open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tun Sri Lanang

**Tun Muhammad bin Tun Ahmad**, leubéh geuturi seubagoë **Tun Sri Lanang**, nakeuh beundahara atawa wazir chik dari Keurajeuën Johor. Keurajeuën Acèh Darussalam geupeutalô Keurajeuën Johor bak prang Batu Sawar thôn 1613 M yôh nyan keuh Tun Sri Lanang geutheun lé aseuka Acèh, geuba gobnyan u Keurajeuën Acèh seubagoë tawanan prang.

Tun Sri Lanang nakeuh sidroë ureuëng nyang that carong lam bideuëng peumeurèntahan saboh-saboh keurajeuën. Gobnyan jeuet keu beundahara dimeuyub duwa droë sultan Johor, Sultan Ali Jalla Abdul Jalil Syah II (1570-1597) dan Sultan Alauddin Riayat Shah III (1597-1615). Di Acèh gobnyan jeuet keu peunasihat 3 droë sultan Acèh; Sultan Iskandar Muda (sampai 1636), Sultan Iskandar Thani (1636-1641) dan Sultanah Tajul 'Alam Safiatuddin Syah (1641-1675). Gobnyan geunguy duwa boh pangkat rayeuek sipanyang hudép neuh, seubagoë Beundahara Johor, Bendahara Paduka Raja Tun Mohamad, lheuëh nyan lom gobnyan geubri pangkat Orang Kaya Dato 'Bendahara Seri Paduka Tun Seberang di Acèh.

Lam riwayat tarèh Bansa Meulayu, nan Tun Sri Lanang leubèh geuturi keu sidroë ureuëng aréh, ceureudék ngon carong. Gobnyan geuturi cit keu sidroë pujangga hayeuë bansa Meulayu nyang saban tingkat ngon Munshi Abdullah (ureuëng karang Hikayat Abdullah).

## Ulèe balang Samalanga

Meunan trôh u Acèh hana trép lanja, keuluwarga Keurajeuën Johor laju geupeubibeuëh lé sultan Acèh. Mandum ureuëng nyan geuwoë lom keudéh u Johor, ngon geuintat lé aseuka Acèh lom geubantu pèng lé sultan Acèh bah geupeugot lom banda Batu Sawar nyang hancô lam prang. Meunan pih Tun Sri Lanang ngon padum-padum droë ureuëng nyang la'én han geutém woë, geupiléh tinggai di Acèh. Ateuëh peuniléh nyan lé sultan Acèh geu hadiah keuh saboh nanggroë lam neugara Acèh di Samalanga, bak thôn nyan laju gobnyan geumat pangkat Ulèe Balang Samalanga, pangkat nyan geumat sampoë gobnyan meuninggai bak thôn 1659.

## Ne
Teumamong

**Teumamong** nakeuh saboh nyum sakét nyang geupeucaya lé ureuëng Acèh teuka nibak buët syaitan ngon iblih nyang jeuheuët. Teumamong nyan kayém geupeusadeuë bak ureuëng nyang keunong Burông Tujôh, lam bhaih nyan biasajih lé ureuëng nyang keunong geupeugah nyan ka jipeukeunong lé gob la'én.
Janggôt jén

**Janggôt jén** nakeuh sijeunèh likèn nyang wareunajih ijô pucat atawa keulabèë nyang udép di Iërupa, Asia ngön barat laôt Amirika Barôh. Likèn nakeuh sijeunèh parasit nyang jeuet jipumaté bak kayèë bak jiduëk jih. Peunula nyoë paléng kayém jitimoh bak bak kayèë tuha lam uteuen. Jih jitimoh lagèë gumpai beuneung meugantung bak cabeuëng atawa dheuën bak kayèë.

Lagèë ban dum jeunèh likèn, janggôt jén nakeuh hasé jampu kulat ngön ganggang nyang jitimoh meusajan lam saboh hubôngan simbiosis. Likèn nakeuh jeunèh meukheuluk udép keudroë keucuali meunyo geukalön ngön mikroskop, ‘oh watèë ganggang jeuët geukalön udép bak badan kulat. Nakeuh sabab ganggang nyang peujeuët likèn jeuët jipeugèt fotosintesis.

## Khasiet
Janggôt jén nakeuh salah saboh bahan nyang geungui lam aweueh peuet plôh peuet.

## Nè seunurat
* Usnea barbata
Khulafa'ur-rasyidin

**Khulafaur Rasyidin** (**الخلفاء الراشدون**) atawa **Khalifah Ar-Rasyidin** nakeuh peuët droë khalifah (peumimpin) phôn ummat Islam, nyang geupatéh lé ummat Islam seubagoë seunambông pangulèe ummat 'oh lheuëh wafeuët Nabi Muhammad. 
Na peuet droe nyang jeut keu **Khulafaur Rasyidin**:
* Abu_Bakar_Ash-Shiddiq
* Umar_bin_Khattab
* Utsman_bin_Affan
* Ali_bin_Abi_Thalib

Ban peuët gata nyan nakeuh sahbat nyang that krab ngon Nabi Muhammad. Ban peuët droë khalifah nyan geupiléh kon bak kri keuturônan neuh, meuhat keuh geupiléh bak kri nyang ka geucok peunutôh lé ummat Islam watèe nyan

Cara nibak geupiléh tiëp-tiëb gata nyan mandum cit meubida-bida, jeuët keuh meunan sabab lé para sahabat hana geuniët meusaboh pih peunutôh nyang meuhat geupeuwaréh lé nabi lam peukara nyan. Bah pih meunan lé nyang patéh pham Syi'ah jiyakin keu peukara nyan lé Nabi Muhammad ngon trang ka geutunyok Ali bin Abi Thalib ngon aneuk keuturônan geuh (Ali) keu geunantoë peumimpin 'oh lheuëh Rasul.

Raseumi jih istilah Khulafaur Rasyidin jeuët keu peuneuwoë bak pangkat peuët droë khalifah phôn Islam, meunan keuh lé padum-padum droë ulama neupeunyata nakeuh *Khulafaur Rasyidin* atawa *khalifah nyang na peutunyok* nyan keubit hana seuleusoë bak peuët droë khalifah phôn nyan, meuhat keuh bak peuneugah ladôm ulama nyan geupeurôh khalifah-khalifah nyang teuka dudoë nibak nyan, nyang ka geupeuteuntèe cit pangkat nyan keu khalifah nyang neumeuhudép ban lagèe Al-Qur'an ngon Sunnah Nabi. Sidroe khalifah dudoë nyang geu angkèe keu *khulafaur rasyidin* nakeuh Umar bin Abdul-Aziz, khalifah Bani Umayyah keu-8.

## Ne
Umar bin Abdul-Aziz

**Umar bin Abdul-Aziz** (عمر بن عبد العزيز, ngon gla **Umar II**, lahé bak thôn 63 H, gobnyan nakeuh sidroë khalifah Bani Umayyah nyang neumat kuwasa dari thô 717 sampoe 720 M. Meukon lagèe khalifah Bani Umayyah seugolomnyan, gobnyan nakeuh kon sidroe turônan nibak khalifah, meuhat keuh gobnyan geutunyok langsông lé ummat Islam. Gobnyan nakeuh aneuk saboh pupu ngon khalifah seugolomnyan, Sulaiman.

Ayah gobnyan nakeuh Abdul-Aziz bin Marwan, gubernur Mesir ngon adoë nibak Khalifah Abdul-Malik. Ma gobnyan nakeuh Ummu Asim binti Asim. Umar bin Abdul-Aziz nakeuh sidroe cet nibak Khulafa'ur-rasyidin nyang keuduwa Umar bin Khattab.
Ali bin Abi Thalib

**‘Alī bin Abī Thālib** (Arab:** علي بن أﺑﻲ طالب**, Parsi:** علی پسر ابو طالب**)‎ (lahé bak 13 Rajab thôn 23 golom Hijriah – wafeuët 21 Ramadhan 40 Hijriah), nakeuh sidroë sahabat nabi, Islam gobnyan bak masa mantong ubit. Gobnyan meuhat cit keu sidroë keuluarga Rasulullah SAW. Bak ureuëng Islam Sunni, gobnyan geuangkèe keu khalifah seuneulheuëh lam neuduëk khulafa'ur-rasyidin. Salang bagi Syi'ah, awaknyan meupeundapat gobnyankeuh nyang sah jeuët keu khalifah phôn nyang neuwasiët lé Rasulullah saw..

Ali nakeuh aneuk nibak Abu Thalib (abuwa Nabi), Ali meunikah ngon aneuk inong geunaséh Nabi Fathimah az-Zahara. Dua droë cuco Nabi lahé nibak keuluarga Ali ngon Fathimah, nyakni Sayyidina Hasan ngon Sayyidina Husén.
Jeunamèe

**Jeunamè** nakeuh reusam lam peukara meupeuphôn saboh keuluwarga di Acèh, jeunamè lam reusam Acèh nakeuh saban ngon saboh bhaih hukôm agama Islam nyang geupeusyarat jeunamè nyoe keu sah nikah. Reusam jeunamè di Acèh saban ngon **Mahar** lam bahsa Arab, meunyoë lam bahsa nyang umum di Indônèsia geukheun **Mas Kawin**.

Jeunamè nyan nakeuh saboh keuwajiban nibak lintô (agam) nyang meunikah ngon sidroë dara barô (inong). Lam reusam Acèh jeunamè nyan leubèh kayèm nakeuh nibak meuh. Jumeulah jeunamè dum nyang ka awai geupeuteuntèe lé keuluwarga dara barô watee phon geujak bak ranub atawa geuseubah cah rauh. Teuma watee katrok lam rukon nikah, jeunamè nyan geukheun ngon narit nyang trang bak watèe lintô ngon wali dara barô bak acara peusambôt nikah (ijab kabul).
Cicém pala paki

**Cicém pala paki** nakeuh salah saboh jeunèh cicém pala nyang na di India, Bangladesh, Cina Barat Daya, Asia Teunggara, Malaya ngon Sunda Rayek. Di Tanoh Abèe cicém nyoe geukheun cicém pala èk geuleubok sabab kayém jidöng ateueh èk keubeue nyang ka thô.

Cicém nyoë meuseunipat seudang (20 cm) ngon cit dua boh wareuna itam ngon puteh. Cicém agam, ulèë, dada ngön ruëngjih meuwareuna itam birô meucahya. Jeunèh Ruja, Sunda ngön Kalimantan Barat, sayeuëp ngön bulèë teungöh iku itam, bulèë iku luwa ngön sutrép nyang meulinteuëng bak tôp sayeuëp putéh, pruët ngön tunggéng putéh. Jeunèh Jawa Timu, Kalimantan blah barôh ngön timu, pruët ngön tunggéng itam. Cicém inong lagèë cicém agam cit meutapi meuwareuna keulabèë seupak kön itam. Cicém muda meuhi cicém inong meutapi meubinték-binték.

Iris wareuna suklat, babah ngon gaki wareuna itam.

## Ne


## Eu cit
* Cicém pala kunèng
* Cicém pala rimuëng
Fathimah az-Zahara

**Fathimah binti Muhammad** (606/614 - 632) atawa leubèh geuturi ngon nan **Fathimah az-Zahra** (Fathimah nyang rumèh sabé) (Bahsa Arab: **فاطمة الزهراء**) putroë keuchet Muhammad dari ummul mu'minin nyang keuphôn, Khadijah.

Lé Potallah ka Neu-peuteuntèe thôn lahé Fathimah nakeuh bak thôn keu 5 seugolom Rasulullah geupeujeut ke Nabi, bak watee nyan Rasulullah ka jipeucaya lé kawôm Quraisy jeuet seubagoë ureueng dong teungoh lam keujadian gabuëk kawôm Quraisy nyan lam bhah soë nyang po hak jak beu'ôt Hajarul Aswad lheuëh nibak jiseubarô lom peuneudong Ka'bah. Nyan nakeuh saboh keujadian nyang that na peunténg cit lam tarèh hudép Nabi seugohlom Janjôngan Alam neuangkat seubagoë Rasul keuneulheuëh. Lahé Fathimah neusambôt ngon seunang that haté le Muhammad.

Fathimah nakeuh sidroë putroë Rasulullah, gobnyan rayeuek lam geusatoh lé Rasulullah. Dari masa Rasulullah golom jeuet keu Nabi, sampoë ka jeuet keu Nabi ngon meumacam tugaih rayeuk Nabi nyang hana seungap nibak jipeukacho lé kaphé. Bak masa nyang paléng phét lam hudép sidroe Rasulullah, yôh jibèkot keuluarga Nabi lé kaphé Quraisy fathimah nyan nakeuh sidroë aneuk miët ubit nyang that geugaséh lé Rasulullah. Peuë lom bak masa bèkot nyan ka wafeuët keuh Ummul Mu'minin Sayyidatina Khadijah, ma nibak Fathimah nyang mantong ubeut nyan.

Bak watèe kawôm muslimin neu hijeurah u Madinah, Fathimah ngon a neuh Ummu Kultsum teutap neupeukong haté neu duëk meuneutap di Mekkah. Dudoë lheuëh Nabi ka paih hudép di Madinah, neukirém keuh ureuëng keu geujak tuëng duwa droë aneuk meutuwah putroë Rasulullah nyan.

Fathimah neu meunikah ngon Ali bin Abi Thalib di Madinah, Sayyidina Ali neujak lakèe Fathimah langsông bak Nabi. Keu jeunamèe meunikah antara Fathimah ngon Ali nakeuh saboh bajèe beusoë wareuna itam nyang neujok lé Nabi bak Ali. Bajèe beusoë nyan geu peubloë keu Sayyidina 'Utsman bin 'Affan ngo yum bajèe beusoë nyan keuh Rasulullah neubloë peukakaih nyang peureulèe bak neupeukawén Fathimah ngon Ali.

Mandum ummat Islam yôh nyan that meubahgia ngon neuucap syukô keu meunikah duwa ureuëng nyang neugaséh lé Nabi nyan. Peuë lom sithôn nibak lheuëh nyan lahé keuh cuco Nabi dari Fathimah nyang geupeunan Hasan. Si thôn leupah lahé lom sidroë teuk aneuk duwa gobnyan nyang geu bôh nan Husén.
Srindét

**Srindét** atawa **seurindét** atawa **sigeundét** nakeuh cicém-cicém nyang tamong lam genus Luricolus. Cicém nyoe udép di wilayah Asia Teunggara, roh cit Aceh. Cicém nyoe dominan meubulee warna ijo. Cicém nyoe leubeh galak jak ngon gaki di ateuh bak kayee nibak po ngon sayeup. Cicem nyoe geupajoh boh kayee ngon seureungga ubeut.

‎
Tiông bungöng

**Tiông Bungöng** (nan Latin:Gracula religiosa) nakeuh cicem nyang udep di wilayah glee atawa gunong di Asia Seulatan ngon Teunggara. Cicem nyoe carong geu'ulang-ulang kata nyang kayem deuh bak jih.

‎
Tiông batèe

**Tiông Batèë** (nan Latin:Acridotheres javanicus) atawa Tiong keubeu nakeuh cicem nyang udep di wilayah Asia Teunggara. Lagee tiông bungöng, cicem nyoe carong bak geu'ulang-ulang ata su kayem geudeungoe. Peunajoh cicem nyoe nakeuh boh kayee, bijeh-aneuk kacang, ngon seureungga lagee gutèë di badan keubeuë. Di Aceh tiong batee kayem meuduek di ateueh bak kayee lagee bak u.

## Galeri

File:Wet blackbird (Myna) (3652386772).jpg|Tiông Batèë
File:Javan myna in flight.jpg|Tiông Batèë teungoh jipo


‎
Cakeuëk

**Cakeuëk** nakeuh cicem nyang tamong lam sub ordo Alcedines. Cicem nyoe udep di le wilayah bumoe. Paroh cicem nyoe panyang.

‎
León Febres Cordero

**León Esteban Febres-Cordero Ribadeneyra** (1931-2008) nakeuh presiden Èkuador mulai 10 Buleuen Lapan 1984 trok 'an 10 Buleuen Lapan 1988.
Cicém pala kunèng

**Cicém pala kunèng** nakeuh saboh cicém nyang rôh lam genus Trichixos lam familia Muscicapidae. Cicém nyoë na di Seumeunanjông Thailand, Malaya, Brunei ngon Indonesia. Di Indonesia na di pulo Ruja ngon Kalimantan.

## Bangon
Cicém nyoë meuseunipat seudang (21 cm), iku panyang wareuna itam ngon kunèng kunyèt, leubèh le nyang meuwareuna keulabèë seupôt nibak itam, bulèë keunèng paneuk putéh ngon tunggéng mirah gratan. Cicém inong leubèh suklat ngon hana bulèë keunèng putéh. Cicém muda leubèh suklat meubinték-binték kunèng mirah gratan. Iris suklat, babah ngon gaki itam.

## Neuduek
Cicém nyoë hana kayém na lam uteuën primèr ngon sekundèr data meuyup trôk ‘an manyang 1200 mdml (mètè di ateuëh muka la’ôt). Leubèh galak jiduëk lam uteuën nyang juëm ngon cheuë ngon lam uteuën rawa.

## Su
Su cicém nyoë hana meureudu lagèë su cicém cicém pala rimuëng. Seuri su panyang teususon nibak su meureudu, nada tunggai ngon ganda, “pi-uuu”, ji’ék ngön jitren meugantoë-gantoë hana teutap.

## Ne
Amut Meuseujid, Glumpang Lhèë, Pidië

**Amut Meuseujid** nakeuh saboh gampong nyang na di keucamatan Glumpang Lhèë, Pidië. Sarana peundidekan di gampong nyoe nakeuh taman kanak-kanak ngon sikula dasa. Salang sarana agama nakeuh meunasah, meuseujid ngon Dayah Darus Sa'dah.
Bruak

**Bruak** nakeuh salah saboh jeuneh cicem ie nyang na di Asia Tunong, Asia Teunggara ngon Asia Timu.

## Ne
Primata

**Primata** nakeuh jeuneh mamalia lam ordo biologi **Primates** nyakni lemur, tarsius, bue, ngon manusia.

## Primata di Aceh
Di Aceh na 9 boh spesies primata, nyakni:
* Weuk (*Hylobates lar*)
* Bue (*Macaca fascicularis*)
* Eungköng (*Macaca nemestrina*)
* Bue angèn (*Nycticebus coucang*)
* Mawaih (*Pongo abelii*)
* Reungkah (*Presbytis thomasi*)
* Himbèe / Mbuk-mbuk (*Symphalangus syndactylus*)
* *Tarsius bancanus*
* Lutông (*Trachypithecus cristatus*)

## Gamba

## Ne
Mark Durie

**Dr Mark Durie** nakeuh sidroe sarjana ngon peundita nibak geurija Anglican St. Mary di Caulfield, Victoria, Australia. Durie that le ka jipeugot teunuléh ngon kitab bhaih bahsa Acèh.

Peundita Durie geumat saboh gla Ph.D. lam èleumèe linguistik (èleumèe bahsa).

## Keunarang
### Teunuléh Journal
* Durie, Mark. "The So-Called Passive of Acehnese." *[[Language (journal)|Language]]*. Linguistic Society of America, Vol. 64, No. 1 (Mar., 1988), pp.&nbsp;104–113 - Available at Jstor: http://www.jstor.org/stable/414788
* () (Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde)." Foris Publications, 1985. ISBN-10: 9067650749, ISBN-13: 978-9067650748.
* Durie, Mark. "Proto-Chamic and Acehnese mid vowels : towards Proto-Aceh-Chamic." 1988. (Archive)
* Durie, Mark. "Control and decontrol in acehnese." *[[Australian Journal of Linguistics]]*. Volume 5, Issue 1, 1985. p. 43-53. Published online: 14 August 2008. DOI:10.1080/07268608508599335.
* Durie, Mark. "Grammatical Relations in Acehnese." *[[Studies in Language]]*, 1987. vol. 11, no2, pp. 365-399. ISSN 0378-4177. DOI 10.1075/sl.11.2.05dur.
### Kitab
* Daud, Bukhari and Mark Durie. *Kamus bahasa Aceh* (Volume 151 of Pacific linguistics). Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University, 1999. ISBN 0-85883-506-1, 9780858835061.
* *[[The Third Choice: Islam, Dhimmitude and Freedom]]*. Deror Books, 2010.
Opinion articles
* "Creed of the Sword." () *[[The Australian]]*. September 23, 2006.
* Do Christians and Muslims worship the same God?

## Ne


## Peunawôt luwa
*  OLAC resources in and about the Achinese language - Open Language Archives Community
*  Website Mark Durie
*
Bahsa Cham

**Bahsa-bahsa Cham**, (bahsa Inggréh Chamic Languages) nakeuh bahsa nyang geuturi seubagoë bahsa Acèh-Cham, bahsa nyan nakeuh kawan siplôh bahsa nyang geunguy di Acèh ngon bak padum-padum boh da'irah la'én di Kamboja, Vietnam, Hainan, bahsa nyoe geuklasifikasi seubagoe bahsa Malay lam kawan bahsa Austronesia.

Jumeulah ureuëng meututô bahsa nyan di Acèh na 3,5 juta droë, bahsa Jarai ngon Cham nakeuh bahsa nyang that le geumeututô lé ureuëng meubahsa Cham di Vietnam na 280.000 droe ngon di Kamboja na 230.000. Salang bahsa Tsat nyang paléng na ramèe ureuëng meututô cit 3.000 droe.

Lam masa meuhubông nyang that trép yôh masa dilèe jeuët keuh antara mandum bahsa Cham ngon bahsa Bahnar na narit nyang saban kheun saban ma'na. (Thurgood 1999, Sidwell 2009)
Laôt Pasifik

**Laôt Pasifik** laôt nyang paléng luwah bak muka bumoe. Luwah laôt nyan na bak sa weuek lhèe nibak luwah mandum bumoe nyoe, atawa na leubèh kureueng 179,7 juta km² (69,4 juta mi²). Panyang laôt nyan na 15.500 km (9.600 mil) dari Laôt Bering di Arktik sampoe meureumpok ceue èh di Laôt Ross di tunong.
Jeura itam

**Jeura itam** atawa lam bahsa Arab geukheun ngon **habbatussauda** nakeuh saboh bak bungong nyang asaijih di Asia Tunong ngön Asia Barat Daya. Bak bungong nyoë jitimoh manyang 20-30 cm. Bungongjih alôih, na limong trôk siplôh boh meukuta ngön wareunajih birô pucat atawa putéh. Bohjih rayek meugeumbông meuasoë lhèë trôk tujôh boh baluëm nyang meusaboh. Tiëp baluëm nyan meuasoë le bijèh. Bijèh nyan kayém geungui keu aweuëh keu miseuë lam aweuëh peuët plôh peuët.

## Galeri

Beureukaih:Nigella Sativa Seed.jpg|Bijeh jeura itam
Beureukaih:Nigella_sativa_001.JPG|Bak jeura itam
Beureukaih:Schwarzkümmelöl.jpg|Minyeuk jeura itam
Nigella sativa MHNT.BOT.2015.34.22.jpg|Nigella sativa - Museum specimen
Aweueh peuet plôh peuet

**Aweueh peuet plôh peuet** ubat gampông ureueng Acèh nyang geupeugöt nibak 58 boh jeunèh aweueh. Ubat nyoe geupeucaya jeuet keu ubat mumacam peunyakét.

## Aneuk / Bijèh

* Apiyun (*Papaver somniferum*), bijèh
* Aweueh (*Coriandrum sativum*)
* Camcuruih (*Lepidium sativum*)
* Haleuba (*Trigonela foenumgraecum*)
* Jeumuju (*Trachyspermum ammi*)
* Jeura itam (*Nigella sativa*)
* Jeura keusani (*Carum carvi*)
* Jeura manèh (*Foeniculum vulgare*)
* Jeura putéh (*Cumimum cyminum*)
* Kacang parang (*C. ensiformis*)
* Gapulaga
* Keudawông (*Parkia timoriana*), aneuk
* Lada putéh
* Mo (*Bixa oreliana*)
* Seunamaki (*Senna alexandrina*)
* Sisawi, aneuk

## Boh kayèe
* Boh puta taloe (*Helicteres isora*)
* Boh majakani (*Quercus lusitanica*)
* Boh keudeukè (*Terminalia chebula*)
* Boh meusuwi (*Sassafras goesianum*)
* Boh pala (*Myristica fragrans*)
* Boh raseutôm (*Ervatamia corymbosa/malaccensis/hirta*)

## Bungong
* Bungong lawang kléng (*Illicium anisatum*)
* Bungong lawang (*Eugenia aromatica*)
* Bungong barueh (*Cinnamomum obtusifolium*)
* Bungong kambue

## Kulét kayèe
* Kulét srapat (*Cleghornia cymosa*)
* Kulét lawang
* Kulét manèh (*Cinnamomum burmanni*)
* Kulét salasari (*Alxia stellata*)

## Ôn kayèe
* Ôn arôn (*Baeckea frutescens*)
* Ôn teumurui (*Murraya koenigii* syn. *Chalcas koenigi*)
* Ganja (*Cannabis sativa*)

## Uboe
* Aka manèh
* Boh ganti (*Chrysopogon zizanioides*)
* Boh keunue (*Cyperus rotundus*)
* Ceukô (*Kaempfaria galanga*)
* Kunyèt / kômkôma (*Curcuma domestica*)
* Langkuweueh Cina
* Munglé (*Zingiber cassumunar*)
* Peundang (*Smilax china*)
* Sunti halia


Beureukaih:Illicium anisatum (fruits s12).jpg|Lawang kléng
Beureukaih:ClovesDried.jpg|Lawang
Beureukaih:Indian Curry Tree (Murraya koenigii).jpg|Ôn teumurui
Beureukaih:Smilax china 071117.JPG|Peundang


## La'én-la'én

* Peuja tuleueng
* Peuja bu
* Sibeuranto (*Isoptera sumatrana*)
* Meunta batèe
* Campli buta
* Ruminya
* Pucôk (*Aplotaxis auriculta*)
* Tumbang mangkok (*Seaphium walachii*)
* Galagarô
* Tuwaya (*Thunbergia grandiflora*/*Thunbergia lauriflora*)
* Jeureunggèe (*Acorus calamus*)
* Kacu (*Extracum acaciae*)
* Hinggu (*Ferula assa-foetida*)
* Janggôt jén (*Usnea barbata*)
* Kaphô barôh
* Keuneureukam (keumeunyan)

## Asai seunurat
* M. Hasan Basry. Kamus Indonesia – Aceh
* Snouck Hurgronje. Aceh di Mata Kolonialis jeumba 2.

## Eu cit
* Bak kayèe
* Naleueng
Korps Marsosé

**Korps Marsosé** lam bahsa Beulanda *Korps Marechaussee te voet* nakeuh saboh teunubôh away lam aseuka peulisi koloni Hindia Beulanda Korps Marsosé lam aseuka teuntra nakeuh jipeugot bak thôn 1890 keu unit teuntra KNIL nyang jikirém lam Prang Acèh. Korps Marsosé nyoë na lam KNIL sampoë thôn 1942.

Korps Marsosé nyan phôn that jipeudong bak 2 uroë buleuën 4 thôn 1890. Rancangan nyang jipeugot keu keurija teuntra Marsosé nyan lam prang Acèh nakeuh keu anti geurilla nyang geupeulaku lé bansa Acèh bak geulawan Beulanda. Panglima phôn korps Marsosé nyan nakeuh **kapiten Notten**, teutra nyan tundôk langsông dimeuyub panglima prang Beulanda di Acèh Van Heutsz.
Prang Blanda I

**Prang Acèh keu phôn (I)** bak thôn 1873 nakeuh saboh bagi watèe lam Prang Acèh. Keujadian prang nyan lheuëh jipeunyata prang lé waki Gubernur Jeundran Hindia Beulanda Nieuwenhuijzen nyang jijak paksa ngon Sultan Keurajeuën Acèh Darussalam ngon bansa Acèh beu tundôk ban kheun Beulanda ngon Hindia Beulanda. Sultan ngon ban mandum peumeurèntah seureuta bansa Acèh ka neutulak peuë nyang jipeugah lé kaphé nyan.
Meunan ka jithèe lé Beulanda kri jeunaweuëb Sultan Acèh laju ngon sigra awak nyan jitimbak aneuk meuriam u wilayah darat Acèh. Keujadian nyan bak akhé buleuën 3 thôn 1873. Awai buleuën 4 lé panglima prang Beulanda Johan Harmen Rudolf Köhler ka jipimpin 3.000 droe teuntra darat ji teungoh di Panté Ceureumèn. Lam padum uroë phôn prang di Acèh Jeundran Köhler meuhasé jitimbak lé teuntra Acèh dikeuë Meuseujid Raya Baiturrahman, lheuëh maté jeundran nyan Beulanda ka jisurôt dari Acèh ngon teuntra nyang jiba ka jipeugisa keulayi u Batavia. Awak Beulanda lam piyôh si'at prang nyan bak thôn 1873 ka jikeupông wilayah la'ôt keurajeuën Acèh ngon jipeusiap aseuka teuntra nyang barô keu jijak seurang Acèh bak go keuduwa.
Prang Blanda II

**Prang Acèh Keu-duwa (II)** jipeunyata lé KNIL ateuëh Keurajeuën Acèh Darussalam bak 20 uroë buleuën 11 thôn 1873 lheuëh talô awak Beulanda bak Prang Acèh I.

Ekspedisi militè keuduwa go nyan jipimpin lé Jeundran Van Swieten ngon jiba u Acèh 8.500 droë teuntra, 4.500 droë ureuëng ranté ngon dilikôt nyan jitamah lom 1.500 droë teuntra. Ekspedisi nyan raseumi jipeugot lé Beulanda dari 20 uroë buleuën 11 thôn 1874 sampoë 26 uroë buleuën 4 thôn 1874. Gubernur Hindia Beulanda Loudon phôn ka jineuk peuteuntèe Jeundran Verspyck, nyang jeuet keu panglima. Loudon ka jis'ah lé ajudan jih John Isaac de Rochemont, ka jipeuleumah lé de Rochemont ureuëng nyang leubèh jipeucaya ngon panyang bak seumiké tak-tik prang nakkeuh sidroë jeundran nyang ka hana meutugaih lé lam angkatan prang Hindia Beulanda Jeundran Van Swieten]]. Lam prang keuduwa go nyan lé teuntra Beulanda ji ba peunyakét Kholera u Acèh, ngon keunong peunyakét nyan aseuka Acèh ngon Beulanda saban-saban keunong peunyakét. Antara buleuën 11, 1873 sampoë buleuën 4, 1874 na 1.400 droë teuntra Beulanda nyang maté.

Lheuëh Sultan Mahmudsyah neuwèh dari Meuligoë Acèh bak buleuën 1, 1874, Van Swieten jikira droë ka meunang lam prang nyan. Ngon sigra lé Beulanda jipeunyata Keurajeuën Acèh ka jikuwasa. Meuhat peue nyang jipeunyata nyan mandum ken lagèe heut awak Beulanda nyan, lé bansa Acèh prang golom seuleusoë. Nyan keuh prang Acèh nyang seubeutoijih barô geupeuphôn. Dari luwa Banda Acèh lé Sultan ka neupeurèntah prang raya peutheun neugara, mandum aneuk bansa Acèh masa nyan jeuet keu teuntra neugara bak lawan Beulanda. Mandum neuduëk teuntra Beulanda di Banda Acèh hana pré geuseurang lé teuntra Acèh, awak nyan ka meutheun lam kuta-kuta ubeut nyang jipeugot, hana asé tubiët saho pih u luwa banda.

Hana trép Sultan Mahmudsyah neu pimpin prang, droëneuh nyan ka syahid keunong peunyakét ta'eun. Pihak Acèh ngon sigra neuangkèe Raja Acèh nyang barô seubagoë sultan, cuco muda Tuanku Ibrahim nyang nan gobnyan Tuanku Muhammad Daud Syah geu angkèe keu sultan nyang mat kuwasa antara thôn 1874-1903. Lé Sultan muda nyan prang Acèh geusambông ngon prang geurilla panyang di Acèh.

## Ne
*
Prang Blanda (1874-1876)

**Prang Acèh, thôn 1874-1876** nakeuh saboh garéh watèe lam prang Acèh nyang teuntra Hindia Beulanda jipeurintah lé Kolonel Peel thôn 1874-1876.

Jeundran Peel nakeuh seunambông panglima prang Beulanda lam prang Acèh nyang meutugaih bak thôn 1874, peunutôh nyang jipeubuët lé Peel nakeuh peunutôh nyang saban jimat lé Jeundran Van Swieten. Meuligoë Acèh nyang ka jikuwasa lé Beulanda yôh nyan ka jeuet keu saboh keumeunangan bak awak nyan, ngon hasé nyan teuntra Beulanda ka jipakat Keurajeuën Acèh bah bék lé geumeuprang ngon awak nyan.

Lam garéh watèe nyang keu lhèe prang Acèh nyan, teuntra Beulanda ka jipeutheun droë jih mantong lam banda. Lheuëh meuhasé jireubôt meuligoë Acèh lé Beulanda, ngon sigra jipeugot da'irah nyan keu pông awaknyan. Bak padum uroë jiduëk disinan barô keuh meuphôm awak nyan, meunyoë da'irah meuligoë nyan nakeuh kon pông nyang paih keu neuduëk teuntra. Keubit lam peukara nyan lé Kolonel Peel ka meukarat bak jimita cara beujeuët jiatô prang meureubôt da'irah la'én u luwa Banda Acèh. Hana jiteubiët saho pih u luwa da'irah Banda Acèh. Awak nyan jikeumeung peugot saboh sistem peutheun droë keu ngon jipeusiëp mandum teuntra, keundran ngon seunjata keu jiprèh saboh prang raya ban sigom Acèh bak thôn-thôn ukeuë nyan.

Keubit that na gura peukara nyang jikeubah lé panglima prang Beulanda seugolom Peel (Van Swieten). Nyata that bak phôn trôh Peel u Banda Acèh ji kalon neuduëk teuntra bak euncit meuligoë Acèh nyan hana meulindông sagai nibak ji seurang lé teuntra Acèh. Peuë lom watèe nyan teungoh keunong sa, kruëng Acèh nyang na ditimu meuligoë keubit hanjeuët jiharap meubacut pih keu ra'uëh meugrak teuntra dari banda u Ulèe Lheuë. Keu meu jijak u timu meutheun ngon ië kruëng Acèh nyang meubura-bura, keu meu jijak u barat meutheun ngon pông geurilla teuntra Acèh lam da'irah beuluka nyang hana pré bak geuprèh teuntra musôh trôh keunan. Ka jipiké lé Peel nakeuh museuti jipuga saboh ra'uëh darat nyang peunténg bagi grak pasukan di Banda Acèh masa nyan.

Seumeuntara Van Swieten ka jiwoë u Batavia ngon disidéh ka jipeuhayeuë-hayeuë droë jih seubagoë pahlawan rayeuëk nyang ka é jiglong ukam kolonial bak saboh neugara meudèelat. Di Acèh lam duwa thôn nyan mantong hana kureuëng nibak 50% teuntra nyang ka hanjeuët jimeuprang lé meuseubab ngon sakét, cidra atawa ka maté jipoh lé teuntra Acèh. Nyan jumeulah teuntra nyang mantong, ngon hana jipeugot keunira keu ureung ranté, namiët teuntra nyang gulam peukakaih prang, si meuranté nyan leubèh kuyut teuh lom bak ta kira kiban keuh hudép awak nyan lam prang nyan. Laju lé Kolonel Peel jipeu-ék lapuran u Batavia keu jilakèe beunantu teuntra nyang mantong sihat ngon mandum peukakaih nyang jipeureulèe leubèh-leubèh lom senjata ngon aneuk beudé.
Batavia

**Batavia/Batauia** nakeuh nan nyang jirasi lè Beulanda keu saboh koloni dagang di pulo Jawa nyang bak uroë nyoë ka meukeumang jeuët keu saboh banda raya ngon jeuët keu nang nanggroë Indônèsia. Batavia jipeudong bak saboh banda la'ôt **Jayakarta** nyang jireubôt lé Beulanda dari Keurajeuën Banten. Seugolom jikuwasa lé Banten nan banda la'ôt nyan nakeuh geuturi ngon nan **Kalapa** atawa **Sunda Kalapa**, banda nyan jeuet keu saboh teumpat nyang that peunténg bak meuniaga Keurajeuën Sunda jameun. Lheuëh jireubôt lé Beulanda, Batavia jipuga keu teumpat pusat keundali dagang, militè ngon siyasat kolonial di wilayah Hindia Beulanda ngon Nusantara.

## Ceunatat gaki
Nusantara

**Nusantara** nakeuh narit jama' nyang teuka nibak duwa krék narit lam bahsa Jawa Kuno, *nusa* meuma'na pulo ngon "antara" meuma'na la'én. Neunguy narit nyoë leubéh meuhat roh keu saboh wilayah lam pulo-pulo di Asia Teunggara. Lam ma'na modern narit nusantara jimeukeusud keu saboh wilayah nyang meusaban peungarôh lam reusam ngon bahsa ureuëng Meulayu, peungarôh nyan na bak ureuëng nyang neuduëk lam wilayah luwah Asia Teunggara, jitamong keunan pulo-pulo Indônèsia, Malaysia, Singapura, Brunei, Filipina, Timor Leste ngon Thailand blah rot tunong.

Istilah nyang saban ngon narit "Nusantara" lam bahsa Malaysia nakeuh **Alam Meulayu**.

Awai nibak nyan narit Nusantara hana tom na lam kitab -kitab ulama awai nyang na lam basa Meulayu. Nyang na nakeuh geukheun **Jawi** atawa lam  basa Aceh geukheun **Jawoe**. Jawi nyan geungui lam kitab-kitab awai keugeutuleh makna nyang saban ngön  Nusantara nyang kayem tadeungö uroenyoe. Miseu lagee kitab-kitab Tgk Syiah Kuala na meutuleh hinan, kujawikan kitab ini 

## Referensi
Siti Nurhaliza

**Siti Nurhaliza** (nan leungkap ngon gla: **Datin Seri Siti Nurhaliza binti Tarudin**; Jawi: **سيتي نورهاليزا بنت تارودين**; ; ) nakeuh sidroë ureuëng meujangeun ngon biduan nyang teuka dari Malaysia.
Siti ka meuri jeuet jih lam bideuëng meujangeun nyan dari manyak jih. Thon 1995 Siti meunang bak lomba meujangeun "Bintang Hiburan Minggu", nyan keuh lheuëh nyan nan Siti Nurhaliza ka geuthèe lé ureuëng ramèe di Malaysia, Indônèsia, Singapura ngon Brunei.
Mahathir Muhammad

**Tun Dr Mahathir bin Muhamad** (Jawi: محاضير بن محمد, lahé bak uroë 10 buleuën 7 thôn 1925). Gobnyan nakeuh that geuturi ngon nan paneuk "**Dr. M**". pangkat gobnyan nakeuh Peudana Meuntroë Malaysia nyang keu-4. Mahathir jeuet keu peudana meuntroë dari uroë 16 buleuën 7 thôn 1981, gobnyan ka meuhasé geupuga neugara Malaysia sampoë ka jeuet keu saboh neugara ma'mu di Asia Teunggara.

Sebagai peudana meuntrô, Mahathir jih meunagai visi pembangunan nan ambisius dan lèrèk ekonomi nan kuat. Dia mambangkakan modernisasi dan industrialisasi Malaysia, seuratu dia mambangkakan program-program pembangunan nan barhasil nyanô "Vision 2020". Meuno program nan, dia lèrèk untuk mambuat Malaysia meunagai neugara meucé dengan perekonomian nan barcométisi dan masyarèkat nan réangangkan.

Mahathir juet masyhur seuratu lèrèk luar nègèri nan aktif. Dia memainkan peurô di ASEAN (Association of Southeast Asian Nations) dan mambangkakan kesatuan dan kérajâan di antara nègèri-nègèri Asia Tenggara. Lheuëk seuratu, dia juet promosi untuk kemandirian dan ketahanan nègèri môh meubangkakan industri pertahanan dalam nègèri.

## Ne
Herman Willem Daendels

.
.
**Herman Willem Daendels** (lahé di Hattem, 21 uroë buleuën 10 thôn 1762 – maté di Ghana, 2 uroë buleuën 5 thôn 1818 bak umu 55 thôn), nakeuh sidroe ahli siyasat bansa Beulanda nyang jeuet keu Gubernur Jeundran Hindia Beulanda keu-36 thôn 1808-1811, watèe nyan Beulanda teungoh jikuwasa lé Peurancih.

Herman Willem Daendels cit lhèe thôn jimat kuwasa Gubernur Jeundran Hindia Beulanda. Jih jiteuka u Batavia bak 5 uroë buleuën 1 thôn 1808, jih nyan jijak u Hindia Beulanda nakeuh keu jijak gantoë Gubernur Jeundran Albertus Wiese. Tugaih Daendels nakeuh jak lindôn Pulo Jawa nibak jiseurang lé teuntra Inggréh. Keu jipeuseuleusoë tugaih nyan lé Daendels laju jikrah ubéna ureuëng nyang na di pulo Jawa keu bantu keurija peukong kuta, peugot rumoh sakét ngon tangsi militè. Teuntra nyang meukeurija keu Beulanda pih ka jicok nibak ureuëng neuduëk di Jawa. Buët jih nyang paléng rayeuek nakeuh ji peugot ra'uëh raya dari Anyer di Banten trôh u Panarukan di Banyuwangi. Meukeusud jipeugot ra'uëh nyan nakeuh bah mangat bak jimeugrak aseuka Hindia Beulanda meunyoë beureutôih prang ngon Inggréh. Bak ra'uëh raya nyan jipeugot pông (pos) jaga teuntra saboh lam si batèe, sampoë keuh ra'uëh nyan jipeunan ra'uëh raya pos.

Bak saboh peuneugah jipeugah Daendels nyan cit jipeurintah peugot ra'uëh nyan kon keuh dari Banten. Meuhat bak peunegah nyan Daendels nakeuh sambông ra'uëh nyang ka leubèh awai na dari Buitenzorg. Lam meukeurija rayeuek peugot ra'uëh nyan Daendels jibantu lé bupati-bupati pat mantong ra'uëh nyan jieugot. Peureuté bupati nyan wajéb jiseudia ureuëng keurija nyang hana jijôk beunayeuë jih atawa keurija paksa. Meuribèe droë ureuëng Jawa nyang maté lam masa keurija paksa nyan, na nyang maté bak buët keurija paksa, na nyang maté deuëk dirumoh. Nyang maté bak keurija ka keuh jitanom laju pat nyang ureuëng nyan maté, teuma nyang maté dirumoh nakeuh aneuk peurumoh ureuëng keurija paksa nyan saweuëb lam masa keurija nyan han jeuet na ureuëng nyang meugoë. Nyan keuh jeuët keu musém deuëk di pulo Jawa yôh nyan.

Lhèe thôn jimeuduëk di Hindia Beulanda Daendels ka jiyuë woë lé raja Peurancih Napoleon Bonaparte. Lé Bonaparte Daendels jikirém keu pimpin teuntra Peurancih u Rusia. Lheuëh talô prang awak Peurancih Daendels jigisa lom u Beulanda, lé peumeurèntah Beulanda jihnyan jikirém tugaih keudéh u Ghana bak thn 1815. Na lhèe thôn jeuet keu Gubernur Jeundran Koloni Beulanda di Ghana, Daendels maté keunong peuényakét malaria bak thôn 1818.
Dayah salafiyah

**Dayah salafiyah** nakeuh dayah nyang mantong geupeudong kurikulum awai, gohlom meujampu ngon èleumèe sikula umum. Na chit geupeunan dayah salafiyah ngon nan dayah tradisional. Dayah salafiyah meula'én ngon dayah terpadu/modern nyang ka meutamah kurikulum ngon peulajaran sikula mulai SD, SMP atawa SMA.
Rangkang

**Rangkang** nakeuh saboh peuneudong nyang that seuderhana. Peuneudong nyan biasajih geupeugot nibak kayèe atawa trieng. Peuneudong rangkang nyan di gampông-gampông nakeuh lam blang atawa lam lampôh nyang jeuôh ngon rumoh. Rangkang lam blang geupeugot 'oh watèe musém trôn u blang. Curak rangkang di blang geupeugot ngon hana meubintéh, ngon manyang aleuëjih nibak tanoh hana leubèh nibak 1,5 mètè. Rangkang di glé atawa lam lampôh geupeugot leubèh gèt lom, meuseubab rangkang di glé ngon di lampôh beu jeuet geungui keu teumpat meudom 'oh watèe musém-musém nyang ka meuteuntèe.

Lawét nyoë le that rumoh nyang na leuën na luwaih meubacut ka geupeudong cit rangkang di leuën nyan. Rangkang lam lampôh rumoh nyan geupeuguna keu teumpat meuduëk-duëk ngon teumpat peuniyôh. Rangkang nyang na di leuën nyan meujan geukheun cit ngon nan *gazebo*. Curak gazebo nyan meumacam-macam. Na nyang ban lagèe rangkang biasa, na nyang meuuké ngon halôih, na cit nyang meucurak lagèe peuneudong-peuneudong batèe masa dilèe.

## Meunapha'at
Rangkang salah saboh teumpat meurunoe tingkat teungöh di Acèh. Bak rangkang nyoe, geutanyoë meurunoe pelajaran agama lagèe fikah, eleumèe tauhid, akhlak, ngon basa Arab. Kitab-kitab nyang geungui rata-rata lam bahsa Jawoe, hana le nyang bahsa Arab. Meurunoe bak rangkang nyoe hana  geuukô ngön thôn, tapi meunurot dum na muphôm murid lam peutamat kitab nyan. Soe nyang tamat beuet di rangkang, jeuet jak lanjut beuet bak dayah.

Rangkang nyoe biasajih geupeuna bak tiep mukim. Saboh mukim biasajih teudön nibak padum-padum boh gampông. Cara meurunoe bak rangkang nyan geungui metode halaqah ngön majelis ta'lim.
Vereenigde Oostindische Compagnie

**Vereenigde Oostindische Compagnie** atawa **VOC** atawa **kôngsi dagang Hindia Timu** nakeuh saboh teunubôh dagang atawa maseukapè nyang jipeudong bak 20 buleuën lhèe thôn 1602. Maseukapè nyan nakeuh atra Beulanda nyang jipeulaku buët monopoli lam bhaih meuniaga di Asia.
Pulo Acèh, Acèh Rayek

**Pulo Aceh** nakeuh saboh keucamatan meupulo nyang na di Aceh Rayek. Keucamatan nyoe na 11 boh pulo deungon 3 boh pulo na ureueng duek salang 8 boh pulo teuk hana ureueng duek. Jumeulah gampong lam keucamatan nyoe na 17 boh nyang teuduek lam 3 boh pulo.

## Nan-nan pulo

Pulo nyang na ureueng duek:
* Pulo Breueh
* Pulo Peunasoë
* Pulo Keureusék (Teunom)

Pulo nyang hana ureueng duek:
* Pulo Jroh
* Pulo Teungkurak
* Pulo Tuan Diapit
* Pulo U
* Pulo Sidom
* Pulo Geupon
* Pulo Lhèë Blah
* Pulo Batèë

## Nan-nan gampông

* Mukim Pulo Breuëh Utara
# Aluë Raya
# Lapéng
# Meulinggè
# Rinon

* Mukim Pulo Breuëh Seulatan
# Blang Situngkoh
# Gugôp
# Lampuyang
# Lhoh
# Palôh
# Seurapong
# Teunom
# Ulèë Paya

* Mukim Pulo Peunasoe
# Aluë Reuyeuëng
# Deudap
# Lam Téng
# Pasi Janèng
# Rabo

## Hareutoe gaki


## Ne
* Pengembangan potensi wisata di Pulo Aceh
* Pulo Aceh di Sumatra Ecotourism
Mercusuar Williems Torren III

**Mercusuar William's Torren** atawa **Mercusuar Pulo Breuëh** nakeuh saboh peuneudong meunara bak binèh la'ôt gampông Meulinggé, Pulo Breuëh, Acèh Rayek. Mercusuar nyoe jipeudong lé peunjajah Beulanda bak thôn 1875. Peuneudong nyang meucurak Iërupa nyoe jipeudong bak saboh teureubéh ngon bideuëng tanoh da'irah nyang meutajô u la'ôt.

Meuhat cit na lhèe boh mercusuar ngon nyan di dônya, saboh na di Karibia ngon saboh teuk ka jeuet keu museum di neugara Beulanda. Peuneudong nyan jipeugot lé Beulanda yôh masa teungoh meukeubôk that prang Acèh, keu beulanja peuneugot nyan jibantu lé Raja Luxemburg, Willem Alexander Paul Frederich Lodewijk. Seubab nyan keuh nan mercusuar nyan jibôh nan William’s Torren. Raja William nyan jithèe that le bantu koloni Hindia Beulanda bak masa nyan.

Meukeusud jipeugot mercusuar nyan nakeuh keu jipeusiëp peuneudong banda la'ôt Sabang, ngon na meurcusuar nyan kapai nyang jikeuneuk tamong u Sabang han sisat lam jimita sasaran kapai. Peuneudong nyan jikeurija yôh masa peugot jih ngon jikrah ureuëng Acèh nyang geuduëk di Pulo-pulo Acèh masa nyan.

Mercusuar nyan na manyang 85 m, bak peuneugah ureuëng duëk di teumpat nyan lhôk pondasi jih nakeuh rab santeut ngon manyang peuneudong nyan u ateuëh. Nyan keuh jeuët watèe geumpa thôn 2004 peuneudong nyan hana reuloh sapeuë pih, nyang na hancô cit peuneudong la'én ngon dukông mercusuar nyan. Lampu mercusuar nyan teutap geupeuhu sampoë jinoë, tiëp uroë lampu nyan geupeuhu 'oh ka sinja uroë, kira-kira poh siteungoh tujôh seupôt.

## Peunawôt luwa
* Senja di William’s Torren *(feature) Hasballah M. Hamzah*, http://www.acehkita.com - 13/04/2012
* Mercusuar Williems Torren III Sisa Belanda di Utara Sumatra- 28/08/2012
Meulinggè, Pulo Acèh, Acèh Rayek

**Meulinggé** nakeuh saboh gampông di Pulo Breuëh. Di gampông nyan na saboh mercusuar nyang geupeunan Mercusuar Pulo Breuëh.
Basmalah

**Basmalah** nakeuh tutô (kalimah) lam bahsa Arab nyang geukheun keu neubeuët kalimah *bismi-llāhi ar-raḥmāni ar-raḥīmi*.
Partai Keadilan Sejahtera

**Partai Keadilan Sejahtera** (**PKS**), seugolom nyoe **[[Partai Keadilan]]** (**PK**), nakeuh saboh peureuté politik nyang meubasis Islam di Indônèsia. PKS geupeudong di Jakarta bak uroë 20 buleuën peuët thôn 2002 (atawa 9 uroë Jumadil 'Ula thôn 1423 H). Peureuté nyoe nakeuh seunambông nibak Partai Keadilan (PK) nyang geupeudong di Jakarta bak uroë 20 buleuën tujôh thôn 1998 (atawa 26 uroë buleuën Molôd phôn thôn 1419 H). Ahmad Syaikhu nakeuh Presiden PKS nyang jinoe.
Separatis

**Separatis** atawa **separatisme** politik nakeuh saboh buët keu meurumpok dèëlat nanggroë ngon peumeuklèh saboh wilayah atawa kawan manusia (bisajih buët nyan meukawan ngon niët nasionalisme nyang kong) dari saboh ngon wilayah la'én. Istilah separatis nyan payah that jiteurimong le ureuëng nyang jeuët keu anggèta meuhat dari saboh-saboh kawan peuneudong separatis nyan, le ureuëng nyang ngui niët separatis istilahnyan gasa. Bagi ureuëng separatis istilah peuteuntèe nasib droë leubèh adé lam peukara.

Buët separatis nyan ladôm ngon curak siyasat ngon damèe. Ka na buët nyan nyang damèe di Quebec, Kanada lam lhèe plôh thôn nyoë. Buët lageè nyan saban cit watèe meupisah Chekoslowakia ngon Rusia. Singapura glah nibak Federasi Malaysia lagèe nyan cit.

Separatisme ladôm na cit ngon buët tuëng bila nyang gasa keu cara cok pulang saboh-saboh wilayah. Ban saboh dônya na macam dum kawan separatis nyang meubuët lageè nyan nyang jingui buët gasa keu cara cok pulang nanggroë, ngon niët keuneulheuëh nakeuh peumerdèka naggroë. Na lam jeunèh separatis lagèe nyan nakeuh kawan Basque ETA di Peurancih ngon Spanyol, separatis Sikh di India bak thôn 1980, IRA di Irlandia.
Pulo Madura

**Madura** nakeuh saboh pulo nyang na di timu la'ôt banda Surabaya, Jawa Timu. Pulo nyoe na luwaih bube 5.168 km2 (leubèh ubeut nibak pulo Bali), ngon na ureuëng duëk leubéh kureuëng 4 juta droë.
Mon Tasiek, Acèh Rayek

**Montasik** nakeuh saboh keucamatan di Aceh Rayek.

## Dapeuta mukim ngon gampong

### Mukim Bukit Baro
# Atong
# Bak Cirih
# Bira Cot
# Bira Lhok
# Bueng Tujoh
# Eumpee Tanong
# Lam Me Garot
# Meunasah Tutong
# Peurumping
# Reudeuep
# Teubang Phuy Baro
# Teubang Phuy Meuseujid
# Warabo
# Weue Bada

### Mukim Mon Tasiek
# Alue
# Bak Dilib
# Data Makmu
# Dayah Daboh
# Gampong Baroh
# Kayee Kunyet
# Lam Nga
# Lam Paseh Krueng
# Lam Paseh Lhok
# Lam Raya
# Mata Ie
# Seubam Cot
# Ulee Lhat
# Weue Lhok
# Weue Krueng

### Mukim Piyeueng
# Bueng Daroh
# Bueng Raya
# Cot Lampoh Soh
# Cot Lhok
# Mon Ara
# Piyeueng Datu
# Piyeuneg Kuweu
# Piyeueng Lhang
# Piyeueng Mane
# Teupien Batee

### Mukim Sungai Makmur
# Eumpee Bata
# Seubang Lhok
# Seumet

## Nè
*  Master Wilayah Skema 456 Kabupaten/Kota (Keadaan Desember 2007)
Bahsa Jawa

**Bahsa Jawa** nakeuh bahsa nyang geunguy le ureueng Jawa. Bahsa nyoe na di Jawa Teungoh, Yogyakarta ngon Jawa Timu.
Bu leukat

**Bu leukat** nakeuh peunajôh khaih Acèh nyang geupeugèt nibak breueh leukat mirah atawa puteh. Bu leukat na teumon droejih nyakni tumpoe nyang kayem na bak ureueng meukhanduri. Na cit bu leukat geulawok ngon asoë u geukruet.
Meuseukat

**Meuseukat** nakeuh peunajôh khaih Acèh nyang geupeugèt nibak teupông. Peunajôh nyoe nyumjih leupah that mameh. Meuseukat kayem na bak ureueng meukhanduri, lagee bak watee intat/tueng dara barô atawa lintô di Aceh.

Nibak uroë-uroë biasa hana that kayém takalon peunajôh nyan geuhidang lé po rumoh keu jamèegeuh. Meunan cit bak keudè kupi pih hana jimeukat peunajôh nyoe. La'en nibak keureuja-keureuja nyang ka meuteuntèe lagèe bak ureueng meukawén, peunajôh nyan nakeuh geuhidang keu jamèe bak uroë raya.

Peunajôh nyang leumiëk nyoë nakeuh maméh meuseubab teuka nibak saka nyang geungui keu dabeuëh utama keu peuneuwot peunajôh nyoe. Nyum mameh nyan meujan cit na meujampu masam bacut nyang teuka nibak pati boh aneuh nyang biasa geutamah keu teunamah nyum peunajôh meuseukat. Wareunajih aseuli lagèe wareuna dabeuëh aseuli peuneuwot peunajôh nyan, lagèe teupông gandôm, saka putéh, boh aneuh ngon meuntiga. Antara saka ngon teupông nyang geungui nakeuh sa bandéng limöng.

## Ne
Wajép

**Wajép** nakeuh salah saboh peunajôh khaih Acèh. Peunajôh nyoë teupeugot nibak breuëh leukat teuwot ngon saka, na syit geukheun bajék atawa wajék. Seulawét nyoe na syit geu meukat bak keudee - keudee kupi lam gampông atawa keudee kupi di banda/kuta.

= Asai =
Baitul Asyi

**Baytul 'Asyi** atawa rumoh Acèh (lam ) nakeuh saboh peuneudong nyang geupuga di banda suci Makkah al-Mukarramah. Peuneudong nyang geumeukeusud ngon Baytul 'Asyiy nyan nakeuh saboh hareuta Waqaf nyang geujôk keu teumpat piyôh soë mantong ureuëng Acèh nyang neupeubuët Rukôn Haji ngon Umrah di banda suci Makkah al-Mukarramah.

## Tarèh
Bak ceunatat nibak peumeurèntah Arab Saudi nyang nakeuh tanoh ngon peuneudong wakeuëh Baytul 'Asyiy nyan areuta nibak Habib Bugak Asyi (Habib Abdurrahman Al-Habsyi) nyang hudép bak masa Keurajeuën Acèh Darussalam. Tanoh ngon peuneudong phôn Baytul 'Asyiy nyang na di Qasasiah, nyang teumpat nyan toë deungon Bukét Marwah, toë cit ngon Masjidil Haram ka geuwakeuëh ukeuë Hakim Mahkamah Syariyah Meukah bak 18 Rabiul Akhé thôn 1224 H. Meukeusud wakeuëh nyan nakeuh beujeuët keu teumpat dom si'at ureuëng Acèh bak neupeubuët Haji ngon teumpat neuduëk bagi ureuëng Acèh nyang neujak meurunoë di banda nyan. Areuta agama nyoe geuniët cit beujeuët keu soë mantong ureuëng Acèh yang geuduëk di Meukah.
.

Bak masa Raja Malik Sa'ud bin Abdul Aziz. Rumoh Habib Bugak nyan keunong ngon proyek peuluwah Masjidil Haram ngon geugantoë keuh yum tanoh nyan lé peumeurèntah Arab Saudi.

Lé ureuëng urôh areuta wakeuëh nyan geubloë duwa krak tanoh nyang la'én keu geunantoë tanoh nyan. Neuduëk banduwa krak tanoh nyan nakeuh di da'irah Ajyad, 500 ngon 700 meté dari Masjidil Haram. Tanoh nyan keuh nyang jinoë jeuët keu areuta wakeuëh Baytul 'Asyiy jinoe .

## Ne
Seudati

**Seudati** (lugat Meulaboh: **dhiek**) nakeuh saboh peyasan nyang na di Acèh. **Seudati** teuka nibak narit *Syahadat*, nyang areuti jih nakeuh meu-ék saksi keu hana Tuhan la'én nibak Allah, ngon Nabi Muhammad utôsan Allah.

Peyasan nyoe nakeuh jitamong lam kawan peyasan prang, sya'é-sya'é nyang geuba ke iréng peyasan nyoe meubeudoh keu seumangat aneuk muda Acèh bah geumeuprang ngon peunjajah. Lé Beulanda peyasan seudati that jitham bak masa awak nyan jiprang bansa Acèh.
Rapa'i Gèlèng

**Rapa'i Gèlèng** nakeuh saboh peyasan nyang na di Acèh. Rapa'i gèlèng nyoe phôn geupeuturi lé sidroe Syèh di Acèh Tunong. Kri geumeu'èn peyasan nyan nakeuh jeuet keu lageuëm nibak curak hudép ureuëng Acèh nyang saban ayôn jaroë ngon sabé langkah bak neumeukeurija saban, meusaboh ngon meuseuraya lam kawan hudép bansa Acèh.
Ratéb Meuseukat

**Ratéb Meuseukat** nakeuh saboh peyasan nyang na di Acèh. Nan Ratéb Meuseukat nakeuh nibak bahsa Arab, narit *ratéb* teuka nibak narit *ratib* areutijih ibadat ngon *meuseukat* teuka nibak narit *sakat* nyang meu-areuti iëm.

Nibak riwayat geupeugah nyang peugot grak peyasan Ratéb Meuseukat nyoe nakeuh aneuk Teungku Abdurrahim atawa Habib Seunagan (Nagan Raya), salang sya'é atawa *ratéb*-jih nakeuh keunarang nibak Teungku Chik di Kala, sidroe ulama di Seunagan, nyang hudép bak abad keu-19.
Karel van Der Hejden

**Karel van Der Hejden** (lahé Batavia uroë 12 buleuën sa thôn 1826, maté Arnhem uroë 26 buleuën sa thôn 1900) nakeuh sidroe Jeundran Beulanda nyang meutugaih seubagoë gubernur sipil ngon militè Hindia Beulanda di Acèh.

Watèe phôn teuka u Acèh thôn 1877 Van der Hejden nakeuh sidroe kolonel lam aseuka KNIL, jih trôh u Acèh bak uroë 2 buleuën nam thôn 1877. Ngon keu-adaan prang Acèh masa nyan Van der Hejden jikirém lé panglima aseuka Beulanda di Banda Acèh keu ulèe kawan KNIL jak seurang Samalanga. Disinan keuh lam prang phôn-phôn that awak Beulanda nyan jijak reubôt Kuta ureuëng Acèh di Batèe Iliëk Van der Hejden ka keunong cidra bak aneuk mata jih. Sampoë watèe nyan ka buta siblah matajih keunong aneuk beudé ureuëng Acèh, ngon that le teuntra nyang ji ulèe lé jih keunan ka maté. Lé ureuëng Acèh meuseubab ngon buta jih siblah kakeuh geupeunan Van der Hejden nyan ngon **Jeundran Buta Siblah** meujan-jan cit geutamah lom ngon narit peuhina seubagoë **Dajeuë buta siblah**.

Bak thôn uroë 13 buleuën sa thôn 1878 Van der Hejden ka jiangkèe ngon raseumi keu gubernur jeundran Hindia Beulanda di Acèh. Jipiléh jihnyan jeuet keu gubernur jeundran nakeuh lheuëh jih ék jireubôt da'irah XXII ngon XXVI mukim. Watèe nyan pangkat jih nakeuh kajeuët keu sidroe Letnan Jeundran. Ngon hasé jikuwasa da'irah nyang toe ngon Banda Acèh masa nyan jeuet keuh Van der Hejden nyan that jigalak lé peumeurèntah Hindia Beulanda di Batavia. Bak masa jih jeuet keu gubernur jeundran nyan keuh jipuga keulayi Meuseujid Raya Baiturrahman nyang ka jitet lé teuntra Beulanda yôh masa Jeundran Kohlër thôn 1873. Bak watèe peuduëk aneuk batèe phôn meuseujid nyan lé Van der Hejden ka jimeuhôi na leubéh kureuëng 6000 ureuëng Acèh bak keurija meukhanduri peudong meuseujid nyan. Lé Beulanda acara khanduri nyan ka jiniët keu saboh cara jipuga damèe ngon ureuëng Acèh.
Blanda Itam

**Beulanda Itam** (bhasa Beulanda *Zwarte Hollanders*) nakeuh nan nyang jikheun keu sidadu Hindia Beulanda nyang na nibak namiët nyang jipeuna dari Afrika.

Phôn that bak thôn 1830, di Panté Meuh (jinoe Ghana) Afrika Barat, Beulanda jibloë namiët-namiët, ngon laju jiba u Hindia Beulanda keu jipeugot sidadu dari namiët nyan. Keu saboh ulèe, Beulanda jibayeuë f 100,- bak Raja Ashanti. Sampoe 'an thôn 1872, jumeulah mandum sidadu itam nyan na leubèh kureuëng 3.000 droe ngon jisiwa keu 12 thôn atawa leubèh.

Ngon atôran neugara Beulanda *Nationaliteitsregelingen* (Atôran ra'yat nanggroë), sidadu namiët nyan jeuet keu meubansa Beulanda, meuhat nyan keuh awaknyan jipeunan ngon Beulanda Itam *zwarte Hollanders*). Meuseubab ngon awaknyan hana sôsah bak jimeuhudép lam ikeulim di Hindia Beulanda, jeuet keuh awaknyan keu sidadu nyang that kha ngon that meuyum bagi Beulanda. Upah beunayeuë awaknyan ka sadum ngon beunayeuë keu sidadu aseuli Beulanda. Bahthat meunan awaknyan teutap payah jibayeuë pèng teubôh droë f 100,- dari beunayeuë awaknyan. Le nibak awaknyan jipeuduëk di Purworejo. Bak thôn 1950, na kira-kira 60 boh keuluwarga Indo-Afrika nyang jiwèh u Beulanda jeuet keu ureuëng Beulanda (repatriasi).

Ladôm keuluwarga nyan nyang mantong jiduëk di Indônèsia nakeuh ramèe that nyang jiduëk di Pulo Jawa

## Ne


## Peunawôt luwa
*  Situs komunitas Beulanda Itam
Keurajeuën Beulanda

**Keurajeuën Beulanda** () nakeuh wilayah nyang ka jikuwas lé Beulanda dari abad keu-17 sampoë 'an abad keu-20.
Nelson Mandela

**Nelson Rolihlahla Mandela** (lahé 18 buleuen tujôh thôn 1918 - meuninggai 5 buleuen duablah 2013) nakeuh presiden Afrika Seulatan jinoe.
Pupuk Iskandar Muda

**PT Pupuk Iskandar Muda** atawa kayém geukheun **PT PIM** nakeuh aneuk maseukapè PT Pupuk Indonesia (Persero) nyang meugrak dibideuëng industri kimia khusuihjih geupeugot baja (pupôk) urea ngon amoniak. Aneuk maseukapè PT Pupuk Iskandar Muda nakeuh PT Ima Persada.
Pabrék baja nyan neuduëk jih nakeuh di Kabupatèn Acèh Barôh.
Pulo-pulo Meulayu

**Pulo-pulo Meulayu** nakeuh saboh wilayah nyang luwah meupulo-pulo antara tanoh darat Asia Teunggara ngon Australia. Nan wilayah nyan geucok nibak nan Ras Meulayu, saboh ras manôsia nyang that ramèe neuduëk ngon meu aseuli disinan.
Keuna wilayah nyan kayém cit geukheun ngon nan la'én, bida saboh nan ngon nan nyang la'én nakeuh meunurôt masa ngon meunurôt soë nyang leubèh kha bak meukuwasa disinan. Nan nyang la'én nyan nakeuh lageè: **Nusantara**, **Hindia Timu**, **Pulo-pulo Indônèsia**

Neuduëk wilayah nyan nakeuh diantara duwa boh la'ôt, La'ôt Hindia ngon La'ot Pasifik. Lam kawan pulo nyan na leubèh nibak 25.000 boh pulo. Mandum pulo nyan nyang paléng le nakeuh lam dèelat neugara Indônèsia leubèh nyan jeuët keu wilyah dèelat neugara Filipina, Singapura, Malaysia Timu, Papua New Guinea ngon Timor Leste. Bak ladôm kri beunagi Pulo Papua hana rôh lam keunira nyan.

## Ne