Die Dieper Reg
Subtitle: 'n Spel van die Oordeel oor 'n Volk
Publisher: Nasionale Boekhandel
Published: 1938
Place of publication: Kaapstad
Format: Hardcover
Number of pages: 28
Description: N.P. van Wyk Louw se drama, *Die Dieper Reg: 'n Spel van die Oordeel oor 'n Volk*, wat in 1938 deur Nasionale Boekhandel Bpk. uitgegee is en teen 1968 reeds sy vyfde druk beleef het, is ’n koorspel wat die Voortrekkers se lot en dade voor die Ewige Geregtigheid verbeel. Die stuk is opgedra aan “Maria en Anna wat later sal verstaan,” wat dui op ’n dieper, tydlose boodskap wat vir toekomstige geslagte bedoel is. Die aanwysings vir opvoering beklemtoon eenvoud – gordyne (ou-goud) as agtergrond, en die strategiese gebruik van lig om stemming en verskillende dele aan te dui. Die kleredrag van die Voortrekkers mag realisties wees, terwyl die hemelse figure se kleredrag tydloos is, wat die universele aard van die drama onderstreep.

Die drama speel af in die “Saal van die Ewige Geregtigheid,” waarheen alle menslike geslagte na hul sterwe kom om geoordeel te word. In die Voorspel tree ’n Koor van Hemelse Figure op, bestaande uit ligte vrouestemme (sopraan) en donker mannestemme (bas of bariton), wat die koms van die Voortrekkers inwag. Hulle besing die donker lot van die aarde en die heiligheid en onbegryplikheid van die Reg. Die koor vra “Watter dowwe glans kom hier soos mis wat teen die hange kruip – deur ons wit sterre styg?” en erken dat elke mensgeslag met al sy sonde of heerlikheid voor die Ewige Gereg kom. Hulle beskryf die aarde as “donker smartlike bestaan,” ver van rus en die glans van die hemel. Die hemelse koor besing die Voortrekkers as mense wat “stil en vroom” lyk, “aarselend ná die lange tog” voor die hoë saal, met min woorde, maar vol smart en herinneringe. Hulle kom van ’n volk wat “klein, alleen op ’n dorre hoogland uitgeskud, aan weerskante belaag van mens en dier en son en dors,” wat blindelings stry en “groot dinge onwetend waag.” Die koor eindig die voorspel met ’n gebed aan die “heilige Geregtigheid” en vra: “wie sal U duister raadslag weet?”

Dan verskyn die Voortrekkers – verteenwoordig deur ’n Man, Vrou, Jongmens, en ’n Koor van Voortrekkers – saam met hul Voorspraak. Die Voorspraak, ’n “Sterk mannestem” en een van die hoogste dienaars van die Geregtigheid, pleit vir die volk en vra dat hul naam nie sal “verklink” en “tot die stiltes gans vergaan” nie. Hy verduidelik dat hulle deur ’n land gegaan het wat “wyd en oop en mooi” was, maar ook “hard en houtig soos die skamele granaat se vrug.” Hulle het “blind-tastend deur gevare” getrek, op soek na ruimte en vryheid, sonder om aan roem of rykdom te dink. Die Aanklaer, ’n “Sterk mannestem, laer as dié van voorspraak,” is geen duiwelse figuur nie, maar ’n “magtige en hooghartige Gees.” Hy kla die Voortrekkers aan dat hulle in “opstand” uitgegaan het, “die bande en die wet verbreek” het, en “dwaas hul in verderf gestort om grond te roof en ryk te word.” Die Aanklaer eis dat die Ewige Reg sy eer wreek en hulle aan hom tot vernietiging oorgelewer word. Die Voorspraak antwoord egter dat “As jy ’n trotse volk verkneg, word ópstand teen die reg sy reg.” Hy argumenteer dat dit nie wetloosheid was nie, maar “eie strenge tug” wat in die nuwe land ’n nuwe wet geskep het, en dat hulle “Grond om vry te wees” gesoek het, nie wins nie, maar slegs “hul bloed se stem.”

Die Voortrekkers noem hul lyding: die Man beskryf hoe hulle gesterf het en nou nog nie kan rus nie van kommer oor diegene wat hulle moes agterlaat. Die Vrou roep uit dat hulle met smart gebaar en geleef het, en gesien het hoe hul kinders sterf, en vra of al hul pyn verniet was. Die Jongmens, met ’n kinderlike stem, vertel hoe skrik en dood hul maats was en smart hul speelgoed. Die Aanklaer ontken die waarde van hul pyn en moed, en voer aan dat die liggaamspyn en daardie soort dapperheid ook by diere voorkom. Die Koor van Voortrekkers vra smekend: “Heer, weeg U móed, weeg U verdríét, of was ons pyn verniet?” Die Aanklaer herhaal sy standpunt dat hul verhaal “nietig en needrig” is, en dat die Reg “ver bo pyn en drif” is.

In ’n klaagsang besing die Koor die “wye en droewe land,” waar “nooit ’n hoë blydskap” sal kom nie, en waar die “eenvoudige mense” getrou en bitter dinge doen. Dan tree die Aanklaer vorentoe en eis dat die Voortrekkers aan hom oorgegee word om “ál langs die vergetelheid” geslinger te word, om “minder te wees as die ongeborenes.” Die Voorspraak antwoord dat “Die reg is dieper as ons wete en meer verborge as die daad.” Die Man gryp God vas en eis om gehoor te word, want die “stem van die vryheid was U stem wat ons moes volg.” Hy glo dat God in hul bloed en wil was toe hulle die land gedaag het.

Die Vrou en die Koor van Voortrekkers smeek dat God hulle nie sal verlaat nie, want hulle kan nie sonder Hom leef nie. Die Aanklaer staan vas en verklaar dat hul daad en gedagtenis sal sterf, en dat slegs die magtige volke “geweldig oor die aarde kan gaan.” Die Voorspraak antwoord stil, religieus: “Voor God is alle volke klein, en net die wil se waarde bly.” Die Koor van Voortrekkers vra God om hulle te neem, nie om die reg of smart nie, maar “om die wil wat suiwer was” en “om die daad wat die staalwerk van ons mens-wees is.”

Die stuk bereik sy klimaks wanneer die Stem van die Geregtigheid, ’n “Vol basstem agter die toneel,” opklink. Die Stem verklaar dat die Voortrekkers “Meer as hul weet, het hul gemaak, en hoër reg voor God behou met een sterk, harde daad.” Die Stem van die Geregtigheid verkondig dat hul daad krag en eenvoud was, omdat God self eenvoudig is: “één suiwer Wil, één ewige Daad.” Die Voortrekkers sal nie sterf nie, want hul lewe het so “ingetrek en ingeweek” in die land dat hulle sal bly “so lank sy kranse bo die see se lang skuimkringe uit sal staan, afsonderlik en trots en vry\!”

Die drama eindig met die Voortrekkers en die Koor wat saam die lof van God uitspreek, in ’n gesang wat van stygende intensiteit na ’n gedempte fluister verminder. Hulle erken dat alle dade klein is voor God, en dat hul wete en wese verganklik is. Hulle sien dat God die straling is waarin die aarde draai, maar ook dat Hy “in die suiwer daad aanwesig is, soos die bron se krag in die spring-fontein se slanke draad se styging en sy daling is.” 

*Die Dieper Reg* is dus ’n poëtiese en filosofiese verkenning van die sin van ’n volk se bestaan en stryd, wat die geloof in ’n goddelike geregtigheid en die blywende waarde van ’n opregte wil en daad beklemtoon.