DYSKUSJE
Publisher: NAKŁAD KSIĘGARNI ŚW. WOJCIECHA
Published: 1925
Place of publication: POZNAR — WARSZAWA — WILNO — LUBIJN
Language: pol
Number of pages: 232
First sentence: Uważałem za swoje dobre prawo przekraczać granice publicystyki politycznej, ilekroć ze sfer przyległych (a wszystko w życiu duchowym przenika się wzajemnie): socjologii, filozofii, krytyki literackiej, czy nauki wychowania zalatywało coś wskazaniem drogowskazowym. Na kierunek dróg, którymi stąpamy, wpływa nie tylko korzyść doraźna, ale także światło idei ogólnych. Gościńcami pochodu cywilizacyjnego są szlaki wielkich idei. Z tego względu obowiązek publicystyki rozkłada się na wszystkie dziedziny, zajmujące się życiem idei.
Hodowla zasadniczych myśli, przyświecających ludzkości, a narzucających się w danej chwili, jako zagadnienie, poszczególnemu środowisku, nie może być kwestią rozrywki umysłowej. Nam chodzi o życie. Niema tak wielkiej idei metafizycznej, której wartości nie możnaby wymierzyć na skromnym odcinku życia, przez który ona ma przechodzić. Publicysta, musi być tym filozofem greckim, który utrzymywał, że człowiek jest miarą rzeczy.
Sądzę, że na wytwarzaniu równoległości między życiem idei a ideą życia jak najgorzej wychodzi i życie i myśl ludzka. Dlatego pachną mi trupem doktryny, pozbawione żywej krwi rumieńca. Dlatego niedowierzam drogom idei, których nie podobna przeprowadzić przez człowieka samego socjologicznie, ale nade wszystko psychologicznie. Do takich dróg należą przede wszystkim owe „liberalne”, nie liczące się z psychologią społeczną, której jednostka jest reprezentantką, po prostu z naturą człowieka, owe doktryny, ulegające modom literackim, dające się nakręcać na wszystkie strony, bo zawieszone w powietrzu i nieodpowiedzialne za swój stosunek do prawdy.
Człowiek jest miarą rzeczy, skoro je widzimy realizowane przez cywilizację. Czło¬wiek jest ośrodkiem, źródłem i punktem, do którego ciąży wszystko w cywilizacji. O cywili¬zacji zaś nie można myśleć w liczbie pojedynczej; tyle ich jest ile jest twórczych społe¬czeństw narodowych. Noszą one imiona narodów, a treść mają swoistą wedle nacji, która tworzy. Nie masz człowieka psychiką generalną „ludzkości”, są reprezen tanci psychiki narodowej ze stemplem swojej cy wilizacji. Tę markę można zatrzeć, można do skonale spożywać owoce cywilizacji w obcych ogniskach. Spożycie może być międzynarodowe ale urodzić się gdzieś trzeba i wychować skądś duszę wziąć. Międzynarodowy ideał cywilizacji- hotelu ma w sobie coś z bezpańska komiwoią- żerskiego lub kelnerskiego i umysłowo i moralnie. Idea „drzewa” w ogólności jest w hodowli niej możliwa do zrealizowania; trzeba się zadowolić sosną, dębem, jałowcem, cisem, limbą.
Gatunek w świecie ducha produkuje śię w ten sposób, że naród stwarza mozolnie wielki aparat cywilizacji, obejmujący wszystkie przejawy i po trzeby życia, aparat, w którym wszystko organi cznie jest związane, bo jest życiem samem. Jed nostka jest współtwórcą cywilizacji i jej wykład nikiem. Bez tego aparatu, gdzie jednym z zasad niczych włókien jest mowa rodzima, człowiek cywilizowany nie jest do pomyślenia.
Tam, w swem wielkiem środowisku, zdobywa on kulturę i serca i myśli, tam ujście dla troski jego programów dziejowych. Jeśli tam idea jakaś „nie ma zastosowania żywotnego, to tej idei niema wcale.
Description: Od trzydziestu lat z górą polska myśl demokratyczno narodowa pracuje nad tym, aby wprowadzić do patriotyzmu polskiego pierwiastek organizacyjny rozumnej woli, któryby z tego skarbu, narodowego uczynił prawidłową siłę rozwoju. Patriotyzm polski w czasach upadku państwa zamanifestował się na cały świat swoistymi znamionami i przyczynił się niewątpliwie do ocalenia Polski. Był to żar w popiele, który utrzymał życie narodowe, że nie gasło, utrzymał w naszym ciele temperaturę życia. Był to patriotyzm na ogól typu uczucio¬wego, a przeto surowy. Wielki kapitał, ale w stanie żywiołu niezorganizowanego, surowy, wybuchający od czasu do czasu, a zresztą tlejący. Palił się w poezji polskiej ogniem prze¬dziwnej piękności, strzelającym do niebios, że zdawało się Polska cała płonie. Wytwarzał sporadycznie zjawiska typu czynnego, ale to była czynność wulkanu. A gdy organizm znużo¬ny wpadał w reakcję, patriotyzm ten automatyzował się jako gest, ratujący pozory ognia fajer¬werkowym światłem.
Życie psychiczne najpiękniejsze estetycznie, ale pozostawione pokoleniom dziedzicz¬nie bez ewolucji, musi ulegać zwyrodnieniu. Wytwarzało no fatalne usposobienie duchowe, ro¬biące z ludzi bezmyślne aparaty do wykonywania odruchów. W końcu nie stać ich na włas¬ne czucie; wykonywają ruchy przez naśladownictwo. Naśladują obcych lub ruchy swoich ojców.
Społeczeństwo, mające inteligencję w tym stanie, nie może być twórczym. Ponieś¬liś¬my wiele strat z tego powodu i opóźniliśmy swój rozwój, a gdy przyszła wojna, pokazało się dowodnie, że sfery oświecone pod osłoną najjaskrawszych haseł patriotycznych uprawiały defetyzm, albo szły na przekór logice dziejów.
W społeczeństwie w związku z tą chorobą psychiczną wytworzył się zamęt co do hie¬rarchii duchowej, zdawało się nie że panuje wyścig o głupotę. Im kto niedorzeczniej interes narodowy traktował, tym wyższy miał tytuł patrioty. W zaułkach tej niejasnej perspektywy zbierała się nieczystość moralna. Występek polityczny rodzi się sam w złych warunkach hi¬gieny duchowej. Prawda interesu narodowego stała się rzeczą względną zrazu teoretycznie, a w praktyce uzależnioną od względów prywatnych lub koteryjnych. Patriotyzm uczuciowy na zawołanie, łatwo płonący jak ogień bengalski, przyzwyczaił do pozy, rodził i bohaterów i wo¬dzów. Bohater kładł się w ogniu, udając Mucjusza Scevolę , w gruncie rzeczy — dla pięknego oświetlenia swej postaci; a widzów znowu nic moralnie nie kosztowało brać to za prawdę.
Nowy ruch umysłowy, nadany przez demokrację narodową, wziął sobie za pierwsze zadanie wychowawcze, żeby z tej choroby społeczeństwo uleczyć. Powstała szkoła patriotyz¬mu czynnego i realnego myślenia politycznego o interesie narodu. Dzieje trzydziestu lat tej pracy są dziejami walki z nałogami i teorią patriotyzmu uczuciowego. Bierność bowiem wal¬czy o swe prawa rozpaczliwie. Z leżenia na żywiole, który ponosi, zmienić pozycję tak, aby żywioł okiełzać i nim powodować — to wysiłek nie lada. W oczach ludzi zwyrodniałych widniał blady strach przed nauczycielami: zostawcie nas w spokoju!
Że to był rys psychiczny głęboki, widzimy po tempie życia w wolnej Polsce. Warunki nowe, już nie nauczyciele, wzięły się do ludzi, żądając od nich wytrwałego patriotyzmu czyn¬nego, jako pierwszej zasady konstytucji moralnej w życiu samodzielnym. Życie samo wzięło na próbę patrio¬tyzm: naprzód wojna, potem odbudowa. Wypróbowało naprzód możność wy¬sił¬ku politycznego, a te¬raz próbuje wytrwałość obywatelską. Zwyrodniały patriotyzm szedł wbrew temu nakazowi ży¬cia na wojnie w kierunku najmniejszego oporu, a potem żeby opa¬no¬wać ustrój państwowy, który jak okręt miał ich dalej kołysać na fali. Państwo było tą pos¬ta¬cią nowego życia, które od nich zażądało pracy obywatelskiej. Uczynić je od siebie zależnym, w tym jedynie widzą wyjście. Z tym warunkiem godzą się na państwo, inaczej będą jego wrogami. Tymczasem dać im państwa nie można, bo ten aparat pracy i obrony w ich rękach się rozłazi; uproszczony ze swego wielkiego skomplikowania do jednostronnego użytku przy¬biera kształt koryta.
Patriotyzm uczuciowy wyrodniejąc przechodzi w pozory, a w pewnych warunkach staje, się siłą rozkładu. Jako stan subiektywny słabo uświadamiany ma on, jak widzieliśmy, skłon¬ność zatra¬cania w poczuciu stosunku do swego przedmiotu, którym jest owa patria. Jest to stosunek psychicz¬nie niezorganizowany. Salwując swój przywilej bezwładu psychicznego, bardzo łatwo może się zwrócić przeciw obiektowi swych uczuć. Tym się tłumaczy łatwość, z jaką dokonywała poboru rekruta w tych sferach międzynarodówka. Ona ich uwalnia od męki niejasnego do ojczyzny stosunku.
Table of contents: pagenum: 1
class: part
title: Przedmowa; pagenum: 9
class: part
title: Życie szkoły i szkoła życia; pagenum: 33
class: part
title: Sekret człowieka twórczego; pagenum: 72
class: part
title: Automatyzacja i twórczość; pagenum: 102
class: part
title: Idea pracy; pagenum: 138
class: part
title: Bezdroża metafizyki; pagenum: 172
class: part
title: Rozbrajanie duchowe narodu; pagenum: 205
class: part
title: Propaganda epimeteizmu