Reading list: ΑΛΕΞΗΣ ΚΑΡΠΟΥΖΟΣ - ΒΙΒΛΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
Αλέξης Καρπούζος είναι Έλληνας φιλόσοφος, πνευματικός δάσκαλος και συγγραφέας, ιδρυτής και συντονιστής της Διεθνούς κοινότητας μάθησης, έρευνας και κουλτούρας στην Ελλάδα, όπως επίσης και του Διεθνούς φόρουμ Σοφίας.

Λεξικό των Κεντρικών Εννοιών στη Φιλοσοφία του Αλέξη Καρπούζου

Μετα-οντολογική σκέψη
Η σκέψη που υπερβαίνει την κλασική οντολογία του «είναι» και διερευνά τις ίδιες τις προϋποθέσεις της ύπαρξης και της γνώσης. Δεν αναζητά σταθερές οντότητες, αλλά ροές, σχέσεις και δυναμικές μορφές ύπαρξης. Το «Είναι» δεν είναι κάτι στατικό, αλλά συμβάν, ενέργεια, ανοιχτή διαδικασία.

Συμπαντική Συνείδηση

Η συνείδηση νοείται ως καθολική παρουσία που διαποτίζει κάθε μορφή ζωής και ύλης. Ο άνθρωπος δεν «έχει» συνείδηση· είναι έκφραση της συνείδησης του ίδιου του σύμπαντος. Η αυτογνωσία είναι κοσμική αναγνώριση — το σύμπαν που γνωρίζει τον εαυτό του μέσα από το ανθρώπινο πνεύμα.

Καλειδοσκοπικό Αόρατο

Η πραγματικότητα είναι ένα πεδίο συνεχών μετασχηματισμών, ένα καλειδοσκόπιο όπου το ορατό και το αόρατο εναλλάσσονται. Το αόρατο δεν σημαίνει ανυπαρξία, αλλά τις ανεπίγνωστες, υπόγειες διαστάσεις του κόσμου. Κάθε στιγμή είναι μια σύνθεση φωτός και σκιάς, απειρότητας και μορφής.

Γνώση – Σοφία

Η γνώση είναι κατανόηση των φαινομένων, ενώ η σοφία είναι μετοχή στο Είναι. Η γνώση διαχωρίζει, η σοφία ενοποιεί. Η αληθινή σοφία γεννιέται όταν ο άνθρωπος δεν γνωρίζει απλώς τον κόσμο, αλλά συμμετέχει συνειδητά στη δημιουργική του διαδικασία.

Σπειροειδής Χρόνος

Ο χρόνος δεν είναι γραμμική διαδοχή αλλά σπειροειδής κίνηση: κάθε στιγμή περιλαμβάνει το παρελθόν και το μέλλον ως δυνατότητες. Η εξέλιξη δεν είναι ευθεία πρόοδος αλλά κυκλική ανάβαση, όπου οι μορφές επανέρχονται μεταμορφωμένες. Η ιστορία της συνείδησης είναι μια σπειροειδής μαθητεία.

Ύλη – Ψυχή

Η ύλη και η ψυχή είναι δύο όψεις της ίδιας δημιουργικής ενέργειας. Η ύλη είναι πνευματική μορφή σε συμπύκνωση, η ψυχή είναι ύλη σε εξάχνωση. Δεν υπάρχει χάσμα μεταξύ φυσικού και πνευματικού κόσμου· υπάρχει συνέχεια και συντονία ανάμεσα στα επίπεδα της ύπαρξης.

Ανοικτή Ολότητα

Η Ολότητα δεν είναι ένα κλειστό σύστημα, αλλά μια ανοιχτή διαδικασία συνύπαρξης όλων των όντων. Κάθε ον είναι κόμβος στο πλέγμα της Ολότητας· τίποτα δεν υπάρχει απομονωμένα. Η ανοιχτή ολότητα σημαίνει διαρκή δημιουργία, ελευθερία και μη-τελικότητα.

Ποιητική του Είναι

Η γλώσσα δεν περιγράφει απλώς την πραγματικότητα, τη δημιουργεί. Η ποιητική σκέψη είναι τρόπος αποκάλυψης του Είναι μέσω του λόγου και της φαντασίας. Ο Καρπούζος βλέπει την ποίηση ως φιλοσοφία εν κινήσει· έναν τρόπο να αφήνεις το άρρητο να μιλήσει.

Αυτογνωσία – Μεταμόρφωση

Η αυτογνωσία δεν είναι εσωστρέφεια αλλά συμμετοχή στη ροή του Όλου. Ο εαυτός είναι ρευστός και διαρκώς μεταμορφούμενος· μαθαίνοντας ποιοι είμαστε, αλλάζουμε. Η γνώση του εαυτού οδηγεί σε μεταμόρφωση της συνείδησης, όχι σε κατοχή μιας σταθερής ταυτότητας.

Κοσμική Συνύπαρξη

Όλα τα όντα βρίσκονται σε αμοιβαία σχέση. Η ύπαρξη είναι συν-ύπαρξη. Ο Καρπούζος θεμελιώνει μια οντολογία της σχέσης, όπου το «είναι» σημαίνει «είμαι μαζί». Η οικολογία, η αλληλεγγύη και η συμπόνια αποτελούν φυσικές εκφράσεις αυτής της κοσμικής αλληλεξάρτησης.

Αμφισημία και Παράδοξο

Η αλήθεια δεν είναι μονοσήμαντη αλλά περιέχει αντιθέσεις. Το φως και το σκοτάδι, η γέννηση και η φθορά, το Είναι και το Μη-Είναι συνυπάρχουν. Το παράδοξο δεν πρέπει να λυθεί, αλλά να βιωθεί — εκεί κρύβεται η δημιουργική δύναμη της ύπαρξης.

Μεταμορφώσεις της Σκέψης

Η ιστορία της φιλοσοφίας είναι ιστορία μεταμορφώσεων της ανθρώπινης συνείδησης. Από τον μύθο στον λόγο, από τον λόγο στο πνεύμα, από το πνεύμα στην ολότητα. Η σκέψη μεταμορφώνεται όπως το σύμπαν: κύματα δημιουργίας, διάλυσης και αναγέννησης.

Αέναη Δημιουργία (Cosmic Creativity)

Η δημιουργία δεν είναι γεγονός του παρελθόντος, αλλά μόνιμη διαδικασία. Το σύμπαν δημιουργείται συνεχώς μέσα από σχέσεις, εντάσεις και αρμονίες. Ο άνθρωπος συμμετέχει σε αυτή τη δημιουργικότητα όταν σκέφτεται, αισθάνεται, αγαπά και ποιεί.

Πλανητική Σκέψη

Η σκέψη που υπερβαίνει τα εθνικά, πολιτισμικά και ανθρωποκεντρικά όρια. Δεν είναι «παγκοσμιοποιημένη» σκέψη, αλλά οικουμενική συνείδηση της Γης ως ζωντανού οργανισμού. Η πλανητική σκέψη συνδέει το οντολογικό με το οικολογικό· αναγνωρίζει την αμοιβαιότητα ανθρώπου, φύσης και σύμπαντος. Είναι η ηθική και πνευματική βάση για έναν πολιτισμό φροντίδας και αλληλεπίδρασης.

Τεχνική και Τέχνη

Η τεχνική είναι η δύναμη του ανθρώπου να μετασχηματίζει τον κόσμο· η τέχνη είναι η δύναμη να του δίνει νόημα. Ο Καρπούζος βλέπει την τεχνική ως επέκταση της δημιουργικότητας, όχι ως μηχανικό εργαλείο, και την τέχνη ως μορφή αυτοσυνείδησης του κόσμου. Όταν η τεχνική αποκοπεί από την τέχνη, ο άνθρωπος χάνει το μέτρο του. Η αληθινή δημιουργία είναι η συνύπαρξη τεχνικής ακρίβειας και ποιητικής ευαισθησίας — η αρμονία του Λόγου και της Μορφής.