Türk edebiyatında insan
By: Nurettin Öztürk.
Edition: 1. baskı.
Series: Atatürk Kültür Merkezi yayını -- 257
Publisher: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı
Published: 2001
Place of publication: Maltepe, Ankara
Language: tur
Number of pages: 503
Subjects: Turkish literature -- 19th century -- History and criticism.; Philosophical anthropology.; Human beings in literature.
Description: İnsan düşüncesinin en eski konusu kendisi hakkındadır: "İnsan nedir? Bu dünyadaki
yeri ve anlamı nedir?" Türk düşüncesinde de bu soru tarih içinde periyodik olarak ele
alınmıştır. Verilen karşılıklar Türk tarihinin üç önemli döneminde üç değişik nitelikte
olmuştur.
Kavim dönemi Türk düşüncesi insanı destanî kavrayış içinde ele almıştır. Destanî
veriler kolektif bir üslupla işlenmiştir. Görüşler ve metinler anonimdir. İnsan bu dönemde
evrenin üç önemli varlığından biridir. Gök ile yer arasındadır. Varlığı Tanrı'dan gelir. Bilgisi
de Tanrı tarafından bağışlanır. Yapıp etmeleri her zaman Tanrı kayrası iledir. Akıncı hayata
bağlı olarak insan benliği hareket içinde oluşur.
Ümmet dönemi insanı daha çok tasavvufî metinlerde anlatılmıştır. Her ne kadar
metinlerin yazarları belli ise de, görüşler devrin ruhunu yansıtmak bakımından kolektiftir. İç
bütünlenme bu dönemin karakteristiğidir.
İlk iki dönem insanı bilgi ve imanı, düşünce ve davranışı ayırmaz. Her şey yaratan,
yürüten, olduran ve öldüren Tanrı'dan gelir.
Kollektif tasarılar millet döneminde son bulur. Artık insana ilişkin yaklaşımlar görüş
ve metin bakımından ferdîdir. İnsan bilgi ve imanı ile düşünce ve davranışı ayrılır. İnsan
Tanrı'nın verdiği yetenek ve imkânları görerek kullanmaya başlar. Brehier'nin dediği gibi
"insan kendisi ne yapıyorsa (nasıl bir seçme yapıyorsa) alınyazısı da odur".11 Kader imkânlar
dizisi, kaza ise onlardan birinin yapılışıdır. Mutlak bütüncü kavrayışlar yerine tasnif, tahlil ve
terkip metodu hayatı kuşatır. İlk iki dönemin verilmiş insanı, kendini kuran insana dönüşür.
Mutlak bütünlük manasının silinmesi ve çözümlemenin hakimiyeti insanın kendini
tanımasını kolaylaştırmakla birlikte huzursuz bir ortam da yaratır. Hürriyet ve mecburiyetleri
bulmak için artık herkes kendi başına bir fâtih olmalıdır.
Millet döneminin başlangıcı ve rahmi olan Tanzimat dönemi Türk edebiyatında
yansıyan insan motiflerini ve genel insan anlayışını konu alan bağımsız çalışmalar neredeyse
yoktur.
Tanzimat edebiyatının ilk dönemini temsil eden Şinasi-Ziya Paşa-Nâmık Kemâl
üçlüsünün insan anlayışlarını anlayabilmek ve sergileyebilmek amacını taşıyan bu
araştırmada kullanılan yöntem, herşeyden önce, Türkolojiye Köprülü tarafından kazandırılmış
olan "tarihî devamlılık" idi. Sonradan mukayeseler ve göndermeler yapmayı kolaylaştırmak
üzere; ilk bölümde "düşünce tarihinde insan" konusu ele alınmış ve bunun ardından kavim ve
ümmet dönemi Türk insan anlayışı, metinler yorumlanarak belirlenmeye çalışılmıştır.
Kavim ve ümmet dönemi Türk insan anlayışı incelenirken temel olarak Dumézil'in
"tripartie" teorisinden yararlanılmıştır. Dumézil bu teorisini mukayeseli sosyal antropoloji
çalışmaları için geliştirmiştir. Bununla birlikte kendisi teorisinin Oğuz-Türk toplumuna
uygulanamayacağını düşünmektedir. Prof. Kaplan'ın tipoloji araştırmalarının da yardımıyla
Türk toplumuna yeniden uygulanan bu teori sâyesinde, kavim dönemi tipleri kut sahibi bilge,
küç sahibi alp ve ülüg sahibi ülüglü tip olarak belirlenmiştir. Böylece, kavim dönemi ideal
tipleri arasına alp yanında bilge ve ülüglü de katılmış olmaktadır. Bu katmanın geçerliliği
metinlerle denetlenip desteklenmiştir. Bunun ardından, ideal tip ile ideal insan arasında bir
ayrım gözetilmiştir. İdeal insan, bu üç yeteneği benliğinde dengelice biriktiren "tükel tınlıg"
terimiyle kavramlaştırılmıştır. "Tükel tınlıg" ın Türk kavim dönemindeki en yetkin örneği,
Oğuz Kağan olarak belirlenmiştir.
Ümmet döneminde bilge, alp, ülüglü tiplerinin sırayla velî, gâzî, ahî biçimine
dönüşmeleri olgusu, yine tarihî devamlılık metodu ışığında gösterilerek, tâkip fikri
güdülmüştür. Ümmet dönemi ideal insanı da "tükel tınlıg" ın devamı olarak, tasavvufî-İslâmî
terimle "insan-ı kâmil" diye kavramlaştırılmıştır. İnsan-ı kâmil kavramı, otantik anlamına
ilişilmeden ve mevcut anlamlarına ilaveten, aynı anda hem velî, hem gâzî, hem de ahî
olabilen, bu üç ideal tip yeteneğini benliğinde biriktiren ideal insan olarak tanımlanmıştır.
"İnsan-ı kâmil" in Türk ümmet dönemindeki en yetkin örneği, Hz. Muhammed olarak
belirlenmiştir.
Millet döneminin başlangıcı olan Tanzimat'ta ise konu tabaka ve tiplerin organik
dayanışmadan mekanik dayanışmaya geçmeleri ve uzmanlaşmaya bağlı işbölümünün
başlaması açısından işlenmiştir. Bu dönemin insanı, metafizikte büyük ve derin bir
soyutlaşmaya, buna karşılık fizik alanda geniş bir dünyevîleşmeye dayanarak ferd-insan
olmaya başlar. O, vehbî ideallere dayalı ruhî terakkî yerine, kesbî birikimlere bağlı medenî
terakkîye öncelik verir. Bu açıdan insan-ı kâmil kavramının kemâlât-ı insaniye kavramına
dönüşüp Tanzimat yazarlarınca sıkça kullanılması öğretici olmalıdır. Ruhun terakkîsi bu
önceliğe bağlı olarak sivil ve tabiî şartlar altında gerçekleşecektir. Yeni Türk insan anlayışı
bu dönemde kavramlaştıran, akıllı, bilen, kentli/devletli, iktisadî, ideal, inançlı ve değerler
sahibi varlık olmak motifleri bakımından Şinasi, Nâmık Kemâl ve Ziya Paşa'nın metinleri
kullanılarak sergilenmeye çalışılmıştır. İnsanın değişik niteliklerini anlayabilmek ve
yorumlayabilmek amacıyla felsefe, sosyoloji, tarih, siyaset bilimi, iktisat, ahlâk teorisi, din
bilgileri gibi araştırma alanlarından da yararlanılmış olmakla birlikte; bu noktada başvurulan
temel disiplin felsefî antropoloji olmuştur. Fakat, konuyla ilgili en önemli çalışmayı yapmış
olan Takiyettin Mengüşoğlu'nun saydığı felsefî antropolojik nitelikler, yukarıdaki niteliklere
göre sayı ve kavramlaştırma açısından farklılıklar göstermektedir. Dolayısıyla Dumézil'in ve
Mengüşoğlu'nun yönelişlerinin olduğu gibi benimsendiği söylenemez. Küçük bir
karşılaştırma, aradaki farkları gösterecektir. Ancak, farklı tutumlar anılan bilginleri
yanlışlama çabasının sonucu değildir. Ele alınan metinlerin, başka bir deyişle veri evreninin
ve araştırmanın niteliği, bu farkların temelini oluşturur.
Eğer üç yeni Türk edebiyatçısının değişik motiflerle sergiledikleri insan anlayışları
özetlenecek olursa, şunlar söylenebilir:
Şinasi'nin insanı öncelikle akıllı varlıktır. Tanrı vergisi olan aklının faaliyeti ile ortaya
koyduğu hikmet, bu insanın hayatını kolaylaştıran en önemli araçtır. İnsanın üretme
faaliyetinde en önemli unsur, tabiattır. Tabiatın akıl ve bilgiyle işlenmesi, iktisadî insanı verir.
Üreten insan, ilerler. Ne var ki Şinasi terakki fikrine bağlı olmakla birlikte insanın tarih süreci
içinde kendini var etmesi görüşünden yoksundur. Onun insanı, akıl ve ihtiyaçları sonucunda
yüksek bir kent ortamı kurar. Fakat bu ortam, hürriyetsiz sağlıklı olamaz. Hürriyetinin ferd ve
toplum olarak farkına varan ve bunun için mücâdele eden insan, özlemini duyduğu dünyanın
sıradan ve yüce bütün değerlerini aklıyla oluşturmalıdır. Şinasi'nin insanı inançlıdır. Ama bu inanç nitelik olarak ferdîdir. İnsan, inanç yönünü de aklı ile inşâ etmelidir. Şinasi'de yeni Türk
insanının temel nitelikleri başlangıç olarak bulunmaktadır.
Ziya Paşa, gerek eserlerinde ve gerekse hayatında, Orhun Yazıtları'nda geçen bir
deyimle tam bir "ikin ara" insandır. İnanç, değer, akıl ve ideal insan motifleri bakımından
Ziya Paşa'nın yüzü "ibn vakt" olan "insan-ı kâmil" e bakar. Fakat kavramlaştıran, kentli, bilen
ve üreten motifler yönünden onun insanı yenidir ve "kemâlât-ı insaniye" kavramına bağlıdır.
Bu yönler bakımından Ziya Paşa ile Nâmık Kemâl arasında önemli bir fark bulunmamaktadır.
Yeni Türk edebiyatına bütün gücüyle damgasını basmış olan Nâmık Kemâl, dostunun insan
anlayışı üzerinde ancak "ittihâd" ettikleri ve "muvâfık" kaldıkları ölçüde etkili olabilmiştir.
Millet döneminin başlangıcında en güçlü ses ve kalem olan Nâmık Kemâl, başka
yönlerden olduğu gibi insan anlayışı bakımından da Şinasi'nin başlangıçlarını genişletip
derinleştirir. Bu konuda kavramlaştıran ve kentli/devletli varlık olarak insan motifleri ilk
sırada gelir. Akıllı varlık olan insan motifi, Nâmık Kemâl'de vurgusu Şinasi'ye göre azalmış
olarak sürer. Nâmık Kemâl, Şinasi ve Ziya Paşa'nın üzerinde durmadığı iradî ve tarihî insan
motifini öne çıkarır. İnsanın kentli hayatına hukukî çerçeveyi onsuz olmaz bir sosyal unsur
olarak ekler. Ayrıca insanın üreyen ve üreten nitelikleri de Nâmık Kemâl tarafından geniş bir
biçimde ele alınır. Bu genişliğe ondan önce rastlanmamaktadır.
Tanzimat döneminde, insanın değişik nitelikleri ile anlaşılabilmesi için, sürekli olarak
hayvan ile karşılaştırıldığı da görülmektedir. İnsanın varlık yapısı ve nitelikleri bakımından
hayvanla karşılaştırıldığında iki yönlü bir varlık olarak belirlendiği söylenebilir. Şemseddin
Sâmî'nin İnsan adlı eseri, böyle bir anlayışı yansıtır. Bu belirleme, dönemin genel olarak
içinde bulunduğu ikili durumun bir sonucu olarak düşünülmemektedir. İnsanın iki yönlülüğü,
evrensel bir problematik olarak her dönemde ve kültürde görülür. "İkin ara" deyimi bu
gerçeğin en yalın Türkçe anlatımıdır. Oğuz Kağan'ın iki eşinden birinin gök ışığından indiği,
diğerinin yerden biten ağacın içinden çıktığı da bu bağlamda hatırlanmalıdır. Özellikle Ziya
Paşa'nın yazılarında görülen bu ikili/trajik durum, Nâmık Kemâl'in eserlerinde de sıkça
yansıtılır. Fakat Ziya Paşa'nın durağan "ikin ara" insanına karşılık Nâmık Kemâl'in insanı
yükselen "ikin ara" insandır. Nâmık Kemâl'de hareket hâlindeki dinamik insan esastır. Bu
bakımdan Nâmık Kemâl'in insanı üniversalist ve tasavvufî insanın bir devamıdır. Fakat gerek
Şinasi, gerek Ziya Paşa, gerekse Nâmık Kemâl, "aşkın insan" ın değil "bu dünyacı" insanın
peşindedirler. Böyle bir insanın dünyadaki ödevini kendisi ve türü için mutluluğu kurmak
biçiminde belirlemesi kaçınılmazdır.
İnsân-ı kâmil kavramının kemâlât-ı insaniyeye dönüşümünün ardından Şinasi, Ziya
Paşa ve Nâmık Kemâl'in değişik motiflere dayalı insan anlayışları sergilendikten sonra;
Edhem Pertev Paşa, Ahmed Cevdet Paşa, Münif Paşa, Ahmed Midhat Efendi ve Şemseddin
Sâmî'nin insana yükledikleri nitelikler ve insan-hayvan karşılaştırmaları üzerinde kısaca
durularak, çalışma tamamlanmıştır.
İÇİNDEKİLER
GİRİŞ ...........................................................................................................................................
I.BÖLÜM: DÜŞÜNCE TARİHİNDE İNSAN.........................................................................................
A.KONU: İNSAN...........................................................................................................................
B.MİTOLOJİDE İNSAN..................................................................................................................
C.ANTİK FELSEFEDE İNSAN:......................................................................................................
1-FELSEFENİN DOĞUŞU.................................................................................................
2-SOKRATES ÖNCESİ FİZİK FİLOZOFLARI VE İNSAN..............................................
3-SOFİSTLER VE İNSAN...................................................................................................
4-SOKRATES VE İNSAN ...................................................................................................
D.ANTİKİTEDEN ORTA ÇAĞA: STOA VE İNSAN......................................................................
E.ORTA ÇAĞLAR VE İNSAN..........................................................................................................
F.İSLAM VE İNSAN..........................................................................................................................
G.YENİ ÇAĞ FELSEFESİ VE İNSAN .............................................................................................
1-RÖNESANS VE İNSAN...................................................................................................
2-AYDINLANMA ve İNSAN MERKEZLİ DÜNYA ANLAYIŞI......................................
3-FRANSA'DAN DÜNYAYA VE TÜRKİYE'YE DOĞRU KÜLTÜREL YAYILMA................................
II.BÖLÜM: TANZİMAT'TAN ÖNCEKİ TÜRK KÜLTÜR VE EDEBİYATINDA İNSAN ..................
A.KAVİM DÖNEMİ İNSANI...........................................................................................
1-TÜRK EDEBİYATI TARİHİNİN BÜTÜNLÜĞÜ VE DEVAMLILIĞI .........................
2-TÜRK TARİHİNİN DÖNEMLERİ ..................................................................................
3-TÜRK DESTANLARINDA İNSAN.................................................................................
4-DESTANLARDAN YAZITLARA ..................................................................................
5-TÜRK ÜNİVERSALİZMİ VE HÜMANİZMİ .................................................................
6-KAVİM DÖNEMİNDE ÜÇ TABAKA VE ÜÇ TİP.........................................................
7-TABAKA VE TİPLERİN BİRLİĞİ .................................................................................
8-BİLGE TİPİ ........................................................................................................
9-ALP TİPİ ...........................................................................................................
10-ÜLÜGLÜ TİPİ.......................................................................................................
11-KAVİM DÖNEMİ İNSAN ANLAYIŞI VE İDEAL İNSANI........................................
B.ÜMMET DÖNEMİ İNSANI....................................................................................
1-KURULUŞUN VE İNSAN ANLAYIŞININ ORTAK TEMELİ .....................................
2-KURULUŞ VE TARİHÎ DEVAMLILIK.........................................................................
3-KURULUŞ VE MİLLÎ MİSAK .....................................................................................
4-KURULUŞ TEORİLERİ.........................................................................................
a. Rüya Teorisi: ....................................................................................................
b.Aşiretten Devlete Yükselme Teorisi: ................................................................
c.Osmanlı Irkı Teorisi:.........................................................................................
d.Türk-Devşirme Mücadelesi Teorisi:.................................................................
e.Gâzî Devleti Teorisi:..........................................................................................
f.Dört Topluluk Teorisi: ......................................................................................
5-ANADOLU'DA ÜÇ TABAKA-ÜÇ TİP .......................................................................
a.Velî Tipi.............................................................................................................
b.Gâzî Tipi ............................................................................................................
c.Ahî Tipi..............................................................................................................
6-TABAKA VE TİPLERİN BİRLİĞİ: ...........................................................................
SERÎR-İ SALTANATTAN SERVER-İ KÂİNÂTA ..........................................................
7-ÜMMET ÇAĞI İDEAL İNSANI: İNSAN-I KÂMİL ......................................................
C.SONUÇ..............................................................................................................
III.BÖLÜM: TANZİMAT VE İNSAN...........................................................................
A.TANZİMAT'TAN SONRAKİ İNSAN ANLAYIŞININ SOSYAL VE TARİHÎ BAĞLANTILARI
B.TANZİMAT YORUM VE GÖRÜŞLERİNE GENEL BİR BAKIŞ........................................
C.DEVLETTEN HALKA VE FERDE............................................................................
D.İNSÂN-I KÂMİL'DEN KEMÂLÂT-I İNSÂNİYE'YE......................................................
E.ŞİNASİ'YE GÖRE İNSAN.......................................................................................
1-YENİ TÜRK EDEBİYATINDA YENİLİKÇİ BİR İNSAN OLARAK ŞİNASİ ..
2-ŞİNASİ VE İNSAN..........................................................................
a.Kavramlaştıran/Anlam Yükleyen Varlık Olarak İnsan Motifi:...........
b.Akıllı Varlık Olarak İnsan Motifi: ....................................................
c.Bilen Varlık Olarak İnsan Motifi: .....................................................
d.Kent/Devlet Varlığı Olarak İnsan Motifi: .........................................
e.İktisadî Varlık Olarak İnsan Motifi: .................................................
f.İdeal İnsan Motifi: ..........................................................................
g.İnanan Varlık Olarak İnsan Motifi:..................................................
h.Değerler Varlığı Olarak İnsan Motifi: ..............................................
F.ZİYA PAŞA VE NÂMIK KEMÂL'E GÖRE İNSAN .................................
1-YENİ TÜRK EDEBİYATINDA İKİ DOST İNSAN: ZİYA PAŞA VE NÂMIK KEMÂL...
a.Dönem-Kişilik-Eser Bağlantıları ..................................................................
b.Hürriyet'teki Makaleler Açısından Ziya Paşa ile Nâmık Kemâl................
c.İki Dostun İnsan Anlayışı Nasıl ve Nerede Bulunur? ..............................
2-ZİYA PAŞA VE İNSAN............................................................................
a.Kavramlaştıran/Anlam Yükleyen Varlık Olarak İnsan Motifi:..................
b.Akıllı Varlık Olarak İnsan Motifi: ...........................................................
c.Bilen Varlık Olarak İnsan Motifi: ............................................................
d.Kent/Devlet Varlığı Olarak İnsan Motifi: ................................................
e.İktisadî Varlık Olarak İnsan Motifi: ........................................................
f.İdeal İnsan Motifi: .................................................................................
g.İnanan Varlık Olarak İnsan Motifi:.........................................................
h.Değerler Varlığı Olarak İnsan Motifi: .....................................................
3-NÂMIK KEMÂL VE İNSAN.....................................................................
a.Kavramlaştıran/Anlam Yükleyen Varlık Olarak İnsan Motifi:..................
b.Akıllı Varlık Olarak İnsan Motifi: ...........................................................
c.Bilen Varlık Olarak İnsan Motifi: ............................................................
d.Kent/Devlet Varlığı Olarak İnsan Motifi: ................................................
e.İktisadî Varlık Olarak İnsan Motifi: ........................................................
f.İdeal İnsan Motifi: .................................................................................
g.İnanan Varlık Olarak İnsan Motifi:.........................................................
h.Değerler Varlığı Olarak İnsan Motifi: .....................................................
IV.BÖLÜM: I. TANZİMAT DÖNEMİNDE KALEME ALINAN DİĞER BAZI EDEBÎ ESERLERDE İNSAN MOTİFİ .
SONUÇ.
ÖZET...
SUMMARY ...
KAYNAKLAR.
Notes: At head of title: Atatürk Yüksek Kurumu.

Includes bibliographical references (p. 459-503).