Modern Higher Secondary Biology XI
Edition: First edition
Publisher: Kalyani Publishers
Published: 2020
Place of publication: India
Format: Paperback
Number of pages: 756
Copyright date: 2020
First sentence: 1
 জীৱ জগত 
The Living World
	জীৱজগতখন অতি বিস্ময়কৰ। জীৱ প্রজাতিসমূহৰ গুৰুত্বপূর্ণ দিশটোৱে হ’ল ইয়াৰ বিচিত্ৰতা আৰু জীৱৰ উপাংশবোৰৰ এককতা। বিচিত্ৰময় জীৱজগতৰ ভিন ভিন জীৱসমূহ জৈৱমণ্ডলৰ সকলো পৰিবেশতে পোৱা যায়। পর্ব্বতমালা, পর্ণপাতী অৰণ্য, সাগৰ-মহাসাগৰ, হ্রদ, মৰুভূমি, বৰফাবৃত অঞ্চল, গৰম পানীৰ উহ আদি সকলোধৰণৰ পৰিবেশতে জীৱ জীয়াই থকা আমি দেখিছোঁ। একেধৰণৰ জীৱগোষ্ঠীৰ জীৱ তথা অন্য জীৱগোষ্ঠীৰ জীৱৰ মাজত থকা আন্তঃসম্পর্ক আৰু লগতে জীৱবোৰৰ পৰিবেশৰ সতে থকা সম্পর্কৰ বিষয়ে আৰু জীৱবোৰৰ সাংগঠনিক একক কোষবোৰৰ ভিতৰত সংঘটিত আণৱিক পৰিঘটনাসমূহে আমাৰ মনত এটা প্রশ্নৰ উদ্রেক ঘটায়; সেয়া হ’ল আচলতে জীৱন মানে কি? 
1.1 জীৱ কি (What is Life?): 
	পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতে বিভিন্নধৰণৰ সজীৱ আৰু নির্জীৱ বা জড় পদার্থৰে ভৰি আছে। সজীৱ বস্তুবোৰৰ প্রাণ বা জীৱনী শক্তি আছে। এইবোৰকে জীৱ বোলে। আনহাতে, জড় পদার্থবোৰৰ প্রাণ নেথাকে অর্থাৎ ইহঁতৰ জীৱনী শক্তি নেথাকে। জড় পদার্থক বাদ দি জীৱবোৰ অকলে জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। জীৱবোৰে নিজৰ মাজত বিক্ৰিয়া কৰাৰ উপৰিও জড় পদার্থৰ লগতো ক্ৰিয়া বিক্ৰিয়া কৰি জীয়াই থাকে। অর্থাৎ পৃথিৱীৰ বুকুত জীৱবোৰে জড় পদার্থৰ লগত সহাৱস্থান কৰি জীয়াই থাকে। জীৱ আৰু জড় দুয়োবিধেই একেবোৰ ৰাসায়নিক যৌগৰ দ্বাৰা গঠিত হলেও অথবা দুয়োবিধেই কিছুমান ভৌতিক নিয়ম যেনে – চুম্বকত্ব, মাধ্যাকর্ষণ, বিকিৰণ আদিৰ দ্বাৰা প্রভাৱিত হ’লেও জীৱ আৰু জড়ৰ মাজত থকা সংগঠনৰ স্তৰসমূহৰ মাজত বিশাল পার্থক্য আছে। জড় পদার্থৰ সংগঠনৰ প্রথম স্তৰ পৰমাণু, পৰমাণুৰ পৰা অণু আৰু তাৰ পৰা যৌগ সৃষ্টি হয়। আনহাতে, জীৱিত পদার্থৰ সংগঠনৰ ক্ষেত্ৰত পৰমাণুৰ পৰা অণু সৃষ্টি হয় আৰু বেলেগ বেলেগ প্রকাৰৰ জৈৱ আৰু অজৈৱ অণুৰ মাজত ঘটা বিভিন্নধৰণৰ ৰাসায়নিক আন্তঃক্ৰিয়াৰ ফলত সজীৱতাৰ লক্ষণ প্রকাশ কৰি প্রট’প্লাজমৰ সৈতে কোষ সৃষ্টি হয়। এই কোষৰ পৰা ক্ৰমে কলা, কলাতন্ত্ৰ, অংগ, অংগতন্ত্ৰ আৰু শেষত উচ্চ স্তৰৰ জীৱ সৃষ্টি হয়। ই উত্তেজকৰ প্রতি সঁহাৰি দিয়াৰ উপৰিও বৃদ্ধি, প্রজনন, উৎপৰিৱর্তন, বিৱর্তন, আত্মপুনৰাবৃতি, আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আদি বৈশিষ্ট্যসমূহ দেখুৱায়। জীৱবোৰে পৰিবেশৰ লগত ক্ৰিয়া-বিক্ৰিয়া কৰি এটা সুস্থিৰ পৰিবেশতন্ত্ৰ গঢ়ি তোলে।
	জীৱন কি? জীৱনৰ সংজ্ঞা দিয়া কঠিন। তথাপি সজীৱ বস্তুবোৰে পৰিবেশৰ লগত কৰা আন্তঃক্ৰিয়াৰ ফলত যিবোৰ বৈশিষ্ট্যৰ বহিঃপ্রকাশ ঘটে সেইবোৰকেই অর্থাৎ জীৱিত বস্তুৰ বাহ্যিকভাৱে প্রকাশিত লক্ষণসমূহকেই বিজ্ঞানীসকলে জীৱন বুলি চিহ্নিত কৰিছে। জীৱই দেখুওৱা এই লক্ষণ বা বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল।
1. বৃদ্ধি (Growth):
	এককোষীয়েই হওঁক বা বহুকোষীয়েই হওক সকলো জীৱই শাৰিৰীকভাৱে বৃদ্ধি পায়। যেতিয়া জীৱদেহত উপচিতিৰ (Anabolism) হাৰ বৃদ্ধি পায় তেতিয়া কোষবিলাকত কোষীয় পদার্থৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি হৈ কোষ ডাঙৰ হয় আৰু বিভাজিত হৈ কোষৰ সংখ্যা আৰু জীৱভৰ (Biomass) দুয়োটাই বঢ়াই তোলে। আনহাতে, এককোষী জীৱবোৰৰ বিভাজনৰ ফলত ইহঁতৰ সংখ্যাও বৃদ্ধি হয়। সেইবাবে ইহঁতৰ জীৱভৰ আৰু সংখ্যা বৃদ্ধিয়েই হ’ল জীৱটোৰ সামগ্রিক বৃদ্ধি। এনেদৰে কোষীয় পদার্থৰ বৃদ্ধিৰ ফলত জীৱদেহৰ ভৰ বাঢ়ি আকৃতি আৰু ওজন স্থায়ীভাৱে বৃদ্ধি হ’লে তাক বৃদ্ধি বোলে। জড় পদার্থৰো বৃদ্ধি হোৱা দেখা যায়। এই বৃদ্ধি ভিতৰৰ পৰা নহয়, বাহিৰ পৃষ্ঠত জমা হোৱা পদার্থৰ তৰপৰ বাবেহে হয়। নির্জীৱ পদার্থৰ বৃদ্ধিক অধিবৃদ্ধি (Acretion) বোলা হয়। আনহাতে, জীৱদেহৰ বৃদ্ধি সদায় ভিতৰৰ পৰা হয়। এনেদৰে আভ্যন্তৰৰ পৰা হোৱা বৃদ্ধিক অন্তৰাগ্রহণ (Intususception) বোলে। উদ্ভিদত জীৱনৰ সকলো স্তৰতে এটা নির্দিষ্ট অনুপাতত কোষবিভাজন হৈ থাকে বাবে বৃদ্ধিও হৈ থাকে, কিন্তু প্রাণীবিলাকৰ এটা নির্দিষ্ট বয়সলৈকেহে হয়। বৃদ্ধি জীৱিত পদার্থৰ এটা লক্ষণ হ’লেও ইয়েই জীৱৰ একমাত্ৰ বৈশিষ্ট্য নহয়। 	
2.প্রজনন (Reproduction):
	জীৱৰ আন এটা বৈশিষ্ট্য হ’ল প্রজনন। জীৱই জন্মৰ দ্বাৰা জীৱন চক্ৰ আৰম্ভ কৰি মৃত্যুৰে সামৰণি মাৰে। মৃত্যুৱে জীৱৰ সংখ্যা কমাই তোলে। সেয়ে জীৱবোৰে প্রজননৰ দ্বাৰা পিতৃপুৰুষৰ সৈতে একে বৈশিষ্ট্য আৰু আকৃতিযুক্ত অপত্য জীৱ সৃষ্টি কৰি নিজৰ প্রজাতিৰ অস্তিত্ব বজাই ৰখাৰ উপৰিও সংখ্যা বৃদ্ধি কৰে। বেলেগ বেলেগ জীৱৰ প্রজনন প্রক্ৰিয়া ভিন ভিন হ’লেও জীৱবোৰে সাধাৰণতে তিনিটা সাধাৰণ প্রক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা প্রজনন কৰে, যেনে – যৌন, অযৌন আৰু আংগিক প্রজনন। প্রাণী, উদ্ভিদ আদি উচ্চস্তৰৰ জীৱবিলাকে প্রধানকৈ যৌন প্রজনন কৰে। বহুতো ভেঁকুৰ, মছ, ঢেঁকীয়া আদিয়ে যৌন প্রজননৰ উপৰিও ৰেণু সৃষ্টিৰ দ্বাৰা অযৌন প্রজনন কৰে। বহুতো নিম্নস্তৰৰ জীৱই মুকুলোদ্গম, বিখণ্ডন বা খণ্ডিতকৰণৰ জৰিয়তে অংগজ প্রজনন কৰা দেখা যায়, যেনে- ইষ্ট (Yeast) আৰু হাইড্রা (Hydra) ত মুকুলোদ্গম (Budding), বেক্টেৰিয়াত বিখণ্ডন বা ভাজন প্রক্ৰিয়াৰে আৰু সুত্ৰাকাৰ শেলাই, ভেঁকুৰ, মছৰ প্রট’নিমাৰ বিখণ্ডনৰ জৰিয়তে প্রজনন হ’ব পাৰে। প্লেনেৰিয়া নামৰ চেপেটা কৃমিৰ দেহৰ এটা অংশ চিঙি গ’লে সেই অংশৰ পৰাও পুনৰ এটা চেপেটা কৃমিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। এই প্রক্ৰিয়াক পুনৰজনন (Regeneration) বোলে। তৎসত্বেও কিন্তু প্রজননকেই জীৱৰ একমাত্ৰ বৈশিষ্ট্য বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি; কাৰণ, কর্মী মৌমাখি, খচ্চৰ, বন্ধ্যা স্ত্ৰী-পুৰুষ আদিয়ে প্রজননৰ জৰিয়তে অপত্য জীৱ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে। জড় পদার্থৰ প্রজনন ক্ষমতা নেথাকে। 
3. বিপাক (Metabolism):
	জীৱৰ আন এটা বিশেষ বৈশিষ্ট্য হ’ল বিপাক। জীৱদেহৰ কোষত অসংখ্য ৰাসায়নিক পদার্থ (প্রায় 5000 বিধতকৈ অধিক)ৰে গঠিত আৰু এই ৰাসায়নিক পদার্থবোৰৰ মাজত অহৰহ কিছুমান জৈৱ-ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া চলি থাকে। জীৱদেহত অনবৰতে চলি থকা এই জৈৱ-ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াবোৰক বিপাক বোলে। বিপাক প্রক্ৰিয়া চলি থকা এই জৈৱ-ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াবোৰৰ কিছুমানত সৰল জৈৱ যৌগ যোগ হৈ জটিল জৈৱ যৌগৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ বাবে জীৱৰ পুষ্টি সাধন আৰু বৃদ্ধি হয় আৰু শক্তি সঞ্চিত হয়। ফলস্বৰূপে শুষ্ক ওজনৰো বৃদ্ধি হয়। এনেধৰণৰ গঠনমূলক বিপাক প্রক্ৰিয়াক উপচিতি (Anabolism) বোলে। সালোক সংশ্লেষণ, আত্মীকৰণ, প্র’টিন সংশ্লেষণ আদি এনেধৰণৰ বিপাক কার্য। আনহাতে, কিছুমান বিপাক প্রক্ৰিয়াত উপচিতি প্রক্ৰিয়াত সৃষ্টি হোৱা জটিল পুষ্টি দ্রৱ্যবোৰ সৰু সৰু সৰল যৌগলৈ ৰূপান্তৰ হয় আৰু পোষক দ্রব্যত নিহিত হৈ থকা স্থিতি শক্তি ৰাসায়নিক শক্তিৰূপে মুক্ত হয়। অর্থাৎ বন্ধন হৈ থকা স্থিতি শক্তি গতি শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ হয়। এনে ধৰণৰ ধ্বংসাত্মক বিপাক প্রক্ৰিয়াক অপচিতি (Catabolism) বোলে, যেনে – শ্বসন।
4. কোষীয় সংগঠন (Cellular Organization):
	কোষীয় সংগঠন জীৱৰ এটা সুনির্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য। কোষীয় গঠন জীৱৰ বাহিৰে আন কোনো জড় বস্তুত পোৱা নেযায়। জীৱদেহ এটা কোষেৰে (এককোষীয়) বা ততোধিক কোষেৰে (বহুকোষীয়) গঠিত হ’ব পাৰে। জীৱদেহত একে ধৰণৰ কামৰ বাবে কোষবোৰ লগ হৈ কলা, কলা লগ হৈ কলাতন্ত্ৰ, কলাতন্ত্ৰৰ পৰা অংগ আৰু অংগতন্ত্ৰ লগ লাগি গোটেই দেহটো গঠন হয়। গতিকে দেখা যায় যে কোষ হ’ল জীৱদেহৰ দেহ গঠন আৰু কার্যৰ একক। জীৱৰ দেহ আৰু প্রকোষকেন্দ্রীয় কোষেৰে (য’ত প্রকৃত কোষকেন্দ্র নেথাকে) নাইবা সংকোষকেন্দ্রীয় কোষেৰে (য’ত প্রকৃত কোষকেন্দ্র থাকে) গঠিত। কোষৰ ভিতৰত বিভিন্ন জৈৱ আৰু অজৈৱ যৌগৰ সংমিশ্রণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা প্রট’প্লাজমত জীৱৰ সকলো জৈৱ-ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া চলে আৰু তাৰ ফলত জীৱৰ লক্ষণবোৰ প্রকাশ পায়। জীৱৰ সকলো কার্য প্রট’প্লাজমৰ দ্বাৰাই সংঘটিত হয় আৰু ইয়াৰ অবিহনে কোনো জীৱ জীয়াই থাকিব নোৱাৰে।
5. উত্তেজনশীলতা (Irritability):
	প্রত্যেক জীৱৰ তাৰ চাৰিওফালৰ পৰিবেশৰ প্রতি থকা সচেতনতা আৰু বাহ্যিক বা আভ্যন্তৰিণ পৰিৱর্তনশীল অৱস্থাৰ (উত্তেজক বা উদ্দীপক) প্রতি সঁহাৰি জনাব পৰাটো জীৱৰ আন এটা বিশেষধৰণৰ সুনির্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য যিটো জড় পদার্থত নেথাকে। পৰিবেশৰ যি পৰিৱর্তনে, যেনে – তাপ, চাপ, স্পর্শ, পানী, ৰাসায়নিক পদার্থ, হৰম’ন আদিৰ তাৰতম্যই জীৱদেহক উত্তেজিত কৰি তোলে তাক উদ্দীপক (Stimulus) বোলে। এই উদ্দীপকৰ প্রতি জীৱৰ যি প্রতিক্ৰিয়া তাক সঁহাৰি (Response) বোলে। আনহাতে যি গুণ বা ক্ষমতাৰ প্রভাৱত জীৱ এটাই উদ্দীপকৰ প্রতি সঁহাৰি জনাব পাৰে তাক উত্তেজনশীলতা (Irritability) বোলে। নিলাজী বন এডাল চুলে জয় পৰি যোৱা, শামুক এটা স্পর্শ কৰিলে ই তাৰ দেহটো খোলাৰ ভিতৰত সুমুৱাই লোৱা নাইবা কেৰেলুৱা এডাল স্পর্শ কৰিলে দেহটো পাক খাই পৰা – এই আটাইবোৰে জীৱৰ পৰিবেশৰ প্রতি থকা উত্তেজনশীলতাৰ উদাহৰণ। ইয়াত প্রত্যেকৰে বাবে “স্পর্শ” হ’ল উদ্দীপক, নিলাজীবনৰ পত্ৰিকাবোৰ জয় পৰি যোৱা, কেৰেলুৱাৰ দেহটো পাক খাই পৰা নাইবা শামুকৰ মাংসল অংশ খোলাত সোমাই পৰাটো উদ্দীপকৰ (স্পর্শ) প্রতি জনোৱা সঁহাৰি। জীৱবিলাকৰ সচেতনতা বা অনুভূতিশীলতা থকা বাবেহে ইহঁতে উদ্দীপক বা উত্তেজকৰ প্রতি সঁহাৰি জনাব পাৰে। প্রাণীবোৰে লৰচৰ কৰিব পাৰে আৰু ইহঁতৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ থকাৰ বাবে ইহঁতে উত্তজকৰ প্রতি তৎক্ষণাত সঁহাৰি জনায় আৰু এঠাইৰ পৰা অন্য ঠাইলৈ স্থানান্তৰ হ’ব পাৰে, সেয়ে ইহঁতে উদ্দীপকৰ প্রতি জনোৱা সঁহাৰি স্পষ্ট অর্থাৎ সহজে ধৰিব পৰা বিধৰ। কিন্তু উদ্ভিদবোৰৰ উত্তেজকৰ প্রতি জনোৱা সঁহাৰি অত্যন্ত ধীৰ আৰু ধীৰে ধীৰে ইহঁতে উত্তেজকৰ সৈতে অভিযোজন কৰি চলে। অৱশ্যে নিলাজীবনৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম দেখা যায়। জীৱবিলাকে বাহ্যিক উত্তেজকবোৰৰ উপস্থিতি সত্বেও ইহঁতে দেহৰ ভিতৰৰ আত্ম- পৰিচালন তন্ত্ৰৰ সহায়ত এটা সুস্থিৰ পৰিবেশ বজাই ৰাখিব পাৰে। অর্থাৎ বাহ্যিক পৰিৱর্তনশীল পৰিবেশৰ (উদ্দীপক) লগত মিলাই চলিবলৈ এই আত্মনিয়ন্ত্ৰণকাৰী তন্ত্ৰটোৱে জীৱদেহৰ ভিতৰত এটা  পৰিৱর্তন আনে আৰু এই পৰিৱর্তনশীল পৰিবেশৰ লগত মিলাই চলিব পৰাকৈ অভিযোজন কৰে।
	যদিও পৰিবেশৰ প্রতি থকা সচেতনতা জীৱৰ এটা নিজস্ব, স্পষ্ট আৰু মূখ্য বৈশিষ্ট্য তথাপি মাত্ৰ ইয়াৰ দ্বাৰাই জীৱ এটাক জড় পদার্থৰ পৰা বাছি উলিয়াব নোৱাৰি। কাৰণ কেতিয়াবা মস্তিষ্ক মৃত (Coma অৱস্থাত থকা) ৰোগী এজনকো কৃত্ৰিমভাৱে যন্ত্ৰৰ দ্বাৰা হাওঁফাওঁ আৰু হৃদপিণ্ডৰ কার্য কৰাই বচাই ৰখা দেখা যায়। এনে অৱস্থাত ৰোগীজনে পৰিৱেশৰ কোনো উদ্দীপকৰ প্রতি সঁহাৰি জনাবলৈ অক্ষম হয় কিন্তু ৰোগীজনক তেনে অৱস্থাত আমি মৃত বুলিও ক’ব নোৱাৰোঁ।
6. চলন (Movement):
	জীৱৰ আন এটা বৈশিষ্ট্য হ’ল ইহঁতে লৰচৰ কৰিব পাৰে। কিছুমান জীৱৰ পদ বা ঠেং, বাহু, কশা আদি নির্দিষ্ট চলন অংগ থাকে আৰু এই আটাইবোৰৰ সহায়ত  ইহঁতে আনৰ সহায় নোলোৱাকৈ খাদ্য অন্বেষণ, বাসস্থান, আত্মৰক্ষা, প্রজনন, নাইবা উত্তেজনশীলতাৰ বাবে এঠাইৰ পৰা আন এঠাইলৈ সামগ্রিকভাৱে স্থানান্তৰ হ’ব পাৰে। এনেধৰণৰ চলন সকলোধৰণৰ প্রাণী আৰু ইউগ্লেনা, ক্লেমাইড’মনাচ আদি নিম্ন শ্রেণীৰ উদ্ভিদৰ বৈশিষ্ট্য। নিম্ন শ্রেণীৰ প্রাণীয়ে কূটপদ, ফ্লেজেলা, চিলিয়া আদিৰ সহায়ত এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ চলাচল কৰে। ইয়াকে গমন বোলে। অৱশ্যে কিছুমান মাটিত বা অন্য অৱলম্বনত খামুচি ধৰি থকা জলজ প্রাণীৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ব্যতিক্ৰম দেখা যায়। আনহাতে, উচ্চস্তৰৰ উদ্ভিদকে ধৰি সকলোবোৰ জীৱই বিভিন্ন অংশ লৰচৰ কৰিব পাৰে। গছবোৰে শিপাৰ সহায়ত এঠাইত খামুচি ধৰি থাকে যদিও ইহঁতৰ বিভিন্ন অংগৰ চলন দেখা যায়। কিন্তু ইহঁতৰ চলন অত্যন্ত ধীৰ আৰু চলন শক্তিও সীমাবদ্ধ। ফুলৰ কলি মেলখোৱা, কাণ্ড পোহৰৰ অভিমুখে বেঁকা হৈ যোৱা, পত্ৰৰন্ধ্র মেলখোৱা আৰু জাপ খোৱা, পানীৰ সন্ধানত মাটিৰ তললৈ হোৱা শিপাৰ বৃদ্ধি, অৱলম্বনত লতা বা আকর্ষই খামুচি ধৰা, কোষত প্রট’প্লাজমৰ আৱর্ত্তক ঘূর্ণন আদি আটাইবোৰেই উদ্ভিদৰ অতি ধীৰ গতিত হোৱা চলন। জীৱৰ চলন দুই প্রকাৰৰ –
কিছুমান জীৱৰ চলন সম্পূর্ণ আভ্যন্তৰিণ কাৰকৰ বাবে হয় আৰু ইয়াত কিছুমান উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ দেহ বা দেহৰ কোনো অংগই নিজে নিজে লৰচৰ কৰিব পাৰে। এনে চলনক স্বতঃচলন বোলে। অচ্‌চিলেট’ৰিয়াৰ (Oscilatoria) দেহ অনবৰতে লৰচৰ কৰি থাকে। বনচন্দালৰ অক্ষৰ দুকাষে থকা দুটা পাত দিনৰ সকলো সময়তে উঠা-নমা কৰি থাকে। একেদৰে কিছুমান জীৱৰ বাহ্যিক উত্তেজক তাপ, চাপ, পোহৰ স্পর্শ আদি বাহ্যিক উদ্দীপকৰ প্রভাৱত গোটেই দেহটো বা দেহৰ কোনো অংশ লৰচৰ কৰিব পাৰে। এনেধৰণৰ চলনক আবিষ্ট চলন (Induced movement) বোলে। স্পর্শ কৰিলে লাজুকীলতা জয় পৰি যোৱা, পোহৰ অভিমুখে কৰা গতি আবিষ্ট চলনৰ উদাহৰণ।
	জড় পদার্থৰ চলন শক্তি নেথাকে। এইবোৰে নিজে লৰচৰ কৰিব নোৱাৰে। বাহিৰৰ পৰা শক্তি প্রয়োগ কৰিহে ইহঁতক স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি।
7. অভিযোজন (Adaptation):
	অভিযোজন জীৱৰ এটা লক্ষণ। জড় পদার্থৰ অভিযোজন ক্ষমতা নেথাকে। সময়ৰ লগে লগে হোৱা পৰিবেশৰ পৰিৱর্তনৰ লগত জীৱবোৰে নিজকে খাপ খুৱাই চলিব লগীয়া হয় আৰু এনেদৰে পৰিৱর্তনশীল পৰিবেশৰ লগত নিজকে মিলাই চলিবলৈ যাওঁতে পৰিবেশ পৰিৱর্তনৰ লগে লগে জীৱৰ দেহৰ বা শৰীৰবৃত্তীয় কিছুমান পৰিৱর্তন হয়। এই পৰিৱর্তনবোৰক একেলগে অভিযোজন বোলে। অভিযোজনৰ ফলত জীৱদেহত হোৱা পৰিৱর্তনবোৰৰ বাবে নতুন নতুন বৈশিষ্ট্য প্রকাশ পায়। অভিযোজনবোৰ ক্ষণস্থায়ী (Short term) বা দীর্ঘস্থায়ী (Long term) হ’ব পাৰে। ক্ষণস্থায়ী অভিযোজনবোৰ অস্থায়ী আৰু বংশানুক্ৰমিক নহয়। পৰিবেশৰ সাময়িক পৰিৱর্তনৰ বাবে জীৱদেহত এই পৰিৱর্তন (অভিযোজন) হয়। যেনে – পৰিবেশত তাপ, চাপ, ঋতু আদি পৰিৱর্তনৰ ফলত জীৱবোৰৰ এনে পৰিৱর্তন হয় আৰু পৰিৱেশৰ এই পৰিৱর্তনবোৰ শেষ হোৱাৰ লগে লগে জীৱৰ অভিযোজনবোৰ নোহোৱা হয়। উদাহৰণ – ভেকুলীৰ শীতনিদ্রা এনে ক্ষণস্থায়ী অভিযোজন। আনহাতে, দীর্ঘস্থায়ী অভিযোজনবোৰ স্থায়ী; অর্থাৎ গোটেই জীৱনজুৰি থাকে আৰু এটা প্রজন্মৰ পৰা পৰৱর্তী প্রজন্মলৈ প্রৱাহিত হয়। পৰিবেশত হোৱা কিছুমান স্থায়ী পৰিৱর্তনৰ লগত খাপ খাই বাচি থাকিবলৈ জীৱবোৰে কোটি কোটি বছৰ ধৰি কৰা সংগ্রামৰ ফলত এনে পৰিৱর্তন হয় আৰু এই পৰিৱর্তনবোৰ প্রাকৃতিক নির্বাচনৰ জৰিয়তে নির্বাচিত হয়। এনে পৰিৱর্তনে বিৱর্তনত মুখ্য ভূমিকা গ্রহণ কৰে। এনে অভিযোজনত একে প্রজাতিৰ সকলোবোৰ সদস্যৰ পৰিৱর্তনবোৰ একেধৰণৰ হয়, যেনে – জিৰাফৰ দীঘল ডিঙি, মৰুজ উদ্ভিদৰ পাত প্রস্বেদন ৰোধৰ বাবে কাঁইটলৈ ৰূপান্তৰ হোৱা আদি দীর্ঘস্থায়ী অভিযোজন।
8. জীৱন চক্ৰ (Life cycle): 
	সকলো জীৱিত বস্তুৰে এটা নির্দিষ্ট জীৱন চক্ৰ থাকে যিটো জন্মৰে আৰম্ভ হৈ ক্ৰমে বৃদ্ধি হৈ পৈণত অৱস্থাপ্রাপ্ত হয় আৰু সন্তান–সন্ততি উৎপাদন কৰি বয়স বঢ়াৰ লগে লগে বিপাকীয় কার্য হ্রাস হৈ বার্ধক্যৰ ফালে ঢাল খায় আৰু শেষত মৃত্যুৰে সমাপ্ত হয়। এনেদৰে জন্ম, বৃদ্ধি, প্রজনন, বার্ধক্য আৰু মৃত্যুৰ মাজেৰে জীৱবিলাকৰ জীৱন এটা নির্দিষ্ট ক্ৰমত চলি থাকে। ইয়াকে জীৱন চক্ৰ বোলে। জন্ম-মৃত্যুক সামৰি জীৱন পৰিক্ৰমা একমাত্ৰ জীৱিত পদার্থৰহে লক্ষণ। জড় পদার্থৰ এনে কোনো জীৱন চক্ৰ নেথাকে। জীৱৰ জন্মৰ পৰা কায়িক মৃত্যু পর্য্যন্ত মাজৰ সময়ছোৱাক জীৱন বিস্তাৰ বা জীৱন কাল (Life span) বোলে। জীৱ অনুসৰি জীৱন কাল কেইমিনিটমানৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কেইবা বছৰ পর্য্যন্ত হ’ব পাৰে।
9. মৃত্যু (Death):
	সকলো জীৱৰে এটা নির্দিষ্ট সময়ৰ পাচত কায়িকভাৱে মৃত্যু হয়। জড় পদার্থৰ ক্ষয় হয় কিন্তু মৃত্যু নাই।
10. বিৱর্তন (Evolution):
	জীৱৰ আন এটা বৈশিষ্ট্য হ’ল বিৱর্তন। জীৱৰ নতুন প্রজাতি এটা তাৰ পূর্বৱর্তী জীৱৰ পৰা সৃষ্টি হয় আৰু ই সদায় তাৰ পূর্বপুৰুষতকৈ উন্নত হয়। জীৱবিলাক সিহঁতৰ সৰল দেহৰ পূর্বপুৰুষৰ পৰা সৃষ্টি হৈ কোটি কোটি বছৰৰ বিৱর্তনৰ সময়ত বিভিন্ন বৈশিষ্ট্য প্রকট হয় আৰু এই চৰিত্ৰসমূহ প্রাকৃতিক নির্বাচনৰ জৰিয়তে নির্বাচিত হয়। ফলত বর্তমানৰ জটিল দেহৰ জীৱ উৎপত্তি হৈছে। জড়ৰ বিৱর্তন নাই।
11. বংশগতীয় পদার্থ (Genetic material):
	সকলো জীৱতে বংশগতীয় পদার্থ DNA থাকে। বংশগতীয় পদার্থত জীৱৰ চৰিত্ৰ বা বৈশিষ্ট্যসমূহ নিহিত হৈ থাকে আৰু এইবোৰ এটা প্রজন্মৰ পৰা পৰৱর্তী প্রজন্মলৈ পৰিবাহিত হয়। জড় পদার্থত বংশগতীয় পদার্থ নেথাকে।
12. স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ (Self-regulation):
	সকলো জীৱিত পদার্থতে এটা স্বনিয়ন্ত্ৰণকাৰী তন্ত্ৰ থাকে। এই তন্ত্ৰটোৱে দেহৰ সকলো কার্য, যেনে – বৃদ্ধি, বিপাক, প্রজনন, পুষ্টি, ৰেচন আদি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। জড় পদার্থৰ এনে কোনো স্ব-নিয়ন্ত্ৰণতন্ত্ৰ নেথাকে।
13. নির্দিষ্ট আকাৰ আৰু আকৃতি (Definite shape and size):
	সকলো জীৱৰে এটা নির্দিষ্ট আকাৰ আৰু আকৃতি থাকে (Morphous) কিন্তু জড় পদার্থৰ নির্দিষ্ট কোনো আকাৰ-আকৃতি নেথাকে (Amorphous)।
	ওপৰত উল্লেখ কৰা বৈশিষ্ট্যসমূহৰ পৰা আমি জীৱ এটাক জড়ৰ পৰা পৃথক কৰি উলিয়াব পাৰোঁ। এই বৈশিষ্ট্যসমূহৰ বাহিৰেও জীৱ এটাই তাৰ পৰিবেশৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। 
1.2 জীৱ জগতৰ বৈচিত্ৰ্য (Diversity in the living World): 
	পৃথিৱীৰ সাগৰ-মহাসাগৰ, পর্বত-পাহাৰ, মৰুভূমি, মেৰু অঞ্চল আদি সকলো ঠাইতে অসংখ্য প্রাণী, উদ্ভিদ, অণুজীৱ আদি আছে। বর্তমানলৈকে আৱিষ্কৃত 1.25 নিযুত প্রজাতিৰ প্রাণী আৰু 0.55 নিযুত উদ্ভিদ প্রজাতিকে ধৰি মুঠ প্রায় 1.7 – 1.8 নিযুত প্রজাতিৰ জীৱ চিনাক্তকৰণ আৰু নামকৰণ কৰা হৈছে। অতীতৰ পৰা বর্তমানলৈ প্রায় 3.5 বিলিয়ন বছৰৰ বিৱর্তনৰ সময়ত পৃথিৱীৰ বুকুৰ পৰা বহুতো জীৱ প্রজাতি লুপ্ত হৈছে আৰু বহুতো নতুন প্রজাতিৰ জীৱ সৃষ্টিও হৈছে। এতিয়াও বহুতো জীৱ আৱিষ্কাৰ আৰু চিনাক্তকৰণ নোহোৱাকৈয়ে আছে। পৃথিৱীৰ বুকুত ভৰি থকা এই অসংখ্য জীৱবোৰো আকৌ এটা আনটোৰ পৰা পৃথক। ইহঁত অকল আকাৰ, আকৃতি বা প্রকৃতিতেই বেলেগ নহয়; জীৱবোৰ পৰস্পৰৰ পৰা বাহ্যিক, আভ্যন্তৰিণ গঠন, ৰং, বাসস্থান, পুষ্টি, ৰেচন, শ্বসন, প্রজনন, শৰীৰবৃত্তীয় কার্য্যৰ ফালৰ পৰাও পৃথক। পৃথিৱীৰ বুকুত থকা এই বিভিন্ন ধৰণৰ জীৱৰ সমাহাৰক জীৱজগতৰ বৈচিত্ৰ্য বোলে। আগতে উল্লেখ কৰা হৈছে যে ক্ৰমবিৱর্তনৰ ফলত নতুন নতুন প্রজাতিৰ জীৱৰ সৃষ্টি হয়। বিৱর্তনৰ সময়ত প্রতিকূল পৰিৱর্তনশীল পৰিবেশৰ লগত অভিযোজন কৰোঁতে জীৱবোৰৰ কিছুমান পৰিৱর্তন হয়। জীৱৰ উপকাৰী পৰিৱর্তনবোৰ প্রাকৃতিক নির্বাচনৰ জৰিয়তে নির্বাচিত হয় আৰু বংশপৰিক্ৰমা আৰম্ভ হয়। আনহাতে, পৰিৱর্তনবোৰ জীৱৰ অভিযোজনৰ বাবে অনুকূল নহ’লে জীৱটোৰ মৃত্যু হয় বা বিলুপ্ত হয়।
	জীৱ জগতত খালী চকুৰে মনিব নোৱাৰা আটাইতকৈ সৰু (0.1 – 0.5 µm) প্লিউৰ’নিউমোনিয়া (Pleuropneumonia) নামৰ বেক্টেৰিয়াৰ পৰা আৰম্ভ কৰি 30 মিটাৰ পর্য্যন্ত ডাঙৰ নীলা তিমি আৰু 114 মিটাৰ পর্য্যন্ত ওখ ইউকেলিপ্টাচ গছলৈকে বিভিন্ন আকাৰৰ জীৱ পোৱা যায়। তেনেদৰে জীৱবোৰৰ আকৃতি আৰু প্রকৃতিও বেলেগ বেলেগ হয়। বিভিন্ন জীৱৰ আবাসস্থলও ভিন্ন ভিন্ন। কিছুমান জীৱ জলজ আৰু কিছুমান স্থলজ। জলজ জীৱবোৰে সাগৰ-মহাসাগৰৰ লুণীয়া পানী নাইবা পুখুৰী, হ্রদ আদিৰ নির্মল পানীৰ তলত বা উপৰিভাগত বাস কৰে। কিছুমান জলজ প্রাণী গৰম পানীৰ উহঁতো বাস কৰে। স্থলজ জীৱবোৰৰ কিছুমানে শুকান মৰুভূমি অঞ্চল, ওখ পর্বত-পাহাৰত, গছৰ ওপৰত, ঘাঁহনি অঞ্চল আৰু কিছুমান বৰফাবৃত মেৰু অঞ্চলত বাস কৰে।
	জীৱবোৰৰ পুষ্টি সাধন প্রক্ৰিয়াও বেলেগ বেলেগ হয়। কিছুমান জীৱ স্ব-পোষী (Autotrophic) আৰু কিছুমান পৰপোষী (Heterotrophic)। স্ব-পোষী জীৱই নিজৰ খাদ্য নিজে তৈয়াৰ কৰি লব পাৰে। ইহঁতৰ কিছুমানে খাদ্য প্রস্তুত কৰোতে সূর্য্যৰ পোহৰৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰে (আলোক সংশ্লেষী/Photosynthetic) আৰু আন কিছুমানে অজৈৱ ৰাসায়নিক পদার্থৰ পৰা শক্তি আহৰণ কৰি খাদ্য প্রস্তুত কৰে (ৰসায়ন সংশ্লেষী/Chemosynthetic)। পৰপোষীবোৰে খাদ্য তৈয়াৰ কৰিব নোৱাৰে। ইহঁত পৰজীৱী (Parasite), মৃতজীৱী (Saprophyte) অথবা অপৰভোজী অর্থাৎ তৃণভোজী, মাংসভোজী বা উভয়ভোজী হ’ব পাৰে।
	জীৱবোৰৰ প্রকৃতিও ভিন্‌ ভিন্‌ হয়। এককোষী প্রকোষকেন্দ্রীয় জীৱবোৰক আদিম প্রকৃতিৰ আৰু বহুকোষী সংকোষকেন্দ্রীয় জীৱবোৰক উন্নত বুলি গণ্য কৰা হয়। একেদৰে জীৱবোৰৰ শ্বসন প্রক্ৰিয়াও জীৱ অনুসৰি বেলেগ বেলেগ হয়। কিছুমান জীৱই অবাত শ্বসন (Anaerobic respiration) আৰু কিছুমানে সবাত শ্বসন (Aerobic respiration) কৰে। অবাত শ্বসন কৰা জীৱই অক্সিজেন নোহোৱাকৈয়ে জীয়াই থাকিব পাৰে কিন্তু সবাত শ্বসন কৰা জীৱবোৰ অক্সিজেনৰ অবিহনে জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। ৰেচন প্রক্ৰিয়া, প্রজনন, জীৱন কাল, আত্মৰক্ষাৰ প্রণালীও জীৱভেদে বেলেগ বেলেগ হয়।
1.2.1 জীৱৰ বর্গীকৰণ, নামকৰণ আৰু চিনাক্তকৰণ (Classification, Nomenclature and Identification of organism):
	 পৃথিৱীত থকা এই অসংখ্য জীৱক কিছুমান নিয়ম অনুসৰি শৃংখলাবদ্ধভাৱে সজ্জিত নকৰাকৈ সিহঁতৰ প্রত্যেকৰে বিষয়ে সন্তোষজনক জ্ঞান আহৰণ কৰাটো সম্ভৱ নহয়। গতিকে জীৱবোৰৰ অধ্যয়ন  সহজসাধ্য কৰিবৰ বাবে কিছুমান নিয়ম মানি জীৱবোৰক কিছুমান গোটত অন্তর্ভুক্ত কৰা হয় আৰু সিহঁতৰ পাৰস্পৰিক সম্বন্ধ বিশ্লেষণ কৰি কোনো গোটৰ জীৱবোৰক ক্ৰমে কিছুমান ডাঙৰ গোটৰ পৰা ক্ষুদ্রতম গোটত অন্তর্ভুক্ত কৰা হয় আৰু ইয়াকে বর্গীকৰণ বা শ্রেণীবিভাজন বোলে। 
প্রাচীন কালত মানুহে খাদ্য, বস্ত্ৰ আৰু আশ্রয়  - এই তিনিটা মৌলিক প্রয়োজন পুৰণৰ উৎস বিচাৰি নিজৰ  প্রয়োজনত  ব্যৱহাৰ  হোৱা বিভিন্ন  উদ্ভিদ  আৰু  প্রাণী বিচাৰি উলিয়াইছিল আৰু সেইমতেই মনত 
ৰাখিছিল তথা ব্যৱহাৰ অনুযায়ীয়েই জীৱবোৰক ভাগ কৰিছিল। কিন্তু তাত কোনো বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি নাছিল। গতিকে প্রাচীন কালত বর্গীকৰণৰ মূল ভিত্তি আছিল জীৱবোৰৰ ব্যৱহাৰ। পিছলৈ মানুহে জীৱৰ আকৃতি-প্রকৃতি আদি বাহ্যিক অর্থাৎ চাক্ষুস বৈশিষ্ট্যবোৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জীৱবোৰক ভাগ কৰিছিল। কিন্তু আধুনিক বর্গীকৰণ পদ্ধতিত (Taxonomy/Systematics) জীৱবোৰৰ আভ্যন্তৰিক/বাহ্যিক গঠনৰ সাদৃশ্য, বৈসাদৃশ্য, কোষবিদ্যা, প্রজনন, বিকাশ, আনুবংশিক বিজ্ঞান, অন্তর্গঠন বিদ্যা, জৈৱ-ৰাসায়নিক বিজ্ঞান, শৰীৰবিদ্যা আদি আৰু বিশেষকৈ জীৱৰ ক্ৰমবিকাশৰ ধাৰা আদি তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বর্গীকৰণ কৰা হয়।
	বর্গীকৰণত জীৱবোৰক যিবিলাক গোটত অন্তর্ভুক্ত কৰা হয় তেনে ডাঙৰ বা সৰু প্রতিটো গোটকে ‘টেক্সন’ (Taxon) বোলে। জীৱৰ বর্গীকৰণত ব্যৱহৃত হোৱা বিভিন্নধৰণৰ গোটবোৰ হ’ল ৰাজ্য (Kingdom), পর্ব বা বিভাগ (Phylum or division), বর্গ (Order), গোত্ৰ (Family), গণ (Genus), প্রজাতি (Species) আদি আৰু ইয়াৰ প্রতিটোৱেই বিভিন্ন স্তৰৰ একোটা টেক্সন। উদাহৰণ স্বৰূপে উদ্ভিদ আৰু তাৰ বিভিন্ন ভাগ, যেনে – সপুষ্পক, অপুষ্পক, নগ্নবীজী, মছবর্গ ঢেঁকীয়া, শেলাই আদি আৰু বাঘ, সিংহ, কুকুৰ, মেকুৰী, পতঙ্গ, চৰাই আদিও প্রত্যেকেই একোটা টেক্স’ন। প্রতিটো টেক্সনত অর্ন্তভুক্ত কৰা জীৱবোৰৰ কিছুমান সাধাৰণ মিল থাকে আৰু এই মিল থকা গোট আৰু এই মিল আন গোট বা টেক্সনৰ লগত নিমিলে। উদ্ভিদ বুলিলে সাধাৰণতে বহুকোষীয়, ডাল-পাত শিপাযুক্ত জীৱ এটাৰ ছবি আমাৰ মনত ভাহি উঠে: লাগিলে সি গুপ্তবীজী, নগ্নবীজী অথবা ঢেঁকীয়া বর্গ উদ্ভিদেই হওক। একেদৰে প্রাণীৰ ক্ষেত্ৰত বাঘ, সিংহ, কুকুৰ, মেকুৰী দেখিলেও আমাৰ মনত সেইবোৰ জন্তুৰ বৈশিষ্ট্য থকা জন্তুৰ প্রতিচ্ছবিহে ভাঁহি উঠে। কাৰণ, মানুহে নিজৰ সুবিধা অনুযায়ী সিহঁতৰ বিষয়ে ভালদৰে জানিবলৈ সিহঁতৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ লক্ষ্য কৰি গোট বা টেক্সনত ভাগ কৰি লৈছে। আম, জাম, ঘাঁহ, ধান, ঘেঁহু আদি প্রত্যেকেই একো একোটা টেক্সন (Sing. Taxon, Pl. Taxa)। আম এবিধ সপুষ্পক, গুপ্তবীজী আৰু দ্বিবীজপত্ৰী উদ্ভিদ। সকলো আমগছ সপুষ্পক, গুপ্তবীজী আৰু দ্বিবীজপত্ৰী উদ্ভিদ। গতিকে উদ্ভিদ, সপুষ্পক, গুপ্তবীজী আৰু দ্বিবীজপত্ৰী প্রত্যেকেই বর্গীকৰণৰ বিভিন্ন স্তৰৰ একোটা টেক্সন। একেদৰে কুকুৰ বা মেকুৰী স্তন্যপায়ী জন্তু আৰু দুয়োটাই প্রাণী। সেয়ে, প্রাণী, স্তন্যপায়ী কুকুৰ বা মেকুৰী প্রত্যেকেই বিভিন্ন স্তৰৰ একোটা টেক্সন।
	এনেদৰে জীৱকোষৰ বৈশিষ্ট্য বিশ্লেষণ কৰি জীৱবোৰৰ সাদৃশ্য বা বৈসাদৃশ্য লক্ষ্য কৰি জীৱবোৰক বিভিন্ন গোট বা টেক্সনত অন্তর্ভুক্ত কৰি শ্রেণীবিভাজন কৰা পদ্ধতিক টেক্স’নমি বা বর্গীকৰণ বিজ্ঞান বোলে (উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত প্রণালীবদ্ধ উদ্ভিদবিজ্ঞান) বোলে। জীৱবিজ্ঞানৰ এই শাখাটোত মূল তিনিটা উপাংশ বা দৃষ্টিকোণ থাকে। সেইকেইটা হ’ল –
	চিনাক্তকৰণ (Identification)
	নামকৰণ (Nomenclature)
	শ্রেণীবিভাজন (Classification)
	জীৱসমূহৰ চিনাক্তকৰণ, নামকৰণ আৰু চৰিত্ৰসমূহ বিশ্লেষণ কৰি শ্রেণীবিভাজন কৰাই হ’ল টেক্স’নমিৰ মূল বিষয়বস্তু।
	বর্গীকৰণৰ জৰিয়তে জীৱ প্রজাতি এটা চিনাক্তকৰণ সহজ হয় লগতে এটা জীৱৰ লগত অন্য এটা জীৱৰ পাৰস্পৰিক সম্পর্ক আৰু সিহঁতৰ ক্ৰম’বিকাশাত্মক সম্বন্ধৰ বিষয়ে জানিব পাৰি। আনহাতে, বর্গীকৰণৰ ফলত প্রত্যেক গোট বা টেক্সনৰ কেইটামান প্রতিনিধিমূলক জীৱৰ অধ্যয়নৰ জৰিয়তে সমস্ত জীৱজগতৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে জ্ঞান লাভ কৰিব পাৰি।
	আনহাতে, জীৱসমূহৰ বর্গীকৰণত যেতিয়া টেক্স’নমিৰ (চিনাক্তকৰণ, নামকৰণ আৰু শ্রেণীবিভাজন) উপৰিও জীৱৰ উৎপত্তি আৰু ক্ৰম’বিকাশৰ সম্বন্ধ অর্থাৎ জীৱ এটা ক’ৰ পৰা কেনেকৈ আৰু কোনদিশত আগবাঢ়িছে আদি সকলো দিশৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বর্গীকৰণ কৰা হয় তাক চিষ্টেমেটিকচ্‌ (Systematics) বা প্রণালীবদ্ধ বর্গীকৰণ বোলে। ইয়াত জীৱসমূহৰ পৰস্পৰৰ মাজত থকা বিৱর্ত্তনীয় সম্পর্কক ভিত্তি কৰি বর্গীকৰণ কৰা হয়। Radford (1986) ৰ মতে বর্গীকৰণৰ গোট বা টেক্সনবিলাকৰ মাজত থকা বাহ্যিক, বংশগতীয় লক্ষণ আৰু জাতিবৃত্তীয় সম্বন্ধৰ অধ্যয়নেই হ’ল চিষ্টেমেটিকচ্‌। সেয়ে, চিষ্টেমেটিকচ্‌ হ’ল জীৱৰ সকলোধৰণৰ বিজ্ঞানসন্মত তথা সিহঁতৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্বন্ধৰ অধ্যয়ন।
	প্রথম অৱস্থাত টেক্স’নমি আৰু চিষ্টেমেটিকচ্‌ - দুয়োটাকে সমার্থক শব্দ বুলি ভবা হৈছিল যদিও দুয়োটাৰে বিস্তাৰণ ওচৰ-উচৰিকৈ থকা পৰিলক্ষিত হয় আৰু দুয়োটা শব্দই এটা আনটোৰ পৰিপূৰক শব্দ। টেক্স’নমি হ’ল চিষ্টেমেটিকচ্‌ৰ অন্তর্গত এটা অংশ। ইয়াত জীৱসমূহৰ বৈশিষ্ট্যৰ মিল/অমিল চাই এনেদৰে বর্গীকৰণ কৰা হয় যাতে ইহঁতৰ পাৰস্পৰিক সম্পর্কৰ উপৰিও উৎপত্তি আৰু ক্ৰমবিকাশৰ দিশ নির্দ্ধাৰণ কৰা হয়। 	
	আমি ইতিমধ্য পাই আহিছোঁ যে জীৱবিজ্ঞানৰ যিটো শাখাত চিনাক্তকৰণ, নামকৰণ আৰু বর্গীকৰণৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হয় তাকে টেক্স’নমি বোলে।
1. চিনাক্তকৰণ (Identification):
	ইতিপূর্বে চিনাক্ত কৰা টেক্সনসমূহৰ লগত  চৰিত্ৰ বা বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্য বা বৈসাদৃশ্য তুলনা কৰি কোনো এটা টেক্স’ন সঠিকভাৱে নির্দ্ধাৰণ কৰা প্রক্ৰিয়াক চিনাক্তকৰণ বোলে। ইয়াত জড়িত যিকোনো বিষয় অধ্যয়ন কৰিবলৈ হ’লে টেক্স’নৰ সঠিক আৰু শুদ্ধ নির্ধাৰণ প্রাথমিক প্রয়োজন। কোনো টেক্স’নৰ চিনাক্তকৰণ সাধাৰণতে আগতেই চিনাক্ত কৰি থোৱা নিদর্শৰ (Specimen) লগত তুলনা কৰি প্রত্যক্ষভাৱে কৰা হয় অথবা পৰোক্ষভাৱে কী (Key), বর্ণনা (Description)  আৰু চিত্ৰ (Illustration) আদিৰ সহায়ত কৰা হয়। যদি নতুন জীৱ নিদর্শ এটাৰ আগতে নির্ধাৰণ কৰা নিদর্শৰ লগত বৈশিষ্ট্যৰ মিল নেথাকে বা তুলনা কৰিব নোৱাৰি, তেন্তে সেই নিদর্শটো জীৱজগতৰ নতুনকৈ আৱিষ্কাৰ হোৱা জীৱ যাৰ কোনো নাম নেথাকে আৰু এই ক্ষেত্ৰত জীৱটোৰ আৱিষ্কাৰকে নামকৰণৰ নিয়ম অনুসৰি জীৱটোক নতুন নাম এটা দিয়াৰ অধিকাৰ লাভ কৰে। জীৱ এটা চিনাক্ত কৰোঁতে প্রথমে জীৱটোৰ বৈশিষ্ট্যকৰণ কৰি আন জীৱৰ পৰা চিনাক্ত কৰি উলিওৱা পদ্ধতিটোৱেই হ’ল চিনাক্তকৰণ।   
2. নামকৰণ (Nomenclature):
	নতুনকৈ চিনাক্ত কৰি উলিওৱা জীৱ এটাৰ সঠিক নাম এটা দিলেহে চিনাক্তকৰণ সম্পূর্ণ হয় আৰু জীৱৰ সঠিক নাম এটা দিয়া প্রক্ৰিয়াটোৱেই হ’ল নামকৰণ। পৃথিৱীত উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ একনিযুতৰো অধিক প্রজাতি আছে। পৃথিৱীত থকা এই জীৱসমূহৰ সকলোকে সকলো ঠাইতে একে নামেৰে জনা নেযায়। একেটা জীৱকে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইত বেলেগ বেলেগ নামেৰে জনা যায়। কেতিয়াবা আকৌ একেটা স্থানীয় নামেৰে এটাতকৈ অধিক জীৱক বুজোৱা হয়, যেনে – “Tetle” শব্দটোৱে পখিলা আৰু মঠ (Moth) দুয়োটাকে বুজায়। স্থানীয় নামেৰে কেতিয়াবা জীৱ এটাক চিনি পোৱাত কঠিন হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে নার্জিফুল আৰু বেলিফুল এপাহ ফুল নহয়; কাৰণ, ইহঁত পুষ্পবিন্যাসহে। একেদৰে, জেলিফিচ, কাটলফিচ, ষ্টাৰফিচ আদি মাছ নহয়। ভাষা অনুযায়ী জীৱৰ বিভিন্ন ঠাইত বেলেগ বেলেগ নাম হয়। এনেদৰে, কোনো এটা জীৱৰ বেলেগ বেলেগ ঠাইত, বিভিন্ন ভাষাত, বিভিন্ন স্থানীয় নামেৰে জনা যায় আৰু সেই নামেৰে জীৱটোক এটা নির্দিষ্ট পৰিসীমাৰ মানুহৰ বাবেহে সীমাবদ্ধ থাকে। আনহাতে, যিবিলাক জীৱ পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইত বিস্তাৰিত হৈ থাকে সেইবোৰৰ স্থানীয় নামো বেছি; যাৰ বাবে নানান বেমেজালিৰ সৃষ্টি হয়। স্থানীয় নামত কোনো বৈজ্ঞানিক ভিত্তি নেথাকে। এই বেমেজালিবোৰ আঁতৰাবৰ বাবে চিনাক্ত হোৱা জীৱ একোটাক পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতে একেটা বৈজ্ঞানিক নামেৰে জনাটো প্রয়োজন। জীৱৰ বৈজ্ঞানিক নাম কিছুমান নিয়ম অনুযায়ী দিয়া হয় আৰু এই নাম পৃথিৱীৰ সকলো মানুহৰ বাবে গ্রহণযোগ্য হয়। 
	উদ্ভিদ এজোপা নামকৰণ কৰিবলৈ “উদ্ভিদৰ আন্তঃৰাষ্ট্রীয় নামকৰণ সংহিতা” (“International Code of Botanical Nomenclature” সংক্ষেপে ICBN) ত থকা নীতি নির্ণায়ক মানি চলা হয়। একেদৰে, প্রাণীবিজ্ঞানীসকলে প্রাণীৰ নামকৰণৰ বাবে “প্রাণীৰ আন্তঃৰাষ্ট্রীয় নামকৰণ সংহিতা”ৰ (“International Code of Zoological Nomenclature”/ICZN) নিয়মাৱলী মানি চলে। বৈজ্ঞানিক নামসমূহ “International Botanical Congress” নাইবা “International Zoological Congress য়ে অনুমোদন জনালেহে গ্রহণযোগ্য হয়।
	নামকৰণৰ উদ্দেশ্য : জীৱৰ বৈজ্ঞানিক নামকৰণৰ উদ্দেশ্য হ’ল যে কোনো এটা জীৱৰ এটা নির্দিষ্ট নাম থাকিব; যিটো পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইৰ মানুহৰ বাবে গ্রহণযোগ্য হ’ব আৰু এটা বৈজ্ঞানিক নাম কেৱল এটা জীৱৰ বাবেহে প্রযোজ্য হ’ব, অর্থাৎ এটা জীৱৰ বৈজ্ঞানিক নাম অন্য এটা জীৱক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰিব।
	জীৱবোৰৰ বৈজ্ঞানিক নামকৰণৰ বাবে বিজ্ঞানীসকলে কিছুমান নীতিযুক্ত এটা সর্বত্ৰ গ্রহণযোগ্য পদ্ধতি অনুসৰণ কৰে। সেই অনুসৰি জীৱৰ বৈজ্ঞানিক নামত দুটা উপাংশ থাকে। সেয়ে জীৱৰ বৈজ্ঞানিক নামকৰণক  দ্বি-পদ নামকৰণ বা দ্বৈৰাশিক নামকৰণ (Binomial nomenclature) বোলে।
	দ্বি-পদ নামকৰণ (Binomial Nomenclature) : দ্বি-পদ নামকৰণ জীৱৰ সঠিক বা শুদ্ধ নামকৰণৰ লগত জড়িত। 1753 চনত কেৰ’লাছ লিনিয়াচে (Carolus Linnaeus) তেওঁৰ “Species Plantarum” নামৰ গ্রন্থত প্রথমে জীৱৰ দ্বিপদ নামকৰণ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু সেয়ে 1753 চনৰ পৰাই জীৱৰ দ্বৈৰাশিক নামকৰণৰ শুভাৰম্ভ হোৱা বুলি ধৰি লোৱা হয়। তেওঁৰ দ্বৈৰাশিক নামকৰণ ইমানেই সুবিধাজনক আছিল যে তাক সকলোৱে গ্রহণ কৰিছিল আৰু পৃথিৱীৰ সকলো জীৱবিজ্ঞানীয়ে জীৱৰ নামকৰণত এই পদ্ধতি অনুসৰণ কৰি আহিছে।
	দ্বি-পদ নামকৰণৰ নীতিসমূহ (Rules of Binomial Nomenclature) : জীৱৰ বৈজ্ঞানিক নাম লিখোঁতে তলত উল্লেখ কৰি নীতি নিয়মবোৰ মানি চলা হয়।
	জীৱৰ বৈজ্ঞানিক নামত দুটা পদ বা উপাংশ (ৰাশি) থাকিব লাগিব। তাৰে প্রথমটো পদে জীৱটোৰ গণ (Genus) আৰু দ্বিতীয়টো পদে জীৱটোৰ প্রজাতিক (Species) বুজায়। অর্থাৎ, প্রথমটো পদ জীৱটোৰ গণৰ নাম (Generic name) আৰু দ্বিতীয় নাম প্রজাতিৰ নাম (Specific name)। দুয়োটা নামৰ সমন্বয়তহে জীৱটোৰ বৈজ্ঞানিক নামকৰণ সম্পূর্ণ হয়।
	বৈজ্ঞানিক নাম সদায় লেটিন ভাষাত অথবা গ্রীক বা অন্য ভাষাৰ লেটিনৰূপী শব্দৰে হ’ব লাগিব। প্রজাতিৰ লগত উপপ্রজাতি বা ভেৰাইটিৰ (Variety) নাম লিখিব লগা হ’লে বৈজ্ঞানিক নাম ত্ৰিপদ হ’ব পাৰে।
	বৈজ্ঞানিক নাম ছপা আখৰত বেঁকাকৈ (Italics) লিখিব লাগে আৰু হাতেৰে লিখিলে গণ আৰু প্রজাতি দুয়োটা নামৰ তলত পৃথকে পৃথকে দুডাল আঁচ টানিব লাগে।
	গণৰ নামটোৰ প্রথম আখৰটো সদায় বৰফলা আখৰেৰে (Capital letter) আৰম্ভ কৰি পিছৰ আখৰকেইটা সৰুফলা আখৰেৰে (Small letter) লিখিব লাগে। আনহাতে, প্রজাতিৰ নামটো সৰুফলা আখৰেৰে লিখিব লাগে। গণৰ নামটো সদায় বিশেষ্য পদ আৰু একবচনত লিখিব লাগে আৰু প্রজাতিৰ নামটো প্রায়েই বিশেষণ পদৰ হয়।
	জীৱটোৰ বৈজ্ঞানিক নামৰ শেষত জীৱটো নামকৰণ কৰা বৈজ্ঞানিকজনৰ নাম সংক্ষেপে লিখা থাকিব লাগে আৰু বৈজ্ঞানিকজনৰ নাম বেঁকা আখৰেৰে বা তাৰ তলত আঁচ টানিব নেলাগে। উদাহৰণ –Magnifera indica L হ’ল আমৰ বৈজ্ঞানিক নাম। ইয়াত ‘Magnifera’ হ’ল গণৰ নাম, ‘indica’ হ’ল প্রজাতিৰ নাম আৰু L (or Linn) মানে Linnaeus; যিজনে আমৰ বিষয়ে প্রথমে বিৱৰণ দিছিল আৰু নামকৰণ কৰিছিল। Magnifera আৰু indica দুয়োটাৰে সমন্বয়তহে আম গছক বুজায়। একেদৰে, মেকুৰীৰ বৈজ্ঞানিক নাম হ’ল Felis domestica। 
	উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ বৈজ্ঞানিক নাম ক্ৰমে আন্তর্জাতিক উদ্ভিদ বিজ্ঞান মহাসভা আৰু প্রাণীবিজ্ঞান মহাসভাই অনুমোদন জনালেহে এই নাম গ্রহণযোগ্য হ’ব।
	বৈজ্ঞানিক নাম চুটি; সাধাৰণতে বাৰটা আখৰতকৈ বেছি হ’ব নেলাগে আৰু উচ্চাৰণ সহজ হ‘ব লাগে।
	আন্তর্জাতিক নিয়ম অনুসৰি নতুন জীৱৰ নামকৰণ আৰু সম্পূর্ণ বিৱৰণ বিশিষ্ট বিজ্ঞান আলোচনীত প্রকাশ হ’ব লাগিব আৰু নামকৰণ হোৱা জীৱৰ নমুনা (Type specimen) খ্যাতিসম্পন্ন সংস্থাৰ সংগ্রহালয়ত সংৰক্ষণৰ বাবে পঠিয়াব লাগিব।
	এটা নাম এজোপা গছ বা এবিধ প্রাণীৰ বাবেহে নির্দিষ্ট হ’ব লাগিব।
3. শ্রেণীবিভাজন (Classification):
	জীৱসমূহৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পর্কৰ কথা বিবেচনা কৰি কোনো নির্দিষ্ট নাইবা বিধি বা নিয়ম অনুসৰি কোনো এটা জীৱ বা জীৱসমষ্টিক গোষ্ঠীভুক্ত কৰা বা কোনো গোষ্ঠীৰ জীৱক  ক্ষুদ্রতম গোষ্ঠীৰ অন্তর্ভুক্ত কৰাকে শ্রেণীবিভাজন বোলে। অর্থাৎ, সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্য লক্ষ্য কৰি জীৱসমূহক বিভিন্ন সংবর্গ বা কেটেগৰিত (Category) অন্তর্ভুক্ত কৰি সজ্জিত কৰা পদ্ধতিটোৱেই হ’ল শ্রেণীবিভাজন। ইয়াৰ জৰিয়তে জীৱ এটাক চিনাক্ত কৰিব পাৰি; কাৰণ, জীৱ এটা কোনটো গোটত অন্তর্ভুক্ত তাক নজনাকৈ চিনাক্তকৰণ সম্ভৱ নহয়। প্রথম অৱস্থাত বর্গীকৰণ একমাত্ৰ জীৱৰ বাহ্যিক গঠনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জীৱসমূহক উদ্ভিদ আৰু প্রাণী নামৰ দুটা কেটেগৰিত ভাগ কৰা হৈছিল। কিন্তু লাহে লাহে বর্গীকৰণৰ নতুন আহিলা আৰু পদ্ধতি উপলব্ধ হোৱাৰ উপৰিও জীৱৰ অংগসংস্থান, কোষবিদ্যা, ভ্রূণবিদ্যা, শৰীৰবিদ্যা আদিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জীৱসমূহৰ সাদৃশ্য/বৈসাদৃশ্য বিচাৰ কৰি বর্গীকৰণ কৰা হ’ল। সেয়ে, জীৱসমূহৰ ওপৰত যিমানে তথ্য পোৱা গ’ল বর্গীকৰণৰ পদ্ধতিসমূহো পৰিৱর্ত্তন হৈ গৈ থাকিল।
1.3 বর্গানুক্ৰম আৰু বর্গীকৰণৰ এককসমূহ (Hierarchy of categories and unit of classification):
	বর্গীকৰণৰ উদ্দেশ্য হ’ল একেধৰণৰ বৈশিষ্ট্য থকা জীৱবোৰক একোটা নির্দিষ্ট গোটত অন্তর্ভুক্ত কৰা। এনেকুৱা প্রতিটো গোটকে টেক্সন বোলে। একোটা টেক্সনত অন্তর্ভুক্ত জীৱসমূহৰ মাজত কিছুমান সাধাৰণ মিল বা সাদৃশ্য আৰু আনুবংশিক সম্পর্ক থাকে; যিবোৰ মিল বা সম্পর্ক সেইটো টেক্সনৰ জীৱসমূহৰ বাদে অন্য জীৱত নেথাকে। সেয়ে বর্গীকৰণ মানে হ’ল – এনে এটা প্রক্ৰিয়া য’ত ওচৰ সম্বন্ধীয় জীৱবোৰক একোটাকৈ গোটত অন্তর্ভুক্ত কৰা হয়। এই গোটবোৰৰ মাজত আকৌ যিবোৰৰ মাজত মিল থাকে সেইবোৰক তাতকৈ ডাঙৰ গোট এটাত অন্তর্ভুক্ত কৰা হয়। ইয়াত ক্ষুদ্রতম গোটটোৰ বাহিৰে আন সকলোতে এটাতকৈ অধিক অধিনস্থ গোট থাকে। গতিকে দেখা যায় যে জীৱৰ বর্গীকৰণ এটা মাত্ৰ টেক্সনেৰে গঠিত নহয়। বর্গীকৰণ হ’ল কোনো নির্দিষ্ট নিয়ম বা প্রণালীৰে সজ্জিত বহুস্তৰীয় এটা পদ্ধতি; য’ত টেক্সন বা গোটসমূহৰ স্তৰ বা মান (Rank) বেলেগ বেলেগ হয়। বর্গীকৰণৰ টেক্সনসমূহৰ বিভিন্ন স্তৰ বা মানক বর্গীকৰণৰ সংবর্গ বা কেটেগৰি (Taxonomic category) বোলে, অর্থাৎ টেক্স’নমিক কেটেগৰিয়ে বর্গীকৰণত টেক্সনবোৰৰ স্তৰ বা মান বুজায়। প্রত্যেকটো সংবর্গ বা কেটেগৰিক বর্গীকৰণৰ একক বা স্তৰ বুলি কোৱা হয়। কিন্তু টেক্সন এটাই সাদৃশ্য থকা জীৱবোৰৰ সমষ্টি বা গোটক বুজায় যি বর্গীকৰণৰ যিকোনো এটা স্তৰ বা কেটেগৰিত পৰে। গতিকে বর্গীকৰণৰ প্রতিটো কেটেগৰিয়েই একোটা টেক্সন। বর্গীকৰণৰ কেটেগৰি আৰু টেক্সন দুয়োটাই  সমার্থক শব্দ। কাৰণ, কেটেগৰিয়ে কোনো এটা নির্দিষ্ট শ্রেণী (Level/rank) বুজায় আৰু সেয়ে বিশেষ শ্রেণীটো হ’ল একোটা টেক্সন। বর্গীকৰণত থকা মৌলিক স্তৰ বা কেটেগৰিবোৰ হ’ল ৰাজ্য, পর্ব বা বিভাগ, শ্রেণী, বর্গ, গোত্ৰ, গণ আৰু প্রজাতি। এই স্তৰসমূহ অৱৰোহী (Descending) অর্থাৎ উচ্চস্তৰৰ পৰা নিম্নস্তৰলৈ প্রণালীবদ্ধভাৱে সজোৱা থাকে, যেনে – ৰাজ্য, পর্ব বা বিভাগ, শ্রেণী, গোত্ৰ, গণ আৰু প্রজাতি। ইয়াত প্রজাতিক ক্ষুদ্রতম টেক্সন আৰু ৰাজ্যক উচ্চতম টেক্সন হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ক্ষুদ্রতম গোটৰ (প্রজাতি) জীৱবোৰৰ মাজত সকলোতকৈ বেছি সাদৃশ্য থাকে। যিমানে ওপৰৰ সংবর্গলৈ (Category) আগবঢ়া যায় সিমানে জীৱবোৰৰ মাজত সাদৃশ্য কমি যায়। এনেদৰে নির্দিষ্ট নিয়ম অনুযায়ী বর্গীকৰণৰ টেক্সনবোৰ উচ্চস্তৰৰ পৰা নিম্নস্তৰলৈ প্রণালীবদ্ধভাৱে সজ্জিত কৰা পদ্ধতিক বর্গানুক্ৰম বা হায়াৰআর্কি (Hierarchy) বোলে।
	প্রজাতি (Species): জীৱৰ বর্গীকৰণৰ মৌলিক আৰু ক্ষুদ্রতম এককটো হ’ল প্রজাতি। দৈহিক গঠন কার্য্য, প্রজনন আদি সংক্ৰান্ত বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্য থকা আৰু আনুবংশিকভাৱে নিকট সম্পর্কীয় যিবোৰ জীৱই নিজৰ মাজত প্রজননৰ দ্বাৰা সাইলাখ পিতৃপুৰুষৰ দৰেই প্রজননক্ষম সতি-সন্ততিৰ জন্ম দিয়ে সেই জীৱগোষ্ঠীক প্রজাতি বোলে। এটা প্রজাতিৰ জীৱসমূহ অন্য এটা প্রজাতিৰ জীৱতকৈ এক বা ততোধিক চৰিত্ৰ বা বৈশিষ্ট্যৰ ফালৰ পৰা পৃথক। সাধাৰণতে একে প্রজাতিৰ জীৱসমূহৰ মাজতহে যৌন প্রজনন হয়। এটা প্রজাতিৰ অন্তর্ভুক্ত জীৱসমূহ একে পূর্বপুৰুষৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়। পিতৃপুৰুষৰ সৈতে একে পৰিবেশত কোনো প্রজাতিৰ জীৱসমূহে নিজৰ মাজতে প্রজননৰ দ্বাৰা কোনো পৰিৱর্তন নোহোৱাকৈ এটা প্রজন্মৰ পৰা আন এটা প্রজন্মলৈ বংশ বৃদ্ধি কৰে। কিন্তু পৰিৱর্ত্তিত পৰিবেশত জীৱসমূহৰ মাজত কেতিয়াবা কিছুমান স্থায়ী বা অস্থায়ী ভিন্ন বৈশিষ্ট্য পৰিলক্ষিত হয়। কিন্তু ইয়াৰ দ্বাৰা সিহঁতক অন্য এটা গোটত অন্তর্ভুক্ত কৰিব নোৱাৰি। তেনেক্ষেত্ৰত, নতুন বৈশিষ্ট্যযুক্ত জীৱক উপ প্রজাতি (Sub species) বা প্রকাৰ (Variety) বোলা হয়। যিবিলাক প্রজাতিৰ পৰস্পৰৰ মাজত সাদৃশ্য আছে সেইবোৰক এটা গণত (Genus) অন্তর্ভুক্ত কৰা হয়। 	প্রজাতিৰ উদাহৰণ – বট (Ficus benghalensis), ৰবৰ (Ficus elastica), ডিমৰু (Ficus carica), আঁহত (Ficus religiosa)। ইয়াত benghalensis, elastica carica আৰু religiosa হ’ল প্রজাতি আৰু এই আটাইকেইটা  প্রজাতি Ficus নামৰ গণটোত অন্তর্ভুক্ত কৰা হৈছে। একেদৰে বাঘ (Panthera tigris), জাগুৱাৰ (P. onca) আৰু সিংহ (P. leo); এই আটাইকেইটা প্রজাতি Panthera গণৰ অন্তর্ভুক্ত। সেয়েহে, ICBN বা ICZN ৰ নীতি অনুসৰি প্রজাতি এটাৰ নামকৰণ (Nomenclature) তেতিয়াহে কৰিব পাৰি যেতিয়া ই কোনো এটা গণৰ (Genus) অর্ন্তভুক্ত হয়। প্রজাতিসমূহ প্রকৃতিৰ সৃষ্টি। প্রজাতিৰ জীৱবোৰৰ মাজত সাদৃশ্যতা সকলোতকৈ বেছি। কেতিয়াবা ইহঁতৰ মাজত সামান্য পৰিৱর্তন হ’লেও ইহঁতে নতুন প্রজাতি সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে; কাৰণ, লক্ষণবোৰ স্থায়ী নহয়। 
	গণ বা জাতি (Genus): প্রজাতিতকৈ উচ্চ সংবর্গ বা গোটটো হ’ল গণ। গণ হ’ল একেটা বংশৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা একে লক্ষণ বা চৰিত্ৰবিশিষ্ট আৰু পাস্পৰিক সম্পর্ক থকা এক বা ততোধিক প্রজাতিৰ সমষ্টি। এটা গণৰ অন্তর্ভুক্ত প্রজাতিবোৰৰ মাজত কিছুমান সাধাৰণ অর্থাৎ উমৈহতীয়া (Common) বৈশিষ্ট্য থাকে আৰু এই উমৈহতীয়া বৈশিষ্ট্যবোৰক সহসম্বন্ধীয় বৈশিষ্ট্য (Correlated character) বোলে। কিছুমান গণত এটা মাত্ৰ প্রজাতি থাকে আৰু এনে গণক একপ্রৰূপী (Monotypic) গণ বোলে। আনহাতে কিছুমান গণত দুটা বা ততোধিক প্রজাতি থাকে আৰু এনে গণক বহুপ্রৰূপী (Polytypic) গণ বোলে।
	গণৰ উদাহৰণ – উদ্ভিদৰ Solanum নামৰ গণটোৰ অন্তর্গত আলু (Sonanum tuberosum), বেঙেনা (S.melangena), লাচ্‌কচি (S.nigrum), তিতাভেকুৰি (S. indicum), ভাতভেকুৰি (S. torvum), বিলাহী (S. lycopersicum), আদি প্রজাতি অন্তর্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই উদ্ভিদবোৰ প্রত্যেকেই বেলেগ বেলেগ প্রজাতি যদিও ইহঁতৰ মাজত থকা সাদৃশ্যৰ বাবে আটাইকে একেলগে Solanum গণত অর্ন্তভুক্ত কৰা হৈছে। একেদৰে প্রাণীৰ কুকুৰ (Canis familiaris), কুকুৰনেচীয়া বাঘ (C. lupus), শিয়াল (C. aureus) আদিত familiaris, lupis, aureus আদি প্রত্যেকেই বেলেগ প্রজাতি যদিও সিহঁতৰ মাজত থকা কিছুমান মিল বা উমৈহতীয়া বৈশিষ্ট্যৰ বাবে তিনিওটাকে ‘Canis’ গণৰ অর্ন্তভুক্ত কৰা হৈছে। আনহাতে সকলো মেকুৰীজাতীয় জীৱক ‘Felis’ নামৰ গণত ৰখা হৈছে। ওপৰত উল্লেখ কৰা ‘Solanum’ আৰু ‘Canis’ দুয়োটা বহুপ্রৰূপী গণ। ‘Homo’ নামৰ গণটোৰ এটা প্রজাতি আছে আৰু সেয়া হ’ল Homo sapiens (মানুহ)।
	গোত্ৰ (Family): বর্গানুক্ৰমত গণতকৈ উচ্চতৰ একক বা গোটটো হ’ল গোত্ৰ। যিবিলাক গণৰ মাজত পাৰস্পৰিক সাদৃশ্য থাকে সেইবোৰক একোটা গোত্ৰত ৰখা হয়। কিন্তু কোনো গোত্ৰত অর্ন্তভুক্ত কৰাৰ আগতে গণবোৰত অর্ন্তভুক্ত জীৱবোৰৰ আংগিক আৰু প্রজনন অংগৰ বৈশিষ্ট্যকৰণ (Characterisation) কৰা হয়। কোনো গোত্ৰত অর্ন্তভুক্ত গণৰ জীৱসমূহৰ কিছুমান সহসম্বন্ধীয় বৈশিষ্ট্য থাকে আৰু ইহঁত একেটা পূর্বপুৰুষৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়। ইয়াৰ জীৱবোৰৰ বৈসাদৃশ্যতকৈ সাদৃশ্যৰ পৰিমাণ অধিক। কিন্তু প্রজাতি আৰু গণৰ তুলনাত গোত্ৰৰ অর্ন্তভুক্ত প্রাণীবোৰৰ মাজত সাদৃশ্য কম।
	গোত্ৰৰ উদাহৰণ – কঁঠাল (Artocarpus heterophylus) ৰ Artocarpus, বটগছ (Ficus benghalensis) ৰ Ficus, ভাঙৰ (Cannabis sativa) ৰ Cannabis, নুনি (Morus indica) Morus আদি গণকেইটা ‘মৰেচি’ (Moraeceae) গোত্ৰত অন্তর্ভুক্ত কৰা হৈছে। একেদৰে Solanum, Dhatura, Petunia, Cestrum, আদি গণ Solanaceae গোত্ৰৰ অন্তর্ভুক্ত। একেদৰে আপেল, গোলাপ, বগৰী আদি বেলেগ বেলেগ গণৰ হ’লেও ইহঁতৰ মাজত থকা কিছুমান নির্দিষ্ট সাদৃশ্যৰ বাবে Rosaceae (ৰজেচি) গোত্ৰত ৰখা হৈছে। আনহাতে, প্রাণীৰ ক্ষেত্ৰত পেন্থেৰা (Panthera) আৰু ফেলিচ (Felis), ফেলিডি (Felidae) গোত্ৰত আৰু কুকুৰৰ (Canis) লগত ভালপাচ (Vulpus) গণৰ মিল থকাৰ বাবে Canidae গোত্ৰত ৰখা হৈছে।
	কেতিয়াবা একেটা গোত্ৰৰ অন্তর্গত গণবোৰৰ বৈশিষ্ট্যসমূহৰ মাজত থকা মূল বৈশিষ্ট্যৰ তাৰতম্য নঘটিলেও কিছুমান পার্থক্য দেখা যায়। তেনেক্ষেত্ৰত বৈশিষ্ট্যৰ পার্থক্য থকা উদ্ভিদবোৰক উপগোত্ৰত ভাগ কৰা হয়। উদাহৰণ স্বৰূপে ফেবেচি (Fabaceae) বা মাহজাতীয় গোত্ৰৰ তিনিটা উপগোত্ৰ আছে, যেনে – লেগুমিন’চি (Leguminosae), মাইম’চইডি (Mimosoideae) আৰু চিচালপিনি (Caesalpinieae)। উদ্ভিদৰ গোত্ৰৰ নামৰ পিছৰফালে ‘ceae’ প্রত্যয় যোগ দিয়া হয় (যেনে – লেমিয়েচি (Lamiaceae) আৰু প্রাণীৰ গোত্ৰৰ নামৰ শেষত ‘idae’ প্রত্যয় যোগ দিয়া হয়, যেনে – Canidae, Felidae, ইত্যাদি।
	বর্গ (Order): বর্গ হ’ল গোত্ৰ আৰু শ্রেণী/উপশ্রেণীৰ মাজত থকা এটা ডাঙৰ গোট। পাৰস্পৰিক সম্পর্ক থকা গোত্ৰ কিছুমানৰ সমষ্টিয়েই হ’ল বর্গ। যেনে – ৰেনেলচ (Ranales), ৰ’জেলচ (Rosales) ইত্যাদি। ৰজেচি গোত্ৰ আৰু লেগুমিন’চি (ফেবেচি) গোত্ৰ ৰ’জেলচ বর্গৰ অন্তর্ভুক্ত। একেদৰে, কনভ’লভূলেচি (Convolvulaceae), চলানেচি (Solanaceae), পলিমনিয়েচি (Polymoniaceae), হাইড্র’ফাইলেচি (Hydrophylaceae), বৰাজিনেচি (Boraginaceae) আদি পলিমনিয়েলচ (Polymoniales) বর্গৰ আৰু ইউট্রিকেচি (Utricaceae) আৰু মৰেচি (Moraceae), ইউট্রিকেলচ্‌ (Utricales) বর্গৰ অন্তর্ভুক্ত। প্রাণীৰ ক্ষেত্ৰত মানৱ গোত্ৰ হমিডি (Homidae), প্রাইমেটচ্‌ (Primates) বর্গৰ অন্তর্ভুক্ত। বাঘ, মেকুৰী আদি ফেলিডি গোত্ৰৰ; কুকুৰ, শিয়াল আদি কেনিডি (Canidae) আৰু ভালুক হ’ল আৰচিডি (Ursidae) গোত্ৰৰ অন্তর্গত, কিন্তু আটাইকেইটা গোত্ৰৰ জীৱবোৰ মাংসাহাৰী বাবে সিহঁতক একেলগে কার্নিভ’ৰা (Carnivora) বর্গত ৰখা হৈছে।
	শ্রেণী (Class): বর্গতকৈ ওপৰৰ আৰু ডাঙৰ গোটটো হ’ল শ্রেণী। ই পৰস্পৰ সম্পর্কযুক্ত এক বা ততোধিক বর্গৰ সমষ্টি। এটা শ্রেণীত অন্তর্ভুক্ত বর্গৰ জীৱবোৰৰ মাজত কিছুমান মিল বা সাদৃশ্য থাকে। উদাহৰণ – প্রাণীৰ ক্ষেত্ৰত স্তন্যপায়ী (Mammalia) শ্রেণীটো কার্নিভ’ৰা (Carnivora), কাইৰপ্‌টেৰা (Chiroptera), হার্বিভ’ৰা (Herbivora) বা ৰডেনচিয়া (Rodentia), প্রাইমেটচ্‌ (Primates), ইনচেক্‌টিভ’ৰা (Insectivora) আদি বর্গৰ দ্বাৰা গঠিত। উদ্ভিদৰ একবীজপত্ৰী (Monocotyledonae) আৰু দ্বিবীজপত্ৰী (Dicotyledonae) প্রত্যেকেই একোটা শ্রেণী। একবীজপত্ৰী শ্রেণীটো 11 টা বর্গৰে গঠিত। দ্বিবীজপত্ৰী শ্রেণীটোত দুটা উপশ্রেণীৰ অন্তর্গত 44 টা বর্গৰে আৰু এনিমেলিয়া (Animalia) শ্রেণীটো 108 টা বর্গৰে গঠিত।
	পর্ব বা বিভাগ (Phyllum/Division): কিছুমান উমৈহতীয়া বৈশিষ্ট্য থকা আৰু পাৰস্পৰিক ওচৰ সম্বন্ধীয় শ্রেণীসমূহক ওপৰৰ একোটা গোটত অন্তর্ভুক্ত কৰা হয়। এই গোটটোক প্রাণীৰ ক্ষেত্ৰত পর্ব আৰু উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত বিভাগ (Division) বোলে। প্রাণীৰ কৰডেটা (Chordata) পর্বটো মাছ, উভচৰ প্রাণী, সৰীসৃপ, চৰাই আৰু স্তন্যপায়ী আদি পৃষ্ঠৰজ্জু আৰু নলাকাৰ স্নায়ুতন্ত্ৰ বৈশিষ্ট্যযুক্ত শ্রেণীসমূহৰ দ্বাৰা গঠিত। একেদৰে উদ্ভিদৰ গুপ্তবীজী আৰু নগ্নবীজী শ্রেণী দুটা লগ হৈ স্পাৰম’ফাইটা (Spermophyta) বিভাগটো গঠিত হৈছে।
ৰাজ্য (Kingdom): ৰাজ্য হ’ল বর্গীকৰণৰ সকলোতকৈ উচ্চ স্তৰৰ আৰু বৃহত্তম একক বা সংবর্গ। সকলোবোৰ পর্ব লগ হৈ প্রাণী ৰাজ্য, আৰু সকলোবোৰ বিভাগ লগ হৈ উদ্ভিদৰাজ্য গঠন হৈছে। অৱশ্যে হুৱাইটেকাৰে (Whittaker, 1869) জীৱজগতক মুঠ পাঁচখন ৰাজ্যত আৰু শেহতীয়াকৈ Cavellierয়ে জীৱজগতক মুঠ আঠখন ৰাজ্যত বিভক্ত কৰিছে।
	বর্গীকৰণৰ সংবর্গবিলাকক (Taxonomic categories) প্রজাতিৰ পৰা ৰাজ্যলৈ ঊর্দ্ধক্ৰমত তলত দিয়া ধৰণে সজোৱা হয়।
ৰাজ্য (Kingdom)
    উপৰাজ্য (Sub kingdom)
        পর্ব বা বিভাগ (Phyllum or Division)
            শ্রেণী (Class)
                উপশ্রেণী (Sub class)
	            বর্গ (Order) 
	                উপবর্গ (Sub order)
		            গোত্ৰ (Family)
			        উপগোত্ৰ (Sub family)
			            গণ (Genus)
			                প্রজাতি (Species)
	ইয়াত প্রজাতি হ’ল সকলোতকৈ নিম্নস্তৰৰ একক আৰু ৰাজ্য সকলোতকৈ ওপৰৰ স্তৰৰ আৰু সকলোতকৈ ডাঙৰ একক বা গোট। এনেদৰে বর্গানুক্ৰমত দেখা যায় যে বিভিন্ন স্তৰৰ টেক্সনবোৰৰ ভিতৰত সকলোতকৈ নিম্নস্তৰৰ টেক্সনৰ (প্রজাতি) জীৱবোৰৰ মাজত সাদৃশ্য বা মিল সকলোতকৈ বেছি। বর্গানুক্ৰমত প্রজাতিৰ পৰা ক্ৰমে ওপৰৰ স্তৰৰ জীৱবোৰৰ মাজত থকা উমৈহতীয়া বৈশিষ্ট্যৰ পৰিমাণ ক্ৰমান্বয়ে কমি যায়, অর্থাৎ গোটটো যিমানে সৰু হয় জীৱবোৰৰ মাজৰ মিল বা সাদৃশ্য অধিক হয়। তালিকা নং 1 ত কিছুমান জীৱৰ বর্গীকৰণ উল্লেখ কৰা হ’ল।
 1.4 বর্গীকৰণৰ আহিলা (Taxonomical Aids) : 
	জীৱ সম্পদৰ লগত জড়িত বিজ্ঞান, যেনে – জীৱবিজ্ঞান, কৃষিবিজ্ঞান, উদ্যোগ, উদ্যান শস্যবিজ্ঞান, বনানিকৰণ, ঔষধীয় পদার্থ আহৰণ আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰৰ বিষয়ে অধ্যয়নত জীৱৰ বর্গীকৰণৰ অধ্যয়ন অতীব প্রয়োজন। জীৱৰ সঠিক চিনাক্তকৰণ, বর্গীকৰণ আৰু সংৰক্ষণৰ বাবে পৰীক্ষাগাৰ আৰু ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নৰ লগতে বিশেষকৈ উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ নমুনা সংগ্রহ সকলোতকৈ প্রয়োজনীয় কার্য্য। জীৱৰ নিদর্শবোৰ বিভিন্ন উৎসৰ পৰা সংগ্রহ কৰা হয় আৰু এইবোৰ চিনাক্ত কৰি নমুনা বা নিদর্শটোৰ লগত তাৰ সকলো তথ্য ভৱিষ্যত অধ্যয়ন আৰু নির্দেশক (Reference) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সংৰক্ষণ কৰা হয়। জীৱবিদসকলে এই নমুনাবোৰৰ লগত তথ্যবোৰ ভৱিষ্যতে চিনাক্তকৰণ আৰু বর্গীকৰণৰ অধ্যয়ন আৰু নির্দেশক হিচাপে সংৰক্ষণৰ বাবে কিছুমান কার্য্যপদ্ধতি আৰু উপায় উদ্ভাৱন কৰিছে আৰু এইবোৰকে টেক্স’নমিৰ আহিলা বোলে। চমুকৈ জীৱৰ চিনাক্তকৰণ আৰু বর্গীকৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ হোৱা কৌশল, পদ্ধতি আৰু সংৰক্ষিত তথ্যবোৰক টেক্স’নমি বা বর্গীকৰণৰ আহিলা বোলে। জীৱৰ বিষয়ে তথ্য আগবঢ়োৱা টেক্স’নমিৰ আহিলাসমূহ হ’ল -  
	হার্বেৰিয়াম বা পাদপালয় (Herberium): হার্বেৰিয়াম হ’ল একপ্রকাৰৰ সংগ্রহালয়; য’ত শুকুৱাই চাপত ৰাখি, চেপেটা কৰি আৰু চিনাক্তকৰণ কৰা উদ্ভিদৰ নমুনা এখন নির্দিষ্ট জোখৰ(10 ×16.5" / 29×43cm) ডাঠ কাগজৰ ওপৰত আঠা লগাই সর্বত্ৰ গ্রহণযোগ্য এক বর্গীকৰণ পদ্ধতি অনুসৰি সজ্জিত কৰি সংৰক্ষণ কৰা থাকে। উদ্ভিদ নমুনা আঠা লগাই ৰখা ডাঠ কাগজখনক হার্বেৰিয়াম চিট (Herberium sheet) বোলে। উদ্ভিদ নমুনা থকা হার্বেৰিয়াম চিটটোৰ সোঁফালে তলত উদ্ভিদ নমুনাটোৰ স্থানীয়, ইংৰাজী আৰু বৈজ্ঞানিক নাম, গোত্ৰ, সংগ্রহ কৰা তাৰিখ, ক্ৰমিক নং, সংগ্রহ কৰা স্থান আৰু সংগ্রহকাৰীৰ নাম লগতে উদ্ভিদডালৰ প্রকৃতি আৰু বাসস্থান উল্লেখ থকা নির্দিষ্ট জোখৰ (7×12cm) এটা লেবেল থাকে। হার্বেৰিয়াম চিটত থকা উদ্ভিদ নমুনাবোৰ ভৱিষ্যতে উদ্ভিদ চিনাক্তকৰণ আৰু অধ্যয়নত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদ্ভিদ গবেষক সকলৰ বাবে পাদপালয় বা হার্বেৰিয়াম হ’ল উদ্ভিদ চিনাক্তকৰণ আৰু বর্গীকৰণৰ উত্তম আহিলা। সংগ্রহ কৰি ৰখা উদ্ভিদ নমুনাসমূহ যাতে ভেঁকুৰ, বেক্টেৰিয়া আদিয়ে নষ্ট কৰিব নোৱাৰে তাৰ বাবে মাৰকিউৰিক ক্ল’ৰাইড (2%), DDT, আদি বিভিন্ন ৰাসায়নিক পদার্থ ব্যৱহাৰ কৰি সংৰক্ষণ কৰা হয়।
	ইংলেণ্ডৰ কিউ (Kew) ৰয়েল ব’টানিকেল গার্ডেনত থকা হার্বেৰিয়ামেই হ’ল পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ হার্বেৰিয়াম (বহুবচনত হার্বেৰিয়া)। ইয়াত প্রায় 65,00,000 প্রজাতি উদ্ভিদ আছে। ভাৰতৰ ভিতৰত সকলোতকৈ ডাঙৰ হার্বেৰিয়া হ’ল কলকতাৰ হাওৰাৰ শিৱপুৰত থকা ইণ্ডিয়ান ব’টানিকেল গার্ডেন; য’ত প্রায় 25,00,000 উদ্ভিদ প্রজাতি আছে।  
	উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden) : উদ্ভিদ উদ্যানত বিভিন্ন ধৰণৰ জীৱিত উদ্ভিদ প্রজাতি পৃথিৱীৰ বিভিন্ন ঠাইৰ পৰা সংগ্রহ কৰি আনি ৰোপণ কৰি প্রতিপালন কৰা হয়। উদ্ভিদ উদ্যানত ৰোপণ কৰা উদ্ভিদবোৰ সাধাৰণতে বিৰল প্রজাতি, অর্থনৈতিক গুৰুত্ব থকা উদ্ভিদ, ৰাজ্যিক আৰু ৰাষ্ট্রীয় উদ্ভিদ, ঔষধি উদ্ভিদ, বিভিন্নধৰণৰ সৌন্দর্য্যবর্দ্ধক উদ্ভিদ, বিভিন্ন ভৌগোলিক পৰিবেশৰ উদ্ভিদ আৰু কিছুমান বিশেষ গুৰুত্ব থকা উদ্ভিদ আদি লগোৱা হয়। উদ্ভিদ উদ্যানত থকা গছবোৰৰ প্রতিজোপাতে বৈজ্ঞানিক নাম আৰু গোত্ৰ সন্নিবিষ্ট ফলক লগোৱা থাকে। ইয়াৰ উদ্ভিদবোৰ চিনাক্তকৰণ কৰাৰ লগতে শৈক্ষিক আৰু গৱেষণাৰ কামৰ বাবে প্রদর্শন (Display) কৰা হয়। প্রত্যেক উদ্ভিদ উদ্যানৰ লগত সেউজগৃহ, গ্লাছহাউচ, হার্বেৰিয়াম, পুষ্টকালয়, নার্চাৰি আদি থাকে। উদ্ভিদ উদ্যানবোৰ প্রকৃততে আবাসস্থলৰ বাহিৰত কৰা সংৰক্ষণ (Ex-situ conservation) কেন্দ্র আৰু ই সেয়ে শৈক্ষিক, গৱেষণা, সংৰক্ষণ, দির্দেশনা, খত বা দলিল (Documentation) আৰু বিভিন্ন তথ্যৰ ভঁড়ালস্বৰূপ। 
ইংলেণ্ডৰ কিউ ৰয়েল বটানিকেল গার্ডেনত থকা উদ্ভিদ উদ্যানখন সকলোতকৈ বিখ্যাত উদ্ভিদ উদ্যান কিন্তু সকলোতকৈ ডাঙৰ উদ্যান হ’ল মস্কো ব’টানিকেল গার্ডেন।
	যিবোৰ উদ্ভিদ উদ্যানত একমাত্ৰ বৃক্ষ আৰু গুল্মজাতীয় উদ্ভিদ ৰোপণ কৰা হয় তাক ‘আৰব’ৰেটাম’ (Arboretum) বোলে।   
	জীৱবিজ্ঞান সংগ্রহালয় (Biological Museum) : জীৱবিজ্ঞান সংগ্রহালয় এনে এখন ঠাই য’ত সংৰক্ষিত উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ নমুনাসমূহ অধ্যয়ন, গবেষণা অথবা চিনাক্তকৰণৰ বাবে প্রদর্শন কৰি ৰখা হয়। শেলাই, ভেঁকুৰ, মছবর্গ উদ্ভিদ, নগ্নবীজী উদ্ভিদাংশ (বীজ, শংকু আদি) আদি যিবোৰ উদ্ভিদ হার্বেৰিয়ামত সংৰক্ষণ কৰিব নোৱাৰি তেনেবোৰ উদ্ভিদৰ নমুনা আৰু মাছ, সৰীসৃপ, পলু আদি প্রাণীৰ নমুনা জীৱ সংগ্রহালয়ত কিছুমান পাত্ৰত ফর্মেলিন বা এলকহল আদি পৰিসংৰক্ষক দ্রৱত সংৰক্ষিত কৰা হয়। প্রতিটো পাত্ৰত জীৱটোৰ বৈজ্ঞানিক নাম লিখা থাকে। কিছুমান জীৱ, যেনে – পতংগ, উদ্ভিদৰ বীজ আদি শুকান নমুনা হিচাপেও সংৰক্ষণ কৰা হয়। মৃত পতংগ আৰু পখিলাবোৰ পতংগ বাকচৰ ভিতৰত আঠা বা পিনৰ সহায়ত আৰোপণ কৰি ৰখা হয়। ডাঙৰ প্রাণীৰ জকা আৰু কিছুমান প্রাণীৰ ভিতৰৰ কোষীয় পদার্থবোৰ আতঁৰাই তাত কপাহ বা কাপোৰৰ টুকুৰা আদি ভৰাই জীৱটোৰ প্রকৃত আকৃতি প্রদান কৰিও সংৰক্ষণ কৰা হয়। জীববিজ্ঞানৰ এনেধৰণৰ সংগ্রহালয় প্রায় সকলোবোৰ শৈক্ষিক প্রতিষ্ঠানৰ উদ্ভিদবিজ্ঞান আৰু প্রাণীবিজ্ঞান বিভাগ আৰু অন্যান্য ঠাইতো থাকে। জীৱ সংগ্রহালয়বোৰ প্রদর্শনৰ জৰিয়তে মানুহৰ সংগ্রহালয় পৰিদর্শনৰ প্রতি আগ্রহ জন্মে আৰু মানুহে শিকিব পাৰে।
	ভৱিষ্যত অধ্যয়ন আৰু চিনাক্তকৰণৰ বাবে ৰখা উদ্ভিদ আৰু প্রাণী নিদর্শক মিউজিয়াম বা জীৱবিজ্ঞান সংগ্রহালয় বোলে।
	চিৰিয়াখানা (Zoological Park) : চিৰিয়াখানাত বিভিন্নধৰণৰ বন্যপ্রাণী সংগ্রহ কৰি আনি এটা নির্দিষ্ট ডাঙৰ সুৰক্ষিত অঞ্চলত প্রতিপালন কৰা হয়। কিন্তু সিহঁতক ৰখা অঞ্চলটোত সিহঁতক যথাসম্ভৱ প্রাকৃতিক পৰিবেশ দিবলৈ চেষ্টা কৰা হয় যাতে সিহঁতে অৰণ্যত থকাৰ দৰেই প্রাকৃতিক পৰিবেশত চলাচল কৰিব পাৰে। চিৰিয়াখানাত ৰখা জন্তুবোৰৰ প্রকৃতি, আচৰণ, খাদ্যভ্যাস আদিৰ বিষয়ে জানিবলৈ সক্ষম হোৱাৰ উপৰিও মানুহৰ বিশেষকৈ সৰু ল’ৰা-ছোৱালীবোৰৰ মনোৰঞ্জনৰ মুখ্য আকর্ষণৰ স্থান হ’ল চিৰিয়াখানা।   
	কী বা বর্গীকৰণৰ নির্দেশিকা (Taxonomic Key) : উদ্ভিদ আৰু প্রাণী চিনাক্তকৰণত ব্যৱহৃত আন এবিধ আহিলা হ’ল কী (Key)। ই আচলতে চিনাক্তকৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা বিভিন্ন পর্য্যায়ত সজোৱা কিছুমান ভিত্তি চৰিত্ৰৰ সংৰচনা যাৰ সহায়ত তাৎক্ষণিকভাৱে জীৱ এটা চিনাক্ত কৰিব পাৰি। কীবোৰত ভিত্তি চৰিত্ৰসমূহ এনেদৰে তৈয়াৰ কৰা হয় যাতে জীৱ এটা চিনাক্ত কৰোঁতে পূর্বতে তালিকাভুক্ত কৰি থোৱা চৰিত্ৰৰ লগত তুলনা কৰি এটা পছন্দৰ ক্ৰম নির্বাচন কৰিব পাৰে। ভিত্তি চৰিত্ৰসমূহ সাধাৰণতে যোৰ হিচাপে প্রস্তুত কৰা হয়; য’ত দুয়োটা চৰিত্ৰই বিপৰীতধর্মী বা বৈশিষ্ট্যৰ হয়। বিপৰীতধর্মী চৰিত্ৰ দুটাক কাপলেট (Couplet) বোলা হয়। জীব এটাৰ চিনাক্তকৰণৰ সময়ত এই বিপৰীতমুখী চৰিত্ৰ দুটাৰ সাদৃশ্য থকা চৰিত্ৰটো গ্রহণ কৰিলে সাদৃশ্য নথকা চৰিত্ৰটো নিজে নিজে অগ্রাহ্য হৈ পৰে। যিহেতু ‘কী’ত ভিন্‌ ভিন্‌ পয্যায়ত যোৰ হিচাপে বিপৰীতধর্মী এলানি বৈশিষ্ট্য সজোৱা থাকে, গতিকে চিনাক্ত কৰিব লগা জীৱটোৰ চৰিত্ৰৰ লগত তুলনা কৰি মিল থকা চৰিত্ৰবোৰ গ্রহণ কৰি অমিল বা সাদৃশ্য নথকা চৰিত্ৰবোৰ নাকচ কৰি ক্ৰমান্বয়ে গৈ থাকিলে শেষত এটা নতুন জীৱ চিনাক্তকৰণ সম্ভৱ হৈ পৰে। প্রত্যেকটো বর্গীকৰণৰ সংবর্গ বা গোট, যেনে – প্রজাতি, গণ, গোত্ৰ, বর্গ আদি চিনাক্তকৰণৰ বাবে বেলেগ বেলেগ কী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কীবোৰ সাধাৰণতে বিশ্লেষাণত্মকধর্মী হয়; যাৰ প্রতিটো উক্তিক লীড (Lead) বোলা হয়। ইয়াত কাপলেট চৰিত্ৰ দুটাৰ গ্রহণ কৰাটোক “হয়” আৰু অগ্রাহ্য কৰাটোক “নহয়” কৈ বাছি উলিয়াব লাগে।
	ফ্লোৰা (Flora) : ফ্লোৰা হ’ল কোনো এক নির্দিষ্ট ভূখণ্ডত থকা উদ্ভিদ প্রজাতিৰ প্রণালীবদ্ধ গণনা আৰু বিৱৰণৰ লিপিবদ্ধ ৰূপ। ই উদ্ভিদৰ চিনাক্তকৰণৰ বাবে  কী (Key), বিৱৰণ আৰু কেতিয়াবা চিত্ৰ (মেপ) হিচাপে কাম কৰে। ফ্লোৰাত কোনো সৰু তালুকা, নগৰ, জিলা, ৰাজ্য, দেশ নাইবা মহাদেশৰ উদ্ভিদৰ বাসস্থান, বিস্তৃতি আদি সঠিককৈ বর্ণনা কৰা থাকে। ইয়াৰ বাহিৰেও আন কিছুমান তথ্য, যেনে – বিৱৰণ কৰা উদ্ভিদৰ বাসস্থানৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ, বায়ুমণ্ডলৰ বিৱৰণ আদি লিপিবদ্ধ থাকে। ই কোনো নির্দিষ্ট ঠাইৰ উদ্ভিদ প্রজাতিৰ সূচাংকৰ (Index) ব্যৱস্থা কৰি দিয়ে। 
মেনুৱেল (Manual) : ফ্লোৰাৰ দৰে মেনুৱেল (Manual) বা নির্দেশনা সম্বলিত গ্রন্থ হ’ল জীৱ প্রজাতি চিনাক্তকৰণৰ আহিলা। ইয়াত জীৱ এটাৰ বিৱৰণ, যেনে – ইয়াৰ স্থানীয় নাম, বৈজ্ঞানিক নাম, বিতৰণ আদিৰ সঠিক বিৱৰণ পোৱা যায়। কিন্তু ফ্লোৰাৰ দৰে উদ্ভিদৰ বাসস্থানৰ বিৱৰণ নেথাকিবও পাৰে। মেনুৱেলত কোনো ঠাইৰ জীৱৰ চিত্ৰ সম্বলিত বিৱৰণ বা তথ্য থাকে, যাৰ দ্বাৰা জীৱ প্রজাতি এটাৰ চিনাক্তকৰণ সহজ হয়। চমুকৈ ক’বলৈ হ’লে মেনুৱেল হ’ল এখন হস্তপুথি; য’ত প্রজাতিৰ সংগ্রহ আৰু চিনাক্তকৰণৰ বিষয়ে কিছুমান নির্দেশাৱলী দিয়া থাকে। একেদৰে ঐকিক বর্ণনা গ্রন্থও (Monograph) জীৱ চিনাক্তকৰণৰ আন এক আহিলা। মন’গ্রাফত কোনো এটা টেক্সনৰ (গণ, গোত্ৰ আদি) আকৃতিক বা শ্রেণীকৰণৰ লগত জড়িত সকলোবোৰ প্রয়োজনীয় বিৱৰণ লিপিবদ্ধ ৰূপত থাকে। ই কোনো টেক্সনৰ কোষবিজ্ঞান, আকৃতিবিজ্ঞান, অন্তর্গঠন, বংশগতি, জৈৱ-ৰসায়ন, জীৱাশ্মবিজ্ঞান, ভূ-তত্ববিজ্ঞান আৰু বর্গীকৰণক সামৰি লয়। প্রণালীবদ্ধ  অধ্যয়নৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মন’গ্রাফবোৰ লিপিবদ্ধ কৰা হয়।
 	তালিকা (Catalogue) : তালিকা বা কেটেলগত কোনো এখন নির্দিষ্ট ঠাইত পোৱা সকলোবোৰ প্রজাতি নিয়ম অনুযায়ী অন্তর্ভুক্ত কৰা হয় আৰু কেতিয়াবা চমু বর্ণনাও সন্নিবিষ্ট কৰা থাকে। সাধাৰণতে উদ্ভিদ প্রজাতিবোৰ আখৰৰ ক্ৰম অনুযায়ী তালিকাভুক্ত কৰা হয়।
বর্গীকৰণ বিজ্ঞানত ব্যৱহৃত কিছুমান শব্দৰ সংজ্ঞা :   
	নামকৰণ : প্রত্যেক জীৱকে পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতে একে নামেৰে চিনাক্ত কৰিব পৰাকৈ সার্বজনিনভাৱে একোটা বৈজ্ঞানিক নাম দিয়া হয় আৰু ইয়াকে নামকৰণ বোলে।
	দ্বিপদ নামকৰণ : যি পদ্ধতিত জীৱ এটাৰ বৈজ্ঞানিক নাম দিয়া হয় তাক দ্বিপদ বা দ্বৈৰাশিক নামকৰণ বোলে। জীৱৰ দ্বিপদ নামকৰণ চুইডেনৰ প্রকৃতিবিদ কেৰলাছ লিনিয়াছে প্রচলন কৰিছিল। এই পদ্ধতিত জীৱৰ বৈজ্ঞানিক নাম দুটা পদেৰে গঠিত। প্রথম পদটোৱে জীৱটোৰ গণ আৰু পিছৰ পদটোৱে জীৱটোৰ প্রজাতিক বুজায়। দুটা পদেৰে গঠিত বাবে ইয়াক দ্বিপদ নামকৰণ বোলে।  জীৱৰ দ্বিপদ নামকৰণ ICBN আৰু ICZN ৰ বিধি অনুসৰি দিয়া হয়। উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ নামকৰণ আন্তর্জাতিক উদ্ভিদ বা প্রাণী মহাসভাই অনুমোদন জনালেহে সকলোৰে বাবে গ্রহণযোগ্য হয়। উদাহৰণ – আঁহত গছৰ বৈজ্ঞানিক নাম হ’ল Ficus religiosa, ইয়াত Ficus হ’ল গণৰ নাম আৰু religiosa হ’ল প্রজাতিৰ নাম। 
	চিনাক্তকৰণ : চিনাক্তকৰণ হ’ল জীৱৰ বর্গীকৰণৰ বুনিয়াদ। নতুন জীৱ এটাৰ বৈশিষ্ট্য বা চৰিত্ৰ শুদ্ধভাৱে বিশ্লেষণ কৰি চিনাক্ত কৰিব পাৰিলেহে জীৱৰ নামকৰণ সম্ভৱ হয়। অচিন জীৱ এটা শুদ্ধভাৱে বর্ণনা কৰি ইতিমধ্যে চিনাক্ত কৰি থোৱা আন জীৱৰ লগত মিল/অমিল চাই পৃথক কৰি উলিওৱাটোৱেই হ’ল চিনাক্তকৰণ। আনকথাত, অচিনাকি জীৱ এটা শুদ্ধভাৱে বিশ্লেষণ কৰি বর্গীকৰণৰ কোনটো গোটত পৰিব তাক নির্দ্ধাৰণ কৰাটোৱে হ’ল চিনাক্তকৰণ। জীৱ এটা চিনাক্ত কৰোঁতে বিভিন্নধৰণৰ আহিলা, যেনে – হার্বেৰিয়াম, কী, লিখিত বিৱৰণ (ফ্লোৰা, মন’গ্রাফ, তালিকা আদি), চিত্ৰ (Illustration), আদি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। চিনাক্তকৰণৰ জৰিয়তে আমি জীৱ এটাৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ পাওঁ আৰু ইয়াৰ সহায়ত জীৱটোৰ দ্বিপদ নামকৰণ কৰিব পৰা যায়।
	শ্রেণীবিভাজন : জীৱসমূহৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পর্কৰ কথা বিবেচনা কৰি কোনো নির্দিষ্ট নিয়ম বা বিধি অনুসৰি কোনো এটা জীৱ বা জীৱসমষ্টিক গোষ্ঠীভূত কৰা বা কোনো এটা জীৱৰ ক্ষুদ্রতম গোষ্ঠীত অন্তর্ভুক্ত কৰাকে শ্রেণীবিভাজন বোলে। অর্থাৎ, সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্য চাই জীসমূহক বিভিন্ন কেটেগৰি বা সংবর্গত সজ্জিত কৰা পদ্ধতিটোৱেই হ’ল শ্রেণিবিভাজন। ইয়াৰ জৰিয়তে জীৱ এটাক চিনাক্তকৰণ কৰিব পাৰি; কাৰণ জীৱ এটা কোনটো গোটত অন্তর্ভুক্ত তাক নজনাকৈ চিনাক্তকৰণ সম্ভৱ নহয়। 
	টেক্স’নমি : বৈশিষ্ট্যকৰণৰ দ্বাৰা জীৱবোৰৰ সাদৃশ্য বা বৈসাদৃশ্য লক্ষ্য কৰি বিভিন্ন গোট বা টেক্সনত (বহুবচন টেক্সা/Sig.- taxon; Pl.- taxa) অন্তর্ভুক্ত কৰি শ্রেণীবিভাজন কৰা পদ্ধতিক টেক্স’নমি বোলে। চিনাক্তকৰণ, নামকৰণ আৰু বর্গীকৰণ হ’ল টেক্স’নমিৰ মূল বিষয়বস্তু। টেক্স’নমিৰ জৰিয়তে জীৱৰ চিনাক্তকৰণ সহজ হয়, সিহঁতৰ জাতিবৃত্তীয় সম্বন্ধৰ বিষয়ে জানিব পাৰি আৰু মাত্ৰ কেইটামান প্রতিনিধিমূলক জীৱ অধ্যয়নৰ জৰিয়তে সমস্ত জীৱজগতৰ বিষয়ে জানিব পাৰি।   
 	টেক্স’ন : বর্গীকৰণৰ উদ্দেশ্যে একেধৰণৰ বৈশিষ্ট্য থকা জীৱসমূহক একো একোটা নির্দিষ্ট গোটত অন্তর্ভুক্ত কৰা হয়। বর্গীকৰণৰ বিভিন্নধৰণৰ গোটবোৰ হ’ল – ৰাজ্য, পর্ব বা বিভাগ, শ্রেণী, বর্গ, গোত্ৰ, গণ আৰু প্রজাতি। বর্গীকৰণৰ যিকোনো স্তৰৰ প্রত্যেকটো গোটক টেক্সন বোলা হয়। প্রতিটো টেক্সনৰ অন্তর্ভুক্ত জীৱবোৰৰ মাজত বংশগত সম্বন্ধ থাকে। টেক্সন হ’ল নামকৰণ হোৱা বর্গীকৰণৰ যিকোনো এটা গোট। অচিন জীৱ এটাৰ বৈশিষ্ট্য ওপৰত উল্লেখ কৰা গোটবোৰৰ যিটোৰ লগত মিলে জীৱটো সেই গোট বা টেক্সনত অন্তর্ভুক্ত হয়। উদাহৰণ – ৰাজ্য টেক্সনটোক প্রাণী বা উদ্ভিদে প্রতিনিধিত্ব কৰিব পাৰে।
	হায়াৰার্কি : হায়াৰার্কি হ’ল বর্গীকৰণৰ কাঠাম; য’ত বর্গীকৰণৰ গোটসমূহ (Taxa) বা সংবর্গসমূহ নির্দিষ্ট নিয়ম অনুযায়ী উচ্চস্তৰৰ পৰা নিম্নস্তৰলৈ সজোৱা থাকে, যেনে – ৰাজ্য, পর্ব বা বিভাগ, শ্রেণী, বর্গ, গোত্ৰ, গণ আৰু প্রজাতি। 


NCERT পাঠ্যপুথিৰ প্রশ্ন আৰু উত্তৰ
1. জীৱৰ বর্গীকৰণ কিয় কৰা হয়?
উত্তৰ: পৃথিৱীত থকা অসংখ্য জীৱৰ কিছুমান নিয়ম অনুসৰি শৃঙখলাবদ্ধভাৱে সজ্জিত নকৰাকৈ 	সিহঁতৰ 	প্রত্যেকৰে বিষয়ে অধ্যয়ন কৰাটো সম্ভৱ নহয়। গতিকে, জীৱবোৰৰ অধ্যয়ন সহজসাধ্য 	কৰিবৰ বাবে কিছুমান নিয়ম মানি জীৱবোৰৰ পাৰস্পৰিক সম্পর্ক বিশ্লেষণৰ দ্বাৰা কিছুমান গোটত ভাগ কৰা হয়। বর্গীকৰণৰ জৰিয়তে জীৱ প্রজাতি চিনাক্তকৰণ সহজ হয় আৰু জীৱবোৰৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সম্পর্ক আৰু বংশগতীয় সম্বন্ধৰ বিষয়ে জানিব পাৰি।
2. বর্গীকৰণ পদ্ধতিসমূহ মাজে-সময়ে কিয় সলনি হৈ থাকে?
উত্তৰ: অতীত কালত মানুহে জীৱৰ বাহ্যিক গঠন, প্রকৃতি আৰু বাসস্থানৰ ওপৰত নির্ভৰ কৰিয়েই জীৱসমূহক বর্গীকৰণ কৰিছিল। কিন্তু বর্তমান বর্গীকৰণত বিভিন্নধৰণৰ আহিলা ব্যৱহাৰ কৰাৰ উপৰিও জীৱৰ অংগসংস্থান, আভ্যন্তৰিক গঠন, কোষবিদ্যা, জাতিবৃত্তীয় সম্বন্ধ, জৈৱ-ৰসায়ন আদি সকলো তথ্যৰ ভিত্তিত কৰা হয়।। সেয়ে জীৱৰ বর্গীকৰণৰ পদ্ধতিসমূহ সময়ে সময়ে পৰিৱর্তন হৈ থাকে।       	
3. তুমি লগ পোৱা মানুহবোৰৰ শ্রেণীবিভাজন কৰিবলৈ কি কি নির্ণায়ক বাছনি কৰিবা? 
উত্তৰ: মৰফ’টেক্স’নমি, নিউমেৰিকেল টেক্স’নমি, আচৰণ, জীৱৰ ভৌগোলিক বিস্তাৰণ আদি।
4. ব্যক্তিবিশেষ আৰু জনসংখ্যা চিনাক্তকৰণৰ পৰা আমি কি শিকিব পাৰোঁ?
উত্তৰ: ব্যক্তিবিশেষৰ পৰা জীৱ এটাৰ বৈশিষ্ট্যৰ বিষয়ে জানিব পাৰি আৰু ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জীৱৰ দ্বৈ-ৰাশিক নামকৰণ কৰা হয়।
আনহাতে, আবাদী চিনাক্তকৰণৰ জৰিয়তে ব্যক্তিসমূহ বা সমষ্টিৰ উমৈহতীয়া চৰিত্ৰৰ বিষয়ে জানিব পাৰি। আবাদীত থকা ব্যক্তিবিশেষৰ এই উমৈহতীয়া চৰিত্ৰসমূহৰ বাবে ইহঁত অন্য আবাদীৰ পৰা পৃথক।
5. তলত আমৰ নাম উল্লেখ কৰা হ’ল। শুদ্ধ নামটো চিনাক্তকৰণ কৰা।
Magnifera Indica
Magnifera indica	
	উত্তৰ: Magnifera indica
6. টেক্সনৰ সূত্ৰ লিখা। বর্গীকৰণ হায়াৰর্কিৰ বিভিন্ন স্তৰত থকা টেক্সনবোৰৰ উদাহৰণ দিয়া।
	উত্তৰ: পাঠত চাই লোৱা।
7. বর্গীকৰণৰ গোটবোৰৰ সঠিক ক্ৰমবোৰ চিনাক্ত কৰা।
	(A) প্রজাতি  →  বর্গ  →  পর্ব  →  ৰাজ্য
	(B) গণ  →   প্রজাতি  →  বর্গ  →  ৰাজ্য
	(C) প্রজাতি  →   গণ  → বর্গ   →  পর্ব
উত্তৰ: 
	(c) প্রজাতি  →   গণ  → বর্গ   →  পর্ব
8. তলত উল্লেখিত শব্দবোৰৰ সূত্ৰ আৰু অর্থ লিখা।
(A) পর্ব (B) শ্রেণী (C) গোত্ৰ (D) গণ 
উত্তৰ: পাঠত চাই লোৱা। 
10. এবিধ উদ্ভিদ আৰু এবিধ প্রাণীৰ উদাহৰণৰ সৈতে বর্গীকৰণ হায়াৰার্কি বর্ণনা কৰা।
উত্তৰ: পাঠত থকা উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ তালিকাখন চাই লোৱা।
11. জীৱৰ চিনাক্তকৰণ আৰু বর্গীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত ‘কী’ (Key) বোৰে কেনেদৰে সহায় কৰে?
উত্তৰ:	উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ বৈশিষ্ট্যৰ সাদৃশ্য-বৈসাদৃশ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চিনাক্তকৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এবিধ বর্গীকৰণৰ আহিলা হ’ল – কী (Key)। ই হ’ল চিনাক্তকৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা বিভিন্ন পয্যায়ত সজোৱা কিছুমান ভিত্তি চৰিত্ৰৰ সংৰচনা; যাৰ সহায়ত তাৎক্ষণিকভাৱে জীৱ 	এটা চিনাক্ত কৰিব পাৰি। ভিত্তি চৰিত্ৰসমূহ সাধাৰণতে যোৰ হিচাবে প্রস্তুত কৰা হয়; য’ত দুয়োটা চৰিত্ৰ বিপৰীতধর্মী হয় আৰু সিহঁতক কাপলেট বোলে। জীৱ এটা চিনাক্তকৰণৰ সময়ত এই বিপৰীতমুখী চৰিত্ৰ দুটাৰ সাদৃশ্য থকা চৰিত্ৰটো গ্রহণ কৰিলে আনটো নিজে অগ্রাহ্য হয়। এনেদৰে 	‘কী’ত থকা এলানি কাপলেট চৰিত্ৰৰ লগত তুলনা কৰি মিল থকাবোৰ গ্রহণ কৰি ক্ৰমান্বয়ে গৈ থাকিলে শেষত এটা নতুন জীৱ চিনাক্তকৰণ সম্ভৱ হৈ উঠে।



A. অতি চমু উত্তৰৰ প্রশ্ন:
	ICBN ৰ সম্পূর্ণ নাম লিখা।
	ICZN ৰ সম্পূর্ণ নাম লিখা।
	দুখন বিখ্যাত উদ্ভিদ উদ্যানৰ নাম লিখা।
	প্রজাতিৰ সংজ্ঞা লিখা।
	খালী ঠাই পুৰণ কৰা।
	বর্গীকৰণৰ সকলোতকৈ ক্ষুদ্রতম একক ------------ আৰু সর্বোচ্চ গোট হ’ল -------- ।
	বর্গানুক্ৰমত বিভিন্ন সংবর্গ  --------- ক্ৰমত সজোৱা থাকে।
	বর্গীকৰণৰ প্রত্যেকটো গোটক -------- বোলে।
	দ্বি-পদ নামকৰণ প্রথমতে --------- প্রচলন কৰিছিল।
	সকলোবোৰ বৈজ্ঞানিক নাম -------- ।
	প্রজাতিতকৈ সৰু গোটক --------- বোলে।
	মানুহৰ বৈজ্ঞানিক নাম “হম’ চেপিয়েনচ্‌”ৰ হ’ম’ (Homo) শব্দটো --------- ৰ নাম।
উত্তৰ: (a) প্রজাতি, ৰাজ্য (b) অৱৰোহী (c) টেক্সন (d) কেৰ’লাছ লিনিয়াছ (f) দ্বৈৰাশিক (g) ভেৰাইটি (g) গণ।
B. চমু উত্তৰৰ প্রশ্ন:
	জীৱৰ বর্গীকৰণ মানে কি?
	জীৱৰ বর্গীকৰণৰ উদ্দেশ্য কি?
	টেক্স’নমিক কেটেগৰি বা সংবর্গ বুলিলে কি বুজা?
	টেক্স’নমি বুলিলে কি বুজা?
	নামকৰণ বুলিলে কি বুজা।
	টেক্সন এটা কেটেগৰি বা সংবর্গৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক কৰিব পাৰি?
	দ্বিপদ নামকৰণৰ চাৰিটা মুখ্য নিয়ম লিখা।
	বর্গীকৰণৰ বিভিন্নধৰণৰ আহিলাসমূহ কি কি?
	হার্বেৰিয়াৰ গুৰুত্ব লিখা।
C. পার্থক্য লিখা:
	গণ আৰু প্রজাতি।
D. ৰচনাধর্মী প্রশ্ন:
	জীৱৰ হায়াৰার্কি বা বর্গানুক্ৰম বুলিলে কি বুজা? যিকোনো এবিধ উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ বর্গানুক্ৰম সজাই দেখুওৱা।
	চিষ্টেমেটিকচ্‌ৰ সংজ্ঞা লিখা। টেক্স’নমি আৰু চিষ্টেমেটিকচ্‌ৰ মাজত পার্থক্য কি?
	টেক্সনৰ সংজ্ঞা লিখা। বর্গানুক্ৰমৰ টেক্সাসমূহৰ নাম লিখা।
	দ্বি-পদ নামকৰণ কাক বোলে? এই পদ্ধতিৰ জনক কোন? ইয়াৰ সুবিধা কি?
	বর্গ, শ্রেণী, গোত্ৰ, বর্গ আৰু গণৰ সংজ্ঞা দিয়া।
E. বহুবিকল্পী উত্তৰৰ প্রশ্ন:
	1. জীৱৰ বৈজ্ঞানিক নামকৰণ কিছুমান আন্তর্জাতিক বিধি অনুসৰি কৰা হয়। তলৰ কোনটো এই 	বিধিৰ আওঁতাত 	নপৰে?
		(a) বৈজ্ঞানিক নামৰ প্রথম পদে গণ আৰু দ্বিতীয় পদে প্রজাতিক বুজায়, 
		(b) বৈজ্ঞানিক নাম লেটিন ভাষাত আৰু বেঁকাকৈ লিখা হয়, 
		(c) হাতেৰে লিখিলে প্রজাতি আৰু গণৰ নামৰ তলত আঁচ টানিব লাগে, 
		(d) বৈজ্ঞানিক নাম আমি যিকোনো ভাষাত লিখিব পাৰোঁ।
	2. জীৱৰ দ্বি-পদ নামকৰণৰ জনক -
(a) থিঅ’ফ্রাআষ্টাছ, (b) ৰবার্ট হুক, (c) ডাৰউইন, (d) কেৰ’লাছ লিনিয়াছ।
	3. দ্বিপদ নামকৰণ মানে হ’ল জীৱৰ নাম দুটা পদ বা শব্দৰে লিখা হয়। সেই পদ দুটাই বুজায়-
		(a) গোত্ৰ আৰু গণ, (b) প্রজাতি আৰু ভেৰাইটি, (c) গণ আৰু প্রজাতি, (c) বর্গ আৰু গোত্ৰ।
	4. বৈজ্ঞানিক নাম লিখা হয় -
		(a) ইংৰাজী ভাষাত, (b) লেটিন ভাষাত, (c) ফ্রান্স ভাষাত, (d) ওপৰৰ এটাও নহয়।
	5. দ্বি-পদ নামকৰণৰ অর্থ -   
(a) এটা নাম দুজন বৈজ্ঞানিকে দিয়ে, (b) দুটা নামৰ এটা বৈজ্ঞানিক নাম আনটো স্থানীয় নাম, (c) বৈজ্ঞানিক নামটোৰ এটা গণৰ নাম আনটো প্রজাতিৰ নাম, (d) দুটা নামৰ এটা লেটিন ৰূপৰ আনটো এজন ব্যক্তিৰ নাম।
	6. একে বৈশিষ্ট্যযুক্ত বর্গানুক্ৰমৰ যিকোনো স্তৰৰ জীৱগোষ্ঠীক বোলা হয় -
		(a) টেক্সন, (b) গোত্ৰ, (c) গণ (d) প্রজাতি।
	7. ICBN তলৰ কোনটোৰ নামকৰণত প্রয়োগ কৰা হয়।
(a) প্রাণী, (b) উদ্ভিদ, (c) ভাইৰাছ (d) এটাও নহয়।
	8. আন্তঃৰাষ্ট্রীয় জীৱ নামকৰণৰ বিধিসমূহ তলৰ কোনটোৰ বাবে প্রযোজ্য?
(a) প্রাণী, (b) উদ্ভিদ, (c) উদ্ভিদ আৰু প্রাণী, (d) এটাও নহয়।
9. ভাৰতৰ সকলোতকৈ ডাঙৰ হার্বেৰিয়া ক’ত আছে? 
(a) শিৱপুৰ, (b) লক্ষ্নৌ, (c)ডেৰাডুন, (d) ডার্জিলিং।
	10. টেক্স’নমিৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল -
		(a) চিনাক্তকৰণ, (b) নামকৰণ, (c) শ্রেণীবিভাজন, (d) আগৰ সকলোবোৰ।
	11. বর্গানুক্ৰমত বিভিন্ন সংবর্গ সজোৱা থাকে -
(a) অৱৰোহী ক্ৰমত, (b) ঊর্ধ্বক্ৰমত, (c) সমান্তৰাল ক্ৰমত, (d) এটাও নহয়।
	12. সকলোতকৈ সৰু সংবর্গ হ’ল -
		(a) গণ (b) প্রজাতি (c) বর্গ, (d) গোত্ৰ।
	13. আধুনিক বর্গীকৰণৰ মূল ভিত্তি হ’ল -
		(a) বাহ্যিক গঠন, (b) শৰীৰবিদ্যা, (c) বিকাশাত্মক ধাৰা, (d) এটাও নহয়।	
	14. যদি কোনো এটা জীৱৰ প্রজাতিৰ নাম “sativa’ আৰু গণৰ নাম “oryza” হয় তেন্তে জীৱ 	প্রজাতিটোৰ নাম -
		(a) Sativa oryza (b) Oryza sativa, (c) Oryza Sativa, (d) Sativa Oryza
15. গোত্ৰ এটাৰ শেষত তলৰ কোনটো অনুবন্ধ (Suffix) দিয়া হয়?
(a) ales, (b) aceae, (c) ae, (d)  onae
	16. তলৰ কোনটো বর্গানুক্ৰম শুদ্ধ অনুক্ৰম? 
(a) গণ – প্রজাতি – বর্গ – গোত্ৰ,
(b) বিভাগ – বর্গ – শ্রেণী – গণ, 
(c) পর্ব – শ্রেণী – বর্গ – গোত্ৰ,
(d) পর্ব – বিভাগ – গোত্ৰ – শ্রেণী,
	17. ৰয়েল বটানিকেল গার্ডেন তলৰ ক’ত আছে। 
		(a) ইংলেণ্ড, (b) ভাৰত0, (c) জার্মানী,(d) ফ্রান্স।
	18. তলৰ কোনটোৱে টেক্সনৰ বিষয়ে তথ্য দিয়ে?
		(a) মন’গ্রাফ, (b) ফ্লোৰা, (c) হার্বেৰিয়া, (d) কী।
	19. কেটেগৰি বা সংবর্গসমূহৰ অৱৰোহী সাজোনক কোৱা হয় -
		(a) বর্গীকৰণ, (b) টেক্স’নমি, (c) কী, (d) বর্গানুক্ৰম।
	20. তলৰ কোনটো ICBN ৰ সম্পূর্ণ নাম?
		(a) International Code of Botanical Nomenclature
		(b) International Classification for Botanical Nomenclature 
		(c) International Code of Biological Naming  
		(d) International Class for Botanical Nomenclature
	21. আমি যদি বর্গানুক্ৰমত প্রজাতিৰ পৰা ওপৰৰ ৰাজ্যলৈ যাওঁ; তেন্তে জীৱবোৰৰ উমৈহতীয়া 	বৈশিষ্ট্য -
		(a) ক্ৰমে বাঢ়ি যাব (b) বাঢ়িবও পাৰে কমিবও পাৰে (c) ক্ৰমে কমি যাব (d) একে থাকিব
	22. বর্গীকৰণৰ ক্ষুদ্রতম একক হ’ল -
		(a) বর্গ (b) গোত্ৰ (c) শ্রেণী (d) প্রজাতি
	23. বাঁওফালৰ লগত সোঁফালৰ তালিকা শুদ্ধভাৱে মিলোৱা আৰু তলত দিয়াবোৰৰ পৰা শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি 	উলিওৱা। 
		(a) ৰাজ্য           (i) টিউবাৰচাম 
		(b) ৰাজ্য          (ii) পলিমনিয়েলচ্‌
		(c) বর্গ            (iii) চলানাম
		(d) প্রজাতি        (iv) উদ্ভিদ
		(e) গণ            (v) চলানেচি
			(A) i – d, ii – c, iii – e, iv – b, v – a
			(B) i – c, ii – d, iii – a, iv – b, v – c
			(C) i – d, ii – c, iii – b, iv – e, v - d
Description: ৰাষ্ট্রীয় শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু প্রশিক্ষণ পৰিষদে যুগুতাই উলিওৱা ইংৰাজী মাধ্যমৰ একাদশ শ্রেণীৰ জীৱ বিজ্ঞানৰ পুথিখনৰ লগত সংগতি ৰাখি 2010 – 2011 চনৰ পৰা অসম উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদে সর্বভাৰতীয় পাঠ্যক্ৰমৰ লগত সহ অৱস্থান হোৱাকৈ পাঠ্যক্ৰমৰ সংশোধন কৰিছে। সর্বভাৰতীয় পাঠ্যক্ৰমৰ আর্হিত জীৱ বিজ্ঞানৰ ইংৰাজী মাধ্যমৰ কিতাপৰ বিশেষ অভাৱ পৰিলক্ষিত হোৱা নাই যদিও জীৱ বিজ্ঞানৰ অসমীয়া মাধ্যমৰ তথ্য সম্বলিত উল্লিখিত কিতাপৰ যথেষ্ট অভাৱ। সেয়েহে অসমীয়া মাধ্যমত অধ্যয়নৰত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক সকাহ দিয়াৰ উদ্দেশ্যে এই পাঠ্যপুথিখন যুগুতাই উলিওৱা হৈছে। কিতাপখনত অসম উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদৰ পাঠ্যক্ৰমৰ মূল বিষয়বস্তুসমূহ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক বোধগম্য কৰাৰ উদ্দেশ্যে সহজ, সৰল, সাৱলীল আৰু কিছু বহলাই লিখাৰ প্রয়াস কৰা হৈছে। কিতাপখনৰ বিষয়বস্তুৰ ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰাখিবলৈ মাজে মাজে কিছু অতিৰিক্ত তথ্যও সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে যাতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ জ্ঞানৰ পৰিধি বিস্তাৰ হয়।
	আঞ্চলিক ভাষাত বিজ্ঞান চর্চ্চাৰ ডাঙৰ সমস্যাটো হ’ল উপযুক্ত বৈজ্ঞানিক পৰিভাষা। এই ক্ষেত্ৰত গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ‘অসমীয়া বৈজ্ঞানিক পৰিভাষা’ নামৰ পুথিখনৰ সহায় লোৱা হৈছে। কিছু ক্ষেত্ৰত আসোঁৱাহপূর্ণ অসমীয়া প্রতিশব্দৰ পৰিৱর্তে ইংৰাজী শব্দকেই পোনপতীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।
	বিজ্ঞান বিষয়ক কিতাপ এখন যুগুতাই উলিওৱাত কিছু ভূল-ভ্রান্তি, আসোঁৱাহ আদি থাকি যোৱাতো স্বাভাৱিক। সেয়েহে সন্মানীয় শিক্ষক, ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু শিক্ষানুৰাগী ব্যক্তিসকলে আসোঁৱাহ দেখিলে আমাক দৃষ্টিগোচৰ কৰিবলৈ আমি অনুৰোধ জনালোঁ যাতে পৰবর্তী সংস্কৰণত আসোঁৱাহসমূহ আঁতাৰাব পাৰো। পুথিখনৰ দ্বাৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল উপকৃত হ’লেহে আমাৰ শ্রম সার্থক হ’ব। 
	সদৌ শেষত পুথিখন প্রকাশৰ দায়িত্ব গ্রহণ কৰাৰ বাবে “কল্যানী প্রকাশন”ৰ স্বত্বাধিকাৰী আৰু কর্মচাৰীবৃন্দৰ লগতে শুভাকাংক্ষীসকললৈ আমাৰ ফালৰ পৰা কৃতজ্ঞতা স্বীকাৰ কৰি আন্তৰিক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিলোঁ। 

 লিখকদ্বয়
Notes: It is an NCERT reference book for Biology of Class XI written in Assamese Medium.
Table of contents: title: সূচীপত্ৰ; title: Unit-I  : জীৱজগতৰ বিচিত্ৰতা; title: অধ্যায়	1	জীৱজগত		        1 - 20; title: অধ্যায়	2	জীৱৰ বর্গীকৰণ		21 - 58; title: অধ্যায়	3	উদ্ভিদৰাজ্য		59 -97; title: অধ্যায়	4	প্রাণীৰাজ্য		                           98-139; title: Unit-II : উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ সংগঠনাত্মক গঠন; title: অধ্যায়	5	সপুষ্পক উদ্ভিদৰ বহির্গঠন		140-200; title: অধ্যায়	6	সপুষ্পক উদ্ভিদৰ আভ্যন্তৰিক গঠন		201-237; title: অধ্যায়	7	প্রাণীৰ সংগঠনাত্মক গঠন		238-280; title: Unit-III : কোষ : গঠন আৰু ক্ৰিয়া; title: অধ্যায়	8	কোষ : জীৱৰ একক		281-317; title: অধ্যায়	9	কোষচক্ৰ আৰু কোষ বিভাজন                                              		318-333; title: অধ্যায়	10	জৈৱিক অণু		334-364; title: Unit-IV : উদ্ভিদ শৰীৰবিদ্যা; title: অধ্যায়	11	উদ্ভিদৰ পৰিবহণ                                                      		365-398; title: অধ্যায়	12	উদ্ভিদৰ খনিজ পুষ্টি                                                        		399-421; title: অধ্যায়	13	উচ্চবর্গৰ উদ্ভিদৰ সালোকসংশ্লেষণ                                                        		422-449; title: অধ্যায়	14	উদ্ভিদৰ শ্বাস-প্রশ্বাস                                                        		450-472; title: অধ্যায়	15	উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশ                                                        		473-500; title: Unit-V : মানুহৰ শৰীৰবিদ্যা; title: অধ্যায়	16	পাচন আৰু শোষণ		501-531; title: অধ্যায়	17	শ্বাস-প্রশ্বাস আৰু গেছ বিনিময়		532-554; title: অধ্যায়	18	দেহৰস আৰু এইবোৰৰ পৰিবহণ		555-583; title: অধ্যায়	19	ৰেচন দ্রৱ্যসমূহ আৰু সিহঁতৰ অপসাৰণ		584-605; title: অধ্যায়	20	চলন আৰু গতি		606-625; title: অধ্যায়	21	স্নায়ৱিক নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়		626-657; title: অধ্যায়	22	ৰাসায়নিক সমন্বয় আৰু এককীকৰণ		658-686; title: প্রশ্নকাকত		687-691