Z miejsca na miejsce
Subtitle: w cieniu legendy Hubala
By: Aleksandra Ziółkowska.
Edition: Wyd. 2., popr. i uzup.
Publisher: Wydawn. Polonia
Published: 1986
Place of publication: Warszawa
Language: pol
Number of pages: 102
Subjects: Rodziewicz, Roman, 1913-; Dobrzański, Henryk, 1896-1940; Soldiers -- Poland -- Biography; Prisoners of war -- Poland -- Biography; World War, 1939-1945 -- Underground movements -- Poland; Poland -- History -- Occupation, 1939-1945
First sentence: .
     Poznałam go, kiedy odwiedził przebywającego wówczas w Konstancinie Wańkowieża. - Przyjedzie Roman, poznasz go. To jemu zawdzięczam Hubalczyków; właściwie cała książka to jego opowieść. Nawet chciałem podzielić się z nim honorarium, ale nie zgodził się. Wspaniały człowiek. Teraz to smutno na niego patrzeć, zresztą zobaczysz sama, posłuchasz...
...
    Okazał się wysokim, wielkim jak dąb mężczyzną o siwej bujnej czuprynie i ogromnych dłoniach. - Czyś ty widziała jego ręce? To są ręce, z których widać siłę i pracę, ciężką pracę...
Ujął mnie jakąś niegdysiejszą dżentelmenerią. Uprzejmy, o ujmującym sposobie bycia, elegancki w ruchach. Siedzieliśmy w restauracji „Pod Świerkami", jedliśmy raki. Rodziewicz opowia¬dał. Wańkowicz raz po raz przerywał, chciał dokładniejszych wyjaśnień. Nie widzieli się wiele lat, mówili o Hubalu, o Oświęcimiu. Mnie zainteresowała jego młodość. Wypytywałam o wygląd Ławskiego Brodu. Nie wiedziałam jeszcze, że opowieści te będą wracały do mnie, że napiszę książkę o Romanie.
...
     Roman Rodziewicz pierwsze dziesięć lat życia spędził wprawdzie w Mandżurii, urodził się jednak w rodzinnym majątku na kresach - w Ławskim Brodzie. Ojciec jego Antoni Rodziewicz, absolwent politechniki w Rydze, jako młody inżynier wykładał w szkole technicznej w Wilnie. Potajemnie uczył też dzieci historii Polski, za co w 1903 roku został zesłany na Sybir. Długi czas ze swojąprzyszłą żoną Natalią utrzymywał korespondencję, aż młodzi postanowili się pobrać. Na tę specjalną okoliczność otrzymał prawo przyjazdu na dwa tygodnie do kraju. Po ślubie młoda para wyjechała do Mandżurii.
 ...
    Natalia Rodziewicz (z domu Ryżanka) kilkakrotnie przyjeżdżała do kraju spędzić tu lato. 18 stycznia 1913 urodził się Roman, dwa lata wcześniej Stefan. Miejsce urodzenia córek są inne: Zofia przychodzi na świat w Cycyharze, najmłodsza Jadwiga w miasteczku Mandżuria, leżącym na granicy Mongolii i Mandżurii, gdzie kończyła się kolej zabajkalska, a zaczynała chińska.
...
     Pierwsze wspomnienia Romana są dość mgliste. Pamięta, że mieszkali zawsze na przedmieściu, aby matka, chora na serce, miała czystsze powietrze. W Cycyharze obok ich domu mieszkał bogaty kupiec rosyjski, który skupywał skóry od Mongołów. Dom jego stał na szlaku wędrownych karawan. Stale zatrzymywali się tu kupcy. Dzieci oglądały wielbłądy, wiedziały, jak wołać na nie, żeby siadały, potem wstawały. Kiedy na przykład wołano „cur, cur, cur", wielbłąd przyklękał. Roman pamięta swoje zachwyty, pamięta wiele innych rzeczy, smak sfermentowanego mleka klaczy, zwanego kumysem, które dzieci bardzo lubiły, pamięta chiński przysmak - lipuczki, raj¬skie jabłuszka obsmażane w cukrze.
     Dookoła rozciągał się step, który stale zasypywały lotne piaski drobne i czyste. Piasek w upale nagrzewał się tak bardzo, że Chińczycy - piekli w nim jajka. Step prowadził aż do rzeki Nonni, pełnej żółwi i wielkich muszli. Roman zbierał je z rodzeństwem. Wygrze¬bywali też z piasku okrągłe, o miękkich skorupkach jaja żółwi. Piaski zasypywały step, wiatr z powrotem je odsypywał. Także miasto było stale zapiaszczone; co pewien czas musiano trotuary odkopywać i na nowo kłaść. Wspaniałe były rozległe przestrzenie stepów przepięknych wiosną, rozkwieconych, porośniętych trawą gęstą i wysoką.
     Latem trawy żółkły. Przestrzeń to była rozległa i pustynna, pokryta w zimie rudymi złożami zamarzłego piasku lub zaprószona sypkim i lśniącym śniegiem. Niebo nad nią było mroźne i przeźro-czyste. Po niebie toczyło się słońce, przybierając w zależności od pory dnia różne barwy. Rano było olśniewająco srebrne, w południe nasycało świat złotem, a pod wieczór stawało się purpurowe i jak czerwony egzotyczny owoc przepadało w czeluściach pustyni Gobi. Często zdarzały się gwałtowne deszcze, w czasie których woda lała się strugami, a potem śladu po niej nie było. Klimat kontynentalny sprawiał takie wahania temperatur, że latem ziemia pękała z upałów, a zimą od mrozów. Nawet w kwietniu bywał czasami wielki mróz, a w czerwcu zdarzał się wielki upał. Zimy mroźne bezwietrzne - nosiło się wtedy szlemy wełniane ochraniające twarz tak, że tylko oczy było widać, na to wkładało się jeszcze wełniane czapki. Kiedy mróz sięgał poniżej czterdziestu stopni, zamykano szkoły.
...
    Roman dobrze pamięta wygląd Chińczyków, podgolonych z góry głowy, z tyłu z warkoczami sięgającymi kolan. Warkocz był symbolem hańby z czasów niewoli mongolskiej, gdy Mongołowie opanowali część Chin. Chińczycy ubrani byli jednakowo: w granatowe drelichy, kaftany, wąskie spodnie i czarne pantofle. Chinki zabawnie dreptały na swoich maleńkich stopach, które im od dziecka bandażowano. Stare Chinki prawie wcale się nie ruszały, dużo siedziały, tyły w nieprawdopodobny sposób. Stopy bandażowano się już do końca życia, inaczej by się wykrzywiły. Na zabandażowane stopy Chinki zakładały ostronose pantofelki. Bójka, dwudziestoletni chłopiec usługujący w domu Rodziewiczów, opowiadał, że jego narzeczona ma maleńkie stopy, bo z dużych wszyscy się śmieją. Tych, którzy dziewczętom nie bandażowali stóp, nazywano czumiza, co znaczy po chińsku proso, pożywienie dla biednych.
    Bójka tak przywiązał się do domu Rodziewiczów, że po śmierci pani Natalii, kiedy ojciec do małych dzieci wynajął starszą kobietę, zaś większość służby zwolnił, gdyż nie stać go było na jej utrzymanie, zgto-sił się, że chce darmo pracować. Rodzina Rodziewiczów była bardzo lubiana przez zawsze tajemniczo uśmiechniętych, pracowitych i wytrwałych tubylców. Kiedy zmarła pani Rodziewicz, Chińczycy sami przerwali pracę i wszyscy pracownicy poszli na pogrzeb. Antoni Rodziewicz miał wielu przyjaciół wśród Chińczyków. Umiał się z nimi porozumieć, znał dziewięć narzeczy chińskich, dobrze też traktował robotników. Budował kolej zabajkalską, pracował jako maszynista, później został naczelnym inżynierem parowozowni. W czasach carskich jako naczelnikowi podlegały mu olbrzymie hale, w których stały parowozy.
W tym okresie zdarzyło się kiedyś, że oprowadzał tam przyjezdnych kontrolerów. Któryś z młodych robotników trzymając nieprawidłowo młot coś kuł. Jeden z kontrolujących zdenerwowany podbiegł do niego i uderzył go w twarz, po czym zdjął rękawiczkę i ze wzgardą rzucił mu pod nogi. Wówczas Rodziewicz zdjął własną rękawiczkę i gołą ręką pokazał robotnikowi, jak powinien prawidłowo pracować, tłumaczył i objaśniał wszystko spokojnie. Po tym zajściu miał wielkie kłopoty, groziło mu wyrzucenie z pracy. Chińczycy wiedzieli o tym incydencie i odtąd wszyscy zawsze solidarnie byli mu posłuszni, wdzięczni, chętni do pracy, starający się okazać przy każdej okazji sympatię i szacunek.
...
     W roku 1917 w miasteczku Mandżuria wybuchła epidemia dżumy. Szkoły zamknięto, dorośli chodzili w specjalnych maskach śmierdzących kamforą; dzieci w ogóle nie wypuszczano z domu. Przez okno widziało się ludzi padających na ulicy; potem przyjeżdżały samochody, hakami zabierano ciała, wywożono za miasto, gdzie je palono.
W trzy lata później w Cycyharze w upalne lato wybuchła epidemia cholery. Przed każdym posiłkiem ojciec dawał wszystkim po kolei do picia nalewkę na pieprzu tureckim. Kiedyś, jeszcze w okresie przedmałżeńskim, kiedy budował drogę zabajkalską, przyjaźnił się z lekarzem. Wieczorami popijali pieprzówkę, której olbrzymie dwa słoje stały na oknie. Pewnej nocy, a działo się to w czasie epidemii cholery, Antoni Rodziewicz obudził się z wysoką gorączką i silnymi torsjami. Był sam. Dopełzł do okna i wypił stojącą tam półlitrówkę nalewki. Przespał po tym wiele godzin. Przyjaciel lekarz powiedział mu, że przeżył atak, pierwszy atak cholery. Odtąd wierzył w skuteczność leczenia pieprzówkąi dozował ją dzieciom w czasie panującej epidemii.
...
     Polacy, którzy wtedy zamieszkiwali Mandżurię, w siedemdziesięciu procentach wywodzili się z zesłańców. W miasteczku Mandżuria mieszkało dwieście pięćdziesiąt rodzin polskich, była trzylet¬nia polska szkoła z językiem wykładowym rosyjskim. W szkole tej uczyła Natalia Rodziewicz. Wielkie skupisko Polaków było w Harbinie; znajdowały się tam szkoły powszechne, gimnazjum, kościoły polskie. Kiedy Rodziewiczowie mieszkali w Cycyharze, do miasteczka przyjeżdżał ksiądz Ejsmond z Harbina; gościło się go kolejno w domach, gdzie odprawiał msze. Zwyczajom i tradycji polskiej pieczołowicie hołdowano w każdej rodzinie. Świętowano Trzeci Maja -wywieszano wtedy flagę narodową - nadzwyczaj uroczyście i entuzjastycznie obchodzono też odzyskanie niepodległości. Dzieci uczono wierszy patriotycznych, opowiadano im wciąż o kraju i Roman tęsknił do nieznanych mu ziem, do Polski, o której wciąż mu mówiono, którą mitologizowano i wypiękniano w opowieściach. Pamięta całe mnóstwo piosenek, przyśpiewek, które matka przygrywając sobie na fortepianie śpiewała. Myślami wciąż wracano do rodzin w kraju, każdy list stamtąd czytano po kilkanaście razy, pokazywano gościom i czytano na nowo. Wspominano, oglądano fotografie. W takiej atmosferze tęsknoty, marzeń o dalekim kraju rosły dzieci. Przez pierwsze dziesięć lat życia Roman znał Polskę tylko z opowiadań.
Japończycy zaczęli zajmować Mandżurię. To oni wymyślili wtedy smutne słowa „przestrzeń życiowa", które historia włączyła natychmiast do swojego słownika. Armia japońska szybko i jakby mechanicznie zagarniała ową cichą zimową „przestrzeń życiową". Był styczeń 1922 roku, Japończycy zbliżali się do Harbina. Zajęli wkrótce całą Mandżurię, a jednocześnie od północy zbliżali się do Wielkiego Muru, zagrażając starej stolicy, Pekinowi.
     Zająwszy Mandżurię Japończycy z miejsca faworyzowali zamieszkałych tam licznie Polaków, dawali im duże przywileje, namawiali, żeby dla nich - na lepszych niż dotychczas warunkach - pracowali. Jednocześnie ogłosili, że jeżeli Polacy chcą jechać do kraju, to udzielą wszelkiej pomocy. Przeznaczyli dwa statki na podróż z Władywostoku do Japonii, a z Japonii do Londynu, aby przewieźć polskie dzieci do wolnego już wówczas kraju.
(...)