Title: Die Vrystaat en sy mense
Description: Pieter W. Grobbelaar se geredigeerde bundel, *Die Vrystaat en sy mense*, wat in 1980 deur Tafelberg Uitgewers gepubliseer is, bied 'n kaleidoskopiese blik op die geskiedenis, kultuur en geaardheid van die Vrystaat en sy inwoners. Die boek is 'n versameling bydraes van verskeie skrywers, waaronder bekende name soos Antjie Krog, Etienne Leroux, N.P. van Wyk Louw, en M.E.R., wat elkeen 'n unieke perspektief op die provinsie bied. 

Die bundel begin met "Ons Vrystaat" deur M.C.E. van Schoor, wat die leser onmiddellik in die hartland van die Vrystaat inlei. Hy beskryf die landskap aan die hand van Jan Celliers se gedig "Die vlakte" – 'n vlakteland omsoom deur berge in die ooste, waar trekboere en Trekkers hulle anderhalf eeu vantevore gevestig het. Die skrywer skilder 'n prentjie van die wuiwende grasvlaktes, rivierlope, spruite, rûe, koppies en rantjies, besaai met olienhout en karee, wat simbole van die Vrystaat geword het. Hy neem die leser op 'n reis deur die provinsie se verskillende streke: die weste met sy skouspelagtige sonsondergange en skaapboerdery; die noorde, 'n gouddeurdrenkte mieliewêreld waar mensgemaakte heuwels getuig van rykdom onder die aarde; en die ooste, die "Boland" van die Vrystaat met sy Drakensberge, sandsteenformasies en koringlande. Van Schoor beklemtoon die Vrystaat se watertekort, ironies genoeg te midde van talle plekname wat op "fontein" eindig, en die impak van droogtes op die mense. Hy beskryf die ontsag vir donderstorms en die vreugde wanneer damme oorloop, en noem spesifiek die skoonheid van die Golden Gate Nasionale Hooglandpark, 'n plek van reuse-beeldhouwerke en piramides, waar Boesmans en Sothostamme eens gewoon het, en waar rotstekeninge van hul kuns getuig.

In die afdeling oor die Vrystater se identiteit beklemtoon Van Schoor dat Vrystaters uniek is, anders as Kaaplanders met hul streekverskille soos Namakwalanders en Bolanders. Hoewel vroeëre streekname soos Middenvelders en Wittenbergers verdwyn het, het Riemland sy naam behou, wat herinner aan die tragiese wildslagting in die 19de eeu. Die Vrystaat word voorgestel as 'n "niertjie in ons grootland, Suid-Afrika," omsluit deur die Oranje- en Vaalrivier. Hy lig ook die Vrystaat se bloedige geskiedenis uit as die toneel van talle gevegte, van Vegkop (1836) teen Mzilikazi se Ndebele tot die 1914 Rebellie. Veldslagplekke soos Paardeberg en Sannaspos, geassosieer met generaal Christiaan de Wet, word genoem. Die Vrouemonument in Bloemfontein, wat meer as 26 000 grafstene simboliseer, staan as 'n blywende herinnering aan die lyding van vroue en kinders tydens die Anglo-Boereoorlog.

Van Schoor sluit sy bydrae af deur die Vrystaters te beskryf as 'n "gelukkige familie" wat gekenmerk word deur rustigheid, ordelikheid en eensgesindheid. Hy prys hul sterk nasionalisme en vaderlandsliefde, wat nie gelei het tot bekrompenheid nie, maar tot 'n ruimheid van gees. Hy wys daarop dat samewerking tussen Afrikaans- en Engelssprekendes lank reeds deel van die Vrystaatse geskiedenis is, selfs terug na die republikeinse tydperk. Hy noem prominente Vrystaters soos presidente Brand, Reitz, Steyn en Hertzog, asook Suid-Afrika se eerste Staatspresident, C.R. Swart, as voorbeelde van Vrystaters se liefde vir vryheid, sin vir regverdigheid en nakoming van hul erewoord.

Die bundel bevat ook ander boeiende bydraes. C.J. van Rooijen se "Uit die vroeë tyd" is 'n seldsame persoonlike verslag uit 1899 oor trekboere se lewe in die Vrystaat. Hy beskryf die moeitevolle trek van die Kaapkolonie na Winburg in 1855, die oorvloed van wild, die pionierslewe, en die gemeenskapsgees. Hy vertel van die bou van 'n kerk met 'n grasdak, die doop van talle kinders deur ds. Roux, en die vroeë nedersetting van Winburg met sy fort en kanon, "Ou Grietjie." Hy skets 'n prentjie van die daaglikse lewe: die was van voete saans, opsit-tydperke, eenvoudige modes, en die invloed van rondtrekkende skoolmeesters. Van Rooijen se verhaal sluit af met 'n beskrywing van sy eie deelname aan die oorlog teen Masoes in 1858, waar hy as agtienjarige gekommandeer is en hewige gevegte teen die Basoeto's beleef het. Hy vertel ook van sy deelname aan 'n kommando teen die Boesmans in die noordweste van die staat.

Tant Kotie Steenkamp se "Joernaal" (geskryf in 1926) bied 'n intieme kykie in die plaaslewe in die Vrystaatse Republiek, veral in die Boshof-distrik. Sy vertel van haar jeug op Hartbeesfontein, die bou van huise met kleilae en grasdakke, die oorvloed van wild, en die uitdagings van geilsiekte onder skape. Sy beskryf ou gewoontes soos die gebruik van 'n voetstoof met kole, die opsê van gedigte vir Oupa, en die deel van een eetbord vir twee kinders. Haar joernaal verskaf gedetailleerde inligting oor die maak van waterkerse en seep, die brand van kalk, en die looi van velle vir sakke en skoene. Sy raak ook aan die impak van die Anglo-Boereoorlog en die pokke-epidemie van 1884. Haar bydrae is 'n ryk kultuurhistoriese dokument wat die eenvoudige, godvrugtige en gasvrye lewe van die pioniers uitbeeld.

Renier de Winnaar se "Sommer stories" bied 'n humoristiese en selfspottingde blik op die Vrystaatse lewe, veral jagavonture en sy interaksies met die "Duiwel." Hoewel sy ouderdom op sy grafsteen (102 jaar) waarskynlik oordrewe is, is sy verhale vol spekskiet en vermaak. Hy beskryf sy vaardighede as 'n skut, sy jaghonde, en die uitdagings van 'n jagter. Sy konfrontasies met die Duiwel, wat hom uitlok om te vloek en te skel, maar hy weerstaan dit, is 'n sentrale tema. Die verhaal waar hy sy vuis deur 'n krans slaan as hy die Duiwel probeer moker, is 'n klassieke voorbeeld van sy oordrewe styl. Hy sluit sy stories af met 'n ontmoeting waar hy die Duiwel 'n "goeie kool stowe" deur hom Sterloop se bek tussen sy tande te druk en af te trek.

*Die Vrystaat en sy mense* is 'n waardevolle bron vir enigiemand wat die Vrystaat se verlede, sy mense en hul unieke karakter beter wil verstaan. Die verskillende stemme en perspektiewe skep 'n ryk en genuanseerde beeld van hierdie sentrale provinsie in Suid-Afrika.
Subjects: History, Biography
Places: Free State (South Africa)