札薩克圖汗部

札薩克圖汗部（），一作扎薩克圖汗部，又稱喀爾喀西路、札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟（），是清代喀爾喀蒙古四部之一。康熙三十年（1691年）置。1911年外蒙古獨立後被博克多汗國沿用。1923年，更名為“杭特希爾烏拉省”苏联科学院、蒙古人民共和国科学委员会编，《蒙古人民共和国通史》下部第一编（）。其地大致相當於今蒙古國戈壁阿爾泰省以及庫蘇古爾省、扎布汗省、烏布蘇省的部分地區。

沿革
1596年，被阿巴岱立为汗的喀尔喀右翼长赉瑚尔汗之子素巴第被推举为“扎萨克图汗”，成为第一代扎萨克图汗。皇太极征服漠南蒙古后以右翼蒙古宗主自居，与后金敌对。

康熙二十七年（1688年），厄魯特蒙古準噶爾部入侵喀爾喀三部，此時札薩克圖汗沙喇已被殺，其弟策旺扎布投奔清朝。三十年（1691年），策旺扎布赴多倫諾爾覲見康熙皇帝，受封為札薩克和碩親王，置札薩克圖汗部。次年，編札薩克圖汗部為九旗《平定朔漠方略》卷十二載八旗，無左翼右旗。據光緒《會典事例》卷九百七十及嘉慶《一統志》補出：
札薩克圖汗部中旗（札薩克圖汗旗）
札薩克圖汗部左翼左旗《平定朔漠方略》：“扎薩克郡王色稜阿海管西路左翼左軍事。”光緒《會典事例》載，乾隆二十一年始置札薩克。
札薩克圖汗部左翼右旗（《平定朔漠方略》無此旗）
札薩克圖汗部右翼左旗
札薩克圖汗部右翼右旗
札薩克圖汗部左翼前旗
札薩克圖汗部右翼前旗
札薩克圖汗部左翼後旗
札薩克圖汗部右翼後旗

康熙四十二年（1703年），晉封策旺札布為札薩克圖汗。雍正十年（1732年）削策旺札布汗爵，以其叔父之子、右翼左旗札薩克格哷克延丕勒襲札薩克圖汗位，兼管札薩克圖汗旗與右翼左旗，從此二者視為一旗。乾隆時札薩克圖汗部增至十八旗，與所附輝特部一旗，共十九旗，會盟於札克河源頭之畢都爾諾爾（湖），满语稱河源為“畢拉色欽”（《清史稿》地理志），故稱札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟《清史稿》作“札克畢賴色欽畢都里雅諾爾盟”。。
札薩克圖汗部中左翼左旗，康熙三十三年（1694年）置
札薩克圖汗部右翼後末旗，康熙三十六年（1697年）置
札薩克圖汗部中右翼末次旗，康熙四十八年（1709年）置
札薩克圖汗部中右翼末旗，康熙五十三年（1714年）置
札薩克圖汗部右翼右末旗，雍正二年（1724年）置
札薩克圖汗部左翼後末旗，雍正四年（1726年）置
札薩克圖汗部左翼中旗，雍正六年（1728年）置
札薩克圖汗部中右翼左旗，乾隆二十年（1755年）置
札薩克圖汗部中左翼右旗，乾隆二十一年（1756年）置
札薩克圖汗部中左翼末旗，乾隆二十二年（1757年）置
附輝特旗，羅布藏後裔。乾隆三十年（1765年）置，授輝特台吉拉克沁噶喇為札薩克一等臺吉，附札薩克圖汗部遊牧光緒《會典事例》卷九百七十理藩院封爵外札薩克二。

1911年外蒙古獨立，博克多汗國依舊沿襲清代的盟旗制度。1919年，北洋軍佔領外蒙古。1921年蒙古革命後，北洋軍被驅逐出境，蒙古人民黨上臺執政，封建王公和盟旗体制被废除。1923年，蒙古人民黨當局依據山川河流對全國省、縣進行改名，“札薩克圖汗艾马克”更名為“杭特希爾烏拉省”（）。1931年2月18日，廢除杭特希爾烏拉省，設立扎布汗省、庫蘇古爾省、烏布蘇省、科布多省。1940年，又從扎布汗省拆分出戈壁阿爾泰省。1941年12月11日，新設巴彥洪戈爾省。

中華民國方面，國民政府於1928年名義上設置蒙古地方，將札薩克圖汗部劃為札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟，直至1946年正式承认其独立，札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟在法理上仍為中華民國領土。

 札薩克圖汗部下屬的旗、沙畢 
札薩克圖汗部下屬以下的旗、沙畢（шавь，本意是“门徒”，指喇嘛门徒所属的封地）：О.Батсайхан, З.Лонжид, О.Баяртөр, Л.Алтанзаяа. (2012). МОНГОЛЧУУД: XX-XXI зуунд Зурагт түүх. Улаанбаатар. МОНСУДАР

清代旗名博克多汗時期旗名設立時間始封者下屬蘇木數備註  喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼末旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад зүүн гарын адгийн хошуу阿海扎薩克旗Ахай засгийн хошуу 1757一等台吉达什朋素克тэргүүн зэргийн тайж Дашпунцаг1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼右旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу墨爾根扎薩克旗Мэргэн засгийн хошуу 1757辅国公巴图济尔噶勒улсад туслагч гүн Батжаргал1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼右末旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын баруун этгээдийн адгийн хошуу達賴扎薩克旗Далай засгийн хошуу 1724辅国公沙克扎улсад туслагч гүн Шагж1扎勒堪扎呼圖克圖沙畢Жалханз хутагтын шавь扎勒堪扎呼圖克圖沙畢Жалханз хутагтын шавь1825五世扎勒堪扎呼圖克圖·羅桑班覺倫珠V дүрийн Жалханз хутагт Лувсанбалжирлхүндэв 1923年後改為烏力吉圖巴彥珠勒旗（Өлзийт Баянзүрх уулын хошуу）喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼左旗Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад зүүндэх гарын зүүн этгээдийн хошуу額爾德尼區扎薩克旗Эрдэнэ дүүрэгч засгийн хошуу 1694多罗贝勒根惇төрийн бэйл Гэндэн2(另有16個烏梁海鄂拓克)喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中左翼前旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын өмнөд хошуу清阿齊圖扎薩克旗Чин ачит засгийн хошуу 1691辅国公衮占улсад туслагч гүн Гүнзэн1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中右翼末次旗Халхын баруун замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу朝克太扎薩克旗Цогтой засгийн хошуу 1709一等台吉纳玛璘藏布тэргүүн зэргийн тайж Намаринзамбу1伊拉古克三呼圖克圖沙畢Ялгуусан хутагтын шавь伊拉古克三呼圖克圖沙畢Ялгуусан хутагтын шавь1867四世伊拉古克三呼圖克圖鲁布桑桑迪布IV дүрийн Ялгуусан хутагт Лувсансандив 1926年廢除喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼左旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын зүүн этгээдийн хошуу車臣扎薩克旗Сэцэн засгийн хошуу 1691多罗郡王色稜阿海төрийн жүн ван Сэрэн ахай1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼後旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын умард хошуу巴特爾扎薩克旗Баатар засгийн хошуу 1691一等台吉额尔德尼衮布тэргүүн зэргийн тайж Эрдэнэгомбо1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼中旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын дундад хошуу衛征扎薩克旗Үйзэн засгийн хошуу 1728辅国公喇布坦улсад туслагч гүн Равдан1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼右旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын баруун этгээдийн хошуу額爾德尼扎薩克旗Эрдэнэ засгийн хошуу 1691多罗贝勒卓特巴төрийн бэйл Зодов1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟附盟的輝特扎薩克旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганд хавсаргасан Хойдын засгийн хошуу蘇吉格圖扎薩克旗Сүжигт засгийн хошуу 1765辅国公巴济улсад туслагч гүн Бажи11731年巴济携噶勒丹达尔札叛逃准噶尔，1755年战死后噶勒丹达尔札降清、被封为头等台吉，1765年死后由其子拉克沁噶喇袭头等台吉、并授扎萨克。喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中右翼左旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын зүүн этгээдийн хошуу達爾汗扎薩克旗Дархан засгийн хошуу 1755头等台吉普尔普车凌тэргүүн зэрэг тайж Пүрэвцэрэн1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟額爾德尼畢希日勒圖扎薩克圖汗旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы Эрдэнэ бишрэлт засагт ханы хошуу札薩克圖汗旗Засагт ханы хошуу 1691亲王策妄扎布чин ван Цэвээнжав3喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟中右翼末旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы дундад баруун гарын адгийн хошуу岱青扎薩克旗Дайчин засгийн хошуу 1704头等台吉墨德卓哩克图тэргүүн зэрэг тайж Мада зоригт1諾門罕呼圖克圖沙畢Номун хан хутагтын шавь比格勒諾門罕呼圖克圖沙畢Бигэрийн номун хан хутагтын шавь1723一世諾門罕呼圖克圖鲁布桑格勒格I дүрийн Номун хан хутагт Лувсангэлэг 喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼右旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын баруун этгээдийн хошуу伊勒登扎薩克旗Илдэн засгийн хошуу 1691固山贝子博贝хошууны бэйс Бүүвэй1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼前旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын өнмөд хошуу約斯特扎薩克旗Ёст засгийн хошуу 1691一等台吉乌尔占тэргүүн зэргийн тайж Үржин1 伊特格濟圖扎薩克旗Итгэмжит засгийн хошуу 1912一等台吉达什车林улсад туслагч гүн Дашцэрэн11912年博克多汗國新設。喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟右翼後末旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы баруун гарын умар адгийн хошуу畢西日勒圖扎薩克旗Бишрэлт засгийн хошуу 1697一等台吉哈玛尔岱青тэргүүн зэргийн тайж Хамар дайчин1喀爾喀西路札克畢拉色欽畢都爾諾爾盟左翼後旗Халхын өрнө замын Заг голын эх Бидэръяа нуурын чуулганы зүүн гарын умард хошуу濟農扎薩克旗Жонон засгийн хошуу 1691一等台吉索诺木伊斯扎布улсад туслагч гүн Соном-Ишжав1

 封爵 
爵二十有二：扎薩克圖汗兼多羅郡王一人；附公品級三等台吉一人，由輔國公降襲；郡王品級扎薩克多羅貝勒一人；扎薩克鎮國公二人，一由貝勒降襲，一由扎薩克台吉晉襲；扎薩克輔國公六人，一由貝子降襲；附輔國公一人；扎薩克一等台吉八人；附輔國公一人；輝特扎薩克一等台吉一人。

札薩克圖汗世系

世代 名 年份 备注 中文譯名  蒙古語原名 第一代  素巴第    ?－?   第二代  諾爾布  Norbu  ?－?  素巴第子。 第三代  旺舒克  Wangšuɣ  ?－?  諾爾布子。 第四代  成袞  Čenggün  ?－1684年  旺舒克弟。 第五代  沙喇  Šar-a  1684年－1687年  成袞子。 第六代  策旺札布  Tsëvangjab  1703年－1732年  沙喇弟。朋素克喇布坦族侄。1691年封為和碩親王，1703年詔加汗號。 第七代  格哷克延丕勒  Gelegyampil  1732年－1741年  朋素克喇布坦子。1732年襲汗號兼郡王。格哷克延丕勒以下札薩克圖汗世系，見祁韻士《皇朝藩部要略》、《清史稿》藩部傳  第八代  巴勒達爾  Baldar   1741年－1770年  格哷克延丕勒子。 第九代  齊旺巴勒齋  Čivangbalji   1770年－1791年  巴勒達爾子。 第十代  布尼拉忒納   Büniradna  1791年－1823年  齊旺巴勒齋子。 第十一代  瑪呢巴咱爾   Manibajar  1823年－1840年  布尼拉忒納子。 第十二代  車林端多布   Čeringdondob  1840年－1877年  瑪呢巴咱爾子。 第十三代  多爾濟帕拉瑪     1877年－1898年  車林端多布子。 第十四代  索特木那木坦  Sodnomrabtan   1898年－1912年  多爾濟帕拉瑪子。 第十五代  车林棍布札布   Čeringgümbujab  1912年－1923年  多爾濟帕拉瑪子。索特木那木坦兄。

相關條目
土謝圖汗部
車臣汗部
賽音諾顏部

注釋及徵引文獻

 延伸阅读 


 參考書目 
《清史稿》，中華書局點校本 
 譚其驤 等，1974，《中國歷史地圖集》，北京：中國地圖出版社 
 祁韻士 著，張穆 改定，包文汉 整理，1987，《清朝藩部要略稿本》，哈尔滨：黑龙江教育出版社 
《蒙古族通史》，本书编写组，2001，北京：民族出版社


Category:外札薩克蒙古
Category:外藩蒙古亲王
Category:蒙古国行政区划史
Category:蒙古国地理