open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гәбаадәы аибашьра

**Гәбаадәы аибашьра** (; ) 1864 ашықәсазы Ачерқьесцәа рыԥсыбаҩқәеи Урыстәыла империатә мчқәеи рыбжьара Урыстәыла-Черқьестәи аибашьра. Уи аибашьра аҵыхәтәантәи аибашьра ҳәа ирыдыркылоит, избан акәзар уи ашьҭахь иԥсаҟьоу ақәгыларақәа рыда даҽа акыр зҵазкуа аибашьрақәа ҟамлаӡеит.

## Аҭоурых
слева|мини
Аибашьра мҩаԥысит 1864 шықәсазы Гәбаадәы ақалақь аҿы 20 нызқьҩык рыла иҟаз ачерқьес ар, аҭыԥантәи ақыҭауааи амилициеи, абшьҭратә ҽыуаҩцәеи рыла ишьақәгылаз, 250 нызқьҩык рыла иҟаз аурыс ар, аказакцәеи аурыс ҽыуаҩцәеи, ашьапылампылтә еибашьцәеи. Аурыс мчқәа ԥшь-ганк рыла идәықәлеит. Ачерқьес мчқәа ацәаҳәа ԥырҵәарц рҽазыршәеит, аха аӡәырҩы аурыс артиллериеи ашьапылампылтә еибашьцәеи рыла еибашьит, урҭ афронт ахь инеиаанӡа. Иаанхаз аибашьцәа рацәак мырҵыкәа иҵахеит. Урыстәылатәи арра аԥсыбаҩқәа рҿы аиааира азгәаҭара иалагеит, насгьы арра-динтә парад мҩаԥган, избан акәзар 100-ҩык ачерқьес еибашьцәа зегьы рҿаԥхьа ршьра мҩаԥысит. Урыстәылатәи арра анаҩсгьы ачерқьесцәа рықыҭақәа ирықәлеит, ирбылуан, амхурсҭақәа рықәхра, аҵлақәа рыԥҟара, ауаа Амшын Еиқәа аԥшаҳәахьы иргоз.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:CS1 maint: archived copy as title
Акатегориа:Аибашьрақәа
Амаршьан, Баҭал-беи

**Баҭал-беи Амаршьан** - Дал анапхгаҩы.

## Абиографиа
Баҭал-беи диит Дарыҟә Амаршьани уи аԥшәмаԥҳәыси Гәыԥҳанашь Барзагь рҭаацәараҿы. Баҭал-беи ихәыҷра иазку аинформациа даара имаҷуп. 19-тәи ашә. 30-тәи аш. Баҭал-беи Амаршьан еиҳа анырра ду змаз аҭауадны дрыԥхьаӡон, избан акәзар есышықәша 30-ҩык ииҭиуан. 

### Аполитикатә хырхарҭа
Баҭал-беи зны дадгылан аԥсҳа иган, аха анаҩс аурыс иган дадгылеит. 1837 шықәсазы аурыс ирр Ҵабал ианақәла, аҭауадцәа Шьабаҭ, Ешсоу, Баҭал-беии Дала аҳәаа зегьы иаваршәны агәыԥ шьақәдыргылеит, ахыжәжәарақәа ҟарҵеит, ахьчаҩцәа шьақәдыргылеит уҳәа убас иҵегьы. Араҟа Баҭал-беи Шьабаҭ Амаршьан дидгылан. Аха аурыс ирр Ҵабал ианаалала, аурыс иганахь диасит, уимоу, Шьабаҭ ибаандыҩартәраҿы ацхыраара ҟаиҵеит. Аха 1840 шықәсазы Баҭал ибналаз Шьабаҭ дидгылан. 1842 шықәсазы иашьа данԥсы ашьҭахь, ҩаԥхьа аурыс иганахь диасит. 1845 шықәсазы Баҭал-беи анырра ду змаз аҭауад иакәны дҟалеит, Дал-Ҵабал аҵакырадгьыл дуқәа иман. 

### Аԥсра
Анаҩс Далтәи аҳҭынраҿы анхара далагеит. 1859 шықәсазы Баҭал-беи дыԥсит, аҳҭынра азааигәара анышә дамардеит.

## Ахархәара змоу алитература

* 
* 

Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазы ииз
Акатегориа:1859 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Маршьанаа
Аԥсуаа ртрадициатә анцәахаҵара

Адинхаҵара ахыҵхырҭа абшьҭратә уаажәларра ишадҳәалоу еилкаауп. Аԥсуаа рҿы иарбанзаалак ажәла анцәа иҟынтәи ихәҭа амоуп ҳәа агәанагаара иҟоуп, уи еиқәханы иҟоуп жәлақәак рҿы, иаҳҳәап, Леиба Мгәыӡырхәа ақыҭан (Лаиар ныха). Ажәлантәи аныҳәарҭақәа ркульт ахь ииасуеит абарҭ аԥшьаҭыԥқәа: Елыр-ныха (Елыр), Лӡаа-ныха (Пицунда), Инал-кәыба (Ԥсҳәы), Дадрыԥшь-ныха (Аҷандара), Лашькьендар (Тҟәарчал) уҳәа убас егьырҭгьы.

Аԥсуаа рҿы ажәытәан ныҳәарҭақәа ҳаҭыр рықәҵара иадҳәалоуп иахьа уажәраанӡагьы хәҭак ала еиқәханы иҟоу ажә аныхтәра аҵас, (ажә лымҳа ианхырҵәоз), иара уи ашьҭахь иԥшьоу ԥстәыны иԥхьаӡан,. ари шьаҭас иамоуп ан-анцәахәы пату лықәҵышьа аҵас. 

Убри аҟнытә аԥсуаа ранцәахаҵаратә терминқәа жәпакы рҿы ихымԥадатәиу компонентк аҳасабала аелемент “ан” ыҟоуп, иаҳҳәап, ан-ыха – аныҳәарҭа, ан-цәа – зегь реиҳа амч змоу адунеи аԥшәма, уҳәа убас иҵегьы). Аԥсуаа рныҳәарҭақәа абжьааԥны ахрақәа рықәцәан, аҳаԥқәеи рҿы, аӡиасқәа ахьеилало азааигәара аҿыгьы. Аҵлақәагьы иԥшьоуп ҳәа иԥхьаӡан, убри ҩыза аҭыԥқәа рҿы ашәарыцарагь ҟалаӡомызт. Аԥсны зегь реиҳа ижәытәӡатәиу аԥшьаҭыԥқәа ататематикатә культқәа рынагӡаразы иҷыдоу ҭыԥны иҟан. Аԥсуаа рдинхаҵараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааннакылеит иахьа уажәраанӡагьы зны-зынла иуԥыло амацәыс акульт (Афы анцәахәы изкны), ҷыдала ахәышҭаара ҳаҭыр ақәҵаны (амцабз аимхәыц)

Аԥсуаа рдинхаҵараҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ еиуеиԥшым аԥсабаратә мчқәа рхаҭара аарԥшра ааннакылон. Аԥхьатәи акоммуналтә система аилабгара аамҭазы, еиҳагьы аԥсцәа ркульт  аҿиара аиуит, убри «аҩбатәи анышәынҭрақәа» рҵас иадҳәалан, уи Иаса Қьырса иира аанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалеит (мегалиттә культура аан) насгьы ари аҵас 20-тәи ашә. аҟынӡа иаанхеит. Аԥсуаа рҿы иреиҳаӡоу анцәахәы — Анцәа изкны еиҳа еилыкка иҟоу агәаанагарақәа цәырҵит.

Ус анакәха, ақьырсианра ҟалаанӡатәи аԥсуа нцәахәқәа рпантеон хадас дамоуп —Анцәа. Уахь иаҵанакуеит:

Анана-Гәында,;

Афы;

Ӡыӡлан;

Ҳаиҭ;

Кодошь;

Ажьахара;

Ашьха анцәахәы;

Аиҭар;

Шьашәы;

Џьаџьа;

Ерыш;

Кьыкәан, уб. иҵ.
Очкочи

Очокочи (ақырҭ. ოჩოკოჩი) - ақырҭуа мифологиаҿы, ауаҩыџьма, ашәарыцаҩцәеи аизгаҩцәеи еснагь еиҿагылоу.
Ажәытә жәабжьқәа инақәыршәаны, Очокочи ԥстәы дуун, ахцәы ҟаԥшь (ажьақь еиԥш) зхаз, насгьы ацқәа ҵарқәа змаз акәын. Очокочи дызлалукаауаз игәы ҟынтәи иҭыҵуаз аҳәызба еиԥшыз аҟәаҟәа ахьамаз акәын, уи ихы иархәаны иаӷацәа ҩбаны иԥиҟон. Очокочи ииҳәо иҿамшәо даанхеит, аха ибжьы ҭганы игоз абжьы ауаа еиҭаҳәашьа змам ашәара рыҵанакуан

Акатегориа:Ақырҭуа мифологиа
Адау

**Адау** — аԥсуа мифологиаҿы дауаҩ дууп. Еиуеиԥшым Адауцәы рхқәа рхыԥхьаӡара еиуеиԥшым, мифқәак рыла, блакы имоуп.

Адау ацәырҵра еиуеиԥшым аԥсабаратә феноменқәаиацуп: аԥшацәгьа, адыд-мацәыс, уҳәа уб.иҵ. Адау амцабз мамзапгьы аӡы ахыҵхырҭа дахьчаҩуп. Ауаа иршәоит. 

Аԥсуа мифқәа излаҳәо ала, Адауцәа аҵануаа аныӡ ашьҭахь цәырҵит. Нарҭаа репос афырхаҵа Сасрыҟәа уи дицны аибашьра далалоит, аиааирагьы игоит, убри аҟнытә адау мчыла ахәылбыҽха иқьышә аҟынӡа ашьха ӡиас дҭалоит, уи уахынла иҵаауеит. Адау анҵаа ашьҭахь, Сасрыҟәа адау иҟамала ихы ԥиҵәеит, ахәра аццышә ԥха ақәиҭәеит, аҿыц имҿиарц.

## Азхьарԥшқәа
* Список существ – Адау 
* skazka.mifolog.ru // Спасая братьев, Сасрыква побеждает великанов 

Акатегориа:Аԥсны акультура
Андроникашвилиԥҳа, Қьаҭауан Папуна-иԥҳа

**Қьаҭауан Андроникашвили** – ақырҭуа аҳкәажә, насгьы Қарҭли-Қахеҭ аҳ Гьаргь XII раԥхьатәи иԥҳәыс лоуп. Лара 1778 шықәсазы лхатә напхгара ақырҭуа ҽыуаҩцәа лезгинтәи ашьхарыуаа рҿаԥхьа аиааира ргеит.

## Абиографиа
Аҳкәажә Қьаҭауан диит Андроникашвили иҭаацәараҿы, Мраҭашәара-Қырҭтәылатәи аҳра Қахеҭ аҿы зегь реиҳа анырра змаз аҩнқәа иреиуан, урҭ Византиатәи Комнинцәа рдинастиа иахылҵшьҭроуп. Лаб, аҭауад Папуна Андроникашвили, Кизикитәи *амоурави* (Қырҭтәылаҿ ари ахьӡ зырҭоз ачынуаҩ, тәылаҿацәк ахада иакәын). Лан дызусҭоу еилкааӡам. Илыман хҩык аишьцәа: Мелкиседеқ, Иезе, Реуаз.

Аҳкәажә Қьаҭауан 1766 шықәсазы Қырҭтәыла аҳ Елакра II иԥеиҳабы, Қарҭли-Кахеттәи аҳра аҭынхаҩыс иҟаз Гьаргь диццеит. Ари аибагараҿ Андро-никашвилиаа рыжәла, еиҳаракгьы Қьаҭуан лашьа Реуаз, аҳ иаҳҭынраҿы ихатә иинтересқәа рыҿиара ацхрааразы. Андроникашвилиараа дырҿагылеит Елакра II иԥҳәыс Дареџьан Адианԥҳа дызхылаԥшуаз афракциа. 1780 шықәсазы Дареџьан лпартиа иалшеит Андроникашвилиараа рнырра армаҷра, Елакра Реуаз Андроникашвили Кизики амурави имаҵура дамихырц азы агәра ир-ганы. Акыр шықәса рышьҭахь, 1795 ашықәс азы, аҭауад Реуаз, Елакра иахь ацхырааразы инеиуаз кизиктәи аруаа дырԥырхагахеит, иара убри аамҭазы Елакра фырхаҵарала иқалақь хада ихьчон.

24-шықәса зхыҵуаз Қьаҭауан ахьӡ-аԥшеи, аҳаҭыри лоуит 1778 шықәсазы, Гартискартәи аибашьраҿы иналыгӡаз ароль азы, уи акыр ҵуеит ақырҭцәеи алезгьынцәеи рыбжьара иҟаз аиҿагылара аепизод. Қырҭтәылаҟа ицоз амҩан 500-ҩык раҟара лезгьынтәи ашьхаруаа рыкәша-мыкәша иҟоу аҭыԥқәа рцәырҳәра данрықәшәа, Қьаҭауан хаҭала 300-ҩык рыла еибгаз лҽыуаҩцәа аибашьрахь дцеит, аиааирагьы лгеит. Уи атәы анеиликаа, аҳ Елакра Қарҭ аҭаларҭаҿы арратә ҳаҭыр инагӡаны иҭаца диԥылеит. Лара 1782 шықәсазы 28 шықәса анылхыҵуаз Қарҭ дыԥсит, лҵыхәтәантәи ахшараиураан иҟаз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны. Дамадоуп Дауҭ-Гареџьтәи абеирҭыԥаҿ. Шықәсык ашьҭахь Гьаргь аҳкәажә Мариам Цицишвилиԥҳа дигеит.

## Ахәыҷқәа
Жәаф шықәса рыҩныҵҟа, Қьаҭауан 12 хәыҷқәа лыхшеит:

* Аҳиԥа Дауҭ (1767 шықәса рашәарамза 1 - 1819 шықәса лаҵарамза 25), Қырҭтәыла аҳ-регент (1800-1801).
* Аҳиԥа Иуана (лаҵарамза 16, 1768 - жәабранмза 15, 1819), аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы.
* Аҳԥҳа Варвара (1769 мамзаргьы 1770–1801), 1784 шықәсазы Симон-Зосим Андроникашвили диццеит, хҩык ахәыҷқәа лыхшеит.
* Аҳиԥа Луарсаб (1771 - 1798 рҟынӡа), иқәыԥшраан дыԥсит.
* Аҳԥҳа Софиа (1771 - цәыббрамза 28, 1840)
* Аҳԥҳа Нино (мшаԥымза 15, 1772 - лаҵарамза 30, 1847), Гьаргәал Адиан иԥҳәыс, Гыртәыла аҳ (*мҭавари*), иԥсра ашьҭахь арегент (1804-1806).
* Аҳԥҳа Салам (1773 шықәсазы - 1777 шықәса ажьырныҳәамза 3)
* Аҳиԥа Баграт (лаҵарамза 8, 1776 - лаҵарамза 8, 1841), ашәҟәыҩҩы, Урыстәылатәи Аимпериа асенатор.
* Аҳкәажә Риԥсиме (1779 - лаҵарамза 27, 1847)
* Аҳиԥа Салуман (1780 - 1798 рҟынӡа), иқәыԥшраан дыԥсит.
* Аҳԥҳа Гаиана (цәыббрамза 27, 1780 – рашәарамза 22, 1820), Қсантәи агерцог, Гьаргь иԥҳәыс.
* Аҳиԥа Ҭемыр (23 мшаԥымза 1782 - 25 жьҭаара 1846), аҭоурыхдырҩы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1754 шықәсазы ииз
Акатегориа:1782 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Рашәарамза 3 рзы иԥсыз
Акатегориа:Ақырҭцәа
Акатегориа:Андроникашвилиаа
Квириа

Квириа () — ақырҭуа мифологиа анцәахәы, Гмерти иԥа, Гатишвили иԥхьагылаҩ. Аиашара анцәахәы, ауааи Гмертии рыбжьара абжьаҟаза. Уи иаҳаҭыр аҟынтә Квирицховлобеи Халарџьоби аныҳәарақәа еиуеиԥшым ахәмаррақәа иацны иҟарҵон, ԥсаҭатәла имҩаԥыргон. Аԥхынра раԥхьатәи аныҳәагьы иара изкын, 8  еиуеиԥшым аныҳәаратә ҵасқәа (ритуалқәа) иаҵанакуан. Ари аныҳәа аан, аԥшьаҭыԥ аҵлақәа рыла идырԥшӡон, ақыҭақәа рыбжьара аицлабрақәа мҩаԥысуан асы иалхыз аҟлан азааигәара, ашәаҳәара иаҿын, анцәахәы амшцәгьақәа рҟынтә иахьеиқәирхаз азы ҭабуп ҳәа иаҳәо ақәгыларақәа мҩаԥысуан. Иара убас аарҩара аныҟаз, мамзаргьы афырҭын ааигәахо ианалагалакгьы иныҳәон. Иара икульт амаскатә театр Берикаоба аҿиара ашьаҭақәа иреиуан. Лактәи амифологиаҿы анцәахәы Квириа ихьӡ еиқәырханы иҟоуп  - Квара ҳәа. Иҟалап уи иреиҳау анцәахәқәа иреиуазҭгьы. Квара иазкны ашәиԥхьыӡ уажәгьы идыруп: «Ина иала лавсун Квара ласивуи! ҳәа, Квириеи Квареи ахьӡқәа   урарттәи “квера” - "ҵаҟатәи дунеи", "ажәҩан" аҟны апаралельқәа амоуп.

Акатегориа:Ақырҭуа мифологиа
Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа

**Гьыргәал (Григол) Кац-иԥа Адиан –** Гыртәыла аҳ (*мҭавари*) (1788 инаркны, аԥырҟәҟәаарақәа рыла).

Гыртәыла аҳра зуаз аҳ Кац II Адиани иара иԥшәмаԥҳәыси аҳкәажә Анна Пааҭ-иԥҳа Ҵулукиӡеи рыҷкәын.

## Аҳра аура
1803 ашықәс азы Гьыргәалеи, Лечхәымтәи апровинциа ампыҵахалара згәы иҭаз, Имереҭтәи аҳ Салумани иареи аимак рыбжьалеит. Имереҭтәи аҳи, аԥсуа аҳи ихы иақәиҭны ииԥырҵырц алшара имбаӡакәа, Гьыргәал ацхыраара даҳәеит Урыстәылатәи аҳәынҭқарра ԥыхьатәи Қырҭтәылатәи аҳра (Қарҭли-Кахети) аҿы губернаторс иҟаҵаз аинрал Цицианов иахь, насгьы ацхыраара диҳәеит Гыртәыла Урыстәыла иадларц азы. 1803 шықә-са ԥхынҷкәынымза 4 аҽны Урыстәыла дизиашаны дшыҟоу азы аҭоуба ҟаиҵеит, насгьы аинрал-маиор ичын, Аԥшьа Алықьсандр Неватәи иорден азы апатент иоуит. Анаҩс иара иоуит Иреиҳаӡоу Ахьтәы шьақәырӷәӷәага, инвеститура аазырԥшуа, сардал ҳәа атитул, даҽакала иуҳәозар, Гыртәы-ла ар рхада, аҳәынҭқарратә бираҟ (амчра адырга), абриллиантқәа рыла иқәыԥсоу асабра. Иара иааникылеит атәыла аҩныҵҟатәи анапхгареи атәылауаҩратә ӡбареи. 1804 шықәсазы цәыббрамза 27 азы, Иреиҳаӡоу Арескрипт ашьҭахь, Гыртәыла артиллериатә ҟәыра абжаки Белевски Иегер аполк рыла иааныркылеит, уи аҳ Салуман Адиан аҟынтәи Лечхәымтәи апровинциа импыҵахалара алшара ицәыӡит.

Шықәсыкгьы мҵыцкәа (1804 шықәсазы жьҭаара 24) Гьыргәал дыԥсит. Аӡәырҩы ргәы иаанагоит Салуман II иааишьҭыз ашьцәа шҳамла дыршьит ҳәа. Даҽа версиак ала, иԥҳәыс ачырчаҩ Нино Багратионԥҳа ашҳам илҭеит ҳәа, уи ашьҭахь аҭынха қәыԥш изы регентс дҟалеит.

## Аҭаҳцәа
[слева|мини|213x213пкс|Гьыргәал Адиан иԥҳәыс – [Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|аҳкәажә Нино Гьаргь-иԥҳа Багратионԥҳа.]]
Гьыргәал ԥҳәысс дигеит аҳкәажә Нино Гьаргь-иԥҳа Багратионԥҳа, Қырҭтәыла аҵыхәтәантәи аҳ Гьаргь XII иԥҳа. Лхаҵа данԥсы ашьҭахь, лԥа Леуан иқәра наӡаанӡа,  ирегентс дыԥхьаӡан. Аҭаҳцәараҿ иит:

* Адианԥҳа Қьаҭауан (1792 - 1823 ашьҭахь), аҳкәажә, раԥхьатәи лхаҵа Мырзаҟан анапхгаҩы, аҭауад Манча Салуман-иԥа Чачба (? - 1813), аҩбатәны (1823 инаркны) - аԥсуа аҳиԥа Росҭом-беи Қьалышь-беи-иԥа Чачба;
* Леуан V (1793-1846), Гыртәыла аҳ (1804-1846);
* Адианԥҳа Мариа (1794-?), аҳкәажә, раԥхьатәи лыҭаацәараҿы аҭауад Гьаргь Дауҭ-иԥа Арсҭаа (Гәриатәи), аҩбатәны ԥҳәысс дигеит аҭауад Росҭом Бери-иԥа Геловани;
* Адианԥҳа Елена (1795—?), аҳкәажә, раԥхьатәи лхаҵа Дауҭ Гьаргь-иԥа Гурели, аҩбатәи лхаҵа Гьаргь Леуан-иԥа Микелаӡе;
* Адианԥҳа Екатерина (1797—?), аҳкәажә, ԥҳәысс диман аҭауад Беглар Заал-иԥа Џьамбакуриан-Орбелиани;
* Адиан Гьыргәал (Гьаргь) (1798 - 1851 ашьҭахь), аҳиԥа, аинрал-маиор. Уи ԥҳәысс диман аграфԥҳәыс Елизавета Павл-иԥҳа фон дер Пален, ахшара имаӡамызт.

## Азхьарԥшқәа
* 

Акатегориа:1770 шықәсазы ииз
Акатегориа:1804 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Жьҭаарамза 24 рзы иԥсыз
Акатегориа:Адианаа
Акатегориа:Ақырҭцәа
Шыкаԥшьын

**Шыкаԥшьын**  (адыг. шыкӏэпщын/шыкӏэпшынэ) адыга жәлар рахәыцтә рҳәагауп.
Уи 19-тәи ашәышықәса аҵыхәанӡа еицырдырны иҟан; Еиҳараӡак ашыкаԥшьын ахацәа роуп иарҳәо. 20-тәи ашәышықәсазы уи маҷын, еиҳаракгьы зықәрахь инеихьоу ауаа рыбжьара акәын иахьуԥылоз, аха уажәазы иара арҳәара атрадициа еиҭаҿиоит, насгьы ари аинструмент ԥыҭ-ԥыҭла ахьӡ-аԥша аиура иаҿуп.

Акатегориа:Ихырхәо амузыкатә инструментқәа
Акатегориа:Адыгаа рмузыкатә инструментқәа
Акатегориа:Ахордофонқәа
Акатегориа:Адыгеиа акультура
Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа

**Аҳкәажә Нино Гьаргь-иԥҳа Адианԥҳа,** зыӡӷабжәлоу **Багратионԥҳа** (, ;  Қарҭ –  Санкт-Петербург) — астатс-ҭыԥҳауп, аҽыуаҩ ԥҳәысуп, Гыртәыла аҳ Гьаргәал Адиан иԥҳәыс, аҵыхәтәантәи Қырҭтәыла аҳ Гьаргь XII-тәи иԥшәмаԥҳәыси аҳкәажә Қьаҭауан Папуа-иԥҳа Андроникашвили рыԥҳа.

## Абиографиа
Нино (аурыс традициала *Нина*) диит мшаԥымза 15, 1772 шықәсазы Қарҭ, Қарҭли-Қахеҭтәи аҳраҟны. Жәаф шықәса данырҭагылаз Агыртәыла анапхгаҩы Гьаргәал (агыруа традициала ''Григол'') Адиан ԥҳәысс дигеит.

1803 шықәсазы ԥхынҷкәынымза 1 аҽны, лхаҵа аурыс аимператор аҭоуба аниҭа ашьҭахь, аҳкәажә Адианԥҳа Иреиҳаӡоу аҳамҭа лоуит –  алымчцәеи аҟаԥшьыхәаҵәатәи акадифа 10-ҟа аршьыни. Аурыс ҳадара иаразнак еилыркааит лара амчхара бзи збо уаҩ шлакәу. Аурыс аинралцәа рысалам шәҟәқәа рҿы лара илыхцәажәоит "аичарчаҩ дуӡӡа" лаҳасабла.

1804 шықәсазы жьҭаарамза 24 рзы иаалырҟьаны дыԥсит аҳ (агыруа традициала *мҭавари*) Гьаргәал Адиан. Иҟоуп атеориа, иԥҳәыс ашҳам лҭеиҵеит ҳәа. Лхаҵа данԥсы ашьҭахь, лԥа Леуан ихәыҷраан, лара лакәын атәыла напхгара азҭоз, Леуан ианизҳа, Санкт-Петербургҟа илыԥхьеит, уа лыԥсҭазаара иаанхаз ашықәсқәа лхылгеит, Иреиҳаӡоу аӡбарҭа.

1806 шықәсазы маи 12 рзы Нино Гьаргь-иԥҳа Аԥшьа Екатерина лыхьӡ зху Аџьар Ду аорден ланашьан.

Лара лоуп, лыцәгьаршрақәа ирыбзоураны, аӡәырҩы ашьхаруааи Урыстәыла аҳәынҭқар аиҳабыра рхаҭарнакцәеи рыбжьара арратә еидысларақәа ахара здуны иҟалаз. Лара иҟалҵоз апровокациақәа ирыхҟьаны, аиҿагылараҿы иҭахеит зықьҩыла аԥсуа шьхарыуаа, Урыстәылатәи аимпериа аурыс еибашьцәа. Лаҵарамза 2, 1808 лара иҟалҵаз аичырчарақәа ирыхҟьаны, бџьарлатәи ажәылара иахҟьаны, Аҟәатәи абааҿы дҭахеит Аԥсны аҳ Қьалышь-беи Чачба. Еиуеиԥшым аганқәа рыла лара лыцәгьаршратә усқәа Кавказтәи аибашьра зегьы (1817-1864) иҽеимкәа ианыруан, уи иахҟьаны жәаа-нызқьҩыла ашьхаруааи аурысцәеи ҭахеит.

Лаҵарамза 31 1847 шықәсазы аҳкәажә Нино Санкт-Петербургаҿ дыԥсоит, анышә дамадоуп Аԥшьа Ауахәамаҿы. Иуана Ахьҿа ихьӡ зху Алықьсанр-Неватә абеирҭыԥхада аҩныҵҟа.

## Аҭаҳцәа
Нино Гьаргь-иԥҳа Багратионԥҳа ԥҳәысс дигеит Гьыргәал. Аҭаҳцәараҿ иит:

* Адианԥҳа Қьаҭауан (1792 - 1840 нӡа), аҳкәажә, раԥхьатәи лхаҵа Мырзаҟан анапхгаҩы, аҭауад Манча Салуман-иԥа Чачба (? - 1813), аҩбатәны (1823 инаркны) - аԥсуа аҳиԥа Росҭом-беи Қьалышь-беи-иԥа Чачба;
* Леуан V (1793-1846), Гыртәыла аҳ (1804-1846);
* Адианԥҳа Мариа (1794-?), аҳкәажә, раԥхьатәи лыҭаацәараҿы аҭауад Гьаргь Дауҭ-иԥа Арсҭаа (Гәриатәи), аҩбатәны ԥҳәысс дигеит аҭауад Росҭом Бери-иԥа Геловани;
* Адианԥҳа Елена (1795—?), аҳкәажә, раԥхьатәи лхаҵа Дауҭ Гьаргь-иԥа Гурели, аҩбатәи лхаҵа Гьаргь Леуан-иԥа Микелаӡе;
* Адианԥҳа Екатерина (1797—?), аҳкәажә, ԥҳәысс диман аҭауад Беглар Заал-иԥа Џьамбакуриан-Орбелиани;
* Адиан Гьыргәал (Гьаргь) (1798 - 1851 ашьҭахь), аҳиԥа, аинрал-маиор. Уи ԥҳәысс диман аграфԥҳәыс Елизавета Павл-иԥҳа фон дер Пален, ахшара имаӡамызт.

## Ахархәара змоу алитература
* Дадиан, Нина Георгиевна // Русский биографический словарь : в 25 томах. — Санкт-Петербург—Москва, 1896—1918. 

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1772 шықәсазы ииз
Акатегориа:Мшаԥымза 15 рзы ииз
Акатегориа:1847 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Лаҵарамза 31 рзы иԥсыз
Акатегориа:Адианаа
Аҳ Пту

**Пту** — ахьӡ аԥша ду зауз Ла аҳратәра, агипотезатә Ашәуа цивилизациаҟны аҳәынҭқар.

Акатегориа:Алегендартә монархцәа
Аџьаӷафа

**Аџьаӷафа** (, ) — ауаҩытәыҩсатә ҟазшьа бааԥсқәа зегьы, иара убасгьы аҟазшьа бзиақәа рхаҿсахьа, алегендақәеи, аҵасқәеи, ажәабжьқәеи, ажәаԥҟақәеи, ашәақәеи рыхьчаҩ.

Ажәытәан абаза чара заҵәыкгьы аџьаӷафа даламлакәа инагӡахомызт.

Аџьаӷафа, акәашараан дааины, икәашоз аҷкәын ма аӡӷаб ибӷа дисырц мамзаргьы дигәыҵысырц илшон, уҳәа убас иҵегьы, убас ала ацәымӷра, агәыԥжәара, агәыҳәра, ма ацәыбзара реиԥш иҟоу ауаҩытәыҩсатә ҟазшьа бааԥсқәа зегьы ааирԥшуан. Ауаҩы ҟәыш, мамзаргьы аҳ, насгьы игхақәа ааирԥшырц, идырбарц азы, Аџьаӷафа дызхыччоз дхьымӡӷуп ҳәа дыԥхьаӡан, насгьы уи ауаҩы дицәыхьчарц иҽазишәон.

Аџьаӷафа ҟазшьа бзиақәа рҟынтә, иара ахәшәтәҩы иаҳасабала, мамзаргьы абжьагара ҟәыӷақәа зҭахыз ауаҩы иаҳасабала ихы мҩаԥигон.

Акатегориа:Атрадициақәа
Фынг

Фынг — ауаԥсаа рритуалтә аишәа.

Фынг – (ауаԥс. фынг/фингæ) – ауаԥсаа ртрадициатә ԥсҭазаараҿы х-шьапык зҵоу аишәа ауп. Уи амҿы иалхын, лассы-лассы ашьапқәа аарҳәны иҟан, насгьы аҭыҳәҭақәа рыла ирԥшӡар ауан.
Аишәа аетикет аҿы ауаԥстә финг ҳаҭыр зқәу аҭыԥ ааннакылон. Аишәа иахатәаз ауаа ажәа ҟьашьқәа рҳәара, ицқьам аԥстәқәа рыӡбахә аҳәара, мамзаргьы лассы-лассы аныҳәақәеи аныҳәаҿақәеи зцыз акрыфара пату ақәымҵара рылшомызт.
Адыга хабзе

**Адыга хабзе** мамзаргьы **Адыгаӷе** (адыг. Адыгэ хабзэ; Адыгэгъэ) — адыгаа ретикатә-философиатә доктриноуп, иҩым аԥҟарақәеи азакәанқәеи реизак ауп. Уахь иаҵанакуеит ауаҩы иҟазшьа шьақәзыргыло аҵастә зингьы, иааизакны ауаажәларра анормақәагьы.

Адыга хабзе ихадоу аҟазшьа ԥҟарақәа рахь ирыҵанакуеит:

Ауаҩра (цIыхугъэ);

Агәаҟәышра (акъыл);

Ахаҵара (лIыгъэ);
Агәырҩа хашҭратә хаҳә

**Агәырҩа ахашҭратә хаҳә** (ауаԥс.Фыдрохганен цех дур) — ауаԥсаа репос аҟны Нарҭтәи Нихас аҟны иҟоу ахаҳә цәыш.

Ари ахаҳә иқәиаз лассы-ласс игәырҩа ихашҭуан. Зыҷкәын дызшьыз Урызмаг абри ахаҳә дықәиан.
Тинен Аԥсынтәылатәи

**Аҳиԥа Тинен** – Қарҭли аҳмада, аԥсуа аҳиԥа.

## Абиографиа
Аҳиԥа Тинен диит аԥсҳа Дырмит II иҭаацәараҿ, Аԥсуа аҳрадуаҿ. 872 шықәсазы иаб аԥсҳа Дырмит иԥсҭазаара далҵит. Уи диҭынхеит иашьеиҵбы – Гьаргь I. Гьаргь имчра аамҭан Қарҭли инапаҿы иааигоит, уи атәылаҿацә ахәҭак аҿы, Чихи (Чихь) ҳәа хьӡыс иамаз, аҳмадас дҟаиҵоит иарԥысыз Тинен. Фышықәса, 872-878 шықәсқәа рыбжьара, Қарҭли дахагылан. Аха 878 шықәсазы иабшьа Гьаргь иԥсҭазаара далҵит. Иԥҳәысеиба, аҳкәажәду лцәыбза аԥсҳа иҟәардә илҭеит. Тинен дипырхагамхарц азы аҳмада Тинен дылшьит, иашьа Баграт илшеит мшынла Бырзентәылахь анеира.

## Азхьарԥш
Адиан, Леуан V

**Леуан V Адиан** ( – ) — Гыртәыла аҳ (мҭавари) (1804 инаркны), Урыстәылатәи амаҵзураҿ аинрал-леитенант.

## Абиографиа
Гыртәыла анапхгара зуаз аҳ Гьыргәал (Григол) Адиани (1788-1804) уи иԥшәмаԥҳәыси Қарҭли-Кахеҭтәи аҳ Гьаргь XII иԥҳа, аҳкәажә Нинаи. 

Данхәыҷыз иаб шасс дишьҭит Аԥсны аҳ Қьалышь-беи Чачба иахь. Иаб данԥсы ашьҭахь, Урыстәылатәи аҳәынҭқарра ақәырӷәӷәарала, Гыртәыла дҭырҵааит, насгьы иан лрегентра аҵаҟа мҭаварс ҳәа дыԥхьаӡан. 1804 ашықәс азы аамсҭацәа дрыцны Урыстәылатәи аимпериа изиашаны дшыҟоу аҭоуба ҟаиҵеит, иреиҳау амчра адыргақәеи, аинрал-маиор ичыни, Анна ԥшьа лорден, 1-тәи аҩаӡара змоу иоуит. 1808-1809 шықәсқәа рзы аурыс-ҭырқәа еибашьра далахәын, 1810 шықәсқәа рзы Ахалцихь иаҿагылаз акампаниаҿ. Дук мырҵыкәа, аимператор Алықьсандр I иҳәарала, ихьыԥ-шым напхгаҩыс дҟалеит. 1818 ашықәсазы Аԥсны дақәлеит, 1820 ашықәсазы Имереҭ аҿы ақәгылараан аурыс еибашьцәа ацхыраара ду риҭеит, уи азы аинрал-леитенант ичын ианашьан. Иахәҭоу аҵара ахьимоу азы, аҳ Леуан анапхгаратә усурахь ҳәа акгьы ааирԥшуамызт, аҳәынҭқарра анапх-гара иҭынха аҭауад Никәала Адиан (Диди Нико - «Нико Ду») инапы ианиҵеит. 1840 шықәсазы лаҵарамза 11 азы, иара иԥеиҳабы Дауҭ аҳра анап-хгара ииҭеит, уи атәыла аекономика ҭагылазаашьа бааԥсык иҭагылан.

## Аҭаацәара
Раԥхьатәи аибагараҿы аҳкәажә Нино Зураб-иԥҳа Ҵереҭели (?-1811) дигеит, аҩбатәны лаҳәшьа Марҭа Зураб-иԥҳа Ҵереҭели (1792-1839). Марҭа лҟынтә иит:

* Дауҭ I Адиан (1812-1853), Гыртәыла аҳ (1840-1853), аинрал-маиор.
* Адиан, Гьыргәал Леуан-иԥа (1814-1901), аҭауад, ашьаҟауаа ринрал, апоет, Колхидели ҳәа ԥсевдонимла иҩуан.
* Адианԥҳа Нино Леуан-иԥҳа (1816-1886), аҳкәажә, 1836 инаркны - ԥҳәысс диман аинрал-маиор аҭауад Иуан Константин-иԥа Багратион-Мухрански.
* Адиан, Константин Леуан-иԥа (1819-1889), аҭауад, аҽыуаҩтә еибашьцәа ргенерал.
* Адианԥҳа Екатерина Леуан-иԥҳа (?—1839), аҳкәажә, ԥҳәысс диман аҭауад Дырмит Ҳасан-беи-иԥа Чачба.

## Ахархәара змоу алитература
* 

Акатегориа:1793 шықәсазы ииз
Акатегориа:1846 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Ԥхынгәымза 30 рзы иԥсыз
Акатегориа:Адианаа
Ӡҩаба

**Ӡҩаба** —  агипотезала Ашәуа аҳәынҭқарцәа руаӡәк, ажәлар Ӡҩаба ҳәа хьӡыс изырҭаз (Бзыԥаа рцәажәашьа аҟынтә. “ӡҩа”: азҩа). Аҭоурых аҿы Ашәуаа рчарҳәаҩыс ддыруп, аҳәынҭқар Ла Пту иаӷа хадақәа дыруаӡәкны дыҟан, агипотезатә Ашәуа Аҳраҟны аҵара зегьы зықәызхыз иакәын.

## Азхьаршрақәа
* Б. Режабек, Л. Регельсон, И. Хварцкия. Кто изобрел "финикийскую" письменность?
* http://apsnyteka.org/525-rezhebek_regelson_khvartskiya_kto_izobriol_finikiiskuiu_pismennost.html

Акатегориа:Алегендартә монархцәа
Аҳмада

**Аҳмада** – аҭоурыхтә хьӡы, амаҵура аҳратә Аԥсныҟны. Иара  – аҳмадара анапхгаҩуп. Аамсҭара рҟынтә иалху ауаа.

## Аԥсуа аҳрадуаҿ
Аԥсуа аҳраду ишон аԥшьқәеи, аҳрақәеи, ақыҭақәеи ацуҭақәеи, аҳмадарақәеи рыла. Абарҭ аҳмадарақәа рҟны дахагылан аҳмада. Атитул аҳмада жәа-жәала еиҭаугар ҟалоит *"анапынҵаҩ"* ма *"агәрагаҩ"* еиԥш.

Атитул аҳмада раԥхьаӡакәны иаҳԥылоит ажәытәӡатәи ақырҭуа хыҵхырҭаҿы. Иҷыданы иарбоуп, иара убри ахыҵхырҭаҿ 13-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны Кавказнҭыҵтәи ахҭысқәа ирыдҳәаланы, аҳ зыгәра иигоз аӡәы иӡбахә ҳәоуп. Иара убри аҳ игәрагаҩы Суарамтәи атәылаҿацәаҿи Қарҭлиаҿи аҳмадас дҟаҵан. Аҳцәа рхәыҷқәа, иара убасгьы аҳҭынрауааи, мамзаргьы аҭауадацәеи аамсҭацәеи аҳмадас иҟалартә рылшон. Иаҳҳәап аҳиԥа Тинени аҳкәажәду Гәырандыхәти, Қарҭли аҳмадас иаан; аҭ. Звиад Марышь Џьавахеҭ аҳмадас даан, уҳәа убас егьырҭгьы.

Аԥсҳа аҳмада иҭыԥ аҿы даҽаӡәы дҟаиҵар илшон. Убри аҟнытә аԥсҳа Гьаргь II иԥаеиҳабы – аҳиԥа Константин, Қарҭли аҳмада имаҵура дамихит. Уи ихаҭыԥан егьи иҷкәын – аҳиԥа Леуан, Қарҭли аҳмадас дҟаиҵеит. Аха аҳмада изинқәа уажәнатә иркьаҿхьан. Аҳиԥа Константин анапхгара аниуаз, Қарҭли аҳмада изинқәа Қарҭли аҳи еиҟаран. Аха аҳиԥа Леуан анапхгара аниуаз, Қарҭли аҳмада изинқәа ирмаҷхьан.

Атермин аҳмада, аамсҭа еиԥш, аԥсуа-абаза лексикаҿы Аԥсуа аҳраду ашьақәгылара аҵкыс акырӡа заа ицәырҵызшәа убоит, насгьы Аԥсуа аҳраду аамҭазы аҳмада аԥсҳа игәрагаҩ иакәын. Атермин аҳамада аҟынтәи, ҳәарада, Кавказ аҿы еицырдыруа ажәа ҭҳамада // аҭалбошь (атамада), уи иаанагоит аԥшәма ихьӡала ныҳәа мҩаԥызго ауаҩы.

## Азгәаҭқәа

Акатегориа:Аԥсны иҟоу атитулқәа
Акатегориа:Аамсҭатә титулқәа
Дырмит III

**Дырмит III** – аԥсҳа (967-975).

## Абиографиа
Дырмит – Гьаргь II-тәии уи иԥшәмаԥҳәыси аҳкәажәду Еленаи рҭаацәараҿ. 967 шықәсазы иашьа аԥсҳа Леуан III иԥсҭазаара далҵоит. Дырмит аԥсҳас дҟалоит. Гьаргь II иԥеиҵбы Феодоси ихәыҷраан Бырзентәылахь дышьҭын, аҳра азыҳәан аиашьцәа ашьа карымҭәырц азы. Аха Дырмит дызҭахымыз аамсҭа дуқәа Феодоси Аԥсныҟа иааиԥхьеит. Ақырҭуа афеодалцәа рыцхыраара ала Феодоси иашьа еибашьрала аԥсҳа иҭыԥ ицәигарц ииҭахын. Аха иашьа аиааира игеит. Феодоси дшәаны Қарҭли ддәықәлеи. 

Шықәсык ашьҭахь, Дырмит Мцхьеҭа, ауаа дуқәа рҿаԥхьа Феодоси ихақәиҭра иазкны ақәра ииҭеит. Иара дақәшаҳаҭын Феодоси иареи, рашьа Леуани иареи реиԥш, аҳра еицыруарц азы. Убас ала Дырмит иашьа Феодоси игәаҽанызаара ирҭынчит. Ари ахҭыс ашьҭахь иашьа Фео-доси иаразнак илақәа ҭырблааит. Феодоси иашьа иҿаԥхьа ихара зеиԥшразаалакгьы, аԥсуааи арегионалтә елитаи рыхәҭакгьы ари аҩыза ашьауӷа мыцхәуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Аоппозиционер рзы зегь реиҳа ргәы ԥызжәоз, иақәшаҳаҭымхоз акы акәын Дырмит Мцхьеҭтәи Апатриархтә ныхабааҿ абжьаҟазацәа Свети Цховели риҭаз аҭоуба ахьеилеигаз. Иара иҭиит аҭоуба ашьақәырӷәӷәаҩцәа реиԥш иҟаз аамсҭара. Урҭ рҟны еиҳабыс дыҟан Кахеҭ акорепископ Квирике, уи аныхабааҿ аҭоуба ҟаиҵеит, акы ҟалар, Феодоси иԥсразы ашьоура шыҟаиҵо. Убри аҟнытә апсҳа Дырмит иашьа иԥсҭазаара ицәыимгит, иблақәа ҭиблааит, уи ала Феодосии аԥсҳас иҟаларазы алшарақәа зегьы имихит. Феодоси идгылаҩцәа ақәгыларақәа мҩаԥыргеит, аха Дырмит ӷәӷәала, гәымбыџьбарала урҭ ақәгыларақәа ихәаҽит. Феодоси идгылаҩцәа аҭоубеилагаҩ Дырмит иԥсы ҭанаҵы иаҳраура иаԥырхага-хеит. 975 шықә-сазы, ҳшара змамыз Дырмит иԥсҭазаара далҵеит. Иҟалап Дырмит аҳцәа раҳҭынраҿы лассы-лассы ишыҟалоз еиԥш, ԥсабаратә ԥсрала дым-ԥсызаргьы. Иҟалап иԥсра акорепископ Квирике дзықәиргәыӷыз ашьауӷа акәызҭгьы. Иара диҭынхеит иашьа-чала Феодоси.

## Азгәаҭқәа
Феодоси III

**Феодоси III Блаҭыбла**, иара убасгьы **Аԥсҳа Чала** – Аԥсҳа (975-978).

## Абиографиа
Феодоси аԥсҳа Гьаргьи уи иԥшәмаԥҳәыси аҳкәажәду Еленаи рҭаацәараҿ. Феодоси ихәыҷраан Бырзентәылахь дышьҭын, аҳра азыҳәан аиашьцәа ашьа карымҭәырц азы. 967 шықәсазы аԥсҳас дҟалоит иашьа Дырмит III. Абри аԥсҳа дызҭахымыз афеодалцәа аҳиԥа Феодоси иааиԥхьет.  Ақырҭуа афеодалцәа рыцхыраара ала Феодоси иашьа еибашьрала аԥсҳа иҭыԥ ицәигарц ииҭахын. Аха иашьа аиааира игеит. Феодоси дшәаны Қарҭли ддәықәлеи.

Шықәсык ашьҭахь, Дырмит Мцхьеҭа, ауаа дуқәа рҿаԥхьа Феодоси ихақәиҭра иазкны ақәра ииҭеит. Иара дақәшаҳаҭын Феодоси иареи, рашьа Леуани иареи реиԥш, аҳра еицыруарц азы. Убас ала Дырмит иашьа Феодоси игәаҽанызаара ирҭынчит. Ари ахҭыс ашьҭахь иашьа Феодоси иаразнак илақәа ҭырблааит. Феодоси идгылаҩцәа ақәгыларақәа мҩаԥыргеит, аха Дырмит III ӷәӷәала, гәымбыџьбарала урҭ ақәгыларақәа ихәаҽит. 975 ашықәс азы аԥсҳа Дырмит дыԥсит. Феодоси идгылаҩцәа Аԥсуа аҳраду дахадыргылоит. Аха Аԥсҳа Чала, аԥсуаа ус ихьӡырҵон, аҳҭныуаа зықәгәыӷуаз агәыӷрақәа ирыимҭеит. Феодоси Блаҭыбла ихаан Аԥсуа аҳраду аилаҩынтра иалабгон. Қарҭлитәи аҳмадара Феодоси иаҳәшьа мчра бзиа збо – аҳкәажәду Гәырандыхәт лнапаҿы иаалгеит. Феодоси имчымхара збоз аԥсуа аамсҭара, Гәырандыхәти дареи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит лыҷкәын-аҳиԥа, жәохә шықәса зхыҵуаз Баграт, Феодоси еицнапгаҩхарц азы. Гәырандыхәт уи дақәшаҳаҭхоит, избанзар илдыруан Баграт иқәранамӡареи, лашьа Феодоси имчымхареи ирыхҟьаны, лара аҳраду арегент иаҳасабала Аԥсуа Аҳраду напхгара шалҭо. Лара лрегентраан қәгыларак ҟамлаӡеит, еибашьрак ҟамлаӡеит. Аамсҭара ари даара иргәаԥхон. Хышықәса, 975 инаркны 978 рҟынӡа, Гәырандыхәт Аԥсуа аҳраду напхгара азылуан регент иаҳасабла. 978 шықәсазы Аԥсуа аҳраду аҳҭнықалақь Қәҭешь аҟны, мамзаргьы еиҳа ииашаны иуҳәозар, аҳтә қыҭа Гегәыҭ аҟны, Баграт агәыргьын ихарҵеит. «Баграт инаркны, иалагеит Багратидцәа Раҳраура Аԥсны аҟны». Феодоси иаҳратә мчра анҵәамҭазы, Баграт II иабшьа иахь Таикҟа дишьҭоит, абс иҟарҵаз, Амагистр Дауҭ ихылаԥшра аҵаҟа. Анаҩс Феодоси иҳарҭа-сырҭа умбаӡо дыбжьаӡит.

## Азгәаҭқәа
Аԥшьаша Ду

### Чачхадыл.
Аԥшьаша Ду. Чачхады́л. Иԥшьоу ашьапыӡәӡәареи, И́маӡоу Уаххьеи́, иџьашьахәу́ аныҳәареи, а́наԥхареи ргәаларшәара.

## Аҭраԥар, 2-тәи абжьы

 И́маӡоу Ууаххьа́, Анцәа Иԥа,
 иалахәу аӡәы сакәны судкыл иахьа;
 избанзар ирасҳәарым уаӷацәа а́маӡа,
 иусҭарым Иу́да иуиҭаз агәӡра́;
 аха арҳәҩы́ ишиҳәаз исҳәоит:
 “Сугәаларшәа, с-Аҳ Ду, Уаҳраҟны уаннеилак!”
Мачу Пикчу

## Алагалажәа
Адунеиаҿы ирацәоуп аҭыҧ ҧшӡақәа, урҭ рыхәаҧшразы ирҭаауеит ауаа рацәа. Арҭ реиҧш иҟоу аҭаҧ ҧшӡақәа ауаа аднаҧхьалоит,  рыҧшӡара иаргачамкуеит. Убас еиҧш иҟоу аҭыҧқәа ируакуп Мачу-Пикчу.
Мачу-Пикчу ажәытә қалақь ахыжәжәарақәа роуп, Аладатәи Америка Перу иҟоуп. Мачу-Пикчу лассы-ласс иӡыз аинкцәа рықалақь ҳәа иашьҭоуп, избанзар уи аинкцәа идыргылеит. Интересуп изусҭцәаз урҭ аинкцәа рхаҭақәа. Урҭ, аладатәи америкаа иреиуан, ажәытә уа инхон, даара абаҩхатәра злаз, аҿиара бзиа змаз жәларын. Уи шьақәнырӷәӷәоит Мачу-Пикчу аргыларақәа.
Мачу-Пикчу дыргылеит зқьи ҧшьышәи ҩажәижәаба, зқьи ҧшьышәи ханҩажәи ҩба шықәсқәа рзы. Иара ҩажәи жәаҩа шықәса аргылара мҩаҧысуан. Ақалақь ашьха ду анаараҿы ишьҭоуп, инықәырҧшны, ҩ-нызқьи хышәи ҩынеижәижәаба метра амшын ааҩаӡараҟнытә. Иџьаушьартә иҟоуп абри аҳаракыраҿы ақалақь аргылара ахьрылшаз. Уи адунеизегьы аҟны уамашәа ирбоит.

## Мачу-Пикчу аргылара аҭоурых
Мачу-Пикчу перуантә ашьхаҳаракыра ахыцәқәаҿы ишьҭоуп,  иахьӡуп Мачу-Пикчу. Ақалақь – ари ахьӡ ахылеит абри ашьха иабзоураны. Зегьы ирзымбатәбароуп аинкцәа рықалақь, избанзар ари ақалақь аҭыҧ ҳаракӡаҿы идыргылеит, ахьанҭамҩангага атранспорти ахаҳә злеиқәырҵаз амаҭәахәқәеи рхархәарада.
Аинкқәа уи аргыларазы рхала ахаҳә дуӡӡақәа харгалон. Уи адагьы, урҭ аҩнқәа злеиқәырҵоз ахаҳәқәа шьыхгада идыргылон. Мачу-Пикчу ахьдыргылаз аҭыҧ адгьылҵысраан ишәарҭаз ҭыҧзаарын, аинкцәа уи зладыргылаз аметод зегь раасҭа иӷәӷәаз акакәхеит.
Аинкцәа аргылара ианалга шәышықәса рнаҩс ақалақь испаниатәи ампыҵахалаҩцәа алалеит. Аинкцәа рықалақь аанрыжьит. Урҭ рықәҵра зыхҟьаз еилкаам иахьанӡагьы. Мачу-Пикчу шыҟоу адунеи иадырит зқьи жәшәи жәеиза шықәсазы, уи Иельтәи ауниверситет апрофессор Хирам Бингем иҧшааит. Аха Бингем идагьы уи ақалақь аӡбахә ралыҵәахьан. Уи аҧхьагьы иҟан ахсаалақәа, ақалақь зныз, урҭ англиатәи, германиатәи анемец нџьнырцәа иаҧырҵахьан. Бингем адунеи зегьы адырра аиҭеит ари ақалақь шыҟоу ала, ауаагьы Мачу-Пикчу абара иашьҭалеит.

## Мачу-Пикчу рольс инанагӡоз
Мачу-Пикчу ауаа нхартә иахьыҟаз қалақьмызт. Уи, абас аҭыҧ ҷыдаҿ идыргылеит избанзар, аинкцәа раҧхьаӡатәи римператор Пачакути уа дынхон. Уи адагьы, ақалақь аҿы ирыҧшааит аскульптурақәа, аныҳәарҭақәа, урҭ идырҵабыргуеит ақалақь адинтә ҵакы шамаз. Аинкцәа ара аритуалқәа мҩаҧыргон, рынцәақәа ирымҵахырхәон, аҵарауаа ргәаанагарала, урҭ ари ақалақь анцәақәа рыхьӡала идыргылеит.

## Аҵыхәтәажәа
Мачу-Пикчу зегь раасҭа еицырдыруа аинкцәа римпериа аргыларақәа ируакуп. Уи Аладатәи Америка зегь раасҭа еицырдыруа ҭыҧуп,  иагьаҭаауеит атуристцәа рацәаҩӡаны, урҭ ари алақь аҧшӡара агәахәара ду рнаҭоит.
Аисберг

Анаҟәоуқәеи Аисбергқәеи - ари аҵааршә ҽыҭ дуӡӡақәоуп, аха урҭ ҭыҧс иахьыҟоу ала дара-дара еиҧшӡам.

Анаҟәоуқәа уҧылоит ахбаарсҭақәа рҿы, аисбергқәа – аӡи аокеанқәеи рыҵаҟа. Урҭ рыҟалашьа апроцесс даара злымҳара зуҭаша акоуп, уи акыр аамҭагьы аҭахуп. Анаҟәоуқәа - аӡымшьа еиҳараӡак иахьеизаку ҭыҧны иҧхьаӡоуп. Анаҟәоуқәа ахьыҟоу аҭыҧқәа беиоуп ихәшәашәоу аӡыҵхәраақәа рыла, уи аџьыка зынӡа имаҷны иалоуп. Ус еиҧш иҟоу аӡқәа ӡыржәтәыс ишьоуп. Анаҟәоуқәагьы аӡымшьа рацәаӡаны ирылоуп. Урҭ иӡсо аӡы иху аҵааршә ҧҽыха дуқәоуп.

## Анаҟәоуқәа рыҟалашьа
Анаҟәоу ҟаларц азы акыраамҭа аҭахуп, иара убас аҳауа ҧхара лаҟәузароуп.

Анаҟоу - ари џьарак ирацәаӡаны еизгоу асы ауп. Асы кыраамҭа иуазароуп, аҳауа ҧхара лаҟәызароуп анаҟәоу ҟаларцаз. Ашьшьыҳәа, аамҭа цацыҧхьаӡа анаҟәоу аҧсасира иалагоит. Урҭ ирылшоит аҧхара аҵәахра. Амра аӷьны ианкаҧхо, анаҟәоу аӡыҭра иалагоит, убри аамҭазы уи, ҧшьынеижәи жәаба процент амрашәахәақәа аныҷҷалоит, нас шьҭахьҟагьы иархынҳәуеит. Иаанхаз жәа-процентк аҧхара, анаҟәоу арӡыҭуеит, уи ӡымшьаны иҟанаҵоит. Анаҟәоу ианыҷҷало амра ашәахәқәа анаҟәоу азы ихыхьчагоуп, уи зынӡа имӡыҭырц иацхраауеит.

## Аисбергқәа шыҟало
Аисберг - ари анаҟәоу ахәҭак ауп. Аисберг анаҟәоу иаҟәҧаны, анаҩс аӡы иӡсо ихылоит. Лассы-ласс аисбергқәа уҧылоит Антрактидеи Гренландиеи. Зегьы иреиҳау аисбергқәа Антарктида аҿықә иӡсо ихуп.
Аисбергқәа реиҳарак шкәакәоуп, еиҳа имаҷны иуҧылоит ииаҵәои ишьацҧштәылоуи аисбергқәа. Избан, аисбергқәа ҧштәырацәала изеилоу, анаука макьана ишьақәнамыргылаӡац, аҵарауаа ари азҵаара макьана аҭҵаара иаламгаӡац.
Ишазгәаҳҭаз еиҧш, аисбергқәа аокеанқәа иӡсо ирхуп, уи ус еиҧш иҟоуп избанзар, урҭ ҧшьаала иӡыҭуеит. Аха иҟоуп ҭыҧкаҿы акыраамҭа еиҭамҵуа иаангылоугьы.
Ус еиҧш иҟоу аисбергқәа иҵаан иҟоу адгьылбжьахақәа ҳәа ирышьҭоуп.  Дара Антарктида иҟоуп, уи Аиааира ҳәа иашьҭоуп. Аҧхарра аныҳаракхалакь аӡыҭра иалагоит, иагьеиҭаҵуеит.
Анаҟәоуқәеи аисбергқәеи шьақәгылашьала еиҧшуп, урҭ аҩбагьы ауаҩы изы ихәарҭоуп. Аха, аисберг даара ашәарҭара ацуп. Уи иӡсо аӷбе иареи еиҿасыр, аӷба ҭанархоит. Аӡы ихыубаало аисберг рацәак идуум ахәҭак ауп, уи еиҳау аӡаҵан иҵәахуп. Аӷбаҿы уи рызгәамҭар алшоит, аисберги аӷбеи еинҟьар рылшоит. Убри аҟынтә аисбергқәа ахьху аӷбақәа рныҟәара шәарҭоуп.

## Аҵыхәтәажәа
Иашоуп, ауаа зегьы ирылшаӡом анаҟәоуқәеи аисбергқәеи лабҿаба рбара. Ирацәоуп адокументалтәи асахьаркыратә фильмқәа анаҟәоуқәеи аисбергқәеи ирызку. Урҭ рыҟны еиҭарҳәоит иҟалаз афактқәа, анаукатә аартрақәа уҳәа уб. иҵегьы.
Сымбаҭ I

**Сымбаҭ I** – Ермантәыла аҳ (890-914). Багратраа рдинастиа ахаҭарнак.

## Абиографиа
Ашоҭ I иԥа Сымбаҭ I иаб ацентрализациатә аполитика ӷәӷәа иациҵон[3]. Аермантә аҳраду аҳәаақәа ирҭбааит[3]. Иаб иеиԥш, Византиа «архонтцәа рырхонт» ҳәа дыԥхьаӡан. Уи иаанарԥшуеит Сымбаҭ егьырҭ Кавказнҭыҵтәи анапхгаҩцәа рҿаԥхьа амчра шимаз[4].

Сымбаҭ I имчра иаҿагылон Арцруни рыжәла, араԥтәи аҳәынҭқарра аермантә ҳәынҭқарра иӷәӷәаз ацентрализациа аизҳазыӷьара иаԥырхагахарц азы иалшоз зегь ҟарҵон. Убарҭ еиҿагылаз амчқәа ирыхҟьаны Сымбаҭ илымшеит Двин аиааира, аҳҭнықалақьны алаҳәара. Убасгьы Васпуракан аҟны Арцруни имчра аанкылара залшом. Саџидтәи аемир Иусуф ибн Абу с-Саџь Багратидцәеи Арцруни рыбжьара иҟаз аиҿагылара ихы иархәаны, Арцруни иара иганахь днагара илшеит. 908 шықәсазы, ахалиф ихьӡала, Багратидцәа рыдагьы, Гагик Арцруни аҳас дҟаиҵеит, иара аерманцәа ртәарҭахь дтәеит. Егьырҭ аҭауадцәагьы Смбат иҿагылон. Абас иҟан Ермантәыла аҭагылазаашьа Иусуф ир иманы Ермантәыла ианалала. Смбат I игәыԥ хәыҷи иареи Капуиттәи абааш («Абаа шьацԥшшәыла») аҿы иҽырҭакит, аха акыр аамҭа аблокада ашьҭахь иҽриҭар акәхеит, ҷыдала егьырҭ аерман ҳәынҭқарцәа иара данрыцәхьаҵыз азы. 914 шықәсазы Иусуф иҟаиҵаз адҵала Смбат ихы хҵәаны, иԥсыбаҩ Двина аџьар аҿы дкыдырҵеит[2].

Ибн Ҳаукал (10-тәи ашәышықәса), Аерман аҳ имазара далацәажәо, иазгәеиҭеит[5]:

Бардтәи Двинҟа ицо амҩа Ермантәыла иаҩсуеит, ари аҟәшаҿы иҟоу ақыҭақәеи ақалақьқәеи зегьы аерманцәа Смбат иаҳра иатәуп
Кәаста (Гьаргь II иԥа)

**Кәасҭа** – аԥсуа аҳиԥа, Қарҭли аҳ.

## Абиографиа
Кәасҭа диит Гьаргь II уи иԥҳәыс Еленеи рҭаацәараҿ. Иара аԥсҳа иԥеиҳаб, иҭынха хада иакәын. 929 шықәсазы иаб Гьаргь аԥсҳас дҟалоит. 930 шықәсазы Гьаргь Қарҭли инапахьы иааигоит, уа аҳс дҟаиҵоит Кәасҭа. Хышықәса Қарҭли аҳас даныҟала ашьҭахь, Кәасҭа иаби иареи аимак рыбжьалеит, аԥсҳа иҭыԥ азы. Кәасҭа иус анеилкааха, Уплисцихь иҽирӷәӷәеит, ҭебаҭааи егьырҭ азнаурцәеи  аӡәырҩи дрыдгылеит. Аԥсҳа Гьаргь иԥа дшықәҵаз еиликааны, имчқәа зегьы иманы ддәықәлеит, Таиктәи аҳцәеи ахорепископ Фадлеи инысҭхаганы, Уплисцихе дакәшеит. Амшқәа рацәаны еибашьуан, аха абаа ԥырхага рзыҟаҵомызт, избанзар уа ахьчаҩцәа рацәаҩын. Зны ҽыла еибашьуан, зны шьапыла. Убасҟан аԥсҳа Гьаргь Сазуерели рыжәла иаҵанакуа аамсҭацәа ргәы шьҭихуа далагеит, аҳиԥа Кәасҭа игәра ргарц азы: «Удәылҵ, Аԥсныҟа уҳагоит, уара аԥсҳас уҟалоит, уабгьы аганахь днаскьаҳгоит».  Кәасҭа игәра диргарц, игәра диргеит, урҭ ицыз азнаурцәа уи аҩыза ахымҩаԥгашьа иҽацәырыхьчаргьы, аха иара урҭ дырзымӡырҩит. Уахынла Кәыра инаваршәны аӷба дақәтәаны ддәылҵит, Кәыра аԥшаҳәаҿынтә данаақәла, изымчҳакәа дыркырц иқәлеит. Урҭ рыцәгьаршра анидыр, еиҭа абааш дҭаларц азы ақанџьа ааирҳәит. Иара ақанџьа имч ақәымхаӡеит, убри аҟынтә ақанџьа аантә дҭыԥеит. Абжьы геит, аҳҭнырԥар ааҭыҵит; абаа иаакәыршеит. Ашарԥазы аҳиԥа иԥшаара иалагеит. Иара, иҟалаз ала, аӡы дынҭыҵын, ахра аҭыҩра дҭаланы, уа иҽиҵәахит. Уи дызқәымгәыӷуаз ауаҩы диԥшааит; Уи даанкыланы аԥсҳа дидыргалеит, аԥсҳа гәымбылџьбарала дахьирхәит: раԥхьа иблақәа ҭырблааит, нас драҟәеит, убри аҟнытә дыԥсит. Насгьы урҭ абааҿы игылаз Азнаурцәа аацәырҵит, рыгәрагара шьҭыхны, ҭебеҭаа ҭынч иоурышьҭын, Аспурангҟа (Васпурагҟа) идәықәи

ҵеит.
Чачба, Манча I

**Манча I Чачба**, иара убасгьы **Шәлиман-беи** – Аԥсуа аҳра аҳ, баҭымтәи абеи.

## Абиографиа

### Ахылҵшьҭра
Манча Леуан-иԥа Чачба диит аҳ Леуан (Ҳамыд) иҭаацәараҿы.

### Аҳраура
1731 шықәсазы иаб Леуан иԥсҭазаара далҵит, уажәшьҭа Манча Аԥсуа аҳра аҳс дҟалеит. 1733 шықәсазы аҭырқәа сулҭан ир, Гыртәылантәи Аԥсны иақәлеит. Абаа Очемчери (иахь ақал. Очамчыра) рнапахьы иааргеит. Уаантә аԥсуаа пату зқәырҵоз Елыртәи ауахәама рыблит. Манча ари ашьҭахь иқәшаҳаҭра иааирԥшит. 1740 шықәсқәа рзы ԥҳәысс дигоит асаӡқәа раҳкәажә - Есма-ҳаным Арҭԥҳа. 

Ажәаатәи ашәышықәса 50-тәи ашықәсқәа рзы Аҟәа абаа аԥашьас дҟалеит асаӡтәи аҭауад - Арслан(Аслан)-беи Гьачба. Убри аамҭазы Манчаи Арслани реизыҟазаашьақәа ԥхасҭахеит. Ишнеи-шнеиуаз, 1757 шықәсазы Манча иуа, Мырзаҟан анапхгаҩы - Хәҭын Чачба, ируаа иманы аҭырқәцәа дырҿагылеит. Уи ҽыҵгас иҟаҵаны аҭырқәцәа рсулҭан Мысҭафа III иӡбеит Манча Аԥсны аҳ имаҵура дамихырц. 

Ус 1758 шықәсазы Арслан-беи инапхгарала, аԥсуа аамсҭадуқәа (афеодалцәа) ақәгылара мҩаԥыргеит. Убри ақәгылара иахьҟьаны Манча иҭаҳцәеи, ихаҭеи, иашьцәа Зурабеи Шьыруанеи Тырқәтәылаҟа иахыган. Уа аԥсылманра идикылоит.

### Аҭырқәа имаҵураҿы
Аԥсылманра анидикыл ашьҭахь Шәлиман-беи иаразнак дрышьҭит амаҵура. ~1760 шықәсазы Шәлиман-беи Баҭым ахадас дҟарҵоит.

### Аԥсра
1781 шықәсазы иԥсҭазаара далҵоит Манча Чачба.

### Аҭаҳцәа
Аҳ Манча ԥҳәысс дааигеит асаӡқәа раҳкәажә Есма-ҳаным. Уи лҟынтә иит:

* Қьалышь-беи – (1747-1808) аҳиԥа, ԥхьаҟатәи Аԥсуа аҳра аҳ.
* Хәыхәлаба – аҳиԥа.
* Балхәыхә – (?-1801) аҳиԥа

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1781 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Аргәынаи

**Аргәынаи Чачба** – Аԥсны аерисҭау, ԥсышәала иуҳәозар Аԥсны аҳмада (1412-1444/1459). Гьаргь VIII ихьыԥшы.

## Абиографиа
Аргәынаи аҳмадара далагеит, Аԥсны азыҳәан ибааԥсу аамҭан. Иабдуцәа Сабедианцәа рҟынтәи ахьыԥшымра роурц азы еибашьуан. Ишнеи шнеиуаз аидысларақәа аибашьрақәа рахь ииасит. Убри аҟнытә 1414 ашықәс азы Аргәынаи иаҳмадараан (иерисҭаураан), Одышьтәи аҳ Мамиа II ар ду еизганы  Аԥсуа аҳмадара дақәлеит. Амала, аԥсуа ир маҷ агырцәа рыр аҵадырхеит, аҳ Мамиа дҭахеит. Уи атәы анеиликаа, ақырҭуа аҳ Алықьсандр I агырцәа ацхыраара ирзааишьҭит. Еидгылаз ақырҭуа-гыруа ар Аԥсныҟа рхы ндырхеит. Аҳмадара дырбгеит, ирыблит, ари аҭагылазаашьа баны, аҳмада Аргәынаи иқәшаҳаҭра ааирԥшырц акәхеит. 1414 шықәсазы де факто ала Аԥсны Сабедиано иадҵеит. Ииҭынхаз иԥа Рабиа илшеит Аԥсны ихьыԥшым аҳра ашьақәгылара.

## Алитература
* 

Акатегориа:14-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:15-тәи ашәышықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Баслакәа I

**Баслакәа I** – Аԥсуа аҳра аԥшьбатәи аҳ (1520-1580).

## Абиографиа
Баслакәа Чачба диит аҳ Арзаҟан иҭаацәараҿы. 1520 шықәсазы, иаб иԥсра ашьҭахь Аԥсуа аҳра дахагылеит. 1533 шықәсазы агыруа аҳ Мамиа II Адиан Аԥсуа аҳра ахәҭак, Саӡны дақәлеит. Зегь реиҳа ихьшәашәаз аӡынразы, ажьырныҳәамза 30 амш аҽны Аԥсны агаҿахь иӡхыҵит. Аԥсуаа ргәы иаанагомызт аӡын азы аӷа амшын аганахьала дрықәлоит ҳәа, уимоу, абас хыԥхьаӡара рацәала.

Агыруа аҳ Адиан, Гәриа аҳи иареи еидгыланы, зықәра наӡахьаз иԥацәа иманы, инапаҵаҟа иҟаз аҭауадцәеи аамсҭацәеи, апапцәеи аҷҟәандарцәеи иманы Арыҭқыҭахь (иахь. Адлер) иӡхыҵит. Аибашьра раԥхьатәи амш ақәылаҩцәа рзы иманшәалан. Аха аҩбатәи амш аҽны, уи ахәаша аныҟала, аԥсуаа аибашьра амҩа аадырҳәит. Уи иахҟьаны, Гыртәыла аҳ Мамиа Адиан ахьҭаҿы дҟьантазны дшьны, ихылаԥшыҩцәа рҿаԥхьа.

Гәыриели иашьцәа рыхҩыки иареи рымаҭәақәа ршәырхын, иԥҟаны иршьит. Убасҵәҟьа ирыхьит ари ақәылара зықәныҳәаз аҷҟәандарцәагьы. Аибашьцәа рыр дырбгеит, еиҳаракгьы ықәххеит. Аԥсуа ауахәама аиҳабы Акалҭакос Малакиа I (1519-1540) аиааира ахьыҟалаз аҭыԥ аҿы днеит, *«ԥсы зхоу еиқәирхеит, иԥсыз ԥарала иааихәеит»* ҳәа аҳәоит ақырҭуа ашықәснҵыра. 

Баслакәа ҩыџьа аԥацәа иман Ҟара-беии Ԥуҭеи (Ԥуҭо). 1580 шықәсазы аҳ Баслакәа иԥсҭазаара далҵоит. Иԥацәа рымчра аамҭан Аԥсны ҩбаны ишоит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:15-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1580 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Ҟара-беи

**Ҟара-беи Чачба** – Аҩадатәи Аԥсны аҳ, Иуана Лукка ишиҳәоз ала.

## Абиографиа
Ҟара-беи Чачба аҳ Баслакәа I диԥан. 1580 шықәсазы иаб иԥсра ашьҭахь Аԥсуа аҳра дахагылоит. Еилкаам амзызқәа ирыхҟьаны Аԥсны еиҟәшеит *Аҩадатәи Аԥсни Аладатәи Аԥсни* ҳәа. Аԥсылман динхаҵара здызкылаз аҳ Ҟара-беи, иаб иԥсра ашьҭахь(1580) Аҩадатәи Аԥсны дахагылеит. 1600 шықәсазы Аҩадатәи Аԥсны дахагылеит ақьырсиан ӷәӷәа, Ҟара-беи иашьеиҵбы – аҳ Ԥуҭу. Ҟара-беи иаҳраура иазку адырра маҷуп. 

1613 шықәсазы имоҭа, аҳԥҳа Ҭанури (иашьа имоҭа) ԥҳәысс дигоит агыруа аҳ Адиан. Ашьҭахь Адиан аԥсуа аҳԥҳа дишьоит, Аԥсынтәылагьы дақәлоит. Иашьеи иареи еидгыланы ҩышықәса еибашьуан. Аха 1630 шықәсазы абрагь, аҳ Ԥуҭу дыԥсоит. Иара хара имгакәа ари ашықәс азы Ҟара-беи ихаҭа иԥсҭазаара далҵоит. Адиан Кәыдры аҟынӡа аԥсуа дгьыл импыҵахалоит. Иара убри 1630 шықәсазы Аԥсуа аҳра иазаанхаз адгьылқәа еидкыланы, иахагылоит Ԥуҭу иԥацәа: Салумани II, Саҭемани, Баслакәаи II.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:16-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1630 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Салуман I

**Салуман I** – Аԥсуа аҳра аҩбатәи аҳ (1461/1491-1495).

## Абиографиа
Салуман Чачба диит аҳ Рабиа иҭаацәараҿы. Иаб иԥсра ашьҭахь Аԥсуа аҳра дахагылеит. Имчра аамҭан Аԥсныҟа иаауеит агенуаа. Рхатә факториақәа аадыртуа иалагеит. Салуман имчра аамҭан еибашьрак мҩаԥмигаӡомызт. 1495 шықәсазы иԥсҭазаара далҵоит. Иара диҭынхоит иԥа Арзаҟан.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:15-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1495 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Аблаҩа

Аблаҩа (бырзен. δράκων) — адунеи ажәларқәа рмифқәеи рфольклори рҿы иааԥшуа амифтә ԥсабарақәа жәпакы еидызкыло еизакуа хьӡуп. Адунеи арегионқәа зегьы рҿы аблаҩақәа рконцепциақәа даара еиԥшым, аха Иреиҳау абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы европатәи аблаҩақәа лассы-лассы иаадырԥшуан амаҭ еиԥшу ацәеижь дуқәа, амаҭқәа, абыкьқәа, ашьапқәа ԥшьба, амца аԥсыԥ лагара рылшарала. Мрагыларатәи акультурақәа рҿы, иаҳҳәап, Ҷынттәи блаҩа, еиҳарак маҵә змам, ԥшьшьапык зҵоу, амаҭ еиԥшу ацәеижь змоу ԥстәқәаны иаарԥшуп. Афольклортә легендақәа рҟны урҭ иҟәышқәоуп ҳәа иԥхьаӡан, уимоу иҟәыӷара ду рымоуп ҳәа рҳәоит;

Акатегориа:Агәылшьаԥқәа
Акатегориа:Агеральдтә гыгшәыгқәа
Акатегориа:Алакә аперсонажцәа рархетипқәа
Акатегориа:Амифологиатә ԥстәқәа
Дадышь, Кәасҭа

**Кәасҭа**, ма **Мырзаҟан Дадышь** (; 1826 – 1857) — 1841 ш. инаркны 1857 ш. рҟынӡа мраҭашәаратәи Қырҭтәыла ашьхаратә тәылаҿацә Шәантәыла аҵыхәтәантәи аҳ (мҭавари) иакәын.

## Абиографиа
Аҳ Михаил (Циоҟ) Дадышь иԥеиҳабы, диит Ԥари 1826 шықәсазы. 1841 шықәсазы иаб иԥсра ашьҭахь аҳра иуан. Уи ианду Гиго-ҳаным лрегентра аҵаҟа дыҟан, лара 1842 шықәсазы Дадышьаа аҟәшақәа рыбжьара иҟалаз аидысларақәа раан дыԥсит. Иара убри ашықәс аан аҭ. Ҭаҭархан аҳс дҟалеит.

Кәасҭа анапхгаратә мчрақәа инагӡаны идикылеит 1846 азы. Уи Урыстәылатәи Аимпериа ахьӡала ахьыԥшыс даанхеит, аха ихьыԥшымрагьы иман. Дадышьаа рыбжьара иҟаз адинастиатә еиҿагылареи, Урыстәылатәи анапхгара азымӡырҩра, Ҟрымтәи аибашьраан (1854–1856) ргәы ҭынчымра иахҟьаны Урыстәыла ишиашоу русқәа аҽаланархәит. 1858 ашықәс азы Кавказ аҳмада аҭ. Алықьсандр Бариатински адҵа ҟаиҵеит Шәантәыла бџьарла агара. Кәасҭа аиҿцәажәарақәа иалихит, аха 1858 шықәсазы цәыббрамза 11 азы дҭырцеит, насгьы Ериванҟа ахҵәара ддәықәырҵеит. 1858 шықәсазы жьҭаара 27 рзы Қәҭешь имҩаԥысуаз аҵыхәтәантәи аудиенциаҿы аҭыԥантәи аурыс агубернатор Алықьсандр Гагарини иареи еибарԥсит, хҩык аусзуҩцәеи агубернатори иишьит. Кәасҭа данҭарк ашьҭахь, арратә ӡбарҭаҿы иус ӡбаны дыршьит.

## Аҭахцәа
Кәасҭа Дадышь, 1849 шықәсазы ԥҳәысс дааигеит Абжьыуа анапхгаҩы Алықьсандр Чачба иԥҳа ― Адылҳан, лӡаахра ашьҭахь Русудан (1828-1866)

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1826 шықәсазы ииз
Акатегориа:1857 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Ашәануаа
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аамсҭацәа
Акатегориа:Иршьыз ауаа
Кәрыкь II Кахьеҭтәи

**Кәрыкь II** – Кахьеҭ ақорепископ 929 инаркны 976 рҟынӡа. Иаб Фадла II данԥсы ашьҭахь аҳра иоуит.

## Аҳраура
Иаҳра аамҭа аиҳарак мраҭашәареи агәыҭантәи Қырҭтәыла ахәҭак анапхгара азҭоз Аԥсны аҳцәа рекспансионизм иаҿагыланы еиԥмырҟьаӡакәа ақәԥараҿы ихигеит, насгьы Кахьеҭ аиааира хықәкыс иамаз. Ақәгылара ҟазҵаз Кахьеҭтәи аамсҭара рыцхыраарала, Аԥснытәи Гьаргь II 930-тәи ашықәсқәа рзы Кәрыкь иаҳра имхрагьы илшеит. Кәрыкь II хара имгакәа 957 ашықәс азы аҳра ирхынҳәит. Аӡын ишааӷыҵысыз еиԥш, еиҭах аԥсҳа ир дәықәиҵеит, Леуан ԥызас дрыҭаны. Дақәлеит уи Кахьеҭ, амца иаиргеит. Кахьаа рыпҟара дшаҿыз Леуан аԥсырӡы иарҳәеит: Гьаргь, иԥсҭазара дшалҵыз ала. 

Леуан иаразнак Кәрыкь диԥхьеит, Базалеҭтәи аӡиа ахықәаҿ, наҟ-ааҟ аҽцәа аӡәи-аӡәи рываргыланы, хәлаанӡа лаԥш-ҿаԥшы еицәажәон. Убранӡа имҳәеит иаб дшыԥсыз. Бзиа дшибо агәра ирганы, иԥагьы маҳәыс дшиҭаху иҳәеит. Кәрыкь уи атәы аниаҳа, дҽыжәԥан дхырхәеит, мыцхәы игәы иахәеит ас еиԥш аинышәара. Иаҳарак – ирыбжьарҵаран иҟаз аиуара. Аха ԥыҭраамҭак ашьҭахь аԥсҳа иԥҳа дыԥсит. Еиҭа Кахьеҭ аҿы иалагеит ашьакаҭәара.

976 шықәсазы Кәрыкь II Қарҭли дақәлеит, ақалақь Уԥлицихе импыҵихит, аԥсуа аҳиԥа Баграти иани иаби иҭҟәаны Кахьеҭҟа иахигеит. Уи аҭакс Дауҭ III ар еизигеит Кәрыкь дахьирхәырц, мчыла Қарҭли далҵны Баграт ихы дақәиҭитәит. Иара убри 976 ашықәс азы Кәрыкь иԥсҭазаара далҵоит. Кахьеҭ даҭынхоит иԥеиҵбы – Дауҭ.

## Алитература

* 
* 

Акатегориа:10-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:976 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Кахьеҭ аҳцәа
Акатегориа:Ақорепископцәа
Башкириа

**Башкириа** ма **Башкортосҭан**, официалла **Башкортосҭан Ареспублика** (, ) — Урыстәылатәи ареспублика ауп, Волга аӡиас, Уралтәи ашьхақәа Мраҭашәаратәи Европаҿы иҟоу. Ареспублика аҩадала Пермтәи аобласт, аҩада-мрагыларала Свердловсктәи аобласт, мрагыларала Челиабинсктәи аобласт, аладала Оренбургтәи аобласт, мраҭашәарала Ҭаҭарсҭан, ҩада-мраҭашәарала Удмуртиа иаҳәадоуп. Иаҵанакуеит 143,600 километра квадрат (55,400 миль квадрат), 4 миллионҩык ауааԥсыра нхоит. Урыстәыла ауааԥсыра рыла абжьбатәи афедералтә субъект ауп, насгьы зегь реиҳа ауаа рацәа змоу ареспублика ауп. Уи аҳҭнықалақь, иреиҳау қалақьуп Уфа.

Аинформациа Кавказ ажәларқәа рыӡбахә аҳәынҭқаррақәа ишаны рықәҵоит. Аҟәшақәа зегьы рҿы иқәынхо ауаа ашәҟәы ранҵара ацифратә дыррақәеи аетнографиатә хсаалақәеи иҟоуп.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа
Дадышь, Михаил

**Циоҟ (Михаил) Дадышь** – Шәантәылатәи аҳра ахәҭак анапхгаҩы, Чубехеви зтәыз.

## Абиографиа
Иаб Мсоусҭ данԥсы ашьҭахь (1821), иан Гиго-ҳаным (Дигорхан) лыцхыраарала активла лылахәылареи рыла аҳра анапхгара азиуан. Урыстәыла адлара амҩаԥгаразы Қарҭ даннеи, Дигорхан ишиашоу Розен диԥылеит, насгьы лԥа Циоҟ ихьӡала Урыстәыла дшалало ала аҭоуба шьҭалҵеит. Розен Циоҟ ихьӡала асаламшәҟәы иҩит, уаҟа ажәа ҟаиҵеит Чубехеви импыҵахаларазы, насгьы аҳ ихьӡала ашәарҭадара шииҭо.

1833 шықәсазы мшаԥымзазы Циоҟ аҭоуба шьҭеиҵеит,  лаҵарамзазы Ҭатарҟан. Аҳратә напхгара Ҭатарҟани Циоҟи иҟарҵаз аҳәара иазыӡырҩӡомызт - урҭ рыҩџьагьы Шәантәыла заҵәык ртәхарц рҭахын. Аимпериа аинтересс иамаз ҩыџьа аԥшәма ԥсыҽқәа рыҟазаара акәын, иӷәӷәоу аӡәы иакәымкәа, убри аҟнытә анапхгаҩы официалла Дадышьтәи аҳра ҩ-хәҭакны аихшара дақәшаҳаҭхеит. Аҳәынҭқарратә усзуҩцәа ишиашоу рылахәхарала, ахылаԥшра официалла ианазхаҵаха ашьҭахь, Циоҟ (Михаил ихьӡҵас) Ҭаҭарҟани (Никәала) рыҳәара ҟалеит. 

1833 шықәсазы ԥхынҷкәынымза 9 азы Циоҟ, Ҭаҭарҟан ԥхынҷкәынымза 25 рзы иреиҳау аҳамҭақәа ирыдыркылеит. Уажәшьҭанархыс Циоҟи Ҭаҭарҟани Шәантәыла аҳцәа ҳәа ирышьҭоуп. 1834 ашықәс азы аофициалтә дыргақәеи атитулқәеи иҭан, иара убри аамҭазгьы амаиор ичын инашьан, иӡаахра ашьҭахь Михаил ахьӡгьы ирҭеит. Иара Шәантәыла инхоз амиссионерцәа дрыцхраауан. 1840 шықәсазы ԥхынҷкәынымзазы иԥеи 73-ҩык ашәан аибашьцәеи ицны, аурыс ар Аԥсны имҩаԥыргоз акәылара далахәын, Ҵабал инхоз ауааԥсыра рҿагыланы. Иԥсҭазаара далҵит 1841 шықәсазы цәыббрамзазы Туахы, Нхыҵ-Кавказтәи ашьхарыуаа дрылагыланы данеибашьуаз. Циоҟ иан Дигорхан ихәыҷқәа рхылаԥшра лнапы ианырҵеит (иҭынха Кәасҭагьы уахь дналаҵаны).

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1841 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Ашәануаа
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аамсҭацәа