Title: Polityczne, gospodarcze i kulturowe aspekty relacji Polski z krajami byłego ZSRR
Description: From Introduction:
Monografia Polityczne, gospodarcze i kulturowe aspekty relacji Polski z krajami byłego ZSRR poświęcona jest wzajemnym zalŜnościom Polski i krajów byłego Związku Radzieckiego w zakresie szeroko rozumianej polityki i gospodarki, na tle podobieństw oraz róŜnic cywilizacyjno-kulturowych. W 1989 roku załamał się dwubiegunowy układ sił na arenie międzynarodowej. Polska zaczęła stosować wobec swojego wschodniego sąsiada politykę dwutorowości. Jej istotę stanowiło nawiązanie i rozwijanie stosunków z poszczególnymi republikami związkowymi ZSRR przy jednoczesnym utrzymaniu korzystnych relacji z Moskwą. JuŜ na początku okresu transformacji ustrojowej, wśród priorytetów polskiej polityki zagranicznej znalazło się utrzymanie powiązań w sferze gospodarczej i bezpieczeństwa. Zaowocowało to podpisaniem szeregu umów międzynarodowych z państwami powstałymi na gruzach Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, co stało się podstawą dla pogłębiania współpracy w wielu róŜnych dziedzinach i na róŜnych poziomach - od płaszczyzny międzypaństwowej, po kontakty interpersonalne.
Autorzy w swoich artykułach dokonali refleksji nad wzajemnymi relacjami widzianymi zarówno przez pryzmat wydarzeń minionych, jak i wyzwań niesionych przez współczesność. Realizacja tak złoŜonego przedsięwzięcia badawczego wymagała interdyscyplinarnego podejścia do omawianych zagadnień, w związku z czym zaprosiliśmy do współpracy przedstawicieli wielu róŜnych dyscyplin z obszaru nauk humanistycznych, takich jak: historia, politologia, prawoznawstwo, socjologia, ekonomia,
filozofia, językoznawstwo etc. Wieloaspektowe podejście do analizowanych zagadnień, umoŜliwiło kompleksowe i syntetyczne ujęcie tego – obszernego i jakŜe złoŜonego – zagadnienia. 
Struktura pracy została podzielona na trzy rozdziały, zgodnie z dyferencjacją zawartych w tytule monografii aspektów – na polityczne, gospodarcze i kulturowe. Rozdział pierwszy – Relacje na płaszczyźnie międzypaństwowej, organizacji międzynarodowych oraz podmiotów samorządowych i społecznych w kontekście rozwiązań o charakterze instytucjonalno-prawnym – otwiera artykuł Tomasza Nałęcza zatytułowany Szanse i zagroŜenia dla współpracy ze Wschodem z perspektywy historyka. Autor dostrzega waŜkość pozytywnych stosunków Polski z jej wschodnimi sąsiadami i – po przeprowadzeniu
analizy historycznej tego zagadnienia, postuluje – podbudowane śmiałymi ideami – nowe otwarcie – gruntownie odmienionej i funkcjonującej w ramach struktur Unii Europejskiej – Polski na Wschód, w tym na Rosję. Do historii najnowszej sięga równieŜ Jerzy Jaskiernia w tekście pt.: Rada Europy jako forum współpracy Polski z państwami poradzieckimi, odnotowując, Ŝe przemiany
w Polsce i w pozostałych państwach Europy Środkowej i Wschodniej po 1989 roku – w wyniku których nastąpił rozpad takich organizacji jak Układ Warszawski i Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej – spowodowały zdezaktualizowanie zasadniczych płaszczyzn współpracy tych państw. Tę pustkę wypełniła Rada Europy, która stanowi waŜną i dotychczas jeszcze nie w pełni wyeksploatowaną płaszczyznę współpracy państw poradzieckich oraz – dzięki swemu zasięgowi – współpracy paneuropejskiej, przeciwdziałając nowemu podziałowi kontynentu wyznaczanemu granicami Unii Europejskiej. Tego rodzaju przeciwdziałania – jak zauwaŜa Genowefa Grabowska – wychodzą równieŜ z wewnątrz samej UE. W opracowaniu Polityka wschodnia Unii Europejskiej prezentuje na dowód tej tezy załoŜenia i sposób realizacji programu Partnerstwa Wschodniego Unii Europejskiej, który urzeczywistnia chęć współpracy ze wschodnimi partnerami min. w obszarach demokracji, praw człowieka oraz na płaszczyźnie gospodarczej. Program ten jednakŜe, zainicjowany i wspierany przez Polskę, spotyka się z zastrzeŜeniami ze strony Rosji, negatywnie wpływając na wzajemne stosunki obydwu krajów. Podobnie jest w przypadku polskiej polityki obronności, na co zwraca uwagę Aleksandra Ciopińska, Autorka tekstu Obrona przeciwrakietowa w stosunkach polsko-rosyjskich w XXI wieku, która – referując polityczny i strategiczny problem, jakim był projekt budowy amerykańskich elementów obrony antyrakietowej w Polsce – proponuje prowadzenie dialogu z Rosją, mimo rozbieŜności w tej kwestii oraz wypracowanie wspólnego stanowiska z sojusznikami z NATO i Unii Europejskiej.
Akcentowanie tego co łączy, nie zaś rozbieŜności i podziałów postuluje Marta Drabchuk w analizie zatytułowanej Granica polsko-ukraińska: szanse i wyzwania, gdzie moŜemy przeczytać, iŜ granica pełni funkcję dzielącą z samej definicji, pełnienie funkcji łączącej zaleŜy natomiast od intensywności i skuteczności polityk państw leŜących po obu jej stronach. Wspólne inicjatywy
m.in. w zakresie przeciwdziałania przemytowi, napływowi grup przestępczych i zwalczania terroryzmu, stanowią podstawę dla dalszego rozwoju stosunków polsko-ukraińskich w sferze gospodarczospołecznej na poziomie międzypaństwowym i regionalnym. Ta ostatnia płaszczyzna znajduje egzemplifikację w artykule Anity Kijanki pt.: Polak, Ukrainiec – dwa bratanki? Próba analizy ponad półwiecznej współpracy Województwa Świętokrzyskiego i Obwodu Winnickiego. Wynika z niego, Ŝe mimo ogromnych przemian, jakich doświadczyły obydwa regiony, mimo zmian władz, sytuacji politycznych i gospodarczych, we wzajemnej współpracy powstawały nowe programy kulturalne i edukacyjne i nie ustawała obustronnie świadczona pomoc.
Współczesna polityka wschodnia Rzeczpospolitej Polskiej jest w duŜej mierze implikacją załoŜeń powstałych u zarania transformacji ustrojowej, co jest konkluzją tekstu autorstwa Magdaleny Stachowicz, zatytułowanego Krzysztof Skubiszewski – architekt zmian w polskiej polityce zagranicznej. Stan realizacji polityki wschodniej Polski w latach 1989-1993. Minister Skubiszewski rozumiał złoŜoność polityczną i społeczno-gospodarczą obszaru postradzieckiego, wiąŜącą się z ówczesną niestabilnością relacji, tak między wszystkimi państwami powstałymi na tym obszarze, jak i wewnątrz kaŜdego z osobna. Wymagało to od polskich władz prowadzenia elastycznej i wieloaspektowej polityki zagranicznej wobec państw byłego bloku wschodniego, uwzględniającej ich cele oraz specyfikę i tworzącej zarazem podwalinę do nawiązywania dobrosąsiedzkich stosunków. Okres rozpadu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich stanowił takŜe – jak zauwaŜa Kalina Skowronek
w artykule Polityka bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej – kluczowy czynnik determinujący redefinicję polityki zagranicznej oraz postrzegania bezpieczeństwa przez Federację Rosyjską, która – będąc sukcesorem ZSRR – znalazła się w całkowicie odmiennej sytuacji geopolitycznej. Autorka prezentuje szerokie spektrum strategii bezpieczeństwa, uwzględniających zarówno sferę militarną, politykę zagraniczną, jak i bezpieczeństwo Ŝywnościowe.
Kolejny rozdział niniejszej monografii nosi tytuł Relacje w sferze działalności ekonomicznej, polityki społeczno-gospodarczej oraz kreowania i transferu innowacyjności naukowo-technicznej w kontekście konwersji globalnego rynku dóbr, usług i wiedzy. Rozpoczyna się on szerokimi przemyśleniami Lucyny Mączki, które moŜna potraktować jako wprowadzenie do całokształtu jego treści. Wpływ globalnego kryzysu na politykę społeczną to diagnoza najbardziej waŜkich makroekonomicznych problemów współczesności. Świat współczesny ulega nieustannym dynamicznym przemianom, w duŜej mierze zachodzącym pod wpływem procesów ekonomicznych. Zmiany te wymagają więc nowego spojrzenia w przyszłość. Na przełomie XX i XXI wieku państwa narodowe muszą sprostać wielu nowym wyzwaniom podyktowanym czynnikami demograficznymi, nowymi technologiami oraz
globalizacją i powiązanymi z nią zagroŜeniami w postaci zmian klimatycznych, systemowych problemów oświaty, ubóstwa, dyskryminacji i nierówności społecznej, problemów migracyjnych itp. Aktualny kryzys ekonomiczny wymusza poszukiwanie nowych perspektyw rozwoju dla współczesnych gospodarek narodowych, z uwzględnieniem ich wymiaru społecznego oraz indywidualnego sposobu zorganizowania. Jest zatem wskazane, aby Polska – ze względu na liczne podobieństwa i bliskość
geograficzną – poszukiwała owych perspektyw wraz z partnerami ze wschodu, maksymalizując w ten sposób szanse wykreowania konstruktywnych rozwiązań. Na mankamenty i zagroŜenia wzajemnej kooperacji gospodarek państw słowiańskich wskazuje Wojciech Lis w artykule SzantaŜ energetyczny jako środek kształtowania polityki zagranicznej Rosji a bezpieczeństwo energetyczne krajów byłego ZSRR. Podkreśla jednakŜe istnienie wspólnych interesów, rozszerzając perspektywę równieŜ na Zachód: „jak Europa jest zaleŜna od dostaw rosyjskiego gazu, tak zyski Rosji zaleŜą od Europy. Rosjanie są zainteresowani stałymi wielkimi zyskami z eksportu, a Europejczycy otrzymywaniem nieprzerwanych dostaw gazu i ropy po atrakcyjnych cenach. Przyszłość Rosji jest więc ściśle związana z przyszłością UE”. Autor w konkluzji postuluje podjęcie wysiłków na rzecz poprawy wzajemnych stosunków i wypracowania wspólnych zasad współpracy. Na temat prorozwojowej współpracy ponad granicami
pisze równieŜ Marek Miłek w tekście pt.: Współpraca transgraniczna jako istotny element rozwoju ekonomicznego obszarów granicznych Polski, podkreślając, iŜ międzynarodowa współpraca transgraniczna jest waŜnym instrumentem rozwoju polskich województw. Dzięki zapewnieniu przepływu doświadczeń pomiędzy regionami róŜnych państw, wspiera inicjatywy zmierzające do podniesienia jakości funkcjonowania instytucji samorządowych. Ponadto stymuluje rozwój turystyki, ułatwia skoordynowanie rozbudowy infrastruktury po dwóch stronach granicy oraz prowadzi do rozwoju oświaty i kultury w regionach. Wszystkie te elementy sumarycznie przyczyniają się do rozwoju gospodarczego. Perspektywy współpracy Polski i Ukrainy w dziedzinie innowacji to równieŜ analiza korzyści płynących z współdziałania ponad granicami. Aleksander Oksanycz dowodzi, Ŝe dla Polski
współpraca z Ukrainą w dziedzinie innowacji jest szansą dywersyfikacji rozwoju gospodarki, wzrostu udziału branŜ nowoczesnej technologii oraz efektywniejszego wykorzystania potencjału naukowotechnicznego, a takŜe rozszerzenia rynku zbytu dla innowacyjnych produktów. Dla Ukrainy natomiast, to moŜność dokonywania transferu z Polski współczesnych technologii, oŜywienia sektorów badawczo- rozwojowych oraz sposób na zahamowanie procesu utraty potencjału naukowego. Zagadnienie
innowacyjności w gospodarce kontynuowane jest przez Marię Słomińską-Okłę. Transfer innowacji jako priorytet w rozwoju współpracy gospodarczej między Polską a Ukrainą stanowi dopełnienie i uszczegółowienie analizy dokonanej w poprzednim artykule.
Trzeci i ostatni rozdział prezentowanej monografii – Relacje w zakresie podobieństw i róŜnic obrazów świata w ujęciu lingwistycznym, socjologicznym oraz filozoficzno-cybernetycznym w kontekście uwarunkowań natury kulturowo-cywilizacyjnej – inicjowany jest tekstem o tytule: Wschodnia granica Europy, rozpatrującym problem kulturowej istoty i geograficznego zasięgu europejskości. Robert Piotrowski przeprowadzając swój wywód, dokonuje przeglądu wielu koncepcji dotyczących
tej kwestii, koncentrując się zarazem na teorii cywilizacji Feliksa Konecznego i identyfikując tym samym europejskość przede wszystkim z cywilizacją łacińską.
Do myśli Konecznego nawiązuje równieŜ blok tematyczny poświęcony róŜnicom w etnicznym obrazie świata. Teoretyczne doń wprowadzenie stworzył Oleg Leszczak w artykule Stereotypy etnicznych obrazów świata w aspekcie typologii cywilizacji: metodologiczne zaląŜki badania kontrastywnego, którego celem jest sformułowanie zasad metody kontrastywno-lingwistycznej oraz typologizacji cywilizacyjno-kulturowej, które stanowią narzędzia badań specyfiki obrazu świata Polaków oraz jej wschodnich sąsiadów, co zgodnie ze słowami Autora moŜe „dać dość interesujący materiał do przemyśleń i pozwolić na głębsze zrozumienie róŜnic etnicznych i nieporozumień w interakcjach społeczno-kulturowych i polityczno-ekonomicznych”. Drugim – juŜ praktycznym – elementem bloku tematycznego jest artykuł Switłany Leszczak i Olega Leszczaka pt.: Przejawy mentalności Rosjan w stereotypach językowych (analiza kulturowo-cywilizacyjna). Autorzy dokonując szczegółowej analizy, wskazują na wyjątkową złoŜoność rosyjskiego obrazu świata, uwarunkowaną wieloetnicznością, wieloreligijnością oraz duŜym rozwarstwieniem społecznym. Etniczne i językowe stereotypy Ukraińców (analiza kulturowo-cywilizacyjna) to z kolei tekst Michała Łabaszczuka. W wieloaspektowej konkluzji Autor zwraca uwagę na problem dwoistości wektora cywilizacyjnego Ukrainy, zwróconej jednocześnie ku Wschodowi i ku Zachodowi, oraz na róŜnorodne ukierunkowanie przestrzeni ideologicznej. Z drugiej jednak strony funkcjonowanie suwerennego państwa implikuje proces unifikacji kulturowo-cywilizacyjnej. Martyna Król natomiast przebadała obraz świata Polaków. Artykuł pt.: Przejawy mentalności Polaków w stereotypach językowych (analiza kulturowo-cywilizacyjna) prezentuje obraz Polaka, który – jak stwierdza Autorka – nie napawa optymizmem. Cechy łacińskie wypierane są przez bizantyńskie, na co nakłada się postępująca konsumeryzacja społeczeństwa. 
RóŜnice w obrazie świata mają swoje odbicie w dyskursie medialnym. Zbigniew Kmieć w opracowaniu Relacje polsko-rosyjskie w polskim oraz rosyjskim dyskursie informacyjnym zauwaŜa, Ŝe to głównie media kształtują wiedzę Polaków i Rosjan na temat polsko-rosyjskich stosunków. Manipulacyjne przekazy powodują nasilenie i utrwalenie negatywnych stereotypów zwłaszcza po stronie polskiej, gdyŜ rosyjskie media poświęcają Polsce duŜo mniej uwagi, niŜ polskie media Rosji. Karolina Baran w artykule Tematyka polsko-rosyjskiego dyskursu publicznego o Katyniu – szkic porównawczy przeanalizowała ów dyskurs pod kątem zagadnienia zbrodni katyńskiej i doszła do podobnych wniosków. Polacy mówią o Katyniu często i emocjonalnie, Rosjanie zaś niechętnie poruszają ten temat, skupiając się na warstwie faktograficznej.
Zasady rządzące dyskursem publicznym w Polsce, Rosji i byłych Republikach Radzieckich oraz całokształt zdarzeń jakie zachodzą w tej części świata, pozwala lepiej zrozumieć tekst Grzegorza Dorobka pt.: Filozoficzno-cybernetyczne przemiany w Polsce i krajach byłego ZSRR, prezentujący dedukcyjną teorię systemów autonomicznych stworzoną przez Mariana Mazura i wzbogaconą przez
Józefa Kosseckiego, która umoŜliwia analizę problemów poprzez matematyczne modelowanie procesów za pomocą wzorca teoretycznego. Natomiast wywód Eugeniusza Zubkowa zatytułowany Wschód i Zachód – lustrzane odbicie mitów i masowego strachu schizofrenicznego wskazuje na analogiczne procesy w Polsce i na Wschodzie – głównie w Rosji. Mamy do czynienie nie tylko z podobnymi mitami i stereotypami, ale równieŜ z podobną – cybernetyczną – ich proweniencją. Rafał Stanisław
Brzoza zaś, wraz ze Stanisławem Stecko w artykule Veritas temporis filia est. Polacy i Rosjanie w relacjach wzajemnych. Mity i uprzedzenia a rzeczywistość przekonują, Ŝe droga do poprawy relacji z Rosjanami winna prowadzić przez próbę zrozumienia ich prawdy, nie dlatego jednakŜe, aby przyjąć rosyjski punkt widzenia jako własny, lecz po to aby poznawszy „newralgiczne punkty” naszych wschodnich sąsiadów, nie zadawać im bólu. Z kolei z pokrewnego artykułu Grzegorza Wilk-Jakubowskiego i ElŜbiety Szkoły Veritas temporis filia est. Wizerunek Ukrainy i Ukraińców w oczach Polaków wynika, Ŝe wśród Polaków istnieje rozbieŜność postaw wobec Ukrainy i Ukraińców. ZauwaŜyć naleŜy takŜe, iŜ postawy polskich obywateli stopniowo ewoluują. Z badań CBOS wynika, Ŝe poziom niechęci do Ukraińców systematycznie spada, wzrasta zaś poziom sympatii. W przyszłości powinno to doprowadzić więc do znacznej poprawy postaw Polaków wobec ich wschodnich sąsiadów. Poprawie postaw i otwartości na innych sprzyja dialog wielokulturowy. Violetta Gul-Rechlewicz, Autorka tekstu Polska w obliczu dialogu wielokulturowego zwraca uwagę, iŜ „w dobie globalnego społeczeństwa pluralistycznego podkreśla się bowiem konieczność kształtowania postawy prowadzącej do zrozumienia odmienności, ale równieŜ wzmacnianie własnej toŜsamości. Współistnienie lokalnego i wielokulturowego człowieka w wielokulturowych i lokalnych strukturach stanie się moŜliwe tylko dzięki akceptacji róŜnorodności kulturowej”. Wartość poznawania standardów obowiązujących w odmiennej kulturze akcentuje Irina Rolak w artykule Komunikacja międzykulturowa oraz korporacyjna w procesie nauczania polskich specjalistów języka rosyjskiego biznesu. Przedmiotem bowiem nauczania międzykulturowego jest obca kultura oraz własna jako punkt odniesienia dla oceny tego co
nowe i nieznane, do odnalezienia róŜnic, ale i podobieństw. Otwartość wobec innych kultur jest wręcz wymogiem i celem nauczania międzykulturowego. NaleŜy zwrócić uwagę, Ŝe – jak podkreśla Autorka – „odmienna kultura jest potencjalnym źródłem nieporozumień i napięć, ale takŜe niespodzianek i fascynacji”. Proponujemy potraktować te słowa jako motto końcowe tejŜe monografii. Napięcia i nieporozumienia bowiem – w połączeniu z niespodziankami i fascynacjami – stanowią niezwykle
inspirujące zestawienie rozbudzające wyobraźnię twórczą i ciekawość poznawczą.
Liczymy, Ŝe tak szerokie spektrum spojrzenia na relacje Polski z krajami byłego ZSRR zainteresuje zarówno merytorycznie przygotowanego Czytelnika, jak równieŜ i tych, którzy dopiero rozpoczynają zgłębianie skomplikowanej materii owego zjawiska.
Szczególne wyrazy wdzięczności naleŜą się Panu Profesorowi Kazimierzowi Kikowi oraz Panu Profesorowi Ilji Siemionowiczowi Briskinowi, za wysiłek związany z przygotowaniem recenzji naukowej niniejszej publikacji.
Kordialne podziękowania kierujemy takŜe pod adresem władz: WyŜszej Szkoły Ekonomii, Turystyki i Nauk Społecznych, WyŜszej Szkoły Handlowej im. B. Markowskiego w Kielcach oraz Stowarzyszenia Współpracy Polska-Wschód, Oddział Świętokrzyski. Opracowanie i wydanie niniejszej monografii nie byłoby moŜliwe bez finansowego wsparcia udzielonego nam przez te organizacje.
Na koniec serdecznie dziękujemy wszystkim Autorom za poświęcenie swojego cennego czasu na opracowanie i przedstawienie wyników swoich badań w tekstach współtworzących niniejszą monografię.
Marek Miłek
Grzegorz Wilk-Jakubowski
Rafał Stanisław Brzoza
Marta Drabchuk