Volksgeneeskuns in Suid-Afrika
Subtitle: 'n Kultuurhistoriese oorsig, benewens 'n uitgebreide versameling Boererate
Publisher: Protea
Published: 2010
Place of publication: Pretoria
Format: Hardcover
Number of pages: 640
ISBN-13: 9781869193560
Description: Die boek *Volksgeneeskuns in Suid-Afrika*, saamgestel deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns en uitgegee deur Protea Boekhuis in 2010, is 'n kultuurhistoriese oorsig en 'n uitgebreide versameling Boererate. Hierdie uitgawe is 'n herpublikasie van die oorspronklike verslag wat in 1965 deur die Akademie verskyn het, en is geredigeer om aan moderne standaarde te voldoen, hoewel die Boererate self onveranderd behou is vir hul kultuurhistoriese waarde. Die redakteursnota waarsku uitdruklik dat die rate nie as selfbehandelingsinligting aanbeveel word nie, aangesien dit nie wetenskaplik getoets is nie.

Die aanleiding tot die publikasie spruit uit 'n vergadering van die Fakulteitsraad vir Natuurwetenskap en Tegniek van die Akademie op 28 Junie 1951. Die Afdeling Skeikunde het versoek dat die Akademie 'n opname van Boererate moes maak vir bewaring vir die nageslag, vir uiteindelike wetenskaplike navorsing, en om misbruik deur die handel te voorkom. 'n Ad hoc-kommissie, bestaande uit prof. dr. D.G. Steyn (sameroeper), dr. H. Graf en prof. H.L. de Waal, is benoem om die saak te ondersoek. Op 30 Augustus 1951 het die kommissie aanbeveel dat die ondersoek hoofsaaklik met die oog op 'n kultuurhistoriese agtergrond ingestel word, en dat inligting nie vir handelsdoeleindes beskikbaar gestel sou word nie. Hierdie aanbevelings is op 22 September 1951 aanvaar, en die ad hoc-kommissie het 'n Staande Komitee vir die bestudering van Boererate geword.

Die kern van die boek is 'n omvattende gesamentlike memorandum oor Boererate. Die memorandum stel dat 'n mens by 'n eerste lees van Boererate 'n indruk kry van "sonderlinge en fantastiese middels wat soms skynbaar alle redelike samehang mis en bloot op toevalligheid berus." Dit beklemtoon egter dat 'n dieper studie nodig is om die grondslag van hul ontstaan te begryp, te verklaar waarom sommige rate honderde jare lank in gebruik gebly het, en om hul werklike waarde te ontdek in vergelyking met moderne metodes. Die bestudering van volksgeneeskunde vereis 'n groep wetenskaplikes met kennis van medisyne, skeikunde, farmakologie, toksikologie, sielkunde en die kultuurwetenskappe (sosiologie, volks- en volkekunde).

Die memorandum stel verskillende benaderingswyses vir die bestudering van volksgeneeskunde voor. Die eerste is 'n blote bestudering van die inhoud, wat begin met die insameling van Boererate. Sonder hierdie insamelarbeid sou navorsing oor volksgeneeskunde geen grondslag hê nie. Die insameling, voorlopige indeling en publikasie van die rate word as die "minimale begin" beskou vir alle verdere navorsing. Daarna volg twee hoofstrome van navorsing: 'n medies-wetenskaplike rigting en 'n humanisties-kulturele rigting.

Onder die mediese rigtings word volksgeneeskunde as die "moeder van die akademiese of skoolgeneeskunde" beskou. Tot in die sestiende eeu was volksgeneeskunde die belangrikste bron vir akademiese medisyne. Die historiese ontwikkeling van volksgeneeskunde is ook 'n waardevolle studieveld. Die memorandum beklemtoon egter veral die vraag of volksgeneeskundige middels werklik geneeskundige waarde besit in die lig van moderne wetenskap. Prof. Douw G. Steyn, een van die sameroepers van die kommissie, bepleit die wetenskaplike ondersoek van Boererate en geneeskruie. Hy deel sy eie ervaring as toksikoloog, waar hy waardevolle kennis oor geneeskruie by boere en inheemse bevolkings in Suid-Afrika en Suidwes-Afrika opgedoen het. Hy noem spesifieke voorbeelde soos maagbossie (Vernonia kraussii), elandswortel ('n Plantago-soort) vir sere, en gifappeltjies (Solanum incanum en S. panduriforme) vir omlope, wat hy met groot sukses getoets het.

Steyn haal ook historiese voorbeelde aan van moderne medisyne wat hul oorsprong in volksgeneeskunde het, soos Digitalis (uit 'n ou dame in Engeland), kinien (uit 'n Suid-Amerikaanse inboorling), en penisillien (uit die kim op appelkooskonfyt). Hy argumenteer dat daar "nog baie" waardevolle geneesmiddels onder die duisende geneeskruie in Suid-Afrika moet wees wat deur mense gebruik word. Hy gee ook "interessante 'draaitjies'" van Boererate, soos die begrawe van 'n dooie skaap in 'n kraalhek vir knoppieswurm, en die gebruik van vyemelk vir vratjies. Hy verdedig selfs die omstrede raat vir asmalyers, wat katpenshare insluit, deur die moontlike farmakologiese verklaring van stikstofoksiedgas.

Die humanisties-kultuurhistoriese rigting beskou volksgeneeskunde as 'n belangrike kultuurverskynsel. Dit kan studies insluit van volksgeneeskunde as "oorleefsels" uit die voortyd, asook die sielkundige agtergrond van die ontstaan en gebruik van hierdie middels. Die memorandum onderskei tussen drie kultuurgestaltelike tydperke wat geneesmetodes beïnvloed het: emanisme (kragsgeloof), animisme (lewensgees) en monoteïsme (spiritus). Die boek verduidelik hoe dieselfde middels, soos 'n houtspalk vir 'n beenbreuk, verskillende betekenisse en toepassings gehad het, afhangende van die onderliggende kultuurgestalte. Moderne materialisme word ook bespreek as 'n kultuurgestalte wat lei tot kultuurvorms "sonder God," wat as 'n agteruitgang beskou word.

Die publikasie van hierdie versameling van 8350 rate, afkomstig uit verskeie bronne soos dr. H.H. Schulz, prof. F.J. Labuschagne, en die SAUK, dien as 'n navorsingsbron. Die rate is alfabeties volgens siektes gerangskik en onderverdeel volgens oorsprong (dierlik, plantaardig, delfstowwe, fabrieks-/handelsprodukte). Alfabetiese lyste van siektes, middels, kruieplante (volgens volks- en botaniese name), en insenders word verskaf. Die boek sluit af met dankbetuigings aan almal wat bygedra het tot hierdie omvangryke taak, insluitend senator Jan de Klerk vir staatshulp, en die verskeie komiteelede en navorsers. 

Die publikasie is 'n monumentale poging om 'n belangrike deel van die Suid-Afrikaanse kultuurgeskiedenis vir die nageslag te bewaar en vir verdere navorsing beskikbaar te stel.