Die held
Publisher: Perskor
Published: 1962
Place of publication: Johannesburg
Language: afr
Number of pages: 40
Description: N.P. Van Wyk Louw se hoorspel *Die Held*, gepubliseer in 1962, is 'n diepsinnige verkenning van die aard van heldedom, moraliteit, en die kompleksiteit van menslike motiewe te midde van oorlog en besetting. Die drama speel af tydens die Tweede Wêreldoorlog in Frankryk onder Duitse besetting en sentreer rondom die figuur van Louis Girod, 'n skynbaar gewone loodgieter wat deur omstandighede en sy eie verlede in 'n onverwagse rol van "held" gedruk word.

Die hoorspel begin met 'n proloog gelewer deur Dr. René Ménard, 'n ou dorpsdokter wat as verteller optree. Hy stel homself voor en benadruk dat die name in sy verhaal fiktief is, maar dat die gebeure 'n dieper waarheid oor die "siekte van ons land en ons eeu" weerspieël. Hy beskryf 'n jaarlikse huldiging van gesneuwelde soldate in Frankryk en bevraagteken die motiewe agter sulke herdenkings – is dit om haat lewend te hou, of om 'n dieper begrip van heldhaftigheid en waan te kweek? Hy kondig aan dat hy 'n verhaal sal vertel wat ongeveer só begin het, wat die verhoog skep vir die terugblik na die oorlogstyd.

Die verhaal begin dan in die kantoor van Kolonel Von Oberhorst, 'n man van eer in die Duitse besettingsleër, wat in kontras staan met Kaptein Müller van die SS, 'n verteenwoordiger van die "nuwe soort" genadelose en saaklike militêre leiers. Oberhorst het informasie ontvang dat 'n ondergrondse versetgroep in sy distrik vergader. Hy het 'n verraaier, wat hy misken, binne die verset se geledere geplaas, wat hom in staat gestel het om 'n leier te word en kontak te maak met die hoof van die verset, 'n boer genaamd Jacques Baudier. Müller is opdrag gegee om Baudier se plaas te omsingel, Baudier gevange te neem, en dan te wag vir die ander versetsleiers om vir 'n eenuur-vergadering op te daag en hulle almal vas te trek. Oberhorst benadruk die belangrikheid daarvan om die leiers lewendig vas te vang, tensy hulle probeer ontsnap.

Die toneel skuif na die omsingeling van Baudier se plaas in die reën en wind. Kaptein Müller en sy soldate neem Baudier gevange, wat nors en vyandig reageer. Baudier ontken dat daar enige ander mense in die huis is. Hulle bind hom vas in die kelder en wag. Die ure gaan verby en niemand daag op vir die vergadering nie. Net soos hulle wil opgee, hoor hulle 'n deur oopgaan en 'n skaduwee beweeg. Hulle jaag die persoon, wat probeer ontsnap, en skiet hom in die been.

Die gewonde man blyk Louis Girod te wees, 'n loodgieter. Hy is 'n uur laat vir die vergadering, wat Kaptein Müller as 'n teken van die verset se swak organisasie beskou. Girod weier om enige informasie te gee oor sy medepligtiges. Die soldate mishandel hom, wat Kolonel Von Oberhorst ontstel wanneer hy opdaag. Oberhorst is 'n man van beginsel en dring daarop aan dat Girod medies versorg word deur die gevangenisdokter, Dr. Ménard, voordat hy ondervra word, met die waarskuwing dat hy volgens die oorlogsreglement en sy gewete sal optree.

Dr. Ménard, die verteller, tree hier vir die eerste keer as 'n karakter op. Hy is simpatiek teenoor Louis Girod en behandel sy wond, terwyl hy probeer uitvind wie Louis is. Louis ontken dat hulle mekaar ken, maar die dokter het 'n vae herinnering aan sy gesig. Hy moedig Louis aan om te praat oor sy familie en die doktor salueer hom in die naam van Frankryk en spoor hom aan om sterk te wees. Na die dokter se vertrek bars Louis in wanhoop uit, sy snikke word 'n herhalende " 'n Held\! 'n Held\! 'n Held\!"

'n Week later staan Louis Girod voor die krygsraad, gelei deur Kolonel Von Oberhorst. Louis erken vrywillig sy deelname aan die verset en sy dade teen die besettingsmag. Kaptein Müller probeer hom dwing om die name van sy medepligtiges te gee, maar Louis weier. Oberhorst, wat 'n gevoel het dat Louis 'n "abnormale tipe" is wat 'n martelaar wil speel, beveel dat Louis met Jacques Baudier, die boer, gekonfronteer word. Baudier ontken dat hy Louis ken, en Louis ontken Baudier. Dit versterk Oberhorst se oortuiging dat die twee mekaar nog nooit gesien het nie, tot Müller se frustrasie. Ten spyte van die onwilligheid om name te verskaf, word Louis skuldig bevind en die doodstraf opgelê, wat die volgende oggend om sesuur uitgevoer sal word. Oberhorst spreek sy respek vir Louis uit, tot Müller se misnoeë.

Die nag voor die teregstelling besoek Louis se vrou, Jeanne, hom in sy sel. Die toneel is gevul met emosie en onthullings. Jeanne het uiteindelik die waarheid oor sy "nagdiens" en sy leuens verstaan – hy was 'n versetsman, 'n held. Sy is vol trots en beloof om hul kinders groot te maak met die verhaal van hul heldhaftige vader. Louis, egter, is geteister deur die waarheid van sy eie lewe. Hy beken aan Jeanne dat sy lewe 'n leuen was, vol diefstal en bedrog. Hy was nie 'n versetsman nie, maar 'n dief wat dié nag by Baudier wou inbreek en per ongeluk gevang is. Hy vra haar om nie sy lewe aan die kinders te vertel nie, slegs sy dood as 'n held. Die paradoks is hartverskeurend: Jeanne sien hom as 'n held, terwyl hy homself as 'n bedrieër beskou.

Na Jeanne se vertrek, wat in trots en verset eindig met "Vive la France\!", stort Louis heeltemal in duie. Hy bars uit in wanhoop, skreeu dat hy nie 'n held is nie en nie wil sterf nie. Dr. Ménard keer terug en vind hom in hierdie toestand van uiterste vrees en verbittering. Louis beken aan die dokter sy ware verlede as 'n inbreker en dief wat met haat en wraak teen die wêreld geleef het. Hy onthul dat hy nie by die verset kon inskakel nie omdat hulle hom nie vertrou het nie weens sy verlede. Hy het by Baudier se plaas ingebreek, onbewus van enige vergadering. Sy motivering vir sy dood is nie patriotisme nie, maar skaamte en vrees dat sy kinders sal uitvind watter "uitvaagsel" hy werklik was. Hy wil sterf as die held wat sy vrou en kinders glo hy is, eerder as om te lewe as die dief wat hy werklik is.

Dr. Ménard probeer hom red deur die waarheid aan Kolonel Oberhorst te onthul, met die bewys dat Louis se inbrekerstoerusting in die tuin gevind is. Louis pleit by die dokter om dit nie te doen nie; hy verkies om te sterf as die held, eerder as om te lewe as die skurk. Hy sê sy vrou se woorde – "Skaam? Jy\! Ek is trots op jou, trots\!" – het hom vasgevang. Hy is bang vir wat die wêreld van hom sal dink en, belangriker, bang vir wat sy kinders sal word as hulle sy ware identiteit ken. Die dokter belowe, teensinnig, om sy geheim te bewaar.

Die hoorspel eindig met Dr. Ménard se laaste vertelling. Hy het nie die teregstelling bygewoon nie, maar het by Louis se vrou en kinders gewaak. Hulle het gewag vir die skote wat Louis se dood sou aankondig. Die dokter reflekteer oor die ingewikkelde aard van heldedom en heiligheid, en vra ten slotte: "Wát was hy? Wie sal dit weet? Die heldedom, so lyk dit my, is soos van die heiligheid gesê word: 'n vreemde ingewikkelde ding."