open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Комор

**Комор** (акомор. *Komori*, , ), аофициалтә хьӡы: **Комортәи адгьылбжьахақәа реидгыла** (акомор. *Umoja wa Komori*, , ) — Африкатәи адгьылбжьахатә тәыла Индиатәи аокеан аҟны.  

## Административтә шара

Комор афедеративтә республика иҟоуп. Ари атәыла 3 афедералтә субиектқәа (автономтә адгьылбжьахақәа) рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1503 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Акатегориа:1975 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Феодоси II

**Феодоси II** — аҩбатәи Аԥсҳa (811-837)*.*

## Абиографиа

Феодоси II Леуан II иԥа иакәын. Иара иаҳра аан, агәыла ҳәынҭқарцәа Қарҭли рымпыҵахаларц азы маӡалатәи ақәԥара еиҳагьы иӷәӷәахеит. Убри аамҭаз ир иманы даақәгылт Ашоҭ кәыропалат. Уи дидгылеит аԥсҳа Феодоси. Ашоҭ кәыропалат димаҳәын. Кахеҭынтә хазы ддәықәлеит Григол (Гьыргәал), идгылеит ашьхарыуаа-цанарааи Карҭтәи аемири. Қсан аҿықәаҿы инеин еиҿагылт Ашоҭи Григоли. Еидыслан, кахеҭаа рԥыза Григол дыбнарҵеит, имырхит импыҵакны иикыз Карҭли иатәыз дгьылқәак. Кларџьеҭ инаркны Қсанынӡа адгьылқәа дрықәиҭхеит Ашоҭ. 

Дааит уи ашьҭахь Багдадынтә аҭырқәак Буӷа ҳәа – аемир Мумн имаҵуцәа руаӡәк. Дагьыҟаиҵеит уи хьӡы згымыз ар ду драԥхьагыланы. Аермантәыла ҟәыбаса иҭарҵахьан, аиҳабацәа зегьы ҭҟәаны игеит, абранӡагьы дааӡан Қарҭ дакәшеит. Избанзар емир Саҳаҟ хаала иҽиимҭеит. Саҳаҟ дишьын, Қарҭ абаагәарақәа еилажьны амца иаиргеит ақалақьи уи акәша-мыкәшеи. Аха аԥсҳа Феодоси аемир диабашьырц дааит, ир иманы иҽырхианы дыԥшын Кверцхоби. Буӷа аԥсҳа Феодоси днаганы диҿаиргылт иара испасалар Зирқи, Ашоҭ кәыропалат иԥа Багратгьы. Арҭ анеидысла аԥсуаа хьаҵит, аӡәырҩыкгьы ҭахеит. Аԥсҳа Феодоси дрыцәцеит Двалеҭтәи амҩала. Феодоси II ахшара аанмыжькәа дыԥсит, 837 шықәсазы, уи иахҟьаны аԥсҳас дҟалоит иашьа — Дырмит II.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:8-тәи ашәышықәсазы ииз
Акатегориа:837 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсҳацәа
Акатегориа:Ачаа
Чад

**Чад** (, ), аофициалтә хьӡы: **Чад Ареспублика** (, ) — Африкаҟны аҳәынҭқарра. Ари атәыла ихьӡ Аӡиа Чад иаауеит.

## Административтә шара
Чад 23 арегионқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1960 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Аруҭыул бызшәа

**Аруҭыул бызшәа** () 

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Абызшәақәа
Акатегориа:Адаӷьсҭан бызшәақәа
Каидаҟ

**Каидаҟ** — Адаӷьсҭан инхо каидаҟаа раҳра, ианырҵаз VI шәышықәса рзы.

## Алитература

*
*
*
*
*

Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла
Каидаҟ бызшәа

**Каидаҟ бызшәа** ма **Хаидаҟ бызшәа** (**каи**. Хайдакьан кув **[χɑjdɑqʼɑn kuβ]**) — Адаӷьсҭан ишьҭан Каидаҟ бызшәас иамоуп. Ихалхно — 21.000 ҩык.

## Алфавит

Каидаҟ бызшәа акириллица ихархәатәуп. Анбан жәларбжьаратәи афонетикатә транскрипциала:

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Абызшәақәа
Акатегориа:Адаӷьсҭан бызшәақәа
Кот-д’Ивуар

**Кот-д’Ивуар** (), аофициалтә хьӡы: **Кот-д’Ивуар Ареспублика** (), ахьӡ аԥсшәахь аиҭага: *Абаҩыш Аԥшаҳәа* — Мраҭашәара-африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Кот-д’Ивуар 12 аокругқәеи () 2 автономтә ақалақьтә округқәеи () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1960 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Лесото

**Лесото** (), аофициалтә хьӡы: **Лесото Акралра**' () — Алада-африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Лесото 10 араионқәа ()  рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Амонархиақәа
Акатегориа:1966 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Либериа

**Либериа** (), аофициалтә хьӡы: **Либериа Ареспублика**' () — Мраҭашәара-Африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Либериа 15 административтә тәылақәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1847 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Ливиа

**Ливиа** (), аофициалтә хьӡы: **Ливиа Аҳәынҭқарра**' () — Африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Ари атәыла 3 аҭоурыхтә регионқәа иаԥиҵеит: Триполитаниа, Феццан, Киренаика.

Иахьа Ливиа 22 административтә раионқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҩада-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1951 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Маврики

мини|Ареспублика Маврики адгьылбжьахақәа
**Маврики** (, , ), аофициалтә хьӡы: **Маврики Ареспублика**' (, , ) — Африкатәи адгьылбжьахатә тәыла Индиатәи аокеан аҟны.  

## Административтә шара

Маврики 9 административтә округқәеи () 3 Маврикитәи адәныҟатәи адгьылбжьахақәеи () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1638 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Мавританиа

**Мавританиа** (, ), аофициалтә хьӡы: **Аисламтә Республика Мавританиа**' (, ) — Аҩада-мраҭашәара-Африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Мавританиа 12 административтә областқәеи () 1 аҳҭнықалақьтә автономтә округи Нуакшот рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Аисламтә республикақәа
Акатегориа:Аҩада-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1960 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Уганда

**Уганда** (), аофициалтә хьӡы: **Уганда Ареспублика** () — Мрагылара-Африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Уганда 4 административтә областқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1962 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Малави

**Малави** (, ), аофициалтә хьӡы: **Малави Ареспублика**' (, , ) — Алада-мрагылара-Африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Малави иаку аҳәынҭқарра ауп, ари атәыла 3 административтә провинциақәа  рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1964 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Очамчыратәи амуниципалитет аобиектқәа реиқәыԥхьаӡа

**Очамчыратәи  амуниципалитет аобиектқәа/абаҟақәа** реиқәыԥхьаӡаҿы иарбоуп  амуниципалитет аҵакырадгьыл аҿы иҟоу, акультуратә ҭынха аганахьала крызҵазкәа аобиектқәа, урҭ рыхәҭак, азакәан ала иазԥхьагәаҭоу аԥҟарала, иранашьоуп Акультуратә ҭынха иеиҭамҵуа абаҟа астатус. Иеиҭамҵуа абаҟа астатус змоу аобиектқәа рыхәҭак, иара убас, амилаҭтә категориагьы ранашьоуп. Очамчыратәи  амуниципалитет аҿы акультуратә ҭынха аганахьала крызҵазкәа аобиектқәа 3 гәыԥкны ишоуп:

# Астатус змам аобиектқәа
# Акультуратә ҭынха иеиҭамҵуа абаҟақәа 
# Амилаҭтә категориа змоу иеиҭамҵуа абаҟақәа 

## Очамчыратәи амуниципалитет аобиектқәа реиқәыԥхьаӡа

## Азхьарԥшқәа
* heritagesites.ge — კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლების სია 
* კულტურული მემკვიდრეობის პორტალი 

Акатегориа:Очамчыра араион
Чехов, Антон Павел-иԥа

**Антон Павел-иԥа Чехов** (; , Таганрог, Урстәылатәи аимпериа — , Баденваилер, Германиатәи аимпериа) — аурыс шәҟәыҩҩ ду, иҩымҭақәа еиҭагоуп адунеи ажәларқәа акыр рбызшәақәа рахь. А.П. Чехов икалам иҵижьыз ипиесақәа адунеи аҿы иреиӷьу атеатрқәа ррепертуар иузаҟәымҭхо, изырԥшӡо иреиуоуп. Иазгәаҭатәуп, А.П. Чехов иҩымҭақәа акыр жәашықәсақәа рыҩнуҵҟа аԥсшәахь ишеиҭаргоз аԥсуа сахьаркыратә литература аҟазацәа нагацәа. 1920 ш. рзы апрозаик адраматург Ӡ. Дарсалиа Чехов иажәабжь “Хирургия” амотив ала иаԥиҵеит акомедиа “Ахапыц хәышәтәҩы”, уи аахыс акырынтә А.П. Чехов иҩымҭақәа ықәдыргылахьеит аԥсуа сценаҿ. Антон Павел-иԥа Чехов ихьӡ ахҵан Аҟәа ақалақь амҩадуқәа руаки абжьаратә школи.

## Алитература
*Пачулиа В.П. Русские писатели в Абхазии. - Сухуми: Алашара, 1980. - 101 с.
*Абхазия в русской литературе. - Сухуми: Алашара, 1983. - 370 с.
*Александр и Антон Чеховы. Воспоминания, переписка / Сост., подг. текста и коммент. Е. Гушанской, И. Кузьмичёва. — М.: Зажаров, 2012. — 960 с. — (Биографии и мемуары). — 3000 экз. — .
*А. П. Чехов и Нижегородский край : библиогр. указатель ⁄ НГОУНБ, ИБО; сост. Л. П. Селезнева. — Н. Новгород: РИО НГОУНБ, 2010. — 80 с.
*Бочаров С. Г. «Чехов и философия» // Вестник истории, литературы, искусства. — М.: Собрание; Наука, 2005.
*Венгеров С. А. Чехов, Антон Павлович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1903. — Т. XXXVIIIa. — С. 777—781.
*Вокруг Чехова / Сост., вступ. ст. и примеч. Е. М. Сахаровой. — М.: Правда, 1990. — 656 с. — 100000 экз.
*Волошинова В. Ф., Волошинова Л. Ф. «Чехов и Ростов-на-Дону»
*Волчкевич Майя. «Чайка». Комедия заблуждений. — М.: «Пробел-2000», 2010. — 128 с.
*Волчкевич Майя. «Дядя Ваня». Сцены из непрожитой жизни. — М.: «Пробел-2000», 2010. — 87 с.
*Гиляровский В. А. Антоша Чехонте / Гиляровский В. А. Москва газетная. Друзья и встречи. — Мінск: Навука и тэхніка, 1989. — 384 с.: иллюстрации. — С. 253—280. — .
*Задёра Г. П. Медицинские деятели в произведениях А. П. Чехова. Очерк. — Ежемесячные литературные и популярно-научные приложения к журналу «Нива», 1903, октябрь, ноябрь.
*Корней Чуковский. Художник
*Корней Чуковский. Был, есть и будет прекрасен
*Корней Чуковский. О Чехове
*Кузичева А. П. А. П. Чехов в русской театральной критике. Комментированная антология. 1887—1917. — М.: ЧПК, 1999. — 542 с.
*Кузичева А. П. Чеховы. Биография семьи. — М.: «АРТ», 2004. — 472 с.
*Кузичева А. П. Чехов. Жизнь «отдельного человека». — СПб.: Балтийские сезоны, 2011. — 880 с., илл.
*Кузичева А. П. Ваш А. Чехов. — М.: Согласие, 2000. — 388 с.
*Масанов И. Ф. — Чеховиана: Систематический указатель литературы о Чехове и его творчестве / Ввод. ст. и ред. А. Б. Дермана. — М.: Гос. центр. кн. палата РСФСР, 1929. — Вып. 1. — 119 с.

Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы ииз
Акатегориа:1860 шықәсазы ииз
Акатегориа:Ԥхынгәымза 15 рзы иԥсыз
Акатегориа:1904 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа
Африкагәҭантәи Ареспублика

**Африкагәҭантәи Ареспублика** (, ) — Африкаҟны атәыла.

## Административтә шара
Африкагәҭантәи Ареспублика 20 административтә префектурақәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1960 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Мали

**Мали** (), аофициалтә хьӡы: **Мали Ареспублика** () — Африкаҟны атәыла.

## Административтә шара
Мали 10 административтә областқәеи () 1 аҳҭнықалақьи рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1960 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Марокко

**Марокко** (, , ), аофициалтә хьӡы: **Марокко Акралра** , , ) — Аҩада-мраҭашәара-Африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Марокко 12 административтә областқәа (, , ) рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Амонархиақәа
Акатегориа:Аҩада-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1956 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Нигериа

**Нигериа** (, , , ), аофициалтә хьӡы: **Афедеративтә Республика Нигериа** (, , , ) — Африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Нигериа афедеративтә ҳәынҭқарроуп. Ари атәыла 36 аштатқәеи () 1 афедералтә территориеи рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Акатегориа:1960 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Сан-Томеи Принсипии

**Сан-Томеи Принсипии** (), аофициалтә хьӡы: **Адемократиатә Республика Сан-Томеи Принсипии** () — Африкатәи адгьылбжьахатә тәыла Атлантикатә аокеан аҟны.  

## Административтә шара

Сан-Томеи Принсипии 6 административтә округқәеи () 1 автономтә региони рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1975 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа

**Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа** (, ), аофициалтә хьӡы: **Ареспублика Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа** (, ) — Африкатәи адгьылбжьахатә тәыла Индиатәи аокеан аҟны.  

## Административтә шара

Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа 26 административтә округқәа рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1976 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Лингва франка нова

197px|right
**Лингва франка нова** (*Lingua Franca Nova*) — адунеижәларбжьаратә бызшәа. Аԥҵаҩы абызшәа Джордж Бурэ.

## Шәахә. иара убас

* elefen.org

Акатегориа:Иԥсабаратәым абызшәақәа
Аидгылара

**Аԥсны Жәлар Рфорум «Аидгылара»** — ԥхынҷкәынмза 13, 1988 шықәса рзы иаԥҵаз Аԥсны Жәлар Рфорум «Аидгылара». 

## Аҭоурых
Ԥхынҷкәынмза 13, 1988 шықәса рзы Аҟәа имҩаԥысит Жәлар Рфорум «Аидгылара» I аизара ду.

Жәабранмза 3, 1990 шықәса рзы Аҟәа имҩаԥысит Жәлар Рфорум «Аидгылара» II аизара ду. Афорум хантәаҩыс далхын Сергеи Мирон-иԥа Шамба. Еиҭарҿыцыз анапхгара аилазаара активла нап адыркит аԥҟаԥҵәа аԥҟарақәеи апрограммеи аус рыдулареи урҭ рынагӡареи. Уи инаваргыланы Афорум имҩаԥнагон Асовет Еидгылаҿ Прибалтика инаркны Аокеан ҭынч аҟынӡа еиҿкааз иформалтәымыз аиҿкаарақәеи дареи рыҩнуҵҟа аимадарақәа рышьақәыргыларазы аусура. «Аидгылара» ахықәкы анагӡараз имҩаԥнагоз хра злаз аусқәа иреиуан СССР автономиатә республикақәеи дареи рымчқәа акоординациа рзура рсуверентә зинқәеи рҳәынҭқарратә статуси рыхьчареи рырҭбаареи алыршахарц азы.

## Алитература
*К 20-летию Народного форума Абхазии «Аидгылара»: [о торжественном мероприятии, посвященном 20-летию НФА.]//РА. - 2008. - 13-14 дек., (№ 137). - С.1

Акатегориа:Аԥсны аполитикатә партиақәа
Нигер

**Нигер** (, ), аофициалтә хьӡы: **Нигер Ареспублика** (,  ) — Африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Нигер 7 административтә регионқәеи () 1 аҳҭнықалақьи рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1960 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Мухина, Евдокиа Афанаси-иԥҳа

**Евдокиа Афанаси-иԥҳа Мухина** (диит ) — Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа 1941-1945 шш. иалахәыз.

## Абиографиа
16 шықәса ирҭагылаз акомҿар ԥҳәызба цәыббра мза 1941ш. рзы лхатә гәаԥхарала далалоит Ар Ҟаԥшь. Қәрала иқәыԥшӡаз, арраҿы арадист изанааҭ анлоу дцоит аҕа итыл ахь. Лара аԥшыхәҩцәеи апартизанцәеи дрыцхраауан, еиқәлыршәон еимадарала, лхала ахсаалаҿы иазгәалҭон аҕацәа рырратә обиектқәа, зны-зынлагьы лара иҟалҵоз адыррақәа рыла ҳартиллериеи ҳҳаирпланқәеи аҕа ирҭон аахақәа. Аибашьра ашьҭахь Евдокиа Афанаси-иԥҳа аус луан санитаркас аҟәатәи ахәышәтәырҭаҿы, аибашьра иадҳәалаз лгәалашәарақәа рыла илҩит аповест «Восемь сантиметров». 1975 шықәса рзы арежиссиор Иарополк Лапшин ари ашәҟәы амотив ала иҭихит асахьаркыратә фильм «Назначаешься внучкой».

Евдокиа Мухина иланашьан Аибашьра Абираҟ Ҟаԥшь аорден, Аџьынџьтәылатә еибашьра аорден II- аҩаӡара, «Аџьынџьтәылатә еибашьра апартизан» амедал убас иҵ. Евдокиа Афанаси-иԥҳа депутатс дыҟан, Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум далахәын.

## Азхьарԥшқәа
*О. Старастенко. Дуся Мельникова, Женя Евдокимова и Чижик: одна война и одна жизнь на всех 

Акатегориа:Жәабранмза 16 рзы ииз
Акатегориа:1925 шықәсазы ииз
Акатегориа:Аԥснытәи АССР 10 тәи ааԥхьара Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа
Уелс

**Уелс**,  (, ) — Британиаду аан иҟоу атәыла.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Британиаду атәылаҿацәқәа
Сенегал

**Сенегал** (, , , ), аофициалтә хьӡы: **Сенегал Ареспублика** (, , , ) — Мраҭашәара-африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Сенегал 14 аобластьқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1960 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Алгыт

**Алгыт** () — Аԥсны аҿы Гәдоуҭа араион иау ақыҭа хәыҷы.

Акатегориа:Аԥсны ақыҭақәа
Зыхәны

**Зыхәны** (, ) - Азахә (едыгьа) жәлар жытә-натә аахыс рынхарҭа ҭыԥуп, араҟа 13-тәи ашәышықәсазы инхон ижәытәӡатәиу едыгьақәа.

## Амилаҭқәа Зыхәны

Амраҭашәара Зыхәнытәыла инхоит амилаҭқәа: Шаԥсыӷаа (Аедыгаа),Абӡахцәа(Абаӡехцәа) (Аедыгаа), Натухаицәа (Аедыгаа), Бжедугцәа (Аедыгаа), Темиригуаа (Аедыгаа).

Амрагылартәи Зыхәны инхоит амилаҭқәа: Аҟабардақәа (Аедыгьаа), Аҷаркьазцәа (Аедыгаа), Аублаа, Асаӡуақәа (Аԥсуаа).

Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Мозамбик

**Мозамбик** (), аофициалтә хьӡы: **Мозамбик Ареспублика** () — Африкаҟны атәыла.

## Административтә шара
Мозамбик 10 административтә провинциақәеи () 1 аҳҭнықалақьи () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1975 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Аҷануаа

мини|Аҷанқәа Ҭырқәтәыла аҿы
**Аҷануаа**, **Алазцәа** (,  ма ჭანი [ҷани], )  — ақарҭвел бызшәақәа  ргәыԥ иаҵанкуа ажәлар, иахьазын имаҷны Қырҭтәыла иқәынхоит, еиҳарак лазцәа Ҭырқәтәыла инхоит.


Акатегориа:Ақарҭвелцәа
Сиерра-Леоне

**Сиерра-Леоне** (), аофициалтә хьӡы: **Сиерра-Леоне Ареспублика** () — Африкамраҭашәаратәи атәыла.

## Административтә шара
Сиерра-Леоне 4 апровинциақәеи () 1 аобласти () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1961 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Сомали

**Сомали** (, ), аофициалтә хьӡы: **Афедеративтә Республика Сомали** (, ) — Мрагылара-Африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Сомали аофициала 18 административтә провинциақәа () рыла ишоит, де-факто Сомали ҭыԥқәак автономтә региони иазхаҵам ареспублика Сомалиланди рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1960 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Судан

**Судан** (), аофициалтә хьӡы: **Судан Ареспублика** () — Африка аҩада-мрагыларатәи атәыла.

## Административтә шара
Судан 18 аштатқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҩада-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1956 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Танзаниа

**Танзаниа** (, ), аофициалтә хьӡы: **Еиду Ареспублика Танзаниа** (, ) — Африкамрагыларатәи атәыла.

## Административтә шара
Танзаниа 31 административтә регионқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Асоциалисттә тәылақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1964 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Дилан, Боб

мини|
**Боб Дилан** (; * , Дулут, Миннесота, ЕАА) — америкатәи ашәаҳәаҩы.

## Альбомқәа
* *Bob Dylan* (1962)
* *The Freewheelin' Bob Dylan* (1963)
* *The Times They Are a-Changin*' (1964)
* *Another Side of Bob Dylan* (1964)
* *Bringing It All Back Home* (1965)
* *Highway 61 Revisited* (1965)
* *Blonde on Blonde* (1966)
* *John Wesley Harding* (1967)
* *Nashville Skyline* (1969)
* *Self Portrait* (1970)
* *New Morning* (1970)
* *Pat Garrett & Billy the Kid* (1973)
* *Dylan* (1973)
* *Planet Waves* (1974)
* *Blood on the Tracks* (1975)
* *The Basement Tapes* (1975)
* *Desire* (1976)
* *Street Legal* (1978)
* *Slow Train Coming* (1979)
* *Saved* (1980)
* *Shot of Love* (1981)
* *Infidels* (1983)
* *Empire Burlesque* (1985)
* *Knocked Out Loaded* (1986)
* *Down in the Groove* (1988)
* *Oh Mercy* (1989)
* *Under the Red Sky* (1990)
* *Good as I Been to You* (1992)
* *World Gone Wrong* (1993)
* *Time Out of Mind* (1997)
* *"Love and Theft"* (2001)
* *Modern Times* (2006)
* *Together Through Life* (2009)
* *Christmas in the Heart* (2009)
* *Tempest* (2012)
* *Shadows in the Night* (2015)
* *Fallen Angels* (2016)
* *Triplicate* (2017)
* *Rough and Rowdy Ways* (2020)
* *Shadow Kingdom* (2023)

Акатегориа:1941 шықәсазы ииз
Акатегориа:Лаҵарамза 24 рзы ииз
Акатегориа:Америкатәи Ауриацәа
Акатегориа:Америкатәи ашәаҳәаҩцәа
Акатегориа:Ауриа ашәаҳәаҩцәа
Акатегориа:Америкатәи акомпозиторцәа
Сахаратәи Арабтә Демократиатә Республика

**Мраҭашәаратәи Сахара** (, ), аофициалтә хьӡы: **Сахаратәи Арабтә Демократиатә Республика** , ) — Мраҭашәара-африкатәи хәҭакала иазхаҵоу атәыла.

## Агалериа

File:Mezquita en Dajla (Sahara Occidental).jpg|Дахлатәи аџьаама.
File:Veronica Forque en el Sáhara libre.jpg|Испаниатәи актиор Форке, Вероника Сахаратәи Афильм Афестиваль аҿы.
File:RASD - Commemoration of the 30th independence day in the Liberated Territories (2006).jpg|Тифарити ақалақь.


## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Аҩада-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1976 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Сомалиленд

**Сомалиленд** (, ), аофициалтә хьӡы: **Сомалиленд Ареспублика** (, ) — Мрагылара-африкатәи иазхаҵам атәыла.

## Административтә шара
Сомалиленд 6 административтә провинциақәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Мрагылара-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1991 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Адемократиатә Республика Конго апрезидент

мини|ДР Конго апрезиденттә бираҟ
 
[мини|[Палаи дела национ, Киншаса – Конготәи апрезидентцәа ртәарҭа]]
**Адемократиатә Республика Конго апрезидент** (, , ) — Адемократиатә Республика Конго ахада 1960 шықәса инаркны.

## Шәахә. иара убас
* Адемократиатә Республика Конго ахадацәа рсиа
* Адемократиатә Республика Конго апрезидент ихаҭыԥуаҩ
* Адемократиатә Республика Конго аԥыза министр
Тунис

**Тунис** (), аофициалтә хьӡы: **Тунистәи Ареспублика** () — Аҩада-африкатәи атәыла.

## Административтә шара
Тунис 24 административтә вилаетқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Аҩада-африкатәи атәылақәа
Акатегориа:1956 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Израиль

**Израиль** (, ), аофициалтә хьӡы: **Израиль Аҳәынҭқарра** (, ) — Азиа аҳәынҭқарра иауакуп.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Азиатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:Амраҭашәара-азиатәи атәылақәа
Акатегориа:1948 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Саркози, Николь

**Николь Саркози** (; диит , Париж, Франциа) — 23-тәи Франциа апрезидентуп (2007–2012).

## Азхьарԥшқәа
* Les Amis de Nicolas Sarkozy

Акатегориа:1955 шықәсазы ииз
Акатегориа:Ажьырныҳәамза 28 рзы ииз
Акатегориа:Франциа ахадацәа
Акатегориа:Франциа апрезидентцәа
Акатегориа:Андорра аҳцәа
Queen

**Queen** (*Куи́н*) — Британиатәи амузыкатә гәыԥ ыҟан.

## Альбомқәа
* *[[Queen (альбом)|Queen]]* (1973)
* *[[Queen II]]* (1974)
* *[[Sheer Heart Attack]]* (1974)
* *[[A Night at the Opera]]* (1975)
* *[[A Day at the Races]]* (1976)
* *[[News of the World (альбом)|News of the World]]* (1977)
* *[[Jazz (альбом Queen)|Jazz]]* (1978)
* *[[The Game (альбом Queen)|The Game]]* (1980)
* *[[Flash Gordon (альбом)|Flash Gordon]]* (1980)
* *[[Hot Space]]* (1982)
* *[[The Works]]* (1984)
* *[[A Kind of Magic]]* (1986)
* *[[The Miracle]]* (1989)
* *[[Innuendo]]* (1991)
* *[[Made in Heaven]]* (1995)

## Азхьарԥшқәа
* Аофициалтә асаит

Акатегориа:Британиатәи амузыка
Џьениа, Алықьса Камыгә-иԥа

**Алықьса Камыгә-иԥа Џьениа** ( — ) — ашәҟәыҩҩы-апрозаик, Зҽаԥсазтәыз акультура усзуҩы, аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара активла далахәын. А. Џьениа иҟазара ажанртә, атематикатә диапазон ҭбаауп, еиуеиԥшым. Иара даԥсаны дыԥхьаӡоуп иаарылукааша новеллистны. Алықьса Џьениа ироманқәеи иповестқәеи рыда ухахьы иузаагом иахьатәи аԥсуа епикатә проза. Алықьса Камыгә-иԥа Џьениа аус иуан “Аԥсны ҟаԥшь”, ажурнал “Алашара” рредакциақәа рҿы, Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә шәыҟәҭыжьырҭа директор хадас дыҟан. Алықьса Џьениа ишәҟәқәа иахьа абиблиотекақәа рҿы ус баша аҭыԥ ааныркылаӡом, урҭ ахархәара ҭбаа рымоуп Аԥснытәи аԥхьаҩцәа рыҩнуҵҟа, иара убас Аԥсны анҭыҵгьы.

## Алитература
*Восьмой цвет радуги. – Сухум, 1976;
*Избранное. – Сухум, 1980.

Акатегориа:Жәабранмза 21 рзы ииз
Акатегориа:1930 шықәсазы ииз
Акатегориа:Ԥхынгәымза 7 рзы иԥсыз
Акатегориа:1998 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа
Акатегориа:Џьениаа
Быҭәба, Леуарса Алықьса-иԥа

**Леуарса Алықьса-иԥа Быҭәба** (, Гәдоуҭа араион — , Дәрыԥшь ақыҭа) — Аԥсуа ҿыханҵаҩ.

## Абиографиа
Далгеит Аҟәатәи асахьаҭыхратә ҵараиурҭа, Қарҭтәи аҳәынҭқарратә сахьаҭыхратә академиа. Леуарса Быҭәба иҭыхымҭақәа қәҵоуп икәша-мыкәша иҟоу адунеи злаҩычоу иблахкыгоу шәыга ԥшшәы хкыла. Уи амозаика ианубаалоит имаҭәарту адунеи ацәаарақәа - Аҟәатәи аҩнқәа, абаашқәа, аҷандарҵлақәа, алашарбагақәа, ашьаҟақәа. Апеизаж аҿы зсахьа ҭихуа аҭыԥ ианыԥшуа, афотографиаҿ еиԥш акәымкәа, асахьаҭыхыҩ иҩнуҵҟатә блала уи аҭыԥ шидикыло ауп. Уи ухызхуа дунеи ссируп, иахьыҟам еибашьрак, шәарҭарак. Асахаьаҭыхыҩ ус ибар иҭахуп иԥсадгьыл - Аԥсны. Леуарса Алықьса-иԥа иусумҭақәа ыҟоуп Аԥсны Аҳәынҭқарра амилаҭҭә сахьаҭыхымҭақәа ргалереиаҿы, иара убас ахатә коллекциақәа рҿы. Леуарса Алықьса-иԥа Быҭәба аԥсуа сахьаҭыхратә ҟазараҿы акырзҵазкуа илагала ду азы ианашьоуп “Ахьӡ-Аԥша” аорден II аҩаӡара.

## Алитература
* Скидина С. Леварса Бутба: «Я всегда ощущал себя человеком, который твердо стоит на земле»//НГ. - 1998. - 15 января, (№3). - С.2.
* Аҩӡба У. Ш.. *Аԥсуа биографиатә жәар (Абхазский биографический словарь)*. Москва, 2015. ад. 185.

## Азхьарԥшқәа
* Бутба Леварс . Парус на всю жизнь.

Акатегориа:Жәабранмза 21 рзы ииз
Акатегориа:1960 шықәсазы ииз
Акатегориа:Цәыббрамза 17 рзы иԥсыз
Акатегориа:2007 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсны асахьаҭыхҩцәа
Акатегориа:Быҭәаа
Адемократиатә Республика Конго ахадацәа рсиа

Ари адаҟьа иҟои **Адемократиатә Республика Конго ахадацәа рсиа** — Адемократиатә Республика Конго апрезидентцәа (аҭоурыхла Конготәи Ареспублика, Заир) 1960 шықәса инаркны.

Уажәытәи ахада иҟои апрезидент Феликс Чисекеди  инаркны.

## Адемократиатә Республика Конго ахадацәа (1960 ш. инаркны)

## Азхьарԥшқә
*Official website of the President of the DRC
*World Statesmen – Congo (Kinshasa)


Акатегориа:Адемократиатә Республика Конго аполитика
Беиӡин

**Беиӡин** () – Чынҭ аҳҭнықалақь ауп. Иаланхо .

## Аҭоурых

## Административ-территориалтә шара

Шьоукы Беиӡин аҭоурыхтә раионқәа:

* Андинман 
* Беиуан 
* Ҽаоианмын 
* Дунчжимын 
* Фанчжуан 
* Фуҽенмын 
* Фусинмын 
* Гомао 
* Хеԥинли 
* Ванц'ин 
* Ванфуц'ин 
* Удаоқоу 
* Сидан 
* Сичжимын 
* Яиунцун 
* Чжунгуанцун 

## Агеографиа

## Атранспорт

## Азхьарԥшқәа

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:Китаи ақалақьқәа
Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Аԥсны аҭоурыхтәи аибашьрақәа

**Аԥсны аҭоурыхтәи аибашьрақәа ахҩылаа**.

= Ажәытәтәи Аԥсны апериод =

## Апериод - [[Аԥсуа Аҳра]] (786-1004)

Акатегориа:Аԥсны аҭоурых
Баҳреин

**Баҳреин** (), аофициалтә хьӡы: **Баҳреин Акралра** () — аҩада-мрагыларатәи Азиаҟны адгьылбжьахатә ҳәынҭқарра, амонархиа.

## Административтә шара
Баҳреин 4 агуберниақәа рыхьӡ ахырҵиз амуҳафазатқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Азиатәи атәылақәа
Акатегориа:Аԥсылмантә тәылақәа
Акатегориа:Амонархиақәа
Акатегориа:Амраҭашәара-азиатәи атәылақәа
Акатегориа:1971 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Ауҭраҵыҵындра

мини|250x250пкс|Ауҭраҵыҵындра бзиа аведра иҭоуп.

**Ауҭраҵыҵндра** () — Ауҭра аҿы иаҿиоу ашәыр иҭҭәаау.

Акатегориа:Аҵиаақәа
Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа

**Адолф Ҳитлер**, *Адолф Алоис-иԥа Ҳитлер* (; , Браунау-ам-Инн, Австро-Венгриа – , Берлин, Германиа) — Германиа ахада, амилаҭеилыхрауҩы, аҭыхрауҩы, ашәҟәыаҩырауҩы.

## Азгәаҭақәа

Акатегориа:1889 шықәсазы ииз
Акатегориа:Мшаԥымза 20 рзы ииз
Акатегориа:1945 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Мшаԥымза 30 рзы иԥсыз
Акатегориа:Аҽшьҩцәа
Акатегориа:Адиктаторцәа
Акатегориа:Антикоммунистцәа
Ашьхыц

мини|Ашьхыц
**Ашьхыц** ()  - абнатәи  амаамасақәа ацха иҟарҵо.

Акатегориа:Амаҵақәа
Аублаа

мини
**Аублаа**  (ахатәы хьӡы - tʷaχә [ҭәахы] ) - ма, аубыхцәа,   Шәача Ду инхоз ажәлар хәыҷы, 1864 ш. азы  кавказтәи аибашьра аҟынӡа, иахьазын урҭ рхылҵшьҭра урысшәала, аҭырқәшәала, араб бызшәала, адыга бызшәала, абаза бызшәала, аԥсышәала ицәажәоит. Аублаа рбызшәа хашҭуп, аԥсуа-адыга бызшәақәа иалан.

Акатегориа:Амилаҭқәа
Аҟабарда

мини|Ахсаала (1810)
**Аҟабарда**  — аҭоурыхтә дгьыл, Зыхәны иалаз аҳра, аҟабардақәа рхатә дгьыл. Иахьатәи амш ала ари адгьылаҿ Ҟабарда-балкартәи Республика ыҟоуп 

## Аҳцәа
* Инал Хуросетлиук (актәи, XV ашәышықәса)
* Кучук Джанхотов (1809-1822)

Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Гватемала

**Гватемала** (), аофициалтә хьӡы: **Гватемала Ареспублика** () — Аҩадатәи Америкатәи атәыла.

## Административтә шара
Гватемала 22 административтә департаментқәа () рыла ишоит.


Guatemala City-08-diverse Geschaefte-1980-gje.jpg|Guatemala City
Antigua-12-Markt-1980-gje.jpg|Antigua
Chichicastenango-10-Opfernde-1980-gje.jpg|Chichicastenango
Panajachel-06-Abreise-1980-gje.jpg|Panajachel
Santa Maria de Jesus-06-drei Kinder mit Plastikgefaessen-1980-gje.jpg|Santa Maria de Jesus
Tikal-08-Blick von Jaguar-Pyramide-1980-gje.jpg|Tikal
Santiago Atitlan-08-Weg zum Markt-1980-gje.jpg|Santiago Atitlan
Solola-14-Markt-Vulkan-1980-gje.jpg|Solola


## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1821 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Гренада

**Гренада** (, грен. акреол. *Gwenad*) — Аҩада-Америкатәи адгьылбжьахатә тәыла.

## Административтә шара
Гренада 6 административтә округқәеи () 1 ихьыԥшу атерриториеи рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа
Акатегориа:Амонархиақәа
Акатегориа:1974 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Ачашә

мини|альт=Агуратәи ачашә|

**Ачашә** (, ) — аԥсуааи агырцәеи ақырҭцәеи рмилаҭтә ашәеи ачеи иахьеилоу ачыс.

Иҟоуп еиуеиԥшым ачашәқәа рыхкқәа: Абаза чашә, ачашә кәымпыл, аџьаратәи уб.иҵ.

Акатегориа:Ачысқәа
Аԥсны Аҳәынҭқарра иалаз аибашьрақәа

**Аԥсны Аҳәынҭқарра иалаз аибашьрақәа ахҩылаа**.                     
{| class="wikitable"
|+Апериод Аԥсны Аҳәынҭқарра (1992-2022)
! width="50px" |Ашықәсқәа
! width="150px" |Ахьыӡ
! width="150px" |Алаз атәылақәа            
|-
|1992-1993
|Аԥсуа ақырҭуа аибашьра
|, .             
|-
|1998
|Фбамшы аибашьра
|,  .
|-
|2001
|Қәадры ашьхақәа аҿы акризис 
|,  .
|-
|2006 
|Қәадры аҩбатәи акризис 
|, 
|-
|2008
|Хәбамшы аибашьра
|, ,   
|-

Акатегориа:Аԥсны аҭоурых
Доминика

**Доминика** (, ), аофициалтә хьӡы: **Доминика Аимабзиара** () — Аҩада-Америкатәи адгьылбжьахатә тәыла.

## Административтә шара
Доминика 10 административтә округқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1978 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Доминиканатәи Ареспублика

**Доминиканатәи Ареспублика** () — Аҩада-Америкатәи мрагыларатәи Гаити адгьылбжьаха ишараҟны атәыла ауп.

## Административтә шара
Доминиканатәи Ареспублика 31 административтә провинциақәеи () Амилаҭтә округи рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Аҩада-америкатәи атәылақәа
Акатегориа:Ареспубликақәа
Акатегориа:1844 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Еиду Арабтә Емиратқәа

**Еиду Арабтә Емиратқәа** (**ЕАЕ**; ) — Аҩада-мраҭашәаратәи Азиаҟны ҳәынҭқарра, аемират.

## Административтә шара
Еиду Арабтә Емиратқәа 7 аемиратқәа () рыла ишоит.

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Азиатәи атәылақәа
Акатегориа:Аԥсылмантә тәылақәа
Акатегориа:Афедеративтә монархиақәа
Акатегориа:Аемиратқәа
Акатегориа:Амраҭашәара-азиатәи атәылақәа
Акатегориа:1971 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи
Ачба, Зураб Константин-иԥа

**Зураб Константин-иԥа Ачба** ( — ) — аԥсуа ауаажәларра-политикатә усзуҩ, жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥаҩцәа драԥхьагылан. 

## Абиографиа
XX ашәшықәса 80-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 90-тәи ралагамҭеи рзы Зураб Константин-иԥа ауаажәларра-политикатә еиҿкаара “Аидгылара” ахыҵхырҭаҿы дгылан. Иара Аконгресс ашьақәгыларатә еизара ду, анаҩс - Кавказ ажәларқәа рконфедерациа ҳәа иԥсахыз аиҿкааҩцәа дыруаӡәкын. Зураб Ачба аԥсуа парламент ахь депутатс далхын, далахәын Аԥсны Аџьынџьтәылатәи еибашьра 1992-1993 шш.

## Алитература
* Аламия Г.Спешу поделиться с Вами. – Сухум, 2000.
* Заводская Е. Зло как бумеранг//Эхо Абхазии. – 2002. (№7). - С.6.

## Азхьарԥшқәа
*Зураб Ачба

Акатегориа:Жәабранмза 23 рзы ииз
Акатегориа:1950 шықәсазы ииз
Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы иԥсыз
Акатегориа:2000 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа
Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа
Акатегориа:Ачаа
Бганба, Витали Решь-иԥа

**Витали Решь-иԥа Бганба** (диит ) – аԥсуа аҵарауаҩ-афилософ, афилосовиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, аекономикатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, Урыстәылатәи аекологиатә академиеи, Урыстәылатәи Афедерациа асоциалтә ҵарадырра академиеи, Аноосфера жәларбжьаратәи академиеи дыркадемикуп. 

Витали Решь-иԥа иглобалтәу-аекологиатә проблемақәеи, афинанстәи абанктәи системақәеи асоциал-философиатә анализ азурала иҭиҵаауеит. Аԥсабареи ауаҩи реиҭакрақәеи, адоуҳаи амифи рышьақәгылареи, ирызкны акыр ҭҵаарадырратә усумҭақәа дравторуп, уаҟа иара иҽазишәоит аԥсуа философиа ауасхырқәа раарԥшра. Витали Решь-иԥа Жәлар Реизара депутатс дыҟан. 1998ш. раахыс Урыстәылатәи Афедерациа асоциалтә ҵарадырра академиа дакадемикуп.

## Алитература
*Солнцев Н.В. В.Р. Бганба: Научная библиография. - М. 2003. - 29 с.
*Саманба Л. Убедительная аргументация, широта обобщений: //РА. - 2009. - 30 июн. 1 июл., (№ 71). - С.2.

Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы ииз
Акатегориа:1955 шықәсазы ииз
Акатегориа:Афилософцәа
Акатегориа:Бганаа
Аҟәатәи Аботаникатә баҳча

мини|Аҟәатәи Аботаникатә баҳча
**Аҟәатәи Аботаникатә баҳча** — зегь реиҳа ижәытәу Казказ иҟоу абаҳчақәа иреиуоуп.

## Аҭоурых
XIX ашәышақәса актәи азбжазы Аҟәатәи агарнизон ахәшәтәҩы, аботаникеи абаҳчааӡареи рус бзиаӡаны издыруаз Багриновски иҩны азааигара абаҳча ҟаиҵеит. 1840 шықәса рзы ари абаҳча илаԥш иҵашәеит Амшын Еиқәатәи аԥшаҳәа ацәаҳәа аиҳабы агенерал Н.Н. Раевски. Агенерал Н. Раевски ибзоурала, иара убас аимператор Николаи I иҟаиҵаз ақәшаҳаҭрала Багриновски ибаҳча иҳәынҭқарратәны иҟалоит, 1840 шықәса рынахыс уи «Сухум - Қалетәи арра-ботаникатә баҳча» ҳәа хьӡыс иаҭаны арратә наплакы ахь ииагахоит. Араҟа иазгәаҭан атропикатәи асубтропикатәи ҵиаақәа Амшын Еиқәа аҿықәаҿ аҳауа шырнаало аилкаара. Абаҳча еиҳабыс Н. Раевски дҟаиҵоит Багриновски. Николаи Николаи-иԥа инаукатә ҭҵаарақәа рышьҭа нрыжьит: анаҩс Аԥсны иҟалеит ачаитә, ацитрустә плантациақәа, иара убас аратәи аклимат знаалоз ирацәаны егьырҭ атропикатә культурақәагьы.
Иахьа Аҟәатәи Аботаникатә баҳча – Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа иреиуоуп, атуристцәеи анаукаҭҵааҩцәеи зызҿлымҳау акрызҵазкуа ҭыԥуп.

## Алитература
*Айба Г. Сухумский ботанический сад: путеводитель. - М.: Турист, 1985. - 22 с.
*Сухумский Ботанический сад: путеводитель. – Тб., 1974.

Акатегориа:Аҟәа ақалақь аҿы иҟоу аблахкыгарҭақәа
Акатегориа:Аԥсны иҟоу ахыбрақәеи аргыламҭақәеи
Акатегориа:1840 шықәсазы ицәырҵит
Қарчаа, Владимир Иван-иԥа

**Владимир Иван-иԥа Қарчаа** (диит ) — аԥсуа аҵарауаҩ, аҭоурыхдырыҩ.

## Абиографиа
Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, апрофессор Владимир Иван-иԥа Қарчаа Аԥсны ареволиуциатә қәԥара аҭоурых аҭҵаараҿы илагала рацәоуп. Иусумҭақәа рахьтә еиҳараӡак иалкаатәу иреиуоуп «Аԥсны Асовет мчраз ақәԥара иазку аҭоурых аҟынтә», «Аԥсны Асовет мчраз активла ақәԥаҩцәа» уб. иҵ., Аԥсҭазааратә мҩа ду ианысыз аҵарауаҩ далахәын Аџьынџьтәылатәи еибашьра Ду 1941-1945 шш. Иара акыр шықәса азикуеит аибашьра ашьҭахьтәи Аԥсны ақыҭанхамҩа аҿиара аҭоурых ганрацәала аҭҵаара. Владимир Иван-иԥа Қарчаа иҭижьуеит 35 инареиҳаны аҭҵаарадырратә усумҭақәа, иара убас амонографиақәа хәба.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Чания В. Видный ученый: [к 60-летию со дня рождения профессора В.И. Карчава]//СА. - 1980. - 2 февраля. - С. 3.
*Борцы за Октябрь в Абхазии: очерки/Ред. Л.Е. Аргун, А.Я. Беселия. - Сухуми: Алашара, 1981. - 138 с.

Акатегориа:1920 шықәсазы ииз
Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа
Акатегориа:Қарчаақәа
Гагра ТВ

**Гагра ТВ** — Аԥсны Аҳәынҭқарраҿы иҟоу регионтәи аканал.

Ажьырныҳәамза 13, 2006 шықәсазы алаԥшра иалагеит. 2012 шықәса инаркны официаллатәи изху Гагра ахада администрациа иҭарцоит аинтернет аҿы передачақәа.

## Агәыԥ

* Рустам Конџьариа - адиректор
* Саида Жьыба, Мадина Ҭарба - акоррепондентцәа
* Тимур Акаҩба, Рустам Дбар, Музафар Останов - аоператорцәа
* Беслан Амԥар - аредактор.

Акатегориа:Гагра
Акатегориа:2006 шықәсазы ицәырҵит
Кортуа, Иван Еснаҭ-иԥа

**Иван Еснаҭ-иԥа Кортуа** (, Лыхны, Гәдоуҭа араион — ) — Аԥсуа акомпозитор.

## Абиографиа
Аԥсны аҟазара зҽаԥсазтәыз аусзуҩы Иван Еснаҭ-иԥа Кортуа данысит арҿиаратә ԥсҭазаара лаша, ихы ааирԥшит згәырҵҟәыл бзиаз акомпозитор, аиҿкааҩ, Аԥсны амузыкатә ҟазара аларҵәаҩ иаҳасабала. Иара Аџьынџьтәылатәи еибашьра Дуӡӡа (1941-1945шш.) даветеранын, ианашьан Аеҵәа Ҟаԥшь аордени амедалқәа хԥеи. Кортуа Иван Еснаҭ-иԥа Аԥсны амилаҭтә культура аҿиараҿы илагала дууп.

Иара иаԥшьгарала еиҿкаан еицырдыруа абыргцәа рыкәашаратә рашәаҳәаратә етнографиатә ансамбль «Нарҭаа». И. Е. Кортуа илагала рацәоуп аԥсуа жәлар ржәытә инструментқәа реиҭашьақәыргылараҿы. Иара дравторуп акыр музыкатә рҿиамҭақәа, дреиуоуп аԥсуа фольклор аизгаҩцәа. Иара ихьӡ ахҵоуп Аԥсны жәлар рырҿиаратә республикатә центр.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Данельян А.В. С песней народа на устах. – Сухум: Алашара, 1979.
*Аргун А.Х. Щедрый талант певца души народной//Сов. Абх. - 1981. – 17 февраля. - С.2.

Акатегориа:Хәажәкырамза 4 рзы ииз
Акатегориа:1910 шықәсазы ииз
Акатегориа:1969 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсны акомпозиторцәа
Акатегориа:Кортуаа
Аланиа, Таисиа Гьаргь-иԥҳа

**Таисиа Гьаргь-иԥҳа Аланиа** (диит ) — аԥсуа аҵарауаҩ-амузеиҭҵааҩ.

## Абиографиа
аусура далагеит Аԥсуа ҳәынҭқарратә музеи аҿы аҭҵаарадыррақәа русзуҩ еиҵбыс. Напхгара алҭоит аԥсабара аҭоурых аҟәша. Иааимԥмырҟьаӡакәа дрылахәын адәахьтәи аҭҵаарадырратә ҭҵаарақәа, лнапы алакын ахәшәтә ҵиаақәа рхы иадырхәо аԥсуа жәлар рмедицинаҿы рыҭҵаара. Таисиа Гьаргь-иԥҳа имҩаԥылгоит аҭҵаарадырратә-ҭҵааратә усурақәа амузеи ахықәки, аҳасабтәи, амузеии аусура инақәыршәаны. Иҭлыжьхьеит 200 рҟынӡа астатиақәа.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Гургулия М. Исторический музей станет выше: [О государственном музее]/Манана Гургулия//КП Абхазии. - 2009. - 20февр.: (№3). - С.3.
*З.И.Адзинба,Т.Г.Алания. Лекарственные растения флоры Абхазии. Сухум. 2001г.

Акатегориа:Хәажәкырамза 5 рзы ииз
Акатегориа:1950 шықәсазы ииз
Акатегориа:Аԥсны аҵарауаа
Акатегориа:Аланиаа
Аныцә

мини|Аныцә иазҳоит
**Аныцә** () — алаԥшҵашәаратәи алаҵатә аҵиаа.

Атәылақәа рҿы аныцә ауҭра аҿиара азы абаҳҭа иҭаркоит. Уи иауп ҩба видқәа, аԥҳәыстәи - аматиерка, ахаҵатәи - апосконь. 

Атәылақәа – Қырҭтәыләа, ЕАА, Аҩадатәи Кореиа еиԥш, ажәлар ахада иҟынтәи аныцә аҿиара азин рымоуп.

Акатегориа:Аҵиаақәа
Поночка Вандераҟәаҟь(криак) Скурдџь-иԥҳа

**Поночка Вандерҟәаҟь (криак) Скурдџь-иԥҳа** () — амультфильм "утиные истории" аперсонаж, аӡӷаб-аҟыз 13 шықәса лхыцуеит.

Акатегориа:The Walt Disney Company
Аԥсны абираҟ

**Аԥсны абираҟ** — Аԥсны аҭоурых аҿы  ихархәаруаз ажәытәтәи абираҟқәа.       
## Абираҟқәа ахҩылаа
[мини|[Аԥсҳара абираҟ (786–1004)]]
мини|Flag_of_Principality_of_Abkhazia абираҟ (1462-1578)
мини|Abkhazian_principality_flag абираҟ (1780-1810)
мини|Flag_of_the_SSR_Abkhazia абираҟ (1921-1931)
[мини|[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика абираҟ (1931–1992)]] 
[мини|[Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ (1992 ш. инаркны)]]  
мини|Арра абираҟ (2008 ш. инаркны)

Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра асимволқәа
Аԥсуа жәлақәа

**Аԥсуа ажәлақәа** — Аԥсны иау ауаа рыжәлақәа, аԥсуа амилаҭтә ажәлақәа рынҵәарақәас "уа,иа,ба,аа,иԥа/иԥҳа,ыл,ил,шь, ар, ԥш/ԥшь,оу" иҟоуп. 
мини|Ӷарҵкьаа рдамыӷа

## Аԥсуа дамыӷақәа

мини|Аимхаа рдамыӷа

мини|Аџьбақәа рдамыӷа

мини|Чачаа рдамыӷа

мини|Иналиԥацәа рдамыӷа

## Аамсҭацәа рыжәлақәа

**Асаӡуаа рыжәлақәа**

Ашьхацауа, Баӷ, Кинца, Маан, Мкьалба, Анчоҟ, Кәыџба, Шиоқәым, Твишба, Аиқәа, Ҵишба, Лахуа, Аримба, Озӷан, Цәышба, Каԥш, Ҵәыџьба, Самеихәа, Фирсоу, Данарчоу
Арҭ, Аредба, Аублаа, Ҵанба, Гьачба, Чу, Лацәышба, Саӡба

**Бзыԥтәи ажәлақәа**

Акырҭаа, Ашьхацаа, Баӷба, Барас, Блабба, Ӷарҵкьиа, Ажәанба, Лакрба, Ҟәланба, Мканба, Арҩытаа, Маан, Папба, Фирсоу,  Чачыбаа,  Ешба, Возба, Уазба, Аԥшыцба (бжак/аимак, гәымаа).

**Гәымаа рыжәлақәа**

Чрыгба, Гирин, Арлан, Арҩытаа и Шьаҟрыл, Ешба, Ӡаԥшьиԥа, Аџьба, Уазба, Возба.

**Мырзаҟанаа рыжәлақәа** 

Чачба,
Аџьба,
Аимхаа,
Иналиԥа,
Чабалурхәаа,
Ӡаԥшьиԥа,
Маан,
Акырҭаа,
Лакрба,
Жәанба,
Мканба.

## Аҭауадцәа, аԥсҳацәа рыжәлақәа

**Чачба/Шервашиӡе** - Аԥсны аҭауадацәа иаан, Аԥсҳа Тамара лҟынӡа рыжәла аҿиара иаҵлоит, Азербаиџьантәи титул "Ширван-шах" иалҵеит.

**Маршьан** - Аҳҷыԥсоу амраҭашәаратәи аԥсуаа ргәыԥ Дал-Ҵабал аҿы рнаԥхагара ицоит.

•Маршьаниа - агырцәа ргәыԥ аԥсуа Маршьан ажәла.

•Багаракан-иԥа - акы Маршьан рымыхәқәа иаҵанакуеит Ԥсхәы аҿы.

•Мас-иԥа - ак Маршьан рымыхәқәа иаҵанакуеит Ԥсхәы аҿы.

**Аџьба** - Аԥсны Аԥсҳацәа статус егьы ажәлақәа аҭоурыхтәи еимаркоит, ус иуҳәозар, амч змоу аԥсуа жәла.

**Ачба**(Анчабаӡе) - аџьба ргәыԥ. 

**Ануа** - Аԥсны Аԥсҳацәа статус егьы ажәлақәа аҭоурыхтәи еимаркоит, ус иуҳәозар, ажәытәтәи аԥсуа ажәла.

## Аԥсны аҿы ирацәоу жәлақәа

1.Агрба - 1440

2.Адлеиба - 1325

3.Кәыҵниа - 1220

4.Барцыц - 1175

5.Ҭарба - 1150

6.Гәымба - Гунба 1137

7. Аҩӡба 1113

8.Џьынџьолиа - Аџьынџьал - 1030

9.Џьопуа - 928

10.Аршба - 827

11.Аргәын - 790

12.Амҷба - 730

13.Ҵәыџьба - 698

14. Аиба - 639

15.Ашәба- 632

16.Ҭаниа - 615

17.Арӡынба 607

18.Ажьиба 583

19.Ҳагба - 569

20.Смыр - Сымсым 549
Акаԥа

**Акаԥа** — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.

Акатегориа:Аҟәа араион ақыҭақәа
Ҷанба, Нодар Виктор-иԥа

**Нодар Виктор-иԥа Ҷанба** (диит ) — аԥсуа акомпозитор, адирижиор, аҟазараҭҵаара акандидат, аԥсуа жәлар рмилаҭ-ҳақәиҭратә қәԥара далахәын. 

## Абиографиа
Иара еиҿикааз аӡәырҩы аҿар еидызкылоз Аԥсны арҿиара знапы алакыз аҿар Реидгыла аполитикатәи, асоциалтәи, акультуратәи сферақәа рҿы шьаҭанкылатәи аиҭакрақәа рымҩаԥгара иадгылон, анаҩс дара Аԥсуа Жәлар Рфорум «Аидгылара» иалалоит, уи апрограмма аԥҟарақәа рынагӡараҿ рылша ҕәҕәа аларгалон. Нодар Ҷанба илагала дууп Аԥсны амузыкатә ҟазареи, аԥсуа милаҭтә музыкеи рыҿиараҿы. Иара авторс дрымоуп хыԥхьаӡара рацәала ахортә, асимфониатә, аинструменттәи, афортепианотәи ашәақәеи, иара убас аус рыдиулахьеит аԥсуа жәытә ашәақәеи адоуҳатә шәаҳәарақәеи.

2007 шықәса рзы Нодар Ҷанба амузыкатә рҿиараҿ илагала ду азы Аԥсны жәлар рартист ҳәа ахьӡ ихҵан. Иахьатәи аамҭазы Н.В. Ҷанба Сеультәи ауниверситет Сан Мьен (Алада Кореиа) аҿы профессорс аус иуеит.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Королевский цветок Нодара Чанба//РА. - 2010. - 16-17 нояб., (№130). - С.5.

Акатегориа:Хәажәкырамза 10 рзы ииз
Акатегориа:1955 шықәсазы ииз
Акатегориа:Аԥсны акомпозиторцәа
Акатегориа:Ҷанаа
Млокосевич, Борис Виктор-иԥа

**Борис Виктор-иԥа Млокосевич** (; , Георгиевск, Ставропольтәи агуберниа, Урыстәылатәи аимпериа — , Очамчыра, Аԥсны) — адендролог, абиологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, зҽаԥсазтәыз абнаҭҵааҩ, Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа 1941-1945 шш. далахәын, Аџьынџьтәылатә еибашьра аорден I, II аҩаӡарақәа дыркавалеруп. 

Иара инапхгарала Аԥсны раԥхьаӡа акәны иааӡан 500 инареиҳаны зеиԥш ыҟам амонокультурақәа, еизган 1000 инареиҳаны аҵиаа хкқәа рколлекциақәа.

Борис Виктор-иԥа Млокосевич дравторуп абнатә нхамҩа еиуеиԥшым азҵаарақәа ирызку 90 инареиҳаны аҭҵаарадырратә усумҭақәа. Иара “Аԥсны абнақәа” (1972 ш.) ашәҟәы соавторс дамоуп. Борис Виктор-иԥа Аԥсни Қырҭтәылатәи ССР-и зҽаԥсазтәыз абнаҭҵааҩ ҳәа ахьӡ ихҵан, ианаршьахьан 20 инареиҳаны дипломи грамотақәеи.

## Алитература
* Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
* Бебия С. Леса его жизни: [к юбилею Б.В. Млокосевича]//РА. - 2005. - 29 января, (№ 9). - С.2.
* Роднянская И.Б. Художник в поисках истины. - М.: Современник, 1989. - 382 с.
* Аҩӡба, У. Ш. Аԥсуа биографиатә жәар. – Москва, Аҟәа, 2015 ш. - 527 с.

Акатегориа:1915 шықәсазы ииз
Акатегориа:Ажьырныҳәамза 21 рзы ииз
Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Нанҳәамза 2 рзы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсны абиологцәа
Урыстәылатәи аимпериа

**Урыстәылатәи аимпериа** () — Аҭоурыхтә аурыс ҳәынҭқарра х-континетқәа Европеи Азиеи Аҩадатәи Америкеи рҿы. Ицәырҵит 1721 шшықәсазы Аҩадатәи аибашьра ашьҭахь, иҟан 1917 шықәса Февральтәи ареволиуциа рҟынӡа. Ари аимпериа зегь реиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа адунеи зегь аҿы ибжьоуп.

* Аҵакыра – 21 797 725 км² (1915 ш.)
* Ауааԥсыра – 178 378 800 ҩык (1915 ш.)

## Аимператорцәа рсиа
* Пиотр I Ду (1721–1725)
* Екатерина I (1725–1727)
* Пиотр II (1727–1730)
* Анна Иоанн-иԥҳа (1730–1740)
* Иван VI Антон-иԥа (1740–1741)
* Елизавета Пиотр-иԥҳа (1741–1762)
* Пиотр III (1762)
* Екатерина II Ду (1762–1796)
* Павел I (1796–1801)
* Алеқсандр I (1801–1825)
* Николаи I (1825–1855)
* Алеқсандр II (1855–1881)
* Алеқсандр III (1881–1894)
* Николаи II (1894–1917)

## Алитература
*   
* ГОЛДЕР, Франк Альфред. *Documents Of Russian History 1914–1917* (1927), 680pp онлаин. 
* КЕННАРД, Ҳоуард Перси. ПИКОК, Нетта, eds. *The Russian Year-book: Volume 2 1912* (London, 1912) онлаин. 
* The Empire that was Russia: color photographs from Library of Congress 

## Азгәаҭақәа


Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи аимпериақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә азиатәи атәылақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтә ҩада-америкатәи атәылақәа
Акатегориа:1721 шықәсазы ицәырҵыз
Акатегориа:1917 шықәсазы ибжьаӡыз
Оҭырба, Аслан Ҭамшьыгә-иԥа

**Аслан Ҭамшьыгә-иԥа Оҭырба** (, Абгархықә — , Аҟәа) — аԥсуа аҳәынҭқарратә усзуҩ, Москватәи афилософиеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут аушьҭымҭымҭа, аус иуан Аҟәатәи арҵаҩратә институт аҿы рҵаҩыс Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа 1941-1945шш. раԥхьатәи амшқәа инадыркны аҵыхәтәанынӡа деибашьуан афронтқәа рҿы. Аус иуан Аԥснытәи АССР иҳаракыз апартиатәи аҳәынҭқарратәи маҵураҭыԥқәа рҿы.

Аслан Ҭамшьыгә-иԥа Оҭырба дреиуан аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә ҵысра аԥхьагылаҩцәа, иара ҳаҭырқәҵарала “згәы еицамкуа Аслан” ҳәа ишьҭан. Аслан Оҭырба Аԥснытәи КПСС аобком актәи амаӡаныҟәгаҩ иаҳасабала цәыббра 20, 1953ш. рзы Қырҭтәылатәи ЦК КП апленум аҿы иҭоурыхтәу иқәгылара аԥсуа жәлар рзинқәа рыхьчараз манифестны иҟалеит.

Анаҩстәи ашықәсқәа рзы, А. Т. Оҭырба иҳараку аҳәынҭқарратә маҵураҭыԥқәа напхгара рыҭо ԥсыцқьала иԥсадгьыли ижәлари рымаҵ иуан.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Марыхуба И.Р. Во времена лихолетья: [Слово об Аслане Отырба и его выступлении в 1953г.]//НД. - 2010. - 16 Апр., (№14). - С.3.
*Шария В.В. Несгибаемый Аслан Отырба: [о жизни и трудовой деятельности А. Отырба]//ЭА. - 1995. - Август-сентябрь, (№ 12-13). - С. 4-6.

Акатегориа:1910 шықәсазы ииз
Акатегориа:Ажьырныҳәамза 25 рзы ииз
Акатегориа:1990 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Ажьырныҳәамза 9 рзы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа
Акатегориа:Оҭраа
Чыкәбар, Антон Иван-иԥа

**Антон Иван-иԥа Чыкәбар** ( — ) — аԥсуа аҵарауаҩ, аетнограф. Еицырдыруа аԥсуа ҵарауаҩ-арҵаҩы, ауаажәларратә усзуҩы, аетнограф-аҭҵааҩы Н.С. Патеи-иԥеи иареи еиқәдыршәоит арҵага шәҟәы “Аԥсуа шәҟәы аԥсуа школқәа рзы”.

Антон Иван-иԥа даара бзиа ибон иуаажәлар, урҭ ркультура. Иара лассы-лассы еиҭеиҳәалон: - “Аҵара ҵалатәуп ууаажәлари уԥсадгьыли урыԥсахарцаз” -ҳәа.

Антон Иван-иԥа Чыкәбар ихьӡ кашәара ақәӡам, уи ирҵаҩратәи иуаажәларратәи усқәа ирымаз ааӡагатәи арҵаратәи ҵакы иахьагьы ишрымац ирымоуп.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Дзидзария Г.А. Формирование дореволюционной абхазской интеллигенции. - Сухум: Алашара, 1979. - С. 197.
*Бгажба Х.С. Видный представитель абхазской культуры//СА. - 1975. -16 декабря. - С.3.

Акатегориа:Хәажәкырамза 21 рзы ииз
Акатегориа:1885 шықәсазы ииз
Акатегориа:1937 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсны аетнографцәа
Акатегориа:Чыкәбараа
I Никеитәи Адунеизегьтәи Аизара ду

**I Никеитәи Адунеизегьтәи Аизара ду** — Хәажәкырамза 21, 325 шықәсазы имҩаԥысит.

Адунеизегьтәи аизарадуқәа рыла ауп ишалаго ауахәаматә қьырсиантә система. Адунеизегьтәи аизарадуқәа – ақьырсиантә уахәамақәа иреиҳаӡоу рдинмацзуҩцәа – апатриархцәа, архиепископцәа, аепископцәа реизара дуқәа роуп. Уаҟа ирылацәажәон, ирҳасабуан анцәахаҵареи ауахәама-аполитикатә ҟазшьеи змаз азҵаарақәа.

Аԥсны атерриториаҿы ақьырсианцәа ирызку раԥхьатәи аҩыратә дыррақәа иҟоу ҵәырҵит ҳара ҳера аныҟала III ашәышықәса анҵәамҭазы, Питиунт(Пицунда) ақьырсианцәа хырҵәаны иахьаарышьҭуаз ҭыԥны ианыҟалаз. IV ашәышықәса алагамҭазы ара ицәырҵит аепископ Сафрони дызхагылаз ауахәаматә хеилак. 325 шықәса рзы абазгаа рхеилак ахаҭарнак Питиунттәи аепископ Стратофил далахәын I Адунеизегьтәи аизараду. I Адунеизегьтәи аизара ду аҿы еиқәыршәан, иагьрыдыркылеит быжь-пунктк рыла ишьақәгылаз ақьырсиантә дин асимвол, анаҩс Никеитәи ҳәа зыхьӡхаз.

## Алитература
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*Абхазию делят три Церкви: [президент республики призвал РПЦ рукоположить для Сухума своего епископа]//Христианская Абхазия. - 2013. - июль. - С.7.

Акатегориа:Ақьырсианра
Акатегориа:325 шықәса