open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dapeuta cicém di Acèh

Di yup nyoe nakeuh jeunèh-jeunèh cicém nyang na di Acèh:

## A
* Ak-ak
* Ara

## B
* Bakoh - *
* [[Bayeuen (cicém)]]
* [[Beureukiek]]
* [[Bruak]]
* [[Brujuek]]

== C ==
* [[Cakeuëk]]
* [[Canie]]
* [[Cicém jantông]] - *nectarinia jugularis*
* [[Cicém murông]] - *Prinia familiaris* / *Cinnyris jugularis*
* [[Cicém pala èk bam]]
* [[Cicém pala paki]]
* [[Cicém pala kunèng]]
* [[Cicém pala rimueng]]
* [[Cicém pèh neurôk]] -*Caprimulgus macrurus*
* [[Cicém subang]] - *Parus mayor*
* [[Cicém ujeuen]]
* [[Cicie]]

== E ==
* [['Eunggang Kamèng]] - *Leptoptilos javanicus*
== J ==
* [[Jampôk]]

== K ==
* [[Keudidi]]
* [[Keututôk]]
* [[Kuek]]

== L ==
* [[Leuek]]
* [[Leuek bangguna]]
* [[Leuek tanoh]]

== M ==


* [[Manok]]
* [[Manok gup-gup]]
* [[Meunom]] -*Gallinula chloropus*
* [[Meureubôk]]
* [[Mirahpati]]
* [[Miriek]]

== P ==
* [[Pitie]]
* [[Puyôh]]

== R ==
* [[Rangkubèe]]
* [[Rampeuneung]] - *Treron capellei*
* [[Rampukeuëh]] - *Oriolus chinensis*

== S ==
* [[Srindét]]

== T ==
* [[Ték-ték]]  - *Cisticola juncidis*
* [[Tiông batèe]]
* [[Tiông bungong]]
* [[Tih'è]]
* [[Tôk-tôk beuragoe]]
* [[Tulô]]
* [[Tulô èk asèe]]
* [[Tulô beungga]]
* [[Tulô putéh ulèe]] - *Lonchura maja''
* Tulô t'ot

## Asai seunurat
* Burung Aceh
* Basis data cicém di Acèh
* Keanekaragaman Jenis burung di Hutan Sekunder Kawasan Ekosistem Tahura (KET) Zona Aceh Besar

## Eu cit
* Dapeuta insekta di Acèh
* Dapeuta bak kayèe di Acèh
* Dapeuta mamalia di Acèh
* Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
* Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
Dapeuta eungkôt laôt di Acèh

Di yup nyoe nakeuh nan-nan eungkôt laôt nyang na di Acèh:

## A
* Amè-amè
* Aneuk meusabah

## B
* Baji
* Bambangan
* Bateueng
* Bayeuen (eungkôt)
* Bawai itam
* Beukuëm
* Biléh
* Brôk babah
* Bruchum
* Bruchum padé

## C
* Cabéh
* Cangah
* Ciriek
* Ciceuet
* Cualèe
* Cumök

## E
* Eunggeuk-eunggeuk
* Eungkôt agam
* Eungkôt jareueng gigoe
* Eungkôt tandôk
* Eungkôt tapèe
* Eungkôt tulô
* Eungkôt siblah

## G
* Gabu
* Gantheuep
* Geurapèe
* Geurita
* Geureupôh
* Geuruntông
* Gulama - *Nibea soldado*

## J
* Jamihöng
* Janang mirah
* Jeunara

## K
* Kadra
* Kawét
* Keurisi panté
* Keutuka
* Kirông - *Terapon jarbua*
* Kitang
* Krimèn

## L
* Lamahan
* Langguran
* Layaran
* Leubiem
* Leupôh - *Paracentropogon sp*

## M
* Meunèng : *Sardinella longiceps*
* Mirah mata
* Muroe

## P
* Pa'ak
* Parang-parang
* Paroe
* Pilok
* Pinang-pinang
* Pisang-pisang kunèng
* Pisang-pisang mirah

## N
* Noh
* Nyoe-nyoe
* Nyoe-nyoe itam

## R
* Rambeue
* Reughak
* Reumong

## S
* Selar
* Senangin
* Seukirông bali
* Seuridéng
* Seurindang
* Seumilang
* Sisék
* Sisék anoe
* Sumboe
* Sumpueng mirah
* Sumpueng
* Surè

## T
* Taleuëng
* Tamban
* Tanda-tanda
* Tangiroe
* Tangkulo
* Thôk
* Thôk kojèk
* Turok

## Y
* Yèe

## Eu cit
* Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
* Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

## Asai seunurat
* Ikan Laut Komersial di Aceh
* Ikan Karang Konsumsi di Aceh
* Inventarisasi Jenis Ikan Hasil Tangkapan Nelayan yang Didaratkan di Pulau Weh
Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh

Di yup nyoe nakeuh dapeuta eungkôt ie tabeue nyang na di Acèh:

## B
* Bacé - *Channa striata*
* Bagok - *Arius thalassinus*
* Bujôk - *Channa lucius*
* Bukuem - *Chelonodon patoca*

## C
* Cucôk geulinyueng buya
* Công - butis sp / *butis amboinensis*

## D
* Depik - *Rasbora tawarensis*
* Dumbo - *Clarias gariepinus*

## G
* Gapeueh-gapeueh -	*Gerres acinaces* / *Gerres macracanthus*
* Gro
* Geumulôh - *Chanos chanos*
* Gegaring

## I
* Iet
* Iléh -*A. marmorata*

## J
* Jampak - *Channa cyanospilos*

## K
* Keubarè -	*Hampala macrolepidota*
* Kedawah - *Rasbora sumatrana*
* Kirè - *Anguilla bicolor*
* Keureulieng
* Kitok - *Caranx ignobilis* / *caranx sexfasciatus*
* Krueb - *Anabas testudineus*

## L
* Landôk
* Lijeuë - *Anguilla bengalensis*
* Limbat -	*Clarias nieuhofii*
* Linong

## M
* Mirah mata - *Cyclocheilichthys armatus* / *Cyclocheilichthys apogon*
* Murè - *Echidna rhodochilus*

## N
* Naléh

## P
* Pagap - *Acentrogobius janthinopterus* / *Awaous megacephalus*

## S
* Seungko - *Clarias teijsmanni*
* Seumu - *Clarias batrachus*
* Seuridéng
* Seurukan
* Sungiek
* Seupat
* Seupat siam

## T
* Trop - *Glyptothorax platypogoniodes* / *Glyptothorax major*
* Turak - *Glossogobius celebius* / *Glossogobius giuris*

## U
* Udeuëng Galah
* Ulèe Timah

## Kalön cit
* Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
* Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

## Beuet leubèh le
* Diversity and distribution of freshwater fishes in Aceh waters
Gaki mirahpati

Bak **Gaki mirahpati** (*Euphorbia hirta*) nakeuh jeunèh bak naleueng nyang asaijih di wilayah tropik Amirika. Lam basa Meulayu bak nyoe geubôh nan bak *ara tanah*. Bak naleueng nyoe le khasiet, di antarajih geungui keu ubat sakét deumam meudarah (dengue).

## Nè seunurat
Bukét Shafa ngon Marwah

**Bukét Shafa ngon Marwah** (Bahsa Arab: **الصفا والمروة**, Latin: Aş-Şafā wa Al-Marwah) nakeuh dua boh bukét nyang na blah rot timu Masjidil Haram di tanoh suci Makkah Al-Mukarramah, Arab Saudi. Nibak dua boh bukét nyankeuh ureuëng Islam geupluëng ubeut antara dua boh bukét nyan na tujôh go gisa nibak watèë geupeubuët rukôn haji ngon 'umrah, nyan geukheun deungon Sa'i (). Bukét Shafa ngon Marwah nyan na lam Kitab Suci Al-Qur'an, nibak Surah Al-Baqarah ayat 158.

Bukét Shafa meusambông ngon Jabal Abu Qubais nyang leubèh manyang, Bukét Marwah meusambông cit ngon bukét laén nyang leubèh rayek, Gunong Qa'iqan. 

## Taréh
Sa'i nakeuh rukôn haji ngon 'umrah, ngon sa'i nyan ureuëng Islam geuingat keulayi nibak masa Siti Hajar watéë apôh apah neupluëng keunoë keudéh bak dua boh bukét Shafa ngon Marwah nyan. Tujuan droëneuhnyan nakeuh keu neujak mita ië keudroëneuh ngon keu aneuk neuh Nabi Isma'il a.s. Nibak masa nyan ureuëng nyan dua ban neukeubah lam padang lé Nabi Ibrahim a.s deungan seubab saboh peurintah nyang teuka dari Allah SWT. Nibak keujadian nyan keuh phôn jeuët mata ië Mon Zam-zam, saboh mon nyang ië  jih that jeureunèh. Dalam tarèh nyang neupeucaya lé ureuëng Islam, ië Zam-zam nyan jeuët nibak tanoh nyang neugluëng ngon keunuë Nabi Isma'il nyang mantong manyak nibak watèë nyan.

Nibak masa phôn Nabi Muhammad s.a.w., neujak hoi ubéna manusia keu geutamöng agama Islam, nakeuh geumeuhoi ngon geupeusapat ureuëng Makkah di Bukét Shafa, nibak thôn 613 M.

## Nè

## Kitab Meuneumat
*  (Juni 2009). *Tempat-Tempat Bersejarah di Tanah Haram*. Solo:Tiga Serangkai. ISBN 978-979-045-543-6.
*  (2004). *Sejarah Mekah*. Madinah: Fihrisah al-Malik al-Fahad al-Wathaniyyah. ISBN 9960-43-555-5.
Gunong Abu Qubéis

**Gunong Abu Qubéis** atawa **Jabal Abi Qubais**, nakeuh saboh gunong nyang na blah rot timu tanoh suci Makkah al-Mukarramah, neuduëk gunong nyan blah rot timu Masjidil Haram, manyang gunong nyan 375 mètè diateuëh manyang ië laôt.
Mehmed II

**Mehmed II** (Bahsa Turki Utsmaniyah: **محمد ثاني** , *Meḥmed-i sānī*; Bahsa Turki: *II. Mehmet*; lahé nibak tanggai 30 buleuën lhèë thôn 1432 – abéh umu tanggai  3 buleuën limong thôn 1481), nakeuh sidroë raja Keurajeuën Turki Utsmani nyang keu tujôh. 
Gopnyan na dua go tunjak geuduëk keu raja, nyang phôn nibak thôn 1444 sampoë thôn 1446 ngön nyang keudua go nibak thôn 1451 sampoë thôn 1481. Bak thôn 1453 , dua thôn neuduëk keuraja bak go keudua nyankeuh gopnyan geuba bansa Turki Utsmani u Konstatinopèl, meukeuseud geumeujak reubôt banda raya nyan keuneuk jak peutalô Keurajeuën Bizantium.

## Masa Ubeut
Mehmed II lahé nibak tanggai 30 buleuën lhèë thôn 1432, di Edirne, nang nanggroë Keurajeuën Turki Utsmani. Ayah gopnyan nakeuh Sultan Sultan Murad II (1404–1451), nan ma gopnyan Hüma Hatun.

## Nè
Keurajeuën Bizantium

**Keurajeuën Bizantium** atawa geuturi cit seubagoë **Keurajeuën Romawi Timu** nakeuh saboh keurajeuën nyang jeuët keu seunambông Keurajeuën Romawi

## Nè
Keurajeuën Romawi

**Keurajeuën Romawi** nakeuh saboh neugara Romawi jameun lheuëh-Rèpublik. Keurajeuën nyanô jikuasa wilayah nyang luah di seulingka Laôt Mèditerania di Èropa, Afrika Barôh, ngon Asia Barat, raja nyang mat kuasa lam keurajeuën nyan jipeunan Kaisar. Keurajeuën Romawi nyan nakeuh mula phôn tarèh jih na bak thôn 27 SM (seugohlom Masehi), bak masa runtôh neugara Rèpublik Romawi sampoë 'an dudoë that bak watèë Muhammad al Fatih geureubôt Konstatinopèl bak thôn 1453.
Konstantinopèl

**Konstantinopel** (bahsa Yunani Κωνσταντινούπολις}} *Ko̱nstantinoúpolis*, bahsa Latin Constantinopolis, bahsa Turuki Utsmaniyah: قسطنطینیه, bahsa Turki: *Kostantiniyye*; atawa "*Banda Konstantin*") nakeuh nang nanggroë Keurajeuën Romawi, Keurajeuën Romawi Timu, Keurajeuën Latin, ngon Keurajeuën Turki Utsmani. Kaisar Konstantinus Chik geupinah nang nangrroë Keurajeuën Romawi dari banda Roma u teumpat nyan bak thôn 330 Masehi, meunan keuh meuhat banda nyan geupeunan Konstantinopel. Abad Teuneungöh(400 Masehi-1400 Masehi), Konstantinopel nakeuh saboh banda nyang that rayek ngon that makmu di Èropa.

## Nè
Kayèe kunyèt

**Kayèe kunyèt** (*Clausena excavata*) nakeuh saboh jeunèh peunula nyang kayém that tateumeung di dairah Acèh ngon di wilayah laén Sumatra sampoë u Jawa. Bak kayèe nyan nan jih lam bahsa laén nakeuh : *siciriak* (Minang); *sicerek* (Meulayu); *ki bajetah* (Sunda) ngon *tikusan* (Jawa Teungoh).

## Asai seunurat
Keurajeuën Latin

**Keurajeuën Latin**, geukheun cit **Keurajeuën Latin Konstatinopèl**, nakeuh saboh neugara nyang meusapat nibak na meupadum boh neugara Katolik nibak masa Prang Salib. Neugara Latin nyan jipeudong nibak ubéna nanggroë lam wilayah Keurajeuën Bizantium nyang meuhasé jireubôt lé teuntra salib. Meukeusud awaknyan nakeuh keumeung jeuët seubagoë saboh keurajeuën nyang seubagoë geunantoë Keurajeuën Romawi. Meuhat yôh masa nyan, keurajeuën nyang jeuët keu geunantoë Keurajeuën Romawi nakeuh Keurajeuën Bizantium di Konstatinopèl.
Cicém pèh neurôk

**Cicém pèh neurôk** (*Caprimulgus macrurus*) nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Lam bahsa dairah laén na cicém nyan nakeuh : *burung tukang kubur* (Malaysia); *cabak maling* (Indonesia); *Large-tailed nightjar* (Inggréh). Cicém nyan rôh lam keuluarga *Caprimulgidae*. 

## Wilayah udép
Jampang tateumeung cicém nyan di Himalaya blah rot tunong, Asia Seulatan blah rot timu, Asia Teunggara, ngon blah rot barôh Australia. Jeuët takheun cicém nyan na lam wilayah nyang that luah di neugara Australia, Bangladèsh, Bhutan, Brunai, Kamboja, China, India, Indonesia, Laos, Myanmar, Nepal, Pakistan, Papua New Guinea, Filipina, Singapura, Malaysia, Thailand, Timor Leste, ngon Vietnam.

## Teumpat udép
Teumpat udépjih nakeuh bak dairah sub-tropis ngon dairah tropis. Biasajih jimita dairah nyang leumbab, lam uteuen bangka, atawa dalam glé. Di Acèh, jih kayém tateumèë 'oh watèe malam galak that jitrôn bak tanoh sira jimeusu, nyang sujih lagèe su ureuëng teungoh geupèh neurôk saweuëb nyankeuh di Acèh geupeunan cicém nyan "cicém pèh neurôk".

## Nè
Ték-ték

**Ték-ték** (bahsa Latin : *Cisticola juncidis*). Lam bahsa nyang laén nan cicém nyan nakeuh : *Cici padi* (Indonesia; *Burung Cekup Padi* (Malaysia); *Zitting cisticola* (Inggréh)

Cicém nyan nakeuh saboh cicém ubeut nyang udép jih lam blang atawa bak binéh glé. Jan watèe musém meukawén, ték-ték agam galak that jipho manyang, meu ék trôn bak jipho nyan sira jimeusu keu meuhôi cicém inong.

Cicém nyan jipajôh ulat atawa geusong nyang na lam padé ngon, naleuëng lam blang. Meuhat ureuëng meugoë padé dilèe han geubri drop atawa poh cicém nyan. Aneuk miët nyang biasajih galak jipeukaru atawa jipoh cicém nyan geupeuteumakôt ngon durôih ôk meunyoë keunong seurapa bak cicém ték-ték nyan. Lam masa meugoë nyang ka modèrn, cicém nyan ka jareuëng that na, ulat atawa geusong padé nyang jeuët keu 'eumpeuënjih ka puëh that bak jimita saweuëb ureuëng meugoë padé ka geungui mumacam keu poh ulat ngon geusong.

## Nè

## Peunawôt lua

*Ageing and sexing by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze (PDF; 2.8&nbsp;MB)
* Zitting cisticola/Fantailed Cisticola – Species text in The Atlas of Southern African Birds.
Surè

**Surè** (Latèn: sukèe *Thunnini*), bansa eungkôt nyang rôh lam famili Scombridae. Jumeulah spèsiès lam sukèe nyoe na 17 boh spèsiès.

## Jeunèh
Sukèe Thunnini na 5 boh genus, nyakni:

### Genus Allothunnus
* *Allothunnus fallai*, udép bak laôt tunong, antara garéh linteueng 20° ngon 50°

### Genus Auxis
* *Auxis brachydorax*, udép lam Laôt Pasifik
* *Auxis eudorax*, udép lam Laôt Pasifik
* Surè keumong (*Auxis thazard*)
* Jeurubôk / surè panjoe (*Auxis rochei*)


Beureukaih:Auxis thazard.png|Surè keumong
Beureukaih:ΟΡΚΙΝΙ IMG 4897.jpg|Jeureubôk / surè panjoe


### Genus Thunnus
#### Sub-genus Thunnus
* Sisék (*Thunnus alalunga*)
* Sisék anoe / sisék jawa (*Thunnus maccoyii*)
* Surè raya mata / surè sisék (*Thunnus obesus*) 
* *Thunnus orientalis*, udép lam Laôt Pasifik
* *Thunnus thynnus*, udép lam Laôt Atlantik


Beureukaih:Thunnus alalunga Turkey.JPG|Sisék
Beureukaih:Thunnus maccoyii.jpg|Sisék anoe
Beureukaih:Thunnus obesus (bigeye tuna).jpg|Surè raya mata


#### Sub-genus Neothunnus
* Pa'ak / pukeue (*Thunnus albacares*)
* *Thunnus atlanticus*, udép lam Laôt Atlantik
* *Thunnus tonggol*


Beureukaih:Fish4499 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|Pukeue / pa'ak
Beureukaih:Thunnus_atlanticus.png|*Thunnus atlanticus*
Beureukaih:Thunnus_tonggol.jpg|*Thunnus tonggol*


### Genus Euthynnus
* Timphiek (*Euthynnus affinis*)
* *Euthynnus alleteratus*, udép lam Laôt Atlantik, Laôt Mediteranea, ngön Laôt Itam
* *Euthynnus lineatus*, udép lam Laôt Pasifik tropis bagian timu


Beureukaih:Euthyn affin 101018-8111 tdp.jpg|Timphiek


### Genus Katsuwonus
* Amè-amè (*Katsuwonus pelamis*)


Beureukaih:Katsuwonus pelamis Java.jpg|Amè-amè


## Asai seunurat
* Ikan Laut Komersial di Aceh

## Eu cit
* Geurapèe
* Rambeue
* Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
Taleuëng

**Taleuëng** (bahsa Latin : *Scomberoides lysan*) lam bahsa Indonesia *talang-talang*,  nakeuh eungkôt nyang udép di laôt tropis, eungkôt taleuëng rôh lam keuluarga *Carangidae* atawa jeunèh eungkôt kareuëng. Teumpat udép nyang that luah keu eungkôt nyan nakeuh bak dairah kareuëng di Laôt Hindia ngon Laôt Pasifik.

Eungkôt taleuëng nyan nyang paléng rayek nakeuh 110 cm panyang ngon geuhon 110 kg. Wareuna eungkôt nyan meu keununèng, ngon na wareuna itam bak ruëng ngon bak iku jih, na meukuréng itam bacut bak dua blah badan jih. Sisék jih halôih ban jarôm neutanom bak kulét jih nyang kreuëh, duroë jih tincu, tajam ngon that kreuëh cit.
Eungkôt Seurumpét

**Eungkôt Seurumpét** ( bahsa Latin : *Toxotes jaculatrix* ); ( Bahsa Indonesia *Ikan pemanah bergaris* ); ( Bahsa Meulayu *ikan sumpit* ). Di Acèh kayém that tateumèe  jeunéh eungkôt nyan udép lam kruëng. 

Hana puëh that bak tatanda eungkôt nyan, badan jih lipéh, wareuna sisék jih meukilat ban pirak ngon na curak wareuna itam lhèe sagoë ban panyang tubôh eungkôt nyan. Eumpeuën eungkôt nyan nakeuh binatang ubeut nyang na bak peunula binèh ië lagèe rambideuën atawa binatang po lagèe lalat, unoe dén-dén ngon binatang ubeut nyang laén. Kri eungkôt nyan bak jidrop eumpeuënjih pih that ganjé, watèe ka rab ngon binatang nyang jeuët keu eumpeuën jih laju jitimbak ië dari babah jih keungon peurhot binatang nyan. 

Eungkôt seurumpét nyan galak that udép lam kruëng toë kuala atawa lam bangka, saweuëb disinan le that binatang eumpeuën jih. Meujan cit jih na tateumèe cit lam kruëng ië tabeuë.
Tih'è

**Tih'è**  ( bahsa Latin : *Gallicrex cinerea* ); ( bahsa Indonesia *ayam-ayaman* ), nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Cicém tih'è nyan udépjih lam blang, lam naleuëng rhoh atawa lam paya.

Cicém tih'è nyang ka chik rayek jih 43 cm ngon na geuhon jih 476–650 g. Wareuna bulèe jih leubèh kayém geukalon nakeuh wareuna itam keulabèe bak ulèe jih na lambéng wareuna mirah, ngon babah jih wareuna kunèng.

## Nè
Miriek

**Miriek**, nan Latin *Ploceus*, lam bahsa laen : *manyar* (Jawa); *tampuo* (Minang); *sangsiah* (Bali); lam bahsa Inggréh jipeunan *streaked weaver* (areutijih hayeuë manyum) saweuëb cicém nyan caröng that bak jumanyum naleuëng keu eumpung jih. Bak curak, raya badan ngon wareuna bulèe jih, cicém nyan rab saban ngon cicém Tulô. Peunajôh cicém nyan nakeuh aneuk padé atawa bôh naleuëng, teumpat nyang galak that jih nakeuh lam blang, bak binèh uteuën atawa lam padang. Jimeukawén seureuta jitôh boh antara buleuë peuët sampoë buleuën siplôh. Saboh miriek agam jimeukawén ngon le miriek inong. Miriek agam jimeutunang hayeuë  bak manyum umpung, soë nyang that lagak ngon ceudaih umpung jih meuhat jeuët keu jigalak lé miriek inong. Seugahlom meukawén, miriëk inong jijak bak umpung miriek agam, jipeurati kiban kri umpung miriek agam nyang dijak keumunjông nyan, meuyoë meukeunong bak ate jitém keuh meukawén ngon agam nyan.
Beureukiek

**Beureukiek** (*Gallinago megala*) nakeuh saboh cicém nyang galak that udép bak teumpat nyang meu ië  lagèe paya, blang, palôh. Lam bahsa laén nan cicém nyan : *Berkik rawa* (Indonesia); *berkek tirok* (Meulayu)

## Nè
Kuangkhang

**Kuangkhang** (bahsa Latin: *Rhyticeros undulatus*); (bahsa Indonesia *Julang emas*, nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Cicém nyan eumpeuënjih nakeuh boh kayèe (biasajih boh ibôih ngon boh ara), biëng, ngön cangguëk. Udépjih bak dairah dataran meuyub, glé sampoë bak dataran manyang 2.000 m dari muka ië laôt.

Kuangkhang nyan tubôhjih rayek (rab 1 mètè). Watèe jipo teudeungo su angèn sayeuëpjih nyang sang geuhon bak jipeupo tubôhjih. Cicém nyan galak that jipo meukawan. Eumpungjih lam reuhung bak kayèe raya nyang jitôp ngon brôh uteuën. Bohjih wareuna putéh meubinték mirah ngon coklat, sigo jitôh boh hana le, cit saboh atawa dua boh. Jimeuaneuk bak buleuën tujôh sampoë sikureuëng.
Dapeuta insekta di Acèh

Di yup nyoe nakeuh jeunèh-jeunèh seureungga nyang udép di Acèh:
## B
* Bubari 

## C
* Cangkadak

## D
* Daruet
* Daruet canggang
* Daruet jén
* Daruet kléng
* Déndén khueng

## G
* Geumeuto
* Geumeuto tanoh
* Geusong
* Gutèe

## H
* H'ueng

## J
* Jamok
* Jangak
* Jangak uleue

## K
* Kala (insekta)
* Kamue
* Keudéndén
* Keubambang
* Keululu
* Keuraleuep
* Keurimue
* Keurôk-rôk

## L
* Lakoe ie
* Lalat
* Lanèng
* Leubéng
* Lhang
* Linot
* Limpeuen

## M
* Meuk-meuk

## P
* Piet
* Pijét
* Pitok

## R
* Reungèt

## S
* Seurabè
* Seureungga
* Sèk-sèk
* Sidom

## U
* Ujo
* Unoe
* Unoe gajah
* Unoe tanoh

## Eu cit
* Dapeuta bak kayèe di Acèh
* Dapeuta cicém di Acèh
* Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
* Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
Depik

**Depik** lam bahsa Latèn *Rasbora tawarensis*, nakeuh eungkôt ie tabeue nyang udép di Acèh Teungoh. Eungkôt nyoë khusuih that udép jih (*endemik*) di Tasék Lut Tawar. Status konservasi eungkôt nyan jitamong lam kawan eungkôt nyang rap punah.

Hana kureuëng nibak 60 jeunèh eungkôt depik nyang ka geuteumeung ban saboh dônya, saboh jeunèh nyan nakeuh eungkôt depik. Badanjih ubeut, udépjih bak ië tabeuë lam kruëng, tasék, paya  ngon lam blang. Eungkôt nyan panyang badanjih, ruëngjih itam, pruëtjih wareuna putéh. Na dua jeunéh eungkôt teuk lam keuluarga *rasbora* nyang karab saban rupajih ngon depik nyan lam tasék Lut Tawar, eungkôt Relo (*rasbora sp.*) ngon Eas (*Rasbora argyrotaenia*). Ban lhèë jeunéh eungkôt nyan saban ubeutjih, meuhat wareunajih meubida-bida; tubôh depik nyan leubèh thi'eh ngon matajih leubèh ubit bandéng dua jeunèh rasbora nyang laén.

Depik nyan jitamong lam dapeuta mirah IUCN seubagoë jeunèh nyan lam bahya, geuseubarô lom lé seubagoë jeunèh nyang rab punah saweuëb wilayah meusipreuëk udépjih nyang that ubeut. Jumeulahjih ho trép ho meutamah dit, jeuët takalon bak jumeulah eungkôt nyan nyang jidrop atawa *catch-per-unit effort* (CPUE). CPUE rata-rata ka jitrôn dari 1,17 kg/m2 bak thôn 1970 jeuët keu 0,02 kg/m2 bak thôn 2009.

## Nè
Kruep

**Eungkôt kruep** (Latèn : *Anabas testudineus*) nakeuh saboh jeunèh eungkôt ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt kruep nyan nakeuh wareuna sisékjih ijô sukla atawa nacit nyang ijô supak, panyangjih trôh 25 cm, udépjih lam paya atawa lam blang.

Nan eungkôt kruep lam bahsa laén di Indonesia nakeuh *běthok* atawa *běthik* (Jw.); *puyu* (Mly.); *papuyu* (Bjn.); *dumbaya* (Gor.).
Seupat

**Eungkôt Seupat** (Latèn *Trichogaster trichopterus*) nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya atawa ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt seupat nyan nakeuh : tubôhjih lipéh, babahjih tincu ubeut, panyangjih trôh 12 cm. Wareunajih ban pirak biru atawa ijô, na pita singèt wareuna seupôt, na reunèk itam sineuk bak banduablah tubôhjih ngon bak uram iku sineuk. 

Seupat jeunèh trichogaster trichopterus (Bahsa Indonesia jikheun *Sepat Rawa*) nakeuh seupat nyang paléng le di Acèh. Laén bak seupat nyang biasa nyan, nacit jeunèh Seupat Siam (*T. pectoralis*) nyang leubèh rayek lom tubôhjih nibak seupat biasa.

Dilèë eungkôt seupat nyan kayém that tateumeung lam blang di Acèh. Biasajih 'oh jan musém khuëng eungkôt nyan jitamong meusapat ngon mumacam lam mon ubeut bak sagoë blang meuneugoë. Ban ka meusapat dum eungkôt lam mon atawa lam aluë nyang mantong na ië, laju trôh ureuëng geujak seuët ië, geupinah lon ngon geujak kuëb eungkôt nyang na bak teumpat nyan. Reusam nyan geupeunan *[[keumeukuëp]]*, saboh reusam nyang that ramèe ureuëng galak. Hasè keumeukuëb nyan geuweuëk meunurôt bak apôh apah keurija maséng-maséng ureuëng nyang na rôh lam buët nyan.
Seupat siam

**Eungkôt Seupat Siam** (Latèn *Trichopodus pectoralis*), nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya atawa ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt seupat siam nyan nakeuh rab saban ngon seupat biasa, tubôhjih lipéh, babahjih tincu ubeut, panyangjih trôh 12 cm. Wareunajih plang, na reunèk itam sineuk bak banduablah tubôhjih ngon bak uram iku sineuk. Nyang jeuët keu meubida nakeuh seupat siam nyan nyang leubèh rayek lom tubôhjih nibak seupat biasa.
Iléh

**Iléh** (Latèn *Anguilla marmorata*) keuluarga *anguillid*, nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya atawa ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt seupat nyan nakeuh : tubôhjih bulat panyang, na sirip bak ruëng ngon dimeuyub pruëtjih nyang meusambông ngon ikujih. Meunyoë get tapeurati iléh nyan na sisék lagèë ukèe halôih lagèe teupula lam kulétjih. Wareunajih keulabèe ngon na lagèe plang bak tubôhjih. Panyang tubôhjih sampoë trôh 2 mètè ngon geuhonjih trôh 20,5 kg, biasajih nyang rayek lagèe nyan nakeuh iléh jeunèh agam, ngon tubôh nyang ubénan raya jeuët takheun eungkôt nyan nyang paléng rayek lam bandéng ngon keuluarga anguillidae di Acèh nyang laén lagèe lijeuë (*Anguilla bengalensis*) ngon kirè *Anguilla bicolor*. Masa udép iléh nyan pih na nyang trôh 40 thôn.

## Eumpeuën

Eungkôt Iléh galak that jiudép lam kruëng nyang meubatèe seubab le udeuëng ië tabeuë nyang jeuët keu eumpeuën utamajih bak kruëng meubatèe. Seubagoë jeunèh eungkôt *karnivora* atawa jeunèh makhluk udép nyang pajôh meunatang, laén nibak jipajôh udeuëng, iléh nyan jipajôh cit meunatang ië nyang laén lagèe biëng ngon eungkôt. Jiteubiët lam umpungjih keu jimita eumpeuën nakeuh watèe malam. Nyankeuhjeuët di Acèh ureuëng nyang keuneuk mita iléh nyan geujak u keumawé atawa geujak theun bubè bak watèe malam.

That ramèe ureuëng Acèh nyang galak geupajôh iléh. Ngon seubab jareuëng that murumpok iléh nyang rayek, meuhat keuh meuhai that yum iléh nyan. Na cit keudèe meukat bu lagèe di dairah Tangsé nyang tiëp uroë geutaguën kuah iléh keu saboh peunajôh khusuih bak keudèe nyan, ngon  that ramèe cit ureuëng nyang geusaja piyôh geukeumeung rasa kuah ilèh disinan.

## Asai seunurat

## Eu cit
* Kirè
* Linong
* Lijeuë
Bak sumpueng

**Bak sumpueng** atawa **keureumak dara** (Latèn: *Eclipta prostrata*), jeunèh bak naleueng nyang na di Acèh. Bak nyoe lé ureueng Acèh kayém geungui keu ubat ureueng madeueng. Lam bahsa Indônèsia bak nyoe geupeunan *urang-aring*.

## Asai seunurat
Meunèng

**Meunèng** (Latèn: *Sardinella longiceps*), saboh jeunèh eungkôt nyang na lam laôt Acèh. Eungkôt nyoe rôh lam famili Dorosomatidae.
Ujeuen

**Ujeuen** nakeuh saboh proses presipitasi nyang na lam beuntuk kuboh, mubida ngon presipitasi hana meukuboh lagèe salju, èh batèe ngon jeunampu ujeuen ngon salju (*slit*). Ujeuen geupeureulèe keu na lapisan atmosfer teubai keu jeuet meurumpok deungon suhu di ateueh titék gle di toe ngon di ateueh bumoe. Di bumoe, ujeuen nakeuh proses kondensasi wap ie lam atmosfer jeuet keu ie meuneuk-neuk nyang kôp brat that keu rhet dan biasajih trôk u darat. Duwa proses nyang mungkén teujadi meusigo jeuet geutulak udara leubèh jeunuh sigohlom ujeuen, nakeuh jipeuleupie udara atawa jitamah wap ie u udara. 

Virga nakeuh presipitasi nyang rhôt u bumoe teuma jiwap sigohlom trôk u darat; nyoe nakeuh saboh cara penjenuhan udara. Presipitasi dipeuget lheueh taco antara aneuk ie atawa kristal èh ngon awan. Grah ujeuen na ukuran nyang meubagoe mulai dari pepat, meu-panekuk (grah raya), hingga bola ubit (grah ubit).
Linong

**Linong** atawa nan Latènjih *Monopterus albus* nakeuh saboh jeunèh eungkôt ie tabeue nyang udép di Acèh. Eungkôt nyoë kayém that meurumpok lam blang atawa lam paya. 

Eumpeuënjih nakeuh eungkôt ubeut, glang, udeuëng halôh. Jiteubiet dari umpungjih 'oh watèe malam, ngon jimeuumpung nakeuh lam leuhop atawa lon ngon jikeumiët eumpeuën nyang teuka keunan bak binèh eumpungjih.

Teumpat nyang galak keu udép linong nakeuh lam ië deuë ngon meuleuhop nyang lhôk hana trôh 3 mètè. Eungkôt nyan biasa cit meurumpok lam tanoh crah nyang basah 'oh musém khuëng. Seubab jih jeuët udép ngon kureuëng oksigèn, jih jeuët jirh'uep oksigèn nyan ngon kulétjih.

## Eu cit
* Iléh
* Kirè
* Lijeuë
Lijeue

**Lijeuë** (Latèn: *Anguilla bengalensis*) nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya nyang na di Acèh

## Eu cit
* Iléh
* Kirè
* Linong
Udeuëng Galah

**Udeuëng Galah** lam bahsa Latèn *Macrobrachium rosenbergii*, nakeuh jeunèh udeuëng ie tabeue nyang di Acèh, udeuëng galah nyoë nakeuh jeunèh udeuëng kruëng nyang tubôhjih rayek.

Udeuëng Galah paléng rayek nakeuh leubèh dari 30 cm. Kayém takalon wareunajih nakeuh coklat, kadang nacit nyang ijô tuha. Akijih lipéh ngon meubaréh dimeuyub pruët, lheuëh nyan na sipasang seupét ubeut kau alat bantu jiseumajôh.
Ulèe Timah

Eungkôt **Ulèe Timah** lam bahsa Latèn *Aplocheilus panchax*, nakeuh saboh jeunèh eungkôt ie tabeue nyang udép di Acèh. Eungkôt nyoe nakeuh saboh jeunèh eungkôt ubeut nyang biasajih udép lam aluë, lam paya atawa lam blang. Geupeunan eungkôt Ulèe Timah saweueb bak ulèe jih na titék ubeut wareuna timah. Lam bahsa laén di Indonesia nan eungkôt nyan: *wader peto* (Jw.); *Titik* (Jawa); *sisik malik* (Sd.); *pantau ([[Bahsa Minang|Min.]]); ngon *cupang (Btw.)

## Eu cit
* Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
Ara

**Ara** (Genus: Ficus), jeunèh bak kayèe nyang rôh lam tribus Ficeae, famili Moraceae.

## Jeunèh
Di Acèh na padum-padum boh jeunèh bak ara:
* Ara lutông : *Ficus padana*
* Ara leumang : *Ficus variegata*
* Ara uteuen : *Ficus fistulosa*
* Ara mirah : *Ficus racemosa*
* Ara putéh : *Ficus virens*


Beureukaih:Ficu padan 160621-59722 tpl.JPG|Ara lutông
Beureukaih:Ficus_variegata.JPG|Ara leumang


## Asai seunurat
Tamban

**Tamban** (Latèn: *Dussumieria elopsoides*), jeunèh eungkôt laôt nyang na lam laôt Acèh. Eungkôt nyoe rôh lam famili Dussumieriidae.

## Eu cit
* Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
* Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah
Paroe

Paroe, jeunèh eungkôt nyang rôh lam superordo **Batoidea**. Jumeulah spèsièsjih na meu 600 boh.

## Jeunèh
Di Acèh na padum-padum boh jeunèh paroe:
* Paroe bintang
* Paroe juhang : *Mobula alvredi*
* Paroe kleueng : *Aetomylaeus vespertilio*
* Paroe lalat 
* Paroe ôn
* Paroe peuluka

## Referensi

## Eu cit
* Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
* Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah
Kirè

**Kirè** (Latèn: *Anguilla bicolor*), jeunèh eungkôt ie tabeue nyang rôh lam famili Anguillidae. Eungkôt nyoe badanjih panyang sibansa ngön iléh ngön lijeue.

## Eu cit
* Iléh
* Lijeue
* Linong
* Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
Ngom

**Bak ngom** (Latèn: *Actinoscirpus grossus*) nyang lam bahsa Indonesia geukheun **mensiang** sijeunèh naleueng nyang gèt that udép lam abeuek rôh lam sukèe Cyperaceae. Bak nyoe kayém that geungui keu meunanyeum lagèe miseue keu geumanyeum tika, di Aceh meuceuhu that nyang geukheun tika ngom. Adak di dairah laén kayém that bak jeunèh nyoe geungui ke meunanyeum.

## Eu cit
* Geuneu
* Naleueng
* Rabo
Dapeuta propinsi di Indônèsia

Indonesia geubagi lam padum-padum propinsi ngon saboh-saboh propinsi geupimpin gubernur. Jinoe Indonesia ka na 38 propinsi. Na sikureueng da'irah ngon status istimewa

## Dapeuta
Giri

**Giri** atawa lam bahsa Indonesia **jeruk bali**, **jeruk besar**, atawa **pomelo** (bahsa Inggréh: *pomelo*, ilmiah: *Citrus grandis*, *C. maxima*) nakeuh bak sijineh bak limo nyang bohjih paléng rayek kadang ghon boh nyoe trôk 1–2 kg. Asoe boh buliet-buliet panyang lagèe aneuk padé ngon wareuna meumirah ngon seumaran, rasa jeuet takheun mamèh kadang meujampu ngon phét dan reuhang.
Murông

Bak murông atawa **Moringa oleifera** nyankeuh bak kayèe nyang bagah rayek, tréb maté, sabé jimeubungong, dan kha.  Adak pih musém khueng bak murông nyoe han maté, teuma on muda nyang hana.
Dapeuta mamalia di Acèh

Di yup nyoe dapeuta mamalia nyang na di Acèh:

## A
* Asèe
* Asèe uteuen

## B
* Badeuek
* Bue
* Bue angèn
* Bubiri
* Bubrang
* Bui

## C
* Cagèe
* Ceurapè

## D
* Duyông

## E
* Eungkong

## G
* Gajah
* Glueh
* Guda

## H
* Hareunap
* Himbèe

## K
* Kamèng
* Keubeue

## L
* Landak
* Leumo
* Leuntie
* Lhong
* Lumba-lumba
* Luntië
* Lutông

## M
* Mangoh
* Maw'ah
* Mie
* Musang
* Musang jeubeuet

## N
* Napôh

## P
* Pawôh
* Peulandôk
* Prok

## R
* Reungkah
* Rimueng
* Rimueng bangka
* Rimueng bulôh
* Rimueng kuen
* Rusa

## S
* Seumantông

## T
* Tikôh
* Treunggiléng
* Tupè

## W
* Weuk

## Eu cit
* Dapeuta cicém di Acèh
* Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
* Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
* Dapeuta bak kayèe di Acèh
Naleueng

**Naleueng**, jeunèh timohan nyang bakjih hana meukayèe. Lam éleumèe botani, naleueng geupeurôh lam famili *[[Poaceae]]*.

## Jeunèh
Di Acèh, le that jeunèh-jeunèh naleueng, miseue:
* Naleueng awé
* Naleueng blanda
* Naleueng jagông
* Naleueng gajah
* Naleueng gapu
* Naleueng gumè
* Naleueng iku guda
* Naleueng keunue
* Naleueng kleueng
* Naleueng kulét
* Naleueng lakoe
* Naleueng manèh
* Naleueng manèh u
* Naleueng meunta
* Naleueng pisang
* Naleueng rusa
* Naleueng sambô
* Naleueng seumisék
* Naleueng seungko
* Naleueng sira
* Naleueng trieng
* Naleueng tulô - *Eleusine indica*
* Naleueng ulèe seungko

## Eu cit
* Ngom
* Rabo

## Asai seunurat
Asan Usén

**Asan Usén** atawa geukheun beuleuën **sausén** nakeuh nan beuleuën lam almanak Acèh. Beuleuën nakeuh beuleuën Muharram lam almanak Islam (Hijiriyah). Nan beuleuën nyoe geucok nibak nan Saidina Hasan ngon Saidina Husén, cuco Nabi Muhammad SAW. Reusam ureuëng Acèh nibak beuleuën nyoe nakeuh geumeukhaduri 'Asyura nibak 10 uroë beuleuën Muharram. Peunajôh nibak khanduri 'Asyura nyan nakeuh ie bu kanji ngon geupeuna khandurinyan nibak meunasah, meuseujid atawa nibak balèe seumeubeuët. Khandurinyan geutaguën nibak teumpat geumeukhanduri ngon lheuëh geubeuët du'a mandum ureuëng atawa jama'ah geutôp khanduri ngon geupajôh ië bu kanji nyan.
Sapha

**Sapha** nakeuh beuleuën nyang keu dua lam almanak Acèh. Beuleuën nyoe saban ngon beuleuën Safar lam almanak Islam (hijriyah). 

Reusam ureuëng Acèh lam beuleuën nyoë le that nyang geupantang, lagèe hanjeuet geupeudong rumoh barô ngon hana ureuëng nyang meugatib lam buleuën sapha nyan. Nibak uroë rabu keuneulheuëh buleuën nyoë dumna ureuëng Acèh geujak meuramiën u laôt, u kruëng atawa bak mon ngon meukeusud geujak boh malang. Lam geujak meuramiën nyan nacit nyang geuba mumacam peunajôh nyang geumakeuën peunajôh nyan lheuëh geubeuët du'a lé teungku imeum.
Abeueng-abeueng

**Abeueng-abeueng** latèn jih *Oroxylum indicum* nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Lam bahsa Meulayu geukheun *pokok bikir*, lam bahsa Jawa ngon lam bahsa Indonesia geukheun *pohon bungli* meujan-jan geukheun cit *kayu lanang*, lam bahsa Madura geukheun *pedhang-pedhangan* ngon lam bahsa Palembang geukheun *Kapung-kapung*. 

Bak abeueng-abeueng nyan na lam kawan bak kayèe nyang rayek saweuëb manyang manyang jih nakeuh trôh 9 deupa (18 mètè). Bak jih manyang sulu ngon hana le cabeueng, ôn ngon bungong jih rayek. Bungong abeueng-abeueng nyan keumang 'oh wate malam. Boh jih panyang rab saban lagèe peudeuëng, jan  thô boh nyan beukah ngon rhet aneuk lam boh nyan meusuwé jiba lé angèn.

## Gamba

Beureukaih:Oroxylum indicum250.jpg|Boh Abeueng-abeueng
Beureukaih:Oroxylum indicum W IMG 3169.jpg|Bak Abeueng-abeueng mantong ubeut
Ulu Masén

**Ulu Masén** atawa Glé Ulu Masén nakeuh saboh glé raya nyang geulindông nibak blah rot barôh Acèh. Wilyah glé Ulu Masén nyan nakeuh dairah meuyub ngon bukét ngon gunong, meuhat keuh glé nyan that leungkap ngon meulatang meunan cit dumna peunula nyang ka that puëh ngon karab punah na disinan. Hana kureuëng nibak 320 boh jeunèh cicém, 176 meulatang, 194 jeunèh reptil ngon amfibi udép lam glé raya nyan. 

Meulatang nyang ka puëh tateumèe nibak dairah glé laén mantong cit na disinan, lagèe; mawaih, himbèe, Bue angèn, gajah, rimuëng, cagèe, kamèng bateè ngon mumacam meulatang laén dum na disinan.

## Luah
Luah banmadum glé ulu masén hana kureung nibak 18 juta ranté atawa 738.856 hèkta. Wilayah nyang that luah nyan jitamong lam limong boh wilayah administratif kabupatèn blah rot barôh Acèh. Watas glé nyan nakeuh :

* Kabupatèn Acèh Rayek : Darul Imarah, Darul Kamal, Indra Puri, Janthoë, Kuta Cot Glië, Kuta Malaka, Lhông, Leupuëng, Lhôk Nga, Seulimeum, Leumbah Seulawah, Suka Makmur, ngon Simpang Lhèe
* Kabupaten Pidie : Keumala, Tiro, Tangse, Manè, Geumpang, Sakti, Padang Tiji, Mila, Glumpang Tiga dan Delima
* Kabupaten Pidie Jaya : Meurah Dua, Bandar Baru, Bandar Dua, Meureudu, Triëng Gadéng ngon Ulim
* Kabupaten Aceh Jaya : Teunom, Panga, Krueng Sabee, Setia Bakti, Sampoiniet ngon Jaya
* Kabupaten Aceh Barat : Sungai Mas, Kaway XIV ngon Panté Ceureumèn

## Peungarôh
Deungon wilayah geulindông nyang matong that luah nyan glé ulu masén nakeuh saboh wilayah nyang that peunténg di Acèh. Wasé utama nibak glé nyan nakeuh jeuët keu wilayah mata ië ngon wilyaha keuneubah ie nyang that geupeureulèe lé ureuëng duëk nibak silingka glé nyan, ie keu meugoe ngon ie keu siuroë-uroë.

Meuhat lagèe nyan peunténg glé nyan mantong brat cit apôh apah bak geupeutheun glé ulu masén bah han jireuloh lé manusia. Jeut takalon nakeuh that tangkôh cit mantong ureuëng nyang peureuloh dairah glé geulindong nyan.

## Ne
Meunom

**Meunom** nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Lam bahsa Latèn nan jih *Gallinula chloropus*, lam bahsa Meulayu geukheun *tiong air*, meunyoe lam bahsa Indonesia nanjih *mandar batu*. 

Cicém meunom nakeuh jeunèh cicém nyang meuteumpat udép lam paya ngon lam blang, meuhat cicém nyan galak that udép cit nibak teumpat nyang meu ie. Eumpeuën meunom nyan nakeuh binatang ubeut nyang udep lam ie ngon dipajôh cit pucôk peunula nyang na lam paya atawa lam blang.

Rayek tubôh meunom cit sijeungkai ureueng chik atawa 31 cm. Wareuna bulèe jih itam ngon na bacut bulèe nyang putéh bak ujông sayeuep. Babah jih paneuk, ngon na lambéng peurisèe bak dhoë jih. Wareuna sisék bak gaki jih nakeuh ijô pheue. Rab sabé-sabé udép jih cit lam ie, jeuët takalon cicém nyan jimeulanguë lam ie deuë, meunyoë teuka bahya kayém jih jiseunom droë lam ië.

Eumpung jih jipeugot ngon jitumpôk naleuëng diateuëh ie atawa bak pereudèe peunula nyang timue. Boh jih wareuna kuneng supak ngon na reunèk burék wareuna coklat meuboh gadông.
Bak meurak

**Bak Meurak** (Laten; *Caesalpinia pulcherrima*) nakeuh bak kayeè meubungong nyang na di Acèh. Bakjih hana that manyang, paléng manyang nakeuh cit 3 sampoe 4 mètè. Ôn jih bulat panyang ngon ubeut nyang jiduëk meurunue bak tangké ôn, 'oh watèe ka sinja ôn nyan kuncôp bak tangkée jih. Bungong meurak nyan meuhat jeut takheun bungong nyang ceudah, wareuna bungon mirah ngon meujampu kunèng. Bungong meurak nyan jitimoh meukarang 5 - 6 boh bungong bak saboh ujông cabeuëng, nibak bungong nyan jeuet keu boh meurak nyang rupa bohjih nakeuh lipéh meupapeuën.

## Gamba

Beureukaih:Plain_tiger_(Danaus_chrysippus_chrysippus)_on_dwarf_poinciana_(Caesalpinia_pulcherrima_f._rosea).jpg|Bungong Meurak
File:Peacock flower overview 01.jpg|Bungong ngon ôn meurak
File:Peacock flower blooming.jpg|Teungoh keumang
File:Caesalpinia pulcherrima yellow variety in Mihintale, Sri Lanka.jpg|Bungong meurak kunèng
File:Caesalpinia pulcherrima - Peacock Flower.jpg|Bungong Meurak
Glém batèe

**Glém** (Latèn: *Coix lacryma-jobi*), jeunèh bak naleueng nyang rôh lam famili Poaceae. Boh nibak bak nyoe kayém geungui keu geupeugöt boh meusabah. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan bak ***jali***.
Bue angèn

**Bue angèn** nan latèn *Nycticebus coucang*; nan Indonesia *kukang*, nakeuh saboh jeunèh *primata* nyang udép di Acèh. Wareuna bulèe jih keulabèe, coklat ngon itam. Bak ruëng jih na bulèe coklat meugaréh linteueng dari iku sampoë bak dhoë, meucabeuëng wareuna coklat nyan bak geulinyuëng ngon bak mata. Badan jih hana rayek, panyang tubôh bue angen nyang ka chik nakeuh 19-30 cm.
Beureumbang

**Beureumbang** saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh, nakeuh saboh jeunèh bak bangka nyang rôh lam famili *Lythraceae*, nan laten jih *Sonneratia alba* 

Bak nyoe udép nibak dairah ie masèn lagèe lam uteuen bangka atawa nibak binèh laôt. Kayém that bak beureumbang nyan jitimoh nyang keuphôn that jan na uteuën bangka muda. Lam Indonesia ngon Meulayu bak nyoe geukheun *Perepat* atawa *pidada putih* 

Di Acèh ôn beureumbang geucicah keu gulèe teumon pajôh bu, pati boh jih geungui keu sirup nyang nyum jih masam. Bak beureumbang nyan kayém geungui keu kayèe rumoh atawa jeuët keu kayèe bu.

## Gamba

Beureukaih:Sonne_alba_110319-13647_Fr_sagt.jpg|thumb|right|220 px|Ôn ngon boh beureumbang
Beureukaih:Sonneratia alba - Manado (2).JPG|Bak beureumbang nyang jitimoh bak binèh laôt
Beureukaih:Sonne_alba_110319-13606_Lv_sagt.jpg|dheuen ngon ôn
Beureukaih:Sonne_alba_110319-13602_Fl_sagt.jpg|Bungong putik
Beureukaih:Sonneratia_sp._Malaysia03.jpg|bak ngon ukheue timue
Beureukaih:Sonne_alba_110319-13652_Fr_sagt.jpg|Boh nyang ka masak
Sonneratia alba MHNT.BOT.2025.31.13.jpg|*Sonneratia alba* - Museum specimen - wood
Ceumeucet

**Ceumeucet** saboh jeunèh naleueng nyang na di Acèh. Lam basa latèn jikheun *Chrysopogon aciculatus*, lam Meulayu, *kemuncup*; lam Sunda, *jukut jarum*. Bak naleueng nyoe rôh lam subfamili Panicoideae, famili Poaceae. Kayém jitimoh naleueng ceumeucet nyan lam lampôh soh nibak tanoh nyang thô atawa cit nibak binèh rot ueh.

## Eu cit
* Naleueng
* Rabo
* Ngom
Cangkadak

**Cangkadak** saboh jeunèh insekta daruet nyang na di Acèh. Jitamong lam ordo Mantodea, hana kureueng nibak 2.400 jeuneh ngon 460 genus cangkadak nyang na di dônya.

Lam basa Indonesia geukheun *belalang sentadu*, *belalang sembah*; lam basa Meulayu geukheun *Cengkadak*, *Mentadak*, *Mentadu*. Lam basa Inggréh geukheun *praying mantis*
Sitawa

**Bak sitawa** (Latèn: *Cheilocostus speciosus*), saboh jeunèh bak kayèe nyang rôh lam famili Costaceae. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan bak *pacing tawar*.
Bungo

**Bungo** nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na jitimoh di Acèh. Rôh genus Lagerstroemia, bak bungo di Acèh kayém geuteumèe nibak jeunèh *Lagerstroemia speciosa* atawa jeunèh bak bungo nyang rayek. Lam bahsa Indonesia, Jawa, ngon Sunda geukheun *bungur*. 

Bak bungo kayèm jitimoh lam lampôh atawa bak teumpat nyang toe ngon mata ie atawa bak binèh krueng. Rupa bakjih nakeuh dheuen jih ramphak ngon manyang sampoë 5 deupa (10 mètè), ôn hana that rayek bungong jih lagak wareuna mirah, ceudah that bungong nyan 'oh jan meusigo keumang. Boh jih bulat ubé aneuk keulèrèng. Kayèe jih kreueh ngon juwiet, di Acèh kayém geungui dheuen ngon cabeueng nyang rayek nibak bak bungo nyan seubagoe rungkha kapai.

## Gamba

Beureukaih:Bungur pohon.JPG|thumb|right|220 px|Bak bungo di Manado
File:Lagerstroemia speciosa, Pride of India, AJT Johnsingh. P1010651.jpg|Bungong bungo
File:Asian Pied Starling (Sturnus contra) going inside nest on Jarul (Lagerstroemia speciosa) in Kolkata I IMG 8753.jpg|Boh bungo
File:Jarul (Hindi- जरुल) (505648314).jpg|Ôn Bungo
File:Lagerstroemia speciosa wood sample.jpg|Kayèe bak bungo
Pangè

**Pangè** atawa **bugak** nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh, nan latèn jih nakeuh *Pangium edule.*. Lam bahsa Indonesia geukheun *kepayang*, lam bahsa dairah laén di Indonesia geukheun : *kluwek* (Jawa), *pamarrasan* (Toraja), *picung* (Sunda), *pakem* (Madura), *simauang* (Minang).

Aneuk nibak boh pangè nyan kayém geungui keu aweueh maguen di Indonesia, wareuna aneuk jih nyan itam. Di Jawa jeuët keu dabeueh maguen kuwah rawon, meunyoe di Sulawesi jeuet keu aweueh sôp konro. Pati wareuna itam nyang na nibak boh pangè nyan na cit geungui keu keusumba ija. Meunyoe leupah pajôh boh pangè nyan jeuet keu mabôk reunèng saweueb lam boh jih nyan na saboh macam tuba nyang geupeunan sianogenik.

## Gamba

Beureukaih:Pangium_edule_seeds.JPG| Boh pangè nyang ka thô
Beureukaih:Keluak_(Pangium).jpg| Asoe boh pangè


## Asai
Pih mie

**Pih mie** atawa **Seumalu** nan lam latèn *Mimosa pudica* nakeuh saboh jeunèh peunula meuyub nyang na di Acèh. Lam bahsa Indonesia geukheun *putri malu*, ureueng Jawa geukheun *pis kucing*, ureueng Meulayu geukheun *semalu*, ureueng Sunda geukheun *jukut riut*.

Ôn pih mie nyan jipét meunyo meucukèh atawa meunyo keunong angèn nyang teuga. Bak jih  meujumphoe lagèe urot ngon nibak bak seureuta tangkè jih meuduroe tajam nyang halôh, bungong jih bulat ngon bulèe bungong wareuna mirah atawa boh gadông. Peunula pih mie nyan kayèm jitimoh lam blang, bak binèh rot, ngon lam lampôh soh.
Darah keubeue

**Darah keubeue** lam bahsa Latèn: *Hibiscus rosa-sinensis L.* nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang kayèm takalon di Acèh. Bungong jih rayek nyang le takalon wareuna mirah ngon hana meubèe, nacit bungon darah keubeue nyan kunèng, putéh, nacit nyang meujampu mirah ngon putéh. Di neugara Malaysia bungong darah keubeue nyan nakeuh bungong nasional neugara nyan. 

Lam bahsa Indonesia geukheun *bunga sepatu*, lam Bahsa Jawa *kêmbang worawari*, meunyoe lam Bahsa Meulayu geukheun *bunga raya*.
Drien beulanda

**Drien beulanda** atawa **lôna** nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Geukheun drien beulanda saweueb jameun phôn na bak nyan di Nusantara jiba lé Beulanda lam masa awak nyan jimat kuasa disinoe. Lam Bahsa Beulanda nan bak nyan  nakeuh *zuurzak* nyang meumakna baluem asam. Di Indonesia peunula nyan geukheun *Sirsak*. Lam Latèn najih *Annona muricata*.

Bak drien beulanda geupula keu geupet boh jih, nyum boh nyan mamèh masam 'oh watèe ka masak. Rayek boh drien beulanda nakeuh 20-30 cm, asoe jih meuurat-urat ngon wareunajih putéh. Aneuk lam boh nyan tincu lipéh wareuna itam, karab hi ngon aneuk lam boh sawôh atawa boh siku. Ôn jih wareuna ijô tuha ngon tangké ôn nyang that paneuk, meunyoë taramah ôn nyan bèe jih meuhöng.
Peureumpieng

**Peureumpieng** (Latèn: *Themeda gigantea*) saboh jeunèh timohan bansa naleueng nyang rôh lam famili Poaceae. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan *pimping*
Balék kilat

**Balék kilat** (Latèn: *Strobilanthes alternata*) nakeuh jeunèh bak kayèe nyang rôh lam ai Acanthaceae. Lam basa Indonesia, bak nyoe geukheun bak *sambang getih*
Peunaga

**Peunaga** nan laten *acacia seyal*, nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Bak peunaga manyang jih 3 - 5 deupa (6 - 10 mètè), wareuna kulét bak jih ijô ngon na cit nyang mirah. Uram ôn jih meubulèe, rayek ôn jih 3-10 cm, meuduroe bak uram tangkè ôn nyan. Bungong jih meukarang wareuna kunèng. Na cit jeunèh bak peunaga nyoe nyang duroe jih rayek ngon sampoe jeuet keu jimeuumpung sidom.
Silalak mirah

**Silalak mirah** atawa **Juwang** (Latèn: *Cordyline fruticosa*) saboh jeunèh bak kayèe nyang rôh lam famili Asparagaceae. Bak nyoe kayém geupula bak leuen rumoh keu bak bungong.
Bayeuek

**Bayeuek** (Latèn: *Asplenium nidus*) jeunèh timohan nyang na lam uteuen di Acèh. Bak nyoe kayém jitimoh jiduek bak bak kayèe raya.
Jeumpa keubiru

**Jeumpa keubiru** nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nibak genus *plumeria* nyang na di Acèh. Bak jeumpa keubiru di Acèh nakeuh nibak jeunèh *plumeria rubra*, rupa bakjih hana that rayek, ôn jih jareuëng ngon tebai. Bungong jih meubèe mangat ngon wareuna putéh. Kayém bak jumpa keubiru nyan geupula bak pageue lampôh rumoh atawa bak lampôh jirat. 

Lam bahsa Indonesia bak jeumpa keubiru nyan geupeunan *kemboja*, *kamboja* atawa *semboja* di dairah pulo Bali nan jih *jepun*, bak nyan jipula keu peunula utama bak pura atawa bak teumpat ureueng Hindu Bali nyan jiseumayang.
Beurunyong

**Beurunyong** saboh jeunèh peunula ubeut nyang na di Acèh, lam bahsa latèn nan jih *urena lobata*. Lam bahsa Indonesia geukheun *pulutan*, lam bahsa Meulayu geukheun *pepulut lembu*, lam bahsa Madura geukheun *polot*. 

Bak jih hana rayek, kayèm jitimoh keudroë jih bak binèh rot ueh atawa lam lampôh soh. Ôn jih ubuet curak lageè kipah, bungong jih wareuna mirah muda. Boh jih meubulèe lagè duroë halôh ngon boh nyang ka thô jeuet meukeumat bak peukayan meunyoe teupéh ngon bak nyan.

## Gamba

Beureukaih:Caesarweed_(Urena_lobata).jpg|thumb|right|220 px|Bungong beurunyong
Beureukaih:Arya-Urena_lobata-jayana-2019-02.jpg|Bak Beurunyong.
Beureukaih:Pepulut 2.jpg|Boh beurunyong.


## Nè
Jaloh

**Jaloh** atawa **sijaloh** saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Bak nyan meunyoe nibak klasifikasi jitamong lam genus *salix*, jeunèh bak jaloh nyan nakeuh *Salix tetrasperma Roxb.* atawa *Salix sumatrana*. Bak jaloh jitimoh bak teumpat nyang leupie tanoh, lagèe bak binèh alue atawa bak binèh paya. 

Lam bahsa Indonesia ngon Meulayu geukheun *dedalu*. Bak jih meubalôt kulèt leumiëk nyang na meu ie. Ukheue jih lagèe surabôt nibak uboe bak ngon na cit ukheue nyang  jitimoh nibak dheuen nyan manyang. Bungong jih halôh, wareuna kuneng jitubiet meujunthoe nibak dheuen bak nyan.

## Gamba

File:Salix tetrasperma - Indian Willow at Bavali (2).jpg|Ôn sijaloh - *Salix tetrasperma*
File:Salix tetrasperma - Indian Willow at Bavali (4).jpg|Bungong sijaloh - *Salix tetrasperma*


## Asai seunurat
Ranup dong

**Ranup dong** (Latèn: *Piper aduncum*) saboh jeunèh bak kayèe nyang rôh lam kawan Piperaceae.

## Gamba

## Asai seunurat

## Eu cit
* Ranup
* Ranup mirah
* Ranup tanoh
Bunie

**Bunie** nan latèn jih *Antidesma bunius*, saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Bak jih manyang trôh 15 deupa (30 mètè), kayèe jih kreueh ngon jeuet keu kayèe peugot rumoh. Boh jih bulat ubeut meukarang, meunyo ka masak boh bunie nyan wareuna jih mirah hu atawa itam. Boh bunie nyan jeuet geupajôh ban geupet dicông bak atawa na cit nyang geupeulaku keu seulincah. 

Nan bunie nyan teuka nibak bahsa asai Austronesia, meusampoe rab mandum bahsa nanjih rab saban. Lam bahsa Indonesia geukheun *buni*, lam Meulayu geukheun *buni* ngon na cit nyang kheun *berunai*, meunyoe lam bahsa Jawa geukheun *wuni*, lam bahsa Madura geukheun *burnèh*
## Gamba

Beureukaih:Antidesma bunius madura.jpg|thumb|right|300 px|Boh bunie geupeugot keu seulincah


## Nè
Beuluru

**Beuluru** nan latèn jih *Entada phaseoloides*, saboh jeunèh peunula nyang lagèe urot atawa ukheue raya nyang na jitimoh lam glé di Acèh. Boh beuluru nyan rab saban lagèe boh peutè meupapeuen ngon aneuk lam boh jih bulat lipéh. Lé ureueng awai di dairah Filipina, geutah beuluru nyan geungui keu ubat ngon peugléh ôk.
Kachueng

**Kachueng** atawa geukheun **trueng kachueng** saboh peunula ubeut nyang na di Acèh. Lam latèn nanjih *Phisalis minima*, kayém na bak nyan jitimoh keudroe lam lampôh. Lam bahsa Indonesia nan bak nyan geukheun *ceplukan*
Reuteuek ngom

**Reuteuek ngom** lam bahsa Latèn *Psophocarpus tetragonolobus *, saboh jeunèh peunula nyang na di Acèh. Kayém geungui boh reuteuek ngom nyan keu gulèe, nyang jeuet geupajôh nakeuh ôn ngon boh jih nyang mantong putik. Geupula bak reuteuek ngom nyan bak saboh tawô saweueb peunula nyan nakeuh jeunèh peunula nyang jimeurot. Ôn jih lagèe ôn reuteuek biasa, boh jih paneuk ngon meusagoe. 

Lam bahsa Indonesia geukheun *kecipir*, lam bahsa Meulayu geukheun *kacang botor*, lam bahsa Jawa geukheun *cipir*.

## Nè
Ceungai

**Ceungai** nakeuh bak kayèe nyang na di Acèh, lam bahsa latèn nanjih *Neobalanocarpus heimii* lam bahsa Meulayu ngon Indonesia nanjih *cengal*. Bak jih kreueh ngon kayèm geungui keu kayèe ngon peugot rumoh atawa peukakaih nibak kayèe nyang laén. Manyang bakjih nakeuh trôh 30 deupa (60 mètè). Lam dapeuta peunula geulindông, bak ceungai nyan jitamong lam dapeuta mirah IUCN, saweueb get that pueh ka bak nyan nyang mantong udép dalam glé. 

## Gamba


Beureukaih:1500 year old Chengal tree.jpg|thumb|right|220 px|Bak ceungai raya nyang jitimoh di Malaysia
Beureukaih:Chengal_in_the_sawmill_-_2003.jpg|Bak ceungai nyang ka jiteubang di Terenggganu, Malaysia
Beureukaih:Neobalanocarpus heimii at Kepong Botanical Garden 20230625 111847.jpg|Aneuk bak ceungai


## Nè