Zmiany strukturalne w Królestwie Polskim wczesnej epoki paskiewiczowskiej
Subtitle: studium efektywności administracyjnej, społecznej i gospodarczej zniewolonego państwa
By: Marek Rutkowski.
Series: Rozprawy naukowe -- Seria 1, nr. 2
Publisher: Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku
Published: 2004
Place of publication: Białystok
Language: pol
Number of pages: 921
Subjects: Poland -- History -- 19th century.; Poland — History — 1795-1815; Poland - History; 19th century; Financial policy history - Poland - 19th century; Financial institutions history - Poland - 19th century; Bank of Poland history; History of education- Poland -19th century; Educational finances history - Poland - 19th century; Russian - Polish history; Paskievic period; Poland -Education; Penitentiary system history - Poland - 19th century; Ministry of Justice history -Poland -19th century; Religious administration - Poland- 19th century; History of Administration - Poland -19th century; Polish Government 1831 - 1838; Kingdom of Poland; Police - Poland -19th century; Civil administration - Poland- 19th century; Army administration - Poland -19th century; Statistics -Poland -19th century; Russian army -Poland - 19th century; Municipial history - Poland- 19th century; Rural history -Poland -19th century; Russian Empire - Poland - 19th century; Transport history - Poland - 19th century; Land and water transportation -Poland -19th century; Transportation finances -Poland -19th century; Posts history - Poland - 19th century; International trade - Poland - 19th century; Industry production - Poland - 19th century; Industry history - Poland - 19th century; Trade history - Poland -19th century; State control system - Poland - 19th century; Society -Poland -19th century; Health care history - Poland -19th century; Medicine and hospitals history - Poland - 19th century; Russia - Poland -19th century; Poland partitioned; Government structure -Poland - 19th century; Government mechanism  -Poland - 19th century
First sentence: 1. Analiza tematu

Po upadku powstania listopadowego oraz  umocowaniu w Królestwie Polskim administracji uznającej  zwierzchnictwo Mikołaja I    nastąpiło unieważnienie wszelkich uchwał rządu powstańczego.  Następnie pojawił się w Królestwie początkowego okresu ery paskiewiczowskiej  cały szereg represji. Analizując najbardziej istotne działania destruktywne należy w tym miejscu podnieść, iż: 
a) z pośród zagadnień czysto politycznych najważniejsze okazywało się  zastąpienie konstytucji Statutem Organicznym, powołanym m.in. po to, aby „/.../Królestwo Polskie mając osobny, potrzebom jego odpowiedni rząd, nie przestawało być połączoną częścią Cesarstwa /.../, aby /.../ mieszkańcy tego kraju składali odtąd z Rosjanami zjednoczony zgodnymi braterskimi uczuciami naród/.../”,  przy faktycznej zaś likwidacji polskiego parlamentaryzmu i częściowym ograniczeniu zakresu prac instytucji quasi-reprezentacyjnych, ustanowiono w Petersburgu Komitet do Spraw Królestwa Polskiego, traktowany jako ciało nadzorcze, weryfikujące posunięcia prawne polskich władz lokalnych , 
b) w  pracach (wyższej) administracji państwowej pierwotnie wprowadzono znamionujące ideową niepewność rozwiązań rozwiązanie przejściowe -  Rząd Tymczasowy , w efekcie   nastąpiły opóźnienia w reaktywacji Rady Administracyjnej a jeszcze bardziej  Rady Stanu , uszczuplono ilość agend ministerialnych zastępując zarazem określenie ministra tytułem  Dyrektora Głównego prezydującego , ograniczono prerogatywy radców i referendarzy stanu , wzmożono nadzór i weryfikację urzędników, a także wprowadzono ogólną klasyfikację urzędów cywilnych „/.../w stosunku do posad odpowiednich w Cesarstwie” , podjęto na koniec bezpośrednie próby rusyfikacji administracji ,  
c) pogłębiono kontrolę społeczną reorganizując część służby policyjnej, ograniczono swobodę czy wzmocniono nadzór podróżowania , poszerzono zakres prac cenzury,  wprowadzono ustawodawstwo weryfikujące szlachectwo , realizowano pobór do armii carskiej oraz system  kwaterunkowy , pozbawione opieki dzieci sieroce przeznaczono na rosyjskich  kantonistów ,  
d) kształtowanie się infrastruktury municypalnej i wiejskiej charakteryzowało się kontynuacją wyprzedaży dóbr narodowych, przejmowaniem majątków prywatnych  w drodze konfiskaty i sekwestru  względnie   akcją donacyjną , zwiększeniem opodatkowania mieszkańców miast (szczególnie Warszawy)  , wreszcie propagowaniem rusyfikacji nazewnictwa miejscowego , 
e) wpływając na rozwój przemysłu i handlu zastosowano nową, niekorzystną dla polskiego przemysłu rosyjską taryfę celną oraz ustalono kwoty wywozowe dla wyrobów polskiego przemysłu , uprawomocniono nowe zasady dotyczące emigracji kolonistów, robotników i przemysłowców , 
f) w systemie skarbowym powiększono zakres obciążeń  podatkowych , 
g) efektywnie wpływając na zakres wymiaru sprawiedliwości ograniczono powszechność amnestii, w efekcie czego ustanowiono „dla sądzenia osób wyłączonych” z ustawy amnestyjnej Oddzielny Sąd Kryminalny , określając tymczasowe przepisy w materii zbrodni stanu   zapowiedziano  współpracę zaborców w ściganiu osób winnych „zdrady kraju, obrazy Majestatu lub zbrojnego buntu”  , 
h) dalsze istnienie systemu  edukacyjnego związano z likwidacją  najbardziej znaczących wyższych instytutów naukowych , reorganizacją szkolnictwa i jego nadzoru, opracowaniem nowej instrukcji szkolnej i zaostrzeniem szkolnych przepisów administracyjnych , wreszcie z szerokim wprowadzeniem do szkół języka rosyjskiego  , 
i) starając się wykorzystać oddziaływanie struktur religijnych na morale społeczeństwa dążono do ustabilizowania relacji z klerem, poddając w tym samym czasie jego przedstawicieli presji oraz nadzorowi , preferowano  też religię grecko-rosyjską (prawosławną) , etc.        
Ponieważ zastępujący konstytucję Statut Organiczny w swoim  artykule 68 zapowiadał, iż zawarte w tym akcie prawnym normatywy „/.../będą stosownie do potrzeby rozwijanie i dopełnianie”, a artykuł 69 wspomnianego Statutu kasował  „sprzeciwiające się przepisom /.../ dawniejsze prawa i ustawy”,  zastosowanie  tych wszystkich, opisanych powyżej rozwiązań z założenia niejako nie naruszało w sposób zasadniczy legalnych podstaw sprawowanej w Królestwie Polskim najezdniczej władzy.  
Nie działo się też i w momencie spektakularnego i wysoce symbolicznego zakończenia pierwszego etapu ery paskiewiczowskiej, kiedy to w roku  1837  województwa zostały „/.../przekształcone na  gubernie, komisje wojewódzkie na rządy gubernialne, /.../jednocześnie język rosyjski wprowadzony został zamiast francuskiego od sekretariatu stanu”.  


W sytuacji, gdy obowiązujące dotąd w Królestwie Polskim swobody polityczne i  gospodarcze zostały zniesione, zawieszone względnie ograniczone, wobec Księcia Warszawskiego i Namiestnika królewskiego w jednej osobie, Iwana Fiodorowicza  hr. Paskiewicza Erywańskiego oraz współpracujących z nim rosyjskich czynników decyzyjnych, jawiły się w zasadzie na początku lat trzydziestych XIX wieku  dwa cele o charakterze zasadniczym:
a) postępująca niwelacja różnic zachodzących pomiędzy Królestwem a Cesarstwem w zakresie zagadnień ustrojowych, społecznych i - co tu najważniejsze - narodowościowych oraz pozyskanie do tego celu czynnego (jeśli możliwe: kreatywnego) współdziałania polskiego aparatu administracyjnego,
b) doprowadzenie do „ekonomicznego pognębienia” polskiego społeczeństwa, rozumianego jako czynnik niezbędny (i być może tak naprawdę wyjściowy) przy realizacji celu pierwszego, o charakterze zasadniczym.

Tymczasem w okresie rozbiorowym podstawowe aspekty rozwoju narodowości polskiej  zależne były od dwóch zasadniczych czynników. Jeden z nich stanowiły uwarunkowania stricte polityczne, drugi ogniskował się wokół możliwości  (zależnie od kształtowania się aktualnego położenia prawno-państwowego) wzmożenia siły odpornościowej narodu, realizowanej na drodze  rozwoju lokalnych struktur administracyjnych, gospodarczych i społecznych, wymiaru sprawiedliwości, edukacji czy religii. Obydwa te czynniki, niezmiernie ważne, splatały i uzupełniały się nawzajem, stając się wspólnie wyznacznikiem dalszych losów ujarzmionego wówczas  narodu polskiego.
Polskie polityczne starania o odzyskanie  niepodległości wiązać się musiały z zagadnieniem braku uznania  zaborów i kwestią legitymizmu władzy. W związku z powyższym, już w okresie bezpośrednio porozbiorowym, w maju roku 1797, podnoszono we Legionach Dąbrowskiego ideę pełnego legitymizmu walki o odzyskanie utraconego państwa.  W czerwcu 1812 roku, w  czasie ukonstytuowania się Sejmu Księstwa Warszawskiego w Konfederacji Generalnej Polski, Józef Wybicki objaśniał cesarzowi Napoleonowi, iż oparte na zdradzie, perfidii i przemocy rozbiory Polski nie stworzyły dla reżimów okupacyjnych żadnych legalnych podstaw prawnych, przyznających im prawo do ziem polskich .  
Już po ustanowieniu Królestwa Polskiego   ukształtowało się w polskiej myśli politycznej ścisłe powiązanie pojęcia narodu z ideą istnienia własnych  przedstawicielstw politycznych i administracyjnych. Dla Maurycego Mochnackiego „/.../naród nie jest to zbiór ludzi zamieszkałych na przestrzeni ograniczonej pewnymi granicami, ale raczej istotą narodu jest zbiór wszystkich pojęć i uczuć odpowiadających religii, instytucjom politycznym [czy] prawodawstwu /.../” . Wypracowany w programach polityczno-niepodległościowych model państwa kładł w tej sytuacji szczególny nacisk na zasadę legalności (konstytucyjności) rządów  . W ogóle energia pokolenia doby Królestwa Kongresowego skupiała się  na urzeczywistnieniu celów legalistycznych, rozumianych jako ścisłe powiązane z narodowymi,   a obrona uprawnień polskich władz rządowych i prerogatyw obywatelskich stały się asumptem do wystąpień opozycyjnych w sejmach Królestwa Kongresowego  .  Jako powód złożenia w dniu 25 stycznia 1831 roku Mikołaja I z tronu polskiego powstańczy sejm podawał, iż niepodległy naród „/.../posiada prawo dysponowania koroną dla tej osoby, która okaże się godną jej noszenia i da /.../ najuroczystrzą gwarancję dotrzymania zaprzysiężonej wiary i paktów” . Likwidacja powstania narodowowyzwoleńczego (z punktu widzenia Mikołaja I - rokoszu), zamknięcie ery konstytucyjnej i ogłoszenie w dniu 14/26 lutego 1832 roku Statutu Organicznego , a także wprowadzenie w roku 1833 stanu wyjątkowego , stanowiąc faktyczne ograniczenie uprawnień  polskiego społeczeństwa, stawiało jednocześnie przed władzą najezdniczą pytanie o dalszy charakter sprawowania rządów w Królestwie Polskim. Kuszące szerokie, bezwzględne oparcie się o działania (poza)prawno-represyjne, odsuwało bowiem w nie dającą się przewidzieć przyszłość możliwość uzyskania realnego wpływu na mentalność uświadomionej części polskiego społeczeństwa.             
Także i pod względem stosunków międzynarodowych, z punktu widzenia rosyjskiego prowadzenie w Królestwie Polskim polityki czysto represyjnej nie było bezpośrednio korzystne, mogąc stanowić ewentualną podstawę do osłabienia pozycji politycznej Imperium Romanowych. Formalne połączenie Królestwa  Polskiego z Cesarstwem Rosyjskim , dokonane w drodze podpisania traktatów z 3 maja 1815 pomiędzy Rosja i Austrią oraz Rosją i Prusami oraz na podstawie art.1 aktu głównego kongresu wiedeńskiego  z 9 czerwca 1815 roku zapewniło już przecież cesarzowi rosyjskiemu i jego następcom  pełnię miejscowych  praw posiadania, a uzupełniająca  normy międzynarodowe, wewnętrzna norma prawna -  konstytucja z 27 listopada 1815 roku podnosiła w swoim art. 1 permamentność tego złączenia.  Brak uznania w akcie Mikołaja I z 25 stycznia/6 lutego 1831 powstańców za stronę wojującą oraz skierowanie przez Krukowieckiego w dniu 7 września  1831 roku do cesarza rosyjskiego i króla polskiego listu, oświadczającego bezwarunkowe poddanie (tj. zrzeczenie się roszczeń emancypacyjnych oraz „wszelkiej odrębności prawno-politycznej”)  dawało dodatkowo stronie rosyjskiej wszelkie podstawy do ciągłego podnoszenia legalizmu sprawowanej w Królestwie Polskim władzy. Takie stanowisko doskonale wpisywało się w sformułowany przez Lothara Metternicha, i tak doskonale odpowiadający cesarzom rosyjskim   program ideologiczny  Świętego Przymierza, a szczególnie w  wypracowane na kongresie mocarstw w Opawie zasady interwencji zbrojnej, podejmowanej wobec obszarów objętych „rewolucją” . Jednak oznaczające niemożność rzeczywistego rozwiązania kwestii spornej  utrzymywanie kursu wyłącznie represyjnego, nawet wobec uznania jego podstaw prawnych, prowadzić by w efekcie musiało do bezpośredniego i pośredniego poważenia niekwestionowanej pozycji Rosji  jako lidera Świętego Przymierza  .            
Biorąc pod uwagę te dwa, narodowościowy i międzynarodowy aspekty utrzymania i realizacji zasady względnego legalizmu sprawowania władzy w podbitym Królestwie Polskim,  Rosjanie stanęli zatem w początkach okresu popowstaniowego wobec dylematu sprowadzającego się w dziedzinie zarządu państwem do określenia charakteru swoich rządów. Wprowadzenie owego „militarnego cenralizmu”,  stając się wyznacznikiem nowej linii politycznej carów wielkorosyjskich w Królestwie Polskim, można było bowiem przeprowadzać w sposób maksymalnie rygorystyczny, lub przy względnym poszanowaniu  stanowionego prawa oraz  przy wykorzystaniu współpracy przedstawicieli polskiej administracji. Analizując zasady prac ówczesnych gremiów rządowych, zakres i charakter podejmowanych we wzajemnym współdziałaniu decyzji oraz stanowiska zajmowane przez przedstawicieli wyższej administracji Królestwa polskiej i najezdniczej proweniencji można uzyskać  rzeczywisty obraz (prawnego lub nie) państwa. Uzyskane z analizy pozostałej po administracji  państwowej dokumentacji dane pozwolą na przedstawienie wniosków dotyczących  ożywiających  struktury władzy trendów oraz idei. 
Jakiekolwiek jednak nie byłyby założone cele działania owej teoretycznie wszechpotężnej władzy najezdniczej,  musiała ona brać w swoich rachubach pod uwagę  całość życia polityczno-społeczno-gospodarczego Królestwa Polskiego danego okresu. Stąd, zarówno tzw. „widoki” polityczne, jak i założenia gospodarcze petersburskiej centrali  i - znajdujących się na miejscu, Namiestnika i przedstawicieli wojskowej administracji rosyjskiej -  podlegać jednak musiały pewnym fluktuacjom.

Przyjmuje się formalnie, iż szczególnie po wrześniu roku 1831 Polacy wywierali (poza wyjątkowymi, nielicznymi okresami) niewielki tylko wpływ na przebieg procesów o charakterze ogólnopolitycznym. Z drugiej jednak strony, rozwój całej struktury społeczno gospodarczej Królestwa, pozostający siłą faktu  w decydującym stopniu w zasięgu czynników krajowych, był na tyle istotny, iż wpływał nie tylko na położenie ekonomiczne, czy ogólny postęp cywilizacyjny, ale też - a może przede wszystkim - na kwestie polityczne. Takie uwarunkowanie przynosić ze sobą musiało liczne korzyści, ale też i istotne zagrożenia. Kwestie te nie uchodziły zresztą bynajmniej uwagi polskich i rosyjskich mężów stanu od samego początku istnienia Królestwa Polskiego. 

Można wyrazić tu przekonanie, iż aspekt polityczny dalszego bytu państwa i społeczeństwa polskiego był początkowo w popowstaniowej rzeczywistości zależny bodajże prawie wyłącznie od realizacji zamierzeń i poczynań wąskich grup decyzyjnych po stronie rosyjskiej, spodziewających się od przedstawicieli wyższej administracji krajowej nie tyle lojalnego lecz biernego współdziałania, co raczej kreatywnej współpracy, szczególnie w dziele wynarodowienia narodu. Ta cześć historii życia narodu, zależna przecież głównie od  reakcji na rosyjskie zakusy  ze strony wybranych tylko, choćby i wybitnych czy tylko kompetentnych w zarządzie państwem polskich jednostek, wskazuje jednoznacznie na podjęcie przez czynniki kierownicze cesarskiej administracji zdecydowanego kursu na stopniową likwidację nie tylko odrębnego tworu politycznego, jakim było jednak nadal Królestwo Polskie (na co zresztą polska administracja nie miała w praktyce żadnego wpływu), ale - i przede wszystkim - na ostateczne „zlanie się” obu narodowości w jedną.  Ten  „ambitny i złowieszczy zarazem plan” trudno jednak było zrealizować wobec widocznego  uchylania się zdecydowanej większości przedstawicieli polskiej wyższej administracji od wyjścia naprzeciw rosyjskim oczekiwaniom. 
Pozostawał, realizowany zresztą w zasadzie od samego początku ery popowstaniowej, aspekt  społeczno-gospodarczy zagadnienia. 


Czy jednak można z całą pewnością powiedzieć, iż po 16 września 1831 roku  państwo w swoich przedstawicielstwach i formach działania, staje się wyłącznie otwarcie wrogie i zaborcze , a społeczeństwo ugina się bezwolnie pod ową najezdniczą, bezlitosną wolą i  wyzyskiem .  Ważność poruszonej problematyki prowokuje do poszukiwania bezpośrednich odpowiedzi na postawione pytania. Problem jednak jest o tyle złożony i wielopłaszczyznowy, że niezmiernie trudno jest postawić w tej mierze wnioski bez przeprowadzenia analizy strukturalnej wszystkich aspektów egzystencji polskiego społeczeństwa w pierwszych latach po upadku Powstania Listopadowego. Aby prześledzić rzeczywisty stan Królestwa Polskiego, ukazujący możliwości dalszych perspektyw i kierunków jego rozwoju, autor podejmuje tu zatem próbę ukazania maksymalnie szerokiego spectrum tematycznego, obejmującego swoim zakresem zarówno tematykę polityczną, jak i informacje natury społeczno-administracyjnej,  dotyczące funkcjonowania struktury stricto gospodarczej, skarbowej, oświatowej czy religijnej państwa i społeczeństwa. Takie ujęcie tematu, jako wynikające z postulatów (historycznych) badań porównawczych, staje się niezbędne dla realizacji podstawowego zadania postawionego przed autorem niniejszej monografii, gdzie analiza całości życia społeczno-gospodarczego ujętej w wąskie ramy chronologiczne epoki, daje możliwość uzyskania komparatywnego, a przez to w  miarę spójnego spojrzenia na całokształt zachodzących we wszystkich dziedzinach przemian poprzez przedstawienie wielorakich aspektów funkcjonowania państwa i zamieszkującego je społeczeństwa. Przeprowadzenie analizy uzyskanych w ten sposób danych  prowadzić powinno do głębszego zrozumienia procesów polityczno-społeczno-gospodarczych natury ogólnej, jak i składających je czynników twórczych.       

Przedstawiony powyżej układ badań służy zatem w ostatecznym rachunku próbie zrozumienia tego zagadnienia dziejowego, z którego istnieniem wiązało się funkcjonowanie praktycznie wszystkich czynników administracyjno-społeczno-ekonomicznych, uwidaczniających się w Królestwie Polskim po upadku Powstania Listopadowego, a które - wobec częstego braku możliwości czynnej ochrony ze strony najważniejszych czynników politycznych w państwie - decydowały w stopniu zasadniczym o przetrwaniu narodu, o umocnieniu jego odporności w walce z obcą przemocą. Przeanalizowanie możliwie wszystkich aspektów życia administracyjno-społeczno-gospodarczego Królestwa  epoki popowstaniowej klęski ma zatem służyć  w ostatecznym rachunku odpowiedzi na pytanie, czy ówczesne społeczeństwo umiało znaleźć w sobie  wystarczającą ilość sił witalnych, niezbędnych do dalszej „walki o byt” oraz czy swoje możliwości (lub ich brak) dyskontowało. 
Cechą charakterystyczną niniejszej rozprawy jest nie tylko wielorakość poruszanych w odniesieniu do określonego tematu (części pracy) kwestii, ale także sam jej zakres chronologiczny. Czasowe ramy pracy obejmują bowiem okres szczególny. 
Najlepiej bodajże można prześledzić wspomniane powyżej procesy świadczące o zakresie siły odporności polskiego narodu tego specyficznego okresu ery rozbiorów.       
     

2. Krytyka źródeł

Wykorzystany w niniejszym opracowaniu, przechowywany w warszawskim Archiwum Głównym Akt Dawnych, w zespole Ogólnego Zgromadzenia II Rady Stanu, przedstawiony tu pokrótce  sumaryczny raport ogólnopaństwowy za okres 1829 -1834, stanowiąc sam w sobie doskonałe źródło wiedzy tak o rzeczywistym stanie ówczesnego wielowarstwowego życia kraju, jak i o zasadniczych tendencjach dominujących w kręgach administracji Królestwa,  musiał mieć jednak charakter skrótowy i - co mniej oczywiste – wybiórczy. Bardziej dokładnym źródłem informacji, również spożytkowanym przez autora niniejszego opracowania, okazały się zatem sprawozdania okresowe, składane przez  poszczególne Komisje Rządowe,  gdzie odnajdujemy zarówno o wiele więcej informacji  o charakterze szczegółowym, jak i treści nie przekazywane ostatecznie przez centralne władze rządowe Królestwa do petersburskiej centrali.  
Raporty te, stanowiąc bez wątpienia bezpośrednią spuściznę aktową poszczególnych agend administracyjnych Królestwa, odnaleźć można  (także) w zespole archiwalnym pozostałym po II Radzie Stanu, przechowywanym w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie. To skomasowanie danych statystycznych pochodzących z różnorakich magistratur rządowych w zespole akt pozostałych po Ogólnym Zgromadzeniu II Rady Stanu staje się jednak zrozumiałe, gdy  weźmie się pod uwagę, iż to właśnie wyłoniony z grona Rady oddzielny „Komitet do ułożenia ogólnego rysu sprawozdań rządowych” musiał  przy realizacji postawionego przed nią zadania posługiwać się oryginalnymi, całościowymi  raportami ministerialno-agenturalnymi. 

Oceniając ogólnie dane ministerialno-agenturalne należy podkreślić, iż sprawozdania poszczególnych Komisji Rządowych zawierają dane spisane w sposób w pełni merytoryczny i fachowy, przedstawiając z reguły siłą faktu informacje o bardziej poszerzonym i wielorakim charakterze niż ma to miejsce w ogólnym „rysie” opracowanym przez oddzielny Komitet (Komisję) II Rady Stanu, działający pod przewodnictwem gen Rautenstraucha. Przeprowadzenie porównawczej analizy strukturalno-tematycznej tego materiału źródłowego (vide: raportów bezpośrednich Komisji Rządowych) z przeznaczonym dla władz centralnych Cesarstwa,  sumującym  ogólnopaństwowym zapisem statystycznym, wykazuje jednak w zasadzie pełną zgodność, występującą nie tylko w zakresie ukazywania głównych danych, ale też  - co niezmiernie istotne -  i w odniesieniu do tzw. wniosków uogólniających.  Tylko w wyjątkowych wypadkach  przekazane do Petersburga   dane statystyczne pomijały, zawarte w sprawozdaniach Komisji Rządowych, niewygodne, względnie oczywiste dla władzy najezdniczej zagadnienia.    

 Uzupełnieniem informacji zawartych w raportach „Komitetu do ułożenia ogólnego rysu sprawozdań rządowych” oraz poszczególnych Komisji Rządowych (gdzie zawarto również zestawienia informacyjno-statystyczne podawane przez inne, wydzielone agendy administracyjne) są zachowane w zespole Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego protokoły posiedzeń Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego, stanowiące szczątek tzw. Kancelarii Ogólnej wzmiankowanego Rządu.   Zapisy te, dotyczące wielorakich zagadnień z pierwszego okresu działalności popowstańczej (pro)rosyjskiej administracji Królestwa, obejmują sobą wszystkie 43 sesje Rządu Tymczasowego, począwszy od 12 października 1831 roku, a skończywszy na 20 marca roku 1832.  Przy dostępie do wyłącznie chronologicznego układu zapisu  wnoszonych na posiedzenia Rządu i rozpatrywanych tam spraw  (jak: rozkazy i odezwy feldmarszałka Paskiewicza, opinie i postanowienia Rządu, raporty Komisji Rządowych, podania obywateli jako osób prywatnych), klasyfikacja i krytyczne opracowanie tego fragmentu zespołu archiwalnego okazały się znacznie utrudnione i czasochłonne. W niniejszej rozprawie wykorzystano dane pochodzące z całości zapisów protokolarnych Rządu Tymczasowego.  
Podobna sytuacja dotyczyła  zapisów protokolarnych posiedzeń  reaktywowanej w marcu roku 1832 Rady Administracyjnej.  Przy braku pomocy kancelaryjnych i archiwalnych (jak: dzienniki, skorowidze, repertoria i inwentarze) opracowano 79 protokołów posiedzeń Rady Administracyjnej z okresu 27 marca 1832 –30 grudnia 1832 roku ( po tej dacie występuje luka w zachowanych zapisach protokolarnych), przeprowadzając i w tym wypadku szczegółową kwerendę archiwalną w zakresie klasyfikacji oraz krytyki całości dostępnego materiału. Uzyskane dane dotyczą w praktyce całości życia administracyjno –społeczno –gospodarczego kraju.
Przechowywany w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie materiał źródłowy  pochodzący z kwerendy protokołów posiedzeń zarówno Rządu Tymczasowego jak i Rady Administracyjnej zawiera również informacje,  które - głównie ze względów natury politycznej ale także i wynikających z samej pragmatyki urzędniczej -  niejednokrotnie były pomijane w sprawozdaniach poszczególnych Komisji Rządowych czy też sumującej dane statystyczne II Rady Stanu. Stąd też  ich wykorzystanie okazało się niezbędne dla uzyskania  całościowego obrazu  zmian strukturalnych, zachodzących w Królestwie Polskim wczesnej doby paskiewiczowskiej. 
Zarówno ministerialno-agenturalne raporty okresowe, jak i ogólnopaństwowe zestawienie statystyczne „Komitetu do ułożenia ogólnego rysu sprawozdań rządowych” oraz dane zawarte w protokołach posiedzeń Rządu Tymczasowego i Rady Administracyjnej okresu przełomu, w jakim znalazło się Królestwo Polskie na początku lat trzydziestych XIX wieku nie zostały dotychczas przebadane czy opublikowane. 
 W niniejszym opracowaniu wykorzystano też dane  publikowane oficjalnie w okresie początku lat trzydziestych (do roku 1835 włącznie) w Dzienniku Praw Królestwa Polskiego oraz w Dzienniku Urzędowym Województwa Mazowieckiego. W pierwszym wypadku istotne są zapisy odnoszące się do publikacji ustaw ogólnopaństwowych o charakterze zasadniczym. Natomiast Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego, traktowany jako najbardziej reprezentatywny dla wszystkich publikacji tego rodzaju, zawiera znaczną ilość rozporządzeń zarówno feldmarszałka Paskiewicza, rosyjskiej administracji wojskowej, polskich władz centralnych, wreszcie poszczególnych Komisji czy magistratur rządowych. Dane te, często niedostępne w Dzienniku Praw i szczególnie ważne wobec luki w zapisach protokolarnych Rady Administracyjnej,   były najczęściej przekazywane do wiadomości publicznej  w formie pisma (Prezesa) Komisji Wojewódzkiej.  Poprzez swoją różnorodność i zasadniczo całościowe spectrum tematyczne, stanowią one kolejne uzupełnienie sprawozdań ministerialnych i ogólnorządowych.               
	W dotychczasowej literaturze przedmiotu nie podejmowano problematyki krytyki całościowych zmian strukturalnych w Królestwie Polskim w początkach okresu paskiewiczowskiego. Istnieje jednak bardzo poważna liczba publikacji dotycząca poszczególnych problemów ustrojowo-polityczno-społeczno-gospodarczego życia epoki. Należy jednak zaznaczyć, iż wyjątkowo tylko odnajdujemy tu monografie czy syntezy odnoszące się wyłącznie do (decydującego o dalszym rozwoju Królestwa) początków okresu międzypowstaniowego. Spis tych pozycji został zamieszczony w bibliografii, znajdującej się na końcu niniejszego opracowania.
                    
                                                                    3. Plan pracy    

Praca posiada wielostopniową konstrukcję  tematyczną, głównie o charakterze trójstopniowym, z odstępstwami na korzyść struktury czterostopniowej. Rozprawa została zatem podzielona na 7 zasadniczych części, gdzie ujęcie strukturalne poszczególnych  działów zostało przeprowadzone zgodnie z założeniami autorskimi, tj. usystematyzowano je według własnego rozumienia ich znaczenia.  Poszczególne części zostały  podzielone na dwadzieścia cztery rozdziały, zawierające podrozdziały, a niekiedy podpunkty. W pracy zajęto się zatem: a) w części pierwszej: stanem społeczeństwa; potwierdzaniem, ochroną oraz przekraczaniem granic Królestwa, kontrolą społeczeństwa, podstawami działań wojska rosyjskiego stacjonującego w Królestwie, administracją cywilna, rządowymi programami pomocowymi oraz działalnością charytatywną o charakterze prywatnym, działalnością Towarzystwa Ogniowego, b) w części drugiej: miastami i rolnictwem Królestwa, dobrami oraz lasami rządowymi i prywatnymi, przemysłem i handlem, c) w części trzeciej: komunikacją lądową i wodną, Wydziałem Pocztowym, d) w części czwartej: Skarbem Królestwa, Bankiem Polskim oraz innymi instytucjami zarządzającymi funduszami, e) w części piątej: działalnością Komisji Rządowej Sprawiedliwości, wymiarem „sprawiedliwości cywilnej”, sądownictwem karnym, systemem więziennictwa, f) w części szóstej: działalnością  Wydziału Oświecenia KRSWDiOśP i stanem edukacji Królestwa, oceną funduszy edukacyjnych, g) w części siódmej: administracją i pragmatyką wyznaniową w pracach KRSWDiOśP, stanem religii katolickiej, pozostałymi religiami funkcjonującymi w Królestwie Polskim. 
Taki sposób ujęcia strutkuralno-tematycznego poszczególnych części składowych rozprawy odpowiada też przedstawionym powyżej założeniom autorskim, aspirującym do przedstawienia możliwie najszerszego spectrum zagadnień dotyczących administracyjno-prawno- społeczno-gospodarczego życia Królestwa Polskiego okresu 1828/1831 –1835. [copyright  Marek Rutkowski]

/.../

ROZDZIAŁ DWUDZIESTY CZWARTY : Kształtowanie się administracyjnej, społecznej i gospodarczej  rzeczywistości popowstaniowego Królestwa Polskiego pod wpływem działań struktur decyzyjno-wykonawczych państwa ((fragmenty)  

Jest paradoksem, iż wprowadzenie jeszcze w okresie konstytucyjnym szerokiego zakresu tematycznego poruszanych  w zestawieniach sumarycznych administracji centralnej Królestwa zagadnień administracyjnych, społecznych i ekonomicznych, ułatwiło władzom rosyjskim w rozpoczynającej się  po 16 września 1831 roku popowstaniowej erze istnienia Królestwa najbardziej spektakularną i kompetentną zarazem ocenę zdolności narodu polskiego w jego walce o przetrwanie. Działo się tak dlatego, iż owe „rysy z działalności rządu”  były  przedstawiane w oparciu o zestawione w sposób znamionujący wysoki poziom merytoryczny i rzeczowość sprawozdań dane resortowe, których układ wewnętrzny wskazywał zawsze na solidne, profesjonalne przedstawienie konkretnej rzeczywistości administracyjnej.  Ukazanie rzetelnego stanu kraju we wszystkich przejawach jego życia, a przede wszystkim postępująca na tej bazie w petersburskiej centrali ocena  administracyjnych, społecznych oraz ekonomicznych przemian zachodzących w Królestwie lat trzydziestych XIX wieku, stawały się zatem w dalszej perspektywie wyznacznikiem kształtowania się podstawowych celów wielkorosyjskiej polityki w kwestii polskiej. Cesarz i jego otoczenie na podstawie uzyskanych w ten sposób danych mogli przecież poddać merytorycznej krytyce skuteczność wprowadzonego po upadku Powstania Listopadowego kursu postępowania, mającego w efekcie prowadzić do „zamknięcia” sprawy polskiej wyłącznie o rosyjskich siłach. 
Należy jednak podkreślić, iż polskie władze administracyjne, przesyłając do rosyjskiej centrali  już pierwsze sprawozdanie  z życia kraju początków okresu popowstaniowego stanęły w swoisty sposób na wysokości powierzonego im zadania. Nawet zawarte w relacji komisji powołanej do przedstawienia ogólnego rysu z działań rządu za lata 1829-1834  samo odniesienie  popowstaniowego stanu Królestwa do czasów z przed 29 listopada 1830 roku zawiera, wbrew pozorom, wiele aspektów wzmacniających wiarę w możliwości rozwojowe narodu. W zapisach tego raportu „z trudnością”, ale porównywano przecież ogólny obraz sytuacji administracyjnej, społecznej i gospodarczej Królestwa Polskiego wczesnej epoki popowstaniowej „/.../z owym kwitnącym bytem /.../ kiedy zamożne fabryki, nowe osady, wzrastająca ludność, wznoszące się miasta i włości, obfite źródła pomocy do wszystkiego rodzaju użytecznych przedsięwzięć, nade wszystko silnie wspierany przemysł i korzystne stosunki handlowe przedstawiały świetne /.../ owoce niewyczerpanych dobrodziejstw monarszych”.
	Nie poprzestając na tych dywagacjach natury ogólnej, za główną przyczynę dobitnie podkreślanego dźwignięcia się we wczesnym okresie popowstaniowym polskiej gospodarki na w miarę stabilny poziom uznali członkowie komisji oczywiście „potężną opiekę dobrotliwego monarchy”, do czego (ich zdaniem) w niemałym stopniu przyczynił się jednak „niezmordowany trud rządu”,  pragnącego we wszystkim wypełnić „najmiłościwsze rozkazy”. W efekcie, jak konkludowała komisja weryfikacyjna, nastąpił w  omawianym przez nią okresie pozytywny przełom, którego główne cechy charakteryzowało szereg czynników. Podstawowe z nich to: 
a) powrót „najznamienitszych instytucji” do dawnego stanu, 
b) udrożnienie kanałów administracyjnych, a także polepszenie techniki zarządu krajem, osiągnięte „/.../ za użyciem skuteczniejszych środków”, 
c) pobudzenie koniunktury gospodarczej poprzez uaktywnienie działalności ważnych zakładów przemysłowych, 
d) znaczny postęp w odbudowie kraju po zniszczeniach wojennych, 
e) utrzymanie się, czy nawet wzmocnienie dobrej kondycji finansowej Skarbu Publicznego w Królestwie oraz utrzymanie „kredytu”, czy nawet zwiększenie dochodów państwa.
	Jak stwierdzali także z naciskiem członkowie komisji sprawozdawczej, Skarb Publiczny osiągnął te „/.../pomyślne, a w miarę niezliczonych strat, zadziwiające rezultata /.../ bez powiększania ciężarów /.../” jakim mogliby zostać poddani mieszkańcy Królestwa. Co więcej, władza skarbowa, zdaniem członków komisji, nie tylko że nie nałożyła na społeczeństwo - co nie do końca było prawdą -  nowych ciężarów, lecz starała się ulżyć jego doli „/.../śpiesząc wszędzie cała galą funduszów i operacji finansowych /.../” ze „/.../zwykłą a skuteczną pomocą”. 
	W rekapitulacji swojej relacji członkowie wzmiankowanej  Komisji do Ułożenia Rysu z Działań Rządu pozwolili sobie na wyrażenie czołobitności i lojalności wobec monarchy, stwierdzając iż zaledwie w przeciągu kilku lat od zaburzeń rewolucyjnych społeczeństwo na skutek rozwoju koniunktury gospodarczej dostrzegło „/.../w nieograniczonej łasce wspaniałego monarchy i dobrotliwego ojca poddanych byt swój ocalony”. Uznano przy tym dalsze polepszanie sytuacji ekonomicznej polskiej ludności za najlepszą drogę prowadzącą do zjednania jej z dynastią Romanowych w szczególności, a ich monarchią w ogóle. Komisja weryfikacyjna sugerowała otwarcie, iż tym sposobem Polacy ujrzą „/.../szczęście kraju /.../ na trwałym związku z Cesarstwem oparte”. 
Opisując rzeczywisty stan w jakim znajdowało się ówczesne Królestwo, i podkreślając - tam gdzie było można - pozytywne aspekty pojawiającego się mimo wszystko dalszego rozwoju, utwierdzano zatem zawarte między wierszami raportów przekonanie o znacznej sile odpornościowej społeczeństwa, podnosząc przy tym oficjalnie wkład „wspaniałomyślnego monarchy” w uwidaczniający się w Królestwie postęp  (co zakrawało na serwilizm, ale też i  na - być może nieświadomą - ukrytą ironię). 
	Tak przedstawione wnioski ogólne znamionują teoretyczną znaczną „powolność” członków polskiej administracji wobec rosyjskich władz zwierzchnich. Z drugiej jednak strony wyżej wspomniane sugestie zdają się być podyktowane także i świadomym uczestnictwem członków krajowych wyższych władz administracyjnych w pewnego rodzaju akcji polityczno-propagandowej, gdzie chodziło o nakłonienie Petersburga do utrzymywania w Królestwie liberalnej linii postępowania jeśli już nie natury stricte politycznej (o czym oczywiście nie mogło być mowy) to przynajmniej ekonomicznej. Także i pozytywna ocena prac ogółu lokalnych polskich agend rządowych mogła (i miała) służyć w pewnym stopniu ochronie tych władz przed spodziewanym zalewem przez nowopowoływanych, często obcych narodowo urzędników, których wejście w strukturę administracyjną Królestwa było ze wszech miar dla polskich administratorów niepożądane. W tym wypadku zresztą egoistyczne interesy członków wyższych struktur administracyjnych Królestwa pokrywać się mogły w pełni z ogólnonarodową racją stanu.
	Oceny komisji uogólniającej  w ostatecznym rachunku różniły się jednak nieco od opinii samego cesarza i króla - Mikołaja I. Podczas gdy komisja widziała duży wkład „niezmordowanego trudu rządu” w pracach nad polepszeniem sytuacji ekonomicznej kraju, z przesłanej do Warszawy odezwy skierowanej do Namiestnika  członkowie polskiej administracji dowiedzieli się, iż  „/.../N. Pan rozpoznawszy rys ogólny działań rządu /.../ uważać raczył, iż zaspokajające rezultata pod wszelkiemi względy przez Administrację Krajową otrzymane mimo wypadków, które tak silnie wstrząsnęły bieg krajowej pomyślności nie mogą być przypisane /.../” niczemu innemu „/.../jak tylko światłu i ciągłej pieczy X. Namiestnika, któremu też N. Pan całą wdzięczność swoją oświadczyć raczył /.../”. W ten sposób Mikołaj I nie tylko deprecjonował dokonania polskich agend rządowych, ale także zwracał uwagę na nietakt, jakim było pominięcie roli jaką odegrał hr. Paskiewicz w „polepszeniu bytu” społeczeństwa Królestwa Polskiego. Pomimo tych niedomówień, cesarzowi nie pozostało nic innego, jak  wysoko ocenić prace samej komisji weryfikacyjnej, o czym również donosiło przekazane pismo, w którym stwierdzano „/.../iż również sama redakcja Rysu zjednała Najwyższą aprobatę, wskutek czego N. Pan zlecił Ministrowi Sekretarzowi Stanu wezwanie X. Namiestnika w Królestwie iżby Komisję, /.../ której wykonanie tej pracy było powierzone uwiadomił o zadowoleniu Monarchy”. Satysfakcja monarchy nie okazała się zjawiskiem okazjonalnym. Owo cesarskie ukontentowanie zostało powtórzone także i przy ocenie rezultatów prac komisji weryfikacyjnej z działań rządu za rok 1839.  
Nasuwa się tu teza, iż przedstawiająca sumaryczny obraz kraju generalizacja wniosków dawała na pozór przynajmniej petersburskiemu monarsze wszelkie powody do satysfakcji; sprawny zarząd i efektywny rozwój popowstaniowego Królestwa Polskiego lat trzydziestych  w swoich pryncypiach zdawał się być niezagrożony. Zadowalające okazały się  prace Namiestnika, podległej mu administracji (co sam monarcha potwierdzał przecież tak w odniesieniu do całokształtu prac struktur administracyjnych, jak i rekapitulujących dane komisji), jak i ogół procesów administracyjnych, społecznych i gospodarczych zachodzących   w tymże Królestwie.          
Oczywiście poza bezpośrednimi relacjami osobowymi, podaną w sposób skondensowany wiedzę  Mikołaj I  mógł zweryfikować w oparciu o protokoły posiedzeń najwyższych władz  rządowych Królestwa, jak i o  jednostkowe raporty polskich władz samorządowych. I rzeczywiście, w wyjątkowych sytuacjach cesarz nakazywał dostarczenie wybranego protokołu posiedzeń Rady Administracyjnej czy Rady Stanu, względnie innych organów centralnych  do swego bezpośredniego wglądu; regułą jednak było, iż okresowe zestawienia protokolarne przesyłano ze znacznym opóźnieniem, a zatem na zasadzie nieregularnego, w tym wypadku utrudniającego ich prawidłową ocenę, skomasowania. Natomiast poza sytuacjami wybitnie wyjątkowymi, bezpośrednie raporty poszczególnych Komisji Rządowych, czy centralnych instytucji samorządowych Królestwa po prostu do Petersburga z zasady wysyłane nie były. Takie podejście monarchy do problematyki wglądu do polskich akt obrazuje uznanie przez Mikołaja I akt poszczególnych, nawet najważniejszych instytucji Królestwa za niezbyt znaczące źródło informacji, co jeszcze raz podkreśla - przynajmniej teoretyczne - priorytetowe znaczenie danych uogólniających.                
Tymczasem pogłębiony wgląd do zasobów źródłowych prowadzi do wniosku, iż wypracowanie opisywanego tu, zsyntetyzowanego, oficjalnego stanowiska polskiej strony rządowej budzić musi zasadnicze zastrzeżenia; przy czym na główny plan wysuwa się zarzut, iż popowstaniowe władze Królestwa nie przeprowadziły w pełni rzeczywistej  analizy dostępnych materiałów. Jest to o tyle znamienne, iż chociażby przez sam udział w pragmatyce urzędniczej, poprzez  ciągłe weryfikowanie napływających do biur rządowych różnorakich spraw, ówcześni wyżsi administratorzy kraju siłą faktu musieli przecież wyrobić sobie określone zdanie na opracowywane zagadnienia. Ta unikająca rzeczowych uogólnień linia postępowania przedstawicieli  najwyższych władz ówczesnego Królestwa Polskiego, dość wyraziście dostrzegalna jako taka, mogła mieć różne, istotne  powody.
Można przecież śmiało powiedzieć, iż weryfikujący całościowy  stan Królestwa, a następnie przedstawiający te dane w formie tzw. raportu ogólnego, będący emanacją Rady Stanu, Komitet do Ułożenia Rysu z Działań Rządu stanął wobec paradoksalnego zdawałoby się dylematu. Polegał on albo na utrzymaniu w pracach sprawozdawczych tonu i sposobu postępowania przedpowstaniowego Ogólnego Zgromadzenia Rady Stanu, które opracowywało już przecież takie raporty dla polskiego Sejmu (a zatem w sytuacji, gdy ich ewentualni odbiorcy,  rezydenci krajowi i reprezentanci narodu zarazem,  z zasady byli desygnowani na właściwych, obeznanych z sytuacją a  przez to kompetentnych interpretatorów otrzymanych danych), względnie na przeprowadzeniu pogłębionej, opatrzonej w szerokie wnioski analizy (szczególnie potrzebnej wobec imperatywu przekazywania  danych do użytku monarchy i w większości niezbyt dobrze znających polskie realia najwyższych rosyjskich czynników decyzyjnych). Ostatecznie wybrano drogę łatwiejszą, opartą na przedpowstaniowej już tradycji. To alogiczne wydawałoby się postępowanie mogło mieć swoje podłoże w zrozumiałej niechęci do przedstawiania najwyższym przedstawicielom najezdniczej władzy wniosków analitycznych, uprawnionych merytorycznie a często ukazujących zaborcy możliwości i środki dalszego pogłębienia antynarodowego nacisku. Najbardziej jednak prawdopodobne wytłumaczenie przyjęcia minimalistycznego sposobu rozwiązania kwestii ogólnosprawozdawczej zawiera się w zwykłej chęci utrzymywania  sprawdzonego już stylu postępowania. Było to pragnienie o tyle wytłumaczalne, iż poprzez jego wybór i realizację polscy sprawozdawcy  ani nie łamali istniejących w tym względzie przepisów, ani też - co jeszcze ważniejsze - nie wykazywano tu w stosunku do władzy rosyjskiej jakiejś inicjatywy oddolnej, zawężającej przedstawicielom administracji Królestwa przyszłościowe pole manewru.
Kolejne utrudnienie wiązało się z faktem, iż przesyłające okresowe raporty  wydziały ministerialne, same Komisje Rządowe, jak i pozostałe agendy administracyjne (Najwyższa Izba Obrachunkowa, Bank Polski, etc.), przekazując za każdy okres półroczny czy roczny dane w sposób rutynowy,  w praktyce w swych sprawozdaniach nie obejmowały ewentualną, niezwykle skądinąd  rzadką analizą okresów na tyle długotrwałych, aby móc na tej podstawie pokusić się o przedstawienie jakiś długofalowych wniosków. W zasadzie niezwykle wąski zakres poszczególnych sprawozdań stanowił wobec powyższego klasyczny czynnik utrudniający przeprowadzenie uogólnień, jako że zadziałała tu zasada zwiększenia trudności analitycznych wobec dostępu do relatywnie zbyt zakreślonego ramowo (tematycznie i czasowo) zakresu  danych. Dodatkowym czynnikiem utrudniającym był fakt, iż sprawozdania instytucji rządowych i samorządowych ery wczesnych lat popowstaniowych obejmowały okres niezwykle burzliwy, dzięki czemu  po 16 września 1831 roku  stawało się trudniejsze - przynajmniej wobec niedomogów kadrowych i materiałowych oraz nagłych przemian politycznych i gospodarczych etapu początkowego - nie tylko zebranie i scalenie potrzebnych danych, ale i ich prawidłowe przeanalizowanie.
Jeszcze inną kwestią utrudniającą sporządzenie wniosków uogólniających  okazywała się konieczność  pominięcia w zestawieniu sumarycznym zagadnień związanych z (podejmowanym wyjątkowo i raczej w samych początkach okresu paskiewiczowskiego) typowo represyjnym aspektem działań  I Armii Czynnej, czy ówczesnej administracji wojskowo-sądowniczej. Prawdopodobnie uważano, iż uwzględnienie w raporcie o charakterze syntetyzującym tych  zagadnień nie pasowało do kreowanego obrazu Mikołaja I, jako wybaczającego przewinienia czasu rokoszu ojca narodu. Praktycznie też wiadomo było, iż cesarz czyli ostateczny adresat zestawienia sumarycznego, był o wiele lepiej zaznajomiony z tajnikami tych akcji niż przedstawiciele wyższych władz cywilnych  Królestwa. 
Wszystkie  te czynniki powodowały zatem, kreowane być może ewentualnym brakiem motywacji o charakterze politycznym (czy zwyczajną  niechęcią przed okazaniem najezdniczej władzy zbytniej służalczości), a z całą pewnością zmuszającymi do uproszczeń ograniczeniami o charakterze „technicznym”, uchylenie się wyższych władz państwowych wczesnej ery paskiewiczowskiej przed przeprowadzeniem  faktycznej analizy przyczynowo-skutkowej wpływu administracji państwowej na stan efektywności  administracyjnej, społecznej i gospodarczej ówczesnego Królestwa. Posiadając tak szeroką podstawę źródłową wnioski uogólniające traktowano jako element działań propagandowych, pozostając  w ogromnej większości wypadków przy podawaniu wybiórczych danych o charakterze statystycznym, a i to przekazywanych w formie wybitnie skrótowej.
Stąd właśnie, celem  uzyskania w pełni wiarygodnego, panoramicznego obrazu w miarę możliwości całości wpływu administracji państwowej Królestwa na życie administracyjne, społeczne i gospodarcze kraju wczesnej epoki paskiewiczowskiej, w poprzednich rozdziałach tematycznych niniejszego opracowania   przeprowadzono  omówienie szczegółowych niejednokrotnie zagadnień, opartych o dane pochodzące z rządowych zestawień sumarycznych,  okresowych sprawozdań resortowych, protokołów posiedzeń kluczowych instytucji zarządzających, czy wreszcie publicznie ogłaszanych postanowień państwowych. Poza potwierdzeniem wzajemnej wiarygodności danych, tam gdzie to było możliwe uzyskano dzięki temu dogłębny wgląd w zakres i istotę zachodzących procesów. Poszczególne zagadnienia nie były jednak z zasady płętowane szerokimi wnioskami uogólniającymi.  Przyjęto bowiem założenie, iż próba ukazania  widzianego przez pryzmat pozostałych po administracji centralnej Królestwa źródeł archiwalnych, uszczegółowionego tematycznie obrazu kraju, implikuje konieczność przeprowadzenia pogłębionej  analizy o charakterze całościowym.
/.../

Nie trzeba udowadniać, iż po upadku Powstania Listopadowego w Królestwie Polskim  wprowadzono kurs represyjny, realizowany wobec polskiego państwa i zamieszkującego je społeczeństwa. W istniejącej literaturze przedmiotu wielokrotnie już zwracano uwagę na ten pierwszoplanowy, i wydawałoby się jedyny znaczący wyznacznik okresu paskiewiczowskiej niewoli. I rzeczywiście, zniesienie konstytucji i zastąpienie jej Statutem Organicznym, likwidacja szeregu samorządowych lokalnych ośrodków władzy z Sejmem na czele,  rozwiązanie Wojska Polskiego, sądownictwo wojenne, konfiskata  majątków, ograniczenia w prowadzonym handlu, przekładające się na potencjał rozwojowy przemysłu, czy przejmowanie od połowy lat trzydziestych  części wypracowanych dochodów budżetowych Królestwa, jak i wiele innych, opisanych także w niniejszym opracowaniu nader szczegółowo  posunięć rosyjskiej władzy, znamionuje politykę represyjną a nawet  quasi-kolonialną. 
Tymczasem zwrócenie uwagi na wąsko rozumiany i widziany kurs represyjny jest bez wątpienia jedynie fragmentarycznym, a przez to wysoce niepewnym   odbiciem  ówczesnej rzeczywistości. Dopiero zatem zestawienie danych ukazujących całościową, panoramiczną aktywność państwa ukazuje bardziej zbliżający się do oddania prawdy historycznej,  niezwykle interesujący, dynamiczny obraz wczesnego okresu paskiewiczowskiego. 
 Nie można przecież zanegować twierdzenia, iż przy zastosowanej zasadzie ograniczonej represji i  eksploatacji, przyjęto zarazem  rozwiązanie pozostawiające administrację Królestwa w rękach nadal działającej w oparciu o przepisy, zmienianego w pewnych aspektach, ale jednak prawa krajowego administracji lokalnej, od centrum rządowo-legislacyjnego, poprzez ministerstwa,  czy inne ogólnokrajowe organy kolegialne, do lokalnych  organizacji samorządowych włącznie.  W związku z powyższym następuje powołanie w latach 1831-1833 quasi-reprezentatywych polskich agend rządowych i samorządowych, stanowiące z formalnego punktu widzenia próbę podtrzymania linii politycznej, zainicjowanej w kwestii Królestwa Kongresowego przez Aleksandra I, dzięki której Rosja mogła się pokusić o potwierdzenie swojej pierwszoplanowej pozycji na odcinku sprawy polskiej w Świętym Przymierzu.  Przyjęcie takiego aksjomatu działań oznaczało faktyczne przyznanie agendom państwa polskiego ogromnej, niezbywalnej wręcz roli w kształtowaniu wielorakich aspektów administracyjnego, społecznego i gospodarczego życia kraju. W konsekwencji to właśnie ukształtowanie relacji na linii rosyjskie  czynniki decyzyjne - polskie władze rządowe i samorządowe oraz możliwość realizacji przez te ostatnie autonomicznej, w znaczącym stopniu niezależnej działalności, stanowić będzie  o nadaniu finalnego charakteru istniejącemu nadal państwu. Relacje te decydować  zarazem będą o generalnym wpływie tejże struktury państwowej na zamieszkujący Królestwo naród.        
Z analizy danych wynika, iż zasadą priorytetową, opracowaną przez rosyjskich wielkorządców na użytek sprawowania efektywnej władzy w przegrywającym Powstanie Listopadowe Królestwie Polskim, było  z jednej strony podjęcie starań bezwzględnego podporządkowania lokalnego aparatu władzy, z drugiej strony próba zachowania legalizmu w relacjach polsko-rosyjskich. Brak poważniejszych, zachowanych w  aktach rządowych nadużyć (a trzeba pamiętać, że wszelkie nieprawidłowości, także popełniane przez wojskowych, skrzętnie odnotowywano) wyraźnie wskazuje na zasadniczą, pierwiastkową niejako   wolę Mikołaja I oraz  wtórującego mu Paskiewicza, zmierzających do wiernego przestrzegania zady legalizmu w postępowaniu rosyjskich czynników wojskowych i cywilnych wewnątrz Królestwa. Jednoczesne zastosowanie  nieśmiałych tylko prób  rusyfikacji administracji dodatkowo potwierdza tezę o utrzymaniu priorytetu sprawnego administrowania krajem. Co więcej, ze zrozumianej przez Rosjan potrzeby sprawnego administrowania krajem wynikała nieodzowna konieczność przyjęcia rozwiązania, w którym za nadzór administracyjny Królestwa byłby odpowiedzialny, znający miejscowe uwarunkowania urzędniczy element lokalny. 
Jak się okazuje, próba zachowania w tych działaniach krajowej administracji państwowej, gdzie nacisk czynników rosyjskich nie był zbyt przemożny albo wręcz stricte i wyłącznie decyzyjny podstawowej zasady legitymizmu nie była bynajmniej działaniem na pokaz. Wnioski są diametralnie odmienne. Jakkolwiek zaskakująco by to nie brzmiało,  stanowiła owa zasada legalizmu  samo sedno polityki rosyjskiej wobec polistopadowego Królestwa. Takie właśnie dążenie, bez wątpienia traktowane jak najpoważniej, było zbyt skrupulatnie realizowane, a jego podstawowa zasada przestrzegana zbyt wielokrotnie wewnątrz samego kraju, aby brać je za rodzaj postępowania maskującego jedynie  (głównie przed opinią publiczną Zachodu, ale też i przed polskim społeczeństwem) właściwe, bezwzględnie i brutalnie narzucające swoją wolę intencje rządców Imperium Rosyjskiego.  Tam gdzie to w  ogóle było możliwe, opierano się więc na współdziałaniu czynników krajowych, postępując zgodnie z tą zasadą,   nawet w tak drażliwych kwestiach jak np. opracowanie ustawodawstwa sekwertracyjnego.  Zatem istniejący imperatyw legalizmu  w sposób zasadniczy miał formalnie implikować dalsze postępowanie tak Rosjan, jak i lokalnych władz Królestwa, wpływając w ten  sposób dogłębnie na prowadzoną politykę.  
Owa dążność do przestrzegania istniejącego prawa rozumiana była zresztą niejednolicie. Widać to na przykładach osobowych oraz instytucjonalnych. Już sama rola w tym względzie głównego czynnika decyzyjnego kraju, Iwana Fiodorowicza hr. Paskiewicza Erywańskiego, ks. Warszawskiego, nie jest bynajmniej  oczywista i bezdyskusyjna. Po ujarzmieniu Powstania, występujący w roli stojącego na czele  cywilnego (prezydencja w Radzie Administracyjnej i Radzie Stanu) i wojskowego (feldmarszałek, głównodowodzący I Armią Czynną) aparatu władzy rosyjskiego wielkorządcy,  w praktyce traktowany był on  jako czynnik stanowiący w większości wypadków ostateczną instancję odwoławczą.  Niejednokrotnie też brutalnie wręcz uświadamiał Paskiewicz przedstawicielom polskiej administracji konieczność bezapelacyjnego podporządkowywania się woli monarszej i swojej własnej. Był on też pośrednim czy bezpośrednim inspiratorem wprowadzania w Królestwie niezgodnego z przedlistopadowymi zasadami ustawodawstwa represyjnego, czy  ograniczającego dalszy rozwój kraju. Z drugiej strony ks. Warszawski w wielu wypadkach skutecznie blokował, szczególnie często występujące w samych początkach ery popowstaniowej,   pozaprawne poczynania stacjonujących w Królestwie wojsk imperialnych, optując w ten sposób za generalnym przestrzeganiem  zasady legalizmu. W efekcie, po okresie pierwszych kilku miesięcy niepewności co do dalszego losu Królestwa, kiedy to I Armia Czynna poczynała sobie w niejednym wypadku w sposób dowolny, nie licząc się z istniejącym lokalnym prawodawstwem, w momencie kiedy ugruntowały się już zręby ścisłego współdziałania administracji rosyjskiej (wojskowej i wyższych, delegowanych  do Królestwa, przedstawicieli klasy urzędniczej) z lokalną administracją polską, ta ostatnia niejednokrotnie odwołuje się w wypadkach sprzecznych do Paskiewicza, korzystając z legalistycznego nastawienia feldmarszałka. Widać zatem, iż nawet odpowiedzialny za ujarzmienie polistopadowej Polski satrapa, nie stosując co prawda zawsze tej zasady w odniesieniu do własnych relacji z lokalną administracją, rozumiał i starał się skutecznie wymusić stałe utrzymywanie obowiązywania istniejących i wprowadzanych  w Królestwie norm prawnych.         
Ten dwuznaczny przykład dawany przez Namiestnika  nie był bynajmniej odosobniony, z tym że  z pośród głównych, ministerialnych  przedstawicieli władz administracyjnych kraju na najbardziej negatywną opinię w zakresie łamania imperatywu legalizmu zasługuje Józef Rautenstrauch. Stojący m. in.  do zakończenia prac tego ministerstwa czele KRWRiOśP, krótkookresowy szef KRSWDiOśP, członek Rządu Tymczasowego, Rady Administracyjnej i Rady Stanu,  Komitetu Cenzury, czy wreszcie efektywny likwidator logistyczny Wojska Polskiego i zarazem generał odpowiedzialny za pobór do wojska imperialnego, Rautenstrauch jawi się jako główna podpora polityki rosyjskiej w Królestwie Polskim wczesnej epoki paskiewiczowskiej. To na nim Paskiewicz mógł zawsze polegać realizując najbardziej delikatne i uderzające w polski interes narodowy posunięcia. On też - bez wątpienia nadzwyczaj dobrze obeznany z prawem krajowym - podsuwał gdy trzeba taką interpretację tego ustawodawstwa (np. casus odsuwanego od urzędu prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego – Rembielińskiego), która odpowiadałaby intencjom rosyjskim. 
Wiele zastrzeżeń budzi też stanowisko poszczególnych kolejnych Dyrektorów Głównych prezydujących w KRSWDiOśP, zawsze rdzennych Rosjan,  dodajmy ministrów, odpowiedzialnych za tak newralgiczne aspekty zarządu krajem jak sprawy wewnętrzne, szkolnictwo czy kwestie wyznaniowe.  Świadczy o tym  m.in. niejednokrotne odgórne narzucanie przez tychże Dyrektorów Głównych antynarodowych rozwiązań w pracach, stanowiących części składowe KRSWDiOśP  Wydziałów Wyznań czy Oświecenia. Wpływając bez wątpienia negatywnie na efektywność społeczną państwa,   rola  Eugeniusza Gołowina (do przełomu 1837-1838), czy generała adiutanta Szypowa (do 1840, zastąpionego następnie przez Aleksandra Pisariewa) nie okazała się jednak aż tak destruktywna jak w wypadku działań  Józefa Rautenstraucha. Działo się tak  głównie dlatego, iż poczynania rosyjskich szefów KRSWDiOśP siłą faktu nie mogły przecież być aż tak celne, jak w wypadku doskonale znającego miejscowe realia polskiego generała. Poza tym nie obejmowały one aż tak szerokiego spectrum tematycznego, a zarazem nie  nosiły na sobie destruktywnego dla morale narodu odium zaprzedania. Nie można też bynajmniej wystawić dobrego świadectwa i najbardziej może liberalnemu, pierwszemu rosyjskiemu Dyrektorowi Głównemu prezydującemu w KRSWDiOśP do roku 1834,  Aleksandrowi Strogonowowi. Świadczy  o tym najdobitniej negatywne nastawienie Strogonowa w kwestii wypłat odszkodowań asekuracyjnych, czyli zajęcie stanowiska podważającego m.in. zaufanie społeczne do instytucji państwa. Wszystkie te osoby, stanowiąc tę cześć wyższego aparatu rządowego, której nie można przypisać przeważającego w ich pracach  optowania za rzetelnie rozumianym interesem rozwojowym Królestwa, w swojej pragmatyce urzędniczej w  ogromnej większości wypadków trzymały się jednak odgórnie przyjętej zasady przynajmniej w miarę formalnego respektowania obowiązującego ustawodawstwa.     
Wśród ścisłych władz kraju istniała też grupa osób traktujących ducha praworządności za rzeczywistą, niepodważalną  podstawę zarządu krajem. Ściśle oddające tę zasadę jest już stanowisko Rosjanina  Teodora Engla, pierwszego prezesa Rządu Tymczasowego, stającego niejednokrotnie  na gruncie nie tylko przestrzegania ale i czynnej obrony zasady legalizmu.  Często występował on w imieniu ogólnego gremium tegoż rządu do feldmarszałka o sprostowanie nieprawnych poczynań rosyjskiej władzy (wojskowej). Stanowisko pierwszego i w zasadzie jedynego prezesa Rządu Tymczasowego  (praktycznie Paskiewicz obejmuje tę funkcję jedynie po to, aby ów rząd zlikwidować), samoistne wnioskującego o swoje odwołanie Teodora Engla nie budzi żadnych poważniejszych zastrzeżeń.  Podobnie i poczynania Dyrektora Głównego prezydującego w KRPiS  Romana Fuhrmanna wiążą się z widocznym dążeniem do efektywnego przestrzegania priorytetowej zasady długofalowego dobra (ekonomicznego) Królestwa. Można wręcz powiedzieć, iż był to widoczny, układający się w logiczną całość, cel podejmowanych przez niego prac. Ostatni z ówczesnych ministrów Królestwa Polskiego, Dyrektor Główny prezydujący w Komisji Rządowej Sprawiedliwości - Kossecki, poza rygorystycznym trzymaniem się litery prawa, wykazywał umiar w swoich zrównoważonych poglądach, postępując w sposób nie dający żadnych podstaw do oskarżenia go o zaprzedanie sprawy narodowej. Jakkolwiek jest to pewnym uogólnieniem, można jednak stwierdzić, iż ci trzej administratorzy zaliczani  do najwyższej kategorii urzędników państwowych Królestwa, z których jeden był Rosjaninem, drugi zrusyfikowanym  Niemcem (zresztą zięciem Engla), a jedynie ostatni Polakiem, wpływając  na podległe sobie agendy, wykazali się przede wszystkim w swoich pracach rzetelnością zawodową, optując za takimi rozwiązaniami, które by przynajmniej nie obciążały zbytnio ich urzędniczego sumienia. Podobnie i zarządzanie  innymi władzami naczelnymi Królestwa, jak np. Najwyższą Izbą Obrachunkową, Bankiem Polskim, czy Towarzystwem Kredytowym Ziemskim,  nie budzi poważniejszych zastrzeżeń.  Osoby stojące na czele wymienionych tu instytucji  zasługują w pełni  na podkreślenie profesionalizmu i - co niezmiernie istotne - obiektywizmu w  dokładnym i rzetelnym realizowaniu powierzonych sobie zadań. Świadczą o tym najdobitniej efekty prac powierzonych im instytucji.
W wypadkach jednostkowych niezaprzeczalnie istniały wysoce zróżnicowane punkty widzenia przy podejściu do samej intencji czy możliwości  realnego egzekwowania zasady praworządności  przez najwyższych urzędników państwowych. Rekapitulacja powyższych danych pozwala zarazem na stwierdzenie braku równoznaczności przynależności narodowej z zasadą rzetelnego podejścia do zagadnienia  sprawowania w dobrej wierze powierzonych najwyższym urzędnikom państwowym zadań, co będzie się oczywiście przekładać na charakter podejmowanych przez podległe  tymże dygnitarzom  prac poszczególnych agend  rządowych i samorządowych. 
Jakkolwiek jednak nie było, generalnie uznawano stanowiący swoisty wykładnik polityki państwa formalny priorytet praworządności. Potwierdza to dobitnie przeprowadzona  analiza protokołów Rządu Tymczasowego, Rady Administracyjnej czy Rady Stanu. Co więcej,  lektura ta  niezbicie wykazuje ogromną przewagę wypracowywania na szczeblu ogólnorządowym takich rozwiązań, które za cel ostateczny uznawały dobro kraju. Inne sytuacje były naprawę wyjątkowe, i jako takie najczęściej inspirował je  sam Paskiewicz, któremu  w takich wypadkach wtórował J. Rautenstrauch (o czym wyżej). Te niezbyt liczne, odbiegające od normy rozwiązania, nie mogą jednak przesłonić istoty faktu sytuowania  prac (centralnej) administracji państwowej w kategorii poczynań jedynie ówcześnie możliwych i jednocześnie   dla sprawy narodowej dodatnich,  poczynań którym można nadać miano wysoce pozytywistycznych.                   
Już pierwszy organ przedstawicielski polistopadowego Królestwa, Rząd Tymczasowy działał  niezwykle sprawnie i kompetentnie, w uwidaczniającej się niejednokrotnie  trosce o zachowanie tzw. dobra publicznego, biorąc - pomimo oczywistości roli nadrzędnej  feldmarszałka Paskiewicza -  za faktyczną podstawę swoich prac właśnie  pozytywistycznie,  a zatem na owe czasy niezwykle nowocześnie, rozumianą zasadę legalizmu. To samo można, jak wspomniano, powiedzieć o pracach Rady Administracyjnej, Rady Stanu, czy innych organów samorządowych o charakterze centralnym. 
 Z kolei (destruktywne) naciski rosyjskie na polską administrację szczebla ministerialnego  okazały się być o różnym charakterze, skali i skutkach, ogniskując się głównie - co skądinąd zrozumiałe - na zagadnieniach wpływających na morale narodu.  Tu w grę wchodzą  głównie prace Wydziału Wychowania (a raczej działających w ramach tegoż Wydziału: Komitetu Edukacyjnego i Rady Wychowania Publicznego)  oraz Wydziału Wyznań KRSWDiOśP. Pomimo nieśmiałych prób, nie obserwuje się natomiast zdecydowanego nacisku rusyfikacyjnego na trzeci i w zasadzie zasadniczy Wydział tegoż ministerstwa, zajmujący się tzw. Administracją Ogólną, i to pomimo wprowadzenia rosyjskich stanów służby, czy oczywistej w epoce popowstaniowej wszechstronnej weryfikacji urzędniczej.  Z biegiem czasu ściśle określone relacje pomiędzy wspomnianą administracją cywilną a rosyjskimi agendami wojskowymi stanowiły najwidoczniej z punku widzenia władzy najezdniczej wystarczającą gwarancję zachowania w tym względzie wielkorosyjskiego interesu. W międzyczasie też wspomniany Wydział Administracji Ogólnej pracował w miarę swoich skromnych zresztą możliwości  nad udzieleniem efektywnego wsparcia pozostających pod jego nadzorem  instytucjom.  Jakkolwiek też poczynania Komisji Rządowej Sprawiedliwości można do pewnego stopnia uznać za znamionujące konieczność podporządkowywania się, przynajmniej w pewnym określonym zakresie, odgórnym bezpośrednim dyspozycjom rosyjskim, to jednak bez wątpienia ministerstwo to posiadało względną swobodę postępowania, także a może nawet głównie   w kwestiach prawodawczych. Opisywana „wolność legislacyjna”  Komisji Rządowej Sprawiedliwości  zakończyła się już  w roku 1833 przesunięciem odium odpowiedzialności za kodyfikację praw Królestwa na specjalnie w tym celu powołane ciało petersburskie. Takie podejście Mikołaja I dobitnie obrazuje brak satysfakcji imperatora z poczynań Komisji Rządowej Sprawiedliwości, które to działania najwidoczniej nie postępowały wystarczająco po myśli petersburskich władz. Natomiast poczynania trzeciego wówczas istniejącego ministerstwa - Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, tak z racji swego charakteru, jak i obserwowanej intencji prac wskazują  zaskakująco  na najbardziej może szeroko zakreślony obszar swobody działania.  Należy przy tym pamiętać, iż  prace KRPiS z jednej strony były przecież ograniczane, a z drugiej silnie  inspirowane decyzjami Mikołaja I, i w zasadzie jedynie wiernie mu wtórującego Paskiewicza,  który sam z siebie raczej nie wykazywał znaczącej inicjatywy ustawodawczej w sprawach finansowo-skarbowych. Pomimo wprowadzenia niezbyt zresztą poszerzonego zakresu opodatkowania, czy realizacji poważnych dodatkowych wydatków (np. na budowę Cytadeli Aleksandrowskiej, czy na skutek wprowadzenia przez monarchę zasady przekazywania polskiej tzw. „przewyżki budżetowej” na rzecz Skarbu Cesarstwa), Ministerstwo Skarbu zdecydowanie nie pracowało z widocznym nastawieniem represyjnym. Wręcz odwrotnie, widać w pracach KRPiS usilny nacisk na doprowadzenie do jak najszybszej sanacji gospodarki. Inne agendy rządowe czy quasi-samorządowe, jak Bank Polski, instytucje nadzorcze czy organizacje typu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego względnie  Towarzystwa Ogniowego, poza początkową potrzebą podporządkowania się wstępnym ustaleniom rządowym (Mikołaja I, Paskiewicza, Rządu Tymczasowego, Rady Administracyjnej czy relatywnie późno reaktywowanej Rady Stanu) w początkach okresu paskiewiczowskiego w niewielkim tylko stopniu, jeśli w ogóle, odczuwały bezpośrednie naciski o kluczowym przynajmniej dla zakresu ich funkcjonowania znaczeniu. Ewentualne manipulacje co do określenia rzeczywistego charakteru ich prac, jak w wypadku Towarzystwa Ogniowego, przeprowadzano bowiem raczej sporadycznie. W ostatecznym rozrachunku, z  punktu widzenia samej sprawności machiny państwowej, jak i interesu narodowego, dwie z trzech podstawowych rodzajów efektywności ówczesnego państwa polskiego: funkcję administracyjną i gospodarczą realizowano w zastanych warunkach bardziej niż poprawnie, można wręcz powiedzieć, iż zaskakująco dobrze, prawie że bez  zarzutu. Trzecia z tych funkcji, społeczna, częściowo tylko podległa pracom Komisji Rządowej Sprawiedliwości (sądownictwo) czy KRPiS  (podatki), w największej części zależna była od poczynań wydziałów KRSWDiOśP. Aspekt społeczny poczynań administracji rządowej i samorządowej nie może już być oceniany tak wyraziście dodatnio. Pomimo wielu niewątpliwych dokonań, jak np. w zakresie sprawnie rozwijanych akcji pomocowych, przeciwepidemiologicznych, amelioracyjnych, etc., sukcesy te w dużym stopniu  przesłaniają porażki typu braku likwidacji szerzących się patologii (kradzieże, podpalenia), czy brak podjęcia kompleksowej próby rozwiązania kwestii chłopskiej.  Przy ocenie działań administracyjnych o charakterze społecznym, w znaczącej mierze negatywną rolę  należy przypisać takim agendom, jak wprowadzające język rosyjski i nowe programy nauczania, a nawet kary cielesne do szkół  Komitet Edukacyjny i Rada Wychowania Publicznego, czy poddający możliwie ścisłemu nadzorowi i próbujący uzależnić  ekonomicznie kler Wydział Wyznań.              
Pomimo istnienia tych wątpliwości i niedomagań, wypada z całym naciskiem podkreślić, iż  bynajmniej nie można w generalnym rozrachunku  powiedzieć, iż w większości dziedzin państwo polskie we wczesnej epoce popowstaniowej stało się w swoich podstawowych przejawach działania  „otwarcie wrogie i zaborcze”. Wręcz odwrotnie, tam gdzie to tylko było możliwe zastosowano opartą o legalizm postępowania,  zasadę pracy organicznej, wzmacniającej „ekonomię krajową”, praworządność administracyjną czy sądową.  W efekcie, zamierzenie czy nie, znacząco wzmacniano siły odpornościowe społeczeństwa. Nawet takie rozwiązania, jak te wprowadzane w zakresie kontroli czy finansów kleru przez Wydział Wyznań, czy w kwestii nowego zakresu i charakteru kształcenia oraz  nadzoru młodzieży przez Wydział Oświecenia KRSWDiOśP, a zatem rozwiązania pozornie wyłącznie  negatywne, mogły być paradoksalnie przez swoją sprawność wprowadzania wykorzystane dla dalszego rozwoju liniowego narodu, o tyle oczywiście o ile mogły one posłużyć za podstawę do wpojenia w społeczeństwie pozytywnych nawyków odpornościowych. Siła i ogromny determinizm z jakim podejmowano się z kolei  w  pierwszych latach popowstaniowych odbudowy ekonomicznej państwa, tak wyraźne np. w pracach prowadzonych w ówczesnych miastach Królestwa, doskonałym rozwoju sieci transportowej, czy zaskakująco pozytywnych wynikach władz skarbowych, udowadniają iż epoka polistopadowej klęski nie przekształciła się w epokę łamania charakteru narodowego i pogrzebania ówczesnej społeczności polskiej w marazmie. Ogromna w tym zasługa struktur zniewolonego państwa, które podjęło się, praktycznie w większości swoich agend i to wszystkich szczebli, (notabene nawet w  niektórych z tych agend, które były zarządzane przez ministrów napływowych, jak np. we władzach KRPiS gdzie Dyrektorem Głównym był Furhmann) owej organicznej pracy u podstaw; pracy którą, operując pojęciami pojawiającymi się dopiero w latach siedemdziesiątych/osiemdziesiątych XIX wieku, nazwać można tylko jednym imieniem - pracą pozytywistyczną. 
	Na podstawie powyższej oceny należy podnieść, iż istniejące w literaturze przedmiotu i wielokrotne powtarzane twierdzenie, iż stopniowa i sukcesywna oraz całkowita likwidacja poszczególnych organów, szczebli i oznak odrębności ustrojowej, administracyjnej czy prawnej Królestwa Polskiego została wstrzymana (po roku 1841-1842) w drodze decyzji politycznej, podjętej wyłącznie czy głównie w oparciu o wzajemne relacje na linii Paskiewicz - Mikołaj I, okazuje się być nieuprawniona. Otóż brak całkowitej likwidacji odrębności Królestwa, bezsprzecznie  możliwy do realizacji,  nie został spowodowany jakimś odruchem wdzięczności Mikołaja w stosunku do utrzymującego swoją pozycję oddzielnego satrapy Paskiewicza; a tym bardziej u jego zasadniczych podstaw nie leżało branie pod uwagę tzw. czynników zewnętrznych, jak np. tzw. opinii publicznej Zachodu. 
Przyczyna była o wiele bardziej prozaiczna i przekonywująca zarazem. Otóż literalnie zdecydowana większość prób nagięcia polskiego aparatu administracyjnego do  kreatywnego uczestnictwa we wprowadzanych zmianach systemowo-prawnych, zakończyła się efektywnym niepowodzeniem. Z drugiej strony kadra administracyjna ówczesnego Królestwa wykazała się w swoim ogóle zdumiewającą sprawnością zawodową i profesjonalizmem. Sama logika tych wydarzeń wskazywała, iż wysoka efektywność funkcjonowania (ujarzmionego) państwa, stanowiąc niezaprzeczalną wartość administracyjną, społeczną i gospodarczą, powinna była przeważyć, i jak się okazało rzeczywiście przeważyła nad  chęcią bezpośredniego i całkowitego wchłonięcia w granice Imperium tego niewielkiego skrawku dawnej Polski; wchłonięcia które samo z siebie przysporzyć by musiało ówczesnej Rosji dużo trudności logistycznych, a mało bezpośrednio wymiernych  korzyści. Konstatacja faktu częstego biernego bojkotowania zamierzeń i zarządzeń carskich w sferze administracyjno-ustrojowej przez polską klasę urzędniczą w zasadzie wszystkich szczebli, brak szerokiego wychodzenia  z  prorządową (prorosyjską) tzw. inicjatywą oddolną,  w połączeniu z potwierdzoną fachowością i rzetelnością działań urzędniczych, a więc - co stanowiło kolejny logiczny ciąg rozumowania - ze znaczącym wyrobieniem świadomościowym (narodowym) i być może moralnym zaangażowanych w administrację jednostek, oto zasadnicze czynniki stanowiące w mniemaniu autora niniejszego opracowania faktyczną, uznaną przez Mikołaja I i Paskiewicza  zaporę przed preferowaną przez znaczną część petersburskiej opinii ideą całkowitej inkorporacji Królestwa. 
	Skutki zrozumienia znacznej siły odpornościowej, tkwiącej w polskim społeczeństwie były równie zaskakujące, co długofalowe. W marcu bowiem roku 1846 „/.../cesarz Mikołaj zamierzał bowiem w drodze polubownej  „„zmienić się z Austriakami Galicją za Polskę do Bzury i Wisły”. Co jeszcze bardziej zaskakujące, to wydana w tej kwestii opinia przez samego wielkorządcę Królestwa Polskiego, Paskiewicza, który - oceniając tenże projekt monarchy -  stwierdził, iż przeprowadzenie rozbioru Królestwa z zamianą na Galicję byłoby „/.../ prawdziwym dziełem (nastojascaja miera) Wielkiego Rosyjskiego Monarchy”. Kontestując warunki sprawowania „samodzierżawnej” wręcz   władzy w Królestwie, Paskiewicz motywował wówczas poparcie tej propozycji m.in. tym, iż „/.../ nieskończenie łatwiej rządzić w Galicji, gdzie ustawicznie walczą z sobą dwie narodowości, polska i ruska, aniżeli w kraju z jednolitą ludnością polską”. Widać tu wyraźnie, jak w miarę szybkie, częściowe przynajmniej otrząśnięcie się Królestwa nie tylko ze skutków wojny, ale i represyjnej popowstaniowej polityki nie było na rękę Paskiewiczowi, Mikołajowi I oraz jego otoczeniu. Uznanie takiego stanu rzeczy oznaczało bowiem uświadomienie sobie, iż polskie społeczeństwo we wszystkich bez mała przejawach jego egzystencji  znajduje w sobie tyle sił żywotnych, aby zachować  dalszy rozwój liniowy swojej historii. Co więcej, Rosja nie mogąc doprowadzić do dającego się w przewidywalnej perspektywie czasowej zasymilowania (zrusyfikowania) tych Polaków,  którzy zamieszkiwali  najistotniejszą część rozczłonkowanej Rzeczypospolitej, zrezygnowała też ostatecznie ze swojego programu, opracowanego jeszcze przez Piotra I, a głoszącego konieczność supremacji rosyjskiej nad całością Polski.
	Prawdziwa walka o utrzymanie i dalszy rozwój polskiej ograniczonej wówczas  państwowości, czy w ogóle narodowości jako takiej, rozgrywała się zatem nie tyle między zaborczą, najezdniczą władzą a  polskim, często niezbyt w swoim ogóle świadomym  społeczeństwem jako całością. Odbyła się ona  raczej przede wszystkim pomiędzy występującymi po obu stronach barykady  wąskimi grupami decyzyjno-urzędniczymi; często, ale oczywiście nie zawsze, w pełni świadomymi skutków i celów swego działania. Państwo formalnie zniewolone, działające w określonych warunkach niejako w sposób niemy, nie mogąc ustami swoich niewielu wyższych i  znacznie liczniejszej rzeszy szeregowych, spełniających swoje obowiązki w dobrej wierze reprezentantów (a sądząc po rzetelności i fachowości wykonywanych prac - takich bez wątpienia było najwięcej) przedstawić społeczeństwu swoich zasadniczych długofalowych celów działania, podjęło się pracy jedynie możliwej i  wydawałby się, wyprzedzającej o dwa bez mała pokolenia  tak głośne później nawoływania literackie do pracy pozytywistycznej. Te nadzwyczaj na owe czasy nowoczesne założenia polskie struktury rządowe i samorządowe wprowadziły i zastosowały w epoce narodowej klęski w swojej zdecydowanej większości. Okazało się, iż   konfrontowane z obcą przemocą i wszechogarniającą intrygą wczesnej ery paskiewiczowskiej, po raz kolejny w swoich dziejach państwo polskie wykazało się wówczas zdumiewającą zdolność dostosowawczą, opierającą się o rozwiązania nowatorskie. 
Zaprzęgając społeczeństwo do pracy udało się nie dopuścić do faktycznego zniewolenia duchowego narodu, co tak niespodziewanie dobitnie,  tragicznie i paradoksalnie zarazem  objawiło się w Królestwie przy pierwszej nadarzającej się sytuacji politycznej z wczesnych lat sześćdziesiątych XIX wieku w formie kolejnej insurekcji. Efekt był zatem tyleż spektakularny co złowieszczy zarazem, owocując kolejnym powstaniem, które niweczyło z kolei w  dużym stopniu  tak ciężko, usilnie i z mozołem wypracowane, opisywane w niniejszym opracowaniu, efekty administracyjnych, społecznych i gospodarczych działań pozytywistycznych zniewolonego państwa. Wydawać się więc może, iż głównym osiągnięciem było tu jedynie przesunięcie o ok. trzydzieści lat daty krańcowej, określającej koniec marzeń uświadomionej części społeczeństwa o odzyskaniu niepodległości w oparciu o własne siły narodowe. W rzeczywistości jednak taka pozytywistyczna  postawa większości przedstawicieli ostatniej już w swoim przeważającym charakterze i duchu własnej, rodzimej administracji państwowej Królestwa Polskiego (jakkolwiek formalnie zarządzanej przez rosyjskiego satrapę pochodzącego z renegackiej białoruskiej rodziny, mającego do pomocy sprawujących faktyczne rządy siły  Naczelników i Komendantów Wojennych), zaowocowała w dalszej przyszłości szybszym i łatwiejszym finalnym już dostosowaniem się społeczeństwa do głoszonych z takim niepotrzebnym opóźnieniem przez literatów z ostatniego trzydziestolecia XIX wieku, idei pozytywistycznych. Idei  ukazujących jedyną możliwą w zaistniałych warunkach drogę przetrwania narodu.    [copyright Marek Rutkowski]
Description: Marek Rutkowski

Zmiany strukturalne w Królestwie Polskim wczesnej epoki paskiewiczowskiej. 
Studium efektywności administracyjnej, społecznej i gospodarczej zniewolonego państwa.

                                        
                                                                   Spis treści 

Rozdział pierwszy.   System kontrolny państwa  

1.1. Znaczenie prawidłowej oceny stanu państwa w dobie konstytucyjnej  
1.2. Ogólnorządowe rysy sprawozdawcze
1.3. Raporty ministerialne 
1.4. Działalność Komitetu do Oceny Strat Królestwa Polskiego podczas Powstania Listopadowego 
1.5. Komitety Rozpoznawcze analizujące zakres i charakter obciążeń nałożonych na społeczeństwo Królestwa Polskiego przez władze Powstania Listopadowego
1.6. Komitety rządowe powoływanie celem reorganizacji władz krajowych oraz kodyfikacji istniejących przepisów 
1.6.1. Projekty i powołanie do życia  Komitetu do Reorganizacji Władz Krajowych
1.6.2. Powstanie Komitetu do Rewizji Zbioru Praw i Urządzeń Królestwa
1.7. Komitet Cenzury
1.8. „Gazeta Rządowa” jako element wewnętrznoadministracyjnego systemu kontrolno-cenzuralnego 
1.9. Ocena zadłużenia wewnętrznego i zewnętrznego Królestwa Polskiego 
1.9.1. Likwidacja długu zagranicznego  
1.9.2. Likwidacja   długu krajowego 
1.10. Prace Najwyższej Izby Obrachunkowej  Królestwa Polskiego


Rozdział drugi. Administracja wojskowa 
2.1. Potwierdzanie, ochrona oraz przekraczanie granic Królestwa Polskiego 
2.1.1. Granice Królestwa 
2.1.2. Granice wewnętrzne kraju oraz pozwolenia na przejazd  
2.1.3. Paszporty i karty legitymacyjne
2.1.4. Ekstradycja
2.2. Podstawy prawne działalności w Królestwie Polskim rosyjskich Naczelników i Komendantów Wojennych 
2.3. Logistyczne oraz finansowe podstawy działań wojska rosyjskiego stacjonującego w Królestwie Polskim po upadku Powstania Listopadowego
2.3.1. Dostarczanie żywności dla wojska rosyjskiego w roku 1831  
2.3.2. Magazyny Rekwizycyjne działające w okresie koniec roku 1831 -1834 
2.3.3. Zaopatrzenie wojska w światło, słomę i opał  
2.3.4. Odwachy  i areszty wojskowe 
2.3.5. Budowle skarbowo – wojskowe (stajnie i ujeżdżalnie)
2.3.6. Lazarety wojskowe 
2.3.7. Podwody 
2.3.8 Kwaterunek  
2.3.9. „Cerkwie pochodne” 
2.3.10. Place na musztry i rewizje (rewie)
2.3.11. Budowa linii telegraficznej
2.4. Administracyjno-finansowy aspekt budowy w Warszawie Cytadeli Aleksandrowskiej 
2.5. Spis i zaciąg, ujęcie zbiegów wojskowych oraz przejmowanie przez władze rosyjskie tzw. „kantonistów” 
2.5.1. Spis i zaciąg wojskowy 
2.5.2. Ujęcie zbiegów wojskowych  
2.5.3. Przejmowanie polskiej młodzieży do wojskowo-policyjnej służby rosyjskiej.

Rozdział trzeci. Policyjna kontrola społeczeństwa Królestwa Polskiego 
3.1. Policja ogólna i administracyjna  
3.2. Administracja policyjna w Warszawie
3.3. Policja transportowa 
3.4. Utworzenie w Królestwie Polskim Trzeciego Okręgu Korpusu Żandarmów (Cesarstwa Rosyjskiego) oraz obowiązujące  przepisy żandarmeryjne
3.4.1. Ustanowienie w Królestwie Polskim Trzeciego Okręgu Korpusu Żandarmów (Cesarstwa Rosyjskiego)
3.4.2. „Instrukcja dla Sztabs-  i niższych oficerów Korpusu  Żandarmów z ustanowieniem obowiązków służby dla oddziałów żandarmerii/.../”
3.5. Posiadanie, produkcja i naprawa broni 
3.5.1. Posiadanie broni palnej i siecznej  przez mieszkańców Królestwa Polskiego     
3.5.2. Posiadanie broni przez kolonistów oraz innych  cudzoziemców napływających do Królestwa Polskiego 
3.5.3. Broń myśliwska
3.5.4. Produkcja, naprawa i sprowadzanie broni z zagranicy

Rozdział czwarty. Uwarunkowania zarządu administracji cywilnej Królestwa 
4.1. Główne wyznaczniki i etapy  prac administracji cywilnej  w początkach ery paskiewiczowskiej
4.1.1. Funkcjonowanie Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego w okresie 16 września (24 października) 1831 -  20 marca 1832 roku 
4.1.2. Uchylenie postanowień  władz powstańczych oraz tymczasowych decyzji (wojskowej) administracji rosyjskiej
4.1.3. Ogłoszenie Statutu Organicznego
4.1.4. Zamknięcie prac Rządu Tymczasowego oraz rozpoczęcie działalności przez Radę Administracyjną Królestwa Polskiego
4.1.5. Nominacja Iwana Paskiewicza na Namiestnika Cesarsko-Królewskiego w Królestwie Polskim 
4.1.6. Projekt dotyczący reorganizacji władz administracyjnych Królestwa Polskiego 
4.1.7. Projekty dotyczące restytucji i reorganizacji Ogólnego Zgromadzenia Rady Stanu Królestwa Polskiego
4.1.8. Połączenie Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji oraz Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego  
4.1.9. Zakres prac Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego w początkach działalności 
4.1.10. Stagnacja w pracach administracji centralnej oraz terytorialnej - próba zmiany zasad funkcjonowania administracji wojewódzkiej
4.2. Lokale  w pieczy Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego 
4.3. Weryfikacja urzędników państwowych w Królestwie Polskim w początkach okresu po Powstaniu Listopadowym 
4.3.1. Weryfikacja popowstaniowa urzędników państwowych
4.3.2. Stany służby
4.4. Złamanie oporu przedstawicieli polskiej administracji cywilnej w zakresie konieczności przestrzegania praworządności przez rosyjskie czynniki decyzyjne;  casus Prezesa Komisji Województwa Mazowieckiego - Rembielińskiego 
4.5. Próby rusyfikacji polskiej administracji 
4.5.1.  Próba wprowadzenia języka rosyjskiego w administracji w roku 1837
4.5.2. Ogólne rozporządzenia ministerialne z roku 1838  dotyczące określenia wzorowanych na rosyjskich norm mających służyć za zasadę przy przeprowadzaniu czynności urzędowych

Rozdział piąty. Stan społeczeństwa.  Wsparcie siły biologicznej narodu  
5.1. Stan  demograficzny i epidemiologiczny społeczeństwa Królestwa Polskiego 
5.1.1. Ogólna liczba ludności Królestwa 
5.1.2. Ludność Starozakonnych
5.1.3. Całościowe zestawienie ludności Królestwa Polskiego zgodnie z podziałem wyznaniowym  
5.1.4. Występowanie chorób epidemiologicznych
5.2. Służba zdrowia Królestwa Polskiego 
5.2.1. Nowa administracja szpitalnictwa 
5.2.2. Reorganizacja służby lekarskiej Królestwa
5.2.3. Wydawanie świadectw i konsensów przez Tymczasowy Komitet Lekarski i Ogólną Radę Lekarską - opracowanie taksy lekarskiej  
5.2.4. Lokale szpitalne - ulepszenia w szpitalnictwie
5.2.5. Fundusze szpitalne
5.2.6. Liczba chorych w szpitalach - stosunek śmiertelności 
5.3. Wsparcie społeczeństwa  przez administrację Królestwa Polskiego 
5.3.1.Weryfikacja ogólnych potrzeb społecznych   
5.3.2. Komitet do Wsparcia Miasta Stołecznego Warszawy
5.3.3. Komitet do Wsparcia Starozakonnych  
5.3.4. Dom Przytułku i Pracy w Warszawie
5.4. Charytatywna pomoc społeczna
5.4.1. Warszawski Instytut Moralnie Zaniedbanych Dzieci 
5.4.2. Warszawskie Towarzystwo Dobroczynności   
5.4.3. Towarzystwo Zupy Rumfordzkiej

Rozdział szósty. Infrastruktura municypalna 
6.1. Stan miast Królestwa Polskiego
6.2. Warszawa i Praga w początkach okresu paskiewiczowskiego
6.2.1. Ogólne założenia administracyjne zarządu miasta stołecznego Warszawy w początkach ery paskiewiczowskiej
6.2.2. Dochody i wydatki Miasta Stołecznego Warszawy 
6.2.3. Rozwój Pragi
6.3. Działalność Rady Budowniczej Królestwa Polskiego
6.3.1. Podstawy prawne prac Rady Budowniczej Królestwa Polskiego
6.3.2. Potwierdzanie kwalifikacji architektonicznych przez Radę Budowniczą Królestwa -  braki w kadrach inżynierów lądowych
6.3.3. Kontrola działalności architektoniczno-budowlanej przez Radę Budowniczą Króelstwa Polskiego    

Rozdział siódmy. Gospodarka rolna 
7.1. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Królestwie Polskim po Powstaniu Listopadowym
7.1.1. Nowe uwarunkowania prawne działań Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w początkach okresu popowstaniowego
7.1.2. Ekonomiczne wyniki prac Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego
7.2.Instytut Agronomiczny Królestwa Polskiego w początkach okresu paskiewiczowskiego
7.2.1. Działalność ekonomiczna Instytutu 
7.2.2. Działalność naukowo-edukacyjna Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego
7.2.2.1. Szkoła Wyższa Instytutu Agronomicznego
7.2.2.2. Szkoła Wiejska Instytutu Agronomicznego 
7.3. Wprowadzenie w Królestwie Polskim ustawodawstwa konfiskacyjno - sekwestracyjnego po upadku Powstania Listopadowego
7.3.1. (Nowe) przepisy dotyczące konfiskaty, wywłaszczenia i sekwestru.
7.3.2. Administracja dóbr podlegających konfiskacie i sekwestrowi.
7.4. Wyprzedaż i rozdawnictwo dóbr narodowych 
7.5. Dobra narodowe  pozostające w gestii własnościowej państwa
7.5.1.  Pomoc państwa dla mieszkańców i dzierżawców dóbr rządowych
7.5.2. Lasy rządowe
7.5.3. Niedobory w dochodach państwa pochodzących z dóbr rządowych
7.5.4. Wpływy z dóbr i lasów rządowych od roku 1830 do roku 1834
7.5.5. Oczynszowanie wsi - wydzierżawianie dóbr chłopom - pomoc dla chłopów i dzierżawców dóbr rządowych    
7.6.6. Wydzierżawianie dóbr rządowych
7.6.7. Rozliczenia dokonywane z dzierżawcami dóbr narodowych
7.6.8. Koloniści zamieszkali w dobrach rządowych
7.7.Ogólny stan infrastruktury rolnej Królestwa Polskiego 
7.7.1. Ilość „ludności rolnej” oraz pogłowia zwierząt w Królestwie 
7.7.2. Zwierzęta drapieżne napadające na wiejski „inwentarz żywy”
7.7.3. Wsparcie mieszkańców wsi
7.7.4. Taksy na pierwsze potrzeby życia
7.7.5. Ceny płodów rolnych 
7.7.6. Targi zbożowe
7.8. Warszawski targ na wełnę 
7.9. Rządowe stado koni w Janowie Podlaskim

Rozdział ósmy. Transport lądowy i wodny
8.1. Nowe rozwiązania w zarządzie systemu drogowego Królestwa Polskiego 
8.1.1. Prawodawstwo obowiązujące Zarząd Dróg i Mostów
8.1.2. Prace Dyrekcji Komunikacji Lądowych i Wodnych  
8.1.3. Spłata zobowiązań wobec Banku Polskiego przez Komitet działający pod kierunkiem gen. Józefa Rautenstraucha  
8.1.4. Wprowadzenie zmian systemu  uiszczania opłaty drogowej
8.2. Budowa dróg 
8.2. 1. Budowa dróg głównych (bitych)
8.2.2. Drogi średnie i boczne Królestwa
8.2.3. Naprawy i utrzymanie (konserwacja) dróg 
8.2.4. Infrastruktura  przydrożna      
8.3. Fundusze drogowe 
8.3.1. Fundusze drogowe do roku 1835
8.3.2. Utrzymywanie (konserwacja) dróg bitych w roku 1836           
8.3.3. Koszta budowy dróg  w połowie lat trzydziestych XIX wieku  
8.3.4. Fundusz drogowy  w 1837 
8.3.5. Kontrakt na dostawę materiałów do konserwacji dróg zawarty z Posnerem
8.4. Komunikacja wodna 
8.4.1. Spławność i ubezpieczenie brzegów rzek
8.4.2. Budowa mniejszych mostów 
8.4.3. Budowa mostu łyżwowego  na Wiśle oraz grobli pod Płockiem            
8.4.4. Powstanie nadzoru wodnego oraz  Nadbrzeżnej Służby Nadwiślańskiej
8.4.5. Zagrożenie programu wodno-transportowego przez nadzwyczajne wylewy rzek 
8.5.Prace budowlane prowadzone wokół Kanału Augustowskiego

Rozdział dziewiąty. Wydział Pocztowy
9.1. Zmiany przepisów dotyczących funkcjonowania Wydziału  Pocztowego Królestwa Polskiego
9.2. Powstanie, zamiana i likwidacja „kursów pocztowych” 
     9.3. Budowle pocztowe
9.4. Fundusze Wydziału Pocztowego Królestwa Polskiego 
9.4.1. Fundusze ogólne należące do Poczty Królestwa
9.4.2. Fundusze „oddzielnych instytucji pocztowych”

Rozdział dziesiąty. Handel zagraniczny 
10.1. Szczelność granicy celnej Królestwa Polskiego po Powstaniu Listopadowym
10.1.1. Nowe rozwiązania prawne uszczelniające granicę celną Królestwa Polskiego
10.1.2. Problemy celne z wojskiem rosyjskim (I Armią Czynną)
10.1.3. Nowe rozwiązania zmierzające do uściślenia kontroli celnej i przepływu towarów
10.1.4. Najważniejsze  zmiany w przepisach celnych 
10.2. Pomoc  administracji państwowej przy krzewieniu polskiego handlu oraz kontrola przepływu towarów w roku 1838
10.3. Stosunki handlowe Królestwa Polskiego z Cesarstwem Rosyjskim w początkach ery paskiewiczowskiej 10.4. Handel Królestwa Polskiego z państwami niemieckimi, z Wolnym Miastem Krakowem, Cesarstwem Austriackim oraz  z Chinami w latach trzydziestych XIX wieku 
10.4.1. Stosunki z Prusami i państwami niemieckimi
10.4.2. Stosunki z Wolnym Miastem Krakowem 
10.4.3. Stosunki z Cesarstwem Austriackim
10.4.4. Wwóz polskich towarów do Chin poprzez komorę celną w Kiachcie
10.5. Bilans handlu zagranicznego Królestwa Polskiego w początkach ery paskiewiczowskiej

Rozdział jedenasty.  Produkcja przemysłowa 
11.1.Polityka przemysłowa władz Królestwa Polskiego po upadku Powstania Listopadowego   
11.1.2. Wprowadzenie przepisów ułatwiających emigrację z Królestwa Polskiego przemysłowców i robotników oraz chłopów
11.1.2. Imigracja do Królestwa a możliwość rozwoju polskiej produkcji przemysłowej
11.1.3. Zmiany na stanowisku Dyrektora Sekcji Przemysłu i Kunsztów Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych
11.1.4. Przeprowadzenie przez władze administracyjne Królestwa debaty dotyczącej polityki przemysłowej 
11.2. Wsparcie krajowego przemysłu
11.2.1. Fundusze przeznaczane na wsparcie rozwoju przemysłu
11.2.2. Wsparcie dla fabrykantów sprowadzających towary z zagranicy.  Uwalnianie od opłaty cła od towarów wwożonych i wywożonych
11.2.3. Zwolnienie z obowiązku służby wojskowej dla osób przyczyniających się do rozwoju przemysłu 
11.2.4. Projekt dostawy sukna przeznaczonego dla armii rosyjskiej 
11.3. Rozwój produkcji przemysłowej Królestwa Polskiego w początkach ery po upadku Powstania Listopadowego 
     11.3.1.  Wyroby lniane i bawełniane 
11.3.2. Stan  „fabryk  wełnianych”
11.3.3. Produkcja jedwabiu
11.3.4. Stan „innych zakładów”
11.4. Produkcja przemysłowa w fabrykach więziennych 
11.5. Górnictwo i hutnictwo Królestwa Polskiego w początkach ery paskiewiczowskiej
11.5.1. Uwarunkowania formalne prac Wydziału Górnictwa Krajowego 
11.5.2. Fundusze i wytwórczość górniczo-hutnicza
11.5.3. Sprzedaż i produkcja  cynku 
11.5.4. Poszukiwania i produkcja soli

Rozdział dwunasty. Polityka budżetowa Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu  
12.1. Zmiany instytucjonalne zachodzące w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu  w początkach okresu popowstaniowego
12.2. Zmiany personalne zachodzące w Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu  w początkach okresu popowstaniowego
12.3. Dochodzenia przeciwko urzędnikom skarbowym
12.4. Podstawy prawne oraz opracowywanie  budżetów Królestwa Polskiego 
12.4.1. Podstawy prawne prac polskiej administracji nad ustawami budżetowymi
12.4.2. Prace nad budżetami Królestwa Polskiego w latach trzydziestych XIX wieku
12.5. Wyszczególnienie założeń przychodów i  wydatków skarbowych Królestwa początków okresu paskiewiczowskiego 
12.5.1. Ocena założeń przychodów skarbowych przedstawianych w budżetach państwa 
12.5.1.1. Pierwotne założenia  przychodów skarbowych
12.5.1.2.Dodatkowe obciążenia finansowe społeczeństwa Królestwa wprowadzone w roku 1834
12.5.1.3. Dodatkowe obciążenie budżetu Królestwa odsyłaniem tzw. „przewyżki budżetowej” do dyspozycji władz skarbowych Cesarstwa
12.5.2. Ocena wydatków skarbowych proponowanych w ustawach budżetowych Królestwa do połowy lat trzydziestych XIX w. 
12.6. Analiza strukturalna dochodów budżetowych Królestwa Polskiego w początkach ery paskiewiczowskiej  
12.6.1. Dochody stałe 
12.6.2. Dochody niestałe 
12.6.3. Opłaty konsumpcyjne 	
12.6.4. Podatek szlachtuzowy 
12.6.5. Koszerne
12.6.6. Szynkowe pobierane od ludności starozakonnej  (Żydów) 
12.6.7. Biletowe od Starozakonnych przybywających do Warszawy
12.6.8. Opłaty stemplowe
12.6.9. Opłaty solne 
12.6.10. Dochody tabaczne 
12.6. 11. Dochody z Loterii Królestwa
12.6.12. Dochody z prenumeraty Dziennika Praw 
12.6.13. Opłata od uczniów (czesne)
12.6.14. Dochody „rozmaite” 
12.6.15. Prowizja od kapitałów rządowych, (po)instytutowych oraz od sum wypożyczonych w formie listów zastawnych Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego 
12.6.16. Zasilający budżet państwa zwrot pożyczek i zapomóg 
12.6.17. Dochody przypadkowe 
12.6.18. Zyski KRPiS z tytułu oprocentowania lokaty funduszu rezerwowego 
12.6.19. Zwrot „awansu” pieniężnego, przekazanego  na zakup bydła i koni  
12.6.20. Fundusze nadzwyczajne
12.6.21.  Dochody zaległe 
12.7. Środki finansowe pozostające w kasach skarbowych w okresie 1830 - 1834
12.8. Porównanie dochodów budżetowych z okresu przedpowstaniowego z wynikami osiągniętymi w okresie 1832 -1834
12.9. Ocena stanu ogółu finansów Królestwa Polskiego przez władze carskie

Rozdział trzynasty. Bank Polski.  Wybrane instytucje zarządzające funduszami 
13.1. Działalność Banku Polskiego 
13.1.1. Reorganizacja władz Banku Polskiego w początkach okresu popowstaniowego – nominacje urzędnicze  
13.1.2. Bank Polski w epoce „przywrócenia prawego rządu” 
13.1.3. Ogólny stan Banku Polskiego w okresie od końca roku 1831 do zakończenia  roku 1834 
13.1.4. Obrót kapitałów przez Bank Polski w okresie 1832 –1834
13.1.5. Realizacja opłat „dowodów” Komisji Likwidacyjnej przez Bank Polski
     13.1.6. Zestawienie  zysków Banku Polskiego w okresie 1832 -1834
	13.2. Mennica Królestwa Polskiego 
     13.3.Ogólnokrajowe instytucje emerytalne i ubezpieczeniowe
13.3.1. Fundusze Stowarzyszenia Cywilno-Emerytalnego 
13.3.2.Towarzystwa Ogniowe Miast i Wsi oraz Własności Ruchomych w Królestwie Polskim w latach 1831 - 1835
13.3.3.Towarzystwa Ogniowe Miast i Wsi oraz Własności Ruchomych w Królestwie Polskim w latach 1836 - 1838
Rozdział czternasty. Działalność Komisji Rządowej Sprawiedliwości oraz Prokuratorii Generalnej
14.1. Nowatorski układ raportów Komisji Rządowej Sprawiedliwości
14.2. Zmiany i projekty ogółu ustaw dotyczących sądownictwa 
14.3. Nadzór i kontrola sądów
14.4. Egzaminowanie i zatwierdzanie urzędników Wydziału Sprawiedliwości
14.5. Liczba pracowników  Komisji Rządowej Sprawiedliwości 
14.6. Budowle i archiwa w zarządzie Komisji Rządowej Sprawiedliwości w latach trzydziestych XIX wieku 
14.6.1.  Budowle znajdujące się w gestii  Komisji Rządowej Sprawiedliwości
14.6.2. Archiwa w zarządzie Komisji Rządowej Sprawiedliwości
14.6.3. Zmiany w składzie administracyjnym archiwów podlegających Komisji Rządowej Sprawiedliwości 
14.7. Fundusze, depozyty i darowizny w gestii Komisji Rządowej Sprawiedliwości .
14.7.1. Administracja funduszy Komisji Rządowej Sprawiedliwości
14.7.2.Admiistracja depozytów w zarządzie Wydziału Sprawiedliwości
14.7.3. Legaty/darowizny w gestii Komisji Rządowej Sprawiedliwości
14.8 Prace Prokuratorii Generalnej
14.9. Ogólna działalność sądów karnych i cywilnych Królestwa 

Rozdział piętnasty. Cywilny wymiar sprawiedliwości 
15.1. Sądy Pokoju 
15.2. Trybunały Cywilne pierwszej instancji 
15.3. Sądownictwo handlowe i apelacyjne 
15.3.1. Sądownictwo handlowe (komercyjne) - Trybunał Handlowy w Warszawie 
15.3.2. Sądownictwo  apelacyjne
15.4. Sądownictwo  najwyższej instancji 
15.5. Ogólny obraz czynności sądownictwa cywilnego Królestwa Polskiego w okresie 1832 - 1834

Rozdział szesnasty. Sądownictwo karne i wojenne
16.1. Zmiany ustaw dotyczących sądownictwa karnego 
16.2. Sądy kryminalne i poprawcze Królestwa Polskiego w początkach ery paskiewiczowskiej
16.2.1. Sądy kryminalne 
16.2.2. Sądy Poprawcze 
16.3. Sądy Policji Prostej oraz sądownictwo apelacyjne działające w zastępstwie Sądu Kasacyjnego i osądzające sprawy karne
16.3.1. Sądy Policji Prostej 
16.3.2. Sądownictwo apelacyjne działające w zastępstwie Sądu Kasacyjnego 
16.3.3. Sąd Apelacyjny osądzający sprawy karne 
16.4. Dane statystyczne ukazujące prace  sądownictwa karnego w początkach ery paskiewiczowskiej 
16.5. Sądy Wojenne 
16.5.1. Wojsko rosyjskie a uwięzieni
16.5.2. Podstawy  działalności Sądów Wojennych 
16.5.3. Oddzielny Sąd Kryminalny

Rozdział siedemnasty. System penitencjarny
17.1. Raporty i nowe rozporządzenia „więzienne” 
17.1.1.  Raporty penitencjarne
17.1.2. Rozporządzenia więzienne oraz ważniejsze wydarzenia natury ogólnej z zakresu prac więziennictwa Królestwa Polskiego 
17.2. Budowle więzienne 
17.3. Budżet więziennictwa
17.4. Funkcjonowanie  systemu penitancjarnego 
17.4.1. Liczba nowoprzybyłych więźniów
17.4.2. Liczba osądzonych więźniów 
17.4.3. Rodzaje wymierzanych kar
17.4.4.	Zbrodnie i występki  „przeciwko osobom” oraz „przeciwko własności” 
17.4.5.	Terytorialny zakres  kryminogenności 
17.4.6. Mężczyźni i kobiety w więzieniach Królestwa
17.4.7. Wiek  osób uwięzionych
17.4.8. Struktura wyznaniowa osób uwięzionych
17.4.9. Uwolnienie od zarzutów osób podejrzanych  
17.4.10. Opuszczanie zakładów karnych przez  więźniów skazanych wyrokami sądowymi 
17.4.11. Ułaskawienia
17.4.12. Planowe osadzenie więźniów (recydywa)
17.4.13. Zakres śmiertelności wśród osób uwięzionych
17.4.14. Ucieczki z więzień
17.4.15. Struktura zmian „ludności więziennej”
17.5.  Popowstaniowe procesy społeczne i gospodarcze a zakres i charakter prac systemu penitencjarnego w opinii władz ministerialnych  

Rozdział osiemnasty. Zmiany przepisów i weryfikacja systemu edukacyjnego
18.1 Zmiany przepisów edukacyjnych i zakresu kształcenia 
18.1.1. Zmiany organizacji Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz dyslokacja biur  KRWRiOśP (w okresie popowstaniowym: Wydziału Oświecenia KRSWDiOśP)
18.1.2. Projekty (re)organizacji polskiego systemu edukacyjnego; prace Wydziału i Rady Wychowania Publicznego  
18.1.3. Wprowadzenie nowej ustawy szkolnej z roku 1832 
18.1.4. Rozwiązania  ułatwiające rusyfikację i germanizację 
18.2 Weryfikacja systemu szkolnego Królestwa Polskiego w początkach lat trzydziestych XIX wieku
18.2.1. Nadzór nad szkołami  
18.2.2. Warunki pracy i weryfikacji nauczycieli   
18.2.3. Przepisy edukacyjno-administracyjne obowiązujące uczniów. Zasady realizacji „karności  szkolnej”
18.2.4. Nadzór nad nauczycielami i młodzieżą uczącymi się za granicą  
18.2.5. Weryfikacja podręczników szkolnych oraz pomocy naukowych dla nauczycieli

Rozdział dziewiętnasty. Edukacja 
19.1. Powszechne szkoły elementarne 
19.1.1. Realizacja nowych zasad funkcjonowania szkół elementarnych  
19.1.2. Opór mieszkańców Królestwa wobec wprowadzenia nowych rozwiązań prawnych w funkcjonowaniu edukacji elementarnej
19.1.3. Działalność  powszechnych szkół elementarnych 
19.2. Specjalne szkoły elementarne
19.2.1. Szkoły rzemieślniczo-niedzielne
19.2.2. Ewangelickie szkoły elementarne
19.2.3. Szkoły elementarne wyznania mojżeszowego 
19.2.4. Szkoły utrzymywane przez Zgromadzenia Zakonne
19.2.5. Liczba  szkół elementarnych Królestwa Polskiego oraz ilość uczącej się w nich młodzieży w połowie lat trzydziestych XIX wieku
19.3. Szkoły wojewódzkie, obwodowe i gimnazja 
19.3.1. Brak otwarcia szkół wojewódzkich w początkach okresu paskiewiczowskiego
19.3.4. Dodatkowe kursy wprowadzone przy wojewódzkim gimnazjum warszawskim
19.4. Instytuty naukowe Królestwa Polskiego nie objęte początkowo przepisami  ustawy szkolnej i wprowadzenie na ich terenie nowych rozwiązań prawnych z 20 sierpnia 1833 roku  
19.4.1. Zapisy  ustawodawstwa edukacyjnego z roku 1833 a instytuty naukowe Królestwa
19.4.2. Instytut Nauczycielski dla Nauczycieli szkól Elementarnych w Łowiczu
19.4.3. (Planowany) Instytut Nauczycielski w Warszawie
19.4.4. Instytut Głuchoniemych i Ociemniałych
19.4.5. Szkoła Akuszerii
19.4.6. Instytut Rządowy Wychowania Panien
19.4.7. Szkoła Rabinów 
19.5. Szkoły prywatne
19.6. Królewski Uniwersytet Aleksandryjski w Warszawie (Universitas Regia Aleksandria)
19.7. Instytut Politechniczny w Warszawie
19.8. Biblioteki
19.9. Zbiory naukowe
19.10. Charakterystyka  pragmatyki  edukacyjnej 
19.10.1. „Upadek” szkół w początkach lat trzydziestych XIX wieku 
19.10.2. Szkolnictwo  w połowie lat trzydziestych XIX w. 
19.10.3. Ocena ministerialna stanu szkolnictwa Królestwa Polskiego

Rozdział dwudziesty. Fundusze edukacyjne 
20.1. Amortyzacja finansów i rezerwowanie funduszów przez Komisję Rządową Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego
20.2. Informacje dotyczące funduszów edukacyjnych (i duchownych) przekazane dla Komitetu do Oceny Strat poniesionych w okresie Powstania Listopadowego
20.3. Wpływ stosunków zachodzących pomiędzy KRSWDiOśP a Towarzystwem Kredytowym Ziemskim na stan funduszów edukacyjnych
20.4. Działania KRSWDiOśP zmierzające do zabezpieczenia kapitałów i dóbr (lasów) pojezuickich, traktowanych jako część funduszy edukacyjnych 
20.5. Legaty i zapisy na cele edukacyjne
20.6. Fundusz stypendialny  
20.7. Opłata szkolna
20.8. Fundusze szkół elementarnych
20. 9. Czynności „ściśle rachunkowe” Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego
20.10. Procesy o fundusze edukacyjne należne Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, Duchownych i Oświecenia Publicznego
20.11. Stan kapitałów edukacyjnych i duchownych lokowanych w Banku Polskim
20.12. Ogólny stan dochodów edukacyjnych
20.13. Proponowane zmiany zarządu i wykorzystania funduszy administracji szkolnej

Rozdział dwudziesty pierwszy. Administracja i pragmatyka wyznaniowa w pracach KRSWDiOśP
21.1. Struktura raportów oraz założenia prac Sekcji Wyznań Wydziału Wyznań KRSWDiOśP
21.2. Ustawy wprowadzone przez Sekcję Wyznań i Oświecenia KRSWDiOśP w początkach okresu paskiewiczowskiego 
21.3. Nadzór władz rządowych nad polskim duchowieństwem. Próba pozyskania przedstawicieli stanu duchownego do pomocy w nadzorze nad społeczeństwem Królestwa 

Rozdział dwudziesty drugi. Funkcjonowanie  strukturalne systemów religijnych 
22.1 Religia rzymsko-katolicka
22.1.1. Zmiany  osobowe   wyższej rzymsko-katolickiej hierarchii  kościelnej  
22.1.2. Zmiany  zachodzące  wśród księży świeckich
22.1.3. Plebanie - parafie - probostwa 
22.1.4. Nieobsadzone  beneficja
22.1.5. Zakonnicy 
22.1.6. Klasztory żeńskie 
22.1.7. Księża emeryci i demeryci   
22.1.8. Seminaria duchowne   
22.2. Struktura organizacyjno-wyznaniowa kościoła unickiego (grecko-katolickiego)
22.3. Wyznanie  prawosławne (grecko-rosyjskie)
22.3.1. Zarząd duchowny kościoła grecko-rosyjskiego  
22.3.2. Ludność obrządku grecko-rosyjskiego  
     22.4.   Obrządek reformowany
22.4.1. Zarząd wyznań protestanckich
22.4.2. Struktura demograficzna ludności wyznania ewangelickiego
22.4.3. Starozakonni 
22.5.1. Komitet „dla Starozakonnych”  
22.5.2. Organizacja religijna ludności starozakonnej w Królestwie Polskim  
22.5.3. Działalność misyjna  Misjonarzy Londyńskich
22.6.  Mahometanie,  Filiponi oraz inne wyznania 
22.7. Zestawienie struktury wyznaniowej ludności Królestwa Polskiego 

Rozdział dwudziesty trzeci.  Budowle oraz fundusze sakralne
23.1. Budowa,  naprawy oraz opieka nad budowlami sakralnymi 
23.1.1. Budowle sakralne wyznania rzymsko-katolickiego
23.1.2. Prace prowadzone wokół budowli sakralnych wyznania unickiego 
23.1.3. Stan prawosławnych budowli sakralnych  
23.1.4. Budowa i naprawy kościołów protestanckich
23.1.5. Budowy  sakralne wyznania mojżeszowego  
23.2. Stan funduszy duchownych 
23.2.1. Zubożenie duchowieństwa po upadku Powstania Listopadowego.  Podejmowane przez administrację próby pomocy materialnej i prawnej. 
23.2.2. Fundusze beneficjów kościelnych
23.2.3. Fundusze popoznańskie 
23.2.4. Fundusze pokahalne 
23.2.5. Fundusz supresyjny 
23.2.6. Wykonanie dekretów cesarskich z 4/16 lutego 1832 roku dotyczących funduszy supresyjnych
23.2.7. Dochody z dziesięcin 
23.2.8. Dochody z legat i „czwartej części obowiązkowej”
23.2.9. Fundusze  „pokładne”  
23.2.10. Fundusze przeznaczane przez państwo polskie na tzw. dyzunitów  
     23.2.11. Fundusze przeznaczone na wyznania ewangelickie
23.2.12. Całościowe fundusze budżetowe Sekcji Wyznań Wydziału Wyznań i Oświecenia KRSWDiOśP
23.2.13. Ocena ogólnych perspektyw funduszy duchownych należących do kościoła rzymsko-katolickiego 
23.2.14. Propozycje dotyczące reorganizacji ogółu funduszy kościelnych

Rozdział dwudziesty czwarty. Kształtowanie się administracyjnej, społecznej i gospodarczej  rzeczywistości popowstaniowego Królestwa Polskiego pod wpływem działań struktur decyzyjno-wykonawczych państwa
Notes: Includes bibliographical references (v. 2, p. [431]-444).