Groot verseboek
Publisher: Tafelberg
Published: 1980
Place of publication: Kaapstad
Number of pages: 535
Description: *Groot Verseboek*, saamgestel deur D.J. Opperman en in 1980 deur Tafelberg-Uitgewers Beperk in Kaapstad uitgegee, is ’n omvattende bloemlesing van Afrikaanse poësie. Die samesteller se doel was om die “mooiste Afrikaanse gedigte” in een band saam te vat, terwyl dit ook ’n beeld van die ontwikkeling van Afrikaanse poësie bied. Die klem val op die estetiese waarde van die gedigte, hoewel historiese en verteenwoordigende oorwegings ook ’n rol speel in die keuse en rangskikking.

Opperman verduidelik in die “Verantwoording” dat die rangskikking van die digters gebaseer is op ’n literêr-historiese ondersoek, eerder as bloot die publikasiedatums van digbundels. Hy neem die ontstaanstydperk van gedigte in ag, selfs dié wat aanvanklik in tydskrifte verskyn het, om ’n akkurate beeld van die poësie se ontwikkeling te gee. Die gedigte van elke digter is saamgegroepeer, en binne elke groep is die digter se eie volgorde, sover moontlik, gehandhaaf. Die bloemlesing sluit ook gedigte in wat nie noodwendig die digter se beste is nie, maar wat insig in sy of haar werk bied.

Die bundel begin met vroeë Afrikaanse gedigte wat die taalstryd en kulturele identiteit van die Afrikaners weerspieël. F.W. Reitz se “Klaas Geswind en Syn Perd”, “Die Steweltjies van Sannie” en “De „Lady Roberts”” is voorbeelde van hierdie vroeë volksverse, dikwels humoristies en direk in hul taalgebruik. “Klaas Geswind en Syn Perd” is ’n amusante storie oor Klaas wat te lank in die dorp kuier en ’n skrikwekkende ontmoeting met spoke by die kerkhof het, maar dit eindig met ’n les oor die gevare van drank. “Die Steweltjies van Sannie” vertel op ligte trant van ’n jong man se onvermydelike huwelik na ’n droom oor sy geliefde se stewels, en hoe hy daarna ontevrede raak met sy lot. “De „Lady Roberts”” is ’n spotlied oor die Engelse militêre ingryping tydens die Anglo-Boereoorlog, waarin “Lady Roberts” – moontlik ’n metafoor vir die Britse beleid van verskroeide aarde – in Suid-Afrika agterbly en skade aanrig.

Ander vroeë gedigte, soos “Dopper Joris en Syn Seiltjie” deur Pulvermacher (Adam de Smidt), bied ’n kykie in die destydse sosiale lewe en spreek ’n verlange uit na ’n ontbrekende element in die lewe van die hoofkarakter. Die vers “Die Afrikaanse Volkslied” deur A. Pannevis, C.P. Hoogenhout, D.F. du Toit en S.J. du Toit, en “Ons Toekomstige Volkslied” en “Vooruitgang” deur C.P. Hoogenhout, demonstreer die ywer vir die erkenning en bevordering van Afrikaans as volwaardige taal. Hierdie gedigte beklemtoon die trots op die Afrikaanse land, taal, reg en geloof, en lewer kritiek op die anglisering van die Afrikaanse kultuur. “Hoe die Hollanders die Kaap Ingeneem het” deur S.J. du Toit is ’n fassinerende verhaal wat die aankoms van die Nederlanders in die Kaap vanuit die perspektief van ’n Griekwa, ou Danster, vertel. Dit beskryf die onbegrip en uiteindelike misleiding van die inheemse bevolking deur die “Duusvolk” (Hollanders) deur middel van ’n beesvel wat in lang repe gesny word om meer grond te bekom. Hierdie gedig is ’n vroeë voorbeeld van ’n alternatiewe historiese narratief in Afrikaanse poësie. S.J. du Toit se “Transvaalse Vryheidslied” is ’n vryheidslied wat die Vierkleur van Transvaal en die Boere se stryd teen Britse oorheersing vier.

J. Lion Cachet se “Die Afrikaanse Taal” personifieer Afrikaans as ’n “arme Boerenôi” van edele bloed wat deur ander min geag word, maar wat uiteindelik haarself as “koningin van heel Suid-Afrika” sal vestig met ’n “towerstaf”. Dit is ’n allegoriese gedig wat die stryd om die erkenning van Afrikaans as taal uitbeeld. Petrus (P.D. Rossouw) se “Stellaland” is ’n gedig wat die figuur van John Mackenzie aanvat en hom bespot vir sy mislukte pogings in Stellaland, wat ’n politieke konteks van daardie tyd weerspieël. Pikkedel se “Op Hartebeesfontein” skilder ’n lewendige beeld van ’n “sheepskin”-dans op ’n plaas, vol vrolikheid, drank en onverwante romanse, wat eindig in ’n chaos van geweld en vlug. C.W. Joubert se “Nuttige Reseppe” is ’n humoristiese versameling rympies wat absurde “reseppe” vir verskeie kwale soos hoofpyn, tandpyn en jig gee, bestaande uit onmoontlike of onsinagtige bestanddele. Anonieme liedjies soos “Padda in die dam,” “Die Bruin Perd,” “Hier sit Ek,” “Myn Bruine Oge,” “Daar waar die Son,” en “Die Arme Boer” bied ’n kykie in die volksmond se lewe, liefde, teleurstelling en die swaarkry van die boeregemeenskap met sprinkane en droogte.

Die bundel bevat ook gedigte van Eugène N. Marais, insluitend sy bekende “Winternag,” wat die koue en skraalheid van die winterlandskap beskryf met ’n gevoel van melancholie en ’n soeke na dieper betekenis. “Skoppensboer” is ’n filosofiese gedig oor die verganklikheid van die lewe en die onvermydelikheid van die dood. “Waar Tebes in die stil Woestyn” spreek ’n verlange uit na vrede en ’n terugkeer na die natuur, weg van menslike praal. “Die Dans van die Reën” en “Mabalêl” is twee gedigte wat die natuur as ’n lewende, dinamiese entiteit uitbeeld. “Die Dans van die Reën” personifieer reën as ’n dansende suster wat die winde nooi en die landskap transformeer, terwyl “Mabalêl” ’n tragiese verhaal is van ’n jong meisie wat deur ’n krokodil in die Rakwena-rivier gevang word.

*Groot Verseboek* is dus nie net ’n versameling gedigte nie, maar ’n literêr-historiese dokument wat die evolusie van Afrikaanse poësie van sy vroegste vorme tot meer komplekse en diepsinnige werke uitbeeld. Dit dien as ’n belangrike verwysingsbron vir die studie van Afrikaanse letterkunde.