгъэх. Адыгэхэм ятарихъ, яхабзэхэр, непэрэ мафэм игумэкӀыгъохэр, игушӀуагъохэр ахэмэ ахэолъагъо.

СтӀашъу Юрэ иӀофшӀагъэхэр лъэпкъ музеим чӀэлъых. Ахэмэ яплъыхэрэр бэ дэд. СурэтышӀ шӀагъом ивыставкэхэр бэрэ зэхащэх. Адыгэ Республикэм ичӀыпӀабэмэ, Урысыем икъалэхэм, хэгъэгу зэфэшъхьафхэм мы выставкэр къащагъэлъэгъуагъ: США-м, Тыркуем, Сирием, Иорданием ыкӀи нэмыкӀхэм.

Щыгъын шъуашэу адыгэ тарихъым ехьылӀагъэхэм бзылъфыгъэ шъошэ дэхищ ахэт. Ахэмэ «АмазонкэкӀэ» яджагъ. Мы шъуашэхэр бзылъфыгъэ зэокӀо пхъашэхэм афэгъэхьыгъэх.

Нартхэм афэгъэхьыгъэ шъуашэхэми сурэтышӀым ивыставкэ къагъэбаи. Ахэмэ ащыщых «Адыиф», «Саусэрыкъу», «Лахъо».

СтӀашъу Юрэ фэдэ цӀыф ӀэпэӀасэ тилъэпкъ зэриӀэм инэу тырэгушхо.
Ислъамыер

**Ислъамыер** – Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо орэдыIо-къэшъокIо купыр (ансамблэр) ары.

## НэмыкIэу еплъ
* Налмэс (къэшъокIо куп)
* Жъыу (орэдыIо куп)

## Зэпыщэхэр
* Купым и официал интернет-нэкIубгъу
Хышхо Шъэф

**Хышхо Шъэф** – чIыгум тет океаниплIым (4-м) ащыщ.

## Географие

## Зэпыщэхэр
Аустралие

**Аустралие **, Аустралие чIынэлъэшхум щыIэ къэралыгъу. ЦIыфэу нэбгырэ млн 21-м къехъу щэпсэу (2012-гъэ илъэсымкIэ). Км² млн 7-м къехъу чIыгу хахьэ (дунаемкIэ яхэнэрэр). Къэлэ шъхьаIэр — Канберрэ.

ДЛО-м хахьэ.

Хэгъэгу гувернатор — Петер Косгров.

Къэрал тхьаматэр — Малколм Тёрнбол.

Аустралием бзэшъхьаIэрИнджылызыбзэр ары.

## Географие
Хышхо Шъэфымрэ, Хышхо Индымрэ азфагу ит. Гъунэгъухэр: Папуа - ГвинеякIэ, Индонезие, Тимор ТыгъэкъокIыпIэр, Соломон Хыгъэхъунэр, Уануату.

## Тарихъ
Зы лъэхъанэ горэм Британие Пачъыхьыгъом я гъэрхэгъэгуэу щытыгъэ.

## Экономикэ
Аустралиер гъучIышъочIыкIэ, телесвязыкIэ, банкыныгъэкIэ, къэгъэкIыкIэ ыкIи нэмыкI шIуагъэ зыпылъэу чIым къычIахыхэрэмкIэ бай.

## Жьыопс

## Зэпыщэхэр
Ермэлхэр

**Ермэлхэр** — Кавказым ыкӏи дунаем тет лъэпкъ жъыдэдэмэ ащыщых.

* Армение
Ливан

**Ливан** – Азием ит къэралыгъу. Исраилымрэ, Сириемрэ апэгъунэгъу. ЦIыф нэбгырэ млн 4 фэдиз щэпсэу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Арап Къэралыгъомэ я Лигэ хахьэ.
Курдхэр

**Курдхэр** – Азием щыпсэурэ цIыф лъэпкъ. ЯпчъагъэкIэ нэбгырэ млн 30-м къехъоу аIо. НахьыбэмкIэ Тыркуем, Иракым, Ираным, Сирием щэпсэух.
Нэмыцабзэ

**нэмыцабзэ** – джэрманхэм ябз, Еуропэм и къэралыгъо заулэм и бзэшъхьаӀэу щыт (Германие, Аустрие, Швейцарие, нмк).
Урысхэр

**Урысхэр** () – Еуропэмрэ, Азиемрэ ащыпсэурэ цӀыф лъэпкъ. ДунаемкӀэ урыс млн 160 фэдиз мэхъу. НахьымэкӀэ Урысые Федерацием щэпсэух.
Джуртыбзэ

**Джуртыбзэ** – джуртмэ ябз, Исраилым и бзэшъхьаIэу щыт. Афроазие бзэунагъом и семит бзэкупым хахьэ. Арапыбзэм лъэшэу ехьщыр. ДунаемкIэ млн 8 фэдиз рэгущыIэ.

## ТехьэпӀэхэр
* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew''. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)
Инджылызыбзэ

**Инджылызыбзэ**, англыбзэ, англызыбзэ,  — англымэ ябз, индо-еуропэ бзэунагъом и герман бзэкупым хахьэ. ДунаемкӀэ анахь бзэ зэлъашӀэрэм ащыщ, сыда пӀомэ Британиешхомрэ, АШЗ-мрэ я бзэшъхьаӀэу щыт. Нэбгырэ млн 400-м къехъу яныдэлъфыбзэу щыт.

## Къэралхэр
Америкэ Штат Зэхэтхэр, Британие, Ирландие, Аустралие, Къыблэ Африкэ Республикэ, Канадэ, нэмыкӀхэри.

ДЛО-м и бзэ ӀофырышӀэмэ ащыщ.

## Егъэпхыгъэ линкыхэр
* Английский язык в картинках
* Найди пары английский-адыгейский
Хьатикъуаехэр

**Хьатикъуаехэр** – адыгэ лъэпкъ.

## НэмыкIэу еплъ
* Хьатикъуай (къуаджэ) – Адыгэ Республикэм ит чыл.
КӀэмыгуехэр

**КӀэмгуехэр** — адыгэ лъэпкъ. КӀэмгуе диалектыр кӀэхабзэм и литературабзэу аштагъ.
Афыпсып

**Афыпсып** – чылэ, Адыгэ Республикэм ит. Краснодар пэчыжьэп.

## НэмыкIэу еплъ
* Шъэумэн Хьазрэт
* Хьагъэудж Мыхьамэт
* Афыпсып Сымэджэщ
Анапэ

**Iэнапэ** – Урысые Федерацием хэхьэрэ къал, Хы ШIуцIэ Iушъом тет.

## Хэкумэтх

## Тарихъ
Iэнапэ дэжь егъашIэм нэтхъуаехэр щысыгьэх (Къаукъас заом икIэух нэс).

Тыркухэр ащ *Суджук-къалекIэ* еджэщтыгъэх.
Нэтхъуаджэхэр

**Нэтхъуаджэхэр** – адыгэ лъэпкъхэм ащыщэу хыгъэхъу-нэныкъоу Тамань щегъэжьагъэу псыхъоу жьыубгъу нэсэу хы шӏуцӏэ ӏушъом щыпсэущтыгъэх; шапсыгъэхэм яхьщырэу гущыӏэщтыгъэх, джызычылэу Тэхъутэмыкъое районым исых. Къаукъас Заом ыпэкӏэ бэдэдэ хъущтыгъэх. ЯпчъагъэкIэ шапсыгъэмэ ауж кӏощтыгъэхэу аIо, мин 200-м къехъу. Шапсыгъэмэ апэмычыжьэу хыӏушьом ӏусыгъэх, джырэ Анапэ дэжь. Заом ыуж Хэкужъым бэп къинэжьыгъэр.
Канберрэ

**Канберрэ** — Аустралием и къэлэ шъхьаI. Нэбгырэ мин 385-м фэдиз цIыф дэс. ЦIыф пчъагъэкIэ Сиднеим ыуж къэкIо.
Шъанэ

**Шъанэ**, **%** – проценткIэ еджэх джыри. КъызтекIырэр *шъэ*-рэ, *нэ*-рэ.
Джурт

**Джурт дин**, **иудаизм**, **джудаизм** - джуртмэ алэжьырэ дин. Дунаем тет динмэ анахь жъыдэдэмэ ащыщ.
Чыристан дин

**Чыристан дин**, **христиан дин** (Алыджыбзэ: Χρῑστῐᾱνισμός; Джуртыбзэ: נַצְרוּת‎) – дунаем тет динмэ анахь жъыдэдэмэ ащыщ. И лэжьын илъэс мин-2 ыгъэшIэгъах.

## Зэпыщэхэр
Испаныбзэ

**Испаныбзэ** (е испаныбзэкӀэ "español") — дунаемкӀэ млн 470 фэдиз рэгущаӀжэх.
Чабэ

**Чабэ** – быслъымэн тхьэлъэIупIэ чIыпIэ шъхьаIэу Меккэ дэтыр ары.
Цыгъошьхьац упсын

**Цыгъошьхьац упсын** – сабыир къэрыхъухьэгъэ унэгъо кIоцIым щызэрахьэрэ хабз. Сабыим апэрэ шьхьацэу (цыгъошьхьацкIэ зэджэхэу) къытекIагъэр тырахы.
ХьатыякӀо

**ХьатыякӀо**, **хьатиякӀо** — джэгур зезыщэу, джэгуакӀохэри къекӀолӀэгьэ пстэури зыгъэджэгоу, зыгъэдаӀохэрэр ары. ГущыӀэр къызтекӀыгъэр къэшӀэгъуае.
Хьанцэгуащэ

**Хьанцэгуащэ** – огъу зыхъукIэ ощх къырагъэщхынэу тхьэльэIу зашIыкIэ, хьанцэгуащэр къыращэкIыщтыгъэ, етIанэ псым ахьыти хадзэщтыгьэ.
ЧӀыгу

**ЧӀыгу** (символ: ) — Тыгъэ системэм ия 3-рэ планетэ (гезеген). ЦӀыфмэ я псэупӀ.
Чадрэ

**Чадрэ** – быслъымэн бзылъфыгъэ техъон. Бзылъфыгъэм ыпкърэ ынэгурэ ащ чIеухъумэ.
Адыгэ хъохъухэр

**Адыгэ хъохъухэр**.

ИлъэсыкIэм пае:

Къурмэным пае:

КIэлэ къэхъукIэм пае:
Адыгэ тхакӀохэр

**Адыгэ тхакӀохэр** — адыгабзэкӀэ тхыгъэ зиӀэхэр ары.

ГущыӀэм фаӀо: Къэзэнэкъо Джэбэгъ, Теуцожь Цыгъу, КӀэрэщэ Тембот.
Алан Тьюринг

**Алан Тьюринг** (англыбзэгьэ Alan Turing, 1912 – 1954) — Англие шӀэнгьэлэжь. Дунаим и хьисап ыгьи информатикэ шӀэнгьэлэжьыфомэ ащыщыгь. КӀэлэегъаджэу иӀагъэр нэмыкӀ шӀэнгъэлэжь бэлахьэу Алонзо Чёрч.

## ШӀэныгъэм хэлъхьагъэу щыриӀэр
Хьисапым, информатикэм лъэщо щызэлъашӀэ. ГущыӀэм фаӀо лъытэшъунмэ я теорие, алгоритмэмэ льэщо ателэжьагъ (еплъ Тьюрингым и машин).
Мир (орбитэ станицие)

**Мир** - орбитэ станициеу  щытыщтыгъэ. Дунаем лъэшэу щызэлъаш1эщтыгъэ, сыда п1омэ ш1эныгьэм фэгьэхьыгьэу льэжьыгьэ бэ щызэш1уагьэк1ыгь.

К1ыхьагъ = м 19

Шъомгъуагъ = м 31

Лъэгагъ = м 27.5

Онтэгъуагъ = кг 124 340

Орбитэм зэритыгъэр = 1986-2001 илъэсхэр,мэфэ 5511.
Адыгабзэ газетхэмрэ журналхэмрэ я список

## газетхэмрэ
* «Адыгэ макъ» («Голос адыга»).
## журналхэмрэ

## См. также
* :ru:Средства_массовой_информации_России#Печатные СМИ по языкам
Мустафа Кемал Ататурк

**Мустафа́ Кема́л Ататю́рк** (, 1881 — 1938 шэкIогъум и 10) - тырку цӀэрыӀо политик, Тыркум и апэрэ президент.
Шипраге

**Шипраге** (Šiprage) Босния-Герцеговинием (Еуропэ) и къуадж.
*Latitudo: 44°27'56″
*Longitudo: 17°33'36″
*Altitudo: 507-520 m
## Климат

## Население

## Референце

## Web

* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H
Анна Нетребко

**Анна Нетребко** (1971 гъ.) — Урысыем ыкIи Аустрием щыщ орэдыӀу (сопрано).
Ишъхъэрэ Америкэ

**Ишъхъэрэ Америкэ** — континент.

ЧIырэу млн 24,7 км² фэдиз еубыты. ЦIыфэу нэбгырэ млн 579 фэдиз ис.
Къэлмык Юр

**Къэлмыкъ Юр**, Хьамзэтыкъор - Урысые Федерацием юстицымк1э и федерал министр 1993-1994 илъэсхэм, юстицымк1э Урысыем и ш1эныгьэлэжьэшху, Саратов юстиц школыр В.А. Тарховым игъусэу лъапсэ фиш1ыгъ,1990-1993 Дунэе Черкес Ассоциацием и тхьамат.
Пётровице

**Пётровице** – Полшэм и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ 352 фэдиз цIыфэу дэс.

## ТехьэпӀэхэр

* Пётровыцэ и нэхъышъхьэ буром и официал сайт

## Зэпыщэхэр
Дюзджэ университет

**Дюзджэ Универстет**

* Вебсайт адрес: www.duzce.edu.tr

* Загъэпсыгъэр: 2006
* Институтхэр: 4
* Факультетхэр: 14
* Апшъэрэ Еджапӏэхэр: 2
* Сэнэхьат иапшъэрэ еджапӏэхэр: 10

Адресыр: Konurap Beyköy Kampüsü, Merkez, Düzce - Тыркуе
Океание

**Океание** – континент.

ЧIырэу млн 8.5 км² фэдиз еубыты. ЦIыфэу нэбгырэ млн 40 фэдиз ис.
Антарктикэ

**Антарктикэ** – континент.
ЧIырэу млн 14.2 км² фэдиз еубыты.


061212-nordkapp.jpg
GletscherMM.jpg
Fryxellsee Opt.jpg
Mount Erebus Aerial 2.jpg
Aurore australe - Aurora australis.jpg
Дмитрий Крамб

**Дмитрий Игоревич Лапутин** (* 1985-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 10-м, Омск, Урысые), **Дмитрий Крамб** цӀэлыйымкӀэ (псевдонимымкӀэ) зышъхьэщыт — Урысыем щыщ музыкант (бас-гитаристрэ орэдыӀурэ), орэдус. Ар исэнэхьаткӀэ Ӏазэ.

## ХэкӀыпӀэр
Велико-Тырново

**Велико-Тырново** (bg: *Велико Търново*) – Булгарие и къэлэшъхьаI(1185-1393) и къэлэшхомэ ащыщ. Нэбгырэ 73,565. Къалэм и лIышъхьэр – Даниел Панов.


Garga bair hill,Veliko Tarnovo,Bulgaria.jpg|
Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|
Izgledetar.jpg|
Veliko Tarnovo002.JPG|
Town Gallery.JPG|
Tsarevets zvuk i svetlina.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
20140620 Veliko Tarnovo 394.jpg|
Зігфрід і Рой

**Зігфрід і Рой** (; 1939—2021 / 1944—2020) — Америкэм орэдыӀу, дуэт мага.
Хъырцэхэр

**Хъырцэхэр** (Хъырцыбзэ: ქართველები *картвелеби*) — Еуропэмрэ ащыпсэурэ цIыф лъэпкъ. ДунаемкIэ урыс млн 5 фэдиз мэхъу.

## ТехьэпӀэхэр
* Eastmond, Anthony (2010), Royal Imagery in Medieval Georgia, Penn State Press
* Suny, R. G. (1994), The Making of the Georgian Nation, Indiana University Press
* Lang, D. M. (1966), The Georgians, Thames & Hudson
* Rayfield, D. (2013), Edge of Empires: A History of Georgia, Reaktion Books
* Rapp, S. H. Jr. (2016) The Sasanian World Through Georgian Eyes, Caucasia and the Iranian Commonwealth in Late Antique Georgian Literature, Sam Houston State University, USA, Routledge
* Toumanoff, C. (1963) Studies in Christian Caucasian History, Georgetown University Press
Таллин

**Таллин** – Эстонием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ 450 000 фэдиз дэс.

## ТехьэпӀэхэр
* https://web.archive.org/web/20200708230719/https://www.tallinn.ee//
Инал

**Инал** (и цӀэр зэрыщыту *Инал Нэф Хъурыфэ-Лъей, КъэбэртэябзэкӀэ: Инал Нэху*) — адыгэпщ, къэбэртай, беслъэней, кӀэмгуй, хьэтыкъуай, жанэ пщыхэр къызытекӀыгъэр. 

Къэбэртай хэкум ипщышхо, Темырыкъуэ Идар икуэм иадэшхо.

## Быныр

Иналым щэ шъуз къычыгъэ, къуитху къыфалъфауэ. Нэгумэ Шорэ къызэриӀуагъэмкӀэ япэрей шъузым Жанхъот къыфилъфагъэ, етӀуанэм Минболэтрэ Беслъэнрэ, ещанэм Унэрмэсрэ Къэрмыщэрэ. И къу хъуагъэр адыгэ хабзэмкӀэ уэркъхэм яштэри къану япӀахэ. Икъу хъуагъэм зы къыхэкӀыгъэп я адэм фэдэ шэнрэ ӀэнатӀэ зехьэнрэ зиӀэн къэралышхо зэфӀигъужъуагъэр Ӏыгъыфын пае. Я щыкӀагъэмрэ шэн пагэ яӀамрэ чылэм мыдэӀуэгъо халъхьыгъ. Инал зпылъауэ хъуагъэр абымкӀэ хэкӀодагъ хъуагъ, езы шыхэми зэготыгъо ямыӀэу къэралыр зэхэкӀыгъ. Лажьэ къызхэкӀыгъэ хъуныр зэкъошхэр зы анэм къызэримылъфарауэ къыкӀэкӀын, зэпэубыдыгъохэр абым къыхэкӀауэ. 

Ау джы къаугъоижьыгъэ къэбарыжъхэм уахэплъэмэ, Инал ыкъохэу КIэмрыгу, Тэбылду, Беслъэн ыцӀэхэр ахэтых. КIэмрыгу анахь ыкъошхоу, Инал адыгэ лъэпкъышъхьэщыгъу шъуз ыштагъэм къыхэкӀыгъ. Зы къэбархэмкӀэ Жэнэ пщыгъор зыгъэпсыгъэ Зан Инал ыкъоу, адрэхэмкӀэ ыкъорылъфэу къаӀуатэ. 

Гузэжъогъо пчъыгъэхэм яуж абыхэм я зыр Джаджэ лъэныкъом идежь къыдэнагъ, зыгорэхэр КӀэмгуэйм дэтӀысхьэхэ, къэнэжьагъэхэр Къэбэрдейм дэкӀыгъ.

## ЗыдыкӀэлъхьыгъэр

Къаукъазым итхыдэ лэжьыгъэхэм бэ 

оауэ щупсысоъуэ Инал здыкӀалъхьагъэжьам яуж итхэ, ачупшӀэр зэрагъфаху. Хъыбар щыӀэхэмкӀэ къахэкӀыр  кхъашъхьэр Апхъазым дежь щыӀэ, «Инал-Къубэфшхуичэ шӀыпӀэм идежь. Къуаджэ Псхум идежь, бжъэпэ иӀэм псы Баулым шъхьэыщыту метрэ 1фэдизэуизу быдапӀэжъ Инал иӀэ. А быдапӀэм и гъунэгъъкхъэӀуашъхпчъ бжыгъэ иӀ я сурэткӀэ къэтарде кхъэӀуашъхьэ XIV-XV лъэхъэнэм щыщхэм яхьчу. БыдапӀэм и ыьыбджри а лъэхъэнэм хухуабжэ.зэкӀэпсоми къагъэпсыр иджыри зэ а зэманым зэфехуэр Ина и лэжьыгъэ къыгъэшъатэм XIV лъэхъэнэм икӀэмрэ - XV лъэхъэнэм ипэмрэ.

Км 3 къуаджэ Псхум пэщылъыу бгы Инал-Къубэ къом дэт, илъэгагъыр метрэ 1 200 мэхъур, а бым дежь хъыбархэм къызэраӀуатэмкӀэ Инал здыкӀэлъыр. Чылэм я ныкъом къызэраӀофымкӀэ Инал бгышъхьэм иӀэ бгъонкӀагъым кӀэлъ, адрейхэм зэрджаӀэмкӀэ бгым и ипшъэ лъэныкъомкӀэ Ӏуашъхьэ иӀэ, къашъхьэм ехьчу, Ӏэрышъ-сурэт зэриӀэми гулъытэгъо иӀу. 

ЗэкӀэ къызэрхэкӀымкӀэ Инал цӀэрыӀошху зэрщытыгъэм пае хэшъыкӀыгъэ имыӀэу кӀалъхьэжьыгъэ, дунаем пӀэмыкӀ пщышхо тетахэми фэдэу а лъэхъэнэм. Езы факт щыӀэр, апфэдэ бгы къэлъытэгъом зэркӀалъхьэр ыджыри зэ къэгъэлъагъо лъэпкъым пкӀэ фэшътэр.

## Гулъытэгъо


## ТехьэпӀэхэр

* Адыгэ Хэку
* Нэгумэ Шорэ «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэ»
Зазахэр

**Зазахэр** – Азием щыпсэурэ цӀыф лъэпкъ. ЯпчъагъэкӀэ нэбгырэ млн 4-6-м къехъоу аӀо. НахьыбэмкӀэ Тыркуем щэпсэух.
Ӏэспэранто

**Эсперанто** е **Ӏэспэранто** (эсп. Esperanto) — анахь зэлъашӀэрэ искусственнэ плановэ бзэу варшавскэ лингвистэу ыкӀи окулистэу Лазарь (Людвик) Маркович Заменгоф ыусыгъэр 1887-рэ илъэсыр ары, илъэсипшӀ Ӏоф ышӀагъэу. ЗэкӀэ лъэпкъым ицӀыфхэм зэрэгущыӀэн пае шӀыгъэ.

1878-рэ илъэсым Заменгоф ипроектэу «Lingwe uniwersala» зыфиӀорэр икъоу ыухыгъагъ. Тыгъэгъазэм и 17-м гимназием щыригъэджэгъэгъэ иныбджэгъухэм аригъэшӀыгъ бзэр зэрэзэхилъхьагъэр, ау а уахътэм ар иныбжькӀэ джыри цӀыкӀугъ иӀофшӀагъэ къыхиутынэу. Апэрэ тхылъэу эсперантымкӀэ къыдагъэкӀыгъагъэм зыфиӀорэр «Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro» («Международный язык. Предисловие и полный учебник»). Заменгоф псевдонимэу зыфишӀыгъагъэу Эсперанто (Esperanto, гущыӀэпэ гущыӀэу къэплъытэмэ — «Надеющийся») зыфиӀорэр бзэм ыцӀэу псынкӀэ дэдэу хъугъэ.

Эсперанто бзэм, нэмыкӀ плановэ бзэ пчъагъэмэ афэдэу, нэшанэу хэлъхэр:
* грамматикэ къызэрыкӀуагъэм ыкӀи хэукъоныгъэ зэрэщымыӀэм къыхэкӀэу еджэгъуаеу зэрэщымытыр, анахьэу пэублэ лъэхъаным;
* лъэпкъынчъагъ (лъэпкъ горэм емыпхыгъэу), нэмыкӏэу къэпӏощтмэ, эсперанто хэгъэгу, культур е лъэпкъ горэм епхыгъэп.

Эсперантия («Эсперанто хэгъэгу», дунаим икъэралыгъо 120-рэ) — эсперантобзэкӀэ гущыӀэхэрэ цӀыфхэм язэгухьаныгъэ ыкӀи якультурэ, а бзэр зыщагъэфедэрэ чӀыпӀэхэм ыкӀи учреждениехэм зы къэралыгъоу зэу афэдэу зэраджэхэрэ термин. Эсперантобзэр зыгъэфедэрэ цӀыфхэм эсперантист е эсперантогущыӀэ (нахь макӀэу — эсперантофон) аӀо. Джыдэдэм дунаим эсперантобзэкӀэ гущыӀэрэ цӀыфхэр, зэфэшъхьафэу къалъытэхэзэ, минишъэм къыщегъэжьагъэу миллионитӀум нэс мэхъух, ахэм ащыщэу нэбгырэ минитӀумэ эсперантор яныдэлъфыбз.

## Этимологиер
ГущыӀэм илъапсэр францибзэм «espérer» (гугъэ) гущыӀэм къикӀыр.

## Тхэпкъылъэм иджыныр
Эсперанто тхэпкъылъэр латиныбзэм тетэу зэхагъэуцуагъ. Алфавитым хэтхэр 28-рэ: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z, ахэр мэкъэ 28-мэ афэшъуашэх — мэкъэзещэ тфымэ, мэкъэзещэ ныкъомэ ыкӀи мэкъэзэгъышъо 21-мэ.

Хьарыф пэпчъ зы макъэ къырегъэкӀы (фонематическэ тхыкӀ). Хьарыфым икъеджэкӀэ гущыӀэм зэрэрыт чӀыпӀэм елъытыгъэп (ащ дакӀоу гущыӀэм ыкӀэ ит макъэ зэхэшӀыкӀыгъэхэр макъэ дэгухэу мэхъухэрэп, макъэзещэ ударэнчъэхэр редуцировать ашӀыхэрэп).

## Бзэхабз
Эсперантым играмматикэ хэукъоныгъэ зыхэмылъ шапхъэ шъхьаӀэ 16-у къэпӀотэн плъэкӀыщт (ащ фэдиз шапхъэ шъхьаӀэ ары эсперантымкӀэ апэрэ учебникым зэрэитэгъагъэр), тхэнымкӀэ фонематическэ алфавит (ары зыкӀаӀорэр, гущыӀэм итхыкӀэрэ къызэрэӀорэмрэ зы мэнэ зырыз фэуцугъэу зэпэӀуигъэуцоу зэрэщытыр) латин лъапсэ иӀэу агъэфедэ. Бзэр зэтегъэпсыхьагъэу щыт: гущыӀэ лъапсэ пэпчъ иухыкӀэ иӀ: гущыӀэм пае, -o ыухыгъэу щыт пкъыгъуацӀэхэр, -a ыухыгъэу щыт плъышъуацӀэхэр, -i ыухыгъэу щыт глаголхэр мыгъэнэфэгъэ шъуашэм итыхэу, -e — ыухыгъэу щыт наречие къыхэкӀыгъэхэр.
Беслъэнейхэр

**Bеслъэнейхэр**, **Бэслъэнейхэр** е **Беснийхэр** - къэбэртаем щыпсэурэ адыгэ лъэпкъ. Ыджи Тыркуемрэ Урысыемрэ щыпсэух. Закъоу Къонакъо унагъор ахэм япщы лъакӀор. Лабэшхом иджабгъу Ӏушъомрэ Урупрэ Таджэмшхомрэ яӀушъохэмрэ щыпсэугъэх. Ябзэр къокӀыпӀэ адыгабзэм илъэпкъыр ары.

1830-1850-гъэхэм Беслъэней къуаджэхэм ячӀыпӀэхэр.
Персыбзэ

**Персыбзэ** — Иранем, Афганистанем, Таджикистанем и къэралыгъуабз. ДунаемкӀэ млн 110 фэдиз рэгущаӀэх.

## Диалектхэр

## Тарихъ

## ТхыкӀэ

## Бзэхабзэ

## Литературэр

## Зэпыщэхэр
Джьанымбей лъакӀо

**Джэнбей, Джэнымбей, Жэнбей,** е **Джэндубей** (Абазабзэ: Джьанымбей , Жанбей , Жанымбей ; Осмэныбзэ: جمبه; Урысыбзэ: Джендубаев, Жамбеев) лъакӀо – Абазэ оркъ унагъо. Ашъуахэм ащыщ.

Абхазием щыкӀуагъэм Ӏэулия Чэлэби мы унагъоми, Джэнбэ ицӀэкӀэ, тхыгъ. Ахэр минитӀу зекӀолӀ яӀэ ыӀуагъ. Къэбэртай Джьанымбейхэми Жанбей ицӀэу щыӀэх

Иджырейхэм, Къэрэшей-Шэрджэсым хэтэу Гум Локт, Инжич-ЧӀыкун, Псыжъ хьэблэхэмрэ къэлэшъаӀ Черкескрэ, Мэзку, Сохъум къалэхэмрэ Тыркуем щыпсэух.

## Нотхэр
Фэнэрбэхьчэ С.К.

**Фэнэрбахьчэ С.К.** (Тыркубзэ: Fenerbahçe S.K.) – истамбылым хэт тырку профеционел футбол куп.

## Зэпыщэхэр
Тхьэлӏыкӏо Мыхьэмэт

**Тхьэлӏыкӏо Мыхьэмэт** (Мухьэммэд ибн Абдуллахь ибн Абд ал-Мутталиб ибн Хьашим ибн Абд Мэнаф ал-Курайши) — Ислъам диным и пегъымбар.****

## Зэпыщэхэр
Сонуч Ахьмэт

**Сонуч Ахьмэт (Джахьрэйн)** (Тыркубзэ: Ahmet Sonuç (Jahrein)) – Тырку Туитч стримыр.
Ислъам

**Ислъам** дин-дунаем тет динмэ анахь жъыдэдэмэ ащыщ. Къурӏаныр быслъымэнхэм и тхылъ лъапӏэ. Мыхьэмэт (с) ислъам диным и пегъымбар. Хьэрыпыбзэр къурӏанымрэ быслъымэн нэмазэмрэ я бзэ.

## Зэпыщэхэр
Спанч Баб

**Спанч Баб Скъуэр-Пэнтс** (Инджылызыбзэ: Sponge Bob Square Pants) — Америкэ Штат Зэхэтхэр и мультфиильм (чизги-филм).
КъумпӀыл Мурат

**КъумпӀыл Мурат** (УрысыбзэкӀэ: Мурат Кумпилов) Адыгэ республикэм и лӀышъхь, ислъам диныр и дин, адыгэхэм ащыщ.
Темрез Рашид

**Темрез Рашид** (Урысыбзэкӏэ: Рашид Темрезов) КъЧР-м и лӏышъхь, ислъам диныр и дин, Къэрэщаехэм ащыщ.
Чэчэнхэр

**Чэчэнхэр** е **шэшэнхэр** (чэчэныбзэкӏэ: но́хчий) Къаукъаз лъэпкъ, Чэчэн республикэр я хэгъагу, нахьыбэхэр быслъымэн.
Къэбэртэе Аднан

**Къэбэртэе Аднан** (Арапыбзэкӏэ: عدنان قبرطاي) Адыгэ тхакӏо Сирием щыщ.
Цэй Джэудэт

**Цэй Джэудэт** - (Арапыбзэкӏэ: جودت سعيد)Адыгэ Алламэ Сирием щыщ Тыркуем щэпсэу, Ал-Азхьэрым еджагъ. 

1931 гъэм къэхъугъ Бирхьэджэмым Джоланым Сирием.

30/1/2022 Алламэр Цэй Джэудэт дунаим ехыжьыгъ Истамбылым Тыркуем.
Ӏен зиуан

**Ӏен Зиуан** (Арапыбзэкӏэ:عين زيوان) Адыгэ къуаж ипшъэ Сирием дэт, абдзаххэри къэбэртайхэри бжъэдыгъухэри дасыгъэх мы къуажэм. 1967 заом иштагъ Исраил Джоланыр.
ТӀэшъу Светлан

ТӀэшъу Светлан  (УрысыбзэкӀэ: Светлана Тешева) Адыгэ журналист Адыгеим щыщ.
Беданыкъо Замир

**Беданыкъо Замир** (Урысыбзэкӏэ: *Замира Беданокова*) Адыгэ журналист Адыгеим щыщ.
Шахин Кы

**Шабан Аджар** (тыркубзэкӏэ: *Şaban Acar*; 1968 илъэсым Ортакёй (Акъсарай) къыщыхъугъ), **Шахин Кы** (*Şahin K*) е **Шахин Йылмаз** (*Şahin Yılmaz*) цӀэлыйхэмкӀэ (псевдонимхэмкӀэ) зышъхьэщыт — Тыркуем щыщ порноактёр, режиссёр. Ар Германиерэ Урысыерэ къалэхэм щэпсэу.

## ХэкӀыпӀэр
ШыкӀэпщынэ

**ШыкӀэпщынэ** (кӀахыбзэкӀэ *шыкӀэпщын, пхъэпщын*, беслъ-бз. *шыкӀэпчынэ*) — адыгэ бзэпс Ӏамэпсымэхэм ащыщ. А цӀэм нэмыкӀэу етӀуанэ цӀэ зэрехьэрэр «*пхъэпщынэ*».

Орэдым къыдеон, къашъо мэкъамэ къызырыхахырэ адыгэ Ӏамэпсымэ.

ШыкӀэпщынэр адыгэ лъэпкъым чӀыпӀэшхо еубытыгъ, хьэкӀэщ хабзэм, гъэсэныгъэм пыкӀау. ШыкӀэпщынэм еошъуныр, дэжъыоныр сэбыIхэм ягъэсэныгъэм хэтыгъ. Нарт къэбархэм, орэдыжъхэм, гущыIэжъхэм къэӀофыгъоу бэрэ къахекӀырэр шыкӀэпщынэм теуфэу, лъэпкъым ижыжъ лъандэрэ зэрэхэтыгъэр.

## ЦӀэр
ИцӀэр гущыIищэу зэхэлъыр ары: «*Шы*», «*КӀэ*», «*[[Пшынэ|Пщынэ]]*» — а гущыIэм къеӀуатэ шыкӀэпщынэм изэхэлъыкӀэ. Джырый шыкӀэпщынэхэм ябзэпсхэр гъукӀэкӀапсэм къыхэкӀыкӀ; пэсэрэй шыкӀэпщынэм ибзэпсхэр шым икӀэм къыхахыгъагъ.

## ЗыхэлъыкӀэр

### ШыкӀэпщынэ шъыпкъ
Пкъыр, пщэр, шъхьэр зы пхъэ такъырым къыхахыгъагъ (кӀэй, къужъай, пцэй). ШыкӀэпщынэныбэр — пкъыр къызхэхыгъэ пхъэми къыхакӀыкӀыгъагъ е пхъэ нахь шъабэм (псэй, остыгъай).

ШыкӀэпщынэм икӀыхьагъэр см 70; пкъым ибгъуагъэр см 7—20; пкъым икууагъэр см 4—8; бзэпситӀур шъхъэм идэжь шыкӀэпщынэтхьакӀумэхэм егъэупытау шыкӀэпщынэлъакъом нэс къехыхагъ, бзэпс шӀогъэнапӀэхэм нэс, пшъэм дэжь Ӏапщэпх идзау щытыгъ, шъом къыхэкӀыкӀау — шъом къыхэкӀыкӀау. Пкъым икӀыбагъэм «*Мыстхъу*» е «*Мэзыщэ*» телъыгъ, еоным ипэкӀэ щабзэр ащ щэхъу.

### ГъукӀэ бзэпс шыкӀэпщынэ
Джырый шыкӀэпщынэр виолончел-скрипкэ оркестр Ӏамэпсымэхэм ехьщышъоу щыт. Ибзыпсэхэр гъукӀэкӀапсэм къыхэкӀыкӀагъ, ябжьыгъэри плӀы мэхъу. ШыкӀэпщынэ щабзэри европэу щыт.

А шыкӀэпщынэм исурэт зэшӀогъуцоным зи лэжьыгъэ хэлъыр Шъаожъ Елмырзэ.

## Зэреоныр
ШыкӀэпщынэм и еокӀэныр тӀуоу зэхьщэщэкӀыр:

# *КъокӀыпӀэ лъэныкъо еокӀэ* (бзэпсхэр шыкӀэпщынэпшъэм текъозэн; къэбартай, абадзэ еокӀэ)
# *КъохьэпӀэ лъэныкъо еокӀэ* (теӀэбагъо, шыкӀэпщынапщэм нэмысэу бзэпсым текъозэныр; кӀахэ адыгэхэм яеокӀэ)

## Джырый зэманым икъэгъэфедэныгъор
ШыкӀэпщынэр бэрэу къагъэфедэ Ӏамэпсымэхэм ащыщ къашъо ансамбылхэм «Кабардинка», «Налмэс», «Меркуриим». Ащ елъытау шыкӀэпщынэ еоным иегъэсэныр шIоу зэшӀогъуцоу щытэп, здагъасэ бэрэр Ипшъэ Кавказым и Къэралыгъо Арт Институтым Налшык къалэ дэтым. 

Пэсэрэй шыкӀэпщынэм и зэшӀогъэуцожьын и егъэджэнымкӀэ лъэжьыгъэшхо хэзылъхьэр ГъукӀэ Зэмудин. Ащ и шӀагъэкӀэ Адыгэ къэралыгъо Университетым студентхэр щегъасэ, Адыгэ республикэм и ИскуствэхэмкӀэ кӀэлъыцӀыкӀу еджапӀэу Лъэцэрыкъо Ким ицӀэкӀэ щытыми цӀыкӀухэр щегъасэ.

## Джырый шыкӀэпщынаохэр

* Шэрджэс Алий — Къ-Ш 
* Къурашэ Ӏэрсен — Къ-Б 
* Еуаз Зубер — Къ-Б 
* Мэретыкъуо Аслъан — Адыгэ къ. 
* ГъукӀэ Зэмудин — иригъэджагъэхэр:
** НатӀэкъо Заирэ — Адыгэ къ. 
** КӀыкӀ Хьазрэт — Адыгэ къ. 
** Нэгъой Заур — Адыгэ къ. 
** Тыркуао Эрхьан — Тыркуе Къ. 
** Шагудж Батурай — Адыгэ къ. 
** СтӀашъу Мадин — Адыгэ къ. 
** Даур Рэмэзан — Адыгэ къ.
Шъхьарыхъон

**Шъхьарыхъоныр** (Башлыкъ, ) — паlоми фэдэу ягъэлъапlэгъ. Зекlом зэрахьагъ, джэгум зэрахьагъ. Зекlом зэрахьэрэр упlкlэ пlакlэмкlэ ищэкlымкlэ адагъ. Игъуапэхэр кlыхьэу ишъхьакlоцlыр кууоу дау. Шъхьакlоцlым игъунэ зэфакум дэщыкъу иIэ чышъэ пашъагъ кlыхьэу, хьалъэу шъао, паlом щытыралъхьакlэ икlэр иричэхыным фэдэу, ихъуреягъэр уагъэкlэ къырадыхьагъ, игъуапэхэр къыздыкlыидзэм дэлэрыпс идау, щыкъу ирыжьэ тесэу, пшъэм идэ зэригъэубытынэу. Афэдэ шъхьарыхъонхэр шlуцlэу, гъуабчэу, фыжьэу адагъ. Щэкlы пlакlэмкlы адагъ шъхьарыхъонхэр, нахь щэкlы лъапlэхэм, нахь гъэпсау щытэу. Дышъэ идэ хэлъэуи щытыгъ афэдэм ябэрэм, игъунэхэр дышъэ иIэ тыжьын шъагъэкlэ къидыхьау, щыкъухэмрэ чышъэхэмрэ дышъэрэ, данэ уданэкlэ зэхэлъэу шъау.
Адыгагъ

**Адыгагъ** - адыгэ лъэпкъым зэдиштэгъэ шэн-зекIуакIэмрэ гупшысакIэмрэ. Адыгэ шэн, адыгэ хабз, цIыфыгъ.
Къумукъухэр

**Къумукъухэр** (къум-бз. *къумукълар*) — Къаукъазым ис зы лъэпкъ ары, къумукъубзэм ирегущыIэх, динкӀэ быслъымэных. Лъэпкъым ипчъагъэр мин 503, 060 мэхъу, ащ инахьыбэр (мин 431, 736) Дагъыстэным ис.
Абадзэхэр

**Абадзэхэр** (аб-бз. абазакуа) — абадзэ-адыгэхэр лъэпкъ, Къаукъаз и зы лъэпкъ. Пчъагъэр — 50 мин цӀыф. Зыдэпсэухэр: Урысые (Къэрэщае-Чэркэс, Ставропол Къэрал, Къэбэртае-Балъкъэр) — 37 942 (2002), Тыркуе — 10 000 (1995).

Бзэр — абазэбзэ.

## Тхыдэ
Къаlотэжъым къызэрыхэщымкlэ "абадзэ" псалъэр лъэпкъ шъхьэхом ицlэу щытыгъэп, атlэ адыгэм янахьыбэм фахьэу щытыгъ.
ГущыIэм папкlэ, Люлье Леонтий адыгэхэр "абадзэ чылэ"-рэ "адыгэ чылэ" аlоу зэхадзэу щытыгъэу етхыжь. Абадзэ чылэм убыххэри, шапсыгъхэри, абадзэхэхэри хиубытагъ.
Лапинскэ Теофил (Тэуфикъ-бей) "абадзэ" гущыIэмрэ "адыгэ" гущыIэмрэ зэфэдэкъабзэу итхыгъагъ.

## Тхыгъэхэр

* Абазины // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. —  (урыс.)

## Гулъытыгъу
Махатма Ганди

**Мохандас Карамчанд Ганди** е **Махатма Ганди** (хин.-бз. *<span lang="hi">मोहनदास करमचंद गाँधी</span>*) — Индием ифитыныгъэм къыдэшъхьэм, къэзгъэжагъэхэм ащыщыгъ Британиешхом къыхагъэкӀыным шъхьэкӀэ. Хабзэ "зэончъ" еджэу къыригъэжагъэм цӀыфыбэ ауж ихьагъ.

## Итхыдэр
ЛъэпкъкӀэ Мохандас кастэ вайшияхэм къахэкӀыгъ. Яунагъом хабзэу хъуагъэм амалынчъэу пылъхагъ, лъэшэу ащ янэ Путлибай кӀэлъыплъыгъ. ТхьэлъэӀухэр, мэфэкӀхэр, вегетарианизм, тхьэтхылъ джыныр — ахэрыгъ Мохандас икӀэлэгъоу зэманым зыпылътэрэр. 

Илъэс пшӀыкӀуищ щырикъуагъэм Мохандас иныбджэгъу пшъашъэ Кастурбай къырагъэщыгъ. Яунагъом быниплӀ агъотыгъ, къуищ, ахэр: Харилал, Манилал, Рамдас, Девдас. Икъо нахьыжъ Харилалыр унагъом иригъэкӀыгъэ, икъоу къимылъытэу, ипсэукӀэм папкӀэ — ичӀасыгъ: шъуадэ, къэкӀухьан, джэгун, зытӀущ диныр зэрехъокӀыгъ, сифилис къеузэу илӀыкӀыгъ. Адрэй икъо хъуагъэхэр ежьыми илэжьыгъэм пылъхагъ.

Илъэс пшӀыкӀуибгъу щырикъуагъэм Мохандас Лондон еджакӀо макӀор, иуристэу къеухыри Индием къегъэзэжьырэр 1891 гъэм. Хэгъэгум дэж илэжьыгъэм шIуагъэшхо къызэрыфемыкӀагъэм папкӀэ 1893 гъэм Мохандас Ипшъэ Африкэм ежьэрэр. Ащ дэжьым кӀедзэ индиехэм япӀалъэм пылъын. Ащ дэжьым дэжь апэрэу къегъэшъхьапэр сатияграха (зэончъэ пэщытыныгъэ). Идунай тетыкӀэ-гупшысэгъом мыхьэнэ бэрэ хэзылъхьагъэр тхылъ Бхагавадгита. 

### Индием ифитыныгъэ кӀэдзэгъор
Индием ифитыныгъэм щыпылъ зэманыгъом Махатма къегъэшъхьапэр сатияграха, ащ фэдэу: индие чылэм Британие къыращ хьэпщыпхэрэр къамыщэфэу, къамыгъэшъхьэпэу, ащ нахьыбэу Британием ихабзэ пчъагъэм ебакъохэу, къамылъытэхэу. 

Нахьышъхьэу алэжьыгъэм къилъытэгъэр:
# *Британие чӀыхьхэр индиехэм къамыштэнэу (яӀэхэр атыжьынэу)*
# *ХабзэдэгъэкӀ Хасэм ихэхыгъэм чылэр хэмыхьэнэу*
# *Хэйхэм, ӀэнатӀэгъохэм, инджылыз егъэджапӀэхэм Ӏумыхьэнэу/щымыӀэнэу*
# *Европэй щыгъынхэр зэрамыхьэнэу*
# *Цэй щэкӀым нахьыбэу пшӀэ фэшӀын*
# *Уасэ мытын*

## Сын фэшъагъэхэр
* Радж Гхат
* Махатма Ганди и мемориал АШЗ-м
* Исынэу, мемориалэу къэлэ пчъагъэм, къэрал пчъагъэ дунэй пстэум идэжь: Нию-Йоркым, Сан-Франсискэм, Мэзкуум, Лондоным пэмыкӀ пчъагъэхэм.

## ИгущыIэ цӀэрыӀохэм ащыщ
"АпэкӀэ укъалъытагъэп, тӀанэ къыпщедэхьэшххэ, аужкӀэ къезауэхэ. ИкӀэм о уатекӀо."

"Дунэим и инагъыр ирекъор цӀыф къэс зыфэныкъор игъотышъун, ау цӀыкӀущэ, цӀыфхэм янэпсеягъэр иррегъэкъун"

## ПэмыкӀхэр
* Джавахарлал Неру
* Индира Ганди
* Индиэ Лъэпкъ Конгресс
* Ганди (кино)
* Сатьяграха

## ТехьэпӀэхэр
* Gandhi IMDB - м
* Hey Ram IMDB - м
* Махатма Ганди проэктым «Зэуэншэ»
* Ганди теухуа напэкӀуэцӀ (урысыбзэкӀэ)
* Ганди и сурэт
Адыиф

**Адыиф чэщанэ** (ӏэдииф чэщанэ) — Къэрэщае-Черкес Республикэм, Хьэбэз чылэм дэт, ишъхьырэ-къокӀыпӀэмкӀэ Хьабэз къуаджэм пэщылэу. ИнджыджцӀыкӀу илъэгапӀэ лъэныкъо Ӏушъом.

Ежь Адыифыр XVIII лъэхъанэм, къэбэртаипщ Темырыкъо-Хьаджыкъо Бэмэтхэ ишӏагъэ. Плӏэмыеу, икӏагъэр бгъоу чӏэу, зыдыдэкӏом фэзэжъу хъоу.

Тфэу зэтетыгъ, шъхьагъумджищ иӏэу, кӏэхьапӏэр ӏатау, кӏэлъэй кӏэрыгъужъомкӏэ шӏокӏыгъ уимыхьашъунэу чӏэу.

Апэрэим псырэ-шхынрэ кӏэлъыгъ зао екӏокӏымэ, баехэр къытеомэ. ИIэ яубытагъэхэр щаӏыгъагъ. Узэрехьашъутэрэр ишъхьам къытетымкӏэ, шъхьагъумджи хэтыгъэп.

Еплӏанэми шъхьагъумджэ хэтыгъэп, лъэгумрэ щыгумрэ икӏыпӏэ иӏагъэмкӏэ нэфыр ихьагъ.
Хелсинки

**Хелсинки** – Финланд и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ 658 000 фэдиз дэс.

## ТехьэпӀэхэр
* www.hel.fi/ru
Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӏухэр

**Мыщэ Мыщэ ЦӀыкӏухэр** Мыщэ ныпым гъыбзи таю гъэм къэралым ӀэнатӀэр зыӀыгъыр хъутейм.

## Эпизод

## Ссылка
* Къэрэщэе-Черкес Республик
Эдгар де Валь

**Эдгар де Валь** (23 август 1867 – 9 март 1948) был балтикъойыгъэнэм алъэхэтӏэгъэ, математикэ и лингвистэ. Шъыгъуэр зыгъуакъэ, Интерлингьуэ, былэ кӏарэблъэм иджынэуэмэр зэ и адыгабзэхэ зытIэм и тIырна зытIэмэн зэ Окцидентальэм ихъоуэр.
Бурхьанэттин Бигалы

**Цундышк Бурхьанэттин Бигалы** (ШышъхьэIум и 29-рэ, 1927 – Iоныгъом и 17-рэ, 2016) Тыркудзэм ипэщагъ. Тырку Жандэрмэм япэщагъ.

1927 илэсым Чанаккалэ епхыгъэ Бигэ къэлэжъыем дэт Дэрэкёим (Щынджый, Тэхъутэмыкъуай) къыщыхъугъ. 1945 илэсым Ыщыклар ДзэлIпащэ Гурыт ЕджапIэм, 1947 илъэсым ЧIылъадзэ Университетым лейтенант Iэтыныгъэу къэухыгъ. Корея Заом хэтыгъагъ. Тырку Интеллидженс Сервисым ыIки Тырку Жандэрмэм япэщагъ. Илъэс 1990-м пенсионер хъугъэ.

Илъэс 2016, Iоныгъом и 17-рэм лIагъэ. Илъэс 89-м итыгъ. Ащ икъэр Истанбыл дэт Зинджирликую Къэхалъэм илъ.
Къаукъас бзэунагъо

Кавказ бзэ быным иабхъаз-адыгэ бзэ къутамэ бзитф къыхеубытэ: абхъазыбзэр, абэдзабзэр, адыгабзэр, къэбэртэе-щэрджэсыбзэр ыкIи убыхыбзэр. Ахэр купитIоу гощыжьыгъэх: абхъаз-абэдзэ бзэ купымрэ адыгэкъэбэртэе-щэрджэс бзэ купымрэ. Убыхыбзэр а купитIумэ азфагу ит.

Кавказым ис цIыф лъэпкъ пстэуми абзэ кавказ бзэ быным хахьэрэп. ГущыIэм пае, ермэлхэри, осетинхэри, азербайджанхэри, къэрэщайхэри, бэлъкъархэри, нэгъойхэри Кавказым ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу щэпсэух, кавказцэхэкIи зэджэжьых, ау бзэу аIулъхэр кавказыбзэхэу щытхэп. Ермэлыбзэмрэ осетиныбзэмрэ индоевропейскэ бзэ быным щыщых, адрэхэр тюрк бзэ быным къыхеубытэх.

Абхъаз-адыгэ къутамэм хэхьэрэ бзэхэр лъэшэу зэпэблагъэх, зэгъапшэх: адыг., къэб. псэ, убых. пса, абхъ., абадз. псы «душа»; адыг, къэб. плъэ, убых. плъа, абхъ., абадз. пш «смотри»; адыг, къэб. бзэ, убых. бжъа, абхъ., абадз. бзы «язык»; адыг, къэб. бзы, убых. бза, абхъ., абадз. пс «самка», нэмыкIыбэхэри. Убыхыбзэм тэ тилъэхъан рыгущыIэжьхэрэп. ЗэкIэ убыххэр Кавказ заом илъэхъан Тыркуем икIыжьыгъагъэх ыкIи адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ ахэпхъагъэу зэрэхъугъэхэм къыхэкIэу, абзэ ащыгъупшэжьи нахьыбэмэ адыгабзэр аIулъы хъугъэ, адырэмэ абхъазыбзэр аштагъ.

Бзэ пэпчъ етIани диалект-диалектэу зэтеутыжьыгъэ. Абхъазыбзэр диалектитIоу зэхэт: абжуй ыкIи бзыб диалектхэр. Абхъаз литературабзэм лъапсэ фэхъугъэр абжуй диалектыр ары.
Абэдзабзэм диалектитIу къыхагъэщы: тапантымрэ ашхарымрэ. Абэдзэ литературабзэм лъапсэу иIэр тапант диалектыр ары.
Къэбэртэябзэм диалектиплI иI: къэбэртэешхо, быслъынэй, пшызэ ыкIи мэздэгу диалектхэр. Мыхэмэ ащыщэу Къэбэртэе-Балкъар республикэм къыриубытэрэр къэбэртэешхо диалект закъор ары. Ары ыкIи къэбэртэещэрджэс литературабзэм ылъапсэу щытыр.
Адыгабзэм диалектиплI къыхеубытэ: абдзахэр, бжъэдыгъур, кIэмгуер, шапсыгъэр. Адыгэ литературабзэм ылъапсэр кIэмгуе диалектыр ары.

Къафкъасыбзэхэр дунаем щызэлъашIэрэ нэмыкIрэ бзэ купмэ ахэхьэрэп, ежь бзэ куп шъхьафэу щыт. Адыгабзэр, мыщ къыкIэлъыкIорэ жыпхъэм (таблицэм) къыщызэрылъагьоу, а къафкъас бзэ купим и тыгъэджэ-къохьапIэ къутамэм щыщ.

1992-рэ илъэсым Тэуфикъ Есэнчъ тхьамыкIэм дыкIыгьоу Анатолием чIым щыкIатIэжьыгъэ Убыхыбзэм ыужкIэ Адыгэбзэр, Адзыгьабзэм игъусэу, зэрэдунаеу тет бзэмэ анахьыжъмэ ыкIи анахь мэкъабэ зиIэмэ ащыщ. Арышъ, фэшъуашэу гулъытэ фамышIымэ Адыгабзэр (адырэ къафкъасыбзэхэри) жабзэм, бзэ IашIагъэм фэгьэхьыгъэу зыфэдэ щымыIэ дэхагъэхэр къэгьэшIыиымкIэ амалышхоу къытырэм имызакъоу, хэт ышIэн, ащи нахь уаймыжьэу шIэныгьэлэжьхэр, ушэтакIохэр тхыдэм икъогьонэпIэ мэрахъэмэ къакьонэгъэ шъыпкъэгъабэу амышIэхэрэмэ ахэзыщэн зылъэкIыщт IункIыбзэIух гъэшIэгъонмэ ащыщи хъун ылъэкIыщт.

## Зэпыщэхэр
Истиклал Марщы

«**Истиклал Марщы**» (фитыныгъэ марщ; ) — Тыркуем икъэрал орэд. Марщ фитыныгъэмкӀэ гугъэмкӀэ теуфауэрэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы орэдым ишӀыгъэ ыкӀи Мэхьмэт Акиф Эрсой, цӀэрыӀо тхакӀо гущыIэхэр итхыгъ.

## Къэрал орэдым итекст

: Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak,
: Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
: O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;
: O benimdir, o benim milletimindir ancak.

: Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilal!
: Kahraman ırkıma bir gül; ne bu şiddet, bu celal?
: Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helal…
: Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklal.

: Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım,
: Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım.
: Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım,
: Yırtarım dağları, enginlere sığmam, taşarım.

: Garbın afakını sarmışsa çelik zırhlı duvar,
: Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var.
: Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imanı boğar,
: “Medeniyet” dediğin tek dişi kalmış canavar?

: Arkadaş! Yurduma alçakları uğratma sakın,
: Siper et gövdeni, dursun bu hayâsızca akın.
: Doğacaktır sana vadettiği günler Hakk’ın,
: Kim bilir, belki yarın belki yarından da yakın.

: Bastığın yerleri “toprak” diyerek geçme, tanı,
: Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.
: Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır atanı,
: Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı.

: Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda?
: Şüheda fışkıracak, toprağı sıksan şüheda.
: Canı, cananı, bütün varımı alsın da Hüda,
: Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüda.

: Ruhumun senden İlahî, şudur ancak emeli:
: Değmesin mabedimin göğsüne namahrem eli.
: Bu ezanlar, ki şehadetleri dinin temeli,
: Ebedî, yurdumun üstünde benim inlemeli.

: O zaman vecdile bin secde eder, varsa taşım,
: Her cerihamdan, İlahî, boşanıp kanlı yaşım,
: Fışkırır ruhumücerret gibi yerden naaşım,
: O zaman yükselerek arşa değer belki başım.

: Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilal!
: Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helal.
: Ebediyen sana yok, ırkıma yok izmihlal.
: Hakkıdır, hür yaşamış bayrağımın hürriyet;
: Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklal.              

## Зэпыщэхэр
Нэгъойхэр

**Нэгъойхэр** (нэгъ-бз. *ногайлар*) — Къаукъазым ис зы лъэпкъ, нэгъоибзэм иригущыIэх, динкӀэ быслимэных. Лъэпкъым ипчъагъэр мин 103,660 мэхъу, ащ инахьыбэр (мин 40,407) Дагъыстэным ис.
Нэхэе Руслъан

Нэхэе Руслъан Мыхьамодэ ыкъор адыгэ тхэкIо цIэрыIу. Ащ кIэлэцIыкIухэм апае усабэ ытхыгъ. Руслъанэ усэхэр, поэмэхэр, рассказхэр дэтхэу тхылъхэр адыгабзэкIи, урысыбзэкIи къыдигъэкIыгъэх.

## Зэпыщэхэр
Мазэ

**Мазэр** — ЧIыгум испутник. Ащ жьы тетэп. Мазэм цIыфхэр щыпсэунхэ алъэкIырэп. Мазэр чэщ зыхъукIэ къыкъокIы. Ащ фабэ къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ чъыIэтагъ. Мазэм нэфыни къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ мэзах. Мазэм космонавтхэр мэбыбых ыкIи зыфэдэр зэрагъашIэ.
Жумэрэн

**Жумэрэн** (лат. Cricetinae) Жумэрэным ыныбэ имыфэщт шхыныр ыжэ дизы ешIышъ, чIыпIэ горэм щегъэбылъы. Ащи кIымафэм зыфигъэхьазырын елъэкIы.
Псыблан

**Псыбланэ** (лат. Lutra lutra) — Псым хэс хьакIэ-къуакI. Ышъо дахэ. Дэгъоу есы. Цызэ лъэпкъмэ ащыщ.
Дэрбэ Тимур

**Дэрбэ Тимур** - Дэрбэ Тимур Исмаилэ ыкъор щылэ мазэм и 19-м 1974-рэ илъэсым къуаджэу Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ.
Адыгэ кIэлэегъаджэ Iучилищэр, Адыгэ къэралыгъо университетым и филологическэ факультет, М. Горькэм ыцIэ зыхьырэ литературнэ институтым и апшъэрэ къурс къыухыгъ. 

Тимур 1991 илъэсым щегъэжьагъэу итхыгъэхэр къыдэкIых. Тхылъ пчъагъэ къыдигъэкIыгъ: «Огум ишIулъэгъу» 1993, «Гум ишъэф» 1995, «КIэлэцIыкIум идунай» 1996, «Сызэжэгъэ ощхыр» 1996, «Сыадыг» 1999, «Лъэуж шIуцI» 2001, «Лъэпкъым ишъэо кIас» 1999, «ЕджакIэ зэтэгъашIэ» 2001, «Лъэхъаным инэфапI», «Тэпышэс», «ГъэшIэрэ лъэпэчIас» 2014.

2001-рэ илъэсым щыублагъэу Урысие Федерацием итхакIохэм ясоюзы хэт. УрысыбзэкIэ къыдигъэкIыгъ усэхэр зыдэт тхылъэу «Стихи Адыга».

Художественнэ фильмэу «Проклятье» зыфиIорэм (гъусэ иIэу), "жизнь взаймы" зыфиIорэм ясценариехэр ытхыгъэх.

Адыгэ республиканскэ премиеу КIэращэ Тембот ыцIэкIэ щытым и лауреат.

Адыгэ Республикэм игъэхъагъэ зиIэ журналист.
2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу лъэпкъ гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иредактор шъхьаIэу мэлажьэ.
Ащкъэнэ Исмахьил

**Ащкъэнэ Исмахьил** - къуаджэу Адэмые 1911-рэ илъэсым къьщыхъугъ, кIэлэегъаджэщтыгъэ. Хэгъэгу зэошхоу 1941 —1945-рэ илъэсхэм щыIагъэм ыпэкIэ тхэкIо кIэлэ чанхэу, IэпэIасэхэу тилитературэ зигъогу къыхэзыщагъэхэм Ащкъэнэ Исмахьили ащыщыгъ. Ежь иунэе рассказхэр ытхыгъагъэх: «Иляс» (1929 илъ.), «Тыгъэр къыкъокIы» (1934 илъ.). Урыс драматург инэу А.Н. Островскэм ипьесэу «Тыгъужъхэмрэ мэлхэмрэ», Р. Киплинг итхылъэу «Рикки-тикки-тави» зыфиIохэрэр урысыбзэм техыгъэу зэридзэкIыгъэх.
А.С. Пушкиным ехьылIагъэу статья гъэшIэгъони ытхыгъ. Критикэми ишъыпкъэу хэлажьэщтыгъэ. Литературэм реджэнхэу тхылъи зэхигъэуцуагъ (1933). Лажьэу иIагъэр цIыф ымышIэ 1937 илъэсым тихэгъэгу репрессиешхоу щыIагъэм хэкIодагъ. Джащ щызэпыутынэу хъугъэ Ащкъанэм итворчествэ.
Теуцожь Цыгъу

**Теуцожь Цыгъу** — 1855-рэ илъэсым шышъхьаIум и 15-м къуаджэу Гъобэкъуае (Теуцожь район) къыщыхъугъ, 1940-рэ илъэсым щылэ мазэр ары ыгу къызыуцугъэр. Поэмэхэу, усэхэу, орэдхэу Цыгъо зэхилъхьагъэр тхылъ псау мэхъу — ар фатхыжьыгъэр ары, жэрыIо творчествэм щыщ хъужьыгъэри макIэп. Ежь еджакIэ ымышIэщтыгъэми, адыгэ усакIохэм, тхакIохэм атхыгъэхэм защигъэгъуазэщтыгъэ — къызфыригъаджэщтыгъэх. Джащ фэдэу урыс усэкIо ин дэдэу Александр Сергеевич Пушкиным ипоэмэу «Полтава» Хьаткъо Ахьмэд адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэу къыфеджэгъагъэх. Ежь Цыгъо къызэриIожььщтыгъэмкIэ, ащ ишIуагъэкIэ ежь ипоэмэшхоу «Пщы-оркъ зау» зыфиIорэр зэхилъхьанэу хъугъэ, ащ фэдэ произведение ин зэрэзэбгъэкIущт, зэрэбгъэпсыщт шIыкIэр дэгъоу къыгурыIуагъ.

ШъыпкъэмкIэ, поэмэр жэрыIоу зэхилъхьагъэми, лъэшэу зэкIоцIылъэу, литературэ шапхъэмэ атетэу ыгъэпсыгъ: цIыф шъхьафхэр хэтых, купхэр кьегъэлъагъох, заом исурэт IупкIэу, игъэкIотыгъэу къеты. «Мафэкъо Урысбый», «Родинэр», нэмыкIхэри ыусыгъэх. Ахэмэ ащыщэу зы усэ мыщ къыкIэлъыкIоу шъуджыщт — «Сижъышъхьэм сыжъудэбэкъон» зыфиIэрэр.

Лъэпкъ культурэмрэ адыгэ литературэмрэ лъэгъо дахэ къыхэзыгъэнагъэмэ Теуцожь Цыгъо ащыщ. Ащ усэу зэ­хилъхьагъэхэр лъэпкъ IорыIуатэм хэхьагъэх. Ежь Цыгъо тхакIи, еджакIи ышIэщтыгъэпти, къыIорэр атхызэ литературэм ар щылэжьагъ. Шъхьэлэхъо Абу зэрилъытэщтыгъэмкIэ, «Теуцожь Цыгъо ипоэтическэ творчествэ нэпкъитIу — фольклорымрэ тхыгъэ литературэмрэ — зэзыгъэкъугъэ, зэзыубытылIэрэ бгыкъоу адыгэ литературэм фэхъугъ».

1939-рэ илъэсым Теуцожь Цыгъо СССР-м итхакIохэм я Союз аштагъ, ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъ. Ашугым ыцIэкIэ районым еджагъэх, гурыт еджапIэм, урамхэм ащ ыцIэ афаусыгъэх.

1982-рэ илъэсым усакIор къызыхъугъэр илъэси 125-рэ зэрэхъугъэм ипэгъокIэу, иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ адыгабзэкIи урысыбзэкIи дэтхэу «Насып Iахь» ыцIэу тхылъ къыдэкIыгъ. Мы илъэсым Адыгэ хэку исполкомым иунашъокIэ Теуцожь Цыгъо и Унэ-музейрэ усакIом исаугъэтрэ мэфэкI шIыкIэм тетэу Гъобэкъуае къыщызэIуахыгъэх.

Щылэ мазэм и 26-м, 1940-рэ илъэсым Теуцожь Цыгъо илъэс 85-м итэу идунай ыухыгъ.

## Зэпыщэхэр
Андырхъое Хъусен

**Андырхъое Хъусен** Борэжъ ыкъор. Гъэтхапэм и 2-м 1920-рэ илъэсым Шэуджэн районымкIэ къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ.

СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум и УнашъокIэ гъэтхапэм и 27-м 1942-рэ илъэсым младшэ политрукэу Андырхъое Хъусен зыфэхыгъэ уж «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» цIэ лъапIэр къыфагъэшъошагъ.

1935-рэ илъэсым, шэкIогъум и 20-м — тхакIохэм язэIукIэ, а илъэс дэдэм, краим итхакIохэм яконференциеу Ростов-на-Дону щыкIуагъэм илъэс 15 зыныбжь адыгэ усэкIо ныбжьыкIэр ахэлэжьагъ. Адыгэ тхакIохэмрэ ашугхэмрэ яапэрэ зэфэс иIофшIэни Хъусен хэлэжьагъ, къыщыгущыIагъ. КIэлэегъэджэ училищыр къызеухым, 1938-рэ илъэсым хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иредакцие щылэжьагъ. ИIофшIэн пшъэрылъ ыгъэцакIэзэ, Хъусен итхыгъэ зэфэшъхьафхэр гъэзетым къыщыхеутых. Ащ готэу илитературнэ-творческэ IофшIэни лъегъэкIуатэ. Иусэхэр зэхэугъоягъэхэу зы тхылъ къыдигъэкIынэу ыгъэхьазырыгъагъ, ау игъо ифагъэп.

Андырхъое Хъусен мэкъумэщышIэ унэгъо къызэрыкIом щапIугъ. Ятэу Борэжъ ныбжьи тIысэу щысыгъэп, IофшIэкIуагъ, хэти деIэным фэхьазырыгъ, сэмэркъэушIылэщтыгъ, губзыгъагъ. КIалэм янэу Къутас пшысэу, таурыхъэу, тхыдэу бэдэдэ ышIэщтыгъ ыкIи уедэIу зэпытыгъэми уемызэщынэу бзэ дахэ Iулъыгъ.

1940-рэ илъэсым Андырхъое Хъусен дзэм ащагъ. Сталинградскэ военнэ-политическэ училищым еджакIо агъэкIуагъ. Заор къызежьэм, апэрэ мафэхэм Хъусен зэуапIэм Iухьагъ, снайпер движением кIэщакIо фэхъугъ, разведкэм кIоуи къыхэкIыгъ. Къулыкъур ыхьызэ, итворчестви лъегъэкIуатэ. 

## Зэпыщэхэр
Адыгэ автоном хэку

**Адыгэ автоном хэкур** 1922-рэ илъэсым агъэпсыгъагъ. ИжъыкIэ адыгэхэм яхэгъэгу ЧеркесиекIэ еджэщтыгъэх.
1991-рэ илъэсым Адыгеир республикэ хъугъэ. Республикэу Адыгеим Ныпи (Быракъи), Герби, Гимни, Конституции иIэх. Конституциер — Республикэу Адыгеим ихэбзэгъэуцу лъапс.

 Автоном — лъэпкъым ыцIэкIэ щытэу, ащ икультурэрэ ирихърэ къэзыухъумэрэ къэралыгъо гъэпсыкIэу хэгъэгу кIоцIым изэрагъафэрэр.
ТIуапсэ

**ТIуапсэ** () — Урысыем Краснодар къэралым хэт къалэ. Къалэр ТIуапсэ псыхъом икъежьапlэ Iут.

Чылэу дэсыр мин 63 283 (2009 гъэмкӀэ).

Къалэ нахь игъунэгъухэр: Краснодар, Шъачэ (ур-бз. *Сочи*), Псыфаб (ур-бз. *Горячий Ключ*), Хъулъыжъый (ур-бз. *Геленджик*), Хъыдыжъы (ур-бз. *Хадыженск*).

Лъэпкъ нахьыбэу дэсхэр — урысрэ ермэлхэмрэ; адыгэ (нахьыбэрэмкIэ шапсыгъ), алыдж.
Шъачэ

**Шъачэ** () — Урысыем Краснодар къэралым хэт къалэ. Шъачэ курортнэ къал. ХышIуцIэ Iушъом Iут.
Бэрэтэрэ Хьамид

**Бэрэтэрэ Хьамид** — Теуцожь къедзыгъом итыгъэ къуаджэу Къэзэныкъуае бэдзэогъум и 9-м, 1931-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Гурыт еджапIэр тыжьын медалькIэ къыухыгъ. Зы илъэсрэ кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъэу Москва дэт университетэу М. В. Ломоносовым ыцIэ зыхьырэм чIахьи, журналистикэмкIэ ифакультет 1958-рэ илъэсым къыухыгъ. Ащ пыдзагъэу илъэситIурэ театральнэ искусствэмкIэ Къэралыгъо институтэу А. Луначарскэм ыцIэкIэ щытым Адыгэ студиеу къыщызэIуахыгъагъэм щыригъэджагъэх. Ащ ыужырэ илъэсхэм хэку гъэзетхэу «Социалистическэ Адыгем», «Адыгейская правда», край гъэзетэу «Советская Кубань» зыфиIохэрэм, Краснодар краим итхакIохэм яорганизацие Iоф ащишIагъ, ащ дакIоу, МГУ-м журналистикэмкIэ иаспирантурэ къыухыгъ, 1969-рэ илъэсым тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидат хъугъэ. Ащ щегъэжьагъэу Пшызэ мэкъумэщ институтым IэкIыб хэгъэгу къикIыгъэ студентхэр зыщеджэрэ факультетым общественнэ шIэныгъэхэмкIэ икафедрэ икIэлэегъэджэ шъхьаIэу, идоцентэу, ипащэу 1985-рэ илъэсым нэс Iоф ышIагъ. 1985-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ къэралыгъо университетым хэгъэгу тарихъымкIэ икафедрэ идоцентэу, нэужым ипрофессорэу опсауфэ лэжьагъэ.

1950-рэ илъэсым къыщыублагъэу ытхыхэрэр хиутыщтыгъэх. ЩыIэныгъэм нэшIукIэ хэплъэрэ тхэкIуагъ. Адыгабзэр ыгъэжъынчэу ыкIи икIасэу усэщтыгъэ, поэтическэ тхылъ 17 адыгабзэкIэ, драматургие произведениехэр дэтхэу «Пьесэхэр» ыкIи иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ зыдэхьэгъэ тхылъи 7 урысыбзэкIи къыдэкIыгъэх.

Игупсэ Адыгеим идэхагъэ, адыгэхэм яшэн-хэбзэшIухэр, чIыопсым охътэ-лъэхъэнэ дэй гори имыIэу, ахэр хъырахъишъэу, дахэу зэрэзэкIэлъыкIохэрэр итхылъхэу «Нэфылъ», «Гъэтхэпэ псалъ», «Тыгъэнэбзый», «ПсынэкIэчъ мычъэкъожь», «Бжыхьэ пкIашъ», мыхэм анэмыкIхэми ащыкIигъэтхъыгъ. А зэкIэ ыгу нэсыпэу, анахь гущыIэ фабэхэр ыкIи ахэмкIэ шъо теплъэ зэфэшъхьафхэр — эпитетхэр емызэщыжьэу къыгъотыщтыгъ Хьамидэ, зэчый дахэу хэлъыр джаущтэу къыхэкIыжьыщтыгъ.

Бэрэтэрэ Хьамидэ АР-м инароднэ усакIу, УФ-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, Урысыем итхакIохэм я Союз 1962-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хэтыгъ, Адыгеим къэралыгъо премиехэр афэгъэшъошэгъэнхэмкIэ щызэхэщэгъэ икомиссие итхьамэтагъ. ЫшIэрэ Iофым ыгуи ыпси хилъхьэщтыгъ.

## Зэпыщэхэр
Псыбэ

**Псыбэ** () — Новомихайловка зыфиIорэ поселкэм итемыр лъэныкъокIэ щыс. Километрэ заулэ азфагу илъ. Псыбэ зыфиIорэ псыхъом хэлъэдэжьырэ псыхъуабэ мы къуаджэр зыдэщысым щызэхэлъэдэжьы.
Агуй Шапсыгъэ

**Агуй Шапсыгъэ** () —  ТIопсэ районым ит Адыгэ къуаджэ. Агуй Iуашъхьэу метрэ 888-рэ зилъэrаrъэм пэблаrъэу щыс. 

ИпIэкIэ УрысыбзэкIэ *«Куйбышевка»* аIощтыгъ.
ЦIэпс

**ЦIэпс** () — ТIуапсэ итемыр лъэныкъокIэ щыс. Километрэ заулэкIэ ащ пэчыжь.
Нэжъыrъу

**Нэжъыrъу** () —  Лыrъотх окруrым хахьэ. ПсышъопIэ районым ит Мэкъупс псыхъом иджабгъу нэпкъы тес. КилометрипшIкIэ хым пэчыжь.
Лыгъотх

**Лыгъотх** () — Адыгэ къэлэжъ. ПсышъопIэ районым ит къуадж. Лыrъотх округым хахьэ. Псыхъоу Ашэ исэмэгубгы тес. Километрэ 12-кIэ хым пэчыжь.
Хьаджыкъу

**Хьаджыкъу** () —  ПсышъопIэ районым ит Адыгэ къуадж. Лыгъотх ихьэнэ-гъунэ, Ащапэ километрипшIкIэ пэчыжьэу, исэмэrубrъукIэ щыс.
Зубэхьабл

**Зубэхьабл** () — ПсышъопIэ районым ит. Псыхъоу Чемитокъуаджэ зыфиlорэм ыхэкIэ щыс.
Мэкъупс

**Мэкъупс** () — ПсышъопIэ районым ит. Мэкъупс зыфиIорэ псыхъом ыбгъуитIу атет.
Тхьаrъэпшъ

**Тхьаrъэпшъ** () зэrорэм раIощтыrъ. ПсышъопIэ районым ит. Псышъу зыфиIорэ псыхъом иджабrъу нэпкъы тес.
ЩэхэкIэй цIыкIу

**ЩэхэкIэй цIыкIу** () —  Псыхъоу Щахэ исэмэгубгы тес Адыгэ къуадж. Хым километрищкIэ пэчыжь.
Тыrъэмыпс

**Тыrъэмыпс** () —  Тыгъэмыпс рабочэ поселк. Тыгъэмыпс псыхъом Iус. ПсышъопIэ районым ит.

Мыр Бэрзэдж Джэрандыкъо Хьаджэм икъоджагъ.
Шъхьафит

**Шъхьафит** — Ашэ псыхъо иджабгъу нэпкъы тес Адыгэ къуадж. ПсышъопIэ районым хахьэ. Хым зы километрэкIэ пэчыжь.
ЩэхэкIэй

**ЩэхэкIэй** ЩэхэкIэй къуаджэр псыхъоу Щахэ иджабгъу нэпкъы тес. ЩэхэкIэир къоджитIоу зэхэт: ЩэхэкIэишхор ыкIи ЩэхэкIэй цIыкIур. ЩэхэкIэй цIыкIум шапсыгъэхэм Тхьакъо раIо. Тхьакъом къикlэу аIорэр шапсыгъабзэкIэ нахь жьау зытетыр ары, нахь тэрэзэу къэпIощтмэ, тыгъэр зытемыпсэрэр.

ЩэхэкIэишхом шапсыгъэхэм «Тыгъагъо» раIо. Ащ къикIырэр тыгъэр зытепсэрэ (солнечная. - Н. Цу.) лъэныкъор (бrъур. - Н. Цу.) ары.

Мы къуаджэр хьэблэ-хьаблэу зэтырафыщтыгъ. Непи а хьаблэхэр щыIэх.:

# Гъошъохьабл
# Мыгухьабл
# Хъущтхьабл
Чэмышъо Гъазый

**Чэмышъо Гъазый** Кущыку ыкъор мэзаем и 7-м 1950-рэ илъэсым къуаджэу Пэнэхэс къыщыхъуrъ. Ащ Адыrэ къэралыrъо кIэлэегъэджэ институтымрэ Ростов дэт Апшъэрэ партийнэ школымрэ къыухыгъэх. Нэужым Адыrэ хэку партийнэ аппаратым Iоф щишlагъ.

Чэмышъо Гъазый Адыrэ Республикэм и Президенты иадминистрациерэ министрэхэм якабинетрэ яIофыrъохэр зэзыфэхэрэ канцелярием ипащэу лэжьаrъэ. Печатымрэ информацие жъуrъэмрэкIэ Республикэм иминистрэ иапэрэ гуадзэуи хъуrъэ. Гъоrоrъуищэ Адыrэ Республикэм культурэмкIэ иминистрагъ (1999-2002, 2005-2007, Чэмышъор 2009-2012). Косовэм (Югославием) военнэ конфликт зыщэхъум, адыгэхэр Россием къэщэжьыгъэнхэмкIэ Iофышхо ышlаrъ. ЛIыкIоу Урысыем IэкIыб Iофхэмкlэ иминистерствэ Косовэм ыrъэкIуагъэхэм ащыщыгъ. А хъугъэ-шIагъэм ехьылIагъэу Гъазый тхылъ ытхыгъ. Тхылъыр бзиплIыкIэ (адыгабзэкIэ, урысыбзэкIэ, арапыбзэкIэ, тыркубзэкIэ) къыдэкIыгъ. Тхылъым Адыгэ Республикэм и къэралыrъо шIухьафтын къыратыrъ.

Непэ Чэмышъо Гъазый общественнэ IофшIэшху.
Адыгэ кIыпхъэхэр

**Адыгэ кIыпхъэхэр** е **Адыгэ тамыгъэхэр** Адыгэхэм адрэ лъэпкъ заулэхэм афэдэу тамыгъэхэр яIагъэх. Тамыгъэхэр былымышхомэ атрадзэщтыrъэх (чэмы, шы, псьщу), мэлхэм, пчэнхэм атхьакIумэхэм ахаупк/ыщтыгъ (тхьабзэ атралъхьэщтыгъ). 

Шапсыгъэм ищыIэныгъэ нахьыпэм былымхъуным чIыпIэшхо щиубытыщтыгъ. Псы къабзэм, жьы IэшIум къушъхьэхъу уцым былымхэм ял IэшIу ашIыщтыгъ. Лыр ашхыщтыгъ, шъор агъэфедэщтыrъ (былымышхом илырэ ышъорэ зыфасIорэр). Мэлыхэр кIэпэшхоу, ял къабзэу, цэу атетыр пхъашэу щытыrъ. ХэткIи нафэ адыгэхэм папахэхэр, ашъохэр, абэхэр, цыехэр мэльщым, мэлышъом зэрэхашIыкIыщтыгъэхэр.

Цухэр, шкIэхэр, шыхэр хьылъэ зэращэнымкIэ, жъонхэмкIэ, нэмыкI Iоф хьылъэхэр ашIэнхэмкIэ агъэфедэщтыгъэх.

Адрэ цIыф лъэпкъхэм афэмыдэу щыдхэр агъэфедэным шапсыrъэхэр щыукIытахьыщтыrъэх.