Чатэ

**Чатэ**, тарихъым къыщегъэжьагъэу лъэпкъыбэмэ агъэфедэу, гъучӀым е нэмыкӀ пкъыгъохэм ахэшӀыкӀыгъэу, иинагъэкӀэ зэфэшъхьафэу, ыбгъухэр чанэу, ыпэ псыгъэу, пхырыупкӀэу, пхырыупкӀэу щыт мэшӀомыгъэкӀырэ Ӏаш. Адыгэ сэшхор, Адыгэхэм я сэшхо псынкӀэу, Ӏэрыфэгъоу агъэфедэу, нэмыкӀ Кавказ Лъэпкъхэми, Урыс Къэзэкъхэми агъэфедэу щыт.

Сэшхор нахьыбэрэмкӀэ пхъэнкӀым пылъагъэу ахьы. Джащ фэдэу, пхъэнкӀыпхъэ хэушъхьафыкӀыгъэмкӀэ плӀэм пылъагъэуи ахьы. Заом сэшхор шым ышъхьагъ пылъ пхъэнкӀыпхъэм пылъагъэу ахьы. Сэшхом икӀыхьагъэ сантиметрэ 50-м къыщегъэжьагъэу метритӀум нэс мэхъу. Сэшхохэм ащыщхэр метритӀум нахь кӀыхьэхэуи мэхъух. Сэшхом ӀэкӀэ зэраубытырэ лъэныкъом (ыпхъэнкӀыпӀэ) къабзэ, ыпкъы кӀапэ лъэныкъом лъапсэ, Ӏэр зыухъумэрэ лъэныкъом бэлчъакӀэ аӀо. Сэшхор зычӀалъхьэрэ пхъэнкӀыпхъэр сэшхолъэщ. Сэшхолъэр шъом е гъучӀым хэшӀыкӀыгъ. Дунаим щыпсэурэ лъэпкъ пстэуми сэшхор дахэу къагъэлъэгъоным пае анахьэу сэшхолъэм сурэтхэр, гъэкӀэрэкӀэнхэр, тхыгъэхэр е тхьэлъэӀухэр халъхьэщтыгъэх. Урымхэм ягладиусхэр цӀыкӀухэу, гъучӀыхэми псынкӀэхэу щытыгъэх. Французхэми ясэнэхэр гъучӀыгъэх, ау тӀэкӀу нахь хьылъагъэх. Хъачлъэшхэ
File:Sabre_mg_7029.jpg|link=Dosya:Sabre_mg_7029.jpg|Апэрэ Француз Империем идзэ хыдзэзешэхэм яшу сэшхо
File:СМ_Палаш_Осман-паши.jpg|link=Dosya:СМ_Палаш_Осман-паши.jpg|Синоп Мухьафызы Осмэн Пащэм исашъо Севастополь Хы ШӀуцӀэ флотым идзэ музей-Урысые   
File:USMC_Marmeluke.JPG|link=Dosya:USMC_Marmeluke.JPG|Мысыр къэралыгъоу мамлюкхэм яӀагъэм икъам
File:Istanbul.Topkapi084.jpg|link=Dosya:Istanbul.Topkapi084.jpg|Топкапы Сарайым щахъумэрэ, Осмэн Султанхэм ясашъохэр
File:Yatagan.jpg|link=Dosya:Yatagan.jpg|Ятагъан кӀэлыч (Агъырлык мэркэзыр стандарт кӀэлычхэм афэмыдэу, зэгъэпэшыгъэу зэрагъэфедэрэ зэуакӀэу зыгъэпсыгъэ Тырку кӀэлыч)
File:Noe_sword.jpg|link=Dosya:Noe_sword.jpg|Зэфэныгъэм ичатэ
File:Wallace_sword.jpg|link=Dosya:Wallace_sword.jpg|Уильям Уоллес исашъо, Эдинбург музей, Эдинбург-Шотландия
File:Musee-de-lArmee-IMG_1090.jpg|link=Dosya:Musee-de-lArmee-IMG_1090.jpg|Къамыщыжъ, Аскэр Музей/Musée de l'Armée, Париж
File:Plevna_sword.jpg|link=Dosya:Plevna_sword.jpg|ЕтӀэм Пащэм ысэшъо, Румыние Тарихъ Лъэпкъ Музей, Бухарест-Румыние 
File:Georgios_Sisinis_sword.jpg|link=Dosya:Georgios_Sisinis_sword.jpg|Грек Георгиос Сисинис исашъо, Лъэпкъ тарихъ музееу Афины-Грецием дэтыр
File:El_cid_sword.JPG|link=Dosya:El_cid_sword.JPG|Эль Сид исашъо, Королевскэ Дзэ Музей, Мадрид-Испание 
File:Korea-Neolithic.age-Sword-01.jpg|link=Dosya:Korea-Neolithic.age-Sword-01.jpg|Корей бронз лӀэхъаным иантик къам, Корей Лъэпкъ музее, Сеул-Къыблэ Корей


## Къызыхахыгъэхэр

# Cognate to Old High German *swert*, Old Norse *sverð*, from a Proto-Indo-European root **swer-* "to wound, to cut". Before about 1500, the spelling *swerd(e)* was much more common than *sword(e)*. The irregular loss of /w/ in English pronunciation also dates to about 1500, and is found in a small number of other words, such as *answer* (cf. *swear*), *conquer* (cf. *query*). Charles Barber, Joan Beal, Philip Shaw, *The English Language*, Canto Classics, 2nd revised edition, Cambridge University Press, 2012, p. 206 (Archived 13 March 2017 at the Wayback Machine). Latin had *ensis*, *gladius* and *spatha*; as the term for the sword used by the Late Roman army, *spatha* became the source of the words for "sword" in Romance languages, such as Italian *spada*, Iberian *espada* and French *epée*. Both *gladius* and *spatha* are loanwords in Latin; *ensis* was the generic term for "sword" in Classical Latin, and was again widely used in Renaissance Latin, while Middle Latin mostly used *gladius* as the generic term.