Boumiddele en vormelemente in romanstrukture
Publisher: Universiteit van die Witwatersrand
Published: 1968
Place of publication: Johannesburg
Language: afr
Number of pages: 797
Description: J.H. Senekal se *Boumiddele en vormelemente in romanstrukture* ondersoek die strukturele komponente van romans en hoe hierdie elemente die "wêreld-in-woorde" van 'n literêre teks bou. 

In die "Voorwoord" verduidelik Senekal dat hy sy navorsing in 1964 begin het, ná sewe jaar van vorige prosa-navorsing, met die spesifieke doel om die vernuwing in die Afrikaanse romankuns te verstaan. Hy wou eers 'n deeglike begrip kry van prosastruktuur, boumiddele en vormelemente voordat hy die "moderne" roman in detail kon ondersoek. Die studie is in beginsel a-histories, hoewel dit erkennend is van historiese ontwikkelinge. Dit is 'n sistematiese vergelyking van boumiddele en vormelemente in vyf geselekteerde Afrikaanse romans: *Hans-die-Skipper*, *Laat vrugte*, *Bart Nel*, *Swart pelgrim* en *Hilaria*. Hierdie romans is gekies omdat hulle in die literatuurondersoek veel aandag geniet het, in literatuurgeskiedenisse spesiaal vermeld word as hoogtepunte of as verteenwoordigend van 'n bepaalde styl (simboliek, realisme, aktualiteit), en in die geval van *Hilaria*, omdat dit direk aansluit by die sogenaamde "moderne Europese roman" ten opsigte van sy tegniek.

Senekal wys daarop dat die kompleksiteit van die probleem vereis het dat verskillende uitgangspunte en aspekte saamgevat moes word. Hy het nie net die boumiddele en vormelemente self ondersoek nie, maar ook die vertelsituasie, die "point of view", die "epischen Grundformen" en selfs styl in ag geneem, aangesien al hierdie aspekte verband hou met die tydruimtelike struktuur van die roman. Hierdie struktuur word voorgestel as 'n netwerk van onderlinge relasies in vorme en spanninge in die "woord-wêrelde". As gevolg van die omvang van die studie kon hy slegs 'n paar voorbeelde per aspek bespreek, en kon hy slegs vlugtig verwys na vroeëre navorsing oor die verskillende aspekte. Die studie is nie 'n klassifikasie van die Afrikaanse romanliteratuur nie, maar 'n oorsig van die belangrikste boumiddele en vormelemente.

Die "Verantwoording" begin met 'n kritiese bespreking van biografiese metodes van literatuurondersoek. Senekal argumenteer dat hoewel sulke metodes korrelasies tussen 'n werk en die werklikheid kan aantoon, dit nie kan verklaar hoe 'n roman inmekaar sit, wat dit is, of hoe dit van ander genres verskil nie. Hy beklemtoon dat die fundamentele vrae oor die roman self – die aspekte wat bydra tot die herkenning van 'n literêre kunswerk as 'n roman – dikwels oor die hoof gesien is. Vroeëre romanondersoeke het die graad van ooreenkoms met die werklikheid dikwels as 'n kriterium vir die waarde van 'n roman gebruik.

Senekal erken dat 'n kunswerk gebaseer is op die skrywer se lewenservarings, gedagtes en oorwegings – die "grondstowwe" of "Rohstoffe" – wat duidelik in 'n roman teenwoordig bly. Hy haal Franz Stanzel aan, wat sê dat die onderskeidende kwaliteite van die roman nie in die skrywer se ervarings of idees lê nie, maar in die "sprachlichen Formung und erzählerischen Gestaltung eines Stoffes". A.L. Sötemann se standpunt, dat "grondstoffen" op sigself onverskillig is, en dat die estetiese kwaliteit van die werk afhang van hoe hierdie grond- en hulpstowwe geselekteer, georganiseer en verweef is in 'n komplekse netwerk van onderlinge relasies (stilistiese en kompositoriese parallelle, spiegelinge, antitetiese verhoudinge, verwysings, wisselinge van gesigspunt en tempo), word ook beklemtoon. Vir Senekal gaan dit dus nie om die biografiese korrelasie nie, maar om die tegniek.

Die tegniek het in die afgelope dekades 'n sentrale en selfs eksklusiewe plek in literatuurondersoek ingeneem. Mark Schorer se radikale opvatting, dat "tegniek...bykans alles" is en dat dit alleen die "materiale van die kuns objectifeer", word bespreek. Hoewel Senekal nie heeltemal met Schorer se standpunt saamstem dat die kwaliteit van die materiaal geen rol speel nie – die roman moet meer as net tegniek wees – stem hy wel saam dat daar geen ander weg is om tot die "méér as tegniek" deur te dring as via die tegniek nie, omdat die roman hom juis "in en deur die tegniek openbaar". Die verhouding tussen tegniek en visie (Weltanschauung) word ook aangeraak, waar tegniek die visie oproep en slegs daardeur geopenbaar word.

Die term "tegniek" word as vaag en algemeen beskryf, soms oorvleuelend met aspekte soos spanning, klimaks, en motivering vir die handeling. Senekal beklemtoon dat sy ondersoek op die "hoe" en nie op die "wat" van die roman fokus nie, dit wil sê, op die wyse waarop en die vorm waarin die "materiaal" georganiseer word om die "gecompliceerd net van onderlinge relaties" te vorm. Dit is dus hoofsaaklik 'n ondersoek na aspekte van die komposisie.

Die studie gaan uit van die beginsel dat elke roman sy eie outonome struktuur het, 'n prinsipe wat meewerk tot die sin wat oral in die roman aanwesig is. Die titel, *Boumiddele en vormelemente in romanstrukture*, is 'n direkte weerspieëling van hierdie uitgangspunt. Hoewel elke roman uniek is, kan 'n sistematiese vergelyking van tegniese en kompositoriese aspekte in verskillende romans help om gemeenskaplike eienskappe te identifiseer.

Die inhoudsopgawe van die proefskrif toon 'n gedetailleerde struktuur, wat begin met "Verantwoording", "Tegniek en komposisie", en "Outonomie en vergelyking". Dit beweeg dan na die kern van die ondersoek, "Boumiddele en vormelemente" wat verband hou met tyd- en ruimtestrukture, vertelsituasies, en vormelemente. Verdere afdelings duik in diepte in "Elemente in die 'woord-wêrelde'" deur spesifieke romans te analiseer, en ondersoek ook "Vertelsituasies", "Vormelemente" (insluitend berig, scène, beskrywing, beeld en tablo), "Tydsaspekte" (soos romantyd, verteltyd, chronologie, terugreikings en vooruitreikings), "Direkte rede" en "Indirekte vorme van weergawe" (soos indirekte rede, erlebte rede, monoloque intérieur en stream of consciousness). Die studie sluit af met 'n "Slot: Terugblik" en 'n omvattende literatuurlys.