Baden-Württemberg

Baden-Württemberg, offisjeel Land Baden-Württemberg, (Aelemannisch: Baade-Wiirdebäärg, Zwaobisch: Badâ-Wirdâberg, Paltsisch: Bade-Wirddeberg) is 'n deêlstaet (Bundesland) van Duutsland. D'n 'oôdstad is Stuttgart.

Tis de dorde groôtste deêlstaet, zowel in oppervlak as wat betreft bevolkieng.

Baden-Württemberg grenst in 't noôrdwessen an d'n deêlstaet Rienland-Palts (Rheinland-Pfalz), in 't noôrden an d'n deêlstaet Hessen, in 't oôsten an d'n deêlstaet Beieren (Bayern), in 't zuuden an Zwitserland en in 't wessen an Frankriek.

D'r weune 11,3 meljoen mins'n (2024) op 'n oppervlak van 35,7 duuzend km² (317 inw./km²).

 Bevolkieng Jaer  Inweuners 1900  4,1 meljoen 1950  6,4 meljoen 1975  9,2 meljoen 2000  10,5 meljoen 2024  11,3 meljoen Gemiddelde temperatuur ¹ Seizoen  Maximum  Minimum Winter  4°C  -2°C Lente  14°C  4°C Zeumer  23°C  12°C 'Erfst  14°C  5°C 1700 uure zunne per jaer ¹ in Stuttgart

D'r binne 31% kattelieken (2021), 26% lutheraonen (2021) en 7% moslims (2018).

Streêktaelen binne Alemannisch in 't wessen en zuuden en Zwaobisch in 't midden en oôsten. Fraonkische streêktaelen worren 'esproke in 't noôrden, bevobbeld Paltsisch in 't noôrdwessen.

Tis ien van de riekste deêlstaeten van Duutsland. 't BBP bedraegt 573 miljard euro (2022), de staetsschuld is 60 miljard euro 'oôg (2021) en 4% van de bevolkieng is werkloôs (2023).

Groôte bedrieven binne Bosch, Daimler Truck, Mercedes-Benz en Porsche.

 Geschiedenisse 
't Gebied bestond toet 1918 uut de staeten Groôt'ertogdom Baden, Konienkriek Württemberg en de Prusische Hohenzollernsche Lande, daernae toet 1945 uut Baden, Württemberg en 'n stukje Prusen. Nae d'n Twidde Waereldoôrlog was 't gebied van 1945 toet 1949 bezet deu de geallieerd'n. 't Was verdeêld in Baden en Württemberg-Hohenzollern (beide bezet deu Frankriek) en Württemberg-Baden (bezet deu de Vereênigde Staeten). In 1949 wierren deêze gebied'n deêl van de in dat jaer opgerichte Bonsrippebliek Duutsland, in 1952 as d'n deêlstaet Baden-Württemberg.

 Landschap 
Baden-Württemberg bestaet voo 45% uut landbouw en 39% uut bos.

Middelgebergtes binne 't Zwarte Woud (Schwarzwald) in 't wessen, de Zwaobische Alb (Zwäbische Alb) in 't oôsten en 't Odenwald (leit groôtendeêls in Hessen) in 't noôrden.

'Oôgste berg van 't Zwarte Woud is de Feldberg (1494 meter, ok 'oôgste berg van Baden-Württemberg), 'oôgste berg van de Zwaobische Alb is de Lemberg (1016 meter) en 'oôgste berg van 't Odenwald de Katzenbuckel (627 meter, vlakbie Hessen).

In 't zuudoôsten leit de streêk Oberschwaben mie as 'oôgste berg de Schwarzer Grat (1119 meter) De Schwarzer Grat is 'n uutloôper van 't Allgäu-gebergte. op de grens mie Beieren (Oberschwaben leit deêls ok in deêze deêlstaet).

De Donau ontspriengt bei Donaueschingen en de Neckar stroômt van zuud nae noôrd deu 't midden van Baden-Württemberg. De Rien (Rhein) vormt in 't wessen de grens mie Frankriek De Franse stad Straetsburg leit juust an d'n overkant. en in 't zuuden de grens mie Zwitserland.Uutgezonderd de Zwitserse stad Schaffhausen en omgevieng, die boven de Rien liggen. De Zwitserse stad Basel leit deêls an d'n overkant in 't uuterste zuudwessen en de Duutse stad Konstanz leit onger de Rien. 't Bodenmeêr (Bodensee) leit in 't zuudoôsten en vormt dae de grens mie Zwitserland. De Main vormt in 't noôrdoôsten ongeveêr de grens mie Hessen en Beieren en de Iller vormt in 't zuudoôsten deêls de grens mie Beieren.

 Steê 
Bekende steê mie inweuners (2024):

 Groôtste steê  Inweuners Stuttgart  613.000 Mannheim  318.000 Karlsruhe  309.000 Freiburg im Breisgau  237.000 Heidelberg  156.000 Pforzheim  135.000 Heilbronn  132.000 Ulm  130.000 Reutlingen  119.000 Esslingen am Neckar  96.000 Ludwigsburg  93.000 Tübingen  92.000 Andere steê  Inweuners Konstanz  87.000 Friedrichshafen  63.000 Baden-Baden  57.000 Ravensburg  51.000 Schwäbisch Hall  43.000 Kehl  40.000 Weil am Rhein  32.000 Donaueschingen  22.000 Hockenheim  22.000 Sigmaringen  17.000 Breisach am Rhein  16.000 Meersburg  6.000

 Indeêlieng 
Baden-Württemberg bestaet bestierlijk uut 4 gebied'n (Regierungsbezirke), 12 regionaole verbanden (Regionen), 44 districten (Stadt- en Landkreise)De Stadtkreise binne ok steê en gemeênten. en 1101 gemeênten (Gemeinden).

 links|350px 4 gebied'n (Regierungsbezirke)
 Freiburg
 Karlsruhe
 Stuttgart
 Tübingen
9 stadsdistricten (Stadtkreise)
 Baden-Baden
 Freiburg im Breisgau
 Heidelberg
 Heilbronn
 Karlsruhe
 Mannheim
 Pforzheim
 Stuttgart
 Ulm
35 landsdistricten (Landkreise) 350px|links 12 regionaole verbanden (Regionen)
Freiburg
 Hochrhein-Bodensee
 Schwarzwald-Baar-Heuberg
 Südlicher Oberrhein
Karlsruhe
 Mittlerer Oberrhein
 Nordschwarzwald
 Rhein-Neckar
Stuttgart
 Heilbronn-Franken
 Ostwürttemberg
 Stuttgart
Tübingen
 Bodensee-Oberschwaben
 Donau-Iller
 Neckar-Alb

 Politiek 

 Landtag (parlement) - oliefkleur is regerieng Partij  2021  2016  2011  2006  2001  1996  1992  1988  1984  1980  1976  1972  1968  1964  1960  1956  1952 Grüne 58 47 36  17  10  19  13  10  9  6        CDU 42 42  60 69 63 69 64 66 68 68 71 65 60 59 52 56 50 SPD  19  19 35  38  45  39 46  42  41  40  41  45 37  47  44 36 38 FDP  18  12  7 15 10 14  8  7  8  10  9  10  18 14 18 21 23 AfD  17  23                REP ¹       14  15           NPD ²              12     BHE ³               7 7 6 KPD                  4 Totael  154  143  138  139  128  155  146  125  126  124  121  120  127  120  121  120  121

¹ Die Republikaner (rechtsconservaetief)

² Nationaldemokratische Partei Deutschlands (rechtsextreêm)

³ Bund der Heimatvertriebenen und Entrechteten (nationaelconservaetief)

 Minister-president'n Naem  Partij  Tied  Reinhold Maier  FDP  1952–1953 Gebhard Müller  CDU  1953–1958 Kurt Georg Kiesinger  Kiesinger was van 1966 toet 1969 bonskanselier.  CDU  1958–1966 Hans Filbinger  CDU  1966–1978 Lothar Späth  CDU  1978–1991 Erwin Teufel  CDU  1991–2005 Günther Oettinger	 CDU 2005–2010 Stefan Mappus	 CDU 2010–2011 Winfried Kretschmann  Grüne  2011–noe

 Noôten 

 Lienks nae buten 
 Baden-Württemberg
 Britannica
 City Population
 Klimaatinfo
 Liggienge: