open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ҵәыџьба (ажәла)

**Ҵәыџьба** арацәара хыԥхьаӡарала: „**Ҵәыџьаа**” ажәла ду, Ҵәыџьаа Аԥсныи Ҭырқәтәылеи ыҟоуп, 698 раҟара Цәыџьаа Аԥсны иқәынхоит. Хылҵшьҭрала Цәыџьаа саӡуаа ракәын
Амыжьҳаҭ

**Амыҭҳагә**,**амыжьҳаҭ** (алаҭын Medusozoa,  абырзен. μέδουσα) - абӷашшара змам амшынтә ԥстәы
thumb|275px|Колониальный гидроид ''Eudendrium racemosus'', поедаемый голожаберным моллюском ''Flabellina affinis''

## Аԥсҭазаартә цикл
## Азхьарԥшрақәа
*Амыжьҳаҭқәа (амедузақәа)//  Брокгаузи Ефрони ренциклопендиатә  жәар: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Акатегориа:Аԥстәқәа
Киевтәи Урыстәыла

**Киевтәи Урыстәыла** мамзаргьы **Ажәытәтәи Урыстәыла** (,  , , , ) — абжьарашәышықәсатәи мрагыларатәи Европа иҟаз аҳәынҭқарра. Ауи зегь реиҳа ақәра ду змоу мрагыларатә словианцәа рҳәынҭқарра ауп

Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә дгьылҭыԥқәа
Амтриархат

**Амтриархат**(алаҭын аҟынтә «mater» - ан, абырзен аҟынтә «Arche» - алагамҭа,амчхара; ан лымчхара) - аҳәсақәа аԥхьагылара ахьрымоу  ауаажәларратә форма
Шакира

**Шакира Изабель Мебарак Риполь** (; диит жәабранмза 2, 1977 ш., Барранкилиа, Колумбиа) — Колумбиатәи ашәаҳәаҩ, «Queen of Latin Music».

## Альбомқәа
* 1991 — Magia
* 1993 — Peligro
* 1995 — Pies Descalzos
* 1998 — Dónde Están los Ladrones?
* 2001 — Laundry Service
* 2005 — Fijación Oral, Vol. 1
* 2005 — Oral Fixation, Vol. 2
* 2009 — She Wolf
* 2010 — Sale el Sol
* 2014 — Shakira
* 2017 — El Dorado
* 2024 — Las Mujeres Ya No Lloran

### Live-альбомқәа
* 2000 — MTV Unplugged
* 2004 — Live & off the Record
* 2007 — Oral Fixation Tour
* 2011 — Live from Paris
* 2019 — Shakira in Concert: El Dorado World Tour

## Азхьарԥшқәа

* Официальный сайт
* Шакира Instagram
* Шакира YouTube

Акатегориа:1977 шықәсазы ииз
Акатегориа:Жәабранмза 2 рзы ииз
Акатегориа:Америкатәи амузыкантцәа
Иааҳакәыршоу аԥсабара Адунеизегьтәи амш

**Иааҳакәыршоу аԥсабара Адунеизегьтәи амш** — азгәарҭоит есышықәса рашәарамза 5 рзы. Уи рыдкылан Еиду Амилаҭқәа Рхеилак Ассамблеиа Ахадара XXVII-тәи асессиаҿы. Аԥсабараҿ иҟоу аклимат аҽыԥсахрақәа рпроблема азгәаҭо, Еиду Амилаҭқәа Рхеилак атәылақәа, ауаажәларрақәа рахь аҳәара ҟанаҵоит азҿлымҳара арҭаларц аҳауа иалало ахылҩа-ԥсылҩатә газ ацәынхақәа реиҵатәра, насгьы иаднакылоит аусмҩаԥгатәқәа, хықәкыс измаз аенергиа альтернативтә хыҵхырҭақәа рхархәареи абнақәа рыхьчареи. Ирацәамзар ҟалап атәылақәа адунеи аҿы, ас Аԥсны дгьыл аҿы еиԥш асубтропикатә ҵиаақәеи, апальмақәеи аԥшаҳәа иаԥну акыр жәа-километрақәак рнаҩс иахьуԥыло аҵааршәқәеи, еснагь асы зқәыжьу Кавказтәи ашьхеибаркыра Хада. Жәаҳәарада, Аԥсны аԥсабара “екологиатә камертонуп”, уи иара ареспублика адгьылҵакыра аҳәаақәа рынҭыҵгьы анырра ҟанаҵоит.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Природа Абхазии/Куфтырева Н.С., Ш.В. Лашхия, Ред. Е.С. Милявская, техред. М.Д. Хахмигери, корр. З.А. Шарашкина. - Сухум: АБГИЗ, 1961. - 341 с.
*Бганба В.Р. Экология и мораль/Б.Р. Бганба. - Сухум: Алашара, 1991. - 86 с.

Акатегориа:Рашәарамза 5
Аԥсуа мҳаџьырцәа рызҵааразы Аҟәатәи ацентртә комитет

**Аԥсуа мҳаџьырцәа рызҵааразы Аҟәатәи ацентртә комитет аԥҵара** — Аԥсуа жәлар, зыԥсадгьыл иаҟәыҭханы иҟаз рашьцәа рлахьынҵа еснагь хьаас ирыман. 1920 шықәса рзы Аҟәа имҩаԥысит аԥсуа интеллегенциа реизара ду, иахьрыдыркылаз аԥсуа мҳаџьырцәа рызҵаара иазкыз арезолиуциа ҷыда. Рашәара 12 рзы иаԥҵан „Аԥсуа-мҳаџьырцәа рызҵааразы Аҟәатәи ацентртә комитет“. „Аҟәатәи акомитети“, Сҭампыл иҟаз „Черқьестәи акомитети“ қырҭтәылатәи аменшевикцәа рахь аҳәара ҟарҵоит, ҭырқәтәылатәи аԥсуаа рҭоурыхтә ԥсадгьыл ахь рырхынҳәра иацхраарц азы.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Инал-ипа Ш.Д. Зарубежные абхазы. – Сухум: Алашара, 1990.
*Ашхацава С.М. Пути развития абхазской истории : доклад, читанный на 1-м Всесоюз. Краевед. Съезде в Абхазии 12 сент. 1924г. / С. М. Ашхацава. - Сухум : 2006. - 90 с.

Акатегориа:Аԥсны аҭоурых
Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу аиҿкаарақәа
Гәынба, Михаил Михаил-иԥа

**Михаил Михаил-иԥа Гәынба** ( — ) — Аԥсны аҵарауаҩ-аҭоурыхҭҵааҩ, археолог, аетногроф, аҭоурыхтә наукақәа ркандидат, Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт адоцент. Аԥсуа жәлар рҭоурых иадҳәалаз азҵаарақәа ирыдҳәалаз принципла дазнеиуан. Инапы иҵижьит 60 ҭҵаарадырратә усумҭақәа. Иархеологиатә усумҭақәа рҿы иааирԥшуеит асоциалтә-ҽкономикатәии аполитикатәии Аԥсны аҭоурых I-Xашә. Иара дазааҭгылоит атәыла ақыҭанхамҩа апроблемақәа, ақалақьқәа Севастополис, Питиунт, Анакопиа рыҿиара аҭоурых, дазааҭгылоит Аԥсны асоциалтә еизҳара. Урҭ ифундаменталтәу аусумҭақәа иахьагьы ирымоу аҭҵаарадырратә ҵак ду шамац иаанхоит, рхы иадырхәоит Аԥсны аҭоурых иазку арҵага шәҟәқәа рышьақәыргылараан.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*И. Цвинария, А. Джопуа. Всегда оставался принципиальным историком и патриотом (Памяти М.М. Гунба)//РА. 21 марта 2014. Стр. 3.
*Абхазия в I тысячелетии н.э. (социально-экономические и политические отношения). Сухуми: Алашара, 1989. 254 с.

Акатегориа:Рашәарамза 16 рзы ииз
Акатегориа:1925 шықәсазы ииз
Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы иԥсыз
Акатегориа:2014 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа
Акатегориа:Аԥсны археологцәа
Акатегориа:Аԥсны аетнографцәа
Акатегориа:Гәынаа
Твардовски, Алеқсандр Трифон-иԥа

**Александр Трифон-иԥа Твардовски** (;  — ) — асоветтә шәҟәыҩҩ, апоет, Лнин ипремиа алауреат акырынтә Аԥсны даахьан. Ибзианы еибадыруан Баграт Шьынқәбеи, ИванҬарбеи, Кьыршьал Чачхалиеи, Константин Ломиеи, Ҷыҷыкәа Џьонуеи, Алықьса Гогәуеи, Никәала Кәыҵниеи уб. еь. иареи. Алеқсандр Трифон-иԥа Твардовски Аԥсны аԥсабара аԥшӡара дыхнахны даман, аԥсуаа рҭоурыхи, рыбзазашьеи, ажәлар рматериалтәи рдоуҳатәи культура дазҿлымҳан.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Пачулиа В.П. Русские писатели в Абхазии. - Сухуми: Алашара, 1980. - 101 с.
*Ахуба Д. Человек и корабль //РА. - 2010. - 21-22 дек., (№143). - С.5.
*О смерти. войне. судьбе и родине: русской и советской (1941-1945. «Василий Теркин» А.Твардовского)//В кн. Сухих И.Н. «Двадцать книг XXека. Эссе. - СПб. : Паритет, 2004 . - С. 289-308

Акатегориа:Рашәарамза 21 рзы ииз
Акатегориа:1910 шықәсазы ииз
Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 18 рзы иԥсыз
Акатегориа:1971 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа
Акатегориа:Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду алахәцәа
Асинкретизм

**Асинкретизм** (, ) — аилалара; анцәахаҵаратә синкретизм - еиуеиԥшым адинқәа реилаҵара

Акатегориа:Адин афилософиа
Аҳазартәи Каганат

**Аҳазартәи Каганат**, **Ҳазариа** — амч ду змаз абжьарашәышықәсатәи инеиҭа-ааиҭаҵуаз атиуркцәа аҳазарцәа рҳәынҭқарра (650-969 ш.)

## Аҭоурых

## Азхьарԥшқәа
* Хазарский каганат  // Энциклопедия «Кругосвет»
* Хазарский информационный центр Кевина А. Брука
* Хронология хазар и соседних народов
* Работы о Хазарии Л. Н. Гумилёва.
* Интервью В. Я. Петрухина о хазарах

Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Агәалашәареи аџьабареи рымш

**Агәалашәареи аџьабареи рымш** — ацәылашамҭаз, рашәарамза 22, 1941 ш. рзы афашисттә Германиа Асовет Еидгыла иақәлоит. Афашисттә Германиа иалагеит ахықәкы нагӡара: Асовет Еидгыла аԥыхра, миллионҩыла ауаа рҭархара, СССР ажларқәа рытәтәра. Иалагоит, адунеитә ҭоурых аҿы зегь реиҳа ишьаарҵәыраз, 1418 мши ҵхи ицоз аибашьра. Асовет жәлар рыԥсы ахҭынҵаны ари аибашьраҿы иаиааиуеит. Урыстәыла Афедерациа Атәылахьчара адыррақәа рыла Аџьынџьтәылатәи еибашьра аан Асовет Еидгыла иацәыӡуеит 26 млн. 600 нызқь-ҩык ауаа – урҭ рахьынтә - 8 млн. 660 нызқьҩык аруаа. Ари ҳауаажәлар акыр абиԥарақәа иазгәарҭо агәалашәареи аџьабареи рымш, миллионҩыла ауаа рыԥсҭазаареи рлахьынҵеи зҿаҟәаз мшуп. Аџьынџьтәылатәи еибашьра Дуӡӡа 1941-1945 шш. афронтқәа рҿы еибашьуан 55 нызқьҩык Аԥснытәи ауааԥсырагьы, урҭ рахьтә ихнымҳәӡеит 17 ныз.инареиҳаны.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Жуков, Г.К. Воспоминания и размышления: в 3-х т./Г.К. Жуков. - 8-е изд. - М.: Изд-во Агенства печати «Новости», 1987.
*СССР в борьбе против фашистской агрессии, 1933-1945/А.Л. Нарочницкий, В.Я. Сиполс, А.А. Шевяков; Ред. А.Л. Нарочницкий; АН СССР, Ин-т истории СССР. - 2-е изд., испр. и доп. - М.: Наука, 1986. - 349 с.

Акатегориа:Рашәарамза 22
Белгородтәи абираҟ

border|thumb|230px|Белгородтәи абираҟ
**Белгородтәи абираҟ** — Урыстәылатәи Афедерациа Белгородтәи аобласт Белгород ақалақь официалтә символқәа иреиуоуп. Абираҟ ақалақь ауааԥсыра реидгылареи реимадареи ирсимволуп.

Уажәтәи абираҟ 1999 шықәса ииуль мза 22 азы Белгородтәи ақалақьтә Совет адепутатцәа Рхеилак No321 ақәҵарала ишьақәырӷәӷәан, насгьы Урыстәылатәи Афедерациа Аҳәынҭқарратә Геральдикатә Регистр ианҵан 2002 шықәсазы ашәҟәҭагалара аномер 978 анаҭаны.

## Ахҳәаа
Белгород ақалақь абираҟ (ҵаҟа ацәаҟәа шкәакәа змоу аканвас иаҵәа) ашьҭахьтәи ашьапқәа рыла игылоу алым шкәакәа асахьа ҭыхуп, уи ахыхь ауарбажә шкәакәа ԥыруеит. Ақалақь адыргақәа 300 шықәса иреиҳауп, урҭ цәырҵит Пиотр I ихаан. Ацәаҳәа шкәакәеи ашкәакәеи ршәагаақәа реизыҟазаашьа 2\3:1\3 ауп. Ацәаҳәа шьацԥшшәыла иҟоу ауада ахыбраҿы (абираҟ ашьапы азааигәара) Белгородтәи аҳәынҭқарратә хьӡы асахьа ԥштәыла иҭоуп – ауарбажәи алымси. Аҳәынҭқарратә герб аҭбаара ашәиаҵәа ацәаҳәа 1/5 ауп. Афигурақәа рыгыларҭа аиаҵәа ацәаҳәа агыларҭа 4/5 ауп».

## Азгәаҭақәа
Ԥсыжә

**Ԥсыжә** (, , ) — ҞЧР абазашҭа араион аан иҟоу ақыҭа, Урыстәыла зегь реиҳа идуу аул ауп.

## Азхьарԥшқәа
* 
* 
* 

Акатегориа:Ҟарачы-Черкессиа
Ажәытәӡатәи еллинааи аҩреи

**Ажәытәӡатәи еллинааи аҩреи**
Ажәытә Еллинтәылан ус рҳәон: «Уӷәӷәахарц уҭахызар – уыҩла, уҧшӡазарц уҭахызар – уыҩла, уҟәышзарц уҭахызар – уыҩла». Абри еиҧш аҩыра ахаҳә ианырҵеит.
Ажәытә Бырзентәыла аҩра даара аҵак дуӡӡа арҭон. Аҩра-аспорт хкқәа ируакуп. Ажәытә Еллинтәылан аҩра иазҟаз ауаа рхы иадырхәон ажәабжь анацҳаразы.
Бырзентәыла ақалақьқәа иреиуаз Олимп шықәсык ахь знык аҩраз аиндаҭлара мҩаҧыргон. Ас еиҧш иҟаз аиндаҭларақәа «Олимпиатәи ахәмаррақәа» ҳәа ирышьҭан. Арҭ ахәмаррақәа аеллинқәа реиҧш, даҽа тәылақәак ратлетцәагьы алахәын. Зегь раасҭа иласыз даиааиуан. Аиааира згаз адаҧ гәыргьын ихарҵон.
Амарафон аҿы аҩразы иаиааиз, ақалақь аҿы ибаҟа дыргылон. Ажәытә Еллинтәылан аҩра даара хшыҩзышьҭра арҭон.
Ииашаны акрыфара

Ауаҩы изеиӷьу, изеицәоу афатә Иҟоуп ауаҩ ихәои иҧырхагои афатәқәа. Ауаҩы ихәо афатәқәа ицәеижьы иацхраауеит иаҭаху аиуразы, уи агәамч инаҭоит. Ауаҩы иҧырхагоу афатәқәа ицәеижьы дырчмазаҩуеит, игәабзеира иаҧырхагоуп.
Ифатәузеи?

Есҽны ифатәуп:
* Ача зынӡа имаҷӡаны;
* Ашәыри ауҭраҭыхи рацәаны;
* Акәац, акәтаӷь;
* Ахшхарҵәы.

### Ача
Ача – аҵәырсеи, аӡи, ачашылеи ирылырхуеит. Ачарыц иалху мыцхәымкәа ауаҩы изеиӷьуп. Ҽнак 150 грамм еиҳамзароуп ауаҩы ача иифо.

### Ашәыри ауҭраҭыхи
Ашәыри ауҭраҭыхи ауаҩы шаҟа иҭаху ифар ауеит. Урҭ даара ауаҩы изы ихәарҭоуп. Урҭ ауаҩы ицәеижьы аусура еиӷьыртәуеит.
Ашәырқәеи ауҭраҭыхқәеи зегьы ауаҩы изеиӷьуп, аха урҭ рахьтә иҟоуп еиҳа иалкааны изеиӷьқәоугьы. Зегь раасҭа ауаҩы изеиӷьуп: аҵәа, абҳәарҩа, агреипфрут, абанан, аргәыцқәа (аҵыҵындра, ашьхарыжь, ашьхарпаҿа, амаахыр) акиви, аца, ажь, акарпыжә, амыҵмыџь. Зегь раасҭа ауҩы изеиӷьу ауҭраҭыхқәа: брокколи, ажьаҷыркәа, ахәылрҳәы, аҷархал, ашпинат, апомидор, аџьымшьы, абаклаџьан, аџыш, амахәыда, апарпыл хаа, аҟәыд, акарклаш, ацыца, аххылақәа.
Ааҧын ауаҩы еиҳарак изеиӷьуп ауҭраҭыхқәа ирылхыу асалаҭ. Уажәы ишәыдаагалоит ауаҩы даара изеиӷьу, зыҟаҵара мариоу асалаҭ:
Уи азы иаҭахуп: асалаҭ абыӷьқәа, аиаҵәара, анаша, аџьыкхыш, ахәша, абжьеи. Аиаҵәара хыхтәуп иссаны, асалаҭ абыӷьқәа, анаша еизыхәхәан ихыхтәуп. Аџьыкахыш, абжьеи, ахәшеи аҭаны еилшәырх. Ари асалаҭ ауаҩы игәабзеира иазеиӷьуп.

### Акәаци акәтаӷьи
Акәац ауаҩы хымҧада иифаша фатәуп. Уи ауаҩы изеиӷьу рацәаны иалоуп. Аха акәац бзиа алхра даара иуадаҩуп. Ибжьысхьоу акәац ауаҩы иҧырхагахар алшоит. Ирҵаау акәац аахәара иаҧсам.
Зегь раасҭа ауаҩы изеиӷьуп акәац жәны афара. Ижәу акәац аиаҵәара иацуфар ҟалоит.

### Ахшхарҵәы
Ахши ахшлыҵи зегь раасҭа ихәарҭоу фатә хкны иршьоит. Ахш – аҧсҭазаара аӡы, ашьашкәакәа ҳәа иашьҭоуп. Ахш – аҧшқацәа рзы раҧхьаӡатәи фатәуп. Ахшхарҵәы ҳәа ишьоуп: ахш, ахарҵәы, ахаҷа, ашә, ахҷаҭ.
Ахши ахшхарҵәи ауаҩы ибаҩқәа даара ирзеиӷьуп, избанзар, кальци рылоуп. Ахәыҷқәеи абыргцәеи рыбаҩқәа арыӷәӷәаразы хымҧада ирҭахуп.

### Иуфар иҟамло?
Адунеи аҿы зқьыла астатиақәа рыҩуеит ауаҩы иҧырхагоу афатәқәа ирызкны. Ус еиҧш иҟоу афатәқәа рахь иаҵанакуеит: ачипсқәа, агаз змоу аӡрыжәтәқәа, ирласны акрыфаразы иҟоу афатәқәа, амаионез, аџьыкхыш, ашьақар, арыжәтәџьбара, аҭоубарқәа, иӡу афатә, ахаа-мыхаа.

### Аӡы
Аӡы ауаҩы ицәеижь арыцқьоит, ишоура шьақәнаргылоит. Ауаҩы ицәеижьы ашша ҧхӡны иалнахуеит.
Аӡы зымжәуа ауаҩы ицәеижьы иаҧырхаго ашҳамқәа рҽеизыркуеит, урҭ ирыхҟьоит ачымазарақәа. Аӡы шаҟа шәзыжәуа шәыжәла!

### Акрыфашьа аҧҟарақәа.
Акрыфараан аӡыжәра бзиаӡам. Иара убас, аӡыжәра шәарҭоуп ауаҩы даныҩуа, ма ибаҩ анирҵәуа.

Шәмыццакӡакәа акрыфара шәҽазышәшәала. Ауаҩы дмыццакӡакәа акранифо, афатә арсара изымариоуп, иифогьы ихаҳауеит. Уи адагьы, афатә адкылара уҩаы изеиӷьуп шьыбжьышьҭахьынӡа. Шьыбжьышьҭахь нахыс, иахьынӡауала имаҷны акрышәфала, избанзар, усҟан ауаҩы афатә арсара еиҳа ицәыуадаҩуп.

Крыфаншьҭахь, ашәыр шәымфалан. Ашәыр акрышәфаанӡа ишәфала – еиҳагьы еиӷьуп ҩ-сааҭк раҧхьа.
Бебиа, Руслан Едуард-иԥа

**Руслан Едуард-иԥа Бебиа** (диит ) — Е. Бебиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә акәашаратә ансамбль “Шьараҭын”асахьаркыратә напхгаҩы, абалетмеистр хада. Москватәи аҳәынҭқарратә культуратә институт даналга 1988ш. рзы дхынҳәуеит Аԥсныҟа, далагоит балетмеистрс аусура ансамбль “Шьараҭын” аҿы. Аԥсны Аџьынџьтәылатәи еибашьра 1992-1993шш. абџьар шьҭыхны иԥсадгьыл ихьчон, абаталион “Шьараҭын” аҟны деибашьуан. 1997 ш. рзы Урыстәылатәи Афедерациа Акультура аминистрра еиҿнакааз Урыстәылатәи аҳәынҭқарратә концерттә компаниа “Содружество” дастипендиантын. 2007 ш. рзы Чечентәыла Ахада Иусԥҟала ианашьан “Чечентәыла Ареспублика зҽаԥсазтәыз аҟазара аусзуҩ” ҳәа ахьӡ. 2009ш. рзы Аԥсны Ахада Иусԥҟала Р.Е. Бебиа ианашьан “Аԥсны Ареспублика зҽаԥсазтәыз артист” ҳәа ахьӡ.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Государственный ансамбль танца Абхазии «Шаратын»: альбом. 1983. - 29 с.
*Аргун А.Х. Эдуард Бебия и ансамбль «Шаратын»; Ред. Т.Ю. Алексеева, технич. ред. Л.И. Ермолов. - Сухум: Алашара, 1996. - 188 с.

Акатегориа:Рашәарамза 25 рзы ииз
Акатегориа:1965 шықәсазы ииз
Акатегориа:Бебиаа

## Азхьарԥшрақәа
https://drive.google.com/file/d/1EgEYzVKdEihfgszpqsitK8ELgCU4oqsF/view?usp=sharing
Арыцарцәа

**Арыцар** ( < , раԥхьаӡа “аҽыуаҩ" ҳәа иаанагон. Абжьаратәи Аҩадатәи Агерман бызшәа аҟынтә rîtære “ҽыла ныҟәара”акәын: еиҿырԥштәуп иахьатәи англыз бызшәа to ride аҟынтә уи“ҽыла ныҟәара” ауп rider → аҽыуаҩ ; лат. miles, caballarius, афранцыз. chevalier, англыз. knight, Аитал.. cavaliere) — абжьарашәышықәсатәи аамҭақәа рзы Европа аан иҟаз ахьӡ ду.

Арыцар — аҳәынҭқарра ахада (апапгьы уахь дналаҵаны) мамзаргьы аҳ, ауахәама, атәыла рзы, ҷыдала арратә ҭагылазаашьаҿы, ахаҭарнак ила аҳаҭыртә хьӡы змоу ауаҩы иоуп.  [12]

## Арыцарцәа шцәырҵыз

## Аритуал инициациа

## Арыцарцәа ркодекс

Арыцарцәа зегь раԥхьаӡа иргыланы гәымшәарыла еибашьларц, насгьы арратә занааҭдырреи аҳаҭырқәҵашьеи аадырԥшларц ирыхәҭан. Арыцарцәа анҭаркуаз, урҭ еиҳараҩык ирзыманшәалаз аҭыгалазаашьаҿы иҟан. Абри аҩыза ахымҩаԥгашьа егьырҭ аибашьцәа рзы  (ашәақьцәа, анхацәа, ашьаҟауаа, уҳәа убас иҵегьы) ирыдҳәаламызт, урҭ лассы-лассы ианҭарк ашьҭахь иршьуан, насгьы аибашьраан арыцарцәа рзы арыцарцәа рахь ирҿагыларц ԥынгылас иԥхьаӡан. [39]

Арыцарра арыцарцәа рзы занааҭтә етикас раԥхьатәи стандартны иҟалеит, урҭ аҽқәа зтәыз, амал змаз ауаа ракәын, дгьылк роуц азы арратә маҵзурақәа рыҭара ирыхәҭан. Раԥхьатәи арыцарра аидеиақәа рахь аҳ изы гәык ала азыҟазаара, аибашьраҿы агәымшәареи ахаҵареи аарԥшра  иаҵанакуан, убырҭ ридеиақәа  Афырхаҵаратә аамҭа аҵак дуқәа иреиԥшын.

## Атурнирқәа(Аицлабрақәа)

Аҭынчраан, аибашьцәа лассы-лассы атурнирқәа рҿы аибашьратә ҟазара аадырԥшуан , урҭ еиҳарак абааш атерриториаҿы имҩаԥысуан. Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзын имҩаԥысуаз аицлабрақәа hastiludes  ҳәа изышьҭоу аибашьратә спорт хкқәа рыла ишьақәгылан, урҭ ахәаԥшцәа рзы ихадаз спорттә хкқәан, аха урҭ аибашьра аиссрақәа симуляциақәан. Абжьааԥны урҭ аицлабра анҵәамҭазы аибашьцәа рацәаҩны ирхәуан, мамзаргьы иршьуан. Аицлабрақәа зегьы еицырзеиԥшу аибашьра иреиуан , уи шәҩыла иҟаз аибашьцәа ргәыԥ дуқәа еизаны еибашьуан, амала аҵыхәтәантәи аибашьҩы аиааира игон. Зегь реиҳа еицырдыруаз, еиҳа аромантикзациа зауз аицлабра  уи ҩыџьа аибашьцәа амҿтәы ҟәаҟәа ҟьаҟьақәа рыла ианеибашьуаз акәын, рҟәаҟәа аӷа ихы ма ицәеижь иаԥырҵәарц, мамзаргьы зынӡаск иҽы дҭадыршәырц рҽазыршәоит. Аҵыхәтәантәи амш аныҳәақәеи, акәашареи, ашәаҳәареи рыла иҭәын.

Аофициалтә турнирқәа рыдагьы,  иофициалла иҟамызгьы аӡбаратә дуельқәагь иҟан, урҭ арыцарцәеи аҳәаҭҳаныҟәгаҩцәеи еиуеиԥшым аимак-аиҿакқәа рҵыхәтәа ԥҵәаразы мҩаԥыргон. [


Акатегориа:Атитулқәа
Ажәытә англыз бызшәа

**Ажәытә англыз бызшәа** (, ахатәы хьӡы - Ænglisċ; иара убас - англосаксонтә бызшәа, англ. Anglo-Saxon) — иӡыз Мраҭашәаратәи агермантә бызшәоуп, англыз бызшәа раԥхьатәи аформоуп, уи Англиаҟны инарҭбааны абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аамҭазы Шотландиа иҟан

## Аетимологиа
Ænglisċ «англиаа ирызку» ҳәа еиҭаргоуп, 5-тәи ашәышықәсазы адгьылбжьахаҿы инхоз агермантә жәларқәа руак ракәын. 9-тәи ашәышықәсазы англосаксонцәа зегьы ажәа Ænglisċ ҳәа рхатәы хьӡыс рыман. Агипотеза инақәыршәаны, Англиаа рыхьӡ Иутландиа  аԥшаҳәаҿы иҟаз ртерриториа ахьӡ аҟынтә ааит, уи аԥсыӡкыга еиԥшын. Апротогермантә бызшәала *anguz убри ҵакыс аман "иҭшәаны", уи аԥшаҳәа азааигәара иҟоу аӡы ҵаулақәа рахь иаҵанакуеит. Ари ажәа апрото-индоевропатәи *h2enǵh- ахь инеиуеит, уигьы“иҭшәоу" аҵакы амоуп.

## Аҭоурых
Ажәытә англыз бызшәа динамикала аҿиара иаҿын бжь-шәышықәсала, 5-тәи ашәышықәсазы англосаксонцәа рҭыԥ инаркны 11-тәи ашәышықәсазы Нормантәи аиааира аҟынӡа. Англосаксонцәа анхара ианалагаз аамҭеи абжьарашәышықәсатәи англызцәа раамҭа алагамҭеи рзы аилкаара залшом, аха Альберт Бое ажәытә англызцәа раамҭа 450-1150 шықәса ракәын ҳәа иԥхьаӡоит . Ажәытә англыз бызшәа ажәақәа рҟынтәи 85% раҟара иахьатәи англыз бызшәаҿы ахархәара рымам, аха 15% иаанхаз роуп уи абызшәа шьаҭас иамоу.

Ажәытә англыз бызшәа 5-тәи ашәышықәсазы англо-фризтәи мамзаргьы ингвеонтәи адиалектқәа рҟынтәи иааит. Англо-саксонтә ҳәынҭқаррақәа рҿы ицәажәон, урҭ 10-тәи ашәышықәсазы еидҵоу Англиа Аҳрас иҟалеит.

Англосаксонтә ҳәынҭқаррақәа иахьатәи Англиа, алада-мраҭашәаратәи Шотландиеи, Карнуолли ртерриториа иаҵанакуан, избан акәзар иахьатәи амш азын алада-мраҭашәаратәи Шотландиа атерриториақәа Нортумбриа иаҵанакуан.

## Адиалектқәа
## Шәахәаԥш иара убас:
Авикипедиа ажәытәтәи англыз бызшәала!
## Азхьаршрақәа

Акатегориа:Англыз бызшәа
Гыртәыла аҳра

**Агыртәылатәи Аҳра**, **Гырны**, **Агыртәыла** (, ) — XVI-XIX -тәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла аҳра (*самҭавро*).

## Аҭоурых
XV ашәышықәса анҵәамҭазы еидызкылаз Қырҭтәыла аҳра ԥшь-хәҭакны еиҟәшеит: Қарҭли, Кахеҭ, Имереҭ, Самцхе-Сааҭабагәа аҳра. Атәыла афеодалтә еиҟәыҭхара апроцесс еицәахеит, Имереҭ аҳра аҩныҵҟа ишьақәгылеит Гәриеи Агыртәылеи рыҳәынҭқаррақәа. XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы Агыртәи (Одиша) ҳәынҭқарра иаҵанакуан Одишеи Цхәымеи. Аҳәынҭқарра атерриториа инаӡон Цхениҵҟали аӡиас инаркны Анаҟәаԥиҵсҟали аӡиас аҟынӡа, уажәы Ԥсырӡха аӡиас (иахьатәи Аԥсны иаҵанакуа). 1615 шықәса аҟынӡа, Агыртәылеи Гәриеи Ҭырқәтәыла анапаҵҟа иаан, мчыла аҳазалхра ршәо иалагеит. Џьовани де Луккеи Арканџьело Ламбертии изларҳәо ала, 1650 шықәсазы Агыртәыла аҳәаа Кәыдрыи Цхениҵҟали аӡиасқәа рыбжьара иҟан. Убасҟан ауп Аԥсуа ҳәынҭқарра адгьылқәа анаархынҳәыз.

### Иҿыцу адинастиа.

* Леуан II Адиан данԥсы ашьҭахь (1657), Агыртәылатәи аҳра ирласны иԥсыҽхеит. XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы, аҳраҿы аилаҩынтра ҟалеит, уи иахҟьаны аамсҭашәара рышьҭратә рқыҭақәа рцәыӡит, Адианаа аҳра зуаз аҳцәа рызегьы ахҵәарахь идәықәлеит. Амчра импыҵихит аҳҭынрауаҩ Кац Ҷкәан. Аамсҭацәа имчра рыдымкылеит, убри аҟнытә аиҿагылара ҟалеит, уи хыркәшахеит Кац иԥа - Гьаргь IV Липартиани аҳс дҟалеит, уи аҳәынҭқарцәа рыжәла Адиан идикылеит. Аԥсны аҳратә ҭаацәара ахаҭарнак Шәарах Чачба Агыртәыла аҭауадтә тәарҭа азы ақәԥара далахәын, уи ақәҿиарақәа иоуит, Агыртәыла адгьылқәа Аалӡга аӡиас аҟынӡа игеит (уажәтәи Очамчыра араион зегьы шамахамзар), Бедиа игеит, 1683 шықәса ашьҭахь аӡиас Егры. Имереҭтәи аҳцәа аԥсуа ҭауадцәа рыӷәӷәареи рыԥхьаҟа ацареи хьаас иҟаҵаны, агырцәеи дареи аинышәара рыбжьарҵеит, нас еицырзеиԥшу рымчқәа рыла 1702 шықәсазы Шервашиӡе дааныркылеит, аха уи ашықәс инаркны Егры Аԥсны амрагыларахьтәи аҳәаа ҳәа иаанхеит. Чачаа иаанхаз Агыртәыла агара ахьрылымшаз азы, Егры иаарласны Аԥсны иахәҭакны ирылаҳәан. 

### Урыстәыла ахәҭакхара.
Агыртәыла анапхгара зуаз аҳ Григори I Адиан, 1803 ашықәс азы Урыстәылатәи Аимпериа атәылауаҩыс дҟалеит, атәылауаҩратә усқәа рҿы автономиа иман. Аҳәынҭқар Дауҭ Адиан данԥсы ашьҭахь (1853) аҭынха, аҳ Никәала иқәранамӡара иахҟьаны, 1857 шықәсанӡа ҳәынҭқарра анапхгара алҭон иан, аҳкәажә Екатерина (Ката ԥсышәала иуҳәозар) Алықьсандр-иԥҳа Адиан (лыӡӷабжәла Чавчаваӡе). 1857 ашықәс азы Кавказ аҳәынҭқар Бариатински, Одиша ақалақь аҿы анхацәа рыҭынчымрақәа ирыхҟьаны иҟалаз аилаҩынтра ихы иархәаны, аҳра иҷыдоу анапхгара аԥиҵеит. 1867 ашықәс азы Агыртәылатәи аҳәынҭқарра закәанла аҟазаара ааннакылеит, насгьы Урыстәылатәи аимпериа иахәҭакхеит.

## Аҳцәа

* Аҳцәа рсиа

## Алитература

*  
* 

## Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа
Акатегориа:Қырҭтәыла аҭоурых
Уессекс

**Уессекс Аҳра**(англыз. Wessex, ажәытә англыз. Westseaxna rīċe, «Мраҭашәаратәи Саксон Аҳра») — Аладатәи Британиаду аан иҟаз англосаксонцәа раҳра акәын, англосаксонтә гептархиа ҳәа изышьҭоу абжь ҳәынҭқаррақәа ируакын, VI-тәи ашәышықәса алагамҭазы англосаксонцәа Британиа анрыдыркылоз аамҭазы, анаҩс Англиа иахәҭакхаз аҳәынҭқарра ауп.

## Аҭоурых

## Шәахәаԥш иара убас:
Британиа Ду амонархцәа рсиа

## Азхьарԥшрақәа

Акатегориа:Англиа
Аԥсуара

**Аԥсуара** – уи философиоуп, џьара иҩым мораль-етикатә аԥсуаа рмилаҭтә кодексуп, аԥсуа жәлар зегьы еицҿакны ирыдыркыло аԥҟарақәеи ақьабзқәеи реизга ауп. Аԥсуара иаҵанакуа ҩ-еихшарак рахь иаҵанакуеит “аҵас”, даҽакала иуҳәозар, ирыдыркыло, ииашоуп ҳәа иԥхьаӡоу, насгьы “аламыс” (анамыс), даҽакала иуҳәозар, аиашара. Ажәакала “аԥсуара” аԥсуаа рхымҩаԥгашьа ԥҟарақәруп. Дословно «апсуара» переводится как «абхазство». Адыга хабзеи абазашьеи(абазара) рзы иадҳәалоу адоктрина ауп.

## Аԥсуара ихадоу ԥҟарақәа
Аԥсуара акодекс иҩымкәа аанхоит, избан акәзар уи акодекс аԥҟарақәа инагӡаны рҭакреи рыҩреи даара иуадаҩуп; урҭ зегьы аԥсуаа рыхдырра аҩаӡараҿы иҟоуп. Абар аԥсуара ихадоу аԥҟарақәа:

#Аиҳабацәеи аҿареи рахь аҳаҭырқәҵара.
#Ахаҵара, агәымшәара, аԥхашьара 
#Еуеиԥшым аԥсуа ҵасқәа рықәныҟәара.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аԥсны акультура
Ирландиа Аҳра

**Ирландиа Аҳра** (; ) — 1542 инаркны 1800 рзы иҟаз Ирландиатәи ҳәынҭқарроуп, Ирландиа адгьылбжьаха зегьы ааннакылон. 1801ш ажьырныҳәамза 1 азы Ирландиеи Британиа Дуи еидгылеит, Еидҵоу Британиеи Ирландиеи раҳра ҟалеит.

## Аҳра алаҳәара

## Аҳәынҭқарратә усбарҭа

## Шәахәаԥш иара убас:

## Азхьаршрақәа

Акатегориа:Ирландиа
Англиа ареспублика

**Англиа Ареспублика** ( – *Англиатәи Аидгыла* ҳәа еиҭагоуп), анаҩс **Англиатәи Шотландиеи Ирландиеи реидгыла** () — Англиа аҭоурыхтә ҳәынҭқарра 1649 инаркны 1660 рҟынӡа иҟаз аформоуп , Англиатәи Ареволиуциа аан иалагаз Аҳ Чарльз I даныршь ашьҭахь, насгьы аҳра анықәгаха ашьҭахь. Англыз ҭоурыхҭҵааҩцәа уи аамҭа «Интеррегнум» (English Interregnum) ҳәагьы иашьҭоуп, избанзар 1660 ашықәс азы Англиа аҳра еиҭашьақәдыргылеит.

Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә республикақәа
Акатегориа:Англиа аҭоурых
Чарльз III

**Чарльз III** (, ацәажәашьа: /tʃɑːlz/), ахьӡ наӡа Чарльз Фили́пп Артур Џьорџь (; *, Вестминстер, Лондон ду аан) — Британиа Дуи Аҩадатәи Ирландиеи, Виндзортәи Аҩны аҟынтәи Акоммонвелт Аҳрақәа раҳ, Британиа Ду Абџьаршьҭыхлатәи Амчқәа Реиҳабы, Англиатәи Аехырхаара Иреиҳау Анапхгаҩы , 2022 шықәса асентябрь 8 инаркны Ажәларқәа Реидгыла ахада.  Британиа Ду инаваргыланы, жәиԥшь ҳәынҭқаррак рҿы амонарх иоуп: Австралиа, Антигуа, Барбуда, Багама, Белиз, Гренада, Канада, Зеландиа Ҿыц, Папуа-Гвинеиа Ҿыц, Сент-Винсент, Гренадины, Сент-Китс, Невис, Сент-Лусиа, Соломонтәи адгьылбжьахақәа, Тувалу, Иамаика

## Чарльз ихәыҷреи иқәыԥшреи.

## Ихатә бзазареи иҭаацәареи

## Чарльз Ахԥатәи напхгаҩыс дызмоу аҳәынҭқаррақәа рсиа

## Иординқәеи имедалқәеи

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1948 шықәсазы ииз
Акатегориа:Абҵарамза 14 рзы ииз
Ашьха-Ҟарабах Ареспублика

**Ашьха-Ҟарабах**, **Ашьха-Ҟарабахтәи Ареспублика**, ** Арцах Ареспублика** (;  — ) — ООН аҳәынҭқаррақәа рыла иазхамҵаз ареспублика акәын.
Бирҭвиси абаа

250px|мини|Бирҭвиси абаа
**Бирҭвиси** — абаа аҭоурыхтә Қвемо Қарҭли аҟны, Алгеҭи аҩхаа (иахьатәи Ҭеҭриҵҟаро амуниципалитет).

Ишьҭоуп Ԥарцхиси амрагыларахьала 6-7 километраҿ. 2006 шықәса жьҭаарамза 7 рзы, Қырҭтәыла апрезидент идҵара иашьашәаланы ианашьахеит амилаҭтә ҵакы змоу акультура имеиҭаҵуа абаҟа акатегориа. 

Абаахьы инеиуа амҩа ҳнанагоит иҭшәоу ашәынӡа. Аҩныҵҟа, аԥсабаратәымла ириашоу аҵаҟьаҿ, ашҭа маҷ ҿиоит. Абрантәи иалагоит абаа. Аха Бирҭвиси иаабац абаа ауп. Иарбану абаагәареи абаашқәеи иакәыршоуп. Абра хыхь ихагалоу ашьхақәа рыла иакәыршоу аҵакырадгьыл ду аҟны аҩналарҭа аҩаӡара аҵаҟа ицаҟьоу, иҵару ашьхақәа еиԥхьыттоуп. Абрантәи, абри иҵару ашьхақәа рышьаҟақәа убас иҵаулоуп, хыхьынтәи аарла иубоу иааԥшуеит. Абаа зыргылаз абри аԥсабаратә аӷәӷәара алырхит. Абри ашьҭахь урҭ аусура дуу нарыгӡеит адәылҵырҭақәа зегь, агәыҩбара зҵоу аҭыԥқәа иԥсабаратәымкәа рырӷәӷәаразы. Иахәҭоу аҭыԥқәа зегь аҭӡыла иарку, ахыхьчаразы еиқәыршәоу. Аҩналарҭа аҟны аҳаракыраҿ акылыԥшырҭа ацилиндртә абааш “Шеуповари” гылоуп. Зыҭӡқәа ахысырҭақәа рыла еибыҭоу. Ари абааш, ишаҳбоу еиԥш, игәиану апериодаҿ иаԥҵоу, аха даҽаџьара иаҳԥылоит еиҳа заатәи ацәаҳәақәа. 

**Аҭоурых**
Ахыҵхырҭақәа рҿы раԥхьа иарбоуп XI ашәышықәсаҿ, Клдекари Ерисҭав Липарит, Қарҭли Ерисҭав Иван Абаза иԥа данытҟәартәыз Қарҭтәи Амира, Бирҭвиси имырхит. Бирҭвиси иузымгоу абааны иԥхьаӡан, уи знапы иану аполитикала импыҵакын Алгеҭи аҩхаа зегь. Аха уи еиҳарак заа иҿиазароуп. Уи аӷәӷәара аҵакы XVIII ашәышықәса иҵыхәтәанынӡа иамырӡыц, иузымгоу ҳәа иԥхьаӡан. 

Аҭоурыхдырҩы Папуна Орбелиани џьара иҩуеит:
* “Бирҭвиси абаа аибашьра, иҟаломызт, иҭадырцәит”. 

Ҭемыр-Ленг иқәыларак аан дадгылеит Бирҭвиси абаа, иарбану “Акырӡа ирӷәӷәан”. 
* “Мацара Спани Ленг - Ҭемырсан ашәарала дықәԥон иахьхәит уи агара. Ирымбац абаа аӷәӷәара ирҿагылеит.”

Ҭемыр-Ленг, дарбану зҿаԥхьа Азиа зегь зыцәшәоз, иузымгоу абаа аанимыжьыцызт, абрагьы даанымгылеит, ар ақәԥараз иазыикит. Абаа ахьчаҩцәа рҿагылеит, аӷа дыбнарҵеит, еиҭа ихынҳәит. Згәы цәымсахаз Ҭемыр ар зегь ицны дакәшеит
* “Иргылеит акәша-мыкәша абаақәа илассны…, ихаҭа дадгылеит аԥхьатәи аҩналарҭа, абаа зыргылаз”

Иара убас , адҵа ҟаиҵеит инарыгӡарц шьҭахьцарада ақәԥара. Абригьы акагьы алымҵит. Ишиашоу мҩала, акагьы аналымҵ даҽа мҩак рыԥшпаит. Аӡәы ибзоурала еилыркааит абаа аҭыԥ ԥсыҽыс иамоу, идырмазеит акьыба еиԥш, аӡәы “мегвиптели” ибзоурала ацаҟьа ақәцәаҿ иадҿарҳәалеит, маӡала иҩналеит. 

Абаа ахыжәжәарақәа рыбжьара ахыхьчаратә аргыларақәа рыда иубоит анхарҭа, ақыҭа-нхамҩатә аҵакы змоу ахыбрақәа, аӡыҵәахырҭа. Игәиану афеодалтә шәышықәсаҿ Бирҭвиси Бараҭашвилираа рфеодалтә ажәла иатәын.

## Алитература
* თოდრია თ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 399.
* გიგაური ზ., ბეჟუაშვილი დ., ალგეთის ხეობა, თბ., 2003 წ.
* ზაქარაია პ., ქართულ ციხესიმაგრეთა ისტორია უძველესი დროიდან XVIII ს. ბოლომდე, თბ., 2002 წ.
* ზაქარაია პ., საქართველოს ძველი ციხესიმაგრეები, თბ., 1988 წ.

## Азхьарԥшқәа
* ბირთვისის კანიონის სურათები Wikimedia commons-ზე
* საქართველოს ტურიზმის ასოციაცია: ბირთვისი
Нариҟала

300px|мини|Нариҟала
**Нариҟала** (Нарин Кала) — ажәытәтәӡатәи аамҭа иатәу абаа, иарбану Қарҭ, аӡиас Мтквари(Кура) изқәыԥшуа. Нариҟала (Перс. Нариҟала - ацитадель, аҩныҵҟатәи абаа), Қарҭ абаа - Кала игәиану ахьӡ ауп. Ахыҵхырҭақәа рҿы раԥхьа иарбоуп 1772 шықәсазы агерман ныҟәаҩ Иоҳан Гиулденштедт иҟны. Абаа абаагәара ҩ-секциак аҟынтә ишьақәгылоуп, иарбану анаара ҳаракаҿ иҟоуп асератә аҽыкәабарҭақәеи аботаникатә баҳчеи рыбжьара. Нариҟала ҵаҟатәи ашҭаҿ ҿыц ирҿыцу Николоз цқьа ихьӡ зху ауахәама, имаҷу акафе ыҟоуп.

Алегенда иахәаԥшны абаа ахаҭа ақалақь еиԥш аҳ Вахтанг Горгасали иаԥиҵеит. Аҭоурыхдырҩцәа рверсиакала IV ашәышықәсаан аҳ Аараз-Бакур абаа иргылеит абри аҭыԥаҿ иарбану анаҩс Иран анапаҵаҟа иҟалаз, иарбану аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа рҿы иарбоу “Шури абаа” еиԥш, V ашәышықәса абжьаратә епохаҿ Қарҭли аҳцәа идырхынҳәит абаа. VII ашәышықәсаан, ԥыҭрак ашьҭахь Давид Аӷмашьенебели(Аргылаҩ) ила (1089-1125) акырӡа ирҭбаахеит. Ԥыҭрак ашьҭахь иааз амонголцәа уи “Нарин Кала” (“Имаҷу абаа”) ахьӡырҵеит. Иахьанӡа иааз ихадоу арӷәӷәарақәа XVI, XVII ашәышықәсақәа ирхаануп. 1827 шықәсазы абаа абаагәара еиҳау ахәҭа адгьылҵысра ааха анаҭеит, еиланажьит. 

Абаа иуадаҩу асистема ахыхьчаратә аргылара акәын, иӷәӷәоу аҭӡқәа рыла, абаашқәеи апантезқәеи рыла (Абастионқәа рыла) ирӷәӷәоу, иуадаҩны анеирҭала, аганала. Заатәи аргылара ашьҭақәа иахьагьы иаанханы иҟоуп абаа аҩада-амрагыларахьала акәакьаҿ игылоу абааш аҭӡқәа рҿы, ицәу ахаҳә асахьала. 

XVII ашәышықәсанӡа абаа аҩныҵҟатәи аҵакырадгьылаҿ, аҩналарҭа аҳаԥкылҵа аҟны иҭыԥыркызаап “Аҳ иаҳҭынра”. Қарҭл-Кахети аҳра Урыстәыла адҵара ашьҭахь (1801 ш.) анацәа рныхабаа иарӡит ԥыхьатәи аҵакы, изыхҟьаз убра иҭыԥыркхеит аурыс ир абџьартә ҵәахырҭа. Хаҭала, Николоз цқьа иныхабааҿ иҭыԥыркызаап, иарбану 1847 шықәсазы адыдмацәыс ашьҭахь иԥжәаз. 

Нариҟала абаа аҭоурыхтә баҟақәа рыбжьара ажәытәтәиӡа абаақәа руакы ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи еснагь асас рацәа аҭааует, инеиуа рыбжьара аинтерес ду арҿиоит. Нариҟала Қырҭтәыла акрызҵазкуа акультуратә-аҭоурыхтә баҟақәа руакоуп.

## Алитература
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 7, თბ., 1984. — გვ. 321.
* ბერიძე, თ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 58.
* ჟურნ. „ძეგლის მეგობარი“, 1977 წ. გვ. 8-15; 1971წ, გვ.27-31.
* ჟურნ. „საბჭოთა ხელოვნება“, 1965 წ. 2, გვ. 49-54.

## Азхьарԥшқәа
* საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 3616
Рабаҭа абаа

250px|мини|Рабаҭа абаа
**Рабаҭа абаа**, **Ахалцихе абаа** — аҭоурыхтә абаа Қырҭтәыла аҟны, Ахалцихе амуниципалитетаҿ. Ишьҭоуп ақалақь Ахалцихе аҟны, аӡиас Ԥоцховисҵҟали аԥшаҳәаҿы, амшын агдыра аҟынтә 1000 м аҳаракыраҿ, иарбану ашәышықәсақәа раԥхьа, ажәытәтәи Самцхе ихадоу ақалақь, Самцхе атабагцәа ррезиденциа акәын.

## Аҭоурых
Абаа аҭоурых IX ашәышықәса аҟынтә иалагоит уи раԥхьатәи ахьӡ “Ломсиа” акәын, иарбану XI ашәышықәсатә аибашьрақәа раан еилаҳаз. XII ашәышықәса алагамҭаз, ақалақь ҿыц аргылара далагеит Башкен II Џьаҟели, дарбану Давид Аӷмашьенебели(Аргылаҩ) идҵала, ҭурқ-сельџьукцәа ирҿагыланы, апортификациатә ахыхьчаратә системақәа ирҿион, ақалақьқәа рырҿыцра даҿын. Иашаны абри апериодаҿ иахьӡҵахеит абри аҭыԥ “Ахалцихе”. XII-XIII ашәышықәсақәа раан абаа џьаҟелаа ррезиденцианы иҟалеит. 

Ахалцихе Самцхе акрызҵазкуа ахәаахәҭратә, акультуратә, административтә центрын. Уи 1578 шықәсазы Османтәылаа иртәыртәит. 1628 шықәса аҟынтә Ахалцихе аԥашара ацентрны иҟалеит. XVII-XVIII ашәышықәсақәа раан Лектәи абрагьцәа рыла тҟәас иҟоу ақьырсианцәа рыла ахәаахәҭратә ихадоу ҭыԥын. 1810 ашықәсқәа раан атабагра ахәҭа, Ахалцихе, уи акәша-мыкәша аҵакырадгьылқәа аурысцәа иргеит. Аха Бухаресттәи аинышәарала, 1812 шықәсазы уи еиҭа Османтәыла анапы ианырҵеит. 1828-1829 ашықәсқәа раан, Урыстәыла-Османтәыла аибашьраан, аурысцәа рыр аинрал И. Паскевич ихадарала аиааира ргеит. Адрианополь аинааларала иашьашәаланы, Ахалцихе, 10 Санџьаҟик Урыстәыла аимпериа иалалеит. И. Паскевич идҵала Арзрум аҟынтә, Артаан аҟынтә Самцхе ахь 100000 ҭӡык аирманцәа индырхеит. Ақырҭцәа адгьылқәа рымырхит. Аерманцәа ирырҭеит, 7 шықәсала Бегари аҟынтә ахы иақәиҭыитәит, иарбану ихьанҭоу аекономикатә, аетникатә аҭагылазаашьақәа рҿы иҭазыргылаз ақырҭуа ауааԥсыра. 1840 шықәса аҟынтә Ахалцихе ахәаахәҭратә центрын. 1846 шықәсазы Қәҭешь агуберниа, анаҩс Қарҭ агуберниа ахәаахәҭратә қалақьыс иҟалеит. 1853 шықәса жьҭаарамзаан Крымтәи аибашьраан Ахалцихе ааигәара аурыс-ақырҭуа ар И. Андроникашвили ихадарала иаҵадырхеит Османтәылаа. 1918 шықәса рашәарамзаан ихьыԥшым Қырҭтәыла аан Османтәылаа Ахалцихе, Ахалқалақи, Аспинӡа, Баҭым ааныркылеит, Қырҭтәыла ареспублика ар урҭ иқәырцеит. 1921 ш. хәажәкырамза 8 рзы Ахалцихе ареволиуциатә 11-тәи Армиа ҟаԥшь ахәҭақәа иааныркылеит, ақалақьаҿ асоветтә аиҳабыра шьақәдырӷәӷәеит. Асоветтә аиҳабыратә ашықәсқәа раан Ахалцихе араионтә центрын, мацара аҵыхәтәантәи аамҭаз арегионтә центруп. 

2011-2012 ашықәсқәа раан имҩасуаз ареконструкциақәа ирылҵшәаны абаа-акомплекс аҵакырадгьылаҿ ирҿыцхеит абаагәара, ацитадель, IX-X ашә. аиашахаҵаратә аныхабаа, Ҳаџьи Ахмед-Ԥаша Џьаҟели ихьӡ зху аџьаама, Амедрес, Минарети, џьаҟелаа раҳҭынра, иахьҭыԥыркхаз Самцхе-Џьавахети аҭоурыхтә музеи ақәгыларатә зал.

## Азхьарԥшқәа
* საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 11599
Баракони

250px|мини|Баракони
**Баракони** — ажәытәтәи ақырҭуа аҟәырӷ зхагылоу аҟазацәа аҵыхәтәантәи акрызҵазкуа абаҟақәа руакы Раҷа аҟны, Амбролаури амуниципалитетаҿ, ақыҭа Ҵеси аҟны. Баракони аӡиасқәа, Лухуни, Риони реилаларҭа аҟны ишьҭоуп, изыхҟьаны уи Светицховели иаҿдырԥшуеит.

## Аҭоурых
Баракони аҩада-амраҭашәарахьала игылан заатәи афеодалтә аепоха иахаану ауахәама, иарбану Раҷа актәи аерисҭав, Рати Лапарит иԥа ихатә уахәаманы иргылеит. Ауахәама анышьак змоу абазилика акәын, уи абашҳатә хаҳәла иргылан. Уи аҩныҵҟа алибастртә аканкел иарԥшӡон. Ажәытәтәи уахәама иахьа еилажьуп, иаанхеит мацара ауасхыртә хаҳәқәа. Ростом Раҷа аерисҭав идҵала 1753 шықәсазы ауахәама ҿыц иргылеит аҟаза Авҭандил Шулаврели.

## Архитектура
Ахыбра акәакьҭа иашоуп, адҟаҵала ада. Аҟәырӷ иқәгылоуп аԥшьарҭа акәакьқәа, ҩ-ҵаргәак. Иргылоуп ақыҭа Иҵи аҟынтә иаагоу ахаҳәла, адәахьала ирацәаны иҩычоуп. Игәианны аҟәырӷ ирхыбит ацинкла, иахьа абҩа иалху ахыбла ихҩоуп. Афасадқәа рҿы иаҳԥылоит ажәытәтәи аелементқәа (амрагыларатәи анишақәа), еиҳарак иуԥылоит иҩычоу асахьақәагьы, аха аҩычара иагуп анаӡазаара, еилымшәо иузадҳәалом архитектура.

## Ацитата
* “Еиқәԥаразы еиҿагылазшәа ашь-хеибаркыра аҿаԥхьа ашь-хеибаркыра ашәшьыраҿ илбаауеит ҵаҟа Риони, агәылшьап ацыԥхьаҿ еиԥш ашәахәақәа ҵысуеит, Баракони ишкәакәаны икеикеиуеит, ашьац илагылоу амшыныҟыз еиԥш”.

## Алитература
* ანდღულაძე ნ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 200-201.

## Азхьарԥшқәа

* საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 8471
* ბარაკონი, მის შესახებ სტატიები
Шьхеԥи абаа

250px|мини|Шьхеԥи абаа
**Шьхеԥи абаа** — абжьаратә ашәышықәсақәа ирхаану абаа амраҭашәаратә Қырҭтәыла аҟны, Гыртәыла аҟны, Сенаки азааигәара. Абаҟаҿы ԥшь-аргыларатә цәаҳәа алкаауп, урҭ рҟынтәи зегь раасҭа заатәи а-4-тәи ашәышықәса алагамҭоуп. Зегь раасҭа игәиану 16-17 ашәышықәсақәа ирыдҳәалоуп. Ианыԥшуеит анаҩстәи апериодқәа реиҭаҟаҵара ашьҭа. 

## Аҭоурых
Иҳәоуп агәаанагара, Шхеԥи абаа убриҵәҟьа абаа Оногури шакәу. Шхеԥи абаа ласс-лассы апату зқәу абаандаҩцәа рҭакразы рхы ишадырхәоз. Абра 1590 атҟәараҿы иԥсҭазаара далҵит аҳ Леван. Аҳ ибаа XIX ашәышықәса алагамҭазгьы аус ауан. 1979 имҩаԥгахеит археологиатә аҵхрақәа. XVI ашәышықәса абжьаранӡа иалан Ҷалаӡераа аҭауадра.

## Архитектура
Абаа апланаҿ иауу аформа амоуп, еиҵыхуп амрагыларатә-амраҭашәаратә ацәаҳәаҿы; абаа ишьақәгылоуп ҩ-гәашәк аҟынтә (абаагәара амрагыларатә ахәҭаҿы), х-баашк аҟынтә (алада-амраҭашәаратә, агәҭантәи, алада-амрагыларатә), имаҷу азалтә уахәама аҟынтә (абаа аҩада-амрагыларатә акәакьаҿ, иадҟаҵалоуп аҩадатәи абаагәара), арезервуар аҟынтә, абаагәара аҟынтә. Абаа адәахьала икәыршоуп ахыхьчаратә аҭыжаа. Абаа аргылараҿ ихархәоуп ацаҟьатә хаҳә, акьыртә ашьыхга, аҭӡқәа ихагалоуп араанқәа рыхьчарала. Алада-амраҭашәаратә, агәҭантәи абаашқәа ԥшь-кәакьҭак рымоуп, урҭ рҟынтәи аҵыхәтәантәи апирамида еиԥшу ԥшь-еихагылак змоу аргылара. 

Аҩналарҭа аладатәи аганахь 4 м аҳаракыраҿ иԥҟоуп. Ахԥатәи абааш, уи иҭагалоуп абаа алада-амрагыларатә акәакьаҿ, ихагьежьу аформа амоуп, х-ехагылак аманы. Аҩналарҭа амоуп адгьыл агдыраҿ амраҭашәаратә аганахьала. Аҵарауаҩцәа ргәаанагарала уи анхарҭа аргылара акәын. Ауахәама азал апсида ацны иҭагалоуп адәахьтәи аԥшькәакьҭаҿ, аҩналарҭа иамоуп амраҭашәаратә аганахьала, апсида амрагыларатә алгамҭаҿ. 

2006 шықәса жьҭаарамза 7 рзы, Қырҭтәыла апрезидент идҵара иашьашәаланы ианашьахеит амилаҭтә ҵакы змоу акультура имеиҭаҵуа абаҟа акатегориа.

## Алитература
* ნ. ზაქარაია, ქართული ციხესიმაგრეები, კრებული „ფრესკა“, თბ. 1985 წ.
* ადამია ი., შხეფის ციხესიმაგრე, ძეგლის მეგობარი, 1979, N51.
* ზაქარაია პ., საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები, თბ., 1973.
* ზაქარაია პ., ქართული ციხე-ქალაქები ციხესიმაგრეები ციხე-დარბაზები ციხე-გალავნები კოშკები, თბ., 2001.
* ზაქარაია პ., საქართველოს ძველი ციხესიმაგრეები, თბ., 1988.
* ბერაძე თ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, თბ., 1987. — გვ. 66.

## Азхьарԥшқәа
* საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი, № 5154

## Азгәаҭақәа
Ажәытәтәи Қарҭ

250px|мини|Ажәытәтәи Қарҭ
**Ажәытәтәи Қарҭ** — ақалақь Қарҭ аҭоурыхтә ахәҭа, иаҵанакуеит убри аҵакырақәа, анырхарақәа, иарбан 1936 ашықәс аҟынӡа “Тԥилиси” ахьӡын. Ажәытәтәи Қарҭ иаҵанакуеит анаҩстәи аҵакырақәа: Абаноҭубани-Харԥухи (Қарҭ, анаҩс Сеидабад), Кала, Исан-Авлабари, Сололаки, Мҭаҵминда, Ваке, Орҭаҷала, Чуӷуреҭи, Дидубе, Наӡаладеви. Ажәытәтәи Қарҭ еизгоуп Қарҭ аблахкыгарҭақәа реиҳара, ишашьашәалоу еиԥш, атуристтә аизааигәатәра ихадоу центруп. Ажәытәтәи Қарҭ 2007 шықәса аҟынтә Аиунеско адунеи ҭынхара абаҟара акандидатуп.

## Иинтересу афактқәа
2007 шықәса абҵарамза 24 аҟынтә ажәытәтәи Қарҭ иҭагалоуп Аиунеско адунеи ҭынхара аԥышәаратә сиаҿ.

## Алитература
* თამაზ გერსამია. ძველი თბილისი = Старый Тбилиси = Old Tbilisi : [ფოტოალბომი] / თამაზ გერსამია ; [რედ.: ვახტანგ ბერიძე (წინასიტყვ.), გურამ ფანჯიკიძე ; მხატვ.: ვიქტორ კრიუჩკოვი, ვიქტორ მარკოვსკი]. - [თბ. : საბჭ. საქართველო, 1984]. - 274გვ. : ფოტ., დაკეც. რუკ. ; 34სმ.. - გარეკანზე ავტ. მითით. არ არის. - ტექსტი, თავფურც., გარეკანი ქართ., რუს. და ინგლ.. - ანოტაციები და ბიბლიოგრ.: გვ. 260-273. - 25მან., 30000ც.
* მინდორაშვილი დ.. „არქეოლოგიური გათხრები ძველ თბილისში (ქარვასლა, სინაგოგა)“, თბილისი 2009. 

## Азхьарԥшқәа

*ძველი თბილისი, თბილისის საკრებულო, საიტი - ისტორიული ფოტოგალერეა.
*ძველი თბილისი (ფოტო, ისტორია) – Old Tbilisi (Photo, History), ჟურნალი ''ბურუსი''.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Қарҭ
Бодбе аберҭыԥ

250px|мини|Бодбе аберҭыԥ
**Бодбе аберҭыԥ** — ацқьа Нино лыхьӡ зху анацәа рберҭыԥ, аепископра ацентр Кахети аҟны, ақ. Сиӷнаӷи аҟынтә 2 км. 2006 шықәса жьҭаарамза 7 рзы, Қырҭтәыла апрезидент идҵара иашьашәаланы ианашьахеит амилаҭтә ҵакы змоу акультура имеиҭаҵуа абаҟа акатегориа.

Адырра иашьашәаланы, иргылоуп ақырҭцәа рырлашаҩ ацқьа Нино дахьамадоу аҭыԥаҿ (даҽа агәаанагарала (Сарги Капанаӡе, Баадур Мҷедлишвили, Зураб Кикнаӡе, Ҭенгиз Мирзашвили) (ацқьа Нино лыԥсҭазаара далҵыр акәын иахьатәи ақыҭа Ниноҵминда аҟны, Сагареџьо амуниципалитетаҿ.). Бодбе аберҭыԥ азҿлымҳара ду арҭон ақырҭуа аҳцәа. Уи зныкымкәа иҟарҵеит, ареставрациа азыруит. XVII-XVIII ашәышықәсақәа раан Бодбе аберҭыԥаҿ амаҵ руан аписарцәа Зақариа Бодбели (XVII ашә.), Онофре Бодбели (XVIII ашә.), Иоан Џьорџьаӡе (XVIII ашә.), Давид Бодбели (XVIII ашә.), Иоан Маҟашвили 1743-1837), уб. егь.

1837 шықәса аҟынтә Бодбе аберҭыԥ иқәыххеит, аҭааҩцәа руахәаманы иҟалеит. 1889 шықәсазы иаатит Бодбе анацәа рберҭыԥ, иахьыҟаз арҵаратә школ анапҟазара, асахьаҭыхра аганахьала. Акомплексаҿ иаанханы иҟоуп ақырҭуа аҟазацәа рбаҟа - х-нышьак змоу абазилика (х-апсидак ала). Раԥхьатәи архитектуратә формақәа рыла уи заатәи афеодалтә аепоха иатәуп. Ианыԥшуеит XVII, XIX ашәышықәсақәа раан ареставрациа ашьҭа. Адҩыла иахәаԥшны, XIX ашәышықәса 20-тәи ашықәсқәа раан ауахәама ишахәҭоу иҟарҵеит, асахьа анырҵеит Сиӷнаӷи, Қизиҟи амитрополит Иоан Маҟашвили ихадарала.

## Алитература
* ლომინაძე ბ., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 2, თბ., 1977. — გვ. 440–441.

## Азгәаҭақәа
Шатили

250px|мини|Шатили
**Шатили** — ақырҭуа аргыларатәи ҟазара иуникалу абаҟақәа руакы. Ацаҟьаҿ иаҿоу ақыҭа аамҭаказ анхарҭагьы акәын, абаагьы. Уи ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа иахьчон Қырҭтәыла аҩадатәи ааирҭақәа (иахьа ирҿыцуп). 

Ақыҭа аварақәа иацаауоит иааигәаны иргылоу абаа-ҩнқәа реишьҭагыла, еиҿкаахоит азеиԥш, уахьзымнеиуа ахьчаратә ҭӡы, иарбану уақәгәыӷыртә ианаркуеит ақыҭа. Адәахьтәи дунеи аҟны Шатили Арӷуни аԥсҭа аҟны иалсуа иҭшәоу амҩа заҵә еиманадоит. Шатили аргылара атерассала иҟаҵоуп. Ахыбрақәа ихадоу ртипқәоуп ахыб ҟьаԥс змоу аҩны, абааштә анхарҭа. Ақыҭа аргыларақәа рыбжьара аҳаракыра зегь аҟны ихалоит ахаҳәтә иҭшәоу амардуан, амна-абра иаанханы иҟоуп абаҩқәа рыла еидкылоу ӷәыла иҟаҵоу - ахыҵырҭақәа, иарбанқәоу рыла аӷа иқәылараан алшара ыҟан ақыҭа зегь акәшара амҩахь ацәырҵрада. 

1970 ашықәсқәа раан иалагеит Шатили ареставрациа-адаптациа (архитекторцәа Ҭ. Абрамишвили, Н. Миндораӡе, И. Шарашениӡе). 

2007 шықәсазы абҵарамза 24 аҟынтә Шатили иҭагалоуп Аиунеско адунеи ҭынхара аԥышәаратә сиаҿ.

## Алитература
* ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 10, თბ., 1986. — გვ. 692.

## Азгәаҭақәа
Ашотланд бызшәа (агермантә)

**Ашотланд бызшәа**  (, ) — Мраҭашәаратәи агермантә бызшәа, еиҳарак Шотландиа, Аҩадатәи Ирландиа ахәҭақәа рҿы, Англиа, Ирландиа Ареспублика иааигәоу аҭыԥқәа рҿы излацәажәо.

Акатегориа:Агерман бызшәақәа
Аҟама

мини|472x472пкс|'''Аҟама'''
**Аҟама**, амца злам бџьаруп, ацивилизациақәа жәпакы аҭоурых иалагӡаны рхы иадырхәоз, аиха ма даҽа маҭәахәқәак рыла иҟаҵоу, еиуеиԥшым ашәагаақәа змоу, аҵкарқәа ҵарны, аҵыхәақәа ҵарны, акылҵәара, аԥҟара. Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, аҳәа иахьатәи амца злам абџьарқәа рабдууп. Аҭоурых иалагӡаны, ацивилизациақәа жәпакы ркультура иаҵанакуа аҳәызбақәа ҟарҵон. Урҭ ҿырԥштәыс иааҳгар ҳалшоит аурымқәа рхы иадырхәоз агладиус, аиапонцәа рзы иҷыдоу акатана, аҭырқәцәа рзы иҷыдоу аиатаган, иара убас адыгақәеи аԥсуааи рзы иҷыдоу Шашька, Кама.

Аҟама еиҳарак амаҟаҿы икнаҳаны иргоит. Уи адагьы, иҷыдоу амаҟа ацхыраарала амахәҿаҿы икнаҳазар ауеит. Аибашьраан аҳәақәа аҽы иадҳәалоу амаҟа иадҳәалоуп. Аҟәаҟәа аура 50 сантиметр инаркны 2 метра аҟынӡа иҟоуп. Зны-зынла аса 2 метра инареиҳаны аура амазар алшоит. Аҟәаҟәа напыла иаку ахәҭа (амҵәыжәҩа) ахьӡуп ахәҵәы, ацәеижь аҵыхәа ашьаҭа ҳәа иашьҭоуп, анапы ажәылара иацәызыхьчо ахәҭа абалчак ҳәа иашьҭоуп. Аҳәа ахьчаразы аҭра иҭаҵоуп. Ацәа ма аихатә маҭәашьар ала иҟаҵоуп. Ацивилизациақәа зегьы еиуеиԥшым ахсаалақәа, аҩычагақәа, асахьақәа, мамзаргьы ҩырақәак, аныҳәарақәа аҳәа аҭра иацырҵон, иԥшӡахарц азы. Аурымқәа ргладиусқәа аиха ишалхызгьы, ихәыҷқәан, иласын. Афранцызцәа раҳәақәагьы аихатәын, аха маҷк ихьанҭан. Аџьаруаагьы убасҵәҟьа рхы иадырхәон аихатә ҟамақәа.

## Шашька, Кама
Шьашьеи Камеи Нхыҵ-Кавказгьы Кавказ зегьы аҿы рхы иадырхәо аибашьратә мыругақәа роуп. Уи ҭоурыхла зегь реиҳа ихадоу аибашьратә мыруганы иҟан, еиҳаракгьы адыгақәеи аԥсуааи рзы.

мини|'''Адыгааи Аԥсуааи Шьашька'''

## Асахьақәа
мини|'''Адыгааи Аԥсуааи Аҟама'''

## Ахыҵхырҭа

* https://www.jstor.org/stable/502497
* https://books.google.com.tr/books?id=K0LMLn_CA08C&pg=PA25&redir_esc=y
* https://www.mymartialheritage.org/manuals.html 
Акатегориа:Аҟама
Джекман, Хьу Маикл

мини|Хьу Маикл Джекман
**Хьу Маикл Джекман** (; иит ) — Австралиатәи актиор, апродюсер, акино, амузыкал, ателевизор рҿы дцәырҵхьеит.

Джекман адунеизегьтәи ахьӡ-аԥша иоуит асуперфигурақәеи аҭоурыхтә уаҩцәеи ррольқәа ахьихәмаруаз аспектакль дуқәа рыла. Икс-Мен ҳәа изышьҭоу афильмқәа рҿы Вулверин ироль наигӡоз анахысгьы, уи еицырдыруеит «Алаԥшхырԥагатә хаҵеи-ԥҳәыси», «Ван Хельсинг», «Апрестиж», «Австралиа», «Аихатә напықәа», «Лес Мизерабльс», «Абаандаҩы» рҿы ирольқәа рыла. «Лес Мизерабль» аҟны ироль абзоурала раԥхьаӡа акәны Академиа апремиа Иреиӷьу актиор ҳәа аноминациа иоуит, иара убасгьы 2013 азы Амузикл ма Акомедиаҿы Иреиӷьу актиор ҳәа Ахьтәы Глобус ианашьан. Ашәаҳәаҩ, акәашаҩ, асценатә музыкатә актиор актиор, Озтәи аҷкәын ироль азы Тони Апремиа иаԥсахеит.

2008 шықәса аноиабр мзазы, Open Salon Jackman зегь раасҭа исексуалтәу ахацәа дыруаӡәкны иԥхьаӡоит. Уи амза анҵәамҭазы, ажурнал People "Иԥсы ҭоу зегьы раасҭа исексуалтәу ауаҩы" ҳәа ахьӡ анаҭеит.

Джекман, хынтә Тони Аҳамҭақәа мҩаԥызгаз, урҭ руак аҿы ироль азы Емми Аҳамҭа занашьаз, иара убасгьы 81-тәи Академиа Аҳамҭақәа ранашьара мҩаԥигеит 2009 ашықәс февраль 22 азы.

2012 шықәса аԥхынра мзазы, Голливудтәи ахьӡ-аԥша амҩаду аҿы аеҵәа ианашьан.

Ахԥатәи Wolverine фильм, Logan, 2017 азы иҭыҵыз, иара иҵыхәтәантәи X-Men фильм акәын.

## Иазкны
Иара Греис Макнили (иԥа Гринвуд) Кембриџьтәи аҵара зҵаз аҳасабырбаҩ Кристофер Джон Джекмани рыҷкәын иоуп. Иҭаацәара британцәан, насгьы Австралиаҟа иааит 1967 азы "Ten Pound Poms" ҳәа изышьҭоу амиграциа ахәҭак аҳасабала. Убас, Австралиа атәылауаҩра адагьы, Джекман Британиа атәылауаҩра имоуп, Британиа ииз иҭаацәа рҟынтә дызхылҵыз азы. Иаб иабду Николас Исидор Беллас дгрецын, уи аамҭазы Османтәи Аимпериа (иахьатәи Грециа) диит. Иҭаацәа динхаҵарала иқьырсианцәан. Джекман ԥшьҩык аиҳабацәа имоуп. 2013 ашықәс азы ацәа аканцер шимоу еилкаан.

2023 азы иара иҳәеит 1996 азы ԥҳәысс дызгаз Деборра-Ли Фурнесси иареи еилыҵырц шрыӡбаз.[1]

## Ахыҵхырҭа

* https://books.google.com.tr/books?id=5es-AQAAIAAJ&redir_esc=y
* https://www.telegraph.co.uk/culture/film/8781262/Hugh-Jackman-The-Wonderful-Wizard-of-Oz.html
* https://web.archive.org/web/20151117015720/http://www.star.gr/Pages/Lifestyle.aspx?art=229260&artTitle=chiou_tzakman_stis_fleves_mou_kylaei_elliniko_aima
* https://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=81882 
* https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1981/61/section/2/data.htm

Акатегориа:Жьҭаарамза 12 рзы ииз
Акатегориа:1968 шықәсазы ииз
Акатегориа:Актиор
Шотландиа Аҳра

**Шотландиа Аҳра**  (гаел. Rìoghachd na h-Alba, скотс. Kinrick o Scotland, англ. Kingdom of Scotland) 

## Аҭоурых

## Азгәаҭақәа

## Алитература

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Шотландиа
Гент

**Гент** (, ) — нидерландтәи бызшәала ицәажәо Бельгиатәи ақалақьуп, Фламандтәи арегион аҿы Лаиси Ескоути ахьеилало аҭыԥ аҿы иҟоуп. Уи Мраҭашәаратәи Фландриа апровинциа аҳҭнықалақь ауп, 1559 инаркны Генттәи аепископра аҭыԥ ааннакылоит. 269,597 ауаа нхоит, Антверпен ашьҭахь Бельгиа аҩбатәи коммуна ауп. Генттәи агломерациаҿы 455 000 ҩызцәа нхоит.

Ажәытәтәи Фландриатәи аграфство аҳҭнықалақь, ашәҵатәқәеи аҭиҩцәеи рықалақь ду, усҟан Карл V дызхылҵыз, 12-тәи ашәышықәса инаркны, уимоу еиҳагьы 14-тәи ашәышықәса инаркны 16-тәи ашәышықәса аҟынӡа аекономикатәи акультуреи рыҿиара аамҭа ахы иархәаны иҟан. Ари аамҭа инаркны, Гент ақалақь агәҭа иацҵо архитектуратә ҭынха ду еиқәнархеит.

Уи адагьы, иахьа аԥсы ҭоуп акыр зҵазкуа акультуратә ԥсҭазаарала (атеатр, аопера, амузеиқәа), есышықәса имҩаԥысуа афольклортә қәгыларақәа рфестиваль (Gentse Feesten), есышықәса ҩ-миллионҩык рҟынӡа аҭаацәа здызкыло, насгьы жәларбжьаратәи акинофестиваль, уи ҟанаҵоит d' ари ақалақь иҿыцу атуристтә центр ауп.

Иахьа Гент Бельгиа зегь реиҳа ауаа рацәа ахьынхо астуденттә қалақьуп, уаҟа иҟоуп университетқәа, иреиҳау аҵараиурҭақәа, насгьы еиуеиԥшым аусхкқәа рҿы иԥхьагылоу центрны иҟалеит, иаҳҳәап, абиотехнологиа. Генттәи амшынтә баӷәаза, атәыла аҩныҵҟатәи абаӷәаза ацҵаны, тоннажла атәылаҿы ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит, уи ақалақь анаплакы аиҿкаара алнаршеит, ҩаԥхьагьы атрадициатә текстильтә усура ӷәӷәала аҳра ауеит.
Telegram

мини|Telegram алого
**Telegram**, Телеграм (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә τῆλε “ихараны” + ажәытә бырзен γράμμα “аҩымҭа”) — атекст, абжьынҵа, авидео дырраҭарақәа, иара убасгьы аклеиткақәеи(астикерқәа), афотосахьақәа, аформатрацәа змоу афаилқәа рфункциақәа змоу Аплатформақәа рыбжьара иаразнактәи аацҳарақәа рышьҭра асистема(мессенџьер) ауп.

## Азхьарԥшқәа
* Аофициалтә саит

Акатегориа:Апрограммеиқәыршәара
Аԥсуа ҳәызба

мини|Аԥсуа ҳәызба
**Аԥсуа ҳәызба**— аԥсуаа традициала  ирымоу рыҳәызба. Абжьааԥны 13-25 см аура иамоуп, амҵәыжәҩа 11-12 см раҟара иҟоуп.Аҟәаҟәа аиҟәҟьараҿы иаабац ҵәҩануп, аҵыхәа ажәпара 3 мм иреиҵамкәа ауп ишыҟоу.Амҵәыжәҩа абыкь ала иҟаҵоуп, лассы-лассы ԥштәырацәала (еиқәаҵәа - аурохқәа, абубфало абыкь, еиҳа илашо абыкь мамзаргьы ашьац, ацә абаҩқәа ҭарҵоит) мамзаргьы ажәҵыс амҿы иалхуп. Амҵәыжәҩа аформа еиҳа игьежьуп, аха уеизгьы аганахьала маҷк иҟьаҟьоуп.Амҵәыжәҩаи аҟәаҟәеи рыҭбаара еиԥшуп, 20-25 мм ҟынӡа. Арӷьарахьтәи аган ала иашәҵоуп, напыҩбагьы рыла ишәыхуеит. Аџьар амаӡам. Аԥсуа џьма амҵәыжәҩа ахы аҿы аихатә мацәаз ыҟоуп, уи аџьма аҭра ирласны иалхразы ацәа ҟаҵаны иҟаҵоу ашьаҳага ақәырҵоит.

## Аҳәызба аҭоурых
Ари аҳәызба ахыҵхырҭа аҭоурых ажәытәӡатәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит. Аԥсуа хьшьи ашәарыцаҩи рыҳәызба даара ижәытәӡатәиу маҭәахәуп, ашәышықәсақәа рзы аформеи аҵаки ԥсахрақәада иаанхеит иара.