Dias
Subtitle: 'n Hoorspel
Publisher: Nasionale Boekhandel
Published: 1952
Place of publication: Kaapstad
Language: afr
Format: Hardback
Number of pages: 49
Description: N. P. Van Wyk Louw se hoorspel, *Dias*, uitgegee in 1952, ondersoek die innerlike stryd van Bartolomeus Dias, die Portugese ontdekkingsreisiger, tydens sy geskiedkundige vaart om die suidpunt van Afrika. Die stuk is nie slegs 'n historiese vertelling nie, maar 'n diepsinnige verkenning van ambisie, geloof, menslike beperkinge en die strewe na onsterflikheid.

Die hoorspel begin in die jaar 1487, meer as vyftig jaar nadat Portugese skepe die kus van Afrika begin afsak het op soek na 'n seeweg na Indië. Prins Hendrik die Seevaarder, die inspirasie agter hierdie poging, is reeds oorlede sonder om die voltooiing van sy werk te aanskou. Bartolomeus Dias, 'n ervare seevaarder en hawemeester, word deur koning Johan II beveel om 'n vloot van drie skepe – twee karvele en 'n vragskip – te lei op soek na die deurtog. Dias dra ses kruise saam, elkeen genoem na 'n Heilige, om in nuut ontdekte lande te plant.

Die verhaal ontvou met Dias op sy skip, die Sint Christoforus, vergesel deur sy vertroude stuurman, Pedro d'Alanquer. Die aanvanklike toneel skets Dias se onblusbare ambisie en sy begeerte om die eerste te wees om die onbekende waters van suidelike Afrika te deurdring. Hy is gefokus op sy taak en voel 'n drang om sy naam aan die geskiedenis te verbind. Sy vasberadenheid staan in kontras met die meer pragmatiese Pedro en die latere Infante, wat meer ingestel is op die plig teenoor die koning.

Na maande se tog deur warm waters en verby die bekende Kruiskaap, word die vragskip agtergelaat, en slegs die twee karvele vaar die onbekende in. Die storm wat volg, is 'n keerpunt. Die matrose se vrees en twyfel kom na vore. Hulle mor oor die gevare, die koue, die gebrek aan kos en water, en die oënskynlike waansin van Dias se strewe. Hulle sien tekens van onheil en glo dat God nie wil hê dat mense hierdie onbekende see moet bevaar nie. Pedro, ten spyte van sy lojaliteit, begin ook die werklikheid van hul situasie insien en die moedeloosheid van die manne raak hom. Die matrose verlang terug en stel voor dat Johan Infante, wat as meer "nugter" beskou word, die vloot moes gelei het.

Die storm bedaar uiteindelik, en hulle sien land – waarskynlik Mosselbaai. Dit is duidelik dat hulle die suidpunt van Afrika omseil het, en Dias is vol blydskap en dankbaarheid. Hy ervaar 'n diep geestelike oomblik en glo dat God hulle laat wen het. Infante se skip sluit weer by hulle aan, en daar is 'n viering.

Die vreugde is egter van korte duur. Soos hulle verder ooswaarts vaar, word die omvang van die reis en die onbekende gevare duidelik. By die "Eiland van die Twee Fonteine" (Kwaaihoek), begin die bemanning en offisiere in opstand kom. Die vragskip met voorrade is ver agter, en die stormagtige gebied lê tussen hulle. Hulle is oortuig daarvan dat dit selfmoord is om verder te gaan.

Dias belê 'n raad waar almal 'n eed aflê voor God en die koning om eerlik te spreek. Infante pleit vir terugkeer, met die argument dat hulle hul plig gedoen het deur die vasteland te volg tot waar dit 'n deurgang bied. Pedro, hoewel hy self sou wou voortgaan, erken die manne se uitgeputheid en vrees. Dias se trots en onredelikheid word hier duidelik. Hy wil voortgaan, al is dit alleen, en probeer die manne dwing. Hy besef egter dat hy magteloos is sonder hul samewerking.

In 'n oomblik van nederigheid en berou, erken Dias sy trots en bid hy tot God. Hy besluit om sy verste kruis, Gregorius, te plant by die keerpunt – 'n simbool van hul bereikte grens. Hy vra egter vir drie dae se verdere vaart, nie as 'n daad van ambisie nie, maar as 'n oopstelling vir 'n teken van God se wil. Tot sy verbasing stem die matrose in, gelei deur 'n gevoel dat iets heiligs aan die gebeur is.

Die drie dae se vaart lei hulle na die Chalumna-rivier. Dit is die einde van hul tog. Infante gaan aan wal, en die werklikheid van hul onvoltooide missie sink in. Dias word gekonfronteer met die feit dat geen teken verskyn het nie, en hy besef dat God se swye self die teken was – 'n bewys dat hierdie werk nie van hom wou wees nie. Hy noem die rivier "Rio do Infante" as 'n erkenning van Infante se pragmatisme en die manne se besluit om terug te keer. Dias huil, vol verdriet oor die onvoltooide droom.

Die hoorspel eindig twaalf jaar later. Dias is byna vergete, terwyl Columbus en Da Gama die groot ontdekkings gedoen het waarvan hy gedroom het. Dias vaar nou as kaptein onder Cabral na Indië. Hy besin oor sy lewe en sy mislukking. Hy ervaar 'n gevoel van ontoereikendheid en spyt oor sy onmatigheid en trots. Die stuk eindig met Dias se skip wat deur 'n waterspuit gegryp word. In sy laaste oomblikke bid hy vir vergifnis en dank God dat Hy sy hart onvervuld gelaat het, sodat hy nie versadig kon word deur sy eie werke nie. Hy sterf met die wete dat hy alleen barre kuste en leë lande kon vind, maar dat God tog by hom was, selfs in sy laaste skrik.

Die hoorspel is 'n diepgaande studie van die menslike toestand, die spanning tussen God se wil en menslike ambisie, en die aanvaarding van beperkinge. Dias se reis is nie net 'n fisiese ontdekking nie, maar 'n geestelike pelgrimstog wat hom lei tot nederigheid en 'n dieper begrip van sy plek in die groter plan.