open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adat Acèh

Adat bak Po Teumeureuhôm, hukôm bak Syiah Kuala, Qanun bak Putroë Phang, Reusam bak Béntara, meunankeuh salah saboh baréh haba nyang na lam Hadih Maja. Nyoëkeuh sibagoë meuneumat masalah hukôm ngön adat nyang geunguy lé ureuëng Acèh. Hukôm nyang na di Acèh geuatô meunurôt agama Islam, nyang peuputôh lé para ulama, teuma nyang peulaksana hukôm nyan nakeuh umara, ureuëng nyang pimpin rakyat. Keu peukara **adat**, nyoë geuatô lé sultan, raja nyang mat dèëlat lam nanggroë.
Afghanistan

افغانستان
**Afghanistan** atawa **Emirat Islam Afghanistan** (Pashtun: افغانستان, Afğhānistān) nakueh saboh neugara di [Neugara nyoe meujan-jan geupeutamong lam beunagi neugara [Asia Selatan nacit meujan keu Timu Teungoh. Afghanistan meuceuë ngon Iran blah rot barat, Pakistan di tunong ngon timu, Tajikistan, Turkmènistan, Uzbekistan di barôh, dan Rèpublik Rakyat China di ujông timu. Afghanistan meuceuë cit ngon Kashmir, wilayah nyang meuseungketa India ngon Pakistan.

## Peunawôt luwa
* President of Afghanistan
Afrika

**Afrika** nakeuh beunuwa paléng rayek keuduwa di dônya ngön paléng le ureuëng lheuëh Asia. Luwaih wilayah  km2 rôh lam nyan pulo-pulo silingkajih. Meusaho 6% bak jeumeulah luwah ruëng dônya. Ngön 1,0 miliar ureuëng duëk, nyan jeut jipeuna 15% nibak ureuëng duëk lam dônya nyoë. Afrika ban silingkajih dikeuliléng le La'ôt Mèditerania röt barôh, lom na chit Terusan Suèz ngön La'ôt Mirah man sipanyang semenanjung Sinai röt timu laôt. Beunuwa nyoë chit rôh Madagaskar lom pulo-pulo la'én. Jinoë hat di Afrika kana 54 neugara nyang ka jiakô meudèëlat peunoh.

## Tarèh
Narit **Afrika** nè jih nibak bahsa latén, *Africa terra* "tanoh Afri", keu teupeuleumah röt barôh beunuwa nyoë nakeuh neuduëk sinan Tunisia, nyang jituri seubagoë neuduëk bansa Romawi nibak Afrika. Afrika nakeuh mula phôn na seuneuduëk manusiya, bak beunuwa nyoë manusiya leuhnyan meuluwah trôk bak beunuwa-beunuwa laén.

## Bumoë
Afrika nakeuh nyang paléng rayek nibak lhèë boh beunuwa nyang neuduëk jih röt blah teunong ruëng dônya. jipeucré nibak Iërupa lé laôt Mèditerania. Afrika meusaboh ngön Asia bak ujông timu laôt pah intang Terusan Suèz nyang luwah jih cit 163 km.

### Iklém

Iklém Afrika mantöng lam kawasan tropis jitamöng chit bacut lam subtropis. Röt barôh beunuwa nyoë chit thô that-that saweuëb sinan neuduëk gurôn-gurôn, teungöh ngön teunong nibak beunuwa nyoë nakeuh darat nyang le savana ngön uteuën nyang tunjai that.
Afrika nakeuh beunuwa paléng that seu-uëm lam dônya, tanoh nyang göt that thô lom meugurôn leubèh 60% nibak luwah meubileuëng bandum darat Afrika. Suhu nyang paléng seu-uëm nyang tom meutuléh nakeuh di Libya bak thôn 1922 (58o C).

### Kruëng Nil
Kruëng Nil nakeuh kruëng nyang paléng panyang lam dônya, kruëng nyoë kuala jih u Laôt Teungoh (Mèditerania) röt blah timu laôt beunuwa. Ureuëng Mesir nakeuh saboh peradaban rayek nyang phôn lam dônya, nyang geuduËk ban silingka kruëng nyoë leubèh 5000 thôn nyang ka u likôt, trôk inohat mantöng na piramid-piramid nyang meugah meujula manyang disinan.

### Gurôn Sahara
Sahara nakeuh gurôn nyang paléng luwah lam dônya, gurôn nyoë meuhalak mula phôn bak Samudra Atlantik röt barat trôk u Laôt Mirah röt blah timu. Sahara na luwah keunira 1/4 nibak jumeulah mandum luwah beunuwa nyoë. Jameuën dilèë, manusiya geungui unta keugeuba barang-barang keu geupeuleupah gurôn nyang that luwah nyoë.

### Gunong Kilimanjarô
Gunong-gunong di Afrika yang paléng manyang jiteumeung nakeuh Kilimanjaro, neuduëk ji di timu Afrika Teungoh. Kilimanjaro nakeuh gunong udép nyang manyang jih 5.895 m.

## Beunagi Wilayah
* Afrika Barat
* Afrika Blah Seulatan
* Afrika Teungoh
* Afrika Timu
* Afrika Utara

## Neugara

## Nè
Afrika Barat

**Afrika Barat** nakeuh saboh kawasan blah barat Afrika.
Neugara-neugara nyang rôh lam kawasan Afrika Barat nakeuh:
* Benin
* Burkina Faso
* Gambia
* Ghana
* Guinea
* Guinea Bissau
* Liberia
* Mali
* Niger
* Nigeria
* Panté Gadéng
* Senegal
* Sierra Leone
* Togo
Afrika Blah Tunong

**Afrika Blah Seulatan** nakeuh kawasan nyang neuduëkjih paléng seulatan beunua Afrika. Meunurôt PBB, limong boh neugara nyang rôh lam kawasan Afrika blah Seulatan nakeuh:
* Botswana
* Eswatini
* Lesotho
* Namibia
* Afrika Seulatan
Afrika Teungoh

Neugara-neugara nyang rôh lam kawasan **Afrika Teungoh** nakeuh:
* Burundi
* Republik Afrika Teungoh
* Chad
* Republik Demokratik Kongo
* Rwanda
Nabi Adam

**Adam** nakeuh éndatu mandum manusia. Allah neupeujeuët Nabi Adam nibak tanöh nyang leukiet. Lagèë nyang geuseubôt lam Kureu'an, 'öh watèë lheuëh samporeuna geubeuntuk jasad Nabi Adam as, geupruh roh lam tubôh gopnyan.

Riwayat ladom ulama, tanoh-tanoh nyang geunguy keu tubôh Nabi Adam nakeuh :
# Tanoh nyang akan jeuët teumpat dong meuseujid Baitul Muqaddas
# Tanoh Irak
# Tanoh Bukét Thursina
# Tanoh nanggroë Aden
# Kruëng Al Kautsar
# Tanoh nyang keuneuk jeuët teumpat dong Baitullah
# Tanoh Nanggroë Faris
# Tanoh Khurasan
# Tanoh Babylon
# Tanoh Hindi
# Tanoh Syeuruga Firdaus
# Tanoh Thaif.

## Ne Kitab
* Ustadz Musannif Effendie. Berita Alam Gaib Sebelum dan Sesudah Hari Kemudian. hal. 41.
Afrika Timu

Neugara-neugara nyang rôh lam kawasan **Afrika Timu** nakeuh:
* Djibouti
* Eritrea
* Ethiopia
* Kenya
* Somalia
* Tanzania
* Uganda
Meujan geupeurôh cit lam kawasan Afrika Timu.
* Burundi
* Rwanda
* Madagaskar
* Malawi
* Mozambik
* Sudan

Wilayah Somalia, Djibouti, Ethiopia ngon Eritrea, ban mandum nyang geubôh nan Lungkè Afrika lagèë bangonjih droë.
Afrika Barôh

Neugara-neugara nyang rôh lam kawasan **Afrika Barôh** nakeuh:
* Aljazair
* Libya
* Maroko
* Mesir
* Sahara Barat
* Sudan
* Tunisia

Meujan, neugara-neugara nyoë geupeurôh cit lam kawasan Afrika Barôh:
* Mauritania
* Ethiopia
* Eritrea

## Eu cit
* Afrika
* Afrika Blah Tunong
Agama

**Agama** nakeuh geucök nibak bahsa Latén, **a** ngön **gama**. **A** areutijih *h'an*, **gama** areutijih *kacho* atawa karu, meunyö meunan *agama* meukeusudjih *hana kacho* atawa takheun meuatôran.

Lam Iseulam, agama nyan ibaratjih tapeusapat 4 peukara nyakni:
# Iman
# Islam
# Tauhid
# Ma'rifah
Ahlussunah Wal-jama'ah

**Ahlussunah Wal-jama'ah** (), nakeuh ureuëng nyang seutot sunnah nabi. Meunyo hareutoe *wal jama'ah* nakeuh ureuëng nyang meui'tikeuët lagèë i'tikeuët sahbat-sahbat Nabi. Nyoë meunurôt nyang na lam saboh hadih riwayat Thabraniy.

## Tarèh
Bak akhé abad keu-3 Hijriah, lahé saboh peureuté nyang geupeunan Ahlussunnah Wal Jama'ah, nyang geupimpin lé duwa droë ulama rayek, nyakni Syeikh Abu Hasan 'Ali Al Asy'ari ngon Syeikh Abu Mansur Al Maturidi. Ulama nyoëkeuh nyang peubeudoh keulayi ètikeuët-ètikeuët nyang muwafakat lam Kuru'an ngon hadih Nabi Muhammad . Kalimat *Ahlussunnah wal Jama'ah* meujan-jan na geukheun Ahlussunnah mantong atawa *Sunniy*. Kalimat nyan na cit nyang kheun 'Asy'ari atawa Asy'ariyah, sabab geupeuhubông ngon gurèë rayek nyang phôn nyankeuh Syeikh Abu Hasan 'Ali Al Asy'ari .

## Ètikeuët
Ètikeuët nibak Ahlussunah nakeuh:
# Iman nakeuh ikrar/kheun ngon lidah seureuta tapeubeutôy lam haté peukara-peukara nyang geuba lé Rasulullah saw.. Iman nyang sampôreuna nakeuh taikrar deungon lidah tapeubeutôy lam haté, tapubuët ngon anggèëta badan.
# Tuhan nyan na, nangeuh Allah. Na 99 boh Asma'ul Husna.
# Allah na sipheuët nyang cukôp that le, na sipheuët *jalal* (rayek), *jamal* (lagak, tari), *kamal* (samporeuna).
# Na 20 boh sifeuët nyang wajéb taturi lé geutanyoë ureuëng mukmin, nakeuh 20 boh sifeuët nyang wajéb, 20 boh sifeuët nyang môseutahé, saboh sifeuët nyang harôih/jaiz.
## Nè Seunurat
Akhirat

**Uröe Akhirat** () atawa **uröe Kiamat** () nakeuh uröe akhé nibak uröe donya. Bak watè nyan hancô bandum peu nyang na di bumöe ngön di langèt. Bak watè nyan maté bandum makhluk.

Kiyamat nyan saböh peukara gha'éb nyang wajéb ta yakin na lé geutanyöe.

:Na padum bagöe nan uröe kiyamat, antara la'èn:
# Yaumul Akhirah
# Yaumul Hisab
# Yaumul Mi'ad
# Yaumul Mahsyar
# Yaumul Jaza'
# Yaumuddin atawa la'én nibak nyan.
Amirika

**Amirika** nakeuh saboh beunuwa nyang na di antara Samudra Pasifik ngön Samudra Atlantik. Beunuwa nyoe na 3 boh beunagi nakeuh: Amirika Seulatan, Amirika Teungoh, ngön Amirika Utara. Luwah beunuwa nyoë 8,3 % nibak luwah ruëng dônya. Blah timu beunuwa Amirika le that kruëng nyang rayek lagèë Amazon, Mississippi, lom La Plata.

## Bumoë
### Luwah
Neuduëk paléng barôh di Amirika nakeuh pulo Kaffekluben, nyan chit neuduëk dairah paléng barôh ateuh bumoë. Neuduëk paléng seulatan nakeuh pulo-pulo Thule seulatan, bathat pih kayém jituri beunagi nibak Antartika. Amirika nakeuh darat nyang paléng panyang nibak barôh-teunong ruëng dônya.

### Iklém
Iklém Amirika that meulaén bak tiëp dairah. Iklém uteuën ujeuën tropis na intang Amazon, lam uteuën Amirika, ngön Florida. Bak pegunungan Rocky, Andes. Röt barôh beunuwa Amirika jithèë le that keujadian angèn badèë ngön tornado, nyang kayém that na di Amirika Carékat.

## Beunagi Wilayah
* Amirika Seulatan
* Amirika Teungoh
* Amirika Utara

## Nè
Amirika Tunong

Nanggroë-nanggroë nyang rôh lam wilayah Amirika Seulatan nakeuh:
* Argentina
* Bolivia
* Brasil
* Chili
* Ekuador
* Guyana
* Guyana Peurancih
* Kolombia
* Paraguay
* Peru
* Suriname
* Uruguay
* Venezuela
Amirika Teungöh

Neugara-neugara nyang rôh lam kawasan **Amirika Teungoh** nakeuh:
* Belize
* Guatemala
* Honduras
* Kosta Rika
* Nikaragua
* Panama
* El Salvador
Allah

**Allah** (**ﷲ**) nakeuh saboh nan bagi zat nyang wajéb wujud, wajéb na bak akai geutanyoë hamba. Allah nyankeuh nyang peujeuët alam nyoë.

Laphai Allah asai jih nibak bahsa Arab ; **ﷲ** (*baca: ilâh*) geutamah aléh lam **ﷲ** seugohlomjih seuhingga jeuët **ﷲ**. Nan Allah mantöng nyang jeuët tabôh nan deungön laphai nyoë, sila'én Allah h'an jeuët tabôh nan deungön laphai nyan kareuna geuanggap saboh dèëca rayek.

## 20 Sipheuët-sipheuët Allah
Allah ta'ala geumeusipheuët ngön sipheuët nyang sempurna/kamalat, hana geumeusipheuët ngön sipheuët nyang kureuëng. Nyan ban mandum meuhimpôn lam 20 boh sipheuët lagèë nyang ka meuatô lam kitab-kitab. Ban 20 boh sipheuët nyan nakeuh:
# Wujud hareutoejih na
# Qidam hareutoejih awai
# Baqa hareutoejih keukai
# Mukhalafatuhu lil hawaditsi hareutoejih mubida ngon meukheulôk
# Qiyamuhu binafsihi hareutoejih neumeuatô keudroegeuh Allah
# Wahdaniyah hareutoejih sidroe atawa saboh.
# Qudrah hareutoejih kuwasa.
# Iradah hareutoejih meukheundak.
# Ilmu hareutoejih neutupeuë Allah
# Hayah hareutoejih udép
# Sama' hareutoejih neumeudeungo
# Bashar hareutoejih neumeukalon Allah
# Kalam hareutoejih neumarit Allah
# Qadirun hareutoejih nyang kuwasa Allah
# Muridun hareutoejih nyang meukheundak Allah.
# 'Alimun hareutoejih nyang neutupeue Allah.
# Hayyun hareutoejih nyang hudép Allah.
# Sami'un hareutoejih nyang neumeudeungo Allah.
# Bashirun hareutoejih nyang neumeukalon Allah.
# Mutakallimun nyang neumarit atawa meututô Allah.
Almazán

**Almazán** nakeuh saboh da'irah sabé nanggroë nyang na di propinsi Soria, Castile ngon León, Seupanyo. Bak beunileuëng thôn 2004 (INE), da'irah nyoë na 5,755 ureuëng duëk.
Antartika

**Antartika** nakeuh saboh banuwa nyang na bak kutôb bumoë blah tunong.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg
Arab Saudi

**Arab Saudi** (Bahsa Arab: السعودية, المملكة العربية السعودية) jithèë ngön nan Keurajeuën Arab Saudi, saboh nanggroë Arab nyang paléng luwah di Asia Barat ngön luwah (2,150,000&nbsp;km2). Nanggroë nyoë meuceuë ngön Yordania ngön Irak röt blah barôh, Kuwait röt blah timu laôt, Qatar, Bahrain ngön Uni Èmirat Arab blah timu, Oman di teunggara, Yaman di teunong, Laôt Mirah röt blah barat. Ureuëng nyang lam nanggroë nyoë na 16 juta droë lom meutamah 9 juta teudapeuta ureuëng èkspatriat luwa, ngön 2 juta ureuëng tamöng hana sah.

Keurajeuën Arab Saudi geupeudöng lé Abdul-Aziz bin Saud (jithèë bak bak geumeubuët ngön nan Ibn Saud) bak thôn 1932, bah pih jipeutak'lôk bak akhé jih nakeuh keu peudöng Keurajeuën mula bak thôn 1902 droeuneuhnyan jidrop di Riyadh, Arab Saudi geupeunan chit "Tanoh Dua Masjid Suci" saweueb na Al-Masjid al-Haram (di Mekah), ngön Al-Masjid an-Nabawi (di Madinah), dua boh teumpat that suci lam Islam.

Ngön keuneubah minyeuk paléng rayek keuduwa lam dônya lom keuneubah gaih alam paléng rayek keunam lam dônya, Keurajeuën nyoë jitamöm lam kawan ekonomi nyang meuhasé paléng rayek ngön PDB keu-19 di dônya. ka jeut keu èksportir minyeuk paléng rayek di dônya.

## Bumoë
Arab Saudi neuduëk bak 15°LU - 32°LU ngön 34°BT - 57°BT. Luwah nanggroë nakeuh 2.240.000&nbsp;km². Arab Saudi nakeuh neugara nyang paléng rayek di timu teungöh. Arab Saudi jithèë chit saboh neugara nyang rata ngön le na da'irah meugurôn. Gurôn nyang jithèë nakeuh nyang röt blah teunong Arab Saudi (lam bahsa Arab, Rub al Khali).

## Neuweuëk nanggroë
Arab Saudi geuweuëk lam 13 boh wilayah (mintaqah idariyyah) nyang lheuëh nyan geuweuëk lom lam 118 boh muhafazah.

## Peunawôt luwa
* Government of Saudi Arabia (Bahsa Arab/Bahsa Inggréh)

## Nè
Arktik

**Arktik** nakeuh saboh wilayah silingka kutôb utara bumoë. Arktik rôh lam bagian di Rusia, Alaska, Kanada, Greenland, Islandia, Lapland ngon Norwegia&nbsp;(rôh Svalbard), meunan cit La'ôt Arktik.
Asia

**Asia** nakeuh banuwa nyang that rayek ngön ureuëng duëk that le lam dônya, neuduëk röt blah timu ruëng dônya. nyoë rôh 8,7% nibak meubileuëng luwah ruëng dônya ngön rôh 30% nibak luwah daratan. Ngön 4,3 miliar ureuëng duëk, nyan nakeuh 60% nibak ureuëng duëk lam dônya bak watèë nyoë.

Ceuë Asia ngön Iërupa geupeuna ngön meula'én budaya, sabab hana ceuë geografis nyang leubèh deuh nibak Asia ngön Iërupa, nyang meusaboh jibentôk daratan luwah geupeunan Eurasia.

## Tarèh
Tarèh Asia jeut takalön meubagoë tarèh bak meupadum boh dairah binèh laôt nyang meubida, lagèë, Asia Timu, Asia Teunong, lom Timu Teungöh nyang meupawôt lé peungarôh padang Eurasia.

Binèh panté laôt nakeuh mula phôn keu meupadum boh peuradaban nyang jithèë lam dônya, ngön ladôm na chit dairah nyang that meukeumang peuradaban bak binèh-binèh kruëng nyang göt that makmu. saweueb sinoë tanoh get that jitém peuudép seunaman-seunaman, miseuë lagèë binèh kruëng Indus di India.

Tarèh Asia göt that trang deuh bak nanggroë luwa, saweub that meupeungarôh keu da'irah-da'irah laén, lagèë ureuëng meukat awai nyang that jithèë ngön nan *Jalan Sutra*, nyang meuikôt ngön peuluwah budaya, bahsa, agama, ban silingka Afro-Eurasia. nyoë keuh saweub jithèë that. Laén lom nakeuh ureuëng ka geuteupeu meubeudé bak watèë seuteungöh abad di Cina, nyang punca phôn na prang hayeuë ngön ka geungui beudé.

## Bahsa
Asia nakeuh rumoh keu kawan bahsa nyang that le. Rap mandum neugara di Asia na geungui bahsa leubèh nibak saboh bahsa raseumi droe, lagèë ceuntô, bak etnologi, leubèh nibak 600 bahsa geungui di Indônèsia seulaén bahsa Indônèsia nyang kajeut keu bahsa reseumi, lom leubèh nibak 800 bahsa nyang geungui di India, lom leubèh nibak 100 bahsa na di Filipina. Cina na le bahsa ngön dialèk tiëp provinsi nyang meulaén.

## Neuweuek wilayah
* Asia Barat Daya
* Asia Teunong
* Asia Teunggara
* Asia Teungoh
* Asia Timu
* Asia Barôh

## Neugara Asia
Asia Tunong

Nanggroe-nanggroe nyang rôh lam wilayah **[[Asia]] Tunong** nakeuh:
* Bangladesh
* Bhutan
* India
* Maladewa
* Nepal
* Pakistan
* Srilanka
* Wilayah Inggréh di Samudra Hindia
Asia Timu

**Asia Timu** nakeuh salah saboh sub-wilayah Asia. Luwahjih na meu  km2, atawa 15 per sireutôih nibak beunua nyan.

Neugara-neugara nyang jitamong u Asia Timu:

* Rèpublik Rakyat Cina
* Taywan
* Jeupang
* Korèa Utara
* Korèa Seulatan
* Mongolia
Asèe

**Asèë** (*Canis lupus familiaris*) nakeuh mamalia karnivora nyang ka meuubah domestikasi dari srigala dari 15.000 thon nyang u likot ataupih 100.000 thon yang u likot meunurot bukti genetik nyang i cok bak fosil ngon DNA jih.

Asèë bulèëjih meumacam-macam, tapi asèë geu hukôm najih lam agama Islam. Bak asèë na seumacam peunyakét nyang geupeunan peunyakèt rabiyès, nyankeuh peunyakét pungo asèë.

Bak ladôm dairah asèë geu peujeuët seubagoë nyang jaga rumoh atawa ngon lét buy.
Australasia

**Australasia** nakeuh saboh wilayah di Osèania nyang teudöng nibak Australia, Seulandia Barô, pulo Papua ngon pulo-pulo la'én lam wilayah Samudra Pasifik.
Ayeuen

**Ayeuen** nakeuh seuneungui ureueng inöng, miesue keu aneuk dara ngon keu aneuk miet, nyang geupeugèt nibak meuih, pirak atawa suasa. Ayeuen geungui mangat dhiet seuneungui, mangat jroh rupa.
Bahrain

**Bahrain** (البحرين‎, مملكة البحرين *Kingdom of Bahrain*) nakeuh saboh neugara nyang na di Lhôk Parsi, Asia Barat. Lhôk Bahrain jipeumeuklèh neugara nyoë ngön Qatar ngön Arab Saudi.

## Tarèh
Bahrain ka geuduëk lé manusia dari masa jameun pra-seujarah. Neuduëk nanggroë nyang that meusaneut di Lhôk parsi ka jeut keu that galak dum ureuëng, Assyria, Babilonia, Yunani, Parsi, ngo keuneulheuëh Arab. Jameun dilèe Bahrain nyoë geuturi ngon nan Dilmun, Tylos lam beunahsa ureuëng Yunani, ngon Mishmaniq bak watèe dimeuyub peumeurèntah Keurajeun Parsi.

Pulo-pulo di Bahrain nyang na bak teungöh blah rot tunong Lhôk Parsi meuhasé lam tarèh keu jeuët teuka bansa-bansa peunjajah keunan. Bahrain nyang lam bahsa Arab meuma'na "Duwa La'ôt", nyan keuleumah kri bak nyata jih pulo nyan na duwa boh ne ië nyang meubida, ië tabeuë nyang jiteubiët lam tanoh ngon ië masén nyang meukeuliléng nanggroë nyan.

## Peunawôt luwa

* Bahrain e-Government Portal (Bahsa Arab/Bahsa Inggréh)
Asia Teunggara

**Asia Teunggara** nakeuh saboh neuweuk wilayah beunua Asia, wilayah nyoe meuceue röt blah barôh ngön Cina, Samudra Pasifik röt blah timu, Samudra Hindia röt blah barat, lom Samudra Hindia, Teluk Benggala, röt blah barat.

Neugara-neugara nyang jitamong u kawasan **[[Asia]] Teunggara** nakeuh:
* Brunai
* Indônèsia
* Malaysia
* Filipina
* Muangthai
* Singapura
* Laos
* Kamboja
* Myanmar
* Viètnam
* Timor Leste
Asia Teungöh

Neugara-neugara nyang rôh lam wilayah **[[Asia]] Teungöh** nakeuh:

* Rèpublik Rakyat Cina (Propinsi Qinghay, wilayah otonomi Xinjiang ngön Tibèt)
* Kazakhstan (wilayah blah timu Kruëng Ural)
* Kirgiztan
* Tajikistan
* Turkmènistan
* Uzbèkistan
* India (Ladakh)
* Afghanistan
* Mongolia
Basa Arab

**Bahsa Arab** () nakeuh bahsa nyang geunguy lé ureuëng-ureuëng di wilayah nanggroë Arab, lagèe Saudi Arabia, Kuwait, Irak atawa la'én nibak nyan. Lam bahsa Arab nyoëkeuh Al-Qur'an neupeutrôn lé Allah ta'ala.

Meumacam lugat atawa dialek nyang na tareumpök lam bahsa Arab nyoë, seucara umum jeuët takheun bahsa Arab ureuëng di kuta meubida deungön bahsa nyang na di pedalaman (baduy). Narit ureuëng kuta leubèh sopan, leubèh meusaneuët. Lam sastra Arab lé that istilah-istilah nyang meuhubôngan deungön bahsa nyoë. Na istilah, antara la'én:
# Nahu
# Sharaf atawa taseuréh
# Balaghah
# Lugat
# Ma'ani
# Bayan
# Badi'
# Qawafi atawa la'én-la'én nibak nyan.

Nyan bandum jih nan cabeuëng èleumèë lam bahsa Arab. Deungon na tameureunoë èleumèë nyan tanyö akan jeuet ta bôh makna Al-Qur'an ngon Hadih seureuta Kitab-kitab Ulama.
Bahsa dairah di Acèh

Bahsa Acèh nakeuh saboh dari sekian bahsa di Acèh. Bahsa Acèh geupakèk lé ladôm ureuëng nyang na di Acèh. Di sampéng bahsa Acèh, na cit bahsa la'én di Acèh. Bahsa la'én nyan nakeuh bahsa Gayo, bahsa Alaih, bahsa Teumiëng, bahsa Devayan, bahsa Sigulai, bahsa Haloban, bahsa Boang, bahsa Jamèë atawa bahsa Aneuk Jamèë ngön bahsa Kluët. Na cit bahsa Niëh nyang geungui bak gampông Ujung Sialit di pulo Banyak. Ban ban dum nyan geupeunan deungön bahsa da'irah Acèh.

Bahsa Acèh jeuët keu lambang identitas dan kebanggaan Acèh. Hai nyoë seusuai deungön fungsi bahsa da’irah seubagoë bahsa nasional. Di sampéng lambang keubanggaan ngön identitas nanggroë, bahsa Acèh na guna cit seubagoë alat perhubungan di dalam keuluarga ngön masyarakat da’irah, sarana peundukông budaya da’irah seureuta pendukông sastra da’irah di Acèh dan sastra da’irah Éndônèsiya.

Meunyö meunan, wajéb tateupeuë bahsa da’irah nyang na di Acèh nyoe dan pat-pat töh mantöng bahsa da’irah nyan geupakèk. Meunyo bahsa Acèh ka jeulah peunyeubaranjih paléng luwah. Jeuët takheun, bahsa Acèh geupakèk ban saboh wilayah Acèh.

Meunyo bahsa Jamèë atawa bahsa Aneuk Jamèë, hanya geugunakan awak nyang tinggai di da’irah Acèh Seulatan, Acèh Barat Daya, seubagian ubit da’irah Acèh Barat, Acèh Singkil, ngön Simeuluë. Meunan cit ngön bahsa Kluët, geupakèk lé ureueng nyang tinggai di Acèh Seulatan, nyang peunyeubaranjih di Kluët Utara, Kluët Seulatan, Kluët Timu ngon Kluët Teungöh.

‘Oh lheuëh nyan, bahsa da’irah la'én di Acèh nakeuh bahsa Simeuluë. Bahsa Simeuluë geupakèk lé ureuëng nyang tinggai di pulo Simeuluë. Di sampéng bahsa Simeuluë, di sidéh na cit bahsa Dèvayan, bahsa Sigulai, bahsa Lekon ngon bahsa Jamèë.

Bahsa Haloban geupakèk lé ureueng nyang tinggai di wilayah pulo Banyak. Sayangjih, bahsa Haloban dalam ancaman keupunahan, kareuna awak nyan leubèh seunang geupakèk bahsa Jamèë seubagoë bahsa pengantar dalam komunikasi siuroë-uroë. Di sampéng nyan, di sinoë na cit bahsa Boang.

Bahsa Gayo geupakèk lé ureuëng nyang tinggai di Dataran Tinggi Gayo (Acèh Teungoh ngon Bener Meriah). Bahsa Gayo geupakèk cit lé ureuëng nyang na di Gayo Lues, Kuta Canè, Acèh Teunggara, di sampéng di sidéh na cit bahsa Alah.

Bahsa da’irah nyang laén, nyang na di Acèh nakeuh bahsa Teumiëng. Bahsa Tamiëng na di Kabupaten Acèh Tamiang. Da’irah nyoë na Tamiang Hulu, na Tamiang Hilir.

Ban ban dum nyan nakeuh bahsa da’irah Acèh. Jadi, meunyo na kongrèh bahsa da’irah Acèh lagèë geupeugèt lé Dinah Keubudayaan Provinsi NAD thôn 2007, nyang geudiskusikan harôh babandum bahsa da’irah di Acèh, kön bahsa Acèh mantöng. Peunténg tapeugöt kongrèh nyan, kareuna bahsa meununjôkkan bangsa.
Basa Indônèsia

**Bahsa Indônèsia** (), bahsa nasional bak nanggroë Indônèsia. Bahsa nyoë nakeuh seubagoë bahsa persatuan Éndônèsiya.

## Peunawôt luwa
* Indonesia Translator
* Google Indonesia Translator
* Indonesia Dictionary
Basa Inggréh

**Basa Inggréh** (Basa Inggréh: *English language*) nakeuh saboh basa nyang jimarit lé ureueng Inggreh di United Kingdom. Karap ban dum buet administrasi geungui bahsa nyoe. Asai basa nyoe nakeuh nibak nanggroë Inggréh nyang nang nanggroejih London.

Basa Inggréh ka meuceuhu ban saboh donya. Nanggroë-nanggroë rayek nyang ka geungui basa Inggréh nakeuh Amirika Syarikat, Australia ngon Kanada.

Lugat basa Inggréh pih na mumacam bagoe, lagèe lugat Inggréh di Amirika mubida ngön lugat nyang na di nanggroë Australi.

Meunan syit basa inggreh nyang na di Singapor, lugatjih mubida sit ngon nyang na di Inggreh. Ka meujampu ngen lugat Cina atawa Meulayu.
Bahsa Meulayu

**Bahsa Meulayu** nakeuh saboh bahsa nyang geungui lé ureueng nyang na di Indônèsia, Malaysia, Singapura, Brunai Darussalam ngön Thailand bagian tunong. Na cit nyang marit bahsa nyoë bak wilayah-wilayah nyang laén.
Kabupatèn Bener Meriah

**Bener Meriah**, saböh kabupaten di Nanggroë Acèh Darussalam.
Seugöh löm jeuët keu saböh kabupaten, wilayah Bener Meriah mantöng tamöng Kabupatèn Acèh Teungöh. Nang nanggroë kabupaten Bener Meriah nakeuh Simpang Tiga Redelong.

Tanggai 18 buleuën dua blah 2003 Kabupaten Bener Meriah geu beuntuk.
Jinöe Bener Meriah geupimpin lé Ir. H. Tagore Abubakar seubagöe Bupati, geu dampingi lé Sirwandi Laut Tawar SMIK. S. Sos selaku waki Bupati.
Bangladèsh

**Bangladèsh** (, Benggali: বাংলাদেশ, [ˈbaŋlaˌdeʃ]) nakeuh saboh neugara nyang na di wilayah Asia Tunong. Official and national language Benggali Barat.

## Gamba

Flag of Bangladesh.svg|Alam Bangladesh
Coat_of_arms_of_Bangladesh.svg|Lambang Bangladesh
Kabupatèn Bireuen

**Bireuën** atawa Acèh Jeumpa nakeuh saboh kabupaten nyang na di Acèh. Bireuën sigolomjih rôh lam wilayah kabupaten Acèh Barôh. Bak thon 2000 Bireuën meupisah dari Acèh Utara.

Jinoë Kabupaten Bireuën geumat kuwasa lé bupati H. Ruslan H. M. Daud ngön Ir. Muktar Abda, M.Si. seulaku waki bupati. Lam kabupaten Bireuën nyoe na 17 boh kecamatan.

## Neuduek Geografis & Ceue Administrasi

Kabupaten Bireuen nakeuh meuteumpat bak posisi geografis bak antara 090 20’ – 970 21 BT ngön 40 54’ – 050 18’ LU. Ceue-ceue kabupaten Bireuen nakeuh:
* Siblah utara meuceue ngön Seulat Malaka
* Siblah timu meuceue ngön Kabupaten Acèh Utara
* Siblah tunong meuceue ngön Kabupaten Bener Meriah
* Siblah barat meuceue ngön Kabupaten Pidië Jaya

## Peumeurintah
Bireuen jinoe geupimpin lé H. Ruslan H. M. Daud. Gobnyan nakeuh bupati Bireuen bak periode 2012 sampoe 2017. Waki bupati geumat lé Ir. Muktar Abda, M.Si.

Lam kabupaten Bireuen na tujôh blah boh keucamatan. Ban 17 boh keucamatan nyan nakeuh:
# Gandapura
# Jangka
# Jeunieb
# Jeumpa
# Juli
# Kota Juang
# Kuala
# Kuta Blang
# Makmur
# Pandrah
# Peudada
# Peusangan
# Peusangan Seulatan
# Peusangan Siblah Kruëng
# Peulimbang
# Samalanga
# Simpang Mamplam

## Referensi
Bubiri

**Bubiri** atawa **keubiri** (*Ovis aries*), saboh makhluk peuneujeuët Allah ta'ala. Bulèëjih na nyang putéh, na nyang keulabèë. Eumpeuënjih naleuëng, ôn-ôn kayèë. Meunatang nyoë karap saban lagèë kibaih&nbsp;() domba, nyang na bida bacut lungkèë bubiri teupat, meunyoë kibaih lungkèëjih meugulông.

Bubiri na tareumpok lam gampông-gampông, hana jareuëng cit na bak kuta-kuta nyang biasa geubloë keu kureubeuën atawa geupeulahra. Meunyoë geutanyoë peureulèë tabloë, jeuët tajak bak geulanggang bloë publoë hiweuën, jeuët tabloë langsòng bak ureuëng po atawa bak mugèë.

Bak bubiri le faidahjih, kon asoë sië mantong jeuët tanguy, bahkan bulèëjih jeuët tapeugöt keu ija atawa la'énjih, kulétjih jeuët keu bahan peugöt taih, sipatu, taloë keu'iëng atawa la'énjih lagèë nyang na bak nanggroë-nanggroë maju.
Bak tapeulahra bubiri hana that payah, asay na beulanja bacut mantong ka meuhasé ta'ôseuha, eumpeuënjih pih hana hèk bak tamita, jeuët naleuëng atawa ôn kayèë. Lom pih yum bubiri leubèh murah nibak kamèng. Bak tasatoh jih hana that meukarat geutanyoë, adak peunyakét pih jareuëng na.
Mungkén na rakan-rakan atawa syèëdara-syèëdara nyang na meuh'eut peulahra bubiri, jeuët tamulai tajak mita, ta bòh pangkai tabloë bubiri, mungkén raseuki Allah karònya.
Bumoe

**Bumoe** (lambang: ) nakeuh planèt keulhèe nyang paléng rab ngön mata uroe dan planèt nyang paléng padat ngon nyang keulimong rayek di antara lapan planèt lam sistem mata uroe. Bumoe nakeuh planèt nyang paléng rayek lam kawan peuet planèt nyang na lam sistem mata uroe. Bumoe meujan geukheun cit dônya atawa Planet Biru.

Bumoe ka na yôh 4,54 miliar thôn u likot. Meukheuluk udep ka na ateueh rueng bumoe sangkira 3,5 miliar thôn u likôt. Biosfer bumoe lheueh nyan trép bak trép geuubah atmosfer ngon keuadaan fisik dasar laenjih, nyang geupeumungken keujadian reproduksi organisme seureuta geubeuntuk lapisan ozon, nyang meusigo ngön mideuen magnet. Bumoe geuteugah radiasi mata uroe nyang bahya ngon geupeumungkén meukheuluk udep mikroskopis keu jiudép ngon aman di darat. Sipheuet fisik, seujarah geologi, ngön orbit bumoe geupeumungkén udep jeuet bertahan.

## Asoe
Litosfer Bumoe teuplah keu padum-padum boh segmen kaku, atawa lempeng tektonik, nyang meu-ubah-ubah di mandum permukaan Bumoe seulama meujuta-juta thon. Lubeh nibak 70% bumoë teutôb lé ie, ngon nyang la'én nibak nyan nakeuh banuwa ngon pulo-pulo nyang na le la'ôt ngon sumber ie nyang jeuët keu peuneujeuët hidrosfer. Kutôb bumoë kayém that teutôb ngon ié jeue; ié jeue nyang le di Antartika ngon ié jeue di kutub. Dalam bumoë mantöng aktif, ngon inti njang leubèh dalam nakeuh beuso, inti luwa nakeuh cairan nyang peugot medan magnet, ngon lapisan nyang leubèh leubèh padat di dalam mantöng.

## Orbit
Bumoe meu interaksi gravitasi deungen objek laen di angkasa, terutama mata uroe ngen buleun. Watee geukeulileng Mata Uroe lam saboh orbit, Bumoe meu'ubah bak sumbu jih 366,26 kali, nyang peuget 365,26 uroe mata uroe atawa saboh thon sidereus. Putahan Bumoe bak sumbu jih meu'ubah 23,4° nibak serenggangan bidang orbit, nyang peuget perbedaan musem di permukaan Bumoe deungen periode saboh thon tropis (365,24 uroe mata uroe). Buleun nakeuh saboh-saboh jih satelit alami bumoë, nyang mulai geubimbéng bumoë kira-kira 4,53 miliar thôn nyang ka u likôt. Interaksi gravitasi antara Bintang ngon Bumoe geupeusiblah pasang, geupeutentei sumbu jih, dan seucara meutahap geupeutren rotasi Bumoe.

## Meukheuluk udép
Bumoe nyoe nakeuh teumpat tinggai keu meuribe-ribe makhluk udep, termasok manusia.  Sumber daya mineral bumoë ngon produk biosfer la'én geubantu keu peuseudiaan sumber daya keu geudukung populasi manusia global. Wilayah bumoë nyang ka jiduek lé manusia ka geupeusapat lam 200 nanggroë nyang meukuasa, nyang saléng meuhubông ngon saboh la'én meulalu diplomasi, pariwisata, perdagangan, ngon aksi militer.

## Eu cit
* Langèt
* Planèt
* Buleuen
Calitra

**Calitra** atawa ceuritra biasa na geu peugah-peugah lé ureuëng-ureuëng tuha masa awai. Watè malam uröe dang-dang teuënguët, na geu ceurita meu dua-lhè pucôk.
Ceurita peulandôk rôh ubit-ubit tanyöe na keuh ceurita nyang paléng ta galak.
Cicém

**Cicém** nakeuh meunatang nyang rôh lam kawan meunatang meutuleuëng ruëng (vertebrata). Kri meunatang cicém nyan meubulèe ngon meusayeuëp. Fosil nyang that tuha nibak cicém ka meuteumèe di Jeureuman ngon geupeunan Archaeopteryx.

Jeunèh-jeunèh cicém nyan that le macam, phôn cicém subang nyang ubeut sampoë cicém unta nyang leubèh manyang nibak ureuëng. Bak keunira na dum 8.800 – 10.200 spesies cicém ban sigom dônya; ngon na dum 1.500 jeunèh nyang hudép di Indônèsia. Meubagoë jeunèh cicém nyan geukira lam glah Aves.

Le nibak cicém nyan jipajôh eumpeuën sikureuëng-kureuëngjih sikhan geuhon badan jih tiëp uroë.

## Cicém ngon manosia
Nibak cicém le that meunapha'at lam udèp manosia. Na padum-padum boh jeunèh cicém nyang ka geuhiro lé manosia lam watèe nyang that na trép. Jeunèh-jeunèh nyan lagèe manok, iték ngon puyôh, bandum jeunèh nyan ka jeuët keu nè utama protein nyang peunténg keu udép manosia, got nyan siëjih atawa bohjih.

Bagöe la'én nbak cicém nyan nakeuh, na nyang hareuëm pajôh meunurôt agama. Cicém nyan na nyang jitém seu'iet, na cit nyang kleuët, hudép lam uteuën atawa lam blang. Cicém-cicém nyang han jeuët pajôh meunurôt Islam nakeuh cicém nyang jicok umpeuen deungön gakijih, lagè kleuëng, siwah/tiwah, nggang atawa la'én nibak nyan. Salang cicém nyang jeuët pajôh siejih miseuë rampineueng, leuëk, mirahpati, tulô atawa la'én jih.

## Cicém di Acèh
Meunurôt data Avibase, jumeulah spèsies cicém nyang na di Acèh na 542 boh spèsies. Dari jumeulah nyan, na 25 boh spèsies nyang ka jareueng jiteumèe.

## Eu cit
* Dapeuta cicém di Acèh

## Peunawôt luwa
* Pusat Data Cicém nyang na di Acèh
Meulatang

**Meulatang** nakeuh salah saboh peuneujeuët Allah. Le that curak meunatang nyan, na nyang peuët boh gatéh, na nyang duwa. Na nyang meusayeuëp, na cit nyang meuiku.

## Teumpat udép
Na lam kawan meulatang nyan udép di darat, lagèë manok, iték, asèë, cagèë, gluëh, leumo ngon la'én-la'én lom. Meulatang-meulatang nyang udép lam ië lagèë eungkôt. Eungkôt pih meumacam nanjih, na eungkôt surè, mulôh, kadra ngon nyang la'én. Teuma na chit nyang udép bak duwa pat, meukuseuëdjih udép lam ië ngon bak darat lagèë buya, punyië, cangguëk le lom la'én.

Umpeuën meulatang nyan pih le macam curak, na nyang pajôh ôn kayèë, naleuëng lagèë kamèng, bubiri, leumo, keubeuë, rusa atawa la'én nibak nyan. Na chit eumpeuën meulatang nyan sië, meukeusuëdjih jipajôh sië/tubôh meulatang la'én, lagèë rimuëng, buya, uleuë atawa miseuë la'én. Teuma na chit meulatang nyang pajôh böh kayèë, lagèë eungkong.

## Eu cit
* Dapeuta cicém di Acèh
* Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah
* Dapeuta insekta di Acèh
* Dapeuta mamalia di Acèh
* Dapeuta bak kayèe di Acèh
Gajah

**Gajah**, salah saböh meunatang nyang raya, na beuralè, na gadéng nyang cukôp meuh'ay yumjih. Gajah na bak padum-padum nanggroë, lagèë nanggroë Thailand, Éndônèsiya, Afrika atawa nanggroë la'én. Di Nanggroë Acèh Darussalam gajah geuhôy deungon nan 'Po Meurah'. Na padum-padum boh teumpat geulatih gajah, lagèë di Sarèë Aceh Rayek, Lhôk Seumaw'è atawa bak teumpat la'én. Gajah nyang jithèë that gajah putéh lagèë di Thailand. Di Acèh geupeunan Gajah Kéng.
Hadih

**Hadih** meunyöe lam Arab hadist (), areuti jih peugah haba atawa narit, na chit areuti jih barô, ban na. Teutapi nyang geumeukeusued disinöe na keuh hadih nyan *ucapan/narit, beuet, iem/seungap nabi [[Muhammad]] SAW*. Meunyöe lam qa'idah jih geukheuen Peukara-peukara nyang geu peusadue (na hubôngan) keu Nabi Muhammad SAW nibak narit/ucapan, beuet, iem atawa contoh/miseu beuliau. Lam bahsa Arab jih : الحديث هو ما أضيف إلى النبي صلى الله عليه وسلم قولا أو فعلا أو تقريرا أو صفة‎

Seula'én nibaknyan na löm istilah-istilah nyang saban makna ngön meukeuseuëd ngön hadist, miseuë الخبر‎ ‎(al-khabar), الأثر‎ ‎(al-atsar), السنة‎ ‎(as-sunnah, nyan bandum saban makna deungön hadist.
Narit ma ja

Hadih maja nyan nakeuh tutô ureuëng tuha away nyang jeuët tacok keu hikeumah sipanyang umu geutanyoë. Na nyang jeuët keu peulajaran dan jeuët tameuamay nibak tutô nyan. Hadih maja nyan meualeuk-aleuk asoëjih meutamah lagak lom tutô nyan bak ta deungo.

## Miseuë
Nyoë nakeuh padum-padum boh miseuë hadih maja.

:Adat bak Poteu Meureuhôm, Hukôm bak Syiah Kuala
:Kanun bak Putroë Phang, Reusam bak Lakseumana

:Kayém tajak geubri situëk, kayém taduëk geubri tika.
:Pantang jurông yôh goh tatamöng, pantang inöng yôh goh tacuba

:Meutuah tapak leupah titi
:Meutuah gaki tamong syuruga
:Meutuah jaroë kayém seudeukah
:Meutuah babah nyang tém puasa
Haji

**Haji** nakeuh salah saboh nibak ibadah nyang geupeu wajéb lé Allah ta'ala ateuëh ureuëng nyang ka mampu. Haji rôh lam salah saboh rukôn Islam. Meunan meunurôt lam padum-padum boh hadih nabi SAW.

Haji husôh geupeubeuët lam beuleuën-beuleuën nyang ka meuteuntè, mulai beuleuën Syawal, Zulqa'idah tamah 10 uroë beuleuën Zulhijjah. Ibadah haji nyoe geupeubeuët bak teumpat-teumpat nyang ka meuteuntè, hanjeuët barang kapat.

Lam riwayat, nyang phôn-phôn that peubeuët ibadah haji nakeuh nabi Adam As. Nyang geu haji geujak ngon tapak nibak nanggroë Hindi. Na 40 gö haji nyang ka geu peu beuët lé Nabi Adam As.

## Nè seunurat
* 
* 
* Khan, Qaisra, "Hajj & 'Umra", in *Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God* (2 vols.), edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol. I, pp.&nbsp;239–245.
* 
*
Meudeuhab Hambali

Ahmad bin Muhammad bin Hanbal bin Hilal, nyan nan leungkap Imum Hambali, ulama nyang peudöng Mazeuhab **Hambaliy**&nbsp;().

Imum Hambali lahé di Baghdad, Irak. Meuninggai bak uröe Jum'at tanggai 12 Rabi'ul Awai thô 241 Hijriah.

Masa ubiet kön ka geu meureunöe beuët di Baghdad, Syam, Hijaz, Yaman.

Mazeuhab Imum Hambali neudeuëk jih ateuh peuët böh neudeuëk:
# Al-qur-anul karim
# Ijma' sahabat Nabi SAW.
# Mandum hadih, rôh chit hadih-hadih leumöh/la'èh.
# Qiyas

Mazeuhab Imum Hambali fôn-fôn meuchuheu di Baghdad, jinöe ka trôh u da'irah la'én di dönya. Leubèh ramè peunikôt Mazeuhab nyöe di Hijaz, lömpih di Arab Saudi ka geu teutapkan seubagöe Mazeuhab reusmi lé Peumeurintah Sa'udi Arabia.

## Seunurat Kitab
Fiqah

**Fiqah** geucok nibak bahsa Arab-(فقه). Hareutoë Fiqah nakeuh meuphôm, geuturi hukôm‎-hukôm agama Éseulam. Ureuëng nyang carong lam bhah Fiqah geupeunan *faaqih (pakèh)*.

Lam èleumèë fiqah na peuët boh furu' (cabeuëng) bicara:
# Furu' 'ibadat.
# Furu' mu'amalat.
# Furu' munakahat.
# Furu' jinayat.

Peuët boh furu' nyan nakeuh bhah pukok lam èleumèë fiqah. Mandum hukôm-hukôm fiqah nyan meuneumatjih Kureu'an ngon Hadih, keunankeuh punca.

## Furu' 'Ibadat
Lam furu' 'ibadat nyoë na padum-padum boh bhah.
: Furu' hareutoëjih cabeuëng, asay nibak bahsa Arab (فرع - فروع)

: 'Ibadat asay nibak bahsa Arab (عبد - عبادة), hareutoëjih tundôk, patôh, seumah atawa puja. 'Ibadat meukeusuëtjih peukara-peukara nyang tapubuët kareuna Allah ngon taharap pahla di akhirat.

## Thaharah/Meusuci
Lam hukôm Éseulam, bhah meusuci ngon peukara-peukarajih nyan rôh lam bahagian èleumèë ngon amalan nyang brat that peureulèë, leubèh-leubèh lom kareuna meusuci nyan rôh lam charat seumayang lagèë nyang ka geupeuteuntèë lé syara', lam seumayang beu suci nibak hadaih ngon najih, beu gléh nibak najih bak badan, pakaian ngon teumpat seumayang.

Lam Kureu'an Allah neupeutrang, nyang bahwasajih Allah neugaséh keu ureuëng-ureuëng nyang tém taubat ngon ureuëng nyang gléh, suci. Ci neukalon lam surat Al-Baqarah ayat 222.

Lam peukara meusuci na padum-padum peuë nyang peureulèë tapeureumeuën:
# Alat meusuci, lagèë ië, tanoh atawa la'én nibak nyan.
# Kayfiyat, cara meusuci.
# Bagoë najih-najih nyang wajéb tapeusuci.
# Beunda nyang wajéb tapeusuci.
# Seubab-seubab nyang peuwajéb meusuci.
Meudeuhab Hanafi

**Meudeuhab Hanafi** geupeudöng lé Imeum Abu Hanifah Nu'man bin Tsabit, lahé thôn 80 H, meuninggai thôn 150 H di Baghdad, Irak. Gopnyan geumeurunoe di Kufah, di sinoekeuh gopnyan mulai geususôn meudeuhab. Murid-murid Abu Hanifah ramè, ureuëng nyan antara la'én, Abu Yusuf, Muhammad bin Hasan ngön Zufar. Mazeuhab Hanafi nyoe le meukeumang di Baghdad, Parsi, Bukhara, Meusé, Syam, meunan chit löm bak teumpat la'én.

## Referensi
* Sulaiman Rasyid, *Fiqh Islam*, Jakarta, Penerbit Attahiriah, 1954, Cet. Ke-17
Hareuta bawaan

**Hareuëta bawaan**, na chit geukheuën hareuëta tuha, nakeuh hareuëta nyang na geureumpok lé sidroe lakoe atawa binoe (peureumoh) yoh goh meunikah.
Hareuëta nyoe na geureumpok ngon cara teuëng pusaka, geubloe, hibbah gop, wakaf ureuëng la'én atawa la'én jih. Nyoe hareuëta nyoe hana rôh lam beunileuëng peumbagian hareuëta pusaka (waréh).
Ibrahim

**Ibrahim** nyan nan salah sidroe Nabi ngon Rasul nyang geu utôh lé Allah ta'ala. Gopnyan aneuk nibak Tarikh, teutapi na cit nyang peugah gopnyan aneuk Azar, tukang peugot patông.

Meunyo ta kalon-kalon bak silsilah keturunan Nabi Ibrahim As ret jalur Bin Tarikh, nyan trôh meuhubông ngon Nabi Nuh As.

Bak masa Nabi Ibrahim As, na sidroe raja zalém, nan jih Namruz La'natillah alaihi, nyang jipoh mandum urueng nyang hantém patéh parintah jih. Jipaksa ureueng tamong agama jih, jiyuw seumah patông.
Hareuta tirkah

**Hareuta tirkah** nakeuh harta peuninggalan si mayet yoh goh dikureung biaya tajhiz mayet, wakaf, hibah,biaya pengobatan,dan hutang.
Iman

Areuti **iman** () peucaya atawa patéh. Meukeusudjih tayakin keu saboh-saboh peukara.

Dalam Iseulam, na 6 boh rukôn iman:
# Iman keu Allah
# Iman keu Malaikat Allah
# Iman keu Kitab-kitab Allah
# Iman keu Rasul-rasul Allah
# Iman keu uröe Akhirat atawa Qiamat
# Iman keu Qadha ngön Qadar (untông gèt ngön untông jahat/brôk)

## Hadih nibak Rasulillah SAW:

عن عمر: أن جبريل عليه السلام قال للنبي صلى الله عليه وسلم: ما الإيمان؟ قال: " أن تؤمن بالله وملائكته، وكتبه، ورسله، واليوم الآخر، وبالقدر خيره وشره "، فقال له جبريل: صدقت، قال: فتعجبنا منه يسأله ويصدقه، قال: فقال النبي صلى الله عليه وسلم: " ذاك جبريل، أتاكم يعلمكم معالم دينكم " 

"Nibak Umar: Bahwa Malaikat Jibril geutanyong bak Nabi SAW: Peu keuh iman?. Nabi Geujaweueb: Iman nyan nakeuh: Bahwa gata meu iman keu: Allah, Malaikat, Kitab, Rasul-rasul, uroe akhé, Untông get ngon brôk. 
Geukheun lé Malaikat Jibril bak Nabi Butôi gata'. Hireuen kamoe keu hai Malaikat nyan nyang geuteumanyong dan geupeubutôi jeunaweueb Nabi.
Kheun Umar: Maka ('oh lheueh nyan) Geukheun lé Nabi SAW: " Nyan keuh Jibril Guejak bak gata geujak peureunoe keu gata èleumèe agama gata";
 
## Lhèë Peukara Peureulèë ngon Sampôreuna Iman

Na lhèë peukara rôh lam Peureulèë ngon Sampôreuna Iman sidroë-sidroë ureuëng, nakeuh :
# Ta iqrar (kheun) deungon lidah.
# Ta tashdèk (peubeutôy/yakin) deungon haté.
# Ta peubuët deungon anggèëta seureuta taikôt ijmak Imum nyang peuët, nyakni Imum Hanafi, Imum Maliki, Imum Syafi'iy ngon Imum Hambali.
Nabi Idris

Nabi **Ideurih** atawa **Idris** (), na keuh salah sidroe manusia nyang phôn-phôn that geubri pangkat nabi lé Allah 'oh lheueh Nabi Adam ngon Nabi Syits As. Geupeutrôh haba lé Ibnu Ishak, Nabi Ideurih nakeuh nyang phôn-phôn that geuteumuléh deungon kalam. Keuleubèhan nyang la'én nyang neubri lé Allah, gopnyan sampoe 'an uroe nyoe mantong udép, geumeuteumpat di langèt.
India

**India** nakeuh saboh neugara nyang na di wilayah Asia Tunong.

## Neuweuek wilayah
India nakeuh neugara fèderal nyang teudöng nibak 29 boh neugara bagian ngön 7 wilayah union.

## Gamba

KedarRange.jpg|Himalaya
Rashtrapati Bhavan Wide New Delhi India.jpg|Rashtrapati Bhavan
Taj Mahal, Agra, India edit3.jpg|Taj Mahal
New Delhi Jama Masjid.jpg|Jama Masjid
Raj Path.jpg|Delhi
UB City.jpg|Bangalore


## Nè
Daftar ulèe nanggroë India .
Irak

**Irak** nakeuh saboh nanggroë di Asia Barat nyang meuceuë ngön Turuki di utara, Iran di timu, Kuwait di tunggara, Arab Saudi di seulatan, Yordania di barat daya ngon Suriah di barat. Nang nanggroëjih nakeuh Baghdad nyang teuduëk bak teungöh nanggroë.

## Neuweuëk wilayah

Irak teudöng nibak 19 boh propinsi (muhafazhah), nyakni:

Kurdistan Irak nakeuh wilayah khusus otonomi ureueng Kurdi nyang na di utara Irak. Propinsi nyang jitamong lam wilayah Kurdistan Irak nakeuh Arbil, Dohuk, Sulaymaniyah ngön Halabja.

## Peunawôt luwa
* Web raseumi Irak
* Presiden Irak
* Kabinet Irak
* Parlemen Irak
Nabi Isa

Nabi Isa As aneuk siti Maryam Binti Imran, siti Maryam nakeuh salah sidroe ureung inong nyang that saleh.

Siti Maryam geu peutimang lé Nabi Zakaria As, Siti Maryam neu peu teumpat lam mihrab, bak saboh teumpat lam mesjid, nyang hana meusidroë ureuëng pih nyang tamong keunan seula'én Nabi Zakaria As. Beuët Siti Maryam lam mesjid nyan nakeuh geu ibadah keu Allah deungon sunggôh-sunggôh nyang hana soë ék bandéng ngon ureuëng la'én bak masa nyan.

Barô na geuteubiet nibak meuseujid nyan meunyona hajad atawa ka trôh halangan/haid geuh. Beutôy-beutôy ureuëng that ta'at Siti Maryam.

## Lahé Nabi Isa

Nabi Isa geupeulahé u donya lé Allah deungon hana ayah, teutapi deungon cara geupruh roh le malaikat Jibril As lam rahim Siti Maryam. Lagè nyang na meutuléh lam Alqur'an, surat Al-Ambiya ayat 89-91
Nabi Isma'il

Nabi Ibrahim na padum-padum droe aneuk, teutapi nyang na meugah duwa droe sagai, nyan keuh **Isma'il** ngon Ishak. Nabi Ismail as, lahé bak mak geuh siti hajar, Nabi Ishak lahé bak Siti Sara.
Éseutamu

**Éseutamu** () nakeuh saboh banda rayek nyang na di Turuki. Sigoh geupeutaklôk lé ureuëng Islam, banda nyoë nakeuh nang nanggroë Keurajeuën Bizantium nyang nanjih Konstantinopel.
Inggréh

**Inggréh** (Bahsa Inggréh: **England**) nakeuh saboh nanggroë nyang na di banuwa Iërupa blah barat.
Ulee prentahjih nakeuh peudana meuntroe, tapi ulee neugarajih nakeuh raja atawa ratu. Neugara nyoe nakeuh neugara maju.
Internèt

**Internèt** (lam bahsa inggréh **internet**, 'interconnected-networking') nakeuh saboh rangkaian komputer nyang meuhubông lam padum-padum boh rangkaian.
Itali

**Itali** nakeuh saboh nanggroë nyang na di Ierupa Seulatan ngön nang nanggroe di Roma.

## Peunawôt luwa

* President of Italy (Bahsa Itali)
** Lingue (Bahsa Inggréh/MUL)
* Senato della Republica (Bahsa Itali)

## External links

* Codice Fiscale Inverso
Jakeuet

**Jakeuët** nakeuh saboh bagoë hareuta nyang geucok nibak hareuta nyang ka meuteuntèë nyang akan geubagi (geujôk) hareuta nyan keu peureuté atawa golongan nyang na lapan boh golongan. Jakeuët nakeuh salah saboh peurintah Allah Ta'ala keu geutanyoë hamba nyang trôh wajéb bôh jakeuët.

## Macam-macam jakeuët

Jakeuët nyan na meumacam bagoë, na geupeunan jakeuët hareuta, na jakeuët jiwa atawa jakeuët tubôh (jakeuët pitrah).

### Jakeuet Harta
Nyang rôh lam kawan jakeuët hareuta nakeuh limong macam:
# Jakeuët meunatang lagèë unta, keubeuë atawa leumo, kamèng atawa bubiri.
# Jakeuët meuih, pirak ngon rikaz.
# Jakeuët tijarah atawa barang meuneukat.
# Jakeuët Zuru' (tanaman keu peunajôh pokok) lagèë padé, jagông, kacang atawa la'én nibak nyan, ateuëh nan nyang ka geukira keu peunajôh pokok meunurôt teumpat, meunurôt dairah.
# Jakeuët boh kayèë. Nyoë wajéb bak kureuma ngon boh anggô sagay, la'én hana wajéb.

### Jakeuet Fitrah
Jakeuët fithrah geupeuwajéb bak buleuën Ramadhan, watee jih jeuët taboh jakeuët fitrah nyan bak awai uroë buluën Ramadhan sampoë seugolom jitamong watèe seumayang uroë raya 'Aidul fitri. Tiëp-tiëp ureuëng Islam nyang na sanggôp geupeuwajéb bôh jakeuët fitrah nyoë. Jakeuet fitrah nyan geubôh ngon dabeuh peunajôh utama lam nanggroë ureuëng Islam, jumeulah nyang geubôh keu sah jakeuët fitrah nakeuh si gantang atawa ngon seunukat jinoë na 2,30 kg (meunyoë breuëh).

Hadih Nabi

حديث ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ، عَلَى كُلِّ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ، ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى، مِنَ الْمُسْلِمِينَ

أخرجه البخاري في: 24 كتاب الزكاة: 71 باب صدقة الفطر على العبد وغيره من المسلمين

Hadih nibak Ibnu Umar RA, bahwasajih Rasulullah SAW geupeuwajeb jakeuet fitrah saboh sha' nibak kurma atawa sya'ir (jawawut, jagong, breueh atawa laen)ateuh tiep-tiep urueng merdeka ataupun lamiet/hamba sahaya, ateuh tie-tiep agam inong nibak urueng Islam.
(Bukhari, Muslim)
Jalan Raya

Tabeudöh bak saboh teumpat tajak bak teumpat laén, boh tajak ngon tapak atawa tajak ngon kandraan, miseu: ngon moto, ngon kapai ie atawa ngon kapai teurebang, nyan geukheun transportasi. Transportasi di nanggroe geutanyoe ka maju that. Ho nyang takeumeung jak jinoe ka rijang trôk. Jalan-jalan ka luah that hana lagèe jameun lé.
Jeupang

**Jeupang** atawa **Japang** (, nan raseumi:  , nakeuh saboh nanggroë meupulo di Asia Timu. Wilayahjih di ujông barat Samudra Pasifik, di siblah timu laôt Jeupun. Jeupun meujiran deungon nanggroë China, Korea ngon Rusia. Pulo paléng barôh nakeuh di Laôt Okhotsk dan blah paléng tunong nakeuh pulo-pulo ubeut di timu Laôt Cina Timu paihjih di blah tunong Okinawa nyang meujiran deungon Taiwan.

## Ureueng duek
Sukèë nyang na di Jeupun nakeuh nyang paléng le sukèë Jeupun (sukèë Yamato), nibak nyan na lom sukèë awak awai nyang leubèh dit lagèë sukèë Ainu bak pulo Hokkaido deungon sukèë Ryukyu bak pulo-pulo Ryukyu di tunong pulo Kyushu.

Bahsa raseumi nanggroë nyoë nakeuh bahsa Jeupun. Alam nanggroë nyoë geupeunan "Hi no maru". Pulo-pulo rayek nanggroë nyoë na peuët boh, geuturôt di nyang paléng rayek nakeuh Honshu, Hokkaido, Kyushu, ngon Shikoku. Pulo-pulo ubeut that jay di Jeupun, miseu pulo Tsushima, Iwojima, ngon nyang la'én lom. Jeupun jinoë ka jeuët keu saboh nanggroë nyang ka hayeuë bak tèknologi, èkonomi, ngeun ileumèe di Asia ngon dônya.

## Neuweuek nanggroe

Wilayah Jeupun geuplah lam 47 boh prefektur nyang tiep-tiepjih na gubernur ngon diwan rakyat droejih. Prefektur geuplah lom jeut keu banda, banda ubit, ngon gampong.

## Peunawôt luwa
* Prime Minister of Japan and his Cabinet
** kantei.go.jp (Bahsa Jeupun)
** kantei.go.jp (Bahsa Inggréh)
* Imperial House of Japan
** kunaicho.go.jp (Bahsa Jeupun)
** kunaicho.go.jp (Bahsa Inggréh)

## Asai teunuléh
Kaphé

**Kaphé** () meuhareutoe hana tém meuiman keu Allah ngön rasul Allah atawa ureuëng nyang ingka, hana tém tamöng Agama Iseulam.

Lam hukôm fiqah kaphé na padum-padum bagöe, na kaphé nyang geupeunan kaphé harbi, nyankeuh kaphé nyang jeulaih-jeulaih meumusôh ngön ureuëng Iseulam, seuhingga nyankeuh geuyue prang lé Nabi Muhammad saw. Sabab nyankeuh geupeunan kaphé harbi nyang hareutoejih kaphé geuyue prang.

Na cit kaphé nyang geupeunan kaphé dzimmi, nyakni kaphé nyang tém tundôk keu ureuëng Iseulam atawa nyang jiduek lam nanggroe ureuëng Iseulam deungön jibayeuë jizyah. Kaphé dzimmi nyoe geulindông lé ureuëng-ureuëng Iseulam, h'an jeuët na söe peukaru. Saboh treuk bagoe kaphé, nanjih kaphé murtad. nakeuh kaphé nyang jiteubiet nibak Iseulam. Nyankeuh kaphé nyang paléng brôk.
Katolik

Agama **Katolik**, salah saboh agama nyang na di donya, agama nyöe meu beudoh/maju bak nanggroe Eropa/barat, na chit maju bak nanggroe-nanggroe la'én lagèe nanggroe-nanggroe di Asia. Katolik Roma nakeuh salah saboh nyang jithèe lé donya. Disinan na nanggroe geupeunan Vatikan, nanggroe nyang ubeuet teutapi rayek that peungarohjih.
Kazakhstan

**Kazakhstan** nakeuh saboh neugara nyang na di Asia Teungöh. Away neugara nyoë rôh lam wilayah Uni Soviet, tapi bak thôn 1991, Kazakhstan geupeulheuëh droë nibak Uni Soviet ngon geudöng keudroë.

## Beunagi Wilayah
Kazakhstan geuplah jeuët keu 14 propinsi (bahsa Kazakh:облыстар, oblıstar). Propinsi-propinsi nyan geuplah leubèh ubit lom jeuët keu distrik atawa da'irah-da'irah (bahsa Kazakh:аудандар, awdandar).

|
|}

Peusan:
* (1) Banda Almaty ngon Astana na sifeuët peunténg di nanggroë, duwa nyoë han meuhubông u propinsi la'én.
* (2) Banda Baikonur na sifeuët peunténg saweuëb geupeusewa u Rusia.


Tiëp propinsi geupeutimang lé sidroë Akim (gubérnur) nyang geupiléh lé presiden. Akim banda geupiléh lé gubérnur propinsi. Kuwasa Kazakhstan geupinah nang nanggroë nibak Almaty u Astana bak 10 Desember 1997.