Teks-leser-konteks
Publisher: Perskor
Published: 1986
Place of publication: Johannesburg
Format: Hardback
Number of pages: 178
Description: "Teks-Leser-Konteks: Gedigte ontleed volgens eietydse metodes," onder redaksie van Jan Senekal en uitgegee deur Perskor-Uitgewery in 1986, verteenwoordig 'n bydrae tot die Afrikaanse literatuurstudie deur die fokus te verskuif na eietydse metodes en teoretiese benaderings. Die redakteur, Jan Senekal, begin die inleiding met 'n oriëntering oor die ingrypende omwentelinge wat sedert die sestigerjare op byna alle lewensterreine, insluitend die natuurwetenskappe en geesteswetenskappe, plaasgevind het. Hierdie vernuwing sentreer om kennisvermeerdering en die wetenskaplike revolusie in die sin van Thomas S. Kuhn. Dit was onvermydelik dat literatuur as studie-objek en die metodes waarvolgens dit bestudeer word, hierdeur geraak sou word.

Senekal wys op twee hoofaspekte van hierdie nuwe oriëntering: (a) 'n modifikasie en herformulering van die tradisionele literêre kanon, wat nou filosofiese geskrifte, triviale literatuur en kinderliteratuur insluit, en (b) 'n spesifieke bemoeienis met die metode. Hy beklemtoon dat die literatuurstudie hom aan die einde van die sestigerjare in 'n ernstige krisis bevind het, wat gelei het tot 'n institusionele en metodologiese herstrukturering. Die tradisionele, kunsimmanente en formalistiese literatuuropvatting, wat kuns as 'n selfgenoegsame, a-historiese en tydlose fenomeen beskou het, is bevraagteken en uiteindelik verwerp. Hierdie ouer siening, wat literatuur as iets skoons, verhewe en slegs vir begaafdes toeganklik beskou het, het metode heeltemal ontbreek en was nie kontroleerbaar nie.

Teen die middel van die sestigerjare het die immanente literatuurkritiek en sy eweknie in die Angelsaksiese wêreld (New Criticism) plek gemaak vir nuwe rigtings soos kritiese literatuurwetenskap, literatuursosiologie, histories-materialistiese literatuurwetenskap, resepsieteorie (in Duitsland), strukturalisme (in Frankryk), en "reader orientated criticism" (in die V.S.A.). Hierdie veranderinge was revolusionêr, en die literatuurstudie het gemetodologiseer geraak. Die inhoude kan nie meer van die metode geskei word nie, en die ontwikkeling van metodes het 'n spesifieke taak en doel van die literatuurstudie geword. Die eksklusiwiteit en elitisme van die tradisionele kanon is bevraagteken, en die aanspraak op gevoel as "wetenskaplikheid" is verwerp.

'n Kernpunt van die nuwe benadering is die bevinding dat literatuur as 'n vorm van geestelike produksie sosiale verhoudings insluit en in 'n besondere verhouding tot die realiteit staan. Die a-historiese, a-sosiale opvatting van literatuur is verwerp. Literatuurstudie moet verband hou met die gemeenskap waarbinne dit geproduseer en geresepteer word, en tred hou met die gemeenskap se vereistes en wetenskaplike ontwikkelinge. Die literatuur is gedemistifiseer, en literatuurstudie het hom in diens van die gemeenskap begin stel. Die studie-objek het verander om ook die leser in te sluit, nie slegs tekste as onveranderlike betekenisse nie. Die klem het verskuif van die teks as 'n bo-tydelike verskynsel met 'n vaste betekenis na die relasie teks:leser as 'n individuele relasie tydens die konkretisasie. Die uitbreiding van die teksbegrip na die leser, soos in die titel van die bundel vervat, is geregverdig.

Verder staan eietydse literatuurstudie op die "been" van konteks. Terwyl outonomistiese bewegings die teks as selfgenoegsaam in isolasie bestudeer het, bed die nuwe literatuurstudie die teks in sy kontekste in. 'n Hermeneutiese interpretasie word as 'n resepsiedokument beskou wat nog verklaar moet word, en interpretasie behels geen wetenskaplike aktiwiteit nie. Die leser is nou 'n mede-verantwoordelike instansie vir die "betekenistoekenning," en hy én die kontekste waarbinne hy die teks resepteer, word objek van die ondersoek. Dit bring insig in die veranderlikheid van "tekstbetekenis en waarde in histories en sosiologies variabele resepsiesituasies" en dwing 'n mens om verklarings vir die veranderlikes te soek.

Wat metode betref, het die ontwikkeling van metodes gelei tot 'n "metodepluralisme." Geen enkele metode kan voorgee om die betekenis en samehang van die geheel vas te vang nie, aangesien dit onwetenskaplik sou wees en 'n ideologie sou verabsoluteer. Die aanvaarding van 'n metode-pluralisme is wetenskaplik regverdigbaar, en die situasie en praktyk sal die keuse bepaal. Die literatuurdidaktiek het as hulpwetenskap ontstaan om studente te help om kennis van steeds méér wordende metodes te bekom. "Integrasie van metodes" verwys nie na 'n sintetiese metode om die geheel te ontsluit nie, maar na gedagterigtings oor metodepluralisme en -universalisme, waar metodes sinvol gekoppel kan word deur dwarsverbindings en kontakposisies.

Die bundel "Teks-Leser-Konteks" sluit aan by hierdie nuwe metodes en bied modelle vir beskrywing, modelanalises en voorbeelde van kommentaar, eerder as slegs interpretasies van spesifieke werke. Die voorbeelde van tekste is uitruilbaar, wat die klem plaas op 'n literatuurwetenskaplike metodiek, 'n metodebewussyn en 'n metodeverskeidenheid. Die Hervorming van die literatuurstudie, wat in die sestigerjare begin het, is teen 1984 grootliks afgesluit, en die praktyk het plek gemaak vir die teorievorming.

Senekal som verskeie "winste" van die nuwe benaderings op: 'n vakwetenskaplike basis wat literatuurstudie bo die individuele of eklektiese verhef; die verwerping van 'n eensydige metode soos New Criticism; die onderskeid tussen literatuurwetenskap en literatuurkritiek; die onderskeid tussen literatuurstudie en -liefhebbery; die aanvaarding van kontradiksies en metode-pluralisme wat rykdom aan insigte bied; die bemagtiging van die leser om selfstandig tekste te ontsluit; die uitdaging van tradisionele benaderings; die oorgang na sisteme waar kommunikasieruimtes met kulture en mense gevul word; 'n oop en wetenskaplike benadering wat nooit voorskriftelik is nie; 'n konsentrasie op die literatuur as objek van die student (en die leser) eerder as op die letterkunde as vormingsproses; die siening van die teks as dinamies en oop eerder as staties en afgeslote; die besef dat betekenis deur die leser vasgelê word; en die sosiale relevansie van lees en literatuuronderwys.

Die bundel bevat spesifieke bydraes wat hierdie metodes toepas, soos Henning Snyman se "Bontekoe," Ina Gräbe se "Droogte," Wilhelm Liebenberg se "Winternag," Joan Hambidge se "Marilyn Monroe Foto in Blou," Hein Viljoen se "Die klou dui al die dier aan," Marianne de Jong se "Die liefdesgedig as sy eie onmoontlikheid," Jan Senekal se "Waita Ou-derra van ons," en Elmarié Engelbrecht se "Bitter Lig." Die boek sluit af met 'n "Terme" afdeling en 'n register.