Тыгъаджэ Кавказ

**Тыгъаджэ Кавказ** (Урысыбзэкӏэ: Северный Кавказ, Инджылызыбзэкӏэ: North Caucasus) — Европэмрэ Азиемрэ язэпылъыпӏэ, Кавказ шъолъырым итемыр (ишъхьагъ) лъэныкъо зыубытырэ хэкумэтх ыкӏи тарихъ чӏыпӏ. Политикэмкӏэ мы чӏыпӏэм инахьыбэр Урысые Федерацием и гъунапкъэхэм ачӏэт. Шъолъырыр Хы Шӏуцӏэмрэ Азов Хымрэ, Каспий Хымрэ азыфагу ит. Кавказ Къушъхьэтхышхом итемыр бгъуитӏхэм къыщегъэжьагъэу Кумо-Маныч къуладжэм нэс елъыӏы.

Чӏышӏэныгъ (географие) лъэныкъомкӏэ Европэм и Къыблэ кӏэухэу алъытэ. Урысые административ системэмкӏэ мы шъолъырыр Тыгъаджэ Кавказ Федерал Шъолъырымрэ Тыгъашӏо Федерал Шъолъырымрэ агощыгъ. Дунаем тет чӏыпӏэхэм ялъытыгъэмэ, мы чӏыпӏэр лъэпкъкӏи, бзэкӏи, културэкӏи зэмылӏэужыгъэ бэ дэдэ зыдэщыӏэ шъолъыр.

## Географие
Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ), физическэ географиемкӏэ "Кавказ Ыпъэ" (Предкавказье) раӏо.

**Гъунапкъэхэр:**

* **Тыгъаджэ:** Кумо-Маныч къуладжэ (Европэмрэ Азиемрэ я геологие гъунапкъэ).
* **Тыгъашӏо:** Кавказ Къушъхьэтхышхо (Грузиемрэ Азербайuжанымрэ я гъунапкъ).
* **Къохьапӏэ:** Керч хыдэкӏыпӏэмрэ Азов Хымрэ.
* **Къокӏыпӏэ:** Каспий Хы.

**Чӏы шъуашэхэр:** Шъолъырыр чӏышӏэныгъ куупӏищэу зэтыреуты:

* **Тыгъаджэ Кавказ Губгъо:** Псыжъ (Кубань) ыкӏи Тэрч псыхъохэм агъэкъэбэзэрэ губгъо шъуашэхэр (Степь).
* **Бгылъэхэр:** Губгъохэм къыщегъэжьагъэу къушъхьэхэм анэс зыдэкӏоехэрэ чӏыпӏэхэр.
* **Кавказ Къушъхьэхэр:** Шъолъырым и къыблэ лъэныкъо зыубытырэ къушъхьэтх лъагэхэр. Европэм и нэхь лъагэ ӏошъхьэу ӏошъхьэмафэ (5642 м) мыщ, Къэбэртэ-Бэлъкъэр Республикэмрэ Къэрэщэе-Шэрджэс Республикэмрэ я гъунапкъэ тет. Нэмыкӏ ӏошъхьэ цӏэрыӏохэр: Дыхъ-Тау (5205 м) ыкӏи Къазбэч (5033 м).

**Псыхэр:** Шъолъырым и псыхъо шъхьаӏэхэр:

* **[[Псыжъ]] (Кубань):** Тыгъаджэмкӏэ ечъы, Азов Хым холъадэ.
* **Тэрч:** Тыгъэкъокӏыпӏэмкӏэ ечъы, Каспий Хым холъадэ.
* **Кума:** Темыр-тыгъэкъокӏыпӏэмкӏэ ечъы.
* **Сулак:** Дагъыстан зэпечъы, Каспий Хым холъадэ.

## Административ гощыгъэр
Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ), Урысые Федерацием ис "Республикэ" (лъэпкъ автономие) ыкӏи "Край" (Административ шъолъыр) пчъагъэу зэтеутыгъ.

**Республикэхэр (Тыгъаджэм къыщегъэжьагъэу Тыгъэкъокӏыпӏэм нэс):**

* **[[Адыгэ Республик]] (Адыгея):** Краснодар Крайым кӏуачӏэ хэт. Къалэ шъхьаӏэр — Мыекъуапэ.
* **[[Къэрэщэе-Черкес Республик|Къэрэщэе-Шэрджэс Республик]]:** Къалэ шъхьаӏэр — Черкесск.
* **[[Къэбэртэе-Балъкъэр Республик|Къэбэртэ-Бэлъкъэр Республик]]:** Къалэ шъхьаӏэр — Налщык.
* **[[Тыгъаджэ Осетие-Алание]]:** Къалэ шъхьаӏэр — Владикавказ.
* **[[Ингушетие]]:** Къалэ шъхьаӏэр — Магас.
* **[[Чечен Республик]] (Чечня):** Къалэ шъхьаӏэр — Грозный.
* **[[Дагъыстан]]:** Нэхь тыгъэкъокӏыпӏэ, нэхь ин ыкӏи нэхь цӏыф бэ зыдэс республик. Къалэ шъхьаӏэр — Махачкала.

**Крайхэр (Хэкухэр):**

* **Краснодар край:** Шъолъырым и тыгъаджэ лъэныкъо, Хы Шӏуцӏэ ӏушъо (тарихъ Шэрджэсым и чӏыпӏэ нэхьыбэр аубыты). Къалэ шъхьаӏэр — Краснодар.
* **Ставрополь край:** Шъолъырым и темры-гу лъэныкъо. Къалэ шъхьаӏэр — Ставрополь.

## Тарихъ
**Апэрэ лъэхъанхэмрэ Гурыт Лъэхъанхэмрэ** Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ) тарихъым къыщегъэжьагъэу Европэмрэ Азиемрэ я зэпылъыпӏэ гъогугъ. Скифхэр, Сарматхэр ыкӏи Аланхэр мыщ идэсэу апэрэ лъэпкъышхох. Нахьыбэу Алан Пачъыхьыгъор Гурыт Лъэхъанхэм Темыр Кавказым и гузэгу кӏуачӏэ зычӏэлъ Къэралыгъоу щытыгъ. Каспий Хы ӏушъомкӏэ Хазар Къагъанатыр ыкӏи Дагъыстан шъолъырым дэт Дербент (Къэлапчъэ) къалэр, темыр-къыблэ сатыумкӏэ чӏыпӏэ мэхьанэшхо иӏагъ.

**Исламым икъихьан** VII лӏэшӏэгъум къыщегъэжьагъэу Арабхэм язекӏохэмкӏэ Дагъыстан шъолъырым Исламыр къихьанэу ежьагъ, ау шъолъырым икӏоцӏ чӏыпӏэхэм нэс кӏонкӏэ лӏэшӏэгъу пчъагъэ тефагъ. Мы шъолъырыр; Алтын Орда (Джэшэ Щыгъэ), Осман Пачъыхьыгъор ыкӏи Персиер (Иран) зэпеуэхэрэ чӏыпӏэ хъугъэ.

**Урыс Пачъыхьыгъор ыкӏи Кавказ Заохэр (1817-1864)** Урысыем и къыблэ политикэ къыхэкӏэу 18-рэ лӏэшӏэгъум мы чӏыпӏэм Казак къуаджэхэр (станицэхэр) щагъэуцунхэу рагъэжьагъ. Чӏыгум ису лъэпкъхэм (Адыгэхэм, Чеченхэм, Дагъыстанхэм, нэмыкӏхэми) Урыс оккупацием пэуцужьхэзэ зэрыпэщэягъэхэр, тарихъым и нэхь кӏыхьэ заохэм ащыщэу Кавказ Заохэр рагъэжьагъ.

* **Имам Щамил:** Дагъыстанымрэ Чечнэмрэ "Кавказ Имаматыр" щигъэуцуи илъэс 25-рэ урысхэм язэпэуцужьыгъ.
* **[[Адыгэ хэкуижъ]] (1864):** Заом ыуж Урысыем, Тыгъаджэ Кавказ (Темыр-Къохьапӏэ) лъэныкъом ис Адыгэ (Шэрджэс) лъэпкъым и нэхьыбэр Осман чӏыгухэм рагъэкӏожьыгъ (сюргун ашӏыгъ). Мы ӏофыгъом шъолъырым и демографие зэблихъугъ.

**Совет лъэхъаныр** Совет Союзыр зэхэуцо зэхъум "Бгырыс Автоном Совет Социалист Республик" фэдэ системэхэр яӏэ хъугъагъэ, ау ыужым непэрэ республикэ цӏыкӏухэм агощыжьыгъэх.

* **1944 Гъэкӏожьыр (Сюргуныр):** Ятӏонэрэ Дунае Заом ылъэхъан Сталин и унашъокӏэ; Чеченхэр, Ингушхэр, Къэрэщэйхэр ыкӏи Бэлъкъэрхэр "пыим деӏагъэх" аӏуи Гурыт Азием (Средняя Азия) рагъэкӏогъагъэх. Мы лъэпкъхэр 1957-рэ илъэсым (Сталин лӏагъэ уж) анэмыцӏэу къэгъэзэжьынхэ алъэкӏыгъэп.

**Совет зэбгырыкӏыгъэ уж** СССР-р 1991-рэ илъэсым зэбгырыкӏыгъэ уж шъолъырым зэпэуцужьхэр къыхъугъ:

* **Чечен заохэр:** Апэрэ Чечен Заомрэ (1994-1996) Ятӏонэрэ Чечен Заомрэ (1999-2009) шъолъырым зэхэкӏыныгъэшхо фихьыгъ.
* **Осетин-Ингуш зэпэуцужь:** 1992-рэ илъэсым Пригороднэ районым пае къэхъугъагъэ.

Непэ шъолъырыр, Москва и кӏуачӏэ кӏэтэу мамырныгъэ иӏэ нахь мыхъумэ, зэзэ-мызэ зэпэуцужь цӏыкӏухэр къохъух.

## Демографие ыкӏи Лъэпкъхэр
Тыгъаджэ Кавказ (Темыр Кавказ), "Лъэпкъхэм я Къушъхьэ" (Бзэхэм я Къушъхьэ) аӏоу цӏэрыӏу. Шъолъырым 40-м нахьыбэ чӏыгу лъэпкъ дэс.

**Бзэ унагъохэр:**

* **[[Адыгэ-Абхъаз бзэхэр]] (Тыгъаджэ-Къохьапӏэ):** Адыгэхэр (Шэрджэсхэр), Къэбэртэехэр, Абазахэр.
* **Нах-Дагъыстан бзэхэр (Темыр-Тыгъэкъокӏыпӏэ):** Чеченхэр, Ингушхэр, Авархэр, Даргинхэр, Лэзгихэр, Лакхэр, Табасаранхэр.
* **Турк бзэхэр:** Къэрэщэйхэр, Бэлъкъэрхэр, Къумукъхэр, Ногъайхэр.
* **Индо-Европей бзэхэр:** Осетинхэр (Иран бзэ унагъо), Урысхэр (Славян).

Урысхэр, нахьыбэу Краснодар, Ставрополь крайхэм ыкӏи Адыгэ Республикэм бэу дэсых. Бгырыс республикэхэм (Чечня, Дагъыстан, Ингушетие) чӏыгу лъэпкъхэр %90-м нахьыб мэхъух.

## Дин

* **[[Ислъам]]:** Шъолъырым нэхь цӏэрыӏоу щытэу дин. Кавказ лъэпкъхэм я нэхьыбэр (Чеченхэр, Ингушхэр, Дагъыстанхэр, Адыгэхэр, Къэрэщэйхэр, Бэлъкъэрхэр, Къумукъхэр, Ногъайхэр) Муслъымэн Суннитх (нахьыбэмкӏэ Шэфиӏи ыкӏи Хьэнэфи). Тарикъат (Нэкщбэндия ыкӏи Къадирия) шъолъырым и културэ кӏуачӏэу хэт.
* **Кристэн дин:** Темыр Осетием ис цӏыфхэм я нэхьыбэмрэ шъолъырым ис Урысхэмрэ (Казакхэр хэхьэжу) Православ Кристэнх.
* **Джурт дин (Иудаизм):** Дагъыстаным тарихъым "Бгырыс Джуртхэр" (Татхэр) щыпсэугъэх, ау непэ япчъагъэ макӏэ хъугъэ.

## Экономикэмрэ Туризмымрэ
Шъолъырым и экономикэ; мэкъумэщым, энергием ыкӏи туризмым лъэпсэшхо щаӏ.

* **Чӏыгу Байныгъэхэр:** Чечнием (Грозный) ыкӏи Дагъыстаным чӏыдагъ (нефт) ыкӏи газ чӏыгум къычӏахы. Ащ нэмыкӏэу шъолъырыр псы-къэбзэ (Минеральные Воды) чӏыпӏэхэмкӏэ бай.
* **Мэкъумэщ:** Тыгъаджэ лъэныкъо губгъохэм (Псыжъ шъолъыр) коц, тыгъэгъэз, натрыф ыкӏи прундж щагъэкӏы.
* **Туризм:**
** **Домбай ыкӏи ӏошъхьэмафэ:** Къушъхьэ лыжъэ ыкӏи альпинизм туризмым и гупчэх.
** **[[Шъачэ|Сочи (Шъачэ)]]:** Краснодар крайым хэт къалэ, Урысыем и нэхь ин гъэпсэфыпӏэ, 2014-рэ илъэсым Кӏымафэ Олимпиадэм хэгъэгугъэу щытыгъ.
** **Дербент:** ЮНЕСКО-м хахьэрэ тарихъ къэлапчъэ зиӏэ къалэ, Дагъыстаным и туризм гупч.

## Културэ
Кавказ културэр; хьакӏэ пэгъокӏын, нэжъ-ӏужъхэм шъхьэкӏэфэ афэшӏын ыкӏи намыс (хабзэ) ӏофыгъохэм атет.

* **Щыгъын:** Хъулъфыгъэ щыгъынэу "Цые" (Черкесска), бгъэгум хэлъ хьазырхэмкӏи и къамэкӏи цӏэрыӏу. Пэӏо лъагэр, шъхьэ тырылъхьэу, лъэпкъым и намыс ищыс.
* **Къашъо:** "Кавказ Къашъор" (Лезгинка), бжъэшъым фэдэу, хъулъфыгъэхэр псынкӏэу, бзылъфыгъэхэр шъабэу зыщыкъашъохэрэ, дунаем щыцӏэрыӏо фольклор.
* **Шхыныгъохэр:** Шышлык (Кавказ лъэбжъ), Хьэлыжъо (Хингал), Осетин хьалыгъухэр ыкӏи Чэтщыпс цӏэрыӏох.

## Зэпыщыт линкхэр

* Кавказ
* Урыс-Кавказ заохэр
* Тыгъаджэ Кавказ Республикэ (1917-1920)

## Гъэфедагъэ тхылъхэр


## Гъэфедагъэ тхылъхэр