open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валиде-сулҭан

**Валиде-сулҭан** ( - «асулҭан иан») — 16-тәи ашәышықәса инаркны ахархәара змоу Османтәи Аимпериа анапхгара зуаз асулҭан иан лтитул ауп.

Раԥхьаӡа атитул змаз Ҳафса-сулҭан лакәын, асулҭан Шәлиман I иан. Аҳәса рсулҭанра аамҭазы раԥхьаӡа ари атитул змаз Нурбану-сулҭан лакәын, асулҭан Мурад III иан. Валиде-сулҭан ҳәа атитул алагалара аламҭалазы, асельџьуқцәа рҵас ала, Ҳаҭун ҳәа атитул рхы иадырхәон. Анаҩс, Валиде-сулҭан ҳәа атитул ацны, атитулқәа меҳд-и улиа-и салтанат (Османтәи. مهد علياي سلطنت ) - «Сулҭан ду игәыҵха», валиде-и падишаҳ

Османтәи аимпериа аҭоурых иаҵанакуеит ҩажәи жәафҩык асулҭанцәеи халифки. Идыруеит ҩажәи хҩык раҟара асулҭанцәа ранацәа, урҭ рҳәынҭқарра рбарц азы инхоз. Ҩ-ҭагылазаашьак рҿы аишьцәа зегьы асулҭанцәаны иҟалеит (Мурад IV, Ибраҳим I / Мысҭафа II, Аҳмаҭ III), ранацәа Кьосем-сулҭани, Еметуллаҳ Рабиа Гьулнушь-сулҭани аҩынтә Валиде ҳәа атитул роуит. Зны асулҭан аҳҭынраҿы иан лусқәа налыгӡон ианԥса Пиристу Қадын-ефенди. Асулҭан данԥслак, мамзаргьы аҳра данахгалак, иуадалықь зегьы Ажәытәтәи аҳҭныҟа идәықәырҵон, уантәи иара ихаҭыԥуаҩ аҳра данахагыла ашьҭахь, аҵыхәтәантәи иан дааԥхьон, лара, Валиде Алаиа ацеремониа ду аан , ари атитул лоуан, анаҩс лԥа иуадалықь напхгара азылуан, насгьы «аҳәынҭқарра раԥхьатәи аԥҳәыс» ҳәа ҳаҭыр лықәырҵон. Лыҷкәын аҳра аниуаз аамҭазы, ауадалықь аҿы зегь реиҳа анырра змаз асулҭан иан лакәын. Аҳҭынра аҩныҵҟеи анҭыҵи аҳаҭыр ду лыман, анырра ду лыман, лассы-лассы аҳәынҭқарратә усқәа лхы рылалырхәуан. Ан лԥа иҳәынҭқарра аан дымԥсызҭгьы, мамзаргьы уи аан дыԥсызҭгьы, лзинқәеи, лҭакԥхықәрақәеи, зны-зынлагьы лҭакԥхықәрақәеи рыхәҭак асулҭан ихылаԥшҩы, ҳазнедар-усҭа (ауадалықь анапхгаҩы). Асулҭанцәа ранацәа аполитикаҿы анырра ду роуит 16-17-тәи ашәышықәсақәа рзы – “Аҳәса рсулҭанра” аамҭазы. Ари апериод аҿы зегь реиҳа аҵакы змоу ауаа рахь иаҵанакуан Нурбану-сулҭан (Мурад III иан), Софие-сулҭан (Меҳмед III иан), Кьосем-сулҭан (Мурад IV, Ибраҳим I ран) иара убас Ҭурҳан-сулҭан (Меҳмед IV иан).

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Османтәи асулҭанцәа рыҳәсақәа
Акатегориа:Аҳкәажәцәа рыхьӡынҵақәа
Акатегориа:Османтәи атитулқәа
Акатегориа:Османтәи аимпериа иҟаз аҳәса
Дадышьԥҳа, Дигорхан

**Дигорхан Гардаԥҳа**, ма **Гиго-ҳаным Дадышьԥҳа** – Чубехеви (Шәантәыла) ахада, Чолури аҳкәажәду. 

## Абиографиа
Дигорхан Гардаԥҳа лхаҵа Мсоусҭ данԥсы ашьҭахь лыцхыраарала, активла лылахәылареи рыла аҳра анапхгара азылуан. Урыстәыла адлара амҩаԥгаразы Қарҭ даннеи, Дигорхан ишиашоу Розен диԥылеит, насгьы лԥа Циоҟ ихьӡала Урыстәыла дшалало ала аҭоуба шьҭалҵеит. 

1821-1843 шықәсқәа рзы Чубехеви формалла напхгаҩыс дыҟан. 1833 ашықәс азы лара лаԥхьала Чебехеви Урыстәыла иахәҭакхеит. Аҳкәажә Дигорхан амч ду змаз, згәазыҳәара ӷәӷәаз напхгаҩын.   

1841 ашықәс инаркны Туахы аҳратә арраҿы иҭахаз лԥа Циоҟ ихәыҷқәа фҩык (Кәасҭагьы уахь дналаҵаны) дрыхылаԥшуан. Аҳкәажә аурыс ориентациа лыман.  1843 ашықәс азы Ецер-Цхәымар-Беҷо зтәыз Ҭаҭарҟан Дадышь Ԥаритәи лтәарҭа дақәлеит. Дигорхан акраамҭа лхы лыхьчон, аҵыхәтәан амца зкыз абааш дналԥаны дыԥсит.

## Алитература

* 
* 
* 
* 

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1843 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Ашәануаа
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аамсҭацәа
Инал-иԥацәа

мини|293x293пкс|Аҭауадшьҭра Инал-иԥацәа ргерб.
**Инал-иԥа** – аԥсуа ҭауадшьҭроуп.

## Аҭоурых
Аурыс-америкатәи агенеалог К. Л. Туманов излеиҳәо ала, ари ажәла аҳцәа Чачаа рмахәҭа ауп, 1730-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵит ҳәа. Аха иахьатәи аҭоурыхҭҵаараҿы ари аверсиа аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ирыдгылаӡом. Иахьазы иҟоу атеориа урҭ Иналаацәа (Зыхәнытәи адинастиа) рҟынтәи иааит ҳәа ауп. К.Л.Туманов иверсиа шьаҭас иамоуп ақырҭуа жәла Инал-иԥа - Иналишвили, уи Имереҭтәи аҳ Салуман I раԥхьатәи иԥҳәыс - Русудан лакәын, уи Инал Чачба иԥҳа лакәын. Туманов игәаанагарала абри Инал иоуп аҭауадшьҭра Иналишвили, Инал-иԥа ашьаҭаркҩы ҳәа, аха ари ииашам гәаанагароуп.

Аҭауадцәа Инал-иԥацәа Бзыԥ аӡиас аладатәи аганқәа рҿы адгьылқәа рыман, ашьҭахь, 17-тәи ашәышықәсазы, Речхәы ақыҭан адгьылқәа змаз мырзаҟантәи аҟәша уи иацәхьаҵит.

## Аҭауадшьҭра рхьыԥшытә аамсҭацәа

* Блабба
* Барас
* Фирсоу

## Еицырдыруа аҭауадшьҭра ахаҭарнакцәа
мини|Инал-Иԥацәа рмазара Бзыԥ аӡиас иахьалало абаа. С. М Прокудин-Горски ифотосахьа, 20-тәи ашәышықәса алагамҭа.

* Инал-иԥҳа, Афиза — Аԥсны аҳ Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба иԥҳәыс.
* Нарчоу (Нарчхьоу) Инал-иԥа ― Аԥсуа аамсҭаду, ақаԥдан; Аслан-беи Чачба гәык-ԥсыкала идгылаз дреиуан.
* Инал-иԥа, Росҭом Нарчоу-иԥа - Нарчоу иԥа, аублаа ҭауад Ҳаџьы Кьарантыхәт Барзагь иҵаҩы
* Инал-иԥа, Мусҭаа-беи Ростом-иԥа — Ростом иԥа, Кац Амаан иԥҳа еиҵбы  диҳәан, 1842 шықәсазы аԥсуа қәгылаҩцәеи дареи реибашьраан дыԥсит.
* Инал-иԥа, Тата Нарчоу-иԥҳа — Нарчоу иԥҳа, Ҳасан-беи Чачба аҩбатәи иԥҳәыс.
* Инал-иԥа, Кәасҭа Павел-иԥа — аҽыуаҩтә полк акомандаҟаҵаҩ, Гәдоуҭа ақалақь аҿы Гвардиа Ҟаԥшь аиҿкааҩцәа дыруаӡәкуп.
* Инал-иԥа, Шьалуа Денис-иԥа – аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩы, аетнолог, аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоқтор, апрофессор.
* Инал-иԥа, Адгәыр Шьалуа-иԥа — атехникатә наукақәа ркандидат, Аԥсуа аибашьра афырхаҵа, Леуан иорден занашьоу (иԥсра ашьҭахь)

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа ҭауади-аамсҭеи рҭаацәарақәа
Акатегориа:Аамысҭцәа рҭаацәарақәа, зыгербқәа рҿы арбалетқәа зныз
Аҳ

**Аҳ** — Аԥсны анапхгаҩцәа ирхадыргылоз ажәытәӡатәи аԥсуа титулуп. Атитул Аҳ ахархәара аман Абазгиаҿ. Леуан II аҳраура далагаанӡа атитул аҳ - Аԥсны анапхгаҩы ирҭон, аха Леуан "аҳ" аҭыԥан "аԥсҳа" ҳәа атитул идикылеит. Ашьҭахь 1459 инаркны 1864 рҟынӡа Аԥсуа аҳраҿы ари атитул ахархәара аиуит.

Зегь реиҳа ижәытәӡатәиу аԥсуа-абаза социалтә терминқәа иреиуоуп аҳ “*ицхаҵкы*”, “*аҭауад*”. Шь. Д Инал-иԥа иҩуеит: 

Ааигәанӡа аԥсуа ҭацацәа аиҳабы аҳ ма дадаҳ, саҳ ҳәа ишьҭан, зегь реиҳа ҳаҭыр зқәу ҳәа аҵакы аҭаны, иԥҳәысгьы – нанаҳ. Ажәа аҳ аҟынтәи ишьақәгылоуп абарҭ аԥсуа терминқәа:

* аҳкәажә ― аҳ ма аҭауад иԥҳәыс.
* аҳкәажәду ― «аҳәынҭқарԥҳәыс», аԥсҳа иԥҳәыс, ма аҳраду анапхгаҩы.
* аҳра ― аҳ ахадас дахьаау атәыла.
* аҳраду ― аԥсҳа хадас дахьаау атәыла
* аҳҭны ― аҳ иаҳҭнықалақь, итәарҭа
* аҳҭырԥар // аҳҭнырԥар ― аԥсҳа ма аҳ ихьчаҩцәа
* аҳиԥа ― аҳ ма аԥсҳа иԥа.
* аҳԥҳа ― аҳ ма аԥсҳа иԥҳа.

Иара ахаҭа титул аҳ ижәытәӡатәиу аԥсуа-абазатә атермин ауп.  Атитул аҳ Аԥсуа аҳраҿы еиҭашьақәдыргылеит 1459 ашықәс азы, усҟан Аԥсны раԥхьатәи аҳс дыҟан Рабиа Чачба, аҵыхәтәантәи аԥсуа аерисҭау (аҳмада) - Аргәынаиа Чачба иԥа. Аҵыхәтәантәи Аԥсуа аҳра аҳ иакәын ― аҭауад лаша аҳ Аҳмыҭ-беи (Михаил) Чачба.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Амонархиа
Акатегориа:Амонархцәа
Акатегориа:Авторитет змоу амаҵурауаа
Акатегориа:Атитулқәа
Акатегориа:Аполитика
Акатегориа:Аамсҭатә титулқәа
Аԥсҳа

**Аԥсҳа** – VIII-XI ашәышықәса рыбжьараан ахархәара змаз аԥсуа ҳәынҭқар ититул ауп.

Атитул аԥсҳа ахьынтәааз инҭкааны еилкааӡам. Иҟоуп аԥсҳа «Аԥсуаа раҳ» иаҵанакуп ҳәа зҳәо, аха аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩы Д. Чачхалиа ишәҟәы "Аԥсуа ԥсҳацәа рҭоурых" аҿы иҩуеит:
 Аԥсҳа – «аԥсуа раҳ» акәӡам иаанаго. Ари еиԥш аетимологиа иашахом. Ас ала еиқуршәо, ас еиԥш аҵакы змоу атермин статусла илаҟәцәоуп аҳәынҭқар изыҳәан. Аҳцәа раҳ иоуп аҳәынҭқар. Араҟа раԥхьатәи ацыраҿы иуаҳауеит аԥсуаа рҿы и́иаӡаахьоу, аха аидыгьқәа рҿы макьана ахархәара змоу ажәы «ԥшьы», аҳ аҵакы аманы. Арҭ ажәақәа ԥшь/аҳ асинонимра рзеилан анкьа. Ҳазҿу ажәақәа «реихаҳара» иалҵуан аԥс/ҳа, аҳцәа раҳ, мамзаргьы –  аԥсҳа. Ари классикатә форма иҭашәо иҟазаап. Аерманцәа рхы иадырхәон аԥсҳа иацназго атермин «ишханац ишхан» - «аҳцәа раҳ» иаанаго. Киевтәы аҳәынҭқар Х ашәышықәсазы «царь» ҳәа изырҳәомызт, ишырҳәоз - аҳ-ду. «Аҳдуи» «аԥсҳаи» статусла еиҟароуп, иаанагогьы – «царь», «аҳәынҭқар» ауп. Атермин «аԥсҳа» иазку ажәа хыркәшо, абас еиԥш алкаа ҟаҳҵар алшоит: ажәа «аԥсҳа» дарбан ҳәынҭқарзаалакгьы изырҳәоит: даԥсыуаз, дерманыз, доурысыз. «Аԥсҳа» – аԥсуаа раҳ» ҳәа аилкаара ма аиҭагара иашам.
787 шықәсазы раԥхьаӡа акәны “аԥсҳа” ҳәа атитул идикылеит Леуан II. Ари атитул Аԥсны официалла ахархәара аман VIII инаркны XI рҟынӡа, усҟан аԥсуа ԥсҳа Баграт II ақырҭуа ԥсҳа (меԥе) ититул идикылеит.

Анаҩс Аԥсҳацәа рофициалтә титул “ахцәа раҳ аԥсҳа ду” ҳәа иҟалеит, аџьамтә «шаҳаншаҳ» ақырҭуа «меԥеҭ меԥе» иреиԥшны.

Раԥхьаӡакәны ажәа аԥсҳа иаҳԥылоит "ҳаԥсҳа" ҳәа аформа аҭаны Сымбаҭ иаамҭанҵаҿы. Ақырҭуа аҟынтә ари ажәа аиҭагашьа амаӡам, аха аԥсшәантә "ҳара ҳаԥсҳа" (урыс. *наш царь*) ҳәа еиҭаҳгар алшоит. Иҟан ахҭысқәа аҳәсаа аҳәынҭқарра рнапы ианнылоз, усҟан аԥсҳагәашьа ҳәа атитул рыдыркылон: Гәырандыхәт, Ҭамара, Русудан.  

## Азгәаҭқәа

Акатегориа:Аԥсҳара
Акатегориа:Атитулқәа
Шәантәылатәи аҳра

**Шәантәылатәи аҳра** — 15-тәи ашәышықәса аҩбатәи абжа инаркны 1858 рҟынӡа Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла афеодалтә аҳра акәын. Шәантәылатәи аҳра иаҵанакуан Хыхтәи Шәантәыла амраҭашәаратәи ахәҭа (Егры аӡиас адәҳәыԥш) Бали ҳәа изышьҭоу ахәы (Латали мраҭашәарала) инаркны Цвимзагар (Џьвари мраҭашәарала) аҟынӡа, уи Бечо, Лечкан, Ецери, Цумари, насгьы Чубехеви.

## Аҭоурых
Шәантәылатәи аҳмадара Аԥсуа аҳраду аҵакырадгьыл-наԥхгаратәи еидкылақәа ируакын. Вахушҭи Багратион ари аҳмадара аӡбахә иҳәеит 8 аҳмадарақәа рҟны, иара излеиҳәо ала, урҭ еиҿызкааз Аԥсны раԥхьатәи аԥсҳа Леуан II иоуп. Шәантәылатәи аҳмадараҿ, Аԥсуа аҳраду ианыхәҭакыз,  Марышьаа рыжәла аҳра руан, ари даара акраҵанакуан (иаауп аверсиа Марышьаа Амаршьанаа шраку).

Аԥсуа аҳраду аполитикатә ԥсҭазаараҿы Марышьаа ароль ду нарыгӡеит. 864 шықәсазы Џьавахьеҭ аҳмадас дҟалеит Звиад Марышь. Џьавахеҭ иҟоу Кәымурдо аныҳәарҭа аргыларатә ҩыра излаҳәо ала, уи Џьавахеҭ даауп, избанзар Аԥсҳа иуаажәлар дахьреиуа азы.

Шәантәыла аҳраҿы 66 қыҭа ыҟан, 1000 гәара раҟара мамзаргьы 9500-10,000 уаҩы нхон. Асоциал-политикатә еиҿкаареи аизыҟазаашьақәеи ақырҭуа реилазаара еиԥшын. Адинтә сфераҿы Шәантәыла ахадара аҷҟәандыр Цаишели инапы ианын. Араҟа иҟоу ақьырсиантә уахәамақәа рҟынтә Пхутреритәи Аԥаимбар Уахәама аԥшӡареи абеиареи рыла иалкаан.

Шәантәылатәи аҳра аԥҵаразы ақәԥара иалагеит Дадышьаа Фуҭеи Оҭари Дуи рнапхгараан, урҭ рҭынхацәа Сорҭман, Росҭом, Ҭенгьыз уҳәа егьырҭгьы еицлабуа Рихгви рабиԥара иаҿагылан, уи аҵыхәтәан зынӡа иӡит.

## Шәантәылатәи аҳра Урыстәылатәи аимпериа ахәҭак аҳасабала
Аҳ иҭынхацәа - Баба-Циоҟ - Мсоусҭи, Циоҟи, Ҭаҭарҟани уҳәа убас егьырҭгьы ахыдатә аҭыԥ азы еибашьуан. 19-тәи ашәышықәсазы 20-тәи ашықәсқәа рзы урҭ рҭаацәареи раҳреи ҩ-хәҭакны еиҟәшеит: Дадышьаа рыҟәша еиҳабы Чубехеви (Гыртәыла аҳәаатә ҵакыра) ааннакылеит, еиҵбы аҟәша Ецери, Чумари, Бечо-Лечкани. Аҩ-ҟәша раҳцәа рҽазыршәеит амчра заҵәык, Шәантәыла зегьы рымхра. 1833 ашықәсазы Дадышьа Урыстәылатәи аимпериа ахадара рыдыркылеит, аха аԥхьагыларазы ақәԥара ааныркыломызт, уи зны-зынла Мокишпеи аҭауадацәеи аусуҩцәеи рықәгыларала ихыркәшахон. Адианаа еиҿагылоз Дадышьаа русқәа лассы-лассы рҽаладырхәуан. Иахьынӡазалшоз ашьҭашәарыцарақәа ирықәшәаз Чубехевтәи Дадышьаа аибашьра иаҿын. 1857 ашықәс азы Кәасҭа (Мырзаҟан) Қәҭешь аинрал-губернатор Гагарин дишьит. Кәасҭа, аҭыԥантәи аӡбарҭа иаднакылаз аӡбарала, еихсны дыршьит, насгьы иҭаацәа хара имгакәа Урыстәыла харатәи агуберниақәа рахь иахыган. Уи ашьҭахь, Шәантәыла аҳра официалла иқәган, ахҵәара иацәынхаз Дадышьаа Шәантәыла хаҭалатәи адгьыл зтәыз ракәны иаанхеит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Шәантәыла
Акатегориа:Қырҭтәыла аҭоурыхтә аҳрақәа
Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа
Чачба, Зегнаҟ

**Зегнаҟ Чачба** — Аҩадатәи Аԥсны аҳ (1670-1680), Аԥсны Аҩадатәии Аладатәии ахәҭақәа еидызкылаз.

## Абиографиа
Зегнаҟ Чачба ― Аҩадатәи Аԥсны аҳ Саҭеман Чачба иԥа иакәын. 1650 ашықәс азы иабиашьацәеи иаби анԥсы ашьҭахь, иашьеиҳабы Гьаргь Аҩадатәи Аԥсны анапхгара азиуа далагеит, Гьаргь иԥа Шәарах аладатәи Аԥсны анапхгара азиуа далагеит. 1670 шықәсазы Гьаргь I данԥсы ашьҭахь, Зегнаҟ Аҩадатәи Аԥсны анапхгара азиуа далагеит. Усҟан аԥсуаа рыдгьылқәа рырхынҳәра (ареканкиста) иаҿын, Зегнаҟ иԥа Ҟәаԥ Шәарах дицны, аӡиасқәа Аалӡгаи Егрыи (ашьҭахь Мырзаҟан) рыбжьара иааз адгьылқәа Аԥсны иадиҵеит. 1680 ашықәс азы Шәарах данԥсы ашьҭахь Аҩадатәи Аԥсны адгьылқәа иара инапахьы иааит. Зегнаҟ аҩ-хәҭак анеидикыла ашьҭахь ишьақәиргылеит Еиду Аԥсуа Аҳра, уи асаӡқәа (Цанаа, Гьачаа) хьӡыла ихьыԥшын.

Ажәибжьтәи ашәышықәса аҩбатәи азыбжазы Гырны инхоз Какачиа зыжәлаз Аԥсуа аныҳәарҭақәа руак аҟны аныхачаԥа иӷьычит. Аӷьыч иԥсадгьыл аҿы напы ҟаԥшьла дыркит, аха даҽа уск ала: Обуџьа ақыҭан аҭыԥантәи аамсҭцәа Шенгелаи рҭыԥҳа диӷьычит. Иаҿаԥырҽаз аӷьыч, аԥара ахьимамыз иахҟьаны, иҩны иҵәахыз аԥсуа ныхачаԥала ахә ишәарц акәхеит. Уи аусеилыргара иазкны аӡбарҭатә документ еиқәдыршәеит 1680 ашықәс азы. Аҳ Зегнаҟ Чачбеи аҳ Кац Ҷкәани аусӡбара рхы аладырхәит. Аусӡбара, иаҳҳәар ҳалшоит, жәларбжьаратәи аҟазшьа аман, уи иаҳбоит аганқәа рхаҭарнакра ду иахьхалахәыз. Аныха ус егьа иҟазаргьы Гыртәыла иаанхеит. Гьачаа (Кьачаа) рҭаацәаратә реликвиа рцәыӡит, уи ахылаԥшрагьы рцәыӡит, насгьы, иҟалап, урҭ ргәы рыхьуан, избанзар рыԥшәма, аҳ Зегнаҟ, урҭ рыҵабырг ахьчара илымшеит. 

Анаҩс, Зегнаҟ ӡӡ. Бзыԥи Егрыи ирыбжьанакыз адгьылқәа инапахьы иааигеит. 1700 шықәсазы Зегнаҟ дыԥсит, иԥацәа адгьылқәа рыбжьара еиҩыршоит (абри ала Аԥсны иаадырҳәит). Аха урҭ зегьы реиҳа ихадаз, аҳ атитул зҭынхаз, Зегнаҟ иԥеиҳаб Росҭом I иакәын.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1700 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Ҟәаԥ

**Ҟәаԥ**, иара убасгьы *Кәаԥ*, *Қәаԥ* ― Мырзаҟан раԥхьатәи анапхгаҩы (1680-1704), аԥсуа аҳиԥа.

## Абиографиа
Ҟәаԥ Чачба диит аҳ Зегнаҟ Чачба иҭаацәараҿы. 1700 шықәсазы, иаб аҳ Зегнаҟ данԥсы ашьҭахь, уи иашьцәа Дгьашьеи, Росҭоми, Кьарқьыми иара ихаҭеи Аԥсуа аҳра хԥаны еиҩыршеит. Дгьешьа ҭынхас иоуит ӡӡ. Кәыдрыи Аалӡгеи рыбжьара иҟаз иҵакырадгьыл (Абжьыуа). Ҟәаԥи Қьақьыми – ӡӡ. Алӡгаи Егрыи рыбжьара иҟоу аҵакырадгьыл. Аҵыхәан Зегнаҟ иԥеиҳабы Росҭом, атитул Аҳ згаз, ҭынхас иаанижьит ӡӡ. Бзыԥи Кәыдрыи рыбжьара иҟаз аҵакырадгьыл, уи Бзыԥны ахаҭа.

Ҟәаԥ иоуз адгьыл иҟалаз ауадаҩрақәеи, арыҵҳарақәеи ирыхҟьаны акыр иҭацәын, уи азы Бзыԥны инхоз аҭауадшьҭрақәеи аамсҭатә жәлақәеи уахь инирхеит, урҭ иреин: Ачба, Аимхаа, Инал-иԥа, Амаан, Ажәанба, Лакрба, Ақырҭаа. 
Ҟәаԥ идырым аԥҳәыс лҟынтә иит ҩыџьа аԥацәа:

* Мырзаҟан - аҭауад, ԥхьаҟатәи Мырзаҟан анапхгаҩы.
* Аҭандел - аҭауад.
Иара абри Ҟәаԥ анапхгара зиҭо адгьыл иԥа Мырзаҟан ихьӡ ахуп.

XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы Ҟәаԥ атәцәа рыхәаахәҭҩы хаданы дыԥхьаӡан, урҭ роурц азы аԥсуа қыҭақәа дрықәлон. 
Аԥсуа акалҭакосцәа  рынхацәагьы мчыла итҟәаны иҭиуан. Акалҭакос Дауҭ зныкымкәа ари ацәгьоуратә ус даҟәыҵырц диҳәеит. Акалҭакос Дауҭ иахь иҩҩын ашәҟәы, Ҟәаԥ ихьӡалагьы, иашьа Қьарқьыми ихьӡалагьы ҭоуба ҟаиҵоит, иаԥхьаҟа ауаа тәыс ишимҭиуа. Ҟәаԥ акыраамҭа Егры армарахьтәи аԥшаҳәа иигарц иҽазишәон. Аха Агыртәыла аҳ, Гьаргь Липартелиан, Имереҭ аҳ Гьаргь Абашьиӡе ицҳыраарала, аԥсуа афеодалцәа дырҿагылеит. 

1704 шықәсазы анапхгаҩы Ҟәаԥ иԥсҭазаара далҵоит, анапхгаҩыс дҟалоит иԥа Мырзаҟан Чачба. 

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1704 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Мырзаҟан анапхгаҩцәа
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Росҭом-беи

**Росҭом-беи Чачба** – аԥсуа аҳиԥа, аҳ Қьалышь-беии Рабиа-ҳаными рԥа иакәын.

## Ахәыҷра
Росҭом-беи Чачба диит 1804 шықәсазы Аҟәа, Аԥсуа аҳра аҳ Қьалышь-беии, уи иԥшәмаԥҳәыс Рабиа-ҳаными рҭаҳцәараҿы. Иаб идҵала Росҭом-беии, ԥшьышықәса зхыҵуазгьы Ҭаир-беии, рашьеиҳабы Ҳасан-беи дырхылаԥшуан. Аԥсны аҵасқәа рыла, Росҭом-беи дании ашьҭахь, иаразнак ааӡара дрышьҭит драндатәи (ҵҟыбынтәи) анхаҩцәа Лолуа рахь.

Лаҵарамза 2 1808 шықәсазы, Росҭом ԥшьышықәса ракәын  иихыҵуаз иаб Аԥсны аҳ Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба даныршьыз. Ԥыҭраамҭак ашьҭахь, ааӡаҩцәа рахьынтә данааи, иашьеиҳабы Ҳасан-беи иахь анхара дцеит. Уаагь, Кьалашәыр дынхон иангьы. Гәыма иихигеит иҿара шықәса. Ианиазҳа Ҳасан-беи, Ҭаир-беии Росҭоми, мазарас ириҭеит Мархьаул ақыҭа.

## Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа
Нанҳәа 1 1821 шықәсазы Росҭом-беии, Ҭаир-беии, рашьа Баҭал-беии еицны аҳкәажәду Ҭамара лхан иақәлеит. 1823 шықәсазы ԥҳәысс дааигоит ҩажәижәаба шықәса зхыҵуаз, еибахаз мырзаҟантәи аҳкәажә – Қьаҭауан Гьыргәал-иԥҳа Адианԥҳа. Лара раԥхьа диццеит Мырзаҟан анапхгаҩы – Манча Чачба (1769-1813).

Росҭом-беи 1823 ш-нӡа иашьа еиҳабы Аслан-беи иган дадгылан. Аха 1823 шықәсазы, Қьаҭауан ԥҳәысс данааига ашьҭахь, аурысцәеи аҳ Михаили рганахь диасит. Убри иахҟьаны 1824 шықәсазы ҵабалтәи аҭауад Хьымкәрас Амаршьан аҳиԥа Росҭом-беи диеихсны дыршьоит. Аурысцәа Росҭом-беи ишьа руит: ҵабалтәи аҭауад идгылаҩцәа рыҩнқәа рблит, Хьымкәрас ихаҭа дырбаандыҩыртәит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1804 шықәсазы ииз
Акатегориа:1824 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Вардан I Адиан

**Вардан I Адиан** – ақырҭуа уаҩ ду иакәын, насгьы Адианаа рҭаацәара рхыбаҩ, Гыртәылаҿ (Гырны) анапхгара зуаз аҳцәа. Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла атәылаҿацә, Вардан I Адиан 1183 инаркны 1213 рҟынӡа аерисҭау (аҳмада) иаҳасабла напхгара азиуан. Уи Қырҭтәылатәи аҳкәажәду Ҭамар лҳәынҭқарраҿы аҭыԥ ду иааникылон, аха 1191 шықәсазы Ҭамар ԥыхьатәи лхаҵа Иури Боголиубски дидгыланы қәҿиара змамыз ақәгылара напхгара аниҭоз ашьҭахь, аҳҭынра далган.

## Аҳкәажәду лмаҵураҿы
Вардан I Адиан дихылҵшьҭран Вардан, Шәаны аҳмада, 1072 инаркны 1089 рҟынӡа аҳра зуаз ақырҭуа аԥсҳа Гьаргь II ахаантәуаҩ. Вардан I Адиан Марушиани-Варданисӡе аҭаацәара даҵанакуан, аха ахыҵхырҭаҿы иарбоуп Адиан ҳәа, ус ирыхьӡыртәит избанзар дара инхон рҭаацәаратә хан Дади аҿы. Вардан 1183 шықәсазы аҳкәажәду Ҭамара илҭеит Қырҭтәыла мсахурт-ухутцес («аҳҭынра аминистр») иҭыԥ, иара убасгьы Одышь арегиони анапхгаразы. 1186 мамзаргьы 1187 ашықәсқәа рзы Вардан иаҿагылаз Илдегизидтәи аҳәынҭқарра, Кавказтәи Арнауҭтәылаҿ, аиааира агараҿы ихы ааирԥшит. Уи аамҭазы ақырҭцәа Беилаган, Аракстәи адәкаршәра иақәлон.

## Ақәгылара аҽалархәра
Вардан илаҟәра ҟалеит 1191 ашықәсазы, Иури Боголиубски иқәгылараан, уи аҳкәажәду Ҭамара ԥыхьатәи лхаҵа  иакәын. Уи аамҭазы Вардан Қырҭтәыла зегь реиҳа анырра змаз аҳаҭыр зқәу ауаа дыруаӡәкын, аҳраду мраҭашәаратәи ахәҭаҿы Орбетии Каении иара итәын, уи мраҭашәаратәи ахәҭаҿы адгьыл дуқәа рыдагьы: Суарам шьхақәа инаркны Никоԥсианӡа, даҽакала иуҳәозар, «Шәаны зегьы, Аԥсны, Егырҭа, Агәыры, Самокалако, Рачеи, Тақвери, Аргвеҭ», иара убас Санигцәа (асаӡқәа), «Кешиг» (азыхәцәа) рыжәларқәа рыдгьылқәа. Аҿагылаҩцәа дрыдгыланы, Қәҭешь азааигәара иҟаз аҳҭынра Гәықыҭ аҿы Қырҭтәыла аԥсҳас дахаиргылеит Иури.  Ҭамара илызиашаз Амирспасалар Гамрекели Торели, Џьавахьеҭ иҟоу Ниалитәи адәкаршәраҿы Вардан ир ииааины, егьырҭ ақәгылаҩцәа, Иури Боголиубскигьы днарылахәны, рҽырҭарҵарц мчыла ирыдиҵеит. Абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь Вардан Адиан атәыла аполитикатә ԥсҭазаараҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ицәыӡит, 1213 шықәсазы дыԥсит. Иара ихылҵшьҭрақәа мраҭашәаратәи Қырҭтәыла еизҳазыӷьеит, насгьы анырра ду змаз ҩ-ҳәынҭқарратә династиақәак шьақәгылеит - Адианааи Агәыри.

## Азхьарԥш
Носферату

Носферату () ажәа «ахәарҭлаӷь» асинонимуп, раԥхьаӡа акәнытә Брам Стокер ихы иаирхәеит ароман “Дракула” аҿы. Гипотезак инақәыршәаны, ари ажәа абырзен бызшәа аҟынтәи ауп иахьааз. νοσοφóρος («ачымазара ныҟәызго») ҳәа. Даҽа вариантк ала,  аҟынтә, «узымчҳауа, аҿаасҭа» ҳәа аҵкыс аманы иҟоушәа рҳәоит, насгьы аҩсҭаа изкуп. Иара убас «имԥсуа» ҳәагьы аиҭагатә версиагьы иҟоуп.

## Акино

## Акомпиутертә хәмаррақәа
*  – акомпиутертә хәмарроуп, актәи ахаҭаратә ашутертә (аибашьратә хәмарра) ажанр аҿы.
*  – 2004 шықәсазы иҭыҵыз Акциа/RPG жанр аҿы иҟоу акомпиутертә хәмарроуп, ахәмарҩы ааԥхьара иҭоуп вампирҵас ахәмарразы бжь-кланк рҟынтәи иалихыртә еиԥш, урҭ рҟынтәи аклан Носферату.

## Амузика

* Nosferatu — англыз готик-рок-гәыԥ.
* Nosferatu — амузикатә альбом 1978ш. алман гәыԥ Popol Vuh, афильм асаундтрек «Носферату — аҵхы ԥсыгага».
* Nosferatu — амузикатә албом 1979ш. Хьиу Корнуели Роберт Уилиамси
* Nosferatu — амузикатә албом 1989ш. Helstar агәыԥ атәы.
* Nosferatu —  Bloodbound агәыԥ атәы ашәа.
* «Nosferatu» — rizza ашәаҳәаҩ иҟынтә.
* «Носферату» — Есент игәыԥ аҟнытә.
* «Nosferatu» — аиапониатәи ашәаҳәаҩ KAMIJO иҟынтә.
Гәықыҭтәи аҳҭынра

**Гәықыҭтәи Аҳҭынра** — абжьаратәи ашәышықәсақәа раан аҳра зуаз аԥсуа аԥсҳацәеи ақырҭуа ԥсҳацәеи ртәарҭан. Иахьазы, Қәҭешь ақалақьи Гәықыҭтәи ахани 7 км рыбжьоуп, аха аҳҭынра ахыжәжәарақәа роуп иаанхаз.

## Аҭоурых
мини|313x313пкс|Цинцаӡе еиҭашьақәиргылаз Гәықыҭ асахьа.
Гәықыҭ аҳҭынратә комплекс ахыжәжәарақәа Риони аӡиас иаваршәны 2000 м2 инареиҳаны аҭыԥ ааннакылоит. 1953-1956 шықәсқәа рзы имҩаԥгаз аҭыԥантәи аусура дуқәа аспециалистцәа ирылнаршеит археологиатә ҿыгҳара хадақәа рышьақәыргылареи абжьаратәи аамҭақәа рзы иҟаз аҩнымаҭәа рырхитектуратә формаи рырԥшӡареи реиҭашьақәыргылара, урҭ рыхәҭа хада 12-тәи ашәышықәсахьы иаҵанакуеит – раԥхьаӡа акәны Гәықыҭ аӡбахә ақырҭуа ашықәснҵыраҿ анаҳәоз. Раԥхьаӡатәи аргылара - уадак ала ишьақәгылоу, ауаџьаҟ ду змоу ахыбра - 8-9-тәи ашәышықәсақәа рахь иаҵанакуеит.

Аԥсҳацәа ркомплекс ахәҭа хада дыргылеит Қырҭтәыла аԥсҳа Гьаргь III идҵала. Ари ԥшь-қаҭ змоу қьырмыҭтә хыброуп, х-метрак зку ахаҳәтә цокол аҿы иргылоуп, аџьар ԥшра змоу агәҭантәи азал ду аманы, хыхь 14 м. адиаметр змоу акәырӷ аманы. Ахыбра зегьы аҭӡамц ала иаакәыршоуп, насгьы аколонна дуқәа рыла ирӷәӷәоуп. Мраҭашәаратәи аган аҿы иацҵаны иҟоу аҩнқәеи аҳҭынратә уахәамақәеи 13-тәи/14-тәи ашәышықәсақәа рахь иаҵанакуеит.
слева|мини|310x310пкс|Гәықыҭтәи аҳҭынра ахыжәжәарақәа.
Гәықыҭ аԥсҳацәа раҳҭынратә акомплекс хада дыргылеит абжьаратәи аамҭақәа рзы Қырҭтәыла «*ахьтәы ашәышықәса*» ҳәа иԥхьаӡоу аамҭазы. Ақырҭуа аҳҭынра акырӡа ишыԥхьагылазгьы, аҳраду аҩбатәи аҳҭнықалақь азааигәара ас еиԥш иҟоу аҳцәа рхан, насгьы акультуратә центр ду аԥҵара еилкаатәуп еиҳа ишьақәгылахьоу, аҳтә аамсҭара ирцщыхарырц азы.

978 шықәсазы Гәықыҭтәи аханаҿ, аԥсуа аԥсҳа Баграт II ихьынҷхахаҵара мҩаԥигит.

Гәықыҭтәи аҳҭынра ақырҭуа ашықәснҵыраҿ лассы-лассы иазгәаҭоуп егьырҭ ақырҭуа аԥсҳацәа зегьы бзиа ирбо ҭыԥны. Иара абри аҳҭынра даара бзиа илбон аҳкәажәдк Ҭамар, аха еиҳа бзиа илбоз Цхәымтәи (Аҟәатәи) аҳҭынра акәын. Ҭамар Ду лаҳраураан, 1191 шықәсазы, аамсҭара илҿагыланы ԥасатәи лхаҵа, аурыс ҭауад Иури (Гьаргь) Боголиубски, ихьынҷхахаҵара мҩаԥыргеит.

2016 ашықәс азы ахыжәжәарақәа ирыкәыршаны асаркьалыхтә аҭӡеибга дыргылеит, уи аҭааҩцәа абаҟа раԥхьатәи аформа зегьы рбартә еиԥш алшара рнаҭеит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Қырҭтәыла иҟоу аҳҭынрақәа
Акатегориа:Абжьаратәи ашәышықәсақәа раантәи архитектура
Акатегориа:Қәҭешь ақалақь иҟоу ахыбрақәеи аргыламҭақәеи
Акатегориа:Имереҭи иҟоу ахыбрақәеи аргыламҭақәеи
Акатегориа:Қырҭтәыла амилаҭтә ҵакы змоу еиҭамҵуа акультуратә баҟақәа
Атлантида

[thumb|350px|Атлантида ахсаала [Афанаси Кирхер итрактат аҟынтәи **' (Том 1: [[Амстердам]], 1664) — аԥхьатәи адунеижәларбжьаратәи [[Ахсаалахаҵара|ахсаалаҟаҵараҿы]]. Хыхь арымарахь анапаҵаҩра аҳәоит:  («[[Мысраа|Мсырааи]] Платони ишырҳәаз ала, зны амшын иабаанадоз адгьылбжьаха Атлантида ахьыҟаз»). ''Автор аконтинент агәҭаны иқәиргылеит [[Атлантикатәи аокеан]], аладахьы ахсаалаҿы [[Иаарҳәу агеографиатә карта|хыхь иҟоу]]''.]]
**Атлантида''' (, ) — амифтә дгьылбжьахауп, Платон идиалогқәа «Тимеи» «Критиус» (Солон иазкны) рҿы иаагоу ахцәажәарақәа рыла еилкаауп. Атлантида аӡбахә ҳәоуп Посидони, Страбони, Прокл рҩымҭақәеи рыхцәажәарақәеи рҿгьы. Роберт Керролл ишиҳәаз ала, «Атлантида ажәытәӡатәи цивилизациа ду ауп ҳәа агәрагара Платон изы ҵаҟатәи ацәаҳәақәа рышьҭагыла мацара ауп».

## Азгәаҭақәа

## Ахрхәара змоу алитература
* 


Акатегориа:Аллегориара
Акатегориа:Аезотерикатә антропогенез
Акатегориа:Амифтә анхарҭаҭыԥқәа
Акатегориа:Афантомтә дгьылбжьахақәа
Акатегориа:Аплатонизм
Акатегориа:Атеориатә континентқәа
Комодо аџьныш

**Комодо аџьныш** (Varanus komodoensis), Комодотәи амонитор ҳәагьы изышьҭоу, Индонезиатәи адгьылбжьахақәа Комодо, Ринка, Флорес, Гили Мотанг рҿы инхо аҳәынаԥ дууп.

Акатегориа:Аҳәазақәа
Аԥстәы

thumb|452x452px
**Аԥстәы** абиологиатә ҳәынҭқарра **Animalia** иаҵанакуа ахәыцрацәа змоу, аеукариоттә организмқәа роуп. Маҷк рыда, аԥстәқәа аорганикатә маҭәашьарқәа рфоит, ахәышәтәыга рыԥсыԥ ргоит, амиоцитқәа рымоуп, рныҟәара рылшоит, цәеижьла ахылҵра рылшоит, насгьы амлакыра аҿиараан ахәыцқәа рҭыҳәҳәа, абластула аҟынтәи ирызҳауеит. Аԥстәқәа аклад шьақәдыргылоит, уи иаанагоит урҭ еицырзеиԥшу ажәытәӡатәи иалҵит ҳәа. 1.5 миллион инареиҳаны ԥсы зхоу аԥстәқәа рыхкқәа рыӡбахә ҳәоуп, урҭ рҟынтә 1.05 миллион раҟара хәаҷа-маҷақәоуп, 85,000 раҟара амоллускқәа роуп, 65,000 раҟара зҟәаҟәа змоу ԥстәқәоуп. Иҟоуп агәаанагарақәа 7.77 миллион ԥстәы хкы Адгьыл аҿы. Аԥстәқәа рцәеижь аура 8.5 мкм (0.00033 инч) инаркны 33.6 м (110 фут) рҟынӡа. Урҭ еилашуа аекологиа рымоуп, насгьы рыкәша-мыкәша иҟоу зегьы реидҳәалара рымоуп, еилаԥсоу ачыстә ҭҳәаақәа шьақәдыргылоит. Аԥстәқәа рҭҵаара азоологиа ҳәа иашьҭоуп, аԥстәқәа рҟазшьа аҭҵаара аетологиа ҳәа иашьҭоуп.

## Азхьарԥшқәа
* Animal Diversity Web – Мичигантәи Ауниверситет аԥстәқәа рдыррақәа рбаза


Акатегориа:Абиологиатә терминологиа
Акатегориа:Рахра (абиологиа)
Акатегориа:Азоологиа
Баскин-Роббинс

мини|Баскин-Роббинс акомпаниа алого
**Баскин-Роббинс** — жәларбжьаратәи аҵаатәыҩсатә еилазаара ауп. 30-тәылак рҿы афранчаизингқәа амоуп. 5800 ҭыԥ рҟынтә 2800 ҭыԥ Америкатәи Аидгылаҿы иҟоуп. Уи аԥҵан 1953 ашықәс азы Берт Баскин, Ирв Роббинс рыҩбатәи аҵаатәыҩсатә наплакқәа реидҵарала, урҭ еишьцәан. Аидҵара ҟалаанӡа, еиуеиԥшым аҵаатәыҩсатә наплакқәа ҩба рыхьӡын Бурт иҵаатәыҩсатә дыкаҳуажәырҭа, насгьы Сноуберд аҵаатәыҩса. Уи аамҭазы Snowbird Ice cream 21 гьама аманы иҟан, уи ҿыцны, иҿыцны иԥхьаӡан.

Аҩ-наплакк еидҵаны Баскин-Роббинс ҳәа изышьҭоу, анаҩс адунеи аҿы еицырдыруа аҵаатәыҩсатә ҭыԥны иҟалаз, урҭ "31 ҟазшьа" ҳәа аҳәамҭа ҟарҵеит. Баскин-Роббинс иҟаиҵаз азнеишьаҿы аҟазара ааирԥшит, аҿырԥштәқәа рыҭаратә система ааирԥшит — ауаа знык рхы иадырхәо апластиктә махәҭа хәыҷқәа рыла еиуеиԥшым аҵаа ргьама рбартә алшара риҭон, ирҭаху агьама рыԥшаанӡа. Иара убас, Баскин-Роббинс раԥхьаӡа акәны аҵаатәы ажәлар ирылаирҵәеит.

## Азхьарԥшқәа

* Аофициалтә саит
** Baskin Robbins Австралиа
** Baskin Robbins Иапониа (Иапониаҿы аҟаз акомпаниа ахьӡ: «B-R 31 ICE CREAM CO., LTD.»)
** Baskin Robbins Мрагылара Ааигәа 

Акатегориа:Аҵааршә абрендқәа
Иԥшьоу ахҩы

**Иԥшьоу ахҩы** — Ақьырсианраҿы х-персонак роуп, аха ҵакыла Анцәак иоуп. Атермин «Хҩык» раԥхьаӡа акәны ишьақәирӷәӷәеит Ашьамтәылантәи епископ Антиохиатәи Теофил (2-тәи ашәышықәсазы). Иахьатәи ақьырсиантә динхаҵарақәа реиҳараҩык  Х-хаҿшарала иҟоу Анцәа идоктрина ирыдыркылоит.

## Шәахәаԥш иара убас:
## Алитература
## Азхьарԥшрақәа

Акатегориа:Атринитаризм
Акатегориа:Ажәытәтәи ақьырсиантә еимакқәа
Акатегориа:Ахристиантә теологиаҿы Анцәа иҟазшьақәа
Акатегориа:Ақьырсиантә терминологиа
Акатегориа:Хҩык анцәахәқәа
Акатегориа:Анцәа
2025

## Ахҭысқəа
### Ажьырныҳәамза
### Жәабранмза
### Хәажәкырамза
### Мшаԥымза
### Лаҵарамза
### Рашәарамза
### Ԥхынгәымза
### Нанҳәамза
### Цәыббрамза
### Жьҭаарамза
### Абҵарамза
### Ԥхынҷкәынмза

## Иит

## Рыԥсҭазаара иалҵит
Зыԥсҭазаара иалҵны ибзахо анцәа

**Зыԥсҭазаара иалҵны ибзахо анцәа** Џьеимс Фрезери ишьҭанеицәеи ргәаанагарыла зегьы ирылаҵәоу мифологиатә архетипуп.

## Иԥсны ибзахо анцәақәа:
* Осирис
* Таммуз
* Адонис
* Бальдр
* Дионис
* Телепин
* Персефона
* Серапис
* Митра

## Ахархәара змоу алитература
* *Отто Б.* Приносимый в жертву бог // Вестник древней истории. — 1996. — № 2.
* *[[Пропп, Владимир Яковлевич|Пропп В. Я.]]* Русские аграрные праздники: Опыт историко-этнографического исследования
* *[[Фрезер, Џьеимс Џьорџь|Фрезер, Џь. Џь.]]* Золотая ветвь: исследование магии и религии
* *Смит, Џьонатан Зиттель*, "Dying and Rising Gods." // Encyclopedia of Religion: Vol. 3. / Ed. Mircea Eliade. New York: Simon & Schuster; Macmillan, 1987. (Умирающие и воскресающие боги/ Пер. с англ. и прим. И. С. Анофриев)

Акатегориа:1890 шықәсазы иҟаз аҿыцрақәа
Акатегориа:Қьырса амифтә теориа
Акатегориа:Аиҿырԥшратә мифологиа
Акатегориа:Аԥсҭазаара-аԥсра-аиҭаира анцәахәқәа
Акатегориа:Иԥсуа, игыло анцәахәқәа
Акатегориа:Амифологиатә архетипқәа
Акатегориа:Дионис
Акатегориа:Анцәахәқәа рыԥсра
Акатегориа:Аԥсра анцәахәқәа
Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә нцәахәқәа
Акаиманқәа

**Каиманқәа** () — аллигаторқәа рҭаацәара (Alligatoridae), Caimaninae рҭаацәара хәыҷы иалоуп, Абжьаратәии Аҩадатәии Америкаҿы иҟоу ахәаҷа-маҷа хылҵшьҭроуп.

Акрокодил хәыҷқәа роуп – рыхкқәа зегьы рыҩаӡара 1,5-2 метра рыҟара иҟоуп, рыхьанҭара абжьаратәла 6 кьыла инаркны 40 кьыла рҟынӡа аҟынӡа инаӡоит. Аиспан бызшәа аҟынтәи «каиман» «аллигатор, акрокодил» ҳәа иаанагоит. Абарҭ аԥстәқәеи акаиман еиқәеи (Melanosuchus) акаиман еиқәаҵәақәеи (Paleosuchus) еиларҩашьатәӡам.

## Акаиманқәа рыхцәажәара
## Азгәаҭақәа
## Азхьарԥшрақәа

Акатегориа:Аҳәазақәа
Аҷадара (аангыларҭа)

**Ачадара** — Аԥсны Гәдоуҭатәи араион аҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә платформа ауп.

Уи аартын 1944 ашықәс азы. 1951 инаркны 1967 рзы Ачадари ҳәа иашьҭан.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Ешыра (астанциа)

**Ешыра** – Аԥсны Гәдоуҭа араион аҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә станциоуп.

Астанциа аартын 1944 ашықәс азы, еиуеиԥшым анаплакқәа рахь амҩақәа амоуп. Иаабац астанциа 1960-тәи ашықәсқәа рзы идыргылеит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Гәандра (аангыларҭа)

**Гуандра** – Аԥсны Ешыра – Афон Ҿыц аҟәшаҿы иҟоу адәыӷбамҩатә платформа ауп.

Уи аартын 1944 ашықәс азы. 1951 шықәсанӡа Цитрус ҳәа иашьҭан, 1951 инаркны 1967 шықәсанӡа - Наринџьовани.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Гәылрыԥшь (аангыларҭа)

**Гулрыпш**  (**Гәылрыԥшь**) — Аԥсны Гәылрыԥшьтәи араион аҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа адәыӷбамҩатә платформа ауп.

Уи аартын 1940 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Кәыдры (аангыларҭа)

**Кодор** — Дранда-Аӡҩыбжьа аҟәшаҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә платформа ауп.

Уи аартын 1940 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Мчышҭа (астанциа)

**Мчишта** (**Звандрыпш**) – Аԥсны Гәдоуҭа араион аихамҩатә станциоуп.

Уи аартын 1944 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Аӡхыда (аангыларҭа)

**Аӡхыда** (**Гагра-Аџьармыкьа**) — Гагра иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә платформа ауп. Астанциақәа Гагрыԥшьи Гагреи рыбжьара иҟоуп.

Иҟалап 1993-1999 шықәсқәа рыбжьара иаартыз.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Гагра
Афон Ҿыц (астанциа)

**Афон Ҿыц** () — Аԥсны Аихамҩа аихамҩатә станциоуп, Ԥсоу — Аҟәа аҟәшаҿы, Афон Ҿыц ақалақь аҿы иҟоуп.

Астанциа аартын 1944 ашықәс азы. Астанциа атерминал аартын 1967 ашықәс азы. Астанциа апроект азы аконкурс 200-ҩык аусумҭақәа рхы аладырхәит. Ахыбра дыргылеит асовет неоклассицизм астиль ала, насгьы ротонда еиԥшу агәҭаны иаарту азал амоуп, аколоннақәеи, акуполқәеи, аҵәҩанқәеи рыла. Аԥшырҭа арӷьарахьтәи аган аҿы иҟан, атехникатә уаҭахқәа армарахьтәи аган аҿы.

1981 азы уи абагажқәа рыдкылареи рыҭареи, аҭыԥантәии харатәи адәыӷбақәа рзы абилетқәа рыҭиреи рҿы аус ауан. 1992 шықәсанӡа астанциа Кавказхыҵтәи Аихамҩа Самтреди аҟәша иаҵанакуан.

Астанциа 2022 шықәсазы афымцамч амазаауеит; Астанциа ахыбраҿы абилетқәа рыҭирҭақәа ыҟан, аха ахыбра аиҳарак аанрыжьны, еилабганы иҟан.

## Агалериа

Афаил:2TE10M-2974, New Athos station.jpg
Афаил:New Athos railway station.jpg
Афаил:Novy Afon station-2008-08-06a.jpg


## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Афон Ҿыц
Цкәара (астанциа)

**Цкуара** – Аԥсны Гәдоуҭа араион Ҵкәара ақыҭан аихамҩа а́иҩысырҭа ауп.

Уи аартын 1944 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Аԥшдәаны (аангыларҭа)

**Аԥшдваны** — Аԥсны Гәдоуҭа араион аихамҩатә платформа ауп.

Уи аартын 1951 ашықәс азы. 1951 шықәсанӡа Белаиа Речка ҳәа иашьҭан, 1951 инаркны 1967 шықәсанӡа - Тетрцкала.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа.
Багнашени (аангыларҭа)

**Багнашени** — Аԥсны Гагра араион аҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩа аплатформа.

Уи аартын 1951 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Худзырта (аангыларҭа)

**Худзырта** — Аԥснытәи аихамҩа аихамҩа аплатформа Аԥсны Гәдоуҭатәи араион аҿы.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Гәдоуҭа араион
Аҽгәара (аплатформа)

**Аҽгәара** —  Аԥснытәи аихамҩа адәыӷбатә станциа Очамчыреи Гал.

Уи аартын 1940 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Аҟәа (астанциа)

250px|right

**Аҟәа** () — Аԥснытәи адәыӷбамҩа адәыӷбатә станциа, Аҟәа ақалақь аҿы иҟоуп.

Астанциаҿы иҟоуп 2022 шықәсазы еилабгоу астанциа ахыбра. Ааигәа еиҭашьақәыргылоу абилетқәа рыҭирҭа ыҟоуп, уаҟа адәыӷба мацара акәымкәа, аҳаирплангьы абилетқәа аахәара ауеит. Астанциа наҟ-ааҟ автобустә станциа ыҟоуп.

2022 шықәсазы адыррақәа рыла, астанциа шықәсык ахь бжьаратәла 300 нызқьҩык аныҟәаҩцәа рыдыркылоит.

Астанциа аҳәаақәа рҿы иҟоуп иара убас Аԥснытәи аихамҩа алокомотивтә адепо ТЧ-1 Аҟәа, 1991 шықәсанӡа – Кавказнҭыҵтәи аихамҩа ТЧ-1.

## Адәыӷбақәа

## Агалериа

Vokzal Suxum.jpg|Железнодорожные пути станции
Файл:Station building.jpg|Станционное здание
Файл:2014 Suchum, dworzec kolejowy (08).jpg|Вокзал железнодорожной станции
Файл:Moscow-Sukhum train.jpg|Вагон поезда Москва — Сухум


Файл:Vokzal-1.jpg|Вокзал железнодорожной станции Сухум


Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Аҟәа атранспорт
Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу ахыбрақәеи аргыларақәеи
Гагра (астанциа)

250px|right|thumb|Астанциа авокзал

**Гагра** — Аԥснытәи адәыӷбамҩа Ԥсоу - Аҟәа Аԥсны иҟоу адәыӷбатә станциа. Гагра акурорттә қалақь амраҭашәаратәи аган аҿы иҟоуп.

Астанциа аартын 1943 ашықәс азы. Ақалақь иаԥну адәыӷбақәа ртерминалтә станциа Адлер - Гагра.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Гагра
Гәдоуҭа (астанциа)

**Гәдоуҭа** — Аԥсны ақалақь Гәдоуҭа иҟоу Аԥснытәи адәыӷбамҩа адәыӷбатә станциоуп.

Астанциа ахыбра Сталин иимпериа астиль ала иҟоуп. Иара ирԥшӡоуп аколонна дуқәеи, аҵәҩанқәеи, аԥенџьырқәеи рыла.

Астанциа аартын 1944 ашықәс азы.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Гәдоуҭа
Копитнари (астанциа)

250px|right|thumb|Астанциа
**Копитнари** — Қырҭтәылатәи аихамҩа адәыӷбатә станциоуп. Кутаиси Жәларбжьаратәи аҳаиртә баӷәаза аҟынтәи 1,5 км рыбжьара иҟоуп.

Акатегориа:Қырҭтәылатәи аихамҩа
Гал (астанциа)

250px|right|thumb|Астанциа 2016 азы

**Гал** — Аԥсны ақалақь Гал иҟоу Аԥснытәи аихамҩа астанциа.

Иаартуп 1940 азы.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Гал
Ҭаглан (астанциа)

**Ҭаглан** —  Аԥсны Гал араион аҿы Аԥснытәи адәыӷбамҩа аиҩысырҭа.

Иаартуп 1940 азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Кындыӷ (аангыларҭа)

**Кындыӷ** – Аӡҩыбжьа-Тамыш аҟәшаҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә платформа ауп.

Уи аартын 1940 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Гәдоу (аангыларҭа)

**Гудоу** – Аԥсны Гәдоуҭа араион аихамҩатә платформа ауп.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Ӡиаҭа (аангыларҭа)

**Дзиата** — Аԥсны Ешыра — Афон Ҿыц аҟәшаҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә платформа ауп.

Арратә санаториа ҳәагьы иашьҭоуп.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Гәыԥ (аплатформа)

**Гуп** — Аԥсны Очамчыра араион Гәыԥ ақыҭан Тҟәарчалтәи амахәҭа иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә платформа ауп.

Аплатформа аартын 1940 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Шьыцкәара (аангыларҭа)

**Шицкуара** — Аԥсны Ешыра — Афон Ҿыц аҟәшаҿы иҟоу адәыӷбамҩатә аплатформа ауп.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Атьчада (аангыларҭа)

**Атьчада** — Аԥсны Мысра — Бзыԥҭа аҟәшаҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә платформа ауп.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Шешелета (аангыларҭа)

**Шешелета** – Аԥсны Очамчыра араион аҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә платформа ауп.

Аплатформа аартын 1951 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Аҟәа (алокомотивтә адепо)

**Аҟәа алокомотивтә адепо** () — алокомотивтә депо ауп, Аԥснытәи аихамҩаҿы иҟоу заҵәык ауп. Аофициалтә документациаҿы уи ТС-1 (АДЖ) ҳәа иарбоуп.

Адепо аартын 1942 ашықәс азы.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу ахыбрақәеи аргыларақәеи
Аԥсны (астанциа)

**Аԥсны азал** () — Афон Ҿыцтәи аҳаԥы аихамҩа станциоуп. Атәаразы мацара аус ауеит.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Афон Ҿыц
Ԥсоу (аангыларҭа)

250px|right|thumb|Аплатформа

**Ԥсоу** — Аԥсны Гагра араион Џьачрыԥшь ақыҭан Ԥсоу-Аҟәа аҟәшаҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аплатформа ауп.

Идыргылеит 1992 ашықәс азы. Иҟоуп аҳәаахьчаратә зона аҿы, Аԥснытәи аихамҩа Ԥсоу – Аҟәа афымцатә ҟәшаҿы. Уи Урыстәылеи иареи рҳәааҿы, убри ахьӡ змоу аӡиас ихықәгылоу аҳаҭгәын азааигәара иҟоу аҳәаатә платформа ауп.

Апассаџьыртә дәыӷбақәа аперрон аҿы иаангылом.

## Агалериа

Psou station-2008-08-07e.jpg
Psou station-2008-08-07d.jpg
Psou station-2008-08-07c.jpg


Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акәаскьа (аангыларҭа)

**Акуаскя** — Аԥсны Очамчыра араион аҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа адәыӷбатә платформа ауп. 1940 азы а́иҩысырҭа еиԥш иаартын.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Чыгрыԥшь (астанциа)

**Чигрипш** – Аԥсны Гагра араион аҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа аангыларҭа, а́иҩысырҭа.

Аплатформа аартын 1943 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Гьачрыԥш (аангыларҭа)

**Гьачрыԥшь** — Аԥснытәи аихамҩаҿы иаангыло ҭыԥуп, Аԥсны ақыҭаҿы убри ахьӡ змоу ақыҭаҿы иҟоуп. Зны-зынла аамҭеихшарҭақәа рҿы уи **2000 км** ҳәа иарбоуп.

Уи аартын 1943 ашықәс азы. Уаанӡа Леселиӡе ҳәа изышьҭаз.

Аплатформаҿы иҟоуп 1950-тәи ашықәсқәа рзы идыргылаз, 2003 шықәсазы иаанрыжьыз астанциа ахыбра хәыҷы.

Уи аҩганкгьы аныҟәаразы ахархәара змоу ганктәи платформа ҳаракк ала ишьақәгылоуп.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Багрыԥшь (аангыларҭа)

**Багрыԥшь** – Аԥснытәи аихамҩа аихамҩатә платформоуп, Аԥсны Аҳәынҭқарра Гагра араион аҿы.

Уи аартын 1951 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Гагрыԥшь (аангыларҭа)

300px|right|thumb|Апавилион

**Гагрыԥшь** — Аԥсны Амшын Еиқәа аԥшаҳәаҿы иҟоу акурорттә қалақь Гагра Аԥснытәи аихамҩа аангыларҭоуп.

Аплатформа аартын 1943 ашықәс азы. Раԥхьа Гагра-Пассажир, нас Гагра-Апавилион ҳәа иашьҭан.

2022 шықәса инаркны Ласточка ҳәа изышьҭоу адәыӷба Шәача-Гагра амҩаду аҿы иҟоу аплатформаҿы иаангылоит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Бзыԥҭа (астанциа)

300px|right|thumb|Астанциа

**Бзыԥҭа** — Гагра-Мысра аҟәшаҿы иҟоу Аԥснытәи аихамҩа адәыӷбатә станциоуп.

Астанциа аартын 1943 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Мысра (астанциа)

**Мысра** (**Мыуссерагьы**) — Аԥсны Гәдоуҭатәи араион аҿы иҟоу аихамҩатә мҩа а́иҩысра ауп, уи ахьӡ змоу ақыҭаҿы иҟоуп.

Астанциа аартын 1944 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Динамо (Гагратәи ашьапылампылтә клуб)

**Динамо** — Гагратәи Аԥснытәи ашьапылампылтә клуб ауп. Аԥсны Ахраҿа аиааира згаз. Аԥснытәи АССР, Қырҭтәылатәи АССР, ақалақь Гагра 1983 шықәса иреиҳамкәа иаԥҵан. 1983, 1986, 1987, 1988 шықәсқәа рзы Қырҭтәылатәи ССР Ачемпионат алахәылаҩ. 1991 шықәсазы СССР Ачемпионат Аҩбатәи Ҵаҟатәи Алига аҿы адебютант, 4-тәи азона.

## Аихьӡарақәа
* Аԥсны Ачемпионат - аҩбатәи аҭыԥ (1999, 1999/00) Ахԥатәи аҭыԥ (2003)
* Аԥсны Ахраҿа аиааира
* Аԥсны Асуперкупа - афиналист (1999)
* СССР ахԥатәи алига аҿы - 22-тәи аҭыԥ (1991 азы ахԥатәи алига азоналтә турнир аҿы).

Акатегориа:Гагра
Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарраҿы иҟоу аспорт
Лаԥсҭа (аангыларҭа)

250px|right|thumb|Аплатформа

**Лаԥсҭа** – Аԥсны Гәдоуҭа араион аихамҩатә аплатформа ауп. Уи Ермантәи аиҩхаа ақыҭаҿы иҟоуп.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Дранда (астанциа)

**Дранда** — Аԥснытәи адәыӷбамҩа адәыӷбатә станциоуп, Аҟәа - Очамчыра ҳәа изышьҭоу афымцамца аҟәшаҿы иҟоу. Уи ахьыҟоу Дранда ақыҭа ахьӡ ахуп.

Астанциа аартын 1940 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Цандрыԥшь (астанциа)

250px|right|thumb|Авокзал

**Цандрыԥшь** — Аԥсны Гагра араион ақалақьтә хкы змоу аҳабла Цандрыԥшь аҟны иҟоу Аԥснытәи адәыӷбамҩа аангыларҭа ауп.

Апассаџьыртә дәыӷбақәа зегьы астанциаҿы иаангылоит. Аныҟәаҩцәа аҳәааи аҳазылхратә хылаԥшреи ирылсны ицоит.

Астанциа аартын 1943 ашықәс азы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Абааҭа (аангыларҭа)

**Абааҭа** — Аԥсны Амшын Еиқәа аԥшаҳәаҿы аԥсшьарҭа қалақь Гагра аҟны иҟоу Аԥснытәи адәыӷбамҩа аныҟәаҩцәа рплатформа ауп.

Аплатформа аартын 1943 ашықәс азы. 2023 шықәса инаркны Ласточка ҳәа изышьҭоу адәыӷба Шәача-Гагра амҩаду аҿы иҟоу аплатформаҿы иаангылоит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Гагратәи аҽытә атрамваи

**Гагратәи аҽытә трамваи** — 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы (Актәи Адунеизегьтәи аибашьра аламҭалазы) Ажәытә Гагра (Урыстәылатәи Аимпериа, Амшын Еиқәа агубернаторра, Аԥсны) аус зуаз аҽымҩатә мҩа ауп. Уи егьырҭ ирылукаартә иҟан, амч аҽқәа ракәымкәа, аҽадақәеи аҽадақәеи ракәын.

Ажәытә Гагреи амҿтәы ҟаҵарҭеи рыбжьара електртә трамваи ҟаҵатәын, аха уи апроект анагӡара залымшеит, избан акәзар амшынтә ӷба дуқәа рыдкыларазы абаӷәаза ду аԥҵара ргәы иҭан.

## Амаршрут
Ақалақь асасааирҭа аҟынтәи амшын аԥшаҳәаҿы иҟоу амшын аԥшаҳәа аҽыкәабарҭақәа рҟынӡа амҩа ықәын. Аҽы атрамваи аус ауан 1903 инаркны 1918 рҟынӡа.

Акатегориа:Гагра
Гәма (аангыларҭа)

250px|right|thumb|Апавилион

**Гәыма** () — Аҟәа иҟоу аихамҩатә платформа ауп. Уи аартын 1940 ашықәс азы. Уи Гәымскаиа амҩаду иаваргыланы, Аҟәатәи аботаникатә баҳчеи Аҟәатәи амаамынқәа рааӡарҭеи рыбжьара иҟоуп.

## Ахҭыс
Аангыларҭа аартуп *Аботаникатә баҳча* ҳәа, ашьҭахь *Бараҭашвили*, нас *Баратов* ҳәа ахьӡ ԥсахын. 1990-тәи ашықәсқәа рзы ауп аплатформа ахьӡ Гума ҳәа ианыԥсахыз.

Асовет мчра аан Аҟәа — Очамчыра, Аҟәа — Тҟәарчал, Аҟәа — Зугдыди ҳәа ицоз афымцадәыӷбақәа аперрон аҿы иаангылон.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Акатегориа:Аҟәа атранспорт
Тҟәарчал (астанциа)

**Тҟәарчал** — Тҟәарчал ақалақь аҿы иҟоу, Аԥснытәи адәыӷбамҩа адәыӷбатә станциоуп.

Астанциа аартын 1940 ашықәс азы. 1992-1993 шықәсқәа рзы имҩаԥысуаз арратә усмҩаԥгатәқәа ирыхҟьаны астанциа ԥхасҭахеит, анаҩс еиҭашьақәыргыламызт, насгьы иаанрыжьит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Ахуи

Ахуи (аиспан. Ajuy) — аԥсыӡкратә қыҭа хәыҷ, насгьы уи  азааигәара адгьылбжьаха Фуертевентура (Канариатәи адгьылбжьахақәа, Испаниа) иҟоу амшын аԥшаҳәа иахьӡуп. Ахуи ахрақәа рыбжьара, ахықә хәыҷ аҿы иҟоуп.

Акатегориа:Испаниа ақыҭақәа
Чачба (ажәла)

**Чачба** мамзаргьы **Шервашиӡе** () — аԥсуааи ақырҭқәеи рыҭауадтә хылҵшьҭроуп. 1184 шықәс аҟынтәи Аԥсны иахагылоу ҭауадцәахеит.

## Чачаа рхылҵшьҭра аҭоурых
Чачаа реимшьҭратә легенда излаҳәо ала, 7-тәи ашәышықәсазы здинастиатә хылҵшьҭра назышьҭыз Ширван анапхагаҩы аемир Шавир Шервашиӡаа ирхылҵит. Уи, 1124 ашықәс азы дытҟәны, Қырҭтәылаҟа дааигеит Давид IV Арҿиаҩы Анаҩсангьы 1184 шықәсазы Датаӷо Шервашиӡе Аԥсны аҳ атитул аҳкәажә Ҭамара илҭеит.

Абри аамҭанӡа аԥсҳацәас Ачаа рымацара ракәын, урҭ рыжәлагьы аԥсышәаҿы ажәа “аҳәынҭқар” иасинонтмхеит. Убри аҟнытә аԥсуаа рҿы Шарвашиӡе аԥсҳа ҿыцқәа Ач-Ачба ҳәа ажәлар ирыхьӡырҵеит - «Ачба ихагылоу Ачба» ҳәа мамзаргьы, аԥсуа фонетикала, а-Чачба ҳәа.

Ареволиуциа-ҟалаанӡатәи литератураҿы Шервашиӡе ажәла ахьӡ Ширван аҟынтәи иаауеит ҳәа, насгьы егьырҭ аԥсуа ҭауадцәа ҭаацәарақәак, лымкаала Маршьанааи Ачааи (Анчабаӡеи, Анчба), еиҳа Шервашиӡараа раасҭа ижәытәӡатәиқәоу жәлақәоуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.

## Аԥсны анапхгаҩцәа рсиа

### Аҟәа аҳцәа (ериставцәа)
* Куабулел-Оҭаӷо Чачасӡе (Чачба) 1045
* Оҭаӷо I 1124 инаркн
* Дотагод (Отаго II) (1184—1213)
* Дардын (Дар-ад-дин) (1213—1243)

### Ихьыԥшыму Аԥсҳара анапхгаҩцәа мтаврцәа
* Аргәынаи (1412—1444)
* Рабиа (1451—1465) или (ок. 1459—1461) 
* Салуман I (ок. 1465—1480) или (ок. 1491—1495) 
* Сусҭан (1480—1500) 
* Арзаҟан (1500—1535) или (ок. 1491—1520) 
* Шәарах I (1535—1550)
* Баслакәа I (1550—1580)
* Ҟара-беи (1580—1630)
* Ԥуҭо (Пуҭу) (1580—1620)
* Ҭанури (1613—1628)
* Баслакәа II(1627—1650)
* Салуман II (1627—1650)
* Саҭеман (1627—1650)
* Сусҭар (Георги I) (1650—1665)
* Шәарах II (1660—1680)
* Зегнаҟ (1665—1700)
* Росҭом (1700 — 1730)
* Џьигешиа (Дгеша) (ок. 1700—1710)
* Ҳамид (Леуан) (1730)
* Манча (1730 — 1750)
* Зураб (1750 — 1780)
* Қьалышьбеи (ок. 1780 — 1808)
* Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа (1808—1810)
* Чачба, Сафар Алибеи (Георги II) (1810—1821)
* Омарбеи (Дмитри) (1821—1822)
* Чачба, Михаил Гьаргь-иԥа (1822—1866)

### Аԥсны апрестол аҭыԥблиустителцәа
* Гьаргь Михаил-иԥа Шервашиӡе (1846—1918)
* Константин Иосеб-иԥа Шервашиӡе (1918—1973)
* Гьаргь Константин-иԥа Шервашиӡе (1973—2010)
* Теимураз Гьаргь-иԥа Шервашиӡе (2010 — .)


Акатегориа:Аԥсны аамсҭацәа
Акатегориа:Урыстәылатәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аамсҭацәа
Аредба, Румеиса

**Румеиса Аредба** (; 1873, Аԥсуа аҳра – 1927, Сҭамԥыл, Ҭырқәтәыла) — Аԥснытәи аристократтә аҳкәажә, аҵыхәтәантәи а-Осман (аҭырқә) Султан Меҳмед VI иԥҳәыс Вахидеддин Назикеда Кадын-ефенди лаҳҭынраҭыԥҳа. Румеиса лыԥсҭазаара аиҳарак асулҭан иҭаацәараҿы илхылгеит, насгьы Сан-Ремо ахҵәара атәии, Меҳмед VI ихаҭара атәы зҳәоуи агәалашәарақәа даԥҵаҩын.

Акатегориа:1873 шықәсазы ииз
Акатегориа:1927 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Османтәи аимпериа ашәҟәыҩҩцәа
Акатегориа:Османтәи аԥсуаа
Протоаԥсуа-абаза бызшәа

**Протоаԥсуа-абаза бызшәа** — аԥсшәеи абаза бызшәеи изхылҵыз ареконструкциа зауз ажәытәӡатәи абызшәа.
## Афонологиа

### Ацыбжьыҟақәа
Ацыбжьыҟақәа рсистема еиҭашьақәыргылоуп астопқәеи аффрикатқәеи рҿы ԥшь-ганктәи афонациатә контраст аманы, африкативқәа рҿы ҩ-ганктәи аконтраст аманы.

Ҵаҟа иаагоуп апротоԥсуа-абаза алфавит аҭаӡҩыра::

# Абаза диалектқәак рҿы велартә цыбжьыҟақәа увуляртә цыбжьыҟақәа рахь ииасит.

Еиҳа иубарҭоу аԥсахрақәа рахь иаҵанакуеит:
* Аԥсуа бызшәақәа рҿы авелиартә цыбжьыҟақәа авулиартә цыбжьыҟақәаны иҟалоит.

### Grammar

Акатегориа:Апротобызшәақәа
Акатегориа:Аԥсуа-адыга бызшәақәа
Алаҳаӡы (аангыларҭа)

**Алаҳаӡы** — Аԥснытәи аихамҩатә платформа Аԥсны Гагра араион.

Уаанӡа *Бичвинтеи* *Пицунди* ҳәа иашьҭан.

Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Аџьыка

мини|Апомидорқәа злыху ақырҭқәа рџьыка
**Аџьыка** (, ) — Еиҳарак Аԥсни, Қырҭтәылеи зхы иадырхәо чысуп.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Афатәи арыжәтәи
Акатегориа:Аԥсуа чыс
Ли Исиу

thumb|Ли Исиу
**Ли Исиу** (; * ), **Аҭоурых Бро** () — Таивантәи аполитикатә активист, арадио уаҩ, Интернет еицырдыруа. Ли амагистртә диплом имоуп. Ли дидгылан Хан Куо-иу. 1988 ашықәс азы диит, Каохсиунг ақалақь аҿы дзааӡаз YouTube канал имоуп.

Акатегориа:1988 шықәсазы ииз
Акатегориа:Рашәарамза 10 рзы ииз
Акатегориа:Акитаицәа
Акатегориа:Китаитәи Ареспублика
Акатегориа:Таиван
I.O.I

**I.O.I** (Кореиа: 아이오아이; акроним Ideal Of Idol, IOI ҳәагьы еицырдыруеит) — ԥыхьатәи Аҩадатәи Кореиатәи аӡӷабцәа ргәыԥ, CJ E&M ҵаҟа иаԥҵаз апрограмма *Produce 101* ала 2016 азы Mnet аҿы. Агәыԥ еиуеиԥшым аусбарҭақәа рҟынтәи аҵара зҵоз 101ҩык рҟынтәи иалхыз 11ҩык рыла ишьақәгылан. Урҭ рдебиут ҟарҵеит маи 4, 2016 рзы ралбом хәыҷы, Chrysalis рыла, насгьы активла ԥшь-альбомк рыладырҵәеит, 2017 ашықәс анҵәамҭазы еиҟәыҵаанӡа.

Акатегориа:Аҩадатәи Кореиа
Wanna One

**Wanna One** (Кореиа: 워너원 насгьы стиль: WANNA·ONE) — ԥыхьатәи Аҩадатәи Кореиатәи аҷкәынцәа ргәыԥ, Stone Music Entertainment ҵаҟа иаԥҵаз апрограмма *Produce 101 Сезон 2* 2017 азы Mnet аҿы. Агәыԥ аамҭалатәи акәын, еиуеиԥшым амаҵзурақәа рҟынтәи 101-ҩык аҵаҩцәа рҟынтәи иалхыз 11-ҩык рыла ишьақәгылан: Канг Даниел, Парк Джи-хун, Ким Џье-хван, Иун Джи-сунг, Ли Дае-хви, Парк Ву-џин, Ха Сунг-вун, Хванг Мин-хиун, Онг Сонг-вуни, Ба.

Акатегориа:Аҩадатәи Кореиа
Чачба, Шәарах

**Шәарах (Сорех, Сарех) Чачба-Шервашиӡе** — Аԥсны аҳратәра аҳ. Ахыҵхырҭақәа рҿы 1660-1680 шықәсазы даҳбоит.

## Иполитика

Шәарах Чачба амрагыларахь аԥсуаа рҳәаақәеи анахара азыҳәан ихы иалаирхәан. Амрагылатәи аԥсуа аҳра аҳәаақәа ахынҳәара иҭахын. Ваҳушҭи Багратиони ишызгәаиҭаз Шәарахеи иашьеи Кәаԥеи Агыруа аҳра иақәланы еибашьеит, адгьыл аӡиас Егры ҟынӡа агырцәа рҟынтәи ахы ақәырҭит, Аԥсны иадҳәалеит. Убри ашьҭахь Шәарах Гырны "мҭавар" (агыршәала - аҳ, аҭауад) иара дшакәыу ҳәа иҳәит,  Кәаԥи Шәарахеи Егры иавсны Гыртәылаахь иақәлон, атәцәеи иргон. Гырны аҳеи Имерети аҳеи Абашиӡе изжәлаз Шәарах ирра ԥырҿеит аибыслараҿы акәхап, убри азыҳәан Шәарах илымшаӡит Гырны атәыртәра. Аха Шәарах иҳәаақәа ихьчеит. Шәарах ихадара ҵыхәтәантәи азыҳәан иара иабшьа Зегнаҟ идгьыл дақәлеит, имихеит. Ваҳушҭи Багратиони иашиҳәо ала Шәарах Аԥсны ахь ахынҳәыз адгьыл аҿы иара "аԥсуаа ихҵәаны иааигеит уаҟа", убри Аԥсны амрагылатәи адгьыл Гырны амԥыҵахалаҩцәа ирацәаны аамҭазы ишадҳәалаз амилаҭтәи бызшәеи ассимилиациагьы ахьыз ҳәа ҟалоит, убри азыҳәан акәхап иара убас иазгәаиҭоит ихыҵхырҭаҿы. Шәарах Нхыҵ Кавказ ианхоз ажәларқәа (Ашәуаа, Азахәцәа, Аҟарачқәа) рахьгьы анырра иман акәхап, рыцхыраара иқәларақәа рҿы ирҭон ҳәа ҟалоит.

## Иԥсҭазаара

Шәарах ақырҭ бызшәа ҟаҵаны иау хыҵхырҭақәа рҿы Сорех ҳәа ихьӡуп, аха уи ахьыӡ Сорех еиԥш иҟаӡым акәхап, убри азыҳәан иара ихьыӡ аԥсуахьӡы Шәарах ишакәыз рҳәоит. Шәарах иаб Гьаргь ихьӡан. Зегнаҟ Чачба иашьаԥа иакәын иара.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Википедия:Сообщения об ошибках

## Ихадоу адаҟьа (Главная страница)

Не могу начать создание новой статьи. При вводе название новой статьи на Главной странице и нажатии кнопки "адаҟьа аԥҵара" выскакивает предупрждение (банер) от бразуера с заголовком "Подтвердите действие на сайте N.org" и внизу написано: "Введите название новой статьи", хотя я ее изначально ввел. 

Автор сообщения: Ablaskir (ахцәажәара) 22:58, 4 мшаԥымза 2025 (UTC)

: Привет. Мне не удалось искусственно вызвать описанную ошибку, поэтому я не могу выяснить, в чем конкретно заключалась проблема. Однако в последнее время я заметил странное поведение Википедии, которое осложнило мою работу. — Fraxinus.cs (ахцәажәара) 11:35, 5 мшаԥымза 2025 (UTC)

Акатегориа:Авикипедиа анапхгара
Гагра (апансионат)

**«Гагра»**— 1952 шықәсазы иргылаз Гагратәи апансионат. Асовет аамҭазы Кавказ Амшын Еиқәа аԥшаҳәаҿы иҟаз асанаториатә усбарҭеи аԥсшьарҭа ҩнқәеи ирыҵанакуан СССР Агәабзиарахьчара Аминистрра Аԥшьбатәи Аҟәша хада, шықәсык иалагӡаны аус ауан, 110 уаҩы рзы иҟаҵан, аспорттә зал, акинотеатртә зал, иҟан. Уажәазы ​​"Гагра" ԥшьбаҟа еихагыла змоу хыбрауп, ахаҳә ԥшаҳәа ыҟоуп.

## Ахыҵхырҭақәа
* Абхазия: краткая энциклопедия. Сухум, 2022

Акатегориа:Гагра