Podstawy kultury narodowej.
Publisher: Gebethner i Wolff
Published: 1925
Place of publication: Warszaw
Language: pol
Number of pages: 208
Subjects: Poland -- Civilization
First sentence: CYWILIZACJA A KULTURA
Niema wyrazu bardziej nadużywanego w mowie potocznej, niż wyraz „kultura”, a jed¬no¬cześnie niema wyrazu, co do którego panowałoby więcej nieporozumień. 
Na każdym kroku słyszymy o „zadaniach kulturalnych”, o „potrzebach kulturalnych”, o ”wy¬sokiej lub niskiej kulturze” tego lub innego narodu, o „współzawodnictwie kultural¬nym”, bar¬dzo rzadko jednak zdajemy sobie sprawę z tego, na czym właściwie polegają te zadania, potrzeby i to współzawodnictwo.
Pojęcie kultury, przez długi czas zmieszane z¬ pojęciem cywilizacji i niczym od niego nieod¬graniczone, od niedawna zaczęto wyodrębniać.
Pomimo to nie udało się dotychczas dojść do ścisłych określeń naukowych cywili¬za¬cji, ani kultury.
Najbardziej utarta definicja, orzekająca, że cywilizacja ogarnia sobą ogół zdobyczy material¬nych, osiągniętych przez ludzkość w jej rozwoju dziejowym, kultura zaś ma do czynienia z po¬dob¬nym dorobkiem w dziedzinie duchowej - pozostawia wiele do życzenia, zarówno bowiem do po¬ję¬cia cywilizacji dadzą się wprowadzić pewne wartości duchowe, jak i do pojęcia kultury pewne wartości materialne.
Jeżeli np. mówimy o kulturze życia domowego, to nie możemy mieć na myśli wyłącz¬nie atmosfery duchowej, która wypełnia dom, dajmy na to, polski, ale kojarzy się to w na¬szym umyśle z całym urządzeniem tego domu, z tym „wnętrzem”, które, samo przez się materialne, wytwarza przecież pewien nastrój psychiczny, będący odbiciem duchowych upodobań i potrzeb miesz¬kań¬ców. Kultura domu polskiego łączy przeto w sobie i jedno i drugie i, jako pojęcie, zaokrągla się w całość dopiero przy współrzędnym traktowaniu atmosfery duchowej z urządzeniem materialnym. Zespolenie to jest tak ścisłe, że daje nam możność odczuwania duszy w przedmiotach martwych. Ta dusza nie jest zaś niczym innym, jak tylko przeszczepieniem duchowych wartości mieszkańców domu na ich otoczenie materialne.
Ten przykład wyjaśnia nam aż nadto dobrze, że ryzykowną rzeczą jest oddzielanie bez zastrzeżeń tego, co jest duchem, od tego, co jest materią.
Pomiędzy jednym a drugą istnieje zawsze pewna, mniej lub więcej uchwytna, łączność.
Niewątpliwie też będziemy bliżsi prawdy, jeżeli uznamy, że pojęcie kultury tworzy się nie tylko na podstawie duchowej, ale że współdziałają tu także i czynniki materialne, nabierające udu¬cho¬wienia przez stały swój stosunek z człowiekiem i zdolne do obudzenia w nim dla siebie uczuć kategorii wyższej nad powszedni utylitaryzm.
Do wytworzenia tego rodzaju uczuć potrzebny jest czas.
Pojęcie czasu łączy się też nierozerwalnie z pojęciem kultury.
W wyrazie tym, który w języku polskim miałby najbliższy sobie odpowiednik w wyrazie „uprawa”, tkwi pojęcie pracy, a więc i pojęcie czasu, jako niezbędnego do wykonania każdej pracy.
Bez tej pracy w czasie, bez uprawy, która wymaga przygotowania gleby pod zasiew, rzuce¬nia ziarna, starania o wzrost tego ziarna i cierpliwego oczekiwania na plon, niema przeto i nie może być rzetelnej kultury.
Kultura tedy nie jest darem nieba, ale wypracowuje ją każdy naród na przestrzeni wieków, wznosząc się powoli ku coraz wyższemu pojmowaniu życia i jego zadań.
Dlatego też kultura narodowa sięga korzeniami swoimi w głęboką przeszłość życia narodo¬wego.
Nie powstaje ona z dzisiaj na jutro, nie jest ziarnem, które przywiewają na usiew wiatry dzie¬jowe, rzucając przypadkowo nasienie, przyniesione skądinąd, ale wytwarza się z wieku na wiek, z pokolenia na pokolenie na własnym swoim, rodzimym podłożu, na jednej i tej samej ziemi, wśród jednego i tego samego narodu.
Bez własnej kultury niema i nie może być narodu.
Kultura narodowa nie jest tedy niczym innym, jak sumą tych wszystkich uczuć, przywiązań i tradycji, które, wytworzone na przestrzeni wieków przez szeregiem idące po sobie pokolenia, tworzą moralne i materialne więzy, łączące ludzi, zamieszkujących jedno terytorium i mówiących jednym językiem.
I dlatego nie wspólna ziemia, nawet nie wspólny język stanowią o istnieniu narodu, ale do¬piero jego kultura.
Są ludy, które zajmują jedno terytorium i mówią jednym językiem, a przecież narodami nie są. Na odwrót są narody, które mieszkają na rozmaitych ziemiach, które rozproszyły się po świecie, jak anglosasi, a które dzięki sile swojej kultury narodowej nie przestały być narodami wśród ob¬ce¬go, przeważającego liczebnie, otoczenia. Co więcej, siła ich kultury podbiła i zasymilowała narody o kulturze słabszej i doprowadziła do tego, że wielki aglomerat ras, zamieszkujących Stany Zjedno¬czone Ameryki północnej, przekształca się w naszych oczach w naród amerykański, mówiący jednym językiem angielskim i posiadający jedną dominującą kulturę anglosaską.
To daje nam pojęcie o znaczeniu kultury i zbliża do zrozumienia jej istoty.
Jeżeli mówimy o poszczególnych narodach, jako o pewnych zdecydowanych indywidual¬noś¬ciach, jeżeli te ich cechy indywidualne rzucają się nam w oczy, jeżeli na ich podstawie wyod¬rębniamy je z wielkiej rodziny ludów, stanowiących ludzkość, to wszystko to dzieje się na podsta¬wie kultury.
Tylko naród, posiadający swoją własną kulturę, t.j. ową więź, łączącą wszystkich jego członków, jak wspólne zawołanie łączyło niegdyś rody, prowadząc je do boju, ma swoją indywi¬du¬alność i posiada szanse do jej zachowania i rozwoju.
Przeciwnie, szczep bez kultury własnej lub naród o kulturze słabej albo wcale nie posiada tej indywidualności, albo zatraca ją w zetknięciu z innym narodem, ulegając prawu asymilacji.
Kultura jest tedy jeżeli nie jedyną, to najpotężniejszą bronią w walce każdego narodu o za¬cho¬wanie jego indywidualności, o pozostanie samym sobą i zapewnienie sobie odrębności już nie tylko językowej i duchowej, ale terytorialnej i politycznej, niema bowiem narodu o niepodległym bycie państwowym bez niepodległego życia kulturalnego.
Wszystko to nabiera niesłychanej wagi i doniosłości na tle epoki dzisiejszej, w dobie rozwi¬ja¬jącego się współzawodnictwa pomiędzy na rodami.
Współzawodnictwo to jest nie tylko polityczne i gospodarcze, lecz i kulturalne. Narodom silnym idzie nie tylko o to, aby miały przewagę w dziedzinie militarnej czy ekonomicznej nad słabszymi, ale idzie im także o osiągnięcie przewagi kulturalnej, o narzucenie swej kultury innym, co prowadzi za sobą zależność wszechstronną równoznaczną z niewolą.
Niemieckie marzenia o Weltstacie, podobnie jak angielski imperializm, nie są oparte tylko o ma¬terialne interesy jednego i drugiego narodu, lecz mają także swoje źródło w niezachwianej wierze każdego Niemca i każdego Anglika w siłę i wyższość ich kultury narodowej nad kulturami innych narodów.
Zapanowanie kultury niemieckiej na świecie, w pojęciu wielu uczonych niemieckich, by¬łoby nie tylko triumfem, należnym sile Niemców, ale byłoby zarazem drogą do szczęścia, jeżeli nie pełnią szczęścia dla tych narodów, które, stojąc niżej, powinny szukać w kulturze niemieckiej za¬spo¬kojenia swoich aspiracji i tęsknot.
Podobnie mniema Anglik, który uważa kulturę anglosaską za szczyt tego, co w tej dziedzi¬nie można osiągnąć, dla którego człowiek zaczyna się dopiero od mówiącego po angielsku, dla którego zwyczaj i obyczaj angielski są bez współzawodnictwa.
I nie płynie to bynajmniej z idei podboju, jak u Niemców, ale z istotnego przeświadczenia o niezaprzeczonym prawie do panowania nad światem tego, co jest wyższe i lepsze.
Prawa tego istotnie zaprzeczyć nie można, ale pojęcie wyższości i lepszości jest tu wzglę¬dne. Każdy naród może bowiem swoją własną kulturę uważać za wyższą i lepszą od kultury innego narodu choćby dlatego, że odpowiada ona jego indywidualności, że jest wytworem jego własnym, liczącym się z potrzebami i pragnieniami duszy narodowej.
Dlatego każdy naród, posiadający samowiedzę, broni czystości swojej kultury przed nalecia¬łościami i wpływami obcymi.
Obrona ta jest konieczna i na tle tej obrony zarysowuje się dopiero kapitalnie różnica, jaka istnieje pomiędzy cywilizacją a kulturą.
Cywilizacja z istoty swojej jest międzynarodowa. Mówimy dzisiaj o cywilizacji euro¬pej¬skiej, jako o cywilizacji nowoczesnej, i wszyscy życzymy jej zwycięstwa na kuli ziemskiej. Trium¬fal¬ny jej pochód przez świat cały w ciągu XIX-go wieku starł z oblicza ziemi wiele różnic, które wyodrębniały poszczególne lądy i kraje.
Dzisiaj Europejczyk znajduje już z łatwością europejskie warunki istnienia na każdym kon¬tynencie.
W Indiach, w Ameryce, w Japonii, w Chinach, w Honolulu, w Australii możemy mieszkać i żyć po europejsku, możemy oglądać i podziwiać wielkie hotele, urządzone z komfortem europej¬skim i wielkie fabryki, pracujące na wzór europejski przy pomocy maszyn parowych i elek¬try¬cznych.
Kolej żelazna wiezie nas już tak samo w głąb Afryki, jak do Paryża czy Londynu, a wielkie okręty linii oceanicznych utrzymują stałą komunikację pomiędzy portami wszystkich lądów, jak utrzymywały je niegdyś starożytne triremy w żegludze przybrzeżnej pomiędzy portami morza śród¬ziem¬nego.
Dawna cywilizacja śródziemnomorska w dalszym rozwoju swoim stała się więc już nie tyl¬ko cywilizacją europejską, ale cywilizacją kuli ziemskiej.
Ten sam pług parowy, który kraje ziemię na olbrzymich farmach amerykańskich, orze dzisiaj na Mazowszu, ta sama kosiarka, żniwiarka i wiązałka, która pracuje na polach pszenicznych Wisconsinu, chodziła także przed wojną i niezadługo chodzić będzie po szumiących łanach Ukrainy czarnoziemnej, ta sama młockarnia, która śpieszy się z omłotem jesiennym gdzie indziej, turkocze także na naszych połach.
W ten sposób życie upodobniło się ogromnie na całym świecie.
Pozornie jednak tylko. Bo w zamian tych różnic, które zatarła idąca naprzód cywilizacja, uwy¬datniły się różnice inne, które wydobyły na jaw i uwypukliły rozwijające się kultury narodowe.
I nigdy jeszcze indywidualne rysy poszczególnych narodów nie wystąpiły i nie zarysowały się tak wyraźnie, jak obecnie. Nigdy właściwości i odrębności psychiczne ras i narodów nie prze¬mó¬wiły tak głośno, jak w naszych czasach.
Jakby w obawie przed niwelacyjną robotą cywilizacji, która jednakowym pokostem pocią¬gała życie wszystkich krajów, czyniąc je jednakowo wygodnym i dostatnim, kultury poszczegól¬nych narodów zaczęły się organizować do zachowania swojej odrębności i jednocześnie z wybu¬chem zdobyczy cywilizacyjnych, które są chlubą naszej epoki, nastąpił wybuch uczuć nacjonalis¬tycz¬nych, które obudziły w najmniejszych nawet narodach przywiązanie do tego, co było i jest ich własne.
Uczucia te poprowadziły narody nie w kierunku zacierania dzielących je różnic psychicz¬nych, ale w kierunku pielęgnowania tych różnic dla przeciwstawienia ich międzynarodowemu szab¬lonowi.
Na wskroś materialistyczna doktryna socjalizmu, idącego pod hasłem międzynarodowości, napotkała tu na swej drodze przeszkodę nie do zwalczenia.
„Proletariusze wszystkich krajów” gotowi byli do łączenia się dla walki z kapitałem, jako z domniemanym swoim wrogiem, ale wahali się i wahają tam, gdzie międzynarodowość haseł socja¬listycznych wkracza do ich duszy i narusza odwieczne, tkwiące tam, tradycje i przyzwyczajenia.
Socjalizm tedy, nie chcąc zbankrutować zupełnie, musiał przystroić się tu i ówdzie w barwy narodowe i stać się socjalizmem polskim, niemieckim, francuskim i t.d.
Ta „narodowość” poszczególnych socjalizmów wyraźnie wystąpiła w chwili wybuchu woj¬ny europejskiej i podczas całego jej przebiegu nie przestawała manifestować się jaskrawo.
Stanowisko, jakie zajęli w roku 1914-ym socjaliści niemieccy wobec imperialistycznego rządu cesarza Wilhelma, gotowość, z jaką szli na pola bitew, aby przelewać swoją krew „za Niem¬cy” w przeświadczeniu, że Ojczyzna wymaga tego od nich, świadczy aż nadto wymownie o sile uczuć narodowych, które okazały się w masach robotniczych o wiele żywsze, niż uczucia dla haseł, wypisanych na czerwonym sztandarze.
Źródła tych uczuć narodowych, które dają narodowi świadomość jego odrębności i jego nienaruszalnych praw do zachowania tej odrębności, są także źródłami kultury narodowej.
Tam szukać należy materiału, z którego naród buduje swoją kulturę.
Budowa to mozolna i długa. Początki jej tkwią w odległej przeszłości, gdzie na podwalinach ziemi i języka, tych dwóch potężnych czynników, bez których naród istnieć nie może, ale które, jak to mówiliśmy wyżej, jeszcze same przez się o istnieniu narodu nie stanowią, drogą nawarstwień, skła¬danych cierpliwie przez każde pokolenie z myślą o pokoleniach następnych, utworzyły się pier¬wsze złoża kultury narodowej.
Patrzymy na nie dzisiaj tak, jak patrzymy na warstwy geologiczne, których układ daje nam pogląd na dzieje skorupy ziemskiej.
Podobnie układ warstwicowy kultury narodowej pozwała nam odtworzyć dzieje duszy każ¬dego narodu i odsłania nam tajemnicze połączenia, istniejące pomiędzy ludźmi, należącymi do jed¬nego narodu.
Połączeń tych jest wiele. Niewidoczne na powierzchni życia, rozgałęziają się one jak ko¬rzenie potężnego drzewa, skoro tylko zajrzymy głębiej w duszę każdego narodu, poznając jego tra¬dycje, wierzenia, namiętności, ideały i dążenia.
Im naród jest większy, im potężniejszy świadomością swojej odrębnej duszy, tym więcej posiada on takich połączeń, które siecią swoją obejmują wszystkich.
Polacy, jako naród, połączeni są pomiędzy sobą tysiącami takich węzłów i dlatego kultura polska, która jest syntezą tych połączeń należy do najsilniejszych kultur narodowych.
Podstawom, na których się ona wytworzyła w ciągu wieków, przyjrzymy się nieco bliżej w toku tej pracy, która ma za cel obudzenie w jak najszerszym kole rodaków poczucia wartości własnej kultury i dążenia do jej zachowania i rozwoju ku pomyślności i szczęściu pokoleń następnych.
Description: JĘZYK A NARÓD
Cudowna tajemnica wytwarzania się odrębnych języków na świecie łączy się z tajemnicą związku człowieka z ziemią.
Człowiek pierwotny, który żył blisko z przyrodą, na stosunku swoim do niej kształcił się i rozwijał. Ona dawała mu wszystkie wrażenia, z których powstały w następstwie sądy i wyobra¬żenia. Źródłem też wszystkich pojęć zasadniczych, które z biegiem czasu zdobył i przyswoił sobie umysł ludzki, jest ziemia.
Język, to cudowne narzędzie, przeznaczone do porozumiewania się ludzi pomiędzy sobą, do oddawania najdelikatniejszych uczuć i najszczytniejszych myśli, ma swój dźwięk i swoją barwę. Wyrazy dzwonią i wyrazy mają kolor. I jedno i drugie dała im ziemia. Muzyka języka jest muzyką ziemi, na której ten język powstał lub rozwinął się. Barwa jego jest także barwą jego ziemi. Z łat¬wością możemy to dostrzec, porównywając język poetycki rozmaitych narodów, język, pełen porównań i przenośni, które zawsze czerpane są z bezpośredniego otoczenia poety, a które są wykładnikiem jego stosunku do ziemi rodzinnej.
Nie tylko atoli język poezji, lecz i zwykły język potoczny, którym posługujemy się w mowie codziennej, świadczy o naszym związku z ziemią.
Łączy on nas podobnie, jak łączy ziemia. Daje nam, tak samo, jak ziemia, wspólność odczu¬wania wszystkiego, co stanowi naszą treść wewnętrzną.
Jeżeli mówimy do siebie naszym językiem, to każdy wyraz budzi w nas pokrewne uczucia, wywołuje jedne i te same obrazy.
Jeżeli mówimy „sosna” lub „dąb”, to każdy z nas widzi te drzewa takimi, jakimi ma je w du¬szy, jako fragmenty wielkiego obrazu ziemi ojczystej.
Jeżeli mówimy „miłość” lub „przyjaźń” — to powstają w naszych umysłach pojęcia, swoiste dla naszego sposobu odczuwania tych związków duchowych.
W możności tego bliskiego, wnikliwego porozumienia się ludzi, mających wspólny język ojczysty, leży cudotwórstwo języka.
Z cudzoziemcami nigdy porozumieć się tak nie można. Zawsze pozostaną rzeczy niedopo¬wie¬dziane, rzeczy niezrozumiane.
Pełnię porozumienia duchowego i umysłowego osiąga tylko rodak z rodakiem.
Dlatego język jest równorzędnym z ziemią skarbem narodu.
Bezcenny ten skarb, również, jak ziemia, nasycony tradycjami, ale w daleko większym sto¬pniu, niż ona, będący syntezą cywilizacyjno-kulturalnych przeżyć narodu, przy bliższym badaniu ukazuje nam cały rozwój duchowy narodu.
Język — to dzieje duszy narodu, od zamierzchłych, pradawnych czasów, od pierwszych niear¬tykułowanych dźwięków, którymi posługiwali się nasi dalecy przodkowie — po cudowną mowę Mickiewicza, po wspaniałą muzykę oktaw Słowackiego, po płomienną prozę autora Irydjona.
W języku jest wszystko — szept miłosny kochanków, modlitwa matki nad kołyską dziecka, chrzęst zbroi rycerskiej i szczęk miecza, hymn wesela i pieśń pogrzebu.
Język, jak zwierciadło, odbił w sobie uczucia narodu, uchwycił je i nadał im kształt.
Jak kamień wapienny przechował w cudownym archiwum ziemi odciśnięte kształty dawno nieistniejących stworzeń i roślin, podobnie język przechował pojęcia, które wyszły już z obiegu, a które pozwalają nam dzisiaj, na podstawie badań lingwistycznych, docierać do najgłębszych pokła¬dów duszy pokoleń minionych.
Za przewodem języka wolno, krok za krokiem, idziemy przez dzieje narodu. Obcujemy z du¬chem naszych przodków, odnajdujemy w sobie to, co nas z nimi łączy, czujemy się dalszym ich ciągiem, zdajemy sobie sprawę z nierozerwalnego związku, jaki istnieje pomiędzy pokoleniami.
Całe przebogate dziedzictwo, które otrzymaliśmy w spadku po tysiącleciach, przenika do na¬szej świadomości.
Przez język wrastamy w ten świat pojęć i wyobrażeń, jakie wytworzył naród w pochodzie swoim od niemowlęctwa po wiek dojrzały.
Jesteśmy świadkami wszystkich drgań jego duszy, wszystkich jego porywów, wszystkich jego radości i smutków.
Z języka bije ku nam siła i moc, krzepkość i zdrowie, wiara i otucha. Tam ma swoje źródło nieśmiertelność narodu.
Język zachował nam i zwrócił Pomorze kaszubskie. Język zachował nam i zwrócił Śląsk Górny. Nie tylko to jednak. Jak wykopaliska, jak stare łzawnice i szczątki broni krzemiennej, jak naszyjniki, wydobywane z cmentarzysk prasłowiańskich są dokumentami cywilizacji narodu, tak samo są nimi wyrazy naszego języka.
To nie przypadek, że w polskim wyrazie dzwon dźwięczy metal, a w rosyjskim kołokoł kołacze się drewniana kołatka — to różnica dwóch kultur w epoce Mieszka I-go i Włodzimie¬rza św.
To nie przypadek również, iż polski „sklep” wyprowadza się od murowanego sklepienia a rosyjska „ławka” od ławy drewnianej, na której rozkładano towary.
Porównywanie wyrazów o jednym znaczeniu w różnych językach nieraz odsłania nam także całą tajemnicę różnic psychologicznych, istniejących pomiędzy narodami.
Odrębne ich pojęcia i odrębne poglądy na rozmaite sprawy nigdzie nie uwidoczniają się lepiej, niż w określeniach językowych. Psychologia języków stwierdza to na każdym kroku, a i każ¬do¬dzienne doświadczenie uczy, że duszy narodu niepodobna zrozumieć bez jego języka, a żadnego języka niepodobna posiąść bez odczucia jego ducha.
W mowie potocznej używamy często wyrażenia „duch języka”. Tkwi w tym wielka prawda. Język posiada istotnie jakby tajemnicze, ożywiające go tchnienie, które przenika go na wskroś, jak duch przenika ciało.
Nie gramatyka i suche jej reguły, ale poczucie ducha języka sprawia że posługujemy się nim umiejętnie.
Poczucie ducha języka może mieć człowiek prosty, niewykształcony i nieraz przewyższa pod tym względem człowieka wykształconego. Lud polski ma to poczucie w stopniu daleko wyższym np. niż inteligencja żydowska w Polsce, która usiłuje mówić poprawnie, według gramatyki, a pomimo to popełnia błędy i często jest w rażącym rozdźwięku właśnie z duchem języka.
Przedział rasowy, odmienna niearyjska budowa duszy i mózgu okazały się tu przeszkodą nie do zwalczenia.
Prowadzi nas to do wniosku, że tylko dusza polska i umysłowość polska odgadnąć i ogarnąć mogą wszystkie tajemnice języka.
I one jednak, jeżeli chcą to osiągnąć, muszą stać pilnie na straży skarbu, który został im powierzony.
Język ulega bowiem niebezpiecznym wpływom. Groźne zwłaszcza dla niego jest przenika¬nie wyrazów obcych, które, jak pasożyty, obsiadają go powoli i niszczą.
Wpływów takich uniknąć trudno. Wytwarza je i sprzyja im cywilizacyjna współpraca na rodów.
Jest to zjawisko normalne, oparte na wzajemnej wymianie.
Nienormalne natomiast jest zachwaszczanie naszego języka przez germanizmy i rusycyzmy, które pozostały w języku jako osad niewoli i są hańbiącym tej niewoli świadectwem — jakże wymownym i upokarzającym!
Stawia nas to w obliczu niesłychanie doniosłej i pilnej pracy, którą ma przed sobą dom i szkoła, urząd i trybuna parlamentarna.
Kult języka ojczystego, przywrócenie mu jego czystości, jego mocy i zdrowia musi stać się powszechnym w Polsce nakazem, bo język jest fundamentem kultury narodowej.
Bez niego o tej kulturze niema mowy. Słowo bowiem jest, jak już mówiliśmy, wyrazem duszy narodu a bogactwo duszy narodu — to jego kultura. Jakże więc wyrazić tę kulturę, jeżeli zabraknie na to słowa polskiego?
I dlatego trzeba bić w dzwony alarmowe i nawoływać do dbałości o język ojczysty.
Gdzie indziej zrozumiano to już dawniej. Jakiż jest kult języka we Francji w żywym i pisanym słowie? Jakież wymagania pod tym względem stawia szkoła średnia, urząd, dziennik, teatr, nawet sala wiecowa!
W Polsce daleko jeszcze do tego. Daleko przede wszystkim do osiągnięcia równowagi po¬mię¬dzy słowem a duchem, do dania duchowi narodowemu odpowiedników w słowie narodowym.
Są to niewątpliwie skutki naszej długoletniej niewoli.
Dusza narodowa polska posiada jeszcze skarby nie odkryte, posiada tajemnice, których język dotychczas nie wyraził.
To, co nie zostało wypowiedziane może mieć dla narodu większą wartość i kryć w sobie większe siły, niż to, co ma swoją nazwę w słowie. Trzeba więc do wypowiedzenia tego dążyć, trzeba nowego słowa polskiego szukać.
Język żywy kształci się i rozwija nieustannie. Dorobek jego wzbogaca się ciągle. W nauce i w sztuce powstają coraz to nowe pojęcia, które język musi określać tak, aby nic nie uronić z ich wewnętrznej treści. Język potrzebuje więc sił twórczych narodu tak samo, jak potrzebują ich wszystkie dziedziny życia narodowego.
W łączności z nimi, w ciągłym współdziałaniu z całością wysiłku narodowego w kierunku udoskonalenia duchowego, umysłowego i materialnego życia narodu język musi pracować i two¬rzyć.
Zadanie swoje spełni on dopiero wówczas, kiedy wszyscy co do jednego zrozumiemy, czym jest dla nas słowo ojczyste, ukochamy je głęboko i uczynimy z niego palladium nietykalne.
Jest to zasadniczy problemat kultury narodowej. Zaczyna się ona od kultury języka i bez tej podwaliny o żadnej nadbudowie mowy być nie może.
Dzisiaj ogromna większość narodu polskiego stoi jeszcze poza obrębem należytej oceny wartości języka, jako środka wzajemnego przenikania się duchowego. Za pomocą języka porozu¬miewamy się pomiędzy sobą w zakresie potrzeb i spraw życia codziennego. Dusze nasze są jednak dalekie od siebie, często nawet obce sobie. W największych i najdonioślejszych rzeczach nie komu¬nikujemy się jeszcze z sobą, nie rozumiemy się dostatecznie. Całe potężne światy Prawdy, Piękna i Dobra są jeszcze niedostępne dla ludu polskiego, bo nie umie on ich wyrazić, ani wyrażonych przez innych zrozumieć nie może. Miliony czekają więc na słowo, które obudzi je do wyższego i lep¬sze¬go życia.
Dzisiaj wrota do wielkiej komuny duchowej pomiędzy nami a milionami naszych współ¬bra¬ci są jeszcze zamknięte. Trzeba je otworzyć szeroko, aby cały naród wyszedł przez nie na światło. Język do tego światła prowadzi.
Notes: Foundations of national culture
Table of contents: class: section