Ulica Żółwiego Strumienia
By: Aleksandra Ziółkowska-Boehm.
Edition: Wyd. poprawione.
Publisher: Twój Styl
Published: 2004
Place of publication: Warszawa
Language: pol
Number of pages: 524
Subjects: Ziolkowska, Aleksandra -- Diaries; Polish Americans -- Texas -- Dallas -- Diaries; Polish Americans -- Intellectual life; Dallas (Tex.) -- Biography
Genres: Diaries.; Biography.
First sentence: .....(...)
Dom mojego dzieciństwa był skromny. Ściany boczne miał murowane, przednią i tylną drewnianą. Bujny krzak dzikiego wina oplatał ścianę z prawej strony, zaglądając do okien. Jesie¬nią zielone liście zmieniały kolor na rdzawy i czerwony. W 1935 roku zbudowali go dziadkowie, Genowefa i Józef Laśkiewiczowie, rodzice Mamy. W czasie drugiej wojny światowej część Łodzi Niemcy przeznaczyli na getto. Teren ten powiększano coraz bardziej, aż objął także ulicę Franciszkańską, przy któ¬rej stał dom dziadków. Ludzie nieżydowskiego pochodzenia przesiedlali się w inne okolice miasta. Był maj 1940 roku, Laś¬kiewiczowie przenieśli się wówczas na ulicę Piaseczną i potem na Sanocką, do dzielnicy Chojny. Po wojnie, kiedy moi rodzice pobrali się, dziadkowie przekazali im odzyskany dom na Franci-szkańskiej. Był zniszczony, ale otoczony dużym, zadrzewionym ogrodem, wciąż pięknym.
Genowefa i Józef mieli czworo dzieci: trzy córki i najmłod¬szego syna. Mama moja, Antonina, była najstarsza z rodzeń¬stwa, urodziła się 11 grudnia 1923 roku. Potem kolejno: Anna, Daniela i Zdzisław.
Dziadkowie od 1923 roku prowadzili sklep i warsztat stolarski produkujący stylowe inkrustowane meble. Zatrudniali kilku czeladników. Po wojnie dziadek Józef cierpiał na cho-robę Buergera, w 1948 roku amputowano mu nogę. Obowiązki i wszystkie prace przejęła babcia, kobieta o silnym charakterze, która prowadziła zakład, zatrudniając już tylko dwóch czelad¬ników. Atmosfera wokół prywatnej inicjatywy nie była sprzyjająca, podatki były coraz wyższe, bywało coraz trudniej. Po śmierci dziadka w 1953 roku jeszcze przez osiem lat babcia prowadziła zakład. Sprzedała go, kiedy ukończyła siedemdziesiąt lat. Długo snuła plany, by zamieszkać w domku z dużym ogro¬dem, u najstarszej córki, Antoniny – mojej Mamy. Pamiętam rozmowy o rozbudowie domu, planach, by pobudować dodatkowy pokój. Zamiary nie spełniły się, babcia powoli słabła i nie snuła już większych planów zajęta swoim zdrowiem.
Kiedyś poświęciła mi wiele godzin i obie opracowałyśmy drzewo genealogiczne jej rodu. Było to po mojej lekturze „Sagi rodu Forsyte’ów”. Zapragnęłam wtedy dowiedzieć się jak najwięcej o własnej rodzinie. Pamiętam opowiedzianą mi przez babcię historię o Paulinie z Rychlewskich Fliśnik (2 voto Stawińska), bardzo barwnej postaci. Była córką właściciela apteki na Dużych Garbarach w Poznaniu, z zawodu nauczycielką, jej bracia mieli dyplomy inżyniera i architekta. Urodziwa i atrakcyjna cieszyła się dużym powodzeniem u mężczyzn. Po śmierci męża, Jana Fliśnika, z którym miała czworo dzieci: Mariannę, Adama, Stefanię i Helenę, wyszła ponownie za mąż i uro¬dziła córkę Konstancję. Drugi syn Konstancji, Roman Strzelecki, zamieszkał w Warszawie, wziął udział w Powstaniu Warszawskim w 1944 roku. Babcia, Genowefa ze Szczypiorskich, była najstarszą wnuczką Pauliny, córką Marianny. Poślubiła Józefa Laśkiewicza, przystojnego młodzieńca z dużymi ambicjami. Ślub odbył się 8 sierpnia 1920 roku w starym kościele Najświętszej Marii Panny w Łodzi. Rodzina Laśkiewiczów pochodziła ze Żmudzi, Józef, jak i jego bracia Felicjan, Aleksander i Teodor, kończył szkoły w Warszawie. Mój dziadek Józef przeniósł się do Ło¬dzi, która od wielu lat przyciągała młodych ludzi, ściągających do niej jak do ziemi obiecanej w nadziei założenia własnego interesu. Początkowo pracował w Magistracie Miasta, po ślubie z Genowefą, otrzymawszy wymagane uprawnienia mistrza stolarskiego, założył własny zakład produkcji mebli stylowych. Nie było łatwo Polakowi dać sobie radę w tym różnorodnym etnicznie mieście. Dziadek znał się jednak dobrze na interesach i lubił swój fach. Do produkcji mebli używał drewna dębowego, czeczoty, sosny. Inne uszlachetniał, pokrywając je for¬nirem z orzecha, czeczoty i mahoniu. Z zagranicy sprowadzał do polerowania szerlak. Fragmenty mebli wymagające wzorów oddawał do wykonania rzeźbiarzowi. Tuż obok zakładu był sklep, w którym dziadek sprzedawał meble i przyjmował zamówienia. Pamiętam, jak przychodziłam z Mamą do sklepu na Przybyszewskiego (dawna Napiórkowskiego), pachniał denaturatem i politurą. Babcia była zawsze bardzo zajęta i zazwyczaj prowadziła z kimś rozmowy. Każdego piątku ofiarowywała Mamie duży kawałek polędwicy, na sznycle, które Mama piekła nam na śniadanie w niedzielę. Zawoziła też bieliznę po¬ścielową do babci, gdzie raz na tydzień przychodziła praczka. Pranie w tych czasach było skomplikowanym zajęciem, wymagało dużego wysiłku. Bielizna Mamy zawsze była śnieżnobiała. I taką aurę domu zapamiętałam.

Mama moja miała szesnaście lat, gdy wybuchła wojna i nie ukończone gimnazjum. Bardzo cierpiała, że wojna przerwała jej możliwości nauki, maturę zrobiła po wojnie. Dziadek Józef w czasie okupacji – jako Polak – nie mógł prowadzić warsztatu rzemieślniczego. Musiał pracować w niemieckim zakładzie stolarskim. Pracował tam też Henryk Ziółkowski, mój przyszły Oj¬ciec. Dużo czytał, był trochę tajemniczy. Mama wiedziała, że jest w konspiracji, ale nie mówił wiele o swojej działalności, aby nikogo nie narażać. Henryk działał w kręgach młodzieżowych w Obozie Wielkiej Polski, potem w Stronnictwie Narodowym, gdzie jako prelegent szerzył myśli Romana Dmowskiego. Przed wojną był strzelcem w 31. Pułku Strzelców Kaniowskich.

Pobrali się zaraz po wojnie, 1 lipca 1945 roku. Zamieszkali w domku z ogrodem przy ulicy Franciszkańskiej prawie bez mebli. Po latach przy pomocy babci nabyli komplet mebli do sypialni, tzw. złotą brzozę i ciemne orzechowe meble do stoło¬wego pokoju.
5 maja 1946 roku urodził się Henryk Andrzej. W rok póź¬niej, 10 kwietnia, przyszedł na świat Andrzej Roman, zwany Jędrusiem. Opowieść o nim zawsze wywoływała łzy. Odda¬lano dzień jego chrztu. Mama początkowo zaproponowała jako matkę chrzestną ciocię Dzidkę, ale ta będąc w ciąży odmówiła. Według przekonań nie powinna być matką dla swojego dziecka i matką chrzestną dla innego. Podobno jedno z dzieci wówczas się „nie chowa”. Niedobrze jest też odmówić, bo dziecko, któ¬remu się odmówi, także się „nie chowa”. Rodzicami chrzestnymi zostali ostatecznie ciocia Lola i wujek Zdzisiek. Jędruś ukończył dziewięć miesięcy, datę chrztu wyznaczono na drugi dzień Bo¬żego Narodzenia, 26 grudnia 1947 roku. Dzień chrztu był wy¬jątkowo zimny, dziecko było markotne i miało stan podgorącz¬kowy. W kościele chłopczyk popłakiwał, po powrocie w domu był jednak spokojny. Mama obudziła się w nocy, wydawało się jej, że usłyszała płacz. Podbiegła i pochyliła się nad łóżeczkiem. Dziecko miało kroplę krwi w kącikach ust. Zaczęła strasznie krzyczeć.
Kiedy przyjechało pogotowie, stwierdzono zgon. Jędrusia pochowano w białym ubranku, w którym dwa dni wcześniej był chrzczony.
Pamiętam rocznice śmierci Jędrusia, drugi dzień Świąt Bo¬żego Narodzenia, w czasie których Mama popłakiwała.
W rok i cztery miesiące po śmierci Jędrusia, w Wielki Piątek, 15 kwietnia 1949 roku o czwartej nad ranem urodziłam się ja, 19 grudnia 1950 roku urodził się Krzysztof Bogusław, mój najmłodszy braciszek.
Według opowieści rodzinnych Mama bardzo pragnęła mieć dziewczynkę i wybrali z Ojcem moje imię jeszcze przed naro¬dzeniem. Mówiła, że chciałaby mieć córkę, która by się dobrze uczyła, ukończyła studia, miała ciekawy zawód, interesujące ży¬cie i aby poznała świat. Żeby „nie umiała robić na szydełku ani szyć”. Mama, która umiała to wszystko, chciała innego losu dla córki, który jej nie został darowany. Jako dziewczynka obda¬rzona była ładnym głosem. Po latach pozostała jej miłość do muzyki i zachwyt nad pięknymi głosami. Chodzili z Ojcem regularnie na opery, z czasem, jak podrośliśmy, zabierali nas ze sobą.


Kiedy zastanawiam się nad wspomnieniami z bardzo odległego dzieciństwa, uświadamiam sobie, że moje najwcześniej¬sze lata zostały w pamięci w krótkich obrazach jakiegoś przeżycia, odczucia, wrażenia. Nie zapamiętałam ludzi z ich imie¬nia, nazwiska, często nie pamiętam ich twarzy, ale nigdy nie zapomnę ich uczynków. To nasze poczynania zostają najtrwal¬sze.
Dziadka Józefa mało pamiętam, zmarł, gdy miałam cztery lata. Przywołuję wizyty u niego, po amputacji nogi poruszał się na wózku inwalidzkim. Moja Mama była ukochaną córką dziadka i była do niego niezwykle przywiązana. Bardzo ciężko przeżyła jego śmierć, pamiętam, jak długo go opłakiwała. W mo¬ich najdalszych wspomnieniach jest scena, kiedy przyjechaliśmy na pogrzeb. W dużym pokoju stała otwarta trumna, było ciasno, wielu ludzi. Mama stała blisko trumny, a Tatuś starał się trzymać z nami z daleka. Był zimny, listopadowy dzień 1953 roku.
Babka Genowefa nie była uczuciowa, jak moja Mama, nie przytulała nas, mało zwracała na nas, dzieci, uwagę. Jeżeli się do nas zwracała, to by nas skrytykować za zachowanie lub wygląd. Babcia przebywała z dorosłymi, a dzieci to był osobny świat. Miała wiele problemów z prowadzeniem zakładu i mu¬siała z nimi sama się zmagać. Kiedy go sprzedała, przyjeżdżała taksówką, robiła duże zamieszanie wokół siebie. Bardzo ją lubił pies, któremu przynosiła smakołyki. Witał ją radosnym szczeka¬niem. Zaczynała w tym okresie nas, dorastające dzieci, dostrze¬gać. Ciągle czegoś od nas oczekiwała, a ja chyba dość niechętnie spełniałam jej wymagania. Wolałam być zostawiona sama sobie i przyglądać się dorosłym z pewnej odległości. Byłam chyba dzieckiem dość krnąbrnym. Pamiętam śmiesznie teraz brzmiącą uwagę, którą mnie, małą dziewczynkę, obdarzała: „Harda dusza w ubogim ciele...” Uwaga ta irytowała mnie i powodowała, że tym bardziej nie chciałam przebywać w obecności babki. Ce¬niłam wolność i ogród dawał mi możliwość wyłączenia się we własne sprawy. Uciekałam, kiedy mogłam, z domu i kryłam się w ogrodzie.

Kontakt z babcią nawiązałam dopiero później, kiedy dorosłam i stałam się dla niej partnerem do rozmów. Było to w okre¬sie szkoły średniej. Polubiłyśmy się i doceniałam jej dobroć, którą mi wtedy szczególnie zaczęła okazywać. Babcia wyróż¬niała względami drugą córkę, Annę, i wciąż prowadziła różne polityki rodzinne. Pamiętam z dzieciństwa, że nie chciałam mieć siostry, wiedziałam bowiem, że siostry nieustannie rywalizują ze sobą – o względy rodziców, o urodę, o mężów i dzieci. Z ciocią Hanią nie byłam nigdy blisko, choć była zawsze serdeczna. Dużo chciała wiedzieć, wypytywała mnie wciąż o różne sprawy, czego nie lubiłam. Chciałam być zostawiona w spokoju i mówić tylko o tym, co mnie interesowało. Dopytywania doro¬słych wydawały mi się często naruszaniem prywatności, którą od dziecka ceniłam.
Zapamiętałam bardzo wyraźnie pewne spotkanie u babci. Cioci Hani i wujowi Jaśkowi urodził się trzeci syn, Rysio. Mieli już dwóch starszych chłopców: Włodka i Zdziśka. Rysio urodził się, kiedy miałam trzy latka. Spotkaliśmy się wszyscy u babci, Rysio był w pieluszkach i bardzo płakał. Jakoś rozmowa zeszła na te¬mat, że szkoda, że ciocia Hania nie urodziła dziewczynki, tylko trzeciego chłopca. Na co ona zareagowała dość ostrymi słowami przeciwko dziewczynkom i związanym z nimi problemom. Do¬wiedziałam się wówczas, że „dziewczynki to nieustanne zmartwienie”. Rozmowa ta bardzo mnie poruszyła, poszłam do mo¬jego Ojca i usiadłam mu na kolanach, szukając protekcji. Tatuś przytulił mnie i śmiał się z uwag cioci Hani.

Ciocia Hania kupiła dużą parcelę pod Łodzią, w Głownie, postawiła tam dom i wyjeżdżała na całe lato. Nieraz w niedziele cała rodzina z babcią i ciocią Danką tam się gromadziła. Dorośli wyganiali nas z domu „na powietrze”. Biegaliśmy po ogrom¬nym ogrodzie, ale pamiętam, że drzewka owocowe, świeżo za¬sadzone, nie dawały cienia i bardzo mnie męczył upał. Zaprzyjaźniłam się bliżej z moimi kuzynami, synami cioci Hani. Mam w albumie zdjęcia z tych wizyt w Głownie. Zawsze jestem na rękach u Ojca. Nie przypominam dobrze z tego okresu Ewy, córki wujostwa. Zapamiętałam jej komunię, na którą byliśmy zaproszeni, i śliczną zieloną sukienkę, w którą się potem przebrała. Później ukończyła Akademię Sztuk Pięknych i pisała wiersze, które drukowała w łódzkiej prasie.


Mama uczuciowo najbardziej związana była z najmłodszą siostrą Danką – „dobrą ciocią”. Zabierała mnie dwukrotnie na wakacje, obdarowywała nas prezentami. Ciocia Danka, z wykształcenia farmaceutka, była dla nas, dzieci, zawsze postacią ciekawą. Ciągle coś się wokół niej działo, wyjeżdżała, mieszkała daleko. Kiedyś zabrała wszystkie dzieci na spacer i po drodze pytała, czy uważamy, że jest ładna i czy podoba się nam jej su¬kienka. – Jedyne cioci zmartwienie, jedyne, powtarzała, to żeby być szczuplejszą... W moim pojęciu ciocia nie była otyła, była zawsze ubrana w ładne, kolorowe sukienki. Często miała tego samego koloru torebkę i buciki. Pamiętam czerwoną welurową bluzkę, która stała się dla mnie, małej dziewczynki, najpiękniejszą bluzką, o jakiej marzyłam. Dotykałam jej z podziwem. Ta bluzka, kiedy znudziła się cioci, zbiegła po praniu, nie tracąc jednak faktury, podarowana została mnie i długo się nią cieszyłam. Jak przez mgłę pamiętam kilka wizyt cioci z małą córeczką Marysią, która wciąż chorowała i nad którą cała rodzina bardzo się trzęsła jak nad chorym pisklęciem. Marysia urodziła się w 1956 roku i niebawem ciocia Danka wyjechała na Mazury do Węgorzewa. Straciłam z nią kontakt. Dopiero będąc w szkole nawiązałam go na nowo, ciocia dwukrotnie zaprosiła mnie na lato, bym spędziła z nią część wakacji. Moim ojcem chrzestnym był kolega Ojca z Tomaszowa Mazowieckiego, Sylwester Pajdziński. Matką chrzestną była najmłodsza siostra babci, ciocia Zosia, zamożna, podobnie prowadząca z mężem zakład stolarski i sklep mebli pokojowych. Była zawsze elegancka i umalowana. Kiedy ją odwiedzałyśmy z Mamą w wytwornym sklepie na ulicy Południowej, była dla mnie miła i ciekawa moich spraw. Ale tak naprawdę nigdy jej dobrze nie poznałam. Po latach usłyszałam o nieszczęściach jej dzieci, tragicznej śmierci syna. Ja już wtedy przeniosłam się do Warszawy i przyjeżdżałam do Łodzi odwiedzać Rodziców i braci.

Mój chrzest odbył się 13 listopada, w kościele Opatrzności Bożej na Marysinie. Nadano mi aż trzy imiona: Aleksandry Wiktorii Anny.
Mój dziadek, Józef Laśkiewicz, był zwolennikiem Józefa Piłsudskiego, Ojciec mówił, że poślubił „córkę piłsudczyka”. Sam był zwolennikiem Romana Dmowskiego, którego książki miał w domu i którego myśli polityczne cenił przez całe swoje życie. Ojciec pochodził z Poznańskiego, co podkreślał z dumą mówiąc, że ludzie z tamtych stron są bardzo pracowici i odpowiedzialni. Rodzina Ziółkowskich miała swój herb Korczak. Ojciec urodził się 23 grudnia 1916 roku w Kaliszu, najstarszym polskim mieście, które należało do Królestwa, nie do Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Gdy miał niecałe piętnaście lat, zmarła wówczas jego 32-letnia matka, Wiktoria (to po niej mam drugie imię).
Był to duży cios dla niego i jego młodszej siostrzyczki, Zdzisławy zwanej Dzidką. Mówił czasami, że jak się nie dorasta w obecności matki, to potem w życiu jest bardzo trudno. Całe życie był człowiekiem zamkniętym w sobie i bardzo prywat¬nym. Jego ojciec, Józef, ożenił się ponownie i miał z drugą żoną Weroniką dwoje dzieci. Podobno mój Ojciec długo nie akceptował swojej macochy, dopiero z czasem stosunki uło¬żyły się poprawnie. Po śmierci swojego ojca przyjaźnił się z nią i jej dziećmi. Polubiłam przyrodnie rodzeństwo mo-jego Ojca. Wiesia jest nieco starsza od Henia, Jurek jest młod¬szy ode mnie. Oboje ukończyli Politechnikę Łódzką, założyli rodziny. Wiesia mieszka na Helu z mężem marynarzem, Jurek ożenił się z Teresą i pozostał w Łodzi. Dziadek Józef, kiedy odwiedzał nas w domu na Franciszkańskiej, zawsze krytykował Tatę, swojego syna, za różne nie wykonane wokół domu prace. Tymi uwagami doprowadzał nas, dzieci, do wielkiej radości, że jest ktoś, kto może sobie pozwolić na krytykę Taty! Dziadek wszystko robił sam w swoim domu na Studziennej. Pamiętam, jak kiedyś wszedł na dach naszego domu i napra¬wiał go. Miał wtedy blisko siedemdziesiąt lat. Dużym wydarzeniem był dzień, kiedy do studni dziadka w ogrodzie wpadł kot. Nikt nie wiedział, jak to się stało, kota jednak trzeba było wyciągnąć. Dziadek umocnił dodatkowo łańcuch i sam kazał się spuścić w wiadrze na dno studni. Cała rodzina otoczyła go głośno protestując, a on pokrzykiwał, by nie tracili czasu na jakieś niepotrzebne przewidywania i aby go „wolniutko spuścili”. Zwłoki kota wydobył i razem z nimi wyciągnięto go na zewnątrz.
Słabo pamiętam postać swojej prababki – matki Wiktorii – której nigdy nie znałam, ale którą wszyscy dobrze wspominali. O zmarłych mówiło się zawsze dobrze i z sentymentem. Prababcia chętnie odwiedzała nas w domu, mówiła Mamie, że jej córka na pewno byłaby szczęśliwa, że jej syn ma taką dobrą i pracowitą żonę. Prababcia, gdy nas odwiedzała, spała ze mną w jednym łóżku, czego nie lubiłam. Budziła się wcześnie rano i szeptała modlitwy, przeszkadzając mi spać. Dzieci nie lubią ludzi bardzo starych i ich przyzwyczajeń.


W rodzinnych opowieściach wracała postać krewnego ojca, Korczaka-Ziółkowskiego, rzeźbiarza z Południowej Dakoty, którego rodzice Anna i Józef Ziółkowscy wyemigrowali do Stanów i niebawem po jego narodzeniu zginęli tragicznie. Wy¬chowywany był przez ludzi, którzy go upokarzali, poniżali, zmuszali do ciężkiej pracy. Miał szesnaście lat, gdy opuścił dom swoich opiekunów, podejmował się wielu prac. Trafił do bostońskiej stoczni, gdzie po raz pierwszy próbował rzeź¬bić w drewnie. Spotkał ludzi, którzy zajęli się nim serdecz¬nie. W 1939 roku na wystawie światowej w Nowym Jorku wystawił swoją rzeźbę – popiersie znakomitego rodaka, Igna¬cego Paderewskiego. Otrzymał pierwszą nagrodę. Stał się znanym rzeźbiarzem. Otrzymał wkrótce zaproszenie od Gutzona Borgluma, by pomógł mu w rzeźbieniu głów prezydentów w Mount Rushmore, Black Hills. W 1948 roku przyjął propozycję indiańskiego wodza Siuksów Henry’ego Standing Bear (Sto¬jącego Niedźwiedzia), by wyrzeźbić podobiznę wodza Crazy Horse.
Ameryka była czymś bardzo nierzeczywistym, oddalonym i nie dotyczyła nikogo z nas. Dopiero później, kiedy zaczęliśmy czytać, poznawaliśmy Amerykę z książek Jamesa F. Coopera, filmów o Dzikim Zachodzie.

Bardzo lubiłam strych domu, gdzie godzinami czytałam gromadzone przez Ojca, zakurzone stare roczniki „Przekroju”. Część strychu Ojciec zagospodarował, obudowując drewnia¬nymi półkami. Trzymał tam swoją ogromną, wciąż się powiększającą kolekcję książek. Książki czytał bez przerwy i takiego go z dzieciństwa najbardziej pamiętam: siedzącego w domu lub w ogrodzie i czytającego książkę. Miał ze sobą zawsze ze¬szyt do notatek. W kolekcji Ojca były z trudem zdobywane przez niego książki historyczne Pobóg-Malinowskiego, Mariana Kukiela, dzieła Dmowskiego, opracowania emigracyjne poświęcone Katyniowi, książki filozofów: Spinozy, Marka Aureliusza, prace profesora Tatarkiewicza, powieści Kossak-Szczuckiej, wydania emigracyjne Wańkowicza. Ojciec wpoił nam zaintereso¬wanie historią i literaturą. Sam miał ogromną wiedzę historyczną, można się było do niej odwołać, nie zajrzawszy do książki. Był wielkim miłośnikiem książek i przekazał nam swoją pasję. Nauczyliśmy się, że książki się szanuje, używa zakładek, okładek ochraniających, że przed lekturą myje się ręce. W moim domu na ścianach wisiały oprawione reprodukcje obrazów hi¬storycznych Jana Matejki, Artura Grottgera z cyklu „Wojna”, a także obrazy ze świata mitologii. Ojciec opowiadał nam o hołdzie pruskim, Rejtanie, o powstaniach, a także o porwaniu Sa¬binek i jabłku pięknej Heleny. Zachwycał się renesansowym malarstwem, cenił szczególnie Tycjana, mistrzów flamandzkich Van Dycka i Bruegla, Rubensa. (Po latach miałam okazję zobaczyć oryginały w Luwrze w Paryżu, w muzeum w Brukseli i na wystawie w Kimbell Art Museum w Fort Worth w Teksasie.) Ojciec miał w swojej kolekcji między innymi reprodukcję obrazu XIX-wiecznego malarza Thomasa Cole: „The Garden Eden”. Wpatrywałam się w niego, w jego nadzwyczajne kolory i dzia¬łał na moją wyobraźnię. Po wielu latach zobaczyłam oryginał w Amon Carter Museum w Dallas. W swoich zbiorach Ojciec miał także kolekcję pocztówek z reprodukcjami obrazów, teczki z wycinkami, materiałami dotyczącymi tematyki Powstania Warszawskiego, wojny sowieckiej (Rosjanie w języku Ojca to byli sowieci bądź bolszewicy).
Ojciec nie należał do partii. Pamiętam, mówiło się w domu o nienależeniu do partii jako o czymś istotnym. Ojciec mówił, że nie ma żadnych powodów, dla których można usprawiedliwić swoje należenie do partii, można bowiem żyć skromniej, ale niezależniej. Nie dostawał awansu. Podjął się drugiej pracy i wieczorami prowadził bibliotekę. Wracał zmęczony o dziewiątej wieczór. Rozmawiali często z Mamą, martwiąc się „jak my przeżyjemy z dziećmi”. Nie chodził na majowe pochody, nie chodził na głosowanie. Pamiętam, jak kilka razy przychodzili jacyś ludzie i jak Mama potem martwiła się. „Mamy dzieci, co z nimi będzie...” Bardzo mnie ta uwaga niepokoiła, choć jej nie rozumiałam.

Bohaterowie historyczni i literaccy byli naszymi wzorami, byli niemal zadomowieni w naszym domu. Nasze imiona nadane były na cześć niektórych z nich: Henryk, jak ukochany ojca pisarz, Henryk Sienkiewicz, zmarły Jędruś był Andrzejem Kmicicem. Ja – Aleksandra – miałam być sienkiewiczowską Oleńką: dumną i przywiązaną do swojego kraju. Krzysztof miał uczcić wielkiego odkrywcę Ameryki.
Ojciec był wrażliwy na piękno przyrody, sadził drzewa i opiekował się nimi, aż wyrosły wysokie. Lubił zwierzęta, zawsze był nimi otoczony, zatrzymywał się przy każdym napo-tkanym psie, by go pogłaskać. Dokarmiał ptaki, zbierał dla nich domowe okruchy. Dla nas był surowy, wymagający, nawet apodyktyczny. Nieraz bałam się jego surowych ocen. Zwykł wtedy mawiać do nas sentencjami, na przykład: „Nie czyń drugiemu co tobie niemiłe”, „Inteligentny człowiek wie, co powiedzieć, mądry wie, kiedy powiedzieć”. Dbał szczególnie o wyrobienie w nas poczucia obowiązku. Był prawym, uczciwym człowie¬kiem, upartym i oddanym sprawie. Był zamknięty w sobie, nie potrafił okazywać swoich uczuć. Mama była jego przeciwieństwem. Pamiętam, jak zdumiałam się znalazłszy po latach w ro¬dzinnych papierach kartki Taty pisane do Mamy, gdy byliśmy mali. Pokazywały jego stronę uczuciową, której nie znałam. Pisał:

Iwonicz Zdrój, 23 czerwca 1954 roku
Kochanej Tosieńce – Żoneczce, Heniusiowi, Oleńce i Krzysiowi przesyła całusy i moc uścisków mąż i ojciec. Jestem w Iwoniczu i mimo pięknej okolicy bardzo tęsknię, gdyż chciałbym być tutaj z Tobą i z na¬szymi dziećmi. Oddany Heniek.

Osobno, tego samego dnia wysłał Mamie imieninowe życzenia:
...W dniu twoich imienin, Kochana Żoneczko, życzę ci Tosieńko pełnego urzeczywistnienia wszystkich Twoich pragnień. Wiary w mi¬łość cierpliwą, ufną, „nie szukającą swego”, gorącą jak w pierwszych dniach, miłość męża wiernie Tobie oddanego, bezgranicznie duszą i ciałem... szczęśliwego doczekania i spełnienia pokładanych Nadziei Twoich w dzieciach naszych – Heniu, Oleńce i Krzysiu. Heniek.

W kilka dni później wysłał następną kartkę, tym razem upominając nas:
...Kochane dzieci, słuchajcie Mamusi i nie jedzcie agrestu, bo to grozi zachorowaniem...
Do nas kierował i inne upomnienia:

Warszawa 5 XI 1954. Kochana Tosieńko i Kochane Dzieci. Ser¬deczne pozdrowienia przesyłam z Warszawy i przypominam Wam dzieci o konieczności i potrzebie wzajemnego sobie pomagania, zgod¬nego współżycia i udzielania Mamusi pomocy w miarę możliwości. Im kto więcej Mamusi swej pomoże, tym bardziej ją naprawdę kocha.

Ojciec jednak tylko w listach umiał pokazać swoją bardzo uczuciową stronę. Kiedy wyjechaliśmy z Tomkiem do Kanady, przysyłał nam wzruszające listy, nawet wiersze pełne mądrych rad i miłości.

Swoją pierwszą dojrzałą myśl pamiętam wyraźnie. Wspina¬łam się na palcach i szukałam rączkami, ledwo dotykając blatu kuchennego, czegoś do zabawy. Nic nie znalazłam i byłam rozczarowana. Pamiętam swoje pocieszenie: – To przejściowe, nie¬bawem urosnę i wszystko to, co wysoko, będzie dostępne...
Dorastanie do wysokości mebli stało się etapami wzrostu. Jako mała dziewczynka siadywałam na kolanach Taty i wszy¬scy wokoło mówili, że jestem „córeczką tatusia”. Kiedyś Krzysio, mój młodszy braciszek, ciężko zachorował. Po latach dowiedziałam się, że to było wirusowe zapalenie brzucha. Mama płakała nad nim i mówiła do Ojca: – Heniu, żeby on nam nie umarł, jak Jędruś... Pamiętam, że przeraziłam się tym, co usłyszałam, podeszłam do jego łóżeczka i nachyliłam się z zabawką. Krzyś nawet nie patrzył na mnie, leżał bladziutki. Kiedy wydobrzał, był tak słaby, że nie miał sił chodzić i Mama nosiła go na rękach otulonego w kocyk. Długo jeszcze był, jako najmłodszy, ochraniany przez wszystkich.

Kiedyś zachorowaliśmy wszyscy na dyfteryt. Pierwszy zachorował Henio, wówczas uczeń drugiej klasy, i Rodzice starali się go trzymać w odizolowaniu. Jednak niebawem Krzysio i ja też mieliśmy „zaatakowane gardła”, nawet Mama. Ciocia Danka przyniosła surowicę i penicylinę, siostra zakonna przychodziła robić nam zastrzyki. Zapamiętałam, jak Mama powiedziała do Ojca: „przesilenie minęło”.
Lubiłam chorować, bo po pierwszych swoistych pretensjach pod moim adresem (że nie ubrana ciepło wyszłam do ogrodu i dlatego się przeziębiłam) chorowanie to było leżenie w łóżku przez cały dzień bez uczucia winy. Zazwyczaj Mama nie pozwalała nam wylegiwać się w łóżkach mówiąc, że wtedy „głuPie myśli przychodzą do głowy”, a Ojciec mówił: „Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje”. Kiedy chorowałam, uwaga wszystkich skierowana była na mnie i wszyscy byli dla mnie dobrzy. Mama dawała mi pyszny kogel-mogel do picia, osłodzoną mio-dem herbatę z cytryną, gotowała rosołki i podawała w filiżance. Gdy opanowałam naukę czytania, Tatuś znosił mi książki i mo¬głam spokojnie czytać je całymi dniami. Przyjemne było zasypianie, miękkość pościeli dawała mi poczucie bezpieczeństwa. Byłam bardzo nieszczęśliwa, kiedy przeniesiono moje spanie do osobnego pokoju. Miałam wtedy sześć lat. Wsłuchiwałam się w tykanie zegara z kukułką, która wyskakiwała i kukała co godzinę. Nie znosiłam samotności w pokoju, a przede wszystkim – bałam się ciemności. Bałam się duchów, bałam się poczwar i złych ludzi. Ciemności bałam się zawsze; dotychczas nie czuję się dobrze, gdy jest ciemno. Pamiętam sen z dzieciństwa, że zaatakował mnie duży ptak podobny do czapli z długimi, chudymi nogami. Walczyłam z nim, chwyciłam za nogę, która... złamała się. Trzask łamanych kości był tak straszny, że obudzi¬łam się i trzęsłam z wrażenia. Był to jeden ze snów bardziej obrzydliwych, na wspomnienie którego wzdrygam się do dziś. Kiedyś śniła mi się własna śmierć. Widziałam siebie leżącą na łóżku, sama siebie przez okno podglądałam przerażona sytuacją i zawstydzona, że ktoś może zauważyć, że jestem w dwóch osobach – żywa i umarła. Przemknęłam jakoś do lustra, spojrzałam na siebie i zdumiałam się... własną urodą.
Życie rozgrywało się głównie w obszernej kuchni. Dom ogrzewany był piecami, piec w kuchni był zawsze ciepły i wszy¬stko co ważne działo się w kuchni. Spaliśmy w chłodnych pokojach, wieczorem wsuwając się szybciutko pod pierzynkę. W szczególnie zimne wieczory Rodzice wsuwali pod pierzynę termofor z gorącą wodą, który zagrzewał ciepłem łóżko. W po¬kojach były duże kaflowe piece. Miło było siąść obok na krześle, grzały w plecy i dawały przytulne poczucie bezpieczeństwa.
Byliśmy niezamożną rodziną, nie żyliśmy dostatnio, ale my, dzieci, nie wiedzieliśmy, czy jesteśmy biedni, czy nie. Moim marzeniem był rower, dostałam go dopiero w okresie studiów. Mama bardzo dbała o dom, dobrze gotowała, sama szyła nam ubrania. Mając duży ogród, wykorzystywała go. Kupowała kurczaki, kaczuszki, które trzymała w ogrodzie, by mieć dla nas świeże jajka i rosół każdej niedzieli. Latem czasami mieliśmy czerninę. Nie znosiłam jej i dostawałam rosół z kaczki, zanim Mama go doprawiła krwią z mąką. Zawsze jedliśmy makaron i kluski zrobione przez Mamę i długo nie wiedziałam, jak smakuje „makaron ze sklepu”. Jedzenie się szanowało, zawsze trzeba było wszystko z talerza zjeść. Kromkę chleba podnosiło się z podłogi i całowało. Bochenek przed rozpoczęciem krojenia trzeba było przeżegnać, robiąc nożem znak krzyża.

Pamiętam, jak rano Mama stawiała mnie i Krzysia (Henio jadał już sam) na krzesłach w kuchni i małą łyżeczką poda¬wała nam po kolei po dwa jajka na miękko, które przegryzali¬śmy chlebkiem z masłem i popijaliśmy garnuszkiem gorącego mleka. Z kolei Tata wieczorami ustawiał nas troje w rzędzie i łyżką stołową podawał tran do picia. Każde z nas otrzymy¬wało jedną łyżkę stołową tranu i kawałek suchego chleba, by zagryźć smak. Nie znosiłam picia tranu i często zbierało mi się na wymioty. W dzieciństwie narzekano na moje wybrzydzanie w jedzeniu. Nie znosiłam na przykład picia kakao, które potem bardzo polubiłam.
Ojciec zabrał mnie kiedyś do restauracji. Nie wiem, co to było za wydarzenie. Zamówiliśmy pełny zestaw dań. Podano czerwony barszczyk z pasztecikiem, mięso z ziemniakami i zielonym groszkiem. Ojciec chciał mi sprawić przyjemność, tymczasem ja po wypiciu barszczyku poczułam się syta i siedziałam z pełną buzią odmawiając następnych kęsów. Kelner popatrywał na nas, zabierał nietknięte talerze, przynosił następne. Czułam się okropnie winna.
Mama dużo z nami przebywała, choć wiecznie była zajęta. Lubiłam się jej przyglądać. Miała długie włosy, które upinała w koronę, a po latach w kok. Pamiętam, jak lubiłam niektóre jej stroje. Miała zimowe palto od środka pokryte futerkiem, do którego przytulałam policzek. Podobał mi się jej zielony lekki wiosenny płaszcz. Nie znosiłam szarego kostiumu. Szary wydawał mi się okropnym kolorem. Mama szyła moje sukienki, zapamiętałam kilka, bo były kolorowe i ładne. Mama czę¬sto zasięgała porad krawieckich u swojej przyjaciółki od sióstr salezjanek, Jadwigi zwanej Dziunią, która pracowała w łódzkim Domu Mody „Telimena”. Zazwyczaj moje sukienki były w „praktycznych” kolorach. Moja koleżanka miała biały pła¬szczyk, ja zawsze miałam granatowy. Ten jej biały płaszczyk, taki „niepraktyczny”, śnił mi się po nocach. Zapamiętałam też, jak ubrana w białe pończoszki i nową sukienkę na Wielkanoc pobiegłam do wilgotnego po deszczu ogrodu i wróciłam zabrudzona. Mama się wówczas mocno zirytowała. Narzekała także, że kiedy idę do kościoła w odświętnej sukience i z kokardami we włosach, obtłuczone kolana przypominają o moich wyczynach. Bałam się jej, ale Ojca bardziej. Mama czasami groziła nam, że jak nie będziemy posłuszni, zostawi nas i „pójdzie so¬bie w cały świat”. Nie rozumiałam tych słów, ale brzmiały tak strasznie, że budziłam się w nocy, jak po złym śnie.
Umiała zrobić wiele pożytecznych i pięknych rzeczy. Narzekała, że w związku z tym nigdy nie ma czasu. Robiła na szydełku serwety, firanki, haftowała białymi nićmi pościel, znała haft angielski, mereżki, aplikacje. Szyła dla siebie i dla nas. Tylko płaszcze i garnitury nosiło się do krawca. Chleb przynosiła z prywatnej piekarni, wymagało to dalekiego spaceru. Chleb z piekarni pani Romanowskiej przy ulicy Inflanckiej, pyszny, z chrupiącą skórką, jada się w naszym domu do dzisiaj, choć pojawiło się wiele nowych piekarń w bliższej okolicy. Mama także świetnie gotowała. Jej wspomniany, ręcznie robiony żółciutki makaron i kluski, rosół niedzielny, flaczki, zawijańce, wypieki, pyszne pączki, jagodowe bułeczki, kluski na truskawkach, tzw. podpiwek do popicia w upalne dni. Z wypieków Mamy najbardziej zawsze lubiłam sernik i makowce. W czasie wyrabiania ciasta wylizywałam palcem brzegi misy. Pieczenie ciast to był cały rytuał. Mama nie używała mikserów ani innych pomocy, wszystko wyrabiała ręcznie, z zachowaniem proporcji i kolej¬ności i było to zajęcie na całe popołudnie.
Dzięki Rodzicom polubiłam operę, operetkę i znałam wszystkie popularne arie nucone przez Mamę w domu. Muzyka ope¬rowa w dużym stopniu uformowała mnie emocjonalnie. Nie lubiłam wielu kompozytorów, nigdy na przykład nie polubiłam Wagnera. Mam w Warszawie kolekcję płyt ze słynnymi ariami operowymi i operetkami, prezent od Taty. Arie z operetki Paula Ábraháma „Bal w Savoyu”, „Rose Marie” i „Madame Dubarry” śpiewali Krystyna Nyc-Wronko, Romuald Spychalski, Bohdan Paprocki. Ojciec miał płyty z ariami oper Giuseppe Verdiego „Rigoletto”, Giacomo Pucciniego „Tosca”, „La Boheme”. Arię Pa-pageno z „Czarodziejskiego fletu” Mozarta i Trubadura z opery Verdiego śpiewał pięknym barytonem Andrzej Hiolski, Wanda Wermińska sopranem odśpiewywała „Madame Butterfly” Pucciniego i arię Lizy z „Damy Pikowej” Piotra Czajkowskiego. Ojciec podziwiał głos legendarnego neapolitańczyka, śpiewaka swojego dzieciństwa, Enrica Caruso, a także Beniamina Gigli. Pamiętam, jak słuchał też w zachwyceniu głosu Imy Sumac.


Po latach Rodzice niecierpliwie oczekiwali na programy telewizyjne Bogusława Kaczyńskiego, który całej Polsce przybli¬żył wielką operę i wielkich śpiewaków. Nie było chyba wdzięczniejszych słuchaczy jego programów od moich Rodziców. Dla mnie opera to moje dzieciństwo, prawie dom rodzinny i zawsze słucham niektórych arii wzruszona.
Inny zbiór płyt, prezent od Ojca, to piosenki żołnierskie, piosenki „Mazowsza” i „Śląska”, kolędy. W domu często słuchaliśmy piosenek żołnierskich, które Ojciec lubił szczególnie, bywał w tych chwilach jakiś podniosły i zamyślony. „O mój rozmarynie”, „Czerwone maki na Monte Cassino”, „Idzie żoł¬nierz borem, lasem”, „Oto dziś dzień krwi i chwały”, „Warszawskie dzieci” (...idą w bój, za każdy uśmiech twój, Stolico dają krew...) ...wszystkie je pamiętam dobrze do dziś. Ojciec puszczał nam także nagrane na płycie recytacje z cyklu Arcy¬dzieł Poezji Polskiej. Słuchaliśmy w skupieniu Adama Mickie¬wicza „Reduty Ordona”, „Sonetów krymskich”, „Stepów akermańskich”, „Burzy”, „Ajudahu”. Do dziś dźwięczy mi głos Jana Kreczmara: „Nam strzelać nie kazano...” Nie rozumiałam treści, ale bardzo byłam przejęta i skupiona. Marian Wyrzykowski recytował „Odę do młodości”, „Pieśń Wajdeloty” i wzruszający „Powrót Taty”.

Kiedy Ojciec kupił pierwsze nasze radio Pionier, wiedzieliśmy, że była to ważna chwila. To radio służyło nam wiele lat. Szczególnie lubiliśmy słuchowiska radiowe, sprawdzaliśmy w gazecie czas ich nadawania i czekaliśmy odpowiedniej godziny. Ojciec słuchał regularnie audycji Radia Wolna Europa. Pamiętam pogawędki Jana Nowaka „Poznajmy się bliżej” i później jego komentarze polityczne, gdy działo się coś istotnego w kraju. Pamiętam kabaret Hemara, piosenki lwowskie śpie¬wane przez Renatę Bogdańską i Władę Majewską. Po latach, bę¬dąc w Londynie na kolacji u Zbigniewa i Stanisławy Racięskich, powtórzyłam zarówno Władzie Majewskiej, jak i Irenie Delmar, śpiewających piosenki Hemara, że dorastałam w domu, który Ref-Ren i Hemar odwiedzali w swoich audycjach.

Całe wspomnienia dzieciństwa to kościół. Już jako trzyletniej dziewczynce Mama wplatała mi we włosy białą kokardę, ubierała w białą sukienkę z falbankami, zawieszała koszyczek z suszonymi kwiatkami: „sypałam kwiatki”. Mama stale sukienkę odświeżała, prała, prasowała. Zbierała płatki z kwiatów i suszyła na gazecie rozłożonej w słońcu na parapecie okna. W czasie procesji Bożego Ciała, która wydawała mi się zawsze za długa, nieraz chciało mi się pić. Mama zazwyczaj szła obok, niosąc kompot do picia, który mi podawała w garnuszku. W czasie wielkanocnej rannej mszy, rezurekcji, zazwyczaj byłam niedobudzona i zziębnięta. Pamiętam rozmowy Mamy z panią Bienia¬sową, mamą Ali, która także sypała kwiatki. Obie wymieniały uwagi co do naszych sukienek i ich szczegółów. Pani Bieniasowa przychodziła czasami do nas do domu i Ojciec pokazywał jej książkę o Katyniu. Pochylali się oboje nad indeksem z wymienionymi nazwiskami poległych oficerów. Brat pani Bieniasowej, Henryk Skowroński, był na tej liście.


Mama od dziecka związana była z siostrami salezjankami. Jak wyczytałam wiele lat potem, zakon salezjanów założony zo¬stał we Włoszech w 1856 roku pod wezwaniem świętego Franciszka Salezego przez Jana Bosco. Jego głównym zadaniem była opieka nad dziećmi. Obecnie w świecie jest 40 tysięcy księży, sióstr i braci salezjanów, którzy pracują w ponad stu krajach, kontynuując pracę swojego patrona. Pracują w szkołach, sierocińcach, domach opieki i szpitalach. Norman – mój mąż – jak wielu Amerykanów, wspiera regularnie ich prace i salezjanie w Nowym Jorku przesyłają mu w podziękowaniu swoje publikacje. Zakon ten w Polsce przed wojną miał dobrze roz¬budowane szkolnictwo zawodowe, obecnie prowadzi duszpa¬sterstwo i misje zamorskie. Salezjanie zakładali oratoria, budowali szkoły rzemieślnicze i rolnicze, tworzyli internaty i kolegia, byli inicjatorami kolonii letnich, twórcami systemu wychowawczego. Do wychowania wprowadzali teatr, muzykę, sport, wycieczki.
Zakon sióstr salezjanek, mieszczący się w skromnej kamienicy otoczonej płotem, był stosunkowo niedaleko nas, na Franciszkańskiej. Siostry nauczały religii dzieci w parafii Dobrego Pasterza, do której należeliśmy. Nas wszystkich: Henia, mnie i Krzysia, religii uczyła młoda i ładna siostra Halina. To ona przygotowała mnie do Pierwszej Komunii. Wymagała od nas sprawozdań, jakie to „dobre uczynki” udało się nam w domu zdziałać. Wymieniałam mycie naczyń, pomoc w rozpakowywaniu zakupów, nie miałam jednak zbyt wielu tych dobrych uczynków; nie wydaje mi się, bym była bardzo pomocną w domu córką. Mama, wiecznie zajęta, często przepracowana, wykonywała wszystkie prace domowe sama. Siostra Halina była uśmiechnięta, ale bardzo wymagająca i trochę się jej bałam. Miała wyjątkowo melodyjny głos. Nauczyła nas modlitwy, którą – jak zapewne wszystkie dzieci – zapamiętałam: Aniele Boży, Stróżu mój...

Mama przyjaźniła się z niektórymi siostrami: Jadwigą Kondratowicz, Wandą Michalską, siostrą Genowefą i siostrą Anielą Olczyk. Siostra Aniela, wykształcona i oczytana, przeniesiona została do Lublina na Katolicki Uniwersytet Lubelski, gdzie prowadziła bibliotekę. Czasami odwiedzała Łódź i wtedy spotykała się z zaprzyjaźnionymi osobami.
Wielkim wydarzeniem mojego dzieciństwa był dzień mojej Komunii Świętej urządzonej w naszej parafii Dobrego Pasterza. Był to bardzo ciepły dzień 17 maja 1959 roku. Ciocia Zosia, moja matka chrzestna, podarowała mi złotą Bozię na łańcuszku. Od Rodziców dostałam pierwszy w życiu zegarek. Był to mały złoty szwajcarski zegareczek, który bardzo polubiłam i który służył mi wiele lat. Często go gdzieś kładłam i nie mogłam potem znaleźć. Kiedyś szukałam go tydzień, modląc się, by się odnalazł. Okazało się, że schował go Ojciec, chcąc mnie nauczyć „zostawiania rzeczy na swoim miejscu”. Ojciec bardzo chciał, byśmy byli schludni i zorganizowani. Nie znosił nieporządku i braku ładu.
Po uroczystościach komunijnych w kościele moja matka chrzestna przyszła do nas z trzema muzykantami i ci przez kilka godzin przygrywali gościom w ogrodzie. Tańczyliśmy i bawi¬liśmy się wspaniale. Zgromadziła się prawie cała rodzina ze strony Mamy i Taty. Ciocia Zosia mówiła, że to dobry znak dla mnie na przyszłość, taki ciepły, wesoły, szczęśliwy dzień. Ubrana byłam w białą, długą suknię, tzw. liturgiczną. Haft, złoty sznur wykonały siostry salezjanki, lilię i perłowy różaniec Mama kupiła u sióstr karmelitanek. Na głowie miałam wianuszek z mirtu.
Na drugi dzień po komunii Mama zaprowadziła mnie do sióstr karmelitanek. Zadawały mi pytania, poprosiły, bym dla nich zaśpiewała. Trzęsącym się głosikiem, cichutko zaśpiewałam: „Jezusa ukrytego... w tym sakramencie czcić, wszystko oddać dla Niego, Jego miłością żyć...” Śpiewałam coraz ciszej, z trudem łapiąc oddech. Siostry zaczęły podnosić welony, odsłaniając twarze, i wyraźnie bawiła je sytuacja.
– Czy jestem ładna? – zapytała jedna z nich.
– Tak – odpowiedziałam przestraszona, choć wcale tak nie sądziłam.
Siostra wyraźnie się ucieszyła. Inna zapytała:
– A czy i ty chciałabyś zostać zakonnicą?
– Tak – odpowiedziałam jeszcze bardziej przerażona.
– To będziemy się za ciebie modlić...
Byłam tą wizytą długo przejęta.
– Ja nie chcę, nie chcę być zakonnicą. Musiałabym stale chodzić w jednej sukience – powtarzałam Mamie.
– I ja nie chcę, byś została zakonnicą. Chcę, byś miała szczę¬śliwe życie – uspokoiła mnie Mama.


Święta kościelne wyznaczały nasze życie. Na kilka tygodni wcześniej robiło się porządki. Myto okna, zawieszano świeże, wykrochmalone firanki, białym papierem wykładano wszyst¬kie półki w kredensie i szafach. W ostatni dzień pastowało się podłogi. Ten zapach kojarzy mi się dotąd z uroczystościami, ze świętami. Chyba najmilsze były święta Bożego Narodzenia. Ogród zazwyczaj tonął w śniegu. Kilka tygodni wcześniej pod dyrekcją Mamy z białych papierowych pasków robiliśmy gwia¬zdki na choinkę. Każdego roku dokupowaliśmy nowe bombki. Tatuś kilka dni przed świętami przynosił dużą choinkę, którą trzymał w komórce, wstawiając do wiadra z wodą. Ubieraliśmy ją w dzień przed Wigilią. Stała w pokoju, w którym spałam, zwanym przez nas pokojem stołowym. Pachniała tak intensyw¬nie, że odurzona zapachem nie mogłam się rano obudzić.
Przed Bożym Narodzeniem przy pomocy Mamy, a potem sama, długi czas pisywałam listy do świętego Mikołaja. Prosiłam o zabawki i zawsze o małego niedźwiadka, o którym marzyłam całe wczesne dzieciństwo. List kładłam do skrzynki i zawsze następnego dnia znikał. Mama mówiła, że święty Mikołaj zabierał go nocą. Kilka tygodni przed świętami Rodzice kupowali mięso wieprzowe, szynkę, baleron i potem peklowali, trzyma¬jąc w saletrze, soli i ziołach. Tatuś obwiązywał mięso równo sznurkiem i wędził. W ogrodzie ustawiał specjalną beczkę do wędzenia, wcześniej „dla zapachu” znosił z lasu gałęzie z ja¬łowca. Uwędzone szynki i balerony wieszał w przylegającej do domu komórce. Wędliny zatem mieliśmy od Bożego Narodzenia do Wielkanocy. Na święta wielkanocne czynności wędzenia powtarzały się i powstawał kolejny zapas na kolejne tygodnie. Latem były głównie jaja, owoce i warzywa. W przeddzień Wigi¬lii Tatuś przynosił żywe karpie i zamrożonego sandacza. Karpie skupiały nas nad wanienką, w której pływały. W nocy jedne za¬sypiały, inne Mama musiała następnego dnia sama zabić. Były to dramaty dla nas niemałe i odwiecznie związane ze świętami. Same przygotowania do wieczerzy wigilijnej trwały wiele godzin. Wszystkie czynności i zwyczaje były symboliczne i tradycyjne, miały niemal sakralny charakter. Już od wczesnych godzin rannych obowiązywały surowe reguły. Mama mówiła, że „Jaka Wigilia, taki cały rok”. Wstawaliśmy rano, bo to zapowiadało, że cały rok będzie się z ochotą i raźnie wstawało do pracy i szkoły. Należało tego dnia wyeliminować to, co mogłoby zwiastować niepomyślny rok, a więc wszystkie prace trzeba było wykonywać ze starannością. Od rana niecierpliwie patrzyłam na Mamę przygotowującą kolację. Cały dzień zachowywaliśmy post i Mama przestrzegała nas, by się nie najeść do syta przed Wigilią, powinniśmy bowiem do niej zasiąść lekko podgłodzeni. Po południu kazała mi patrzeć w niebo w poszukiwaniu pierwszej gwiazdki. Miała to być gwiazda, która prowadziła Trzech Mędrców ze Wschodu do Stajenki Betlejemskiej. Tatuś wracał wcześniej do domu. Do kolacji wkładałam najładniejszą sukienkę. Stół przykryty był białym, wykrochmalonym obru¬sem, na środku na talerzyku leżał opłatek, obok było sianko. Przed przystąpieniem do kolacji dzieliliśmy się opłatkiem. To właśnie on nadawał Wigilii jakiś nierzeczywisty, uniwersalny wymiar. Każdy z nas osobno podchodził do siebie i składał ży¬czenia; trwało to dość długo. Nie zapomnę wzruszeń i wysiłku, by życzenia były osobiste i specjalne dla każdego. Potem Mama podawała pyszną zupę z suszonych grzybów, najlepiej z prawdziwków, z łazankami, kluseczkami pokrajanymi w „krawaciki”. Kolejno jedliśmy, po trochu kosztując wszystkiego – kaszę ja¬glaną, usmażone na maśle i otoczone w jajku i bułeczce suszone grzyby z zupy, ryby pod różnymi postaciami: smażone karpie i sandacze, karp na słodko, śledzie panierowane w mące i sma¬żone w oleju konopnym, śledzie w oliwie, w śmietanie, rolmopsy. Była także specjalność wigilijna, tzw. makiełki (bułeczka maczana w mleku z nałożonym na wierzch farszem z bakalii, maku, rodzynek). Makiełki, jak mawiali Rodzice, dawały kolo¬rowe sny. Na deser jedliśmy ciasta: babkę i moje ulubione makowce. Był także kompot zwany suszem, bo ugotowany z suszonych śliwek, jabłek, gruszek. Dań musiało być jedenaście lub trzynaście, zawsze nie do pary, i oczywiście wszystkie były postne. Jak napisałam, podczas wieczerzy należało skosztować każdej z podawanych potraw, bo to świadczyło, iż głód nie będzie doskwierał w nadchodzącym roku, a obfitość różnych dań była zapowiedzią przyszłorocznych dobrodziejstw. Dopiero po wieczerzy obdarowywaliśmy się prezentami. Zawsze dostawałam książkę i zabawki. Kiedyś braciom Ojciec własnoręcznie wykonał z drewna duży samolot. Miał ruchome kółka i śmigło; po latach zaczęła schodzić z niego farba i Tatuś go czasami na nowo malował. Był tak trwały, że długo służył jeszcze małemu Tomkowi. Zapamiętałam szczególnie mebelki do domku dla lalek, które ustawiałam w rogu sypialni. Miałam kilka lalek, ale prawdziwie dużą i piękną, wymarzoną od dawna śpiącą lalę, ubraną w krakowski strój, dostałam dopiero mając trzyna¬ście lat. Zachowałam ją do dziś. Gdy byłam w wieku szkolnym, na Gwiazdkę najczęściej dostawałam „odpowiednie do wieku” książki, długopisy i wieczne pióra.

Bawiąc się i słuchając kolęd, czekaliśmy prawie do północy i wszyscy szliśmy pieszo na Pasterkę do kaplicy sióstr salezja¬nek. Była bliżej niż parafialny kościół Dobrego Pasterza i można było znaleźć dla siebie miejsca siedzące. W czasie Pasterki jako pierwszą śpiewało się przepiękną kolędę, jedną z najstarszych, do której słowa w XVIII wieku napisał Franciszek Karpiński: „Bóg się rodzi”. Popularnością dorównuje jej jedynie starsza o trzy stulecia, anonimowa kolęda „Anioł pasterzom mówił” i śpiewana na nutę poloneza „W żłobie leży, któż pobieży kolę¬dować małemu”. Koloryt polskich kolęd sprawił, że jako małej dziewczynce długo wydawało mi się, że Pan Jezus urodził się gdzieś w Polsce, w małej stajence na wsi. Pasterze zbudzeni przez aniołów i spieszący do szopy wydawali mi się polskimi parobkami. Boże Narodzenie zaś najbardziej polskim świętem, z grudniowym mrozem, kożuchami, butami i czapami. Byłam zawiedziona dowiedziawszy się, że Pan Jezus przyszedł na świat w dalekim Betlejem, najmniejszym z miast Judy. Kiedy jako dorosła osoba zobaczyłam to miasto, wydało mi się nadzwyczajne: zbudowane z białego i różowego kamienia, rozło¬żone na dwóch zboczach pokrytych winnicami, gaikami figo¬wymi, migdałowymi, drzewami granatów i oliwek. Byłam bardzo przejęta, odwiedzając Bazylikę Narodzenia prowadzącą do Groty Narodzenia. Wzruszyłam się jednak dopiero, znajdując polskie akcenty w Palestynie, jak choćby: III i IV stację Drogi Krzyżowej w Jerozolimie, pomnik z płaskorzeźbami Matki Bo-skiej Częstochowskiej w Tyberiadzie na dziedzińcu kościoła św. Piotra Rybaka wzniesiony w 1945 roku przez żołnierzy 2. Korpusu, wizerunek polskiej Madonny w otoczeniu Mieszka I i Dą¬brówki w sanktuarium Zwiastowania w Nazarecie.

Mała kaplica sióstr salezjanek brzmiała silnie głosami, wśród których szczególnie wyróżniał się melodyjny głos Mamy. Wracałam senna i szybko kładłam się do łóżka, żeby pamiętać, co się śniło, bowiem wróżba była na nadchodzący styczeń. Sny od Wilii do Trzech Króli dawały wróżbę na cały rok. Mama także zwykła mówić, że jeżeli nie byliśmy posłuszni w dzień wigilijny, to takimi pozostaniemy cały rok. Starałam się jak mogłam, ale też wciąż czymś się irytowałam. Może dlatego, że dzień niósł tyle wrażeń i emocji.
Sylwestra spędzaliśmy w domu, nie czekaliśmy północy. W Nowy Rok szliśmy do kościoła, aby otrzymać „błogosławień¬stwo na cały rok”.
Później oczekiwaliśmy odwiedzin księdza po kolędzie, który modlił się z nami i zostawiał dla nas kolorowe obrazki. Te święte obrazki wkładałam do książeczki do nabożeństwa i mam je chyba wszystkie do dzisiaj.

Po Nowym Roku chodziliśmy na przedstawienia jasełek, które organizowano w kościele Dobrego Pasterza i bardzo sta¬rannie u ojców salezjanów na Wodnej. Postaci Matki Boskiej, świętego Józefa, Archanioła Gabriela, Heroda, Diabła wypełniały moją wyobraźnię w długie zimowe wieczory.

   Lubiłam zimowe święta, bo wciąż jakby się przedłużały. Po Bożym Narodzeniu następowało święto Trzech Króli albo Ob¬jawienia Pańskiego, bo Chrystus po raz pierwszy ukazuje się wtedy światu. W kościele odbywała się procesja idąca trzy razy, bo Magowie też wracali inną drogą. W tradycji chrześcijań¬skiej byli nazwani Królami, Mędrcami lub Magami. Chociaż nie wiemy dokładnie, kim byli, domyślamy się jednak, że byli uczonymi – zajmowali się zapewne astrologią i naukami tajemnymi. Gwiazda, którą ujrzeli, zgodnie z panującym przekonaniem, iż każdy człowiek posiada własną, była gwiazdą nowego władcy. Wyruszyli w daleką i niebezpieczną drogę, by oddać pokłon na¬rodzonemu Królowi, hołd należny tylko monarchom. Gwiazda o niezwykłej jasności zaprowadziła ich do Betlejem, do paster¬skiej szopy, gdzie u stóp Jezusa złożyli dary. Dary były symbolami: złoto – to atrybut władzy i panowania, kadzidło – symbol kapłaństwa, a mirra zapowiadała mękę i śmierć Chrystusa na krzyżu. Mirra to wonna żywica, której ludy Wschodu używają do balsamowania zwłok. Trzem Mędrcom nadano imiona: Kacper, Melchior i Baltazar. Po przyjściu z kościoła z mszy Mama kreśliła poświęconą kredą inicjały ich imion na zewnętrznych drzwiach oraz bieżący rok. Wiązało się to z przekonaniem, że znaki te mają chronić dom od nieszczęść.
 

   Zimę spędzaliśmy bawiąc się w domu. Lubiłam kuchnię, nie lubiłam dużego, stołowego pokoju, bowiem na kredensie stały poustawiane kryształy. Mama była z nich bardzo dumna i Tatuś wciąż uzupełniał ich kolekcję. Trzęsła się nad nimi i kazała nam uważać, by „broń Boże nie zrzucić”. Tymczasem raz po raz zawadzaliśmy o kryształ i wiele z nich nadtłukliśmy. W tym to okresie stwierdziłam, że jesteśmy oceniani za nasze złe uczynki, że zło jest silniejsze od dobra, jest jakby cięższe i przeważa. To stwierdzenie dzieciństwa zostało mi na całe ży¬cie. Jedna osoba z negatywnym nastawieniem do innych, agresywna i dokuczliwa, może narzucić nieprzyjemną atmosferę całej grupie ludzi pogodnych skądinąd i życzliwych. Oni jakby nikną i eksponuje się tylko ta agresywna. Dobro nie jest tak natarczywe i nie jest prawdą, że „świeci w ciemnościach”. Oce¬niani też jesteśmy za swoje złe poczynania. Można przeżyć całe życie w harmonii z ludźmi i sobą, jeden jedyny raz zrobić coś, co wykracza poza normy dobra, popełnić zło, i potem to zło wlecze się za nami całe życie. Nie mówi się o nas, że byliśmy wiele lat dobrymi obywatelami, ale że na przykład: ukradliśmy, oszukaliśmy, skrzywdziliśmy innych. Nawet jeżeli to był jednokrotny wyczyn, ciągnie się za człowiekiem i czasami umiera dopiero z nim. Jeżeli człowiek jest wielki, po jego śmierci to zło jeszcze potężnieje i oblepia niby powój ducha i grób zmarłego.
Po Bożym Narodzeniu i święcie Trzech Króli, po którym rozbierało się choinkę, powoli załamywała się zima, nadchodziły też nowe święta. Tradycja chrześcijańska przyjmuje, że Chrystus poszedł na pustynię i przez czterdzieści dni pościł, umartwiając się przed śmiercią, o której wiedział, że rychło na¬stąpi. Kościół nadał Wielkiemu Postowi szczególne znaczenie i oprawę. Pamiętam Wielki Tydzień. Środa popielcowa i Wielki Piątek to był ścisły post. W Wielki Tydzień chodziliśmy na nabożeństwa: medytacyjno-liryczne rozpamiętywanie Męki Pań¬skiej, przygotowania do spowiedzi, którym towarzyszyły rekolekcje, osobne dla dzieci, dla młodzieży, kobiet. „Gorzkie żale przybywajcie...”, śpiewało się w poście.

Święta wielkanocne kojarzyły się z nadchodzącą wiosną. W Wielką Sobotę do naszego domu na Franciszkańską przychodził ksiądz. Obie z Mamą ubierałyśmy stół zielonymi bo-rówkami i widłakami, które Mama kupowała na rynku (widłaki były pod ochroną i kupowało się je ukradkiem). Mama stawiała na stole baranka zwanego agnuszkiem, ozdobionego chorągiewką, listkiem bukszpanu i czerwoną wstążeczką, kryształowe naczynie z wodą święconą, miotełkę do święcenia, bochen chleba, szynkę ze sterczącą kością, baleron, pęta białej kieł¬basy, polędwicę wołową, smażony schab, cielęcinę, umalowane jajka (najłatwiej było ugotować je w łuskach od cebuli, uzyskując kolor czerwony), wypieczone babki, pierniki, serniki. Stół zastawiano jadłem, sąsiedzi przynosili swoje koszyczki. Kapelan święcił cały dom i zastawiony stół. Po południu szliśmy oglądać ubrane groby w kościołach. Odwiedzaliśmy co najmniej trzy kościoły. Następnego dnia o szóstej rano, w dzień Wielkanocy, szliśmy obowiązkowo na rezurekcję. Dzwoniły dzwony we wszystkich kościołach, rozlegały się odgłosy strzelania z prochu i z kapiszonów. „Wesoły nam dzień dziś nastał, którego z nas każdy żądał, tego dnia Chrystus zmartwychwstał, Alle¬luja...” Słowa tej pieśni po raz pierwszy rozlegały się podczas porannej mszy rezurekcyjnej. Obwieszczały światu radosną nowinę o powstaniu z martwych Jezusa Chrystusa. Wydarzenie to jest esencją wiary wszystkich chrześcijan i leży ono u podstaw istnienia naszej religii. Zmartwychwstanie jest fundamentem, na którym spoczywa całe chrześcijaństwo. Radosny śpiew „Te Deum” – „Ciebie Boga wysławiamy”. Bardzo lubię tę pieśń do dziś.
Pierwszy dzień to dzielenie się jajkiem w czasie wspólnego śniadania, drugi dzień świąt to był śmigus-dyngus, którym byliśmy podekscytowani. Zwykle to Tatuś wstawał rano pierwszy i kropił nas obficie, choć obiecywaliśmy być pierwsi.

    Kiedy zaczynała się wiosna, życie przenosiło się do ogrodu. Wiosnę wszyscy lubią bez zastrzeżeń. Już pierwsze oznaki nieodmiennie wywołują radość. Przechodzenie zimy w wiosnę to doroczna jakby zawsze nadzieja na lepsze. Dom także przygotowywało się, uprzątając po zimie. Nadejście wiosny to chwila ulgi po zimie, to również chwila marzeń, bo i w przyrodzie cud się spełnia. Wiosna to tęsknota za niewiadomym, za nigdy w życiu nie ziszczonym, za czymś, o czym dobrze jeszcze nie wiemy, czego bardzo pragniemy i czego zapewne nigdy nie dostaniemy ani nie osiągniemy w naszym pojedynczym, własnym życiu. Szczególny jest zapach wiosenny i świeży niepokój oczekiwania na nowe wydarzenia. Wszystkie zalety wiosny są niby banalne: odradzanie się życia, nadzieja i miłość. Zapach powietrza budzi nadzieję, nie lęk. Ma się pewność, że kwiaty rozkwitną, a ptaki założą gniazda. Wiosną wszyscy się kochają i są dla siebie łagodniejsi.

   1 kwietnia Rodzice wyprzedzali nas w kłamstwach, które zazwyczaj były „horrendalne”. „Prima aprilis” – śmieli się z nas, gdy uwierzyliśmy w ich opowieści. W połowie kwietnia przypadały moje urodziny, o których Mama zawsze pamiętała i starała się ten dzień uczynić dla mnie szczególnie miłym. W kwietniu jednak żyliśmy oczekiwaniem na maj. W maju wiatr pachniał kwitnącymi ziołami. Pachniały mięty, piołuny, rozchod¬niki. Wiosenne zapachy, nastroje, uczucia i myśli, czas wiosennej przemiany.
Miesiąc ten ma w tradycji polskiej szczególne miejsce. W naszym domu to była rocznica konstytucji, o której znacze¬niu słyszałam od dziecka. – Pamięć konstytucji – mówił Ojciec – przez lata łączyła Polaków, kiedy trzech zaborców wymazało państwo polskie z mapy świata. W obecnym czasie musimy się także tym świętem wspierać... Na trzeciego maja wywieszał flagę, a było to w owych latach oznaką dość swoistej odwagi lub brawury. Podobno Tatuś bardzo chciał, by Henio urodził się trzeciego maja, i trochę był początkowo zawiedziony, że urodził się dwa dni później. Maj to pogodna, radosna tradycja związana ze zwyczajami kościelnymi – tradycja poświęcona kultowi Matki Boskiej. Jako mała dziewczynka codziennie chodziłam z Mamą na nabożeństwa majowe. Śpiewałyśmy – „Chwalcie łąki umajone, góry, doliny zielone, chwalcie cieniste gaiki, źródła i kręte strumyki... Chwalcie z nami Panią Świata, Jej dłoń nasza wieniec splata...” i „Maryjo, królowo Polski”.
Ojciec nie chodził tak często jak Mama do kościoła, jednak nie omijał nigdy wielkich świąt. Mama nie miała mu tego za złe, zostawał w domu i dopilnowywał gotującego się rosołu.
Zielone Świątki, zwane też świętem Zesłania Ducha Świętego, obchodzone są w dzień Pięćdziesiątnicy, czyli siedem tygodni po zmartwychwstaniu Chrystusa. W liturgii chrześcijańskiej te wiosenne święta obchodzone są uroczyście. Domy i kościoły ozdabia się drzewkami. Szliśmy wszyscy do kościoła z ga¬łązkami brzozy, które zrywaliśmy z drzewa rosnącego przed oknami. Po powrocie wkładaliśmy gałęzie do wazonu z wodą i niebawem wypuszczały listki.

Czerwiec, najdłuższe dni, krótkie noce. Lato rozkwitało za¬pachem ciepłych wieczorów, cierpkim smakiem czarnych jagód, które Mama kupowała na rynku bałuckim i piekła nam jagodowe bułeczki. To odgłosy kumkających żab w stawach i sadzawkach. – „Ach te noce, te czerwcowe...” śpiewała Hanka Ordonówna, ulubiona piosenkarka Taty. W wigilię świętego Jana Chrzciciela, kiedy następowało przesilenie dnia z nocą zwane nocą świętojańską, Mama opowiadała nam o puszczaniu wianków, zwyczaju rozpowszechnionym w innych stronach Polski.
Przychodziło lato z Bożym Ciałem, a latem rozpoczynały się wakacje. Wakacje to był ogród, wolność i swoboda. Ska¬kanka, zabawy w chowanego. Chrabąszcze, żuki i motyle. Bar¬dzo podziwiałam motyle i wyczekiwałam, kiedy siądą, by je schwytać w dłoń. Przyglądałam się im, trzymając palcami za skrzydełka, po czym napatrzywszy do syta wypuszczałam z po¬wrotem na wolność. Biedne motyle jednak nie mogły latać, nie mogły wzbić się do góry. Szamotały się targając skrzydełkami i siadały wyczerpane. Spoglądałam na swoje dłonie, widziałam na nich pyłek pozostawiony przez skrzydła motyla i bardzo się wstydziłam. Nauczyłam się, że motyle można podziwiać z daleka, że jak się je schwyci i potrzyma w dłoni, zabiera się im część ich siły, kaleczy na zawsze. Potem nieraz myślałam o tym, że są sprawy, które można podziwiać, analizować, kochać z daleka. Jak się je weźmie „pod lupę”, przenicuje, tracą swój koloryt, powab i umiejętność „wzbijania się wysoko”.

   Upalne dni sierpnia. Jak długo trwał upał w ciągu dnia mogłam określić po tym, jak długo spał kot. Koty zawsze spały w gorące dni. Nadchodził wrzesień, powoli zbliżała się jesień. Jesień w Polsce... Odczuwa się ją jak jakieś zagrożenie, na jesień nikt nie czeka. I pojawia się niepostrzeżenie. Tej zmianie pogody nie towarzyszy żadna tęsknota, żadne oczekiwanie na coś lepszego. Bo wiadomo, że się będzie pogarszało aż do mglistych Zaduszek wśród zgniłych liści i pierwszego śniegu. Zasnute mgłami pola, zeschnięte rośliny i bezlistne drzewa. W powietrzu wisi jakaś groza. Wydawać by się mogło, że jesień powinna budzić ufność, iż w domu znajdzie się schronienie przed nadciągającymi chłodami, ale nie, pojawiały się dziwne niepokoje. Ludzie mówili, że wszystkie wojny zaczynały się jesienią. Pamięć ostatniej wojny była bardzo żywa. Mama wspominała ciepły wrze¬sień 1939 roku.

   Nigdy nie lubiłam listopada. Dzień Świętych, Dzień Zmarłych, kiedy jeździliśmy tramwajem na cmentarze. Najpierw na Doły do Jędrusia, potem na drugi koniec Łodzi, na cmentarz na Chojnach, gdzie były groby dziadka Józefa i babki Wiktorii. Paliliśmy lampki, spotykaliśmy babcię Genowefę, ciocię Hankę z mężem Jaśkiem, kuzynów i dalszą rodzinę. Lubiłam ciepło lampek i widok rozświetlonego cmentarza.

Listopad był zawsze zimny i jakiś przesiąknięty śmiercią. Dopiero grudniowa perspektywa świąt zmieniała nastrój. Pojawiał się śnieg, który okrywał ogród pierzynką.
Wszystkie pory roku obserwowaliśmy w ogrodzie. Naj¬większym bowiem źródłem zabaw i naszą wolnością był duży ogród. Liczył blisko 800 metrów kwadratowych i wydawał się nam, dzieciom, naprawdę wielki. Końcówkę ogrodu nazywałam „tam daleko”. Całe moje dzieciństwo, młodość i potem wczesne dzieciństwo mojego synka upłynęły w tym ogrodzie. Zimą z utęsknieniem czekaliśmy na pierwsze oznaki wiosny, która pozwalała nam na wyjście do ogrodu i potem spędza¬nie w nim wszystkich ciepłych dni. Wiosną obsypywały się drzewa kwieciem na biało, kwitły wiśnie, jabłoń, wypuszczały listki krzaki agrestu, porzeczek, bzu, jaśminu. W ogrodzie rosło kilkanaście drzew wiśni, wysokie topole, które zasadził Tatuś i które wyrosły tak bujnie, że można je było dostrzec z daleka. Kiedyś Henio wdrapał się na jedną i na jej wierzchołku umoco¬wał flagę. Zdumieni sąsiedzi wciąż komentowali jego brawurę i brak ostrożności. Henio z nas trojga miewał najbardziej nie¬przewidziane pomysły. Ciągle coś psuł. Kiedyś dostał łuk do strzelania. Poszedł tego samego dnia z kolegami na pola i wró¬cił ze złamanym, zostały tylko strzały.

   Nasz ogród sąsiadował z trzema innymi, równie obszernymi. W ogrodzie państwa Dyjaczyńskich były drzewa jabłoni i grusze. My też mieliśmy jabłoń, ale jabłka u nich były słodsze, w każdym razie tak nam się zdawało. Henio przekradał się, czołgając przez ogród państwa Skoniecznych, wchodził na drzewo, obrywał kilka jabłek i wracał z łupem. Z Krzysiem obserwowaliśmy w ukryciu jego poczynania, bardzo się denerwując. Kie¬dyś będąc na drzewie i obrywając jabłka, zamarł ze strachu, bowiem stary pan Dyjaczyński wyszedł do ogrodu, usiadł na krześle i odpoczywał. Henio trwał w bezruchu na drzewie długi czas, aż nadszedł zmierzch i sąsiad wrócił do domu.

   Zazwyczaj trzymaliśmy się parami – albo ja i Krzysio przeciwko Heniowi, albo ja i Henio przeciwko Krzysiowi, albo oni przeciwko mnie. Lubiliśmy grę w okręty, która pozwalała wszystkim nam brać jednocześnie udział. We troje pod nieobecność Rodziców myszkowaliśmy w ich rzeczach. Otwieraliśmy duży kredens Mamy, przeglądając go dokładnie, albo chętniej szperaliśmy w szafce biblioteki Ojca. Trzymał w kopertach kolorowe pocztówki, w pudełkach wieczne pióra, orzełki z koroną, kolek¬cję monet. Pochyleni nad tymi zbiorami starannie je przegląda¬liśmy i podawaliśmy sobie, by każde z nas mogło się napatrzeć. Kiedyś odkryliśmy prawdziwy bagnet, był naoliwiony i brudził, gdy się go wzięło do ręki. Ojciec trzymał go starannie ukryty, zaglądaliśmy do niego i oglądaliśmy z respektem; wiedzieliśmy, że to jeden z powodów, dlaczego szafka w bibliotece jest za¬mykana na kluczyk. Kluczyk trzymany był w pudełku w szu¬fladzie kredensu Mamy. Szybko takie sprawy odkrywaliśmy. To szperactwo było tajemnicą nas trojga. Potrafiliśmy się kłócić, szarpać i obrażać na siebie. Także skarżyć na siebie do Rodzi¬ców, choć zazwyczaj karani byliśmy zawsze razem. Ojciec nie dochodził słuszności racji i chyba to z czasem wpłynęło na fakt, że zaczęliśmy unikać skarg. Zaczęło się także rodzić poczucie lojalności. Krzysio, jako najmłodszy i najsłabszy z nas, zazwy¬czaj był grzeczny i posłuszny, ale do czasu. Pamiętam naszą pierwszą bójkę, w której on zwyciężył, zrobił się silny. Odtąd unikałam konfrontacji. Do Krzysia pozostał mi jednak zawsze swoisty, opiekuńczy stosunek.

    Przed domem rosła rozłożysta, ogromna brzoza. Drzewo było na granicy naszej i sąsiadów, dlatego i my, i oni korzy¬staliśmy z niej, obrywając gałęzie na Zielone Świątki, używaliśmy do tego wysokiej drabiny. Drzew wiśniowych było tak dużo i rodziły tak obficie, że nie szanowaliśmy ich i owoce często usychały na drzewach. Zajadaliśmy wiśnie pasjami: tylko dzieci i ptaki można zapytać, jak smakują czereśnie i wiśnie. W późniejszych latach Henio zrywał je i sprzedawał całymi wiadrami. Pamiętam kwitnące krzaki bzu, jaśminu. Mama zrywała ukwiecone gałęzie i stroiła pokoje. Zapach był tak odurzający, że dotychczas go pamiętam. Wtulałam twarz i miałam żółty nos od pozostawionego pyłku. Mieliśmy dużo krzaków agrestu, który zrywaliśmy jeszcze zielony, nie mogąc doczekać się, kiedy dojrzeje. Pośrodku ogrodu rosła rozłożysta jabłoń. Rodziła owoce co drugą jesień, a ja ją pamiętam głównie z tego powodu, że była moim drzewem, na które wspinałam się i miałam tam pośród konarów nawet wygodne siedzenie. Uciekałam przed wszystkimi do ogrodu i właśnie na tej jabłoni czułam się szczęśliwa. Kiedyś Mama szukając mnie wypatrzyła tamże i głośno, w obecności jeszcze innych osób, powiedziała, że dość już tych moich wspinaczek po drzewach, że najwyższy czas, abym zaczęła zachowywać się jak „dziewczynkom przystało”. Odczułam to jako wielką przykrość i byłam zażenowana. Po¬dobnie, kiedy Tatuś rozstawił w ogrodzie namiot i chłopcy po¬stanowili w nim spać. W nocy pomarzli i Mama nosiła im pierzynkę. Mnie nie pozwolono spać w namiocie, bo byłam „dziewczynką”, co odczułam także jako niezasłużoną przykrość. Kiedy Ojciec zabrał Henia i Krzysia na wycieczkę do Bisku¬pina, Kórnika i okolic, postanowiwszy wcześniej, że „bezpiecz¬niej” będzie mnie zostawić, zaczęłam odczuwać swoją inność jako coś, co przeszkadzało mi uczestniczyć we wspólnych za¬bawach. Wcześniej biłam się z braćmi, bawiliśmy się w chowa¬nego w całym ogrodzie, brodziłam boso w kałużach po deszczu i czułam się znakomicie. Lubiłam te swoje siedem, osiem, dziewięć lat i nie miałabym nic przeciwko temu, by się czas zatrzymał w miejscu. Był to okres, gdy miałam w sobie poczucie radości, swoistej pewności co do układu z otaczającym światem. – Masz piękne rzęsy i będziesz się chłopcom podo¬bać – powiedziała znajoma Mamy. Zapamiętałam to, jak wszy¬stkie dziewczynki zapamiętują komplementy. W dzieciństwie marzyłam o własnym, małym niedźwiadku. Rodzice przyrzekli mi, że pójdą do zoo i kupią mi go. Bardzo długo w to wie¬rzyłam i czasami nie mogłam zasnąć w nocy, rozmyślając o małym, puszystym zwierzątku, takim samym jaki był na obrazkach książki. Po tym wspaniałym okresie jednak nastąpił nowy: za¬częto mnie traktować jakby inaczej, wymagać układnego zachowania „dobrze wychowanej panienki”. Wszystko, co dotychczas robiłam, cała swoboda, została jakby zakwestionowana. Pozostawiona była natomiast bez ograniczeń Krzysiowi i Heniowi. Traktowano mnie inaczej jako dziewczynkę i w dodatku – ku mojemu przerażeniu – jako osobę prawie dojrzałą. Kiedy mówiłam, że chcę podróżować po świecie i odkrywać nowe lądy, w odpowiedzi słyszałam poważne uwagi, że wpierw muszę się długo uczyć, powinnam znać obce języki, a i to nie jest żadnym gwarantem spełnienia moich marzeń. Rodzice stali się jakby poważni i przestali mnie przytulać uśmiechając się, ak¬ceptując wszystko co sobie układałam na przyszłość. Przestali obiecywać kupno małego niedźwiadka. Powiedzieli, że to jest niemożliwe i żebym myślała realnie. Zaczęto do mnie mówić jak do dorastającej osoby, nie jak do dziecka, i wcale mi się ten nowy okres nie podobał. Nie miałam z kim go przedyskutować, nie umiałam sama go przeanalizować. Wiedziałam tylko, że coś się zmieniło, że coś tracę, a nie wiedziałam, co zyskuję. Poczułam się wtedy bardzo samotna i wycofałam się w swoje książki, marzenia. Tęskniłam do czegoś, co miało kiedyś przyjść. Przestałam się zwierzać. Koleżanek nie miałam. Z mieszkającymi w okolicy Renatką Petrykowską i Tereską Dyjaczyńską o długich warkoczach nie umiałam się zaprzyjaźnić. Koleżanki nie były mi chyba wtedy potrzebne do szczęścia. Miałam w ogrodzie ukryte pod krzakiem agrestu miejsce, gdzie zbierałam kolorowe szkiełka i układałam z nich mozaikę. Szkiełka błyszczały w słońcu. Nazywałam to miejsce „kino-lino” i było moją tajemnicą.


Marzenia mojego dzieciństwa... Wynikały zazwyczaj z wra¬żeń po przeczytanych lekturach, zasłyszanych opowieści. Ca¬łym sercem opłakiwałam śmierć matki małego jelonka, rozmy¬ślałam, jak sama bym się nim zajęła i opiekowała najczulej. Marzyłam o zwierzętach, o jakimś takim nadzwyczajnym kontak¬cie z nimi, jak w bajkach, kiedy porozumiewały się ludzkim głosem i uczestniczyły we wszystkich przygodach. Filmów wówczas nie oglądałam, telewizora nie mieliśmy i swoje marzenia opierałam na czystej wyobraźni. Służyła mi „Księga dżungli” Kiplinga, wcześniej baśnie i bajki. Bardzo lubiłam książkę „Wydra pana Grahama”. Tatuś czytał nam niektóre, jak na przykład ulubione przez nas przygody małpki Fiki-Miki i Koziołka Ma¬tołka. Po latach, kiedy zamieszkałam w Warszawie, Melchior Wańkowicz czytał Tomusiowi fragmenty tej samej książki: „Koziołka Matołka”.


Zwierzęta mojego dzieciństwa... Byłam przyjaciółką wszystkich żywych istot. Pamiętam zawsze koty i psy. Tuliłam w ra¬mionach kota, nazywano mnie kocią mamą. Dobrze pamiętam Filuta, dużego kota w czarno-białe plamy. Przynosił do domu złapane myszy, dumny ze zdobyczy, by się pochwalić, czym straszył nas wszystkich. Nasza sąsiadka nazywała go wrednym i opowiadała historię, jak zostawiła mięso w kuchni na stole i oddaliła się na chwilę; powróciwszy zastała kota trzymającego w zębach mięso i chcącego się wydostać. Mięsa nie uratowała, ale zdążyła uderzyć kota ścierką. Po kilku dniach zastała w sypialni, na środku narzuty zasłanego łóżka, na kapie, pozostałość kocią. Zemścił się w ten sposób za wymierzoną mu karę. Filut wojował wciąż z innymi kotami i ślady stoczonych walk nosił na skórze: wciąż miał nowe zadrapania i skaleczenia. Był niezależny i nie przepadał za naszymi czułościami. Z jego obecnością wiąże się pewna tragiczna historia. Przypomnienie jej jest dla mnie wciąż dużą przykrością. Mama przyniosła pewnego dnia na przechowanie kotkę z małymi kotkami. Jej właścicielka wyje¬chała na dwa tygodnie i na okres jej nieobecności my mieliśmy się nimi zaopiekować. Kotka była syjamką o pięknym, beżowobrązowym futerku, małe kocięta były rozkoszne, choć niewiele bawiliśmy się z nimi, ponieważ kotka nie pozwalała nam. Czuła się niepewnie w naszym domu, którego wcześniej nie znała, tym bardziej że wiedziała, że inny kot jest tu stałym mieszkańcem. Ile razy Filut wracał do domu, zawsze witała go złymi pomrukami. Bał się jej wyraźnie i starał się powracać do domu w późnych godzinach wieczornych. Kilka razy kotka zaatako¬wała go i Filut z trudem jej umknął. Pewnego wieczoru nie pod¬dał się, ale zaczął walczyć. Był rozwścieczony i zdesperowany. Rzucali się na siebie z pazurami, wreszcie przywarli szczękami i jeden drugiego próbował chwycić za szyję w morderczym uścisku. My wszyscy zaskoczeni szybko toczącymi się wypadkami, przerażeni patrzyliśmy na ich zmagania. Ojciec chwycił za szczotkę i próbował rozłączyć walczące koty. Długo moco¬wał się, aż odskoczyły od siebie. Filut uciekł na zewnątrz i nie pojawiał się przez kilka dni. Kotka zaś wyraźnie słaba poszła do swoich kociąt. Nad ranem zastaliśmy ją martwą. W domu zapanowała straszna atmosfera. Musieliśmy dokarmiać osierocone kocięta, czekaliśmy z niepokojem na właścicielkę. Kiedy się pojawiła, wiadomość przyjęła spokojnie, zostawiła nam naj¬mniejszego kotka i zabrała pozostałe dwa ze sobą. Odtąd mieliśmy w domu dwa koty. Filut traktował wyrozumiale i ostrożnie małego kotka, a ja długo nie mogłam zapomnieć o tym wydarzeniu. Tuliłam wciąż w ramionach małą kotkę i w rodzinnym albumie mam zdjęcia w ogrodzie właśnie z nią w objęciach. Na¬zwaliśmy ją Basią. Jako syjamka wymagała specjalnego jedze¬nia. Kupowaliśmy dla niej rybę, lubiła surowe jaja. Piła wodę, nie lubiła mleka. Basia szybko podrosła i stała się dużą pięk¬nością. Zazwyczaj rano budziła wszystkich głośnym, nieprzyje¬mnie brzmiącym miauczeniem, nawołując do podania jej śniadania. Pewnego dnia przyszła do domu chora, nie chciała nic jeść, po kilkunastu godzinach zdechła. Zapewne została otruta, jak podejrzewaliśmy, przez sąsiada. Mieliśmy sąsiada oddalo¬nego o kilka domów, mieszkającego w dwuizbowym małym domku, którego całym światem były gołębie. Koty z okolic rzucały się na nie i sąsiad ich nie lubił. Ten sąsiad był dla mnie postacią jak ze złej bajki. Kiedyś opowiedział nam, jak wziął naszego dorosłego Filuta do teczki i wywiózł tramwajem w drugi koniec Łodzi. Kiedy wrócił do domu po kilku godzinach, zastał Filuta na podwórku czającego się na gołębie. Kot wrócił przez całe miasto do siebie, do domu. Staraliśmy się chronić Filuta przed złością tego sąsiada, ale trudno go było stale pilnować. Filut chadzał własnymi drogami, był niezależny.

Okrucieństw względem zwierząt było wiele i często jako dzieci to obserwowaliśmy. Pamiętam dobrze scenę, gdy jako dziewczynka wracałam z Mamą do domu. Ulicą szedł koń, cią¬gnąc ogromny wóz wypełniony węglem. Koń szedł wolno, wreszcie stanął. Silny, duży mężczyzna zaczął go bić, okładając zwierzę batem. Krzyczał przy tym i rzucał wyzwiskami. Zwierzę próbowało ciągnąć, ale nie dawało rady. Mężczyzna bił coraz zapamiętalej. Zaczęłam strasznie krzyczeć i nie pamiętam, co stało się dalej. Znalazłam się w domu, Mama nachylała się nade mną i opowiadała innym, że przejęłam się, widząc jak biją konia.
Filut ostatecznie – tak jak Basia – został otruty. Był przebiegły i ostrożny, ale zapewne osoba, która go otruła, była bardziej przebiegła. Widząc śmierć zwierząt, wypytywałam Mamę o zja¬wisko śmierci. Ze zgrozą dowiedziałam się, że i ludzie umierają. – I ty umrzesz? I Tatuś? – pytałam oszołomiona. Ulicą czasami przejeżdżał czarny karawan, w tych latach używany od czasu do czasu do pogrzebów. Duże anioły podtrzymywały szklane drzwi karocy, posępnej, czarnej. Ten karawan mógł straszyć małe dzieci samym wyglądem.


Gwałtowne śmierci zwierząt nie były rzadkie i stanowiły tragiczne przeżycia mojego dzieciństwa. Kiedyś Mama przyniosła małego kotka o tygrysim ubarwieniu. Był delikatny i ufny. Nie spuszczałam go z oczu, ale upływał czas i kot czuł się bar¬dziej swojsko w domu i w ogrodzie. Któregoś dnia podszedł do miski dużego, żółtego psa Azy i zaczął z niej coś wyjadać. Aza patrzył na niego pełen czujności, kotek odszedł od miski i zbliżył się do niego. W pewnym momencie pies chwycił go w pysk i zaczął potrząsać. Przerażona zaczęłam krzyczeć, ale pies nie puszczał. Wbiegłam do domu, powtarzając sobie na głos: – To nieprawda, to nieprawda!... Wybiegłam ponow¬nie, pies wciąż tarmosił zwierzątko. Narobiłam krzyku, zbiegli się wszyscy, Mama wyrwała kotka z psiego pyska. Był mokry i przerażony, ale wydawało się, że po wypoczęciu wydobrzeje. Niestety, po kilku godzinach zdechł. Poczucie winy z tego po¬wodu nie opuszczało mnie latami. Uważałam, że gdybym na¬tychmiast podniosła krzyk, a nie wbiegła do domu w przeraże¬niu i traciła cenne minuty, uratowałabym go. Wstydzę się tego strusiego zachowania do dziś. Struś chowa głowę w piasek, aby nie widzieć, co się dzieje. Niczego się tym nie dokona i przed niczym nie umknie.


Mieliśmy koty i psy, ale i kulawego szpaka, i jeża. Przynieśliśmy go z ogrodu i jeż zamieszkał odtąd w domu. Pił zostawione mu mleko, w nocy budził nas hałasując, stukał zabaw¬nie, poruszając się po kuchni. Umknął jednak przy pierwszej lepszej okazji. Do naszego ogrodu ściągnęły inne koty z oko¬licy zwabione małymi kurczętami. Mama chowała je w ogrodzie, dokupywała małe kaczki, czasami indyczki, całe ptactwo hodując na niedzielne obiady i na codzienne jajka. Pamiętam także swoje przywiązanie do niektórych kur, które dały się ob-łaskawiać i zachowywały bardzo przyjaźnie. Od czasu do czasu ulubiona moja kura trafiała do garnka i wtedy zalewając się łzami nie chciałam ruszyć obiadu. Może to wówczas narodził się we mnie wstręt do jedzenia kurzego mięsa, który dopiero po latach, daleko od Polski, przełamałam.

Henio strzelał z procy do kur sąsiadki i kiedyś jedną trafił i zabił. Szybko przynieśliśmy szpadel i zamiast przyznać się, stchórzyliśmy i zakopaliśmy ją. Sąsiadka nawet obiadu nie mogła z niej zrobić. Podobna sytuacja powtórzyła się ja¬kiś czas potem. Przynieśliśmy szpadel, wykopaliśmy dół, chcie¬liśmy zabrać kurę, gdy ta odzyskała przytomność i z krzykiem uciekła. Niezwykle dorodne koguty pilnowały naszych kur. Chyba najwcześniejsze wspomnienia dotyczą olbrzymiego „kuraka”, który atakował dzieci. Dopadł kiedyś Henia, który przewrócił się i krzycząc głośno leżał na ziemi, dając się dziobać rozwścieczonemu kogutowi. Pobiegłam przerażona do Mamy, która przegoniła koguta, śmiejąc się przy tym głośno z całego wydarzenia, co wydawało mi się bardzo niestosowne.

Był niedługi okres, kiedy Mama kupowała w wylęgarni małe kurczęta, które trzeba było pilnować i chronić przed kotami z okolicy, dopóty nie podrosły. Zajęcie to przypadało mnie, nie lubiłam go, bo nie było prawie dnia, bym nie straciła jednego. Kot zawsze dopadł upatrzonego i zjadał go prawie na moich oczach. Kilka też razy domowa kura wysiadywała jajka. Pamię¬tam, jak nakrywałam poduszką jajka i „odstawiałam” kurę na krótki okres, aby coś zjadła i chwilę postała w miejscu. W jakiś czas potem godzinami obserwowaliśmy wylęganie, przynosząc często kurę w koszyku z wylęgającymi się kurczętami do kuchni. Malutkie pisklątka, puszyste i piszczące, były dla mnie niezwykłą atrakcją, obserwowałam je z dużą przyjemnością.


Najważniejsze jednak w hierarchii były psy. Mieliśmy psa podwórzowego i mieliśmy psa w domu. Zapamiętałam dwa psy podwórzowe: wilczura zwanego Bari i żółte psisko zwane Azą, które wcześniej wspomniałam w związku z tragicznym in¬cydentem z kotkiem. Bari zmarł (w naszym domu nie mówiło się o psach, że zdechły) w dość późnym wieku i pamiętam, jak Tatuś ze łzami w oczach zakopał go w ogrodzie, po czym ja z Heniem i Krzysiem na drugi dzień utworzyliśmy rodzaj mogiły. Postawiłam nawet słoik z kwiatami. Mama, zobaczywszy nasze dzieło, zdenerwowała się i popsuła całość krzycząc, że nie można urządzać tego typu zabaw, bo przywołuje się nie¬szczęście. Dla nas to nie były wcale zabawy.

Po Barim długi czas nie mieliśmy psa podwórzowego. Bari zresztą był psem łagodnym i jedynie swoim szczekaniem odstraszał ewentualnych intruzów. Był psem mocno starszym i takiego go zapamiętałam. Byłam za mała, by pamiętać go młodym. Aza zaś był psem, którego nazywam psem podwórzowym swojego dzieciństwa. Psem domowym była Psotka. Aza był przybłędą. Kiedyś pojawił się w naszej okolicy duży, żółty pies. Wszyscy sąsiedzi dawali mu jeść, nocował zaś u nas w pozostałej po Barim budzie. Nie tylko nocował, ale naszego domu strzegł i ktokolwiek do nas przychodził, witany był ujadaniem i wyszczerzonymi białymi kłami. Mój Ojciec w końcu zdecydował, że skoro pies u nas śpi, dajemy mu jeść i nas strzeże, powinniśmy go zaadoptować i przyjąć na stałe. Uwiązał go więc na łańcuchu, podobnie jak kiedyś Bariego. Żółte psisko nazwane zostało przez nas Azą i w niedługim czasie zaakceptowało wszystkie normy i wymagania. Psia buda nie była zwy¬czajną budą. Mieściła się w środku dużej przybudówki, miała dostęp do środka, gdzie zimą podawało się jedzenie, była dobrze okryta i chroniła przed zimnem. Latem pies miał swoje letnie legowisko i łańcuch uwiązany na długim drucie, mógł więc biegać dowolnie. W nocy z soboty na niedzielę pies był puszczany wolno. W niedzielę rano wracał zmęczony i po wy¬piciu wiadra wody odpoczywał pół dnia. Nie wiedzieliśmy, gdzie biegał, ale nie sprawiał nikomu kłopotów i zawsze wracał do domu nad ranem. Nie wiedzieliśmy także, jak pies odlicza dni tygodnia, ale zawsze w sobotę wieczorem był podniecony i czekał niecierpliwie uwolnienia. Aza był z nami zżyty i od¬dany domowi. Akceptował Psotkę, może było to łatwiejsze, ponieważ Psotka pojawiła się jako dwumiesięczny szczeniak. Jak zwykle, Mama nie wiadomo skąd przyniosła kiedyś małe, czarne, puszyste psiątko, które podarowała mnie i był to mój pierwszy własny pies. Czesałam go, kąpałam, bez przerwy trzymałam na kolanach. Pies mnie nie odstępował na krok, nie oddalał się samotnie, był niezwykle przyjaznego usposobienia. Przelewałam na niego wszystkie czułości, których nie chciały wcześniejsze psy i o które nie bardzo dbał kot Filut. Był to pierwszy domowy pies, dotychczas były psy podwórzowe. W domu zawsze były koty. Wszystkie jednak chadzały własnymi drogami i nie oddawały uczuć w sposób, który potrafi oddać prawdopodobnie jedynie pies.

(.....)