Koning-eenoog
Publisher: Nasionale Boekhandel
Published: 1963
Language: afr
Number of pages: 69
Description: N.P. Van Wyk Louw se hoorspel *Koning-Eenoog of Nie vir Geleerdes*, wat in 1963 gepubliseer is en vir die Uniefees in 1960 in Bloemfontein opgevoer is, is 'n "spel van anachronismes en 'n anachronisme" – 'n komiese dog insiggewende drama wat die botsing tussen verskillende wêreldbeskouings, generasies en die vinnig veranderende wêreld van 1910, ten tyde van die totstandkoming van die Unie van Suid-Afrika, uitbeeld. Die stuk is doelbewus nie-realisties in sy dekor en karakters, wat eerder tipes as individue voorstel.

Die verhaal ontvou hoofsaaklik in die huis van 'n Universiteitsrektor, 'n wewenaar wat homself as 'n geleerde en man van statuur beskou, en sy susterskind, Massie, wat by hom loseer. Die eerste twee bedrywe speel af op die namiddag en aand van 30 Mei 1910, terwyl die derde bedryf kort daarna volg.

Die drama begin met 'n gefragmenteerde toneel wat verskeie karakters gelyktydig vertoon: die Rektor wat homself in sy studeerkamer vir 'n belangrike geleentheid voorberei deur verskillende togas aan te pas en toesprake in te oefen; Massie wat by haar venster met haar kêrel, Ben, kommunikeer; en Mevrou Strauss, 'n ryk volstruisboerweduwee, wat die Rektor se huis met haar selfversekerde teenwoordigheid binnedring en die voorbereidings inspekteer.

Die kernkonflik begin ontvou met die aankoms van Eduard Bokkh, 'n kunsskilder wat deur die Rektor genooi is. Die Rektor en sy kollegas, Professor Vosloo (sielkundige) en Professor Bosman (fisikus), verteenwoordig verskillende intellektuele dissiplines en botsende idees oor "diepte", "kuns" en die toekoms. Professor Vosloo soek die diepte van die siel en kindersielkunde, terwyl Professor Bosman die spoed en tegnologiese vooruitgang van die nuwe eeu verheerlik, verpersoonlik deur sy raserige motor en fonograaf. Die Rektor, vasgevang tussen tradisie en vooruitgang, probeer 'n sintese van alles bied, wat dikwels uitloop op retoriese en onduidelike uitsprake.

Die aanleiding vir die feestelikheid is die voorgenome skildery van die Universiteit se Senaat deur Bokkh, waarvoor hy 'n buitensporige prys beding. Bokkh word voorgestel as 'n sjarmante, manipulerende figuur met 'n "buitelandse invloed" in sy spraak. Hy is 'n "portretsmous" wat meer geïnteresseerd is in wins en die opbou van sy reputasie as in die ware kuns of integriteit. Hy slaag daarin om die geleerdes te oorreed om nie net hulself nie, maar ook die lektore (wat sal moet betaal vir die voorreg) te laat skilder, as 'n manier om die onbetaalbare prys te regverdig.

Die interaksie tussen die karakters word gekenmerk deur komiese misverstande, ego-gedrewe retoriek en 'n gebrek aan ware kommunikasie. Ben, Massie se studentekêrel, verteenwoordig die jonger, meer pragmatiese en direkdenkende generasie wat gekant is teen Bokkh se opportunisme en die geleerdes se pretensieuse diskoers. Massie, intussen, is 'n rebelse figuur wat die intellektuele leëpraatjies van haar oom en sy kollegas bevraagteken.

Die sentrale metafoor van die "Koning-Eenoog" word indirek aangesny deur die geleerdes se onvermoë om die volle werklikheid te sien, elkeen beperk deur sy eie spesifieke "oog" of dissipline. Die toekoms word 'n bron van onrealistiese voorspellings en selfverheerliking, soos gesien in die "profetiese" sessie met die kristalbal wat lei tot absurde visioene van 'n toekomstige Suid-Afrika.

In die derde bedryf, wat in Bokkh se ateljee afspeel, word die spanning tussen die ideale van kuns en die kommersialisering daarvan beklemtoon. Die stuk is 'n satire op akademiese en kulturele pretensie, nasionalisme en die onvermoë van "geleerdes" om werklik met die wêreld te kommunikeer. Dit beklemtoon Louw se eie kritiese blik op die Afrikaner-intelligentsia van sy tyd en die gevare van intellektuele ydelheid.