ESMA'UL HÜSNADAN NUR DAMLALARI(1)
Subtitle: Risaleler
Published: 2005
Place of publication: http://salahaddinceziri.com/?page_id=18
Notes: BİSMİLLAHİRRAHMANİRRAHİM 


--------------------------------------------------------------------------------

Ta-ha.8. Allah, kendisinden başka ilâh olmayandır. En güzel isimler O'na mahsustur. 

Ala.1- Rabbinin yüce adını tenzih et. 

BİRİNCİ BÖLÜM : 


Birinci kısım: Dua yi iftitah. (Birinci kısım duası) Bismillahi Teala Ey! “O öyle bir Allah ki, kendisinden başka ilah olmayan” Rabbim! Senin yüce zatının hürmetine, senin güzel isimlerinin adına, sen ki; “Rahmansın, Rahimsin, Ferd’sin, Hayy’sın, Qayyum’sun, Hekem’sin, Adl’sın, Quddus’sun, Subbuh’sın. Senin izmi azamın lütfuna istiaze ediyor, Rahmetine sığınıyorum. Sen ki, hiç kimseyi Rahmet kapından geri çevirmezsin. Amin! (s.c.) 

BİSMİLLAHİTEALA “O öyle bir Allah’tır ki, Ondan başka ilah yoktur.O Gaybı da bilir Şahadeti de.O Rahman ve rahim’dir.” (Haşr.22) Hz Peygamber (aleyhissalatu vesselam) dan bize ulaşan rivayetlerde Esmai hüsnanın iki türlü tertibi vardır.Bu iki tertib esemanın sıralanması muhteliftir. Bu sebeple kur ani kerime müracaat edeceğiz.kur ani kerimde esmai hüsnanın en çok geçtiği sure Haşr suresidir. Haşr suresinin son üç ayeti celilesinde adeta esmai hüsnanın bir tür tertibi mevcuttur.Buna binaen bizde esmai hüsnaya bu üç ayeti celileden başlayacağız.Gayret bizden takdir Allah’tandır(cc). Allah u teala, Haşr suresinin 22. ayeti celilesinin ilk cümlesini şöyle buyurur “O öyle bir Allah’ki, O’ndan başka ilah yoktur.” Bu cümleyi celilede gizli bir soru vardır. Sanki bu sorunun cevabından esmai hüsna tecelli etmektedir. Yine bu ilk cümle bize kelimeyi Tevhidi çağrıştırır. Bu manada kelimeyi Tevhid esmai hüsnanın başlangıcıdır. “O öyle bir Allah’tır ki,” lafzı celilesi zikr edildiğinde hemen zihinlere şöyle bir soru gelebilir:” Nasıl bir Allah(cc)” Elcevab: 1- De ki: O Allah tektir. 2- Allah Samed'dir. 3- O doğurmamış ve doğmamıştır. 4- Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır.(İhlas) “Allah’tan başka ilah yoktur” (la ilahe illallah) O halde “illallah”(ancak Allah) diyebilmek için “la ilahe” hakikatını anlamak lazım gelir. Dolayısı ile kelimeyi Tevhidin manasına bakmak gerekir. Bilindiği üzere kelimeyi Tevhid iki kısımdan oluşmuştur. Birincisi: “la ilahe”dir. İkincisi: “illallah”tır.Yani ‘ilahlar yoktur,ancak Allah vardır.’ “la ilahe” demek, bu manada beden gözümüzün bu alemde görebildiği,beşeri bilgi ve düşüncelerimizin ulaşıp kapsayabildiği,hayallerimizin kurabildiği, azameti ve özelliği ne olursa olsun bu tür ve evsafta olan her şey mahluktur-yaratılmıştır. Böylece nazari ve fikri kapsama alanımıza girebilen veya tahayyül edebileceğimiz hiçbir şey ilah olamaz. Bu konu ile ilgili kur ani kerimde Hz İbrahim aleyhisselam’ın iman etme tecrübesi bizim için ibret verici bir kıstastır. Mahluk-yaratılmış olan sahte ilahların ilah olunamayacağını Hz İbrahim aleyhisselam’ın dilinden Hakk teala En’am suresinde şöyle buyurur: 74- Hani İbrahim, babası Azer'e dedi ki; "Sen putları ilâh mı ediniyorsun? Ben gerçekten gerek senin ve gerekse kavminin açık bir sapıklık içinde olduğunuzu görüyorum. 75- Biz İbrahim'e göklerin ve yerin görkemli egemenlik mekanizmasını böylece gösteriyorduk ki, o kesin inançlılardan olsun. 76- Gece karanlık basınca bir yıldız gördü ve "Rabbim budur" dedi. Fakat yıldız batınca "Batanları sevmem " dedi. 77- Arkasından ayı doğarken görünce "Rabbim budur dedi. Fakat o da batınca "Eğer Rabbim beni doğru yola iletmeseydi, kuşkusuz sapıklardan biri olurdum " dedi. 78- Daha sonra güneşi doğarken görünce "Rabbim budur, bu daha büyüktür" dedi. Fakat o da batınca "Ey kavmim, ben sizin Allah'a ortak koştuğunuz putlardan uzağım. " 79- Ben yüzümü, dosdoğru bir şekilde, gökleri ve yeri yoktan var edene yönelttim, ben O'na ortak koşanlardan değilim. Allah u teala (cc)bu ayetlerde, Hz İbrahim aleyhisselam’ın şahsında, fıtri yapısından semaya bakıp, akli selim ile tefekkür ettiğinde normalde her insanın akl edip gerçek yaratıcısına ulaşabileceği hakikatını bize göstermektedir. Keza, yeryüzünde kibirlenen ve kendi nefislerini ilahlaştıranlara yönelik, Allah u teala (cc) yine Hz İbrahim aleyhisselam’ın şahsında şöyle buyurur: 80- Kavmi onunla tartışmaya girişti, bunun üzerine onlara dedi ki; "Allah beni doğru yola iletmişken sizler, O'nun hakkında benimle tartışmaya mı kalkışıyorsunuz? Ben O'na koştuğunuz ortaklardan korkmam. Meğer ki, Rabbim hakkımda bir şey dilemiş olsun. Rabbimin bilgisi her şeyi kuşatmıştır. Halâ düşünmüyor musunuz?" 81- "Sizler Allah'ın haklarında size hiçbir kanıt indirmemiş olduğu putları O'na ortak koşmaktan korkmazken, ben sizin O'na koştuğunuz ortaklardan nasıl olur da korkarım? Eğer biliyorsanız, söyleyin bakayım, bu iki gruptan hangisi güvenli olmaya daha lâyıktır?" kur ani kerimin bu hakikatleri bizim gerçek ilahımız olan Allah u teala(cc)yı bulma misalleridir. Allah u teala ya hamd olsun ki, çağımızda bilim ve teknolojinin ulaştığı seviye itibari ile artık biliyoruz ki, bu evrende var olan her şey atomlardan ibarettir. Dolayısıyla her şey atomlardan yaratılmıştır. O halde fikri, nazari ve beşeri ilmimizin kapsadığı her şeyin mahluk olduğu aklı başında olan her insan için kati bir hakikattir. Bu hakikatın batıla galip gelmesidir. Bu konuda Hakk teala kur ani kerimde şöyle buyurur: Enbiya.18- Hayır, biz hakkı, gerçeği batılın eğriliğin, başına çarparız da batılın beyni parçalanır ve yok oluverir. Allah'a yakıştırdığınız uygunsuz sıfatlardan ötürü vay gele başınıza! İsra.81- De ki; "Hak geldi, batıl yok oldu. Zaten batıl yok olmaya mahkumdur. " Netice itibari ile akli selimle “la ilahe”den kainata baktığımızda “illallah” hakikatine ulaşmamız pekala mümkündür. Bu vesile ile “illallah” hakikatına baktığımızda imkan dahilinde iki kaynağımız vardır. Birincisi: kur ani kerim (Azimüşşan) kitabıdır. İkincisi: kainat kitabıdır. Kur ani kerim apaçık bir kitap olup “la ilahe illallah” ( hiçbir ilah yoktur,Allah’tan başka) ın bütün delil ve burhanları onda mevcuttur. Kainat kitabı ise, en basit bir atomdan en derleşik galaksiye kadar bütün mevcudat birer ilahi ayet hükmündedir. Rum.8- Kendi kendilerine hiç düşünmediler mi ki, Allah göklerde, yerde ve bu ikisi arasında bulunan her şeyi ancak hak ile belirlemiş bir süre ile yaratmıştır. insanların çoğu, Rab’lerine kavuşmayı inkâr ederler. 

Rad.2- Allah gökleri, gördüğünüz gibi, direksiz olarak yükseltti. Sonra Arş'a istiva etti, güneş ile ayı buyruğu altına aldı, her biri belli bir sürenin sonuna kadar yörüngesinde hareket eder, o bütün bu gelişmeleri düzenler. Rabbinizin karşısına çıkacağınıza kesinlikle inanasınız diye O, size ayetlerini ayrıntılı biçimde açıklar. . 3- O yerin alanını geniş yaptı; orada köklü dağlar ve nehirler var etti; bütün ürünleri, bütün bitkileri çift olarak yarattı; O geceyi gündüzün üzerine örter. Hiç kuşkusuz bunlar da düşünen kimseler için ibret dersleri vardır. • 4- Yeryüzünde biri birine bitişik, farklı yapıda toprak parçaları; üzüm bağları, ekinler ve çatallı-çatalsız hurma ağaçları vardır; hepsi aynı su ile sulanır, fakat ürünleri arasında fark gözetiriz. Hiç kuşkusuz bunlarda aklı erenler için birçok ibret dersleri vardır. Yunus.5. Güneşi ışıklı, ayı da parlak kılan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için ona (aya) birtakım menziller takdir eden O'dur. Allah bunları, ancak bir gerçeğe (ve hikmete) binaen yaratmıştır. O, bilen bir kavme âyetlerini açıklamaktadır. 

Nahl.12. O, geceyi, gündüzü, güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi. Yıldızlar da Allah'ın emri ile hareket ederler. şüphesiz ki bunlarda aklını kullananlar için pek çok deliller vardır. 

Ankebut.61. Andolsun ki onlara: "Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı buyruğu altında tutan kimdir?" diye sorsan, mutlaka, "Allah" derler. O halde nasıl (haktan) çevrilip döndürülüyorlar? 

Fussilat.37. Gece ve gündüz, güneş ve ay O'nun âyetlerindendir. Eğer Allah'a ibadet etmek istiyorsanız, güneşe de aya da secde etmeyin. Onları yaratan Allah'a secde edin! 

İkinci kısım: 

Bismillah-i Teala (İkinci kısım duası) Ey Gaybı ve şahadeti yaratan. Gayb ve şahadette yarattığı bütün mahlukatı kendi buyruğu altına alan. Gaybta ve şahadette kendisine muhalif hiçbir varlığın var olma imkanı bulunmayan. Dilediği kullarına Gaybın ve şahadetin ilmini veren, dilediğinden esirgeyen. Gayb ve şahadetin yegane Haliki, qadiri ve maliki olan yüce Rabbim. Gayb’ta ve şahadette olan bütün zararlılardan, kahırdan, kederden, elemden, şerden, fesat ve fitneden, fuhuş ve fücurdan, zulüm ve zalimden, vesvese ve vesvese vericilerinden, her türlü kaza, bela ve afati dünya ve azabı ahiretten Rahmetine sığınıyorum. Sen ki, hiç kimseyi Rahmet kapından geri çevirmezsin. Gaybta ve Şahadette razı olduğun hayırlı ilimleri bana nasip et. Amin. (s.c.) 

Hakk teala bize kainat kitabının hakikatinden açık deliller bildiriyor. Bu deliller kainatın yaratıcısı olan Allah’ın (cc) varlığına bizi ulaştırıyor. Böylece “illallah” hakikatinin idrakine vasıl oluyoruz. “O nasıl bir ilahtır” sualine ancak esmai hüsnanın tafsilatıyla ulaşabiliriz. O halde Haşr suresinin 22. ayeti celilesinin ikinci cümlesine devamla bu sualin cevabına gayret edelim. “O öyle bir Allah’tır ki, Ondan başka ilah yoktur.O Gaybı da bilir Şahadeti de.O Rahman ve rahim’dir.” (Haşr.22) 

“O gaybı da bilir şehadetide.” Bu lafzı celileden iki alemin varlığını öğreniyoruz. Birisi gayb-gizli, diğeri şahadet-görünendir. Gayb alemi, iki kısımdan oluşur: birincisi, mutlak gaybtır ki, bunun mahiyetini Allah’tan (cc) başka kimsenin bilmesi mümkün değildir. İkincisi, Hakk teala tarafından bize bildirilen gaybtır ki, bununda mevcut alemimizde duyularla idrak etmemiz olası değildir. Ancak müminler: 

3. Onlar gayba inanırlar, namaz kılarlar, kendilerine verdiğimiz mallardan Allah yolunda harcarlar.(bakara) 

59. _Gaybın anahtarları Allah'ın yanındadır; onları O'ndan başkası bilmez. O, karada ve denizde ne varsa bilir; O'nun ilmi dışında bir yaprak bile düşmez. O yerin karanlıkları içindeki tek bir taneyi dahi bilir. Yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır. (En’am) 

50. De ki: Ben size, Allah'ın hazineleri benim yanımdadır, demiyorum. Ben gaybı da bilmem. Size, ben bir meleğim de demiyorum. Ben, sadece bana vahyolunana uyarım. De ki: Kör ile gören hiç bir olur mu? Hiç düşünmez misiniz?(Enam) 

Bu ayeti celileler,Gaybı Allah’tan(cc) başka kimsenin bilemeyeceğinin delilleridir. Ancak Allah’ın (cc) kendisine bildirdikleri müstesna. Bu konuya binaen Hakk teala şöyle buyurur: 179. Allah, müminleri (şu) bulunduğunuz durumda bırakacak değildir; sonunda murdarı temizden ayıracaktır. Bununla beraber Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, elçilerinden dilediğini ayırdeder. O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder, takvâ sahibi olursanız sizin için de çok büyük bir ecir vardır.(Ali-İmran) 

44. (Resûlüm!) Bunlar, bizim sana vahiy yoluyla bildirmekte olduğumuz gayb haberlerindendir. içlerinden hangisi Meryem'i himayesine alacak diye kur'a çekmek üzere kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; onlar (bu yüzden) çekişirken de yanlarında değildin.(Ali-İmran) 


49. (Resûlüm!) işte bunlar sana vah yettiğimiz gayb haberlerindendir. Bundan önce onları ne sen biliyordun ne de kavmin. O halde sabret. Çünkü iyi sonuç (sabredip) sakınanlarındır.(Hud) 

123. Göklerin ve yerin gaybı (sırrı) yalnız Allah'a aittir. Her iş O'na döndürülür. Öyle ise O'na kulluk et ve O'na dayan! Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.(Hud) 


Mutlak gayb, bize bildirilmeyen olaylardır. Ecel gibi, kıyamet saati gibi,ölüm şekli gibi, takdir edilecek rızık gibi, kimin said kimin şaki olacağı gibi,meseleler mutlak gaybi olaylardır. Bu burumları bilmek mümkün değildir. Bu misallere tevafuk eden kur ani kerimde Hakk teala şöyle buyurur: 77. Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopması ise, göz açıp kapama gibi veya daha az bir zamandan ibarettir. şüphesiz Allah, her şeye kadirdir.(Nahl) 


65. De ki: Göklerde ve yerde, Allah'tan başka kimse gaybı bilmez. Ve onlar ne zaman diriltileceklerini de bilmezler.(Neml) 

Bütün bu hakikatler bize gösteriyor ki, gaybı bilen yegane merci, gaybı resulleri vasıtasıyla kısmen bize bildiren yegane kuvvet Hakk teala’dır. Ohalde müminler der ki: 

32. Seni noksan sıfatlardan tenzih ederiz, senin bize öğrettiklerinden başka bizim bilgimiz yoktur. şüphesiz alîm ve hakîm olan ancak sensin.(Bakara) 

konumuzu toparlarsak deriz ki, gaybı-gizliyi,sırlıyı bilen şehadeti- aşikarı,açıkta olanı elbette bilir. 

92. Allah, gaybı da şahâdeti de bilendir. O, müşriklerin ortak koştukları şeylerden çok yüce ve münezzehtir.(Müminun) 

Bu konuda O Alim’i mutlak lafzı celileleriyle şöyle buyurur: 

33- Allah, Adem'e "Ey Adem, bunlara o nesnelerin adlarını bildir" dedi. Adem, meleklere bütün nesnelerin isimlerini bildirince Allah, onlara "Ben size, `göklerin ve yerin bütün gizliliklerini, ayrıca sizin bütün açığa vurduklarınız ve içinizde sakladıklarınızı bilirim' dememiş miydim?" dedi.(Bakara) 

“O gaybı da bilir şahadeti de” bu iki lafzı celile esmai hüsnanın Alim ve habir (Bilgin ve uzman-herşeyden haberdar) esemalarına bakar. Yeri gelince Allah’ın (cc) izniyle bu iki esemanın hitabına muvaffak olacağız. 





Üçüncü kısım: Bismillah-i Teala (Üçüncü kısım duası) Ey Rahmani Rahmetiyle yarattığı bütün kullarına lütfeden. Ey Rahimi rahmetiyle razı olduğu kullarına merhamet eden Yüce Rabbim. Dünyada lütfettiğin ahirette merhamet ettiğin kullarından eyle bizi. Amin. (s.c.) 


“ O Rahman ve Rahim’dır.” Geçen kısımda Gayb ve Şahadet alemlerini temaşaya çabaladık. Ancak Ayetin bu son cümlesinin birinci eseması olan Rahman Şahadet alemine bakar. İkinci esema olan Rahim ise Gayb alemine bakar. Bu manada, Rahman’ın rahmeti şahadet alemi olan Dünya hayatı içindir. Rahim’in rahmeti ise Gayb alemi olan ahiret hayatı içindir. “O Gaybı da bilir şahadeti de”, bu cümleyi celile kainatın tamamını ihata eder. Zira bütün bu hakikatı ancak, kainatı yaratan bir halık, her zerresinin ilmine vakıf olan bir alim, bütün mahlukatın ihtiyacını temin eden bir samed, bütün işleri evirip çeviren bir kadiri mutlak ve bütün ilahi vasıflarla mutazammın olan Celal ve Cemal sahibi olan eşi ve benzeri olmayan bir ilah bilebilir. İşte o ilah Allah’tır (celle celaluhu). Gayb ve şahadet kavramları ile yaratılış ilminin hakikatı idrakimize sunuluyor. Bu yaratılış hakikatinde, yaratılmış olan bütün mahlukatın, yaratılmasından ve sonraki bütün hayati safhalarında kendileri ile birbirleri ile ve yaratıcılarıyla olan bütün münasebetlerinde sonsuz bir ilişki ve mükemmel bir tanzim mevcuttur. Bu ilişki ve tanzimi ilahiye de muazzam bir manzara beliri verir. İşte tam bu manzara içinde mahlukatın değişik hal ve eşkalinden tezahür eden iki intiba vardır. Birincisi; cemaldır. İkincisi; Celaldir. Cemalden yaratılış sanaatının hayranlığı, Cemalden ise yaratılış nizamının heybeti doğar. Bu hayranlık ve heybet insanı kainat üzerinde tefekküre sevk eder. Oysa kainatın her noktasında, mahlukatın her hal ve evsafının her zerresinde ilahi kudretin tecellilerini görmekteyiz. O halde kainatın hakikatını anlamak için, ilahi esemalar olan Esmai hüsnayı idrak etmek gerekir. Mesela, şahadet aleminden olan bu dünya hayatı rahmeti Rahman eseması ile mümkün olmuştur. Rahim esemai celilesinin rahmeti ise gayb aleminden olan ahiret hayatında Hakk teala’nın bazı kullarına mükafatıdır. Üstat bediüzzeman, esmai hüsnanın tecellilerine misalen işarat’ül i’caz adlı eserinde şöyle buyurmaktadır: “ Arkadaş! Cenab-ı Hakkın sıfat-ı ezeliye aleminde biri celali, diğeri cemali, iki türlü tecellisi vardır. Celal ile cemalin sıfat-ı ef’al aleminde tecellisinden lütuf ve kahır, hüsün ve heybet tezahür eder. Ef’al alemine tecelli edince, tahliye ( ) –süsleme,donatma-ile tahliye ( ) ,-Salı verme,serbest bırakma- tezyin ile tenzih doğar. Asar ve a’mal aleminden alem-i ahirete intıba’ edince, lütuf Cennet ve nur olarak, kahır da Cehennem ve nar olarak tecelli eder. Sonra alem-i zikre in’ikas-aks- edince, biri hamd, diğeri tesbih olmak üzere iki kısma ayrılır. Sonra alem-i kelamda tecelli edince, kelamın emir ve nehye taksimine sebep olur. Sonra alem-i irşada intikal edince, irşadı tergib ve terhib, tebşir ve inzara taksim eder. Sonra vicdana tecelli edince, reca ve havf husule gelir. Sonra irşadın iktizasındandır ki, havf ile reca arasındaki müvazene devamla muhafaza edilsin ki, reca ile doğru yollara süluk edilsin, havf ile de, eğri yollara gidilmesin; ne Allah’ın rahmetinden me’yus, ne de azabından emin olunsun.” Neticede bu dünya bir imtihan sahasıdır. Bu sahada imtihana hazırlanmak için bize dört kitap verilmiştir. Bu kitaplar; kur ani kerim kitabı,kainat kitabı, Hz peygamberin sünnet kitabı ve insan kitabıdır. Bu konuda kur ani azimüşşan da Hakk teala şöyle buyurur:, 

“Fussilet.53. insanlara ufuklarda ve kendi nefislerinde âyetlerimizi göstereceğiz ki onun (Kur'an'ın) gerçek olduğu, onlara iyice belli olsun. Rabbinin her şeye şahit olması, yetmez mi?” Bu ayeti celilede, kainatın ve insanın birer ilahi kitap olduğu açıkça anlaşılmaktadır. Bu imtihan konusunda da Hakk teala şöyle buyurur: 

“Hud.7. O, hanginizin amelinin daha güzel olacağı hususunda sizi imtihan etmek için, Arşı su üzerinde iken, gökleri ve yeri altı günde yaratandır. Yemin ederim ki, (Resûlüm!): "Ölümden sonra muhakkak diriltileceksiniz" desen, kâfir olanlar derhal "Bu, açık bir büyüden başka bir şey değildir" derler.” 

Bu ayeti Celile’den anlaşıldığı üzere Yüce Yaratıcı kainatı Bir imtihan vesilesi olarak yaratmıştır. İnsan ise bu imtihanın amacı olarak yaratılmıştır. Nitekim bu kainat değişik alemlerden oluşmuştur; misal: alemi berzah, Alemi emir, Alemi esbab,Alemi ervah, Alemi misal, Alemi gayb, Alemi şahadet, Alemi ekber, Alemi asgar ve ila ahir. Alemi kebir; kainattır. Alemi asgar-küçük alem- İnsandır. Bütün bu alemler ilahi esemaların tecelligahıdır. Demek oluyor ki, yaratıcımız olan zül celal vel cemal bu kainatı yaratmasında ki maksat imtihanı beşerdir. Beşerin yaratılmasından maksat imtihandır. Beşerin imtihanından maksat ibadettir. “Zariyat.56. Ben cinleri ve insanları, ancak bana ibadet etsinler diye yarattım.” İbadet ise fikir,zikir ve şükürdür. Fikir ile iman,zikir ile rücu, şükür ile kanaate vasıl olmaktır. O halde, fikri bir ibadet maksadı ile kainatın müşahhas-somut- alemine nazar edelim. Böylece rahmeti Rahmaniye yi temaşa etmiş oluruz. “Alak.1. Yaratan Rabbinin adıyla oku!” 

Bu emri ilahiden anlaşılıyor ki yaratılışı okumak için esmai hüsnanın El-Halik-Yaratan olan ismi celilesinden alemlere bakmak gerekir. İsmi Halık, esmai hüsna içinde yer alan esmai ilahiyedendir. Esmai hüsnaları en çok içeren kur ani kerimin Haşr suresinin 24. ayeti celilede şöyle buyrulur: “O Allah’ki, halık’tır,bari!dır, mütesavvir’dir. O’nun güzel isimleri( esmai hüsnası) vardır. Göklerde ve yerde olanların tümü O’nu tesbih etmektedir.O, aziz ve hakim’dir.” “O Allah ki, Halık’tır, Bari’dır, Mütesavvir’dır...” Bu lafzı celilelerde bir düzen vardır. Halık sıfatıyla yaratan,Bari sıfatıyla yarattıklarına düzen ve tertip veren, Mütesavvir sıfatıyla yaratıp düzen verdiği mahlukatına şekil ve biçim verendir. Demek ki, Halık’é zül celal u zül cemal u zül kemal hulkiyetin-yaratılışın yegane vacidi’dir. O halde gelin şu Halık’é zül kemalin yaratma kemalatını temaşa edelim Bir insanın ressam olabilmesi için deneme-yanılma yöntemi ile yüzlerce resim yaparak tecrübe kazanması gerekir. Böylece biraz da yeteneği varsa ressam olabilir. Oysa Hakk teala deneme-yanılma veya tecrübeden münezzehtir. Zira O (cc) her şuuni ilahiye de her vasfı celilede kemal sıfatına sahiptir. O’nun (cc) yaratmasında bir emsal veya örnek olmaz. O’ emsalsiz yaratandır.Zira O (cc) ezeli ve evveli sıfatıyla yaratandır. Bu sıfatı celilelerle yaratan Halık’é zül kemal ilk yaratan olması hasebiyle O’nun (cc) yaratmasında emsal ve örnek olamaz. Çünkü emsal ve örnekleri de yaratan O’ dur. Samediyeti ve ismi Bedii gereğince emsal ve örneğe muhtaç değildir. Bu izahatlardan anlıyoruz ki, yaratmada tecrübe yoktur. Keza yaratmasında tekamül-Evrim de yoktur. Ancak yarattığı mahlukatın mühletlerinde tekamül vardır. Yani yaratması mükemmel olup kemal vasfı ile mütezammindir. Yarattığı mahlukatın takdiri mühletleri gereği, mahlukata mahsus tekamül vardır. Bu tekamül mühlet ve kemale erme ile alakalı olup cinsi veya ırki tekamül değildir. Yani bir türün başka bir türe dönüşmesi değildir. Bu tekamül ancak Ahd ile Vaad, Misak ile Vaid (1) hakikatine tabi olan mahlukatla mahduttur. Öyle ise yaratma şu veya bu nokta veya zamanda başladı demek Ezeli ve Evveli olan Zati zül celalin kemalatına aykırıdır. O halde yaratılış Ezeli ve Evveli olmak durumundadır. Zira ilahi isim ve sıfatlar da Ezeli ve Evveli olmak durumundadır. Bu gerçeğe işareten: “Göklerde ve yerde olan ne varsa O’ndan ister. O, her gün bir iştedir.-yaratır-.” (Rahman.29) Bu ayeti celileden de anlaşılacağı üzere yaratma süreklidir. Yaratma Ezeli ve Ebedidir. Nitekim Esmai ilahiye ve sıfatı Kemaliye her hangi bir anda veya her hangi bir işte ihtiyaca binaen varolmuş değildir. Haşa sümme haşa! Zira O (cc) Zati zül kemal her türlü ihtiyaçtan münezzehtir. Hakeza O’nun (cc) subbuhun (2) sıfatı celilesi gereği ilahi isim ve sıfatları Zati celalinin tecellileridir. Aksi takdirde Uluhiyetin kemaline, Zati celalin Cemaline ek ve ilaveler olur ki, bu gibi fikir ve tasavvurlar afaki ve sakattır. “Varlığı bilinsin diye her şeyi yarattı” fikri tasavvurlar da bu cümledendir. Neticede, yaratılışta iki sual vardır: keyfiyet ve kemniyet. Keyfiyette de iki sual vardır: Ne zaman ve neden?. Kemmiyette de iki sual vardır; Ne kadar ve nereye kadar? Ne zaman suali iki kısımdır. Birinci kısım Xalıq olan yaratıcı için ne zaman yarattı? Bu sualin cevabı şudur: O’nun yaratması Ezelidir. Zira Xalıq olan ismi Celili Zatının tecellisidir. O halde yaratma şuuni ilahiyeden olup ezeli bir süreçtir. “Ne zaman?” sualinin ikinci kısmı mahluk içindir. Her mahlukun bir bidayeti vardır. Şu mahluk şu zamanda yaratılmıştır denebilir. Bu yaratma zincirinde her mahlukun bir noktası vardır. Her mahlukun bir başlangıcı vardır. Çünkü mahluklar ezeli değil, bidayelidir. “Neden vardır” sualinin de iki kısmı vardır. Birinci kısım xalıq içindir. “Neden yaratıldı” diye sorulduğunda; El cevap: Yaratma sıfatı yaratılanın nedenidir. “O, her gün yaratma işindedir” Vacibil Vücud, bu sualin en güzel cevabı gibidir. Neticede Xalıq olmak mahlukatın nedenidir. Bu sualin ikinci kısmı mahluk içindir. “Neden vardır?” sualinin cevabında deriz ki; mahluk xalıqe zül kemalin sanat eseridir. Eser saniinin varlığının neticesidir. O halde, mahluk “Neden vardır” sualine cevaben Xalıq vardır de, ondan mahluk vardır. İkinci sualin birinci kısmı da iki suale taksim eder: Birincisi, xalıq içindir ki; “Ne kadar yarattı.” Bu sualin cevabı şudur ki; takdir ettiği kadardır ki, bu yaratma kemmiyeti-niceliği Alum esmasının ihatasındadır. İkincisi; mahluk içindir ki, “Ne kadarsın” sualinin cevabı ise, xalıqe zül celalin takdir ettiği kadardır. “Nereye kadar” suali de iki kısımdır ki; birincisi xalıq içindir ki, mühlet ve eceli takdir eden O’dur. “Bütün nefisler ölümü tadacaktır” ayeti celilede bu mealdendir. İkincisi mahluk içindir ki, xalıqe zül Alimin mahlukuna bildirdiği kadar bir bilgidir ki, mahluk “Subhaneke La İlme Lena. Senin bize bildirdiğinden başka bir şey bilemeyiz. Alim ve Hakim olan Sensin.” 

(1) Ahd ile vaad ve Misak ile vaid konusu ileride insanın yaratılışı konusunda açıklanacaktır. 

(2) Subbuhun, Subuhât : Sübha'nın cemi, Sübha ise tenzih, takdis, tebrie manalarını ifade eder. Salahaddin CEZİRİ Darulcahiliyeden (Ramazan 2005)