open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адианаа

**Адианаа** () — агырқәа рҭауадшьҭра, . Аурыс традициаҿы - Дадиановы.  Дадиани рыҩнқәа ҩба ыҟан:                                                                                                                                           Актәи адинастиа Адиан - 1691 шықәсанӡа аҳра руан. Гәриатәи аҳра анапхгаҩцәа рхылҵшьҭра еиԥшуп. Урҭ рышьҭрақәа Урыстәылаҟа ицеит, урҭ Дадиановы ҳәа ажәлала еицырдыруеит. Аҩбатәи адинастиа Адиан - Чиковани рҭауадшьҭра рҟынтә, 1691 инаркны 1866 рҟынӡа аҳра руан. Актәи адинастиа Адиани рҳаҭгәын Цаленџьыха иҟан, Қьырса Аиқәырхаҩ иныхабааҿы, аҩбатәи – Марҭвилтәи Аныхабааҿ.

## Агыртәыла Ампыҵакҩыцәа
Актәи адинастиа

* Вардан I - (? - 1184)
* Вардан II - (1184-1213 мамзаргьы 1180-тәи ашықәсқәа - 1190-тәи ашықәсқәа рҟынӡа)
* Шьаргьыл - (1213-1250 мамзаргьы 1220-тәи ашықәсқәа - 1240-тәи ашықәсқәа), иԥа
* Вардан III - (1250-1260 мамзаргьы 1240-тәи ашықәсқәа - 1250-тәи ашықәсқәа), иԥа
* Цотне - (1260-1300 мамзаргьы 1270-тәи ашықәсқәа - 1290-тәи ашықәсқәа рҟынӡа), иашьа
* Гьаргь I - (1300 (мамзаргьы 1293 рҟынӡа) - 1323), иԥа
* Мамиа I - (1323-1345), иԥа
* Гьаргь II - (1345-1384), иԥа
* Вамеҟ I - (1384-1396), иԥа
* Мамиа II - (1396-1414), иԥа
* Липарит I - (1414-1470), иԥа
* Шьамадавле - (1470-1474 (мамзаргьы 1473)), иԥа
* Вамеҟ II - (1474-1482), иабшьа (иашьа?)
* Липарит II - (1482-1512), Шамадавле иԥа
* Мамиа III - (1512-1532 (мамзаргьы 1533)), иԥа
* Леуан I - (1532 (мамзаргьы 1533) - 1546), иԥа
* Гьаргь III - (1546-1573 и 1578 (мамзаргьы 1574) - 1582), иԥа
* Мамиа IV - (1573-1578 (мамзаргьы 1574-1574) и 1582-1590), иашьа
* Манча I - (1590-1611), иԥа
* Леуан II - (1611-1657), иԥа
* Липарит III - (1657-1658), иашьаиԥа
* Вамеҟ III - (1658-1661), иабшьа  (Георги Липартиани иԥа)
* Леуан III - (1661-1681), иабиашьаиԥа (Леван II иашьа иԥа)
* Леуан IV - (1681-1691), иԥа

### Аҩбатәи адинастиа (Чиковани)

* Гьаргь IV - (1691 (мамзаргьы 1700) - 1704 и 1710-1715 (мамзаргьы 1714))
* Кац I - (1704-1710), иԥа
* Бежьан I - (1715 (мамзаргьы 1714) - 1728), иашьа
* Отиа I - (1728-1757 (мамзаргьы 1758)), иԥа
* Кац II - (1757 (мамзаргьы 1758) - 1788), иԥа
* Григол I - (1788-1791, 1794-1802 и 1802-1804), иԥа
* Мана II - (1791-1793), иашьа
* Ҭариел - (1793-1794 и 1802-1802), иашьа
* Леуан V - (1804-1840), иашьаиԥа (Григоль I иԥа)
* Дауҭ I - (1840-1853), иԥа
* Никәала I - (1853-1867), иԥа
* Кац I ихылҵшьҭрақәа Агыртәыла анапхгара азыруан 1803 шықәсаҟынӡа, аҭауад Григол Адиан Урыстәыла атәылауаҩра анидикылоз ашас иаҳасабала. 1867 ашықәсазы, аҳәынҭқар Никәала Адиан аҵыхәтәан Агыртәыла азинқәа Урыстәыла анапы ианиҵеит, насгьы иара ихаҭеи ихылҵшьҭрақәа рҟынтәи еиҳабыз рзы аҳратә хьӡи аҳәынҭқар Агыртәиқәа ажәлеи иоуит; иашьа Андреи аҳәынҭқар Дадиани-Агыртәи ажәла иоуит, уи аҭаацәара егьырҭ аҟәшақәагьы ажәла Дадиан-Гыртәиқәа ныҟәыргоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Қырҭтәылатәи аамсҭацәа
Акатегориа:Урыстәылатәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа
Чачба, Зураб (Сореб-беи)

**Аҳ Зураб Леуан-иԥа, ма Сореб-беи Чачба** — ажәибжьтәи Аҳ (1770-1780).

## Аԥсҭазаара
Зураб диит аҳ Леуан (Ҳамыд) Чачба иҭаацәараҿы. Уи иман ҩыџьа аишьцәа, Манчеи Шьыруанеи. 1731 шықәсазы раб аҳ Леуан иԥсҭазаара далҵит. Аҳс дҟалеит иашьа еиҳабы Манча Чачба (1731-1758). Уи ашьҭахь Зураб анапхгаразы ирҭеит ақ. Хәаԥ. 1758 шықәсазы аҳ Манча иҭаацәеи иашьцәеи, Ҭырқәтәылаҟа иахыган. Уа ирыцыз Зурабгьы аԥсылманра идикылеит, Сореб-беи иҳасабла.

## Аҳраура
Жәаҩа шықәса рышьҭахь, 1770 шықәсазы Аԥуа аҳра аҳс дҟарҵоит Зураб Чачба. Иара имчраан идыргылоит аӷәтәы џьаамақәа; имҩаԥыргоит еуеиԥшым ақәыларақәа.  

Зураб аҳс данаала, адәныҟатәи аусқәа ариашара далагеит. Абжьыуатәи Аԥсны акраамҭа ахада дамаӡамызт, уи азы агьежьыраҟны аӡә диртәарц иҭахын. Ус диԥыхьашәеит иашьа Шьыруан-беи  иԥеиҵбы – Беқьыр-беи. Уи нахыс Беқьыр-беи Абжьыуатәи агьежьыраҟны анапхгаҩыс дҟалеит.  1771 ш.  Аԥсны иалагоит ақәгыларақәа. Аҳ Зурабеи мырзаҟантәи анапхгаҩи Леуани ҭырқәтәи абаа Аҟәа-Қале рнапахьы иааргоит. Аха анаҩс, иалкаау хәык ала, Леуан аҭырқәцәа Аҟәа-Қале риҭоит. Аҭырқәцәа усҟан ирылымшеит Зураб иамхра, ҳәарада аарлаҳәа Аҟәа-Қале рнапаҿы иаанрыжьит. 1775 ш. Аԥсуа аамсҭашәареи аурысцәеи имҩаԥыргоит аиҿцәажәарақәа. 1770 шықәсазы иашьеиԥа Қьалышь-беи Аҟәатәи ԥашьас дҟарҵеит, уи даара иџьашьатәын. Убри аамҭазгьы аҳ Зураб аҭауадцәа Ӡаԥшь-иԥацәа рыжәла дрызнеиуеит, аҭауадцәа Чачаа ианыҟамыз адгьылқәеи ахашәалахәқәеи рыхәҭак рнапахьы иааргаз, рымихуеит. Аха ари амч ду змаз аҭаацәареи иареи зынӡа еиӷацәамхарц азы, 1778 ашықәс азы иашьеиԥа аԥашьа Ӡаԥшь-иԥҳацәа руаӡәк, аҳкәажә Мариам ԥҳәысс дииҭеит. 1780 ашықәс азы аҳ Зураб Агыртәыла ампыҵахалара иҽазишәеит. Аҳ Зураб Чачба, Қьалышь-беи, абжьыуатәи анапхгаҩы Беқьыр-беии, мырзаҟантәи анапхгаҩы Леуани дрыцны, Нхыҵ-Кавказтәи аидгылаҩцәа инарыцҵаны жәабаҟа нызқьҩык аибашьцәа еизганы, Егры аӡиас инырны, Рухьтәи абааҿы иаагылеит. Абарҭ ахҭысқәа зхааныз ақырҭуа поет Бесики Қьалышь-беии Леуани ақәылара аԥшьызгаз ҳәа иԥхьаӡоит, Зурабгьы Беқьыргьы ақәгылара ргәазҭазҵаз. Агыруа аҳ Кац II Адиан, аԥсуаа рықәцаразы имч ахьизымхаз азы, Имереҭ аҳ Салуман I иахь ацхыраара даҳәеит, уи иаразнак дицхраарц дааит. Рухьи Жәыргьыҭи рыбжьара аибашьра ӷәӷәа ҟалеит, аԥсуаа раҵахарала ихыркәшахеит. Иара убри ашықәсан Зурабеи Қьалышь-беии реизыҟа-заашьақәа ԥхасҭахеит. Аҭырқәа ир рыцхыраарала Қьалышь-беи илшеит Зураб иқәгара. . 

## Аԥсра
Инықәырԥшны 1780 шықәсазы Ҳамышь азааигәара дҭахоит, ԥыхьатәи аҳ Зураб Чачба, араҟа дыншәарыцоз. 

## Ахәыҷқәа
Аҳ Зураб диман ԥҳа заҵәык - Решҭа-ҳаным. Анаҩс диҳәоит агыруа аҭауад Манча, уи ашьҭахь ақьырсианра лыдылкылоит, Русудан лыҳасабла.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1780 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Рабиа Аргәынаи-иԥа

**Рабиа Чачба** — аҩбатәи аԥсуа аҳ (1459-1461).

## Абиографиа
Константинополь згаз аҭырқәцәа ирҿагылаз Қырҭтәыла аҳ Гьаргь VIII ихьыԥшцәа дыруаӡәкуп ҳәа илацәажәон. Иара Аԥсуа аҳра аԥхьатәи аҳ, аерисҭау Аргәынаи, иаб иакәын. 1459-1461 шықәсазы аҳра иуан. Уи ибиографиа еилкаам шамахамзар. 1459 ашықәс азы Қырҭтәыла аҳ Гьаргь VIII Бургундиатәи аграф Филиԥ III Агәыраз изишьҭыз асаламшәҟәаҿы иазгәаҭоуп, ақырҭуа ҳәынҭқар Константинополь ахақәиҭтәра хықәкыс иҟаҵаны аҭырқәцәа ирҿагыланы имҩаԥигоз акоалициа ауп. Гьаргь еизигаз арратә мчқәа рсиа ҟаҵоуп, ҷыдала иаҳәоит:*Аԥсны аҳ Рабиа ажәа сиҭеит иашьцәеи, иҳьыԥшцәеи, ируааи зегьы дрыцны аҭырқәа дшиҿагыло.*

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазы ииз
Акатегориа:1461 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Аԥсуа хьӡқәа

**Аԥсуа хьӡқәа**

Ахацәа рыхьӡқәа рсиа:

## А
*Ааса
*Абаз
*Абас
*Абаӷ
*Абга
*Абгахша
*Абдахә
*Абдихә
*Абзагә
*Абнда
*Абрагь
*Абраскьыл
*Абыџь
*Адамыр
*Адашьыл 
*Адгәа
*Адгәыр
*Адлер
*Аеныр
*Ает
*Ажнаӡ
*Азамаҭ (раԥхьаӡа арабцәа роуп изхәыцыз)
*Азамыҟәа
*Азареҭ (раԥхьаӡа абырзенцәа роуп изхәыцыз)
*Аинар 
*Ака 
*Акәын 
*Акыбеи 
*Акьатыхәа 
*Алқьарма 
*Алҭар 
*Алҭор 
*Алҭоурым 
*Алҵыкә 
*Алеҭар 
*Алиас (Араб хьӡы "Илиас" аҟынтәи) 
*Алма 
*Алмас 
*Алмасхан 
*Алмасхит 
*Алоу 
*Алуыз 
*Алхас 
*Алшәынд 
*Алшьан 
*Алыбеи 
*Алым
*Алымбеи 
*Алыҳә 
*Амс 
*Андра 
*Анос 
*Антип 
*Аныҟәа 
*Аԥҭа 
*Аԥсиҭ 
*Аԥсирҭ 
*Аԥсырҭ 
*Арабеи 
*Арамаҭ 
*Арбеи 
*Ардашьыл 
*Ардашьын 
*Арзаабеи 
*Арзадин 
*Арзаҟан 
*Арзамеҭ 
*Арика
*Арноу 
*Арсана 
*Арслан 
*Аруҭан 
*Аруанбеи 
*Арушьан 
*Архьына 
*Асҭамыр 
*Асҭан 
*Асан 
*Асламбеи 
*Аслан 
*Асламбеи 
*Асланыҟәа 
*Аҭлагәыҵа 
*Ахал 
*Ахмажьыр 
*Ахра 
*Ахьышабат 
*Ашҳангари 
*Аҳмаҭбеи 
*Аҳмыҭбеи 
*Аџыр 
*Аџьгьари 
*Аџьына 
*Аџьубеи

## Б
*Бала
*Багьыр
*Баӷыр
*Баӷәа
*Бадач
*Бадра
*Баҭиса
*Блаҭ
*Бачыр
*Биҷ
*Баҭаҟәа
*Баҭлаҟәа
*Башь
*Бажь
*Бнагә
*Боча
*Быбра
*Бырдыӷә

## В
## Г
*Габра
*Гды
*Гыџь
*Гынҭыжә

## Гь
*Гьадлач
*Гьаргь (Георги аҟынтә)
*Гьари
*Гьасыкь
*Гьеџь
*Гьыргәал(Григол аҟынтәи)
*Гьедлач

## Гә
*Гәагәала
*Гәаџа́
*Гәахана
*Гәдиса
*Гәыдым
*Гәыџь

## Ӷ
## Ӷь
## Ӷә
## Д
*Данаҟаи
*Даур
*Дарыҟәа
*Дыгә
*Дадын
*Дырмит (Дмитри аҟынтә)
*Дигәа
*Димаҭ

## Дә
## Е
*Ебжьноу
*Едгьац
*Едгьы
*Едыгьа

## Ж
Жакьа

## Жь
*Жьабаӷь

## Жә
Жәагә

## З
Зосма

Зука

## Ӡ
*Ӡыкәыр

## Ӡә
## И
*Иуана/Иуа (Иоанн аҟынтә)

## К
*Кан
*Карал
*Калхӡ
*Камыгә
*Кыра
*Кыԥ
*Ктын

## Кь
Кьаӷәса

Кьыкь

## Кә
*
*Кәаӷь
*Кәаса
*Кәат
*Кәаташь
*Кәын
*Кәымач
*Кәнач

## Қ
Қҷыҷ

## Қь
Қьаамын

Қьаламаҭ

## Қә
*Қәақә
*Қәасаџь
*Қәаҭ
*Қәиан
*Қәыча
*Қәыч

## Ҟ
Ҟарамаҭ

Ҟаз

## Ҟь
## Ҟә
## Л
*Лагә
*Лаз
*Ламкац
*Лоу

## М
*Мақәа
*Махә
*Маҳмыҭ (Маҳмуд аҟынтәи)
*Маҭеи
*Маҷыҷ
*Мажара
*Меҭыҟә
*Мыҳҭы
*Мысҭафа (Мусҭафа аҟынтә)

## Н
*Нашь
*Нарсоу
*Нача
*Наҩеи
*Ныҟәа
*Никәала

## О
## П
*Папын
*Пыч

## Ԥ
Ԥаха

## Р
*Ражь
*Рабыџь
*Раҿыс
*Рашәҭам

## С
*Сааҭ
*Сагьаса
*Сакәыт
*Сасрыҟәа 
*Сусҭан
*Сузар
*Соусран
*Салуман (Сальман аҟынтә)
*Сеидыҟ

## Т
*Тагә
*Таташь
*То́то

## Тә
## Ҭ
*Ҭаҭауаз
*Ҭамшьыгә
*Ҭыҟәа

## Ҭә
## У
*Урыс

## Ф
*Фаҭ
*Фарсоу

## Х
*Хабжьын
*Хаҟәыџь
*Хынтрыгә

## Хь
Хьымца

## Хә
*Хәыта
*Хәытат
*Хәынҷа

## Ҳ
*Ҳазгьери
*Ҳарҭлеи
*Ҳақыбеи
*Ҳаиҭбеи

## Ҳә
## Ц
Цыкә

## Цә
Цәыгәына

## Ҵ
Ҵыӷә

## Ҵә
## Ч
*Чагә
*Чагәын
*Чарџьыҟәа
*Чқәыл
*Чсыф
*Чсыԥ

## Ҷ
*Ҷыка
*Ҷыҷын
*Ҷыхә

## Ҽ
## Ҿ
## Ш
## Шь
*Шьаҳан
*Шьаиб

## Шә
*Шәарах
*Шәырқь
*Шәлиман

## Ҩ
## Џ
Џыр

## Џь
*Џьанқьаҭ
*Џьансыхә
*Џьамхәыхә
*Џьамлаҭ
*Џьату
*Џьгыҭ
*Џьоҭа
*Џьума

## Азхьаршрақәа

Акатегориа:Ауаа рыхьӡқәа
Акатегориа:Аԥсуаа
Чачба, Ԥуҭо

**Ԥуҭо**, иара убасгьы **Ԥуҭу Чачба** — Аладатәи Аԥсны аҳ, Аԥсны иҟаз Иуана Лука излеиҳәоз ала.

## Аҳра аура
1580 шықәсазы иаб аҳ Баслакәа I дыԥсит. Аҳс дҟалеит иԥеиҳаб Ҟара-беи. Уи ашьҭахь Аԥсуа ҳәынҭқарра еиҩшан ***Аҩадатәи Аԥсни Аладатәи Аԥсни*** ҳәа. Аладатәи Аԥсныҟны, 1600 шықәсазы аҳс дҟалеит Ԥуҭо Чачба. Ԥҳәысс дигеит азыхәтә аҳкәажә Шьахьынџьан Алқас-иԥҳа Џьилиахсҭанова. 1611 ш. Агыртәылаҿы аҳс дҟалоит Леуан II Адиан. Аԥсныи Агыртәылеи реилазаашьа бзиахарц иҭахын. Уи азыҳәан 1613 шықәсазы ԥҳәысс дааигот Ԥуҭо Чачба имоҭа, *[[Чачба, Ҭанури|Ҭанури]]*. Ашьҭахь Леуан Ҭанури лахь агәеицәыхьшәашәахара аирԥшо далагеит. Леуан игәы дҭан Несҭан-Дереџьан, (*Дереџьан, Леиуан иабшьа иԥҳәыс*) уи ԥҳәысс дигарц иҭахын. Аха Ҭанури иареи елыҵракәын. Иҟаиҵазеи Леуан? Гәаанагарак ала дыишьит, даҽа гәаанагара ала лԥынҵеи ллымҳақәеи хырҵәеит, анаҩс ахьаа лзымчҳақәа дыԥсит.

## Аԥсра
Леуан еиликаауан Ԥуто ари аниаҳалак, Агыртәыла дшақәло. Уи азыҳәан Леуан раԥхьа Аԥсны дақәлоит. Ԥуто ирр инаамҭаз изеидимкылаӡеит, абрагь иаҳасабла ашьхарахь дымдәықәлар ԥсыхәа ҟамлеит. Ҩышықәса рышьҭахь, 1630 шықәсазы Ԥуҭо абрагьраан дыԥсоит. Абас иалагеит аибашьрақәа, аҭоурых аҿы иаанхаз *«Ҩажәижәабашықәсатәи аибашьра»* -ҳәа. Иԥсра ашьҭахь Аԥсны иахагылоит Ԥуҭо иԥацәа.

## Аҭаацәазаара
Ԥуҭо Чачба ԥҳәысс дигеит азыхәтә аҳкәажә - *Шьахьынџьан Алхас-иԥҳа Џьилиахстанова*. Шахьынџьан илыхшоит ԥшьҩык ахәыҷқәа:

* Баслакәа – ԥхьаҟатәи аҳ (1630-1650).
* Салуман – ԥхьаҟатәи аҳ (1630-1650).
* Саҭеман – ԥхьаҟатәи аҳ (1630-1650).
* Биҭу – аҳкәажә.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:16-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1630 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Жак Чапу

**Жан-Жак Чапу** (;  Монткук –  Бурганеуф) — Виши аҳәынҭқарра иусура далырцеит. Уи Лот, Коррез, Креуз рҟны ФТП акапитан ичын змоу ақәԥаҩын.

1941-1942 шықәсақәа рзы Жан-Жак Чапу аҟәша аҿы Аҿагылара аиҿкаара далагеит. 1942 шықәсазы сентиабр мзазы, Дордонтәи аоперациақәа рзы акомиссарс иҟалаз Едуард Валери иҭыԥан «Филипп» ҳәа ахьӡ змоу Лот азы аиҿкаара Libération-Sud адепартамент анапхгаҩыс дыҟан.

1944 шықәсазы маи мзазы Коррез, анаҩс Крез, Индре, От-Виен рмакиқәа рнапхгара идикылеит. 1944 ашықәс азы Коррез егьырҭ ахьӡқәа рыла “Клебер” ихьӡ зху ФТП арратә напхгаҩыс дҟалеит. Аусбарҭатә арратә комитет аҿыцхоит. Уи Тулле агара азы адҵа ҟазҵаз аԥхьагылаҩцәа дыруаӡәкуп. Аха егьи амш аҽны, 2-тәи СС Дас Реих адивизиа аколонна аҟынтәи арӷәӷәарақәа анааи ашьҭахь, еиҭа иаанкылан. Ари аоперациеи уи иахылҿиааз ахҭысқәеи иара изы анырра ду ҟанаҵеит.

Иԥсҭазаара далҵит 1944 шықәсазы июль 16 рзы Бурганёф (Креуз) азааигәара. Джесер ибригада аҟынтәи ахәра зауз аӡәы иҽыҵәахны данҭарк, иҽиҭара аасҭа иҽишьаанӡа ижурнал ажәылаҩцәа ирҭеиҭәоит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1909 шықәсазы ииз
Акатегориа:Мшаԥымза 10 рзы ииз
Акатегориа:1944 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Ԥхынгәымза 16 рзы иԥсыз
Акатегориа:Афранцызцәа
Перон, Ив

**Ив Перон** (;  Плунерин —  Пухольс) — Франциатәи аҿагыларатә еибашьҩын. Актәии аҩбатәии Жәлар Ашьақәыргыларатә Еизара алахәыла ихаҭыԥуаҩыс дыҟан.

Уи «амилаҭтә қәгылара» аҿы, насгьы аҟәша ахақәиҭтәраҿы далахәын. Уи Перигеи Бержераки рҿы иҟаз ФФИ аштаб-квартира аиҿкаара инапы ианын. Уи Амилаҭтә фронт амилаҭтә комиссиа апрезидентс дыҟан, Дордонь ақалақь аҿы иҟаз ПКФ амаӡаныҟәгарҭа хада далахәын. 1944 шықәса агәазы, 1940-1943 рзы Виши аҳәынҭқарраҿы аколониақәа рминистрс иҟаз авице-адмирал Чарльз Платон, 1946-1947 рзы Муссидан ақалақь ахадас иҟаз Мишель Шнеерсон, Андре Урбаноблеметр (ишәагаа иазкны Иара еиликааит иаб иԥсра, уигьы акоммунисттә ҿагылара иалахәын,  азы Маутхаузентәи аконцентрационтә лагерь аҿы, Аҩныҵҟатәи аҳәынҭқаррақәа рҟынтәи Франциатәи амчқәеи, Германиатәи арқәеи, урҭ рмилициеи ирыкәыршаны. 1944 шықәсазы август 24 азы Перигу ​​ақалақь аҿы ахақәиҭратә парад мҩаԥысит, уаҟа Ив Перон, Роџьер Рану, Едуард Валери егьырҭ ақәԥаҩцәа рацәаҩны имҩаԥысит.

Ив Перон 1945, 1946 шықәсқәа рзы Иреиҳау аӡбарҭа ахада ихаҭыԥуаҩыс дыҟан, насгьы 1951 азы «Аизара анҭыҵ дҭыргаз» ӡбаҩыс дҟаҵан.

1951 ашықәс азы азакәанԥҵаратә алхрақәа рҿы иаҵахаз Перон 1956 ашықәс азы еиҭа иҭыԥ иоуит. Мендес Франциа иеиԥш, Миттеран, асоциалистцәеи арадикалцәеи рыхәҭак, иара акоммунистцәа дрыдгылоуп, рыбжьы рҭиирц.

Уи ашьҭахь 1974 шықәсанӡа адепутатрахь днеиуан, аха еснагь галлисттә кандидат Ив Гуена дихырхәон. Иара аҭыԥантәи иалхыз аусзуҩ иаҳасабала икариера мҩаԥигеит, Дордоньтәи ахеилак хада (1972-1977) аҿы, Аквитаниатәи арегионалтә хеилак аҿы (1972-1977) Жак Шабан-Дельмас имандат ала.

Ив Перон 1976 шықәсанӡа Дордоньтәи акоммунисттә федерациа амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан. 1962 инаркны 1975 рҟынӡа Апартиа Акомитет Хада аҿы дыҟан. амаӡаныҟәгаҩ, Ив Перон.

Кроис де Герре, Аҿагыларатә медал, Британиатәи аимпериа аорден “Британиатәи аимпериа иреиӷьу аорден” аиҳабы рыла ирԥшӡоуп.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1914 шықәсазы ииз
Акатегориа:Нанҳәамза 2 рзы ииз
Акатегориа:1977 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Рашәарамза 6 рзы иԥсыз
Акатегориа:Франциатәи аполитикцәа
Акатегориа:Франциатәи адепутатцәа
Акатегориа:Франциатәи акоммунистцәа
Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алахәцәа
Санфурш, Соланж

**Соланж Санфурш**, егьырҭ ихьӡқәа **Мари-Клод** (;  – ) — Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьраан Дордон ақалақь аҿы Франциатәи аҿагыларатә еибашьҩын.

Акодтә хьӡы *Мари-Клод* ала дыздыруа, лара аус луеит машинисткас, маӡаныҟәгаҩ-поштаныҟәгаҩыс, аимадаратә усзуҩыс. Соланж Санфурш, Андре Дифур ашәҟәқәа инаишьҭит, уи Дордонь арегионалтә маӡаныҟәгаҩыс дҟаҵан, нас аибашьра ашьҭахь Изер ақалақь ахада ихаҭыԥуаҩыс, Гренобль ақалақь ахада ихаҭыԥуаҩыс дыҟан.

Агермантә оккупациа аан, Санфурш иҭаацәара Периге рҵәахит, насгьы рхы рыҵәахит жәаҩыла амаӡатә хақәиҭразы ақәԥаҩцәа, Гестапо анапхгаҩы Михаил Хамбрехт иҭахыз, уаҟа урҭ Периге рышьақәыргылара иахҟьаны ауааԥсыра рҿаԥхьа ԥаса иҟамыз ақәымчрақәа ҟалеит, ҷыдала Шьамтәылатәи Африкатәи Афаланга Александр Виллаплан, мамзаргьы Франциатәи Амилициа инапхгара аҵаҟа иҟаз Гестапо атеррортә мчы акәын.

1945 шықәса аԥхынра мзазы, Периге, лара ԥҳәысс дигеит Едуард Валери (1924-2010), Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьраан Дордоньтәи аҿагыларатә еиҿкаара аоперациақәа рзы акомиссар.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1922 шықәсазы ииз
Акатегориа:Ԥхынгәымза 18 рзы ииз
Акатегориа:2013 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Рашәарамза 12 рзы иԥсыз
Акатегориа:Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алахәцәа
Чачба, Меҳмед-беи

**Меҳмед-беи Чачба —**  Қьалышь-беии иԥшәмаԥҳәыс Рабиа-ҳаным дырԥан.

## Аԥсҭазаара
Меҳмед-беи диит Лыхны, мамзаргьы Аҟәа 1785 шықәсазы, иаб еицырдыруаз Қьалышь-беи иакәын. Меҳмед-беи, ҳәарада, даара дыԥсыҽын, дычмазаҩын, ахьҭа ӷәӷәа иман. Қьалышь-беи уи иӷәӷәоу аҳратә ҭынха иаҳасабла дибомызт, Ҳасан-беи (Мехмед-беи иашьа еиҵбы) еиҳа дизҿлымҳан. 1804 шықәсазы Қьалышь-беи зықәранаӡахьоу иԥацәа еиуеиԥшым адгьылқәа рҟны мпыҵакҩыс иҟаиҵеит. Меҳмед-беи Мырзаҟан аҟны анапхгаҩыс дҟаҵан, избан акәзар, аҭауад Леуан иқәрахь днеихьеит (~70 шықәса). Аха Леуан дгьылда даанымхеит, Ԥаҳәлан ақыҭа иҭан. Аха аԥхьан ишааҳәоз еиԥш, уи игәамч ԥсыҽын, дычмазаҩын, уи зегьы Мырзаҟан инапхгара ианыруан. Уи атәылаҿацәаҿ амчра имамызт. 1805 ашықәс азы аҭауад Меҳмед-беи иԥсҭазаара далҵоит. Иара убри ашықәсан Мырзаҟан Урыстәылатәи аимпериа иахәҭакхеит.

## Аҭаацәазаара
1800 шықәсазы аҭауад Меҳмед-беи аҭаацәара далалеит. 1801 ашықәс азы диит иԥа Леуан, ашьҭахь иԥа Зураб. Урҭ раб иԥсра ашьҭахь адинастиа рхылаԥшра аҵаҟа иаан.

## Азгәаҭқәа

Акатегориа:1785 шықәсазы ииз
Акатегориа:1805 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Баслакәа II

**Баслакәа II Чачба** — Аԥсны аҭауадцәа руаӡәк (1630-1650).

## Абиографиа
Баслакәа — Аладатәи Аԥсны аҳ Ԥуҭо иԥшәмаԥҳәыси Шьахьынџьан-ҳаными рыҷкәын иоуп. 1630 шықәсазы иаб Леван Адиан дишьит. Уи ашьҭахь иашьцәеи Саҭемани Салумани дрылагылоит. Урҭ Аԥсны Аҳраҿы раҳраура ианыҟала, иалагоит х-мчрак. Аԥсны х-мчрак аныҟаз аамҭазы Агыртәылеи  Аԥсуа Аҳреи еибашьуан.                                                                                                                                             Баслакәа еиуеиԥшым ауаа идикылеит: Қристофор де Кастелли; Иерусалимтәи абеирҭыԥ анапхгаҩы Никәала Чолокашвили. Никәалаҵәҟьа иоуп Баслакәа, 1650 шықәсазы Аԥсны данааи, аиааира азыҳәан дызныҳәаз. Баслакәа иԥсҭазаара далҵит 1650 шықәсазы, ахшара аанмыжькәа.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1650 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Биҭу

**Биҭу Чачба** — Аладатәи Аԥсны аҳ Ԥуҭо Чачба диԥҳан, еицырдыруаз аҭырқәа авизир Абаза-ԥашьа иактәи иԥҳәыс лакәын.

## Аԥсҭазаара
*Биҭу Чачба* — Ԥуҭо Чачбеи уи иԥшәмаԥҳәыс аҳкәажә Шьахьынџьани рыԥҳа лоуп. Аԥснытәи аҳәынҭқарраҿы ииз. Ԥыҭрамҭак ашьҭахь Биҭу ԥҳәысс дааигоит Меҳмеҭ Абаза-ԥашьа. Лхаҵа дицны Ҭырқәтәылаҟа ддәықәлоит. Анаҩс лхаҵеи лареи Сҭамԥылҟа анхара иасоит. Уи аамҭан ацхыраара рылҭоит лџьынџьуаҩ-аԥсуа Ҳалиме-сулҭан. Анаҩстә лып сҭазаара зеиԥшрахаз ҳаздырӡом.

## Азгәаҭақәа
Чачба, Саҭеман

**Саҭеман Чачба** – Аԥсны аҳцәа руаӡәк (1630-1650).

## Абиографиа
Саҭеман диит Аладатәи Аԥсны аҳ Ԥуҭо Чачбеи иԥшәмаԥҳәыс Шьахьынџьани рҭаацәараҿы. 1613 ашықәсазы. Ԥуҭо иԥшәгарала, Саҭеман иԥҳа Ҭанури (Дераџьан), Агыртәыла аҳ Леуан Адиан диҳәит. 1628 ашықәс азы Леуан Ҭанури дишьуеит, уи ашьҭахь *[[Ҩажәижәабашықәсатәи аибашьра]]* алагоит. 1630 ашықәс азы Ԥуҭо ихы хырҵәоит. Уи ашьҭахь Саҭеман иашьцәеи иареи еидгылоит. Урҭ рыла иалагоит *х-мчрак* — Ԥсҳак иакәымкәа, хҩык Аԥсҳацәа анапхгара ҟазҵо: Салуман II, Баслакәа II, иара Саҭеман ихаҭа. Иара ихаан Италиатәи амиссионер Қристофор де Кастелли Аԥсуа Аҳра даҭааит, егьырҭ ауаа реиԥш. 1650 ашықәсазы Саҭеман иԥсҭазаара далҵит, иԥа Гьаргь диҭынхеит.

## Аҭаацәазаара
Саҭеман иҭаацәараҿ иит:

* Гьаргь (?-1670) – Аҩадатәи Аԥсны аҳ (1650-1670) шш.
* Зегнаҟ (?-1700) – Аҩадатәи Аԥсны аҳ (1670-1680), Аԥсҳа иаҳасабла (1680-1700).
* Ҭанури (?-1628) – аҳԥҳа, Агыртәылатәи аҳ Леуан иԥҳәыс (1613-1628).

## Азгәаҭақәа
Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазы ииз
Акатегориа:1650 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Адиан, Леуан II

**Леван II Дадиани** (; 1591 — 1657) — Агыртәыла аҳ (мҭавар) (1611-1657).

## Абиографиа
### Ахылҵшьҭра
Уи Агыртәыла аҳ Манчеи I (1590-1611) раԥхьатәи иԥшәмаԥҳәыси Несҭан-Дареџьани рыҷкәын иакәын.                                          

### Аҭаацәазаара
Раԥхьаӡа Леуан ԥҳәысс дигеит Аладатәи Аԥсны аҳ Ԥуҭо Чачба имоҭа — Ҭанури (? - 1628). Ари аҭаацәалазаара иит ҩыџьа ахшара, рыхьӡқәа ҳзымдырӡо, ианхәыҷыз иԥсхьоу. Аҩбатәи иҭаацәара далалеит Дареџьан (? - 1639), аҭауад Рованоз Чилаӡе иԥҳа (раԥхьатәи лҭаацәараҿы иабшьа Гьаргь Липартиани дицын). Ари аҭаацәалазаараҿы ииз:

* Алықьсандр, аҳра ҭынха (? - 1657). Уи ԥҳәысс диман Ҟабарда аҳ Алегуки Шогенуков иԥҳа (1624-1653). Урҭ ԥак дрыман, ихьӡ еилкаам, ды шхәыҷыз дыԥсит.

* Мана (? - 1640), аҭауад
* Гәыл, аҭауад
* Зира, аҳкәажә
* Зилихана (? - 1640), аҳкәажә

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1591 шықәсазы ииз
Акатегориа:1657 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Адианаа
Акатегориа:Гыртәыла аҳцәа
Леуан II

**Леуан II** — 12-тәи Аԥсны аҳ (767-787) иара убас актәи Аԥсҳа (787-811).

## Абиографиа
Леуан Константин II Абазгтәи уи иԥшәмаԥҳәыси Џьырымҳан-ҳаными рыҷкәын иакәын. 767 ашықәсазы, иабшьа Леуан I данԥсы ашьҭахь, Аԥсуа аҭауадра даҭынхеит. Аҳраура даналага, аҳазарцәа иҭынхацәа рҟынтә адгылара ду иоуит. Аамҭа зегьы Леуан иҭахын Византиеи адҵара. 787 шықәсазы, Ҳазартәи Аҳаканра иҟанаҵаз адгылара ихы иархәаны, Византиа дадҵеит. Иара убри ашықәсан Аԥсны Аҳра  шьақәиргылеит, *"Аԥсҳа"* ҳәа атитулгьы ​​игеит *"аԥсуаа раҳ"* ҳәа иаанагоит.

806 шықәсазы аҳҭнықалақь Анаҟәаԥиа аҟынтәи Қәҭешьҟа ииаигеит, аҭынхацәа ирзааигәаратә еиԥш. 811 шықәсазы, дыԥсит аԥсҳа Леуан II. Уи ихаҭыԥан аԥсҳас дҟалоит иԥеиҳабы Феодо-си II.

### Аҭаацәара.
Леуан идырым аҳкәажә ԥҳәысс диман. Аха В. Амаршьан ироман "Аԥсҳа" аҟны Леуан иԥшәмаԥҳәыс *“Хьҵыс”* лыхьӡуп, анырра ду змаз Ҵабалтәи аҭауад Амаршьан иԥҳа ҳәа лыхьӡиҵоит. Ари аҭаацәалазаараҿы иит:

* аҳиԥа Феодоси - ԥхьаҟатәи Аԥсҳа (811-837)
* аҳиԥа Дырмит - ԥхьаҟатәи Аԥсҳа (837-872)
* аҳиԥа Гьаргь - ԥхьаҟатәи Аԥсҳа (872-878)

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:750 шықәсазы ииз
Акатегориа:811 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсҳацәа
Акатегориа:Ачаа
Иоанн Шавлиани

**Иоанн Шавлиани** — Ампыҵахалаҩ. 878-879 шықәсазы аҳра иуан''.

## Абиографиа
Гьаргь I иԥҳәысеиба, иалагаз ашьаарҵәыратә аичырчара ирыхҟьаны, Иоанн Аԥсны аҳиҭыԥ инапаҿы иааигеит. Гьаргь I иԥҳәысеиба, лхаҵа данԥсы ашьҭахь, аҳра ҭынхас иамаз Гьаргь иашьеиԥацәа иқәганы, лыбзиабара, аамсҭа Иоанн Шавлиани аԥсҳа иҭып илҭеит. Ари атәымуаҩ Иоанн, Аԥсны изакәантәым аԥсҳас даныҟала, иӡбеит ишьақәырӷәӷәара зқәым аҭагылазаашьа ирӷәӷәарц, иҷкәын Таик-Қларџьеҭ аҳ – Гәарам, иԥҳа дигарц. 879 ш. иԥсҭазаара далҵоит Иоанн. Анаҩс изакәаным ԥсҳас дҟалоит иԥа Афанаси (Адарнасе).

## Аҭаацәара
Иоанн Шавлиани аԥҳәыс диман, аха уи дыԥсызаргьы ҟалап. Абри аҭаацәалазаара диит иԥа — Афанас, ма Адарнас. Ицәыбза, аҳкәажә лакәын, Гьаргь I иԥҳәысеиба.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:9-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:879 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсҳацәа
Афанас (Адарнас) Шавлиани

**Афанас Шавлиани** — аԥсҳа-ампыҵахалаҩ (879-887).

## Абиографиа
*Афанас* — аԥсҳа-ампыҵахалаҩ Иоанн диԥан. Афанас ианԥса далылцаз, изакәантәу аԥсҳа — Баграт, Аԥсныҟа дхынҳәуеит. Византиа аимператор, Баграт арр ииҭоит, урҭ дырхагыланы, Баграт Аԥсны дақәлоит, Афанас дишьуеит, ҭынхас иҟоу, азакәан алагьы аҳра ҩаԥхьа игоит. Афанас иԥҳәыс, кларџьеҭтәи аҳкәажә, ԥҳәысс дигоит. Абасала, амчра ҩаԥхьа ииасуеит изакәантәу Ачаа рдинастиа.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:9-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:887 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсҳацәа
Акатегориа:Иршьыз амонархцәа
Баграт I (Аԥсҳа)

**Баграт I** — аԥшьбатәи  Аԥсҳа (887 — 899).

## Абиографиа
Баграт I — Аԥсҳа Дырмит II диԥоуп. Аԥсны бџьарла даҳәынҭқархеит, 9-шықәса ахҵәара ашьҭахь. Византиа аимператор, абарҭ ашықәсқәа зегьы заҳҭынраҿы закәанла Аԥсҳа иҟаз, Баграт арреи аӷбақәеи ииҭоит. Баграт арр иманы Аԥсны дыӡхыҵоит, Афанас дишьуеит, аҳра импыҵихуеит. Уи Афанас иԥҳәысеиба, ԥҳәысс дигоит, убри ала Ҭаик-Қларџьеҭ иареи реизыҟазаашьақәа еиқәирхоит.

Баграт I Константинопольтә дааиԥхьоит иабхәанда ҿыц Наср, уигьы хҵәаны дыҟан, Наср дицхраауеит Ҭаик-Қларџьеҭаҿ даҳәынҭқарразы, уи арр ииҭоит. Аиааира шырго ҳәа ирыԥхьаӡоз иахҟьаны, Баграт агәыӷра иман аладатәи ақырҭуа дгьылқәа рҿы имчра ӷәӷәахарц, уи азы ашәамахьцәагьы еибашьуан. Насра Кура аӡиас аԥшаҳәаҿы имҩаԥысуаз аиқәԥарра ӷәӷәаҿы даҵахеит. Наср дызшьыз Давид Куропалаҭ иԥа Адарнас, ашәамахьцәа раҳ Ашоҭ иҿагылоит. Наср идгылеит ауаԥсаа (аланаа) рҳәынҭқар Бақаҭари аԥсуа аериставеи, излаабо ала, иара аԥсуаа рырр рхаҭа раԥхьагылаҩ иакәзар ҟаларын, урҭ рыруаа еидгыланы еибашьуан. Ари ҟалеит 890 шықәсазы. 899 шықәсазы Баграт I  дыԥсит, диҭынхоит иԥа Константин III.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:9-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:899 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсҳацәа
Акатегориа:Ачаа
Чачба, Ҭанури

**Аҳкәажә Ҭанури** — Аҳкәажә ма *дедобал* (1613-1628), еицырдыруа Агыртәыла аҳ - Леуан II Адиан иԥҳәыс.

## Абиографиа
Ҭанури диит ажәафтәи ашәышықәса 90-тәи ашықәсқәа раан, мамзаргьы ажәибжьтәи ашәышықәса алагамҭазы, Аԥсны, аҭауад Саҭеман Чачба иҭаацәараҿы. 1613 ашықәс азы Агыртәыла аҳ Леуан Адиан ԥҳәысс дигеит. Уи ҟаҵан еигәылацәаз аҩ-ҳәынҭқаррак рыбжьара аҭынчра ҟаларц азы. Акатоликтә миссионер Ламберти излеиҳәо ала, Ҭанури:

*«...Лыԥсабаратә ԥшӡара адагьы, лыжәла зху аҳәсаа ишрықәнагахо аҟазшьа бзиақәа зегьы лыман: аӡахра, аԥхьара, аҩра, агәыҭбаара, аҳаҭырқәҵара рҿы лара лзы еиԥшыз дыҟамызт, убри аҟынтә лаҳаракыра лтәылаҿы инхоз ауаа, лалзы, ргәы хыҭхыҭуан».*

Ҭанури ҩыџьа аԥацәа лыхшеит, аха урҭ рхәыҷраан иԥсит. Хара имгакәа Ҭанури лахь агәеицәыхьшәашәахара аирԥшо далагеит. Леуан бзиа дибеит Дереџьан, иабшьа иԥҳәыс. Леуан раԥхьа маӡала, нас аргамала иԥҳәыс диӷалатит. Абар ари зегь збоз А. Ламберти ишиҳәо:

*"...уи аамҭазы, аҳ, Липартиант иԥҳәыс лахь абзиабара даналанахалаз, игәҭакы аҽызишәра данаҿыз, даҽаӡәы иԥҳәыс, аҳкәажә, длеиҽырбон, насгьы иԥхашьоу хымҩаԥгашьала лара длеизааигәахеит. Уи ивизир, илаҩ - Папониа иакәын..."*

## Аԥсра
Иара убри А. Ламберти излеиҳәо ала, уи атәы анеилылкаа, Леуан лԥынҵа хҵәаны, арреи  лареи еиманы, Ԥуҭо (Танури лабду) иахь ддәықәлеит, уа даанижьит. Насгьы уи ашьҭахь зныкымкәа аԥсуаа Леуан иахь ақьырауаҩ ддәықәырҵон. Ҭанури дыԥсит 1628 ашықәс азы. Иҟалап рыцҳа, ахьаа лзымчҳакәа, дыԥсызар.

## Азгәаҭқәа
Акатегориа:16-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1628 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Абжьыуатәи Агьежьыра

**Абжьуаа**, насгьы **Абжьыуатәи Агьежьыра** — Аԥсуа аҳра абжьыуаа ахьықәынхо аҭоурыхтә тәылаҿацәуп.

## Аҭоурых
Абжьыуатәи Агьежьыра аҳасабала ицәырҵит 18 ашәышықәса алагамҭазы. Уи аԥхьа ари атәылаҿацә, Агыртәылатәи аҳра ампыҵахалара азыруан. 1700 шықәсазы Аԥсны аҳразуаз Аԥсҳа Зегнаҟ Чачба иԥсҭазаара далҵит. Иԥацәа раб идгьылқәа дара-дара иршеит. Убарҭ аишьцәа дыруаӡәкын Абжьыуаа аҳ иҟалаз Дгьешьа, ма Џьықьешиа. Дгьаша аҳра иуан 1700-1710 рзы; Иара данԥсы ашьҭахь иԥа Леуан Аԥсҳа иҳасабла аԥсҳара далагоит, Абжьыуатәи Агьежьыра ҭацәын. 1733 шықәсазы аҭырқәцәа, Аԥсҳа Манча Чачба рнапаҿы дҟарҵарц азы, Елыр иҟаз ауахәама рбылны, Абжьыуаа рықәхразы иҵегьы атәыла аҩныҵҟа ицеит. Насгьы 1770 шықәсазы ауп Абжьыувтәи Агьежьыраҟны, Аҳ Зураб идҵала, иашьеиԥа Беқьыр-беи анапхгаразы Кәтол диртәеи. 1770-1781 шықәсқәа рзы аҳра иуан. Иара ихаан Абжьыуаа ахақәиҭра аиуит, Аԥсны азыӡырҩра иаҟәыҵит. Қьалышь-беи Чачба 1780 шықәсазы Аԥсны амчрахь дааит, уи Аԥсны атәылаҿацәқәа зегьы реидкылара аполитика мҩаԥигон, уигьы илшеит. Абжьыуаа инапаҵаҟа иҟаиҵарц азы, ирр иманы Абжьыуаа дақәлеит, Беқьыр-беи дахьыҟаз Кәыдрытәи абаашгьы мышқәак акәша-мыкәша иман. Иара, мчы шимамыз еилкааны, Қьалышь-беи иқәшаҳаҭра иирбеит. 1781 ш. Абжьыуаа аҳраура далагоит Беқьыр иԥа — Алы-беи. Анырра змаз аҭауадны дҟалеит, аха Қьалышь-беи инапаҵаҟа дыҟан. Иара ихаан Абжьыуаа, Абжьыуатәи Агьежьыра ҳәа иашьҭахоит, аҳҭнықалақьс иҟалоит Кәтол. Иара данԥсы ашьҭахь, иԥҳәыс Кьасариа аҳра луан 1848-1858 шықәсақәа рыбжьара, анаҩс лԥа Григори (1858-1864) аҳра ҟаиҵоит, Аԥсуа ҳәынҭқарра иқәгахаанӡа.
[мини|313x313пкс|[Кәтол ашҭа хадеи агәҭаны иҟоу ауахәамеи, аҳкәажә Кьасариа анышә дахьамадоу.]]

## Анапхгаҩцәа

* Дгьаша (1700-1710)
* Беқьыр-беи (1770- ?)
* Алы-беи (? -1848)
* Кьасариа (1848-1858)
* Григори (1858-1864)

## Аҳҭнықалақь
Абжьыуатәи Агьежьыра аҳҭнықалақь Кәҭол акәын, Абжьыуаа рнапхгаҩцәа Чачаа ртәарҭа Аҭараи Кәҭоли ракәын.

## Азгәаҭқәа
* 
* 
* 
* 

Акатегориа:Абжьыуа
Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхтә тәылаҿацәқәа
Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра административтә шара
Гәыма (атәылаҿацә)

**Гәыма**, мамзаргьы **Гәымтәи (Аԥсуа) Агьежьыра —** Аԥсны аҭоурыхтә тәылаҿацәуп.

## Аҭоурых
Гәыма — Аԥсны аҭоурыхтә тәылаҿыцәуп. Гәымтәи Агьежьыра, мамзаргьы усҟантәи аамҭазы атәылаҿацә Аҟәа, раԥхьаӡатәи анапхгаҩыз дҟалеит Қьалышь-беи Чачба. Ари ҟалеит 1770 шықәсазы, нас, 1780 шықәсазы Қьалышь-беи Аԥсны данахагылаз, Гәыма ааныжьны дцеит. 1804 ашықәсазы Қьалышь-беи зықәра наӡахьоу иԥацәа адгьылқәа рзишеит, Гәымтәи Агьежьыра иоуит Ҳасан-беи Чачба; Аҳра иуан 1804-1821 шықәсқәеи 1828-1838 шықәсқәеи рыбжьара. Ҳасан-беии иан-ҵабалуаҩ Рабиа-ҳаными рнапхгара аҵаҟа. Уи ихаан Гәыма аҳҭнықалақьс иаан Кьалашәыр, зегь реиҳа ибеианы иҟалеит, убраҟа акәын аерман-аҭырқәтәи ахәаахәҭцәа ахьнеиуаз, аџьармыкьа ду ахьыҟаз. Ҳасан-беи Аԥсны анырра ду иман, аҳ иашьеиԥа ари игәаԥхомызт. Ҳасан-беи Ҵабалтәи аекспедициа далацәажәарц дааит. Ашьҭахь итәарҭахь дцеит, Амҩан Ешыра ақыҭаҿ даангылеит, уаҟа Михаил инапаҵаҟа иҟаз Хакәыцә ашҳам иржәит, уи ашьҭахь Кьалашәыр данааи дыԥсит. Нас иҷкәын Дырмит анапхгара аура далагеит. Аха еиҭах Дырмит анырра ӷәӷәа иоуит. Насгьы, иаб иеиԥш, Михаил ашҳам идиҵеит. Наҟ-наҟ атәылаҿацә ҭацәын, аха дук мырҵыкәа Михаил ихаҭагьы Воронежҟа дахыргеит, Аԥсуа Аҳра ахаҭа иқәганы, Аԥсуа Агьыжьыраны иҟарҵеит.

## Аҳҭнықалақь
Гәыма аҳҭнықалақь Кьалашәыр акәын. Аԥсны зегь реиҳа ибеиаз аҭыԥын, шамахамзар, Аԥсны аҩбатәи аҳҭнықалақьны иҟаларакәын. Абар Пол Гибал ари аџьырмыкьа дашыхцәажәо:

*"...Кьалашәыр ҳааит...аџьармыкьа, раԥхьатәи ахәаԥшраан, иԥшӡоуп. Уи 50-ҟа раҟара аҟәардәқәа рыла ишьақәгылоуп, урҭ аԥенџьырқәа рыла еиқәыршәоуп, урҭ рҿы асаркьа аҭыԥан акьыԥхь ҭарҵоит. Аҳауа ахьҭынчу иабзоураны, ас еиԥш иҟоу аԥенџьырқәа рызхоит. Аџьармыкьа агәҭантәи ахәҭа аԥшьганеиҟараиаша ҭыԥ хәыҷы аформа амоуп"*

## Алитература
*
*
*
## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхтә тәылаҿацәқәа
Ашотланд бызшәа (агаел)

**Ашотланд бызшәа, Агаел бызшәа** (, ) — индоевропатәи абызшәақәа рҭаацәара акельттә ҟәша иаҵанакуа агоиделиктә бызшәа. Уи аирландтәи аманкстәи бызшәақәа ирыдҳәалоуп. Шотландиеи англыз бызшәеи рыдагьы, уи Шотландиа ирҳәо бызшәақәа иреиуоуп.

Акатегориа:Акельттә бызшәақәа
Чачба, Гьаргь I

**Гьаргь I (Сусҭан, Сусҭар) Чачба** — Аҩадатәи Аԥсны напхгаҩыс дыҟан (1650-1670).

## Абиографиа
Гьаргь диит аҳ Саҭеман иҭаацәараҿы. Иаб данԥсы ашьҭахь (1650 ш.) Аҩадатәи Аԥсныҟны аҳраура далагеит. Гьаргь анапхгара ззиуаз арра, Леуан Адиан дынԥсы еиԥш, Агыртәыла дырбгеит, атәқәа рыманы Аԥсныҟа ихынҳәон. Иара ихаан ауп ӡӡ. Кәыдрыи Аалӡгаи  рыбжьара аԥсуаа рыхынҳәра ианалагаз. Гьаргь дыԥсит 1670 шықәсазы. Уи ишьҭахь Аҳра даҭынхеит иашьеиҵбы Зегнаҟ.

## Аҭаацәа
Гьаргь идырым аҳкәажә ԥҳәысс дигеит. Аҭаацәалазаараҿ диит аԥа – Шәарах. 

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1670 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа
Акатегориа:Чачаа
Абазгиа

**Абазгиа**, (Абасгиа, Авасгиа; , )

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Акатегориа:Абазақәа
Акатегориа:Аԥсуаа
Чачба, Росҭа-ҳаным

**Росҭа-ҳаным** — Қьалышь-беи диԥҳан, иҟалап иԥҳәыс Афиза-ҳаным лҟынтәи.

## Абиографиа
Росҭа-ҳаным диит Аԥсуа аҳра, Аԥсҳа Қьалышь-беи иҭаацәараҿы.

Росҭа-ҳаным илызкны иаҳдыруа маҷуп. Иаҳдыруеит, ажәытәжәабжь излаҳәо ала, лара «Елыртәи аханаҿы, Еҭҳа-ҳаным лҟны, лаб иԥсра атәы еилылкааит, насгьы, еилаԥсаз леиԥш, ҩыџьа лыуаа лыманы арахь дыҩны дышнеиз». Азеиԥш дыррақәа ҳхы иаҳархәозар, Росҭа лаб иԥсра анеилылкаа ашьҭахь, иара иахь дцеит, аха амш бааԥсы иахҟьаны, аӡиас аԥшаҳәақәа ихыҵит, аӡымҩангага ӷәӷәан. Росҭа илзымчҳакәа, дкаҳан, аӡырҩра дагеит.  Д.Мордовцев ишиҩуа ала, лаб иҿы анышә дамадоуп. Абас лыԥсра дахцәажәоит Д.Мордовец ишәҟәы “Прометеитәи аҭынхара” аҟны.
[мини|Росҭа-ҳаным лаб – [Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи.]]
*«Лхы-лҿы шкәакәа еиқәын, иаман хәыцракқәеи. лара лықәра иатәымыз: аԥсра акәын лхәыҷра еиԥш иҟаз лхы-лҿы аӡәгьы изымӡбоз ахәыцра ҭазҵаз. Қьилишь-беҟ иарӷьарахьтәи аган ала дамадан, хәыҷҵас лаб дидҳәалоушәа».*Абас ауп Д.Мордовцев ишәҟәы “Прометеитәи ашьҭра” аҿы уи дахцәажәоит.

## Алитература
* 

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1808 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Лаҵарамза 2 рзы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)

**Леуан Чачба** — Мырзаҟан анапхгаҩы (1757-1804).

## Абиографиа
Леуан диит Аҭауад Хәҭын Чачба иҭаацәараҿы. Иаб данԥсы ашьҭахь (1757) Мырзаҟан анапхгара азиуа далагеит. Еицырдыруаз Қьалышь-беи идгылаҩ иакәын. Зныкымкәа Агыртәыла ақәылара иалахәын, Зураб Чачба (Қьалышь-беи иабшьа) итәарҭа имхра рҽазыршәуан. Зураб ихаан Аҟәа-Қале аԥашьа имаҵура дахадыргылеит Леуан, аха Мырзаҟангьы аҳра иуан. 1770 азы Урыстәыла шаҟа иӷәӷәаз ибеит, насгьы Урыстәылатәи ахадареи иареи аиҿцәажәарақәа мҩаԥырго иалагеит. 1771 шықәсазы Зураб дицны Аҟәа-Қале дақәлеит, аха хәык ала аҭырқәцәа иҽрыҭины Аҟәа-Қале рнапы ианиҵеит. Уи ашьҭахь Ԥуҭ иҟаз аурыс гарнизон ахь ддәықәлеит. Аурыс-ҭырқәтә еибашьра ашьҭахь аиҿцәажәарақәа аанкылан. 1780 шықәсазы Қьалышь-беи дицхраауеит Зураб иқәгара, насгьы Мырзаҟан анапхгаҩыс даанхоит, аха акомендант имаҵура ицәыӡит. 1804 шықәсазы Леуан имч ԥсыҽуа иалагеит, уи адагьы, иқәрахь днеихьан. Насгьы адгьылқәа зԥацәа ирызшаз Қьалышь-беи иӡбеит Мырзаҟан анапхгаразы иҷкәын Меҳмед-беи ииҭарц. Леуангьы атәанчарахь дцеит, ус ҳҳәар ҳалшоит. Қьалышь-беи Леуан дгьылда даанимыжьит, зны Леуан ихаҭа иигаз, Ԥахәлан ақыҭа ииҭеит. 1805 шықәса ԥхынгәа 9 рзы, Леуан Урыстәылатәи Аҳәынҭқар иҿаԥхьа ҭоуба шьҭеиҵоит.

## Аҭаацәа
Леуан ԥҳәысс дигеит аҳкәажә Мариам (Мариа) Инал-иԥҳа. Аҭаацәараҿ иит:

* *Хәҭын (Ута) – адиуанбеи, [[Ԥсҳәы (атәылаҿацә)|Ԥсҳәы]] аӡбарҭа аиҳабы (1780-1847).*
* *Манча - (1796 - 22.03.1863).*
* *Зураб - (1798 - 05.16.1861).*
* *Кац – аподпоручик  (1803-19.03.1863).*
* *Нарчоу – (1805 - 1879/1884).*

## Аԥсра
Леуан 1814 шықәсазы, Ԥаҳәлан иқыҭан дыԥсит, убраҟа анышә дамардеит. Аха уажәазы ​​инышәынҭра иӡит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1814 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Гьачрыԥшь (атәылаҿацә)

**Гьач-Кәаџь, Гьачлер, Гьачрыԥшь** – Саӡны агьежьырақәа ируакуп.

## Аҭоурых
Аҭауадцәа Гьач (Гьачба) напхгара ахьырҭоз атәылаҿацә Гьач, ма Гьачрыԥшь ҳәа иашьҭан, аԥсуа хьыӡқәа иреиԥшу Гәылрыԥшь, Гагрыԥшь, Цандрыԥшь, Мқьелрыԥшь. Аҭоурыхтә литератураҿы иуԥылоит ари ахьӡ даҽа вариантқәакгьы: Геч-Кәаџ (Гьачаа рқыҭа, рҭыԥ) ма аҭырқә традициаҿы Гьачилер. Абас еиԥш иҟоу ауаажәларрақәеи арратә ҭыԥқәеи рхьыԥшымра рзымариан амчра ахьԥсыҽхаз, географиала иахьеиҟәыҭхаз, мамзаргьы урҭ аҭыԥқәа агәҭа иахьыхараз. Гьачрыԥшь иаҵанакуази уи анапхгаҩцәа рнырреи ирыбзоураны, ари атәылаҿацә зхы иақәиҭыз аҳра, ма европатәи атерминқәа рыла ҳцәажәозар, асиниориа ҳәа аԥхьаӡара ҳалшоит.

Ажәибжьтәи ашәышықәса агәҭаны инхоз аҭырқәа ныҟәаҩы Евлиа Челеби, аԥсуаа зхы иақәиҭыз аҳратә ҳәынҭқаррақәа еиқәыԥхьаӡаны, амшын аԥшаҳәаҿы иҟаз Гьач адгьылгьы далацәажәоит.

*«Урҭ џьанаҭтәи абаҳчақәа иреиԥшу абзазаратә ҭыԥ рымоуп, 70 қыҭа, ҩызқьҩык раҟара абџьарқәа зку аибашьцәеи, беики рыла ишьақәгылоу»*. Иара убас, аныҟәаҩ иазгәеиҭоит, Гьачаа зегьы ааидкыланы *«жәанызқьҩык аибашьцәа шрымоу, урҭ реиҳараҩык ҽыуаҩцәаны ишыҟоу. Ажәла беиоуп, идууп. Хафка ақыҭан Жьаԥшьхә ҳәа абазак иҩнаҭаҿы жәларык ҳрылсит. Сара сҩызцәеи сареи ҳзы жәа-уасак шьны ачара ҟаиҵеит»*. 

Иазгәаҭатәуп, агьама збо ачысқәа рахьтә аныҟәаҩ иазгәеиҭоит “сазбал”, даҽакала иуҳәозар, асаӡбал, уи ада аԥсуа традициалатәи шьыбжьонтәи акрыфара иахьагьы ухаҿы иааумгартә иҟам. «Ԥсоу аӡиас аҿы иҟоу ақыҭа хадақәа, — иҩуеит С. Ажәанба, — Гьачбеиқәа ирыҵанакуа: Баӷрыԥшьи Мқьелрыԥшьи. Урҭ рахьтә актәи амшын аҟынтәи х-сааҭк рыла унеиуеит, насгьы 100 гәараҭа инареиҳаны иҟоуп. Уаҟа инхоит аамсҭацәа Кьынца рыжәла, уигьы аҭыԥаҿ анырра маҷк амоуп. Мқьелрыԥшь еиҳа амшын иазааигәоуп, Баӷрыԥшь аладагьы иҟоуп. Ари ақыҭа аамсҭацәа Мқьалба иртәуп, Гьачбеиқәа ирыдҳәалоуп». Азеижәтәи ашәышықәса аҩбатәи азыбжазы Гьачаа рахьтә дцәырҵит аҭауад Рашьыд. Иара иқыҭа Мӡымҭа арӷьарахьтәи аԥшаҳәаҿы иҟан (уажәы Веселое ақыҭа). «Кеч (Кечилер) рыжәла 75-ҩык рҟынӡа аулқәа рыман», насгьы ақыҭақәа зегьы «абжьааԥны ҭаацәарак рыкәыршаны иҟан», уи иаанагон анапхгаҩы Рашьыд Гьачба 70-ҩык рҟынӡа ақыҭақәа иман ҳәа. Хыхь зыӡбахә ҳәаз ажәлақәа Мқьалбеи, Кьынцеи рнаҩсангьы, аҭауадацәа Гьачба рнапаҵаҟа иҟан аамсҭацәеи Баӷбеи Цысбеи (Цышбеи). Кьынцаа рыжәла еиҭашьақәыргылоуп Маадан Сақаниа рҭоурыхтә ҳәамҭақәа рыла, Аканцба ҳәа.

## Атерриториа
Гьач-КәаџЬ адгьыл Маҳадыри Мӡымҭыи рыбжьара иҟан. Гьачаа Баӷеи Ҵәыџьи рҟныанырра ду рыман, аха рацәакгьы акәымкәа.

## Алитература

## Азхьарԥшқәа

Акатегориа:Саӡны
Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным

**Афизе-ҳаным** — Қьалышь-беи Чачба аԥшьбатәи иԥшәмаԥҳәыс, ихәыҷқәа ран лоуп.

## Абиографиа
Афиза-ҳаным аҭауадцәа Инал-иԥацәа рҭаацәараҿы диит. Ԥҳәысс дигеит  Қьалышь-беи . Аԥсуа ақаԥдан - Нарчоу Инал-иԥа иҭынха лакәын. Уи лашьаԥҳа Тата Нарчоу-иԥҳа Инал-иԥҳа, Қьалышь-беи иԥа, аҳиԥа Ҳасан-беи иԥҳәыс лакәын.
[слева|мини|182x182px|Афиза-ҳаным лхаҵа – [Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]]

## Ахәыҷқәа
Шаҟаҩы ахшара илоуз цқьа еилкаам, иҟалап урҭ аҳкәажәцәа ракәзар: *Раби, Гамедина, Селмагьына, Назифа, [[Чачба, Росҭа-ҳаным|Росҭа]], Нафҭаина*. 

Аҳкәажәцәа ирҳәит анырра ду змаз ауаа. Нафҭаина-ҳаным Баҭымтәи абеи ԥҳәысс диман; Селмагьына-ҳаными Гамедина-ҳаными ҩыџьа аишьцәа аҭауадцәа ԥҳәысс иргеит: Алы-беии Мсоусҭеи Амаршьанаа; Назифа-ҳаным ԥҳәысс дигеит анырра ду змаз Ҳоџьа-оӷлы Ҳаџьи-беи; Раби-ҳаным ԥҳәысс дигеит Ҭрабзынтәи асерасқьыр Шәлиман-ԥашьа.

Афиза Шәлиман-беии Зеқьыр-беии ран лакәзар ҟаларын. Шәлиман-беи дҭахеит Аҟәатәи абааҿы, аинрал Рыкгоф излаиҳәоз ала, Зиықьыр-беи изкны иҳамоу аинформациа маҷуп. Аха Пол Гибал иажәабжь аҿы ҭауадк изкны иҳәоуп:*Минуҭқәак рышьҭахь, [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафир-беи]] иашьа дааит, 12 шықәса зхыҵуаз аҭауад, ахысреи аҽықәтәареи аҟны зеиԥш иҟамыз.*Аха ари Зеқьырбеи иакәу иакәым еилыкка иаҳзыҳәом.

## Аԥсра
Афиза-ҳаным дыԥсит 1836 шықәса ашьҭахь, Ҭрабзан.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1836 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Иналаа
Чачба, Алықьсандр (Алы-беи)

**Алықьсандр Чачба** ма **Алы-беи Чачба** — Абжьыуатәи Агьежьыра анапхгаҩы.

## Ахәыҷра
Алықьсандр ма Алы-беи диит Абжьыуатәи Агьежьыра анапхгаҩы уи иԥшәмаԥҳәыси аҳкәажә Ачԥхаеи рҭаацәараҿы.  Дшыхәыҷыз, Аԥсны азакәанқәа рыла, Тамшьҟа ддәықәырҵеит ааӡара, уаҟа Алы-беи драаӡеит аамсҭацәа Дауҭи Ҭемрыҟәи Цыцбаа (ари зеижәтәи ашәышықәса алагамҭазы акәын).    Амала, лгәыҳәԥыла акриҿалҵон Гадлиаа рыжәла иаҵанакуаз ԥҳәыск, уи азыҳәан мацара иаҭахыз аамҭала зыӡбахә ҳәоу ааӡаҩцәа рыҩнаҭаҿы дынхон. «Анаӡӡеи» официалла Цыцбаа иԥҳәысс дыԥхьаӡан, егьи ҵакыла анаӡӡеи лакәын, ҳәарада, ԥыҭрак хшыҩзышьҭреи аҳаҭыри шлымазгьы, аха, ҳәарада, акырӡа еиҵан актәи лаасҭа. Иаб данԥсы ашьҭахь Абжь.Агь. дахагылеит.

## Аполитика
Алы-беи раԥхьа Қьалышь-беи, нас иҷкәын Аслан-беи раҳраура дадгылеит. 1812, 1813, 1821 шықәсазы Аслан гәык-ԥсык ала дидгылеит, аха уи ашьҭахьгьы аурысцәа рган ахь дцарц агәра диргеит. 20-тәи ашықәсқәа рышьҭахь, уи Урыстәыла дадгылан. Ахаҭа Абжьыуатәи Аԥсны аҿгьы анырра ду иман, аха есы-шықәса имчра ԥсыҽхон.  Иара иҳәарала идгьылқәа рҟны аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьаҵон. Ҿырԥштәыс иаагозар, Леуан Адиан Аԥсныҟа ишьҭит игәрагацәа аҭауадцәа Манча Чқотуаи Ҭлабс Амаанеи Аԥсны иахьатәи аҭагылазаашьа зеиԥшроу, иара убас аԥсуааи Ҵабалтәи аҭауадцәеи Урыстәылаҟа ирымоу азнеишьа, ргәы иҭоу аилкааразы. Ишьақәырӷәӷәан, Аԥснынтәи ихынҳәыз аҭауадацәа ирыладырҵәеит «аԥсуа аҭауадацәа аҳәынҭқарра иҟанаҵо агәыбылра ду рхы иадырхәарц рҭахуп», насгьы Гәыԥ ақыҭа «анажьра ашьақәырӷәӷәаразы» аара азы азин рҭахын, аҭауад Алы-беи Чачба иитәыз, уахь инеиуеит ҳәа ажәа ахьырҭаз, ҵабалтәи аҭауадацәа. 

## Аҭаҳцәа
1817 шықәсазы ԥҳәысс дигоит Никәа Ду иԥҳа - аҳкәажә Кьасариа Адиан. Ари аибагараҿы ииуеит:

* Гьыргәал (1819-02.02.1898) - Абжь.Агь. анапхгаҩы (1858-1864).
* Елизавета (Есма-ҳаным) (1821-1858) - Баҭал-беи Амаршьан иԥҳәыс.
* Русудан (Адылҳан) (1828-01.09.1866) - Кәасҭ Дадышь иԥҳәыс.
* Марҭа (Кәакәала) (1830-1858) - Маҳмеҭ-гиреи Амаршьан иԥҳәыс.
* Леуан (Мажара) (1832-.26.01.1870) - аҭырқәафил.
* Никәала (Гыд) (1833-1884) - аҭауад.

## Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы дычмазыҩхеит, избанзар абжьыуаа есқьынагь Кәтол дырбгон, Алықьсандр ихан ирблон. Аиҭашьақәыргылаан Алықьсандр дычмазыҩхеит, уи ашьҭахь, 1848 ш. дыԥсуеит иԥацәеи иԥҳацәеи, насгьы бзиа иибоз Кьасариеи иааикәыршаны. Агьежьыра даҭынхоит иԥҳәыс - аҳкәажә Кьасариа.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1848 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Османтәи аимпериа

**Османтәи аимпериа** мамзаргьы **Уасманлы** (), аҭоурыхтәи абызшәалагьы **Ҭырқәтәылатәи аимпериа** ҳәа изышьҭоу — Анатолиа иҟаз империалтә ҳәынҭқарран, 14-тәи ашәышықәса инаркны 20-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа Аҩада-мраҭашәаратәи Европа, Мраҭашәаратәи Азиа, Аҩадатәи Африка анапхгара аҵаҟа иҟаз.

## Ахархәара змоу алитература
* 
* 
* 
* 
*  popular history espouses old "decline" thesis
* 
* 
* 
* 
* 

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи аимпериақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи аимпериақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә африкатәи аимпериақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә империақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи амонархиақәа
Акатегориа:Аколониалтә империақәа
Акатегориа:Балкантәи адгьылбжьахабжа иҟаз аҭоурыхтә тәылақәа
Акатегориа:Мраҭашәаратәи Азиа иҟаз аҭоурыхтә тәылақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә трансконтиненталтә империақәа
Акатегориа:1299 шықәсазы ицәырҵыз
Акатегориа:1923 шықәсазы ибжьаӡыз
Чачба, Баҭал-беи

**Баҭал-беи** — аҳиԥа. Қьалышь-беии Рабиа-ҳаным рыҷкәын.

## Абиографиа
Баҭал-беи диит 1787 ашықәсазы, Аҳ Қьалышь-беии аҳкәажә Рабиа-ҳаными рҭаацәараҿы. Иашьа гәакьа Аслан-беии иареи еиҩызцәан. 1804 шықәсазы Қьалышь-беи Гәымтәи агьежьыра Ҳасан-беи аниҭа, иашьцәа еиҵбацәа, даҽакала иуҳәозар, Баҭал-беи рхылаԥшрагьы идиҵеит. 1808 шықәсазы лаҵарамза 2 азы ахәра ӷәӷәа иоуит. Уи аиӷьхара дшаҿыз, агырцәа Аҟәа-Қале иақәлеит, дук мырҵыкәа Сафар-беи  Баҭал-беи иани иареи иоуишьҭит. 1821 шықәсазы нанҳәа акы азы аҭауадацәа Амаршьанааи иашьцәеи иҭынхацәеи дрыцны аҳкәажәду Ҭамар лмазара дақәлеит. Мархьаул дынхон, аха хара имгакәа Ҭырқәтәылаҟа диасит, уаҟа 1840-тәи ашықәсқәа рзы дыԥсит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1787 шықәсазы ииз
Акатегориа:1842 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Чачба, Гьаргәал (Абжьыуатәи)

**Гьаргәал Чачба** (1819, Кәтол ақыҭан – ) — Абжьыуатәи Аԥсны анапхгаҩы.

## Ахәыҷра
Гьаргәал диит 1819 шықәсазы Кәҭол, Абжь.Агь. анапхгаҩы – аҭауад Алықьсандр Чачбеи аҳкәажә Кьсариа Адиани рҭаацәараҿы. Гьаргәал Алықьсандр иԥеиҳабы иакәын, Абжь.Агь. ҭынхасгьы даман. 

## Аҿара
1847 шықәсазы Гьаргәал изкны Селезнев абасала дихцәажәоит:

*«Хәышықәса зхыҵуаз асаби Гьаргәал даҳдыруаз, уажәы 16 шықәса раҟара ихыҵуан, дҳаракын, даараӡа дгәыбылҩын, иқәыԥшра ахьҟьаны ацәажәара деилаҳауан."*

1848 ашықәс азы Гьаргәал иаб дыԥсит. Формала Гьаргәал Абжь.Агь. напхгаҩыс дҟалар акәын. Аха иан Кьасариа анапхгара лнапаҿы ианылкылеит. Иара убас урҭ 10 шықәса зиашарала напхгара луан. 1858 ашықәс азы Кьасариа амчра мап ацәылкит Гьаргәал дидгыланы.

## Иҽеим ахымҩаԥгара
Гьаргәал идҳәалоу хҭыск иҟоуп. Аԥсҳа Михаил иԥҳа (абраҟа Анна ма Елена Чачԥҳа лакәзар ҟалап зыӡбахә иҳәоу) Гьаргәал Чачба иҟынтә деимгәадухеит, уи иҟаиҵаз ацәгьоура ашьҭақәа иҵәахырц азыҳәан, иишьыз ашҳам лиҭеит. Убасҟан аӡӷаб лабаӡӡеи, аамсҭа Амаан Ҳасан, асаӡқәа ргәыԥ ӷәӷәа дахагыланы, Гьаргәал имазарақәа (Ҭамшьи Аҭареи) ирбгеит, нас ҩынҩажәа мшы лнышәынҭра дадҵомызт, Мықәтәи абеирҭыԥаҿ иааз.

## Аҭаацәа
1845 шықәса, ԥхынгәы 9 азы Гьаргәал Чачба ԥҳәысс дигеит иҭынха — *Агата Адиан*. Ари аибагараҿ иит:

* Иуа Гьаргәал-иԥа (09/01/1847-1906) – Урыстәылатәи арр афицар.
* Кьасариа Гьаргәал-иԥҳа (1849-01/15/1906) – аҳкәажә.
* Алықьсандра Гьаргәал-иԥҳа (1852-?) – аҳкәажә.
* Анна Гьаргәал-иԥҳа (1855-06/10/1913) – аҳкәажә.
* Константин (Кац) Гьаргәал-иԥа (10/22/1858-10/15/1914) – аполковник.
* Софиа (Абгьанаш, Сонико) (10/22/1858-?) - аҳкәажә.
* Алықьсандр Гьаргәал-иԥа (07.10.1860-1932) – Аҟәа ақалақь ахада. 
* Салам (Чыч) Гьаргәал-иԥҳа (1864-1943) – аҳкәажә.

Аҭауад абжьыуатәи Гь. Чачба иԥҳа – Салам ҳәа хьӡыс змаз, Кәыҵниаа рҭаацәара ҟәшак - Барақь (Аҭара ақыҭа) иԥацәа драаӡеит. Абри аинформатор излеиҳәо ала, нхаҩык имамызт аԥшәма иҩны ахаҭарнакцәа, иааизакны Чачба ижәла рхаҭарнакцәа рааӡара, аха Кәыҵниаа уи аҩыза азин аиуразы аҳәара рылшеит. Салам хаҭала драаӡеит Хакәыцәи Кәыҵниеи уи иашьцәа Хәыҭыжәи Кәыкәи. Хакәыцә ихаҭагьы дуаҩ бзиан, иаԥсоу аҳамҭақәа ҟаиҵон, азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны аҭауад иҿаԥхьа иԥҳәыси иҭацацәеи дрыцны дахьнеиуаз азы, аӡӷаб дрырҭеит. Ҳакәыцә иԥҳәыси иашьцәа ҩыџьа рыҳәсақәеи деицырааӡеит.

## Азхьарԥшқәа
*

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1819 шықәсазы ииз
Акатегориа:1898 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Жәабранмза 2 рзы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Зыхәба, Иури Заур-иԥа

**Иури Заур-иԥа Зыхәба** (, , Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион) — Аԥсны Жәлар Реизара адепутат.

## Абиографиа

## Азхьарԥшқәа
*Иури Зыхәба

Акатегориа:1954 шықәсазы ииз
Акатегориа:Мшаԥымза 3 рзы ииз
Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа
Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа
Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 3-тәи ааԥхьара адепутатцәа
Акатегориа:Зыхәаа
Ӡаԥшьиԥҳа, Дыда-ҳаным

**Дыда-ҳаным** ма **Мариам Ӡаԥшь-иԥҳа** – аҳ Қьалышь-беи раԥхьатәи иԥҳәыс.

## Абиографиа
Дыда-ҳаным, иара убасгьы аҳкәажә Мариам Ӡаԥшь-иԥҳа диит Ешыра, аҭауад Ӡаԥшь-иԥа иҭаацәараҿы. 1778 шықәсазы ԥҳәысс дигоит Қалышь-беи. Иара убри ашықәсаан Дыда аԥа длыхшеит, Аслан-беи ҳәы хьӡыс ирҭеит. Лара ҩышықәса Қьалышь-беи иԥҳыс заҵә лакәын. Аха 1780 шықәсазы, Қьалышь-беи Мгәыӡырхәаҟа дандәықәла аҽны, диԥыхьашәеит ԥҳәызбак, Есма Леиԥҳа зыхьӡыз. Аҩныҟа данааига ачара руит. Абри ашьҭахь ауп Дыдеи Қьалышьи рыгәқәа анеицәыхьшәашәа, ҳәарада реибагарагьы ргәаҳәақәа рыла иҟаҵамызт. Аамҭа кьаҿк иалагӡаны Дыдеи Қьалышь-беи еилыҵуеит. Лхаҵкы Ешыраҟа дхынҳәоит. Ари ахҭыс ашьҭахь Ӡаԥшьаа Қьалышь-беии еӷацәахоит. Дыда-ҳаным данԥыз еилкаам, аха аԥыхьатәи лхаҵа иаԥхьа дыԥсит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1808 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Ӡаԥшьаа
Леиԥҳа, Есма-ҳаҭун

**Есма Леиԥҳа** ма **Есма-ҳаҭун** — аҳ Қьалышь Аҳмаҭ-беи аҩбатәи иԥшәмаԥҳәыс.

## Абиографиа
Есма-ҳаҭун Леиԥҳа диит Мгәыӡырхәа, анхаҩцәа рҭаацәараҿы. 1780 ш. Қьалышь-беи, иуаа иманы, Мгәыӡырхәа ақыҭан, еицырдыруаз, ҳаҭыр зқәыз аамсҭаду Маан Бежьан иахь аангылара дцеит. Бежьан иҩны иацәыхарамкәа ӡиас хәыҷык леиуан, аҭыԥҳацәа аҩны иӡахыз амаҭәақәа рышкәакәара иаҿын. Аԥсҳа илаԥш днықәшәит, ԥҳәызба ԥшӡак.  

Бежьан исас хада игәы иахәарц азы илшоз зегьы ҟаиҵеит, ачаржәра ду еиҿикааит, уи даара игәаԥхеит Қьалышь. Аха зегь реиҳа игәаԥхоз аӡиас аҿықәан ииԥылаз аԥҳәызба қәыԥш, уи Есма лакәын; Иара убри 1780 шықәсазы, Аԥсны азакәанқәа зегьы ирхыҵны, ачара руит. 

1780 ашықәсазы аԥа диит - Сафар Алы-беи. Насгьы аԥсуа азакәанқәа рыла, иара убас Қьалышь-беи иаԥшьгарала, Сафар-беи Маан Бежьан иҩныҟа ддәықәырҵеит, ааӡаразы. Дыдеи (Қьалышь-беи раԥхьатәи иԥҳәыс) лареи резыҟазаашьақәа бзиамызт, избанзар рыҩџьыгьы ирҭахын рԥацәа аԥсҳас иҟалартә еиԥш. 1783 шықәсазы Есма лыԥсҭазаара далҵоит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1783 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Леиаа
Чачԥҳа, Есма-ҳаным

**Есма-ҳаным Қучуқ-беи иԥҳа Чачԥҳа** (1793 – 1825) — аԥсҳа Аслан-беи иҳәса.

## Абиографиа
Диит 1793 шықәсазы Ԥуҭ. Лаб Ԥуҭтәи акомендант Қучуқ-беи иакәын. Есма-ҳаным лахь ахшыҩзышьҭра ду аадыр-ԥшуан. 1808 шықәсазы лаб аԥсҳа Аслан-беи дицхрааит. Абри ахҭыс ашьҭахь 1809 шықәсазы, жәаф шықәса зхыҵуаз Есма ԥҳәысс дигеит аԥсҳа Аслан-беи (иара уи аамҭазы ихыҵуан ҩажәи жәеиза шықәса). Лара анхара далагеит Аҟәа, лхаҵа иаҳҭынраҿы. Адырҩаҽны ачара ду руит, уи атәа иҳәоуп Аслан-беи изку ашәаҿ:

*" Убас иагьыҟалеит Аслан-беи*

*Мас-иԥҳа Есма лыԥшәма иакәхеит* 
[мини|317x317пкс|Есма-ҳаным лхаҵа — [Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|аԥсҳа Аслан-беи Чачба]]
*Асасцәа рацәаҩны еизеит* 

*Ҿыц еибагаз рзы аҳамҭақәа рацәаны ирзааигеит* 

*Шәкыла ауасақәеи аџьмақәеи* 

*Аҭқәа ҟәазқәа ашҭа ҭбаа инҭаргылеит* 

*Ауарҳалқәеи, ачыҭқәеи, ашқәеи, амаҭәақәеи*

*Урҭ ацәыргақәҵазы ауадаҿы иқәыргылан "*

Есма ахәыҷы длыхшоу ҳаздыруам, избанзар Аслан-беи даҽа ԥҳәыск диман - Дида-ҳаным Гьачԥҳа. Иара убас ҷкәынк диман - Шьырын-беи. Дида ма Есма иԥа иан лакәын, уи еилкка идырым. 1810 ш. ԥхынгәы 10 рзы, аурысцәа Аԥсны иақәлеит. Аслан-беи дыбналеит, аха Есма дицзоу атәы ҳаздыруам. Ма лара дицны Саӡныҟа ддәықәлеит, ма Аҟәа даанхеит. 1825 шықәсазы аҳкәажә Есма лыԥсҭазаара далҵит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1793 шықәсазы ииз
Акатегориа:1825 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Чачаа
Гьачԥҳа, Дида-ҳаным

**Дида-ҳаным Гьачԥҳа** ― аԥсҳа Аслан-беи раԥхьатәи иԥҳәыс, саӡтәи аҭауад Рашыд Гьачба иаҳәшьа.

## Абиографиа
Дида-ҳаным Гьачԥҳа диит Саӡны, Гьачрыԥшь (иахь. ақ. Веселое) ақыҭан, аҭауад Гьачба иҭаацәараҿ. Лқәыԥшра иазку адырра маҷуп. 1808 шықәсазы Дида диццоит аԥсҳа Аслан-беи. Аслан-беи аԥа Шьырын-беи диман, иҟалар ауеит Дида ари аҳиԥа иан лакәзар. Дидеи Аслан-беи реибагара даара акраҵанакуан, избан акәзар лашь Саӡны аҟны анырра ду змаз, Гьачрыԥшь ахада - Рашыд Гьачба иакәын. Иара убас лыжәла аублааи асаӡқәеи рҟны аҳаҭыр ду аман. Аслан-беи Дида ԥҳәысс данааига, иаргьы аҳаҭыр ду иоуит. 

Аслани Дидеи рҭаацәара рацәак изнымхеит. Еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, 1810 шықәсазы аҳкәажә Дида-ҳаным Гьачба лҽылшьоит. Избан, мзызс иамазеи абри лхымҩаԥгашьа? Уи зегь маӡаны иаанхоит.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:1810 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Гьачаа