Dagboek van 'n soldaat
Publisher: Afrikaanse Pers-boekhandel
Published: 1962
Place of publication: Johannesburg
Language: afr
Format: Hardcover
Number of pages: 57
Description: N.P. Van Wyk Louw se hoorspel, *Dagboek van 'n Soldaat*, wat in 1962 die lig gesien het en in opdrag van die destydse SAUK geskryf is, is 'n intense ondersoek na die moraliteit van oorlogvoering, die aard van leierskap, en die universele stryd tussen ideale en die brutale werklikheid van konflik. Die stuk ontvou grootliks deur die persoonlike dagboekinskrywings van Kaptein Gerardo de Torres, 'n jong, idealistiese offisier in 'n Bevrydingsleër wat 'n eiland probeer bevry van die juk van 'n genadelose diktator, Lobos.

Die hoorspel begin met Gerardo se dagboekinskrywings, waarin hy sy beweegredes vir die skryf van die dagboek bevraagteken – is dit uit ydelheid, of vir bewondering na sy moontlike dood? Dit is die aand na die Bevrydingsleër se eerste geveg, waar hulle die hawestad Vera Cruz maklik ingeneem het. Gerardo is aanvanklik eufories; hy glo dat hulle vryheid en geluk vir "álmal" bring. Hierdie vroeë optimisme word egter reeds gekontrasteer met die bevolking se skraal toejuiging en bang gesigte, 'n teken van Lobos se jare lange "yster-diktatuur."

'n Vroeë, insiggewende interaksie is Gerardo se besoek aan sy moeder. Sy moeder is bang en waarsku hom om nie name te noem nie. Haar kommer oor drie motors wat hulle vroeër besit het, demonstreer 'n botsing tussen die materiële wêreld wat die Lobos-regime vernietig het en Gerardo se idealisme wat alle ydelheid verwerp. Hierdie toneel lig die spanning uit tussen die ou orde en die nuwe, onsekere toekoms. Gerardo se vader, Ramon de Torres, word ook vroeg genoem as 'n ondergrondse leier in die hoofstad, naby Lobos, wat 'n sentrale rol later sal speel.

Namate die oorlog eskaleer, word die brutaliteit van Lobos se regime duideliker. Bomme word lukraak op die stad gegooi, selfs waar sy eie ondersteuners is, wat aantoon dat Lobos nie beskaafd veg nie. Radio-Lobos word 'n simbool van die diktatuur se propagandamasjien, wat leuens en intimidasie versprei met bombastiese aankondigings en triomfantelike musiek. Gerardo en sy Bevrydingsleër probeer met 'n swak, geïmproviseerde radiosender terugveg met die "waarheid," maar hul pogings is swak en word maklik deur Lobos se kragtige uitsendings oorheers.

Die realiteite van oorlog begin die Bevrydingsleër inhaal. Hul vordering na die binneland word gestuit, en die soldate, swak bewapen en honger, begin die terugtog aanvaar. Gerardo se idealisme word gekonfronteer met die verlies van jong manne en die onmoontlikheid om kontak te behou met die gevegsgroepe. Die verwoesting word persoonlik wanneer Lobos se bomme hul Informasiepos tref en meisies sterf.

In hierdie chaos ontmoet Gerardo vir Maria, 'n jong vrou wat by die Informasiepos werk en later verpleeg. Sy is 'n koel, kalm en presiese figuur wat te midde van die geweld prakties optree. Hulle gesprekke onthul 'n dieper filosofiese spanning. Terwyl Gerardo worstel met die sin van sy vader se uitspraak "Ons moet leer om nie aan onsself te glo nie," verduidelik Maria dit vanuit 'n godsdienstige perspektief: "ons moet aan God glo, nie aan onsself nie wat feilbare en sondige mense is." Sy geloof in die krag van gebed, selfs om "die ganse, ganse wêreld 'n bietjie beter" te maak, staan in kontras met Gerardo se ateïstiese opvoeding en sy vaders se sinisme. Gerardo word verlief op Maria, maar sy onthulling dat sy van jongs af besluit het om 'n non te word, skep nog 'n onbeantwoorde verlange en 'n simboliese gaping tussen hulle.

'n Sleutelmoment in die hoorspel is die vergadering van die offisiere met Generaal Alonso, die opperbevelhebber. Alonso, 'n pragmatiese en genadelose leier, stel 'n skokkende nuwe strategie voor: die bevolking van die stad sal gyselaars word, en vir elke leuenberig op Lobos se radio sal vyf van Lobos se partygenote opgehang word; vir elke bom twintig; en vir elke aanval honderd. Major Eduardo, 'n ervare beroepsoldaat, protesteer teen hierdie "onbeskaafde oorlogvoering," maar Alonso verwerp dit en dra die volle verantwoordelikheid. Gerardo, as die jongste offisier, probeer ook pleit vir 'n skoon saak en die behoud van hul beginsels, maar Alonso se besluit staan vas.

Die nuus van sy vader se gevangeneming en vernedering via Radio-Lobos, waar hy gedwing word om 'n valse bekentenis af te lê, vererger Gerardo se innerlike stryd. Sy moeder se herhaling van sy vader se geheime tekens – "Ek is in meer as beste welstand" vir "Ek is gemartel," en "Uit my ope hart sê ek alles openlik" vir "Ek het dit reggekry om niks te verraai nie" – onthul die brutale werklikheid van Lobos se marteling en propaganda. Die nuus dat sy vader uiteindelik "opgehang" is, dryf Gerardo tot wanhoop en 'n begeerte na wraak en haat.

Die hoorspel bereik sy tragiese hoogtepunt met Gerardo se oënskynlike omskakeling. Hy glo dat as alles "vullis" en "nastergal" is, hy ten minste die "bobaas" oor die vuiles wil wees. Hy help Alonso met die terreurveldtog, waar onskuldige mense opgehang word. Die skokkendste oomblik is wanneer Maria haarself voor die vuurpeloton plaas om 'n onskuldige lewe te red, en sodoende sterf. Haar daad, hoewel selfmoord in die oë van die wêreld, is vir Gerardo 'n kragtige betuiging van geloof en die enigste ware "doen" – 'n daad van liefde teen haat.

Maria se dood dwing Gerardo tot 'n laaste, desperate daad. Hy weier om die teregstellings te lei en oortuig sy soldate om ook te weier. Hulle besluit om na Generaal Alonso te gaan, nie om teen hom te veg nie, maar om hul gewetens skoon te hou en te verklaar dat hulle nie moordenaars sal wees nie. Hierdie "dubbelrebelle," rebelle teen hul eie rebellie, word deur Alonso se wagte ingewag. In die finale, dramatiese oomblik sterf Alonso deur 'n verdwaalde skoot, en Gerardo se laaste woorde is 'n fluistering van Maria se naam en die besef: "Nou kan ek veg – nou dat ons weer skoon staan. Vir 'n saak wat skoon is, kan ek alles verduur, alles waag, alles gee."

*Dagboek van 'n Soldaat* is 'n meesterlike tragedie wat die leser of luisteraar dwing om te worstel met die morele grysgebiede van oorlog. Louw ondersoek die spanning tussen die ideaal en die werklikheid, die korrupterende invloed van mag, en die individuele verantwoordelikheid te midde van kollektiewe wreedheid. Dit is 'n tydlose stuk wat steeds relevant is in die bespreking van etiese dilemmas in konflik.