Israël

Israël, officieel in 't Hebreêuws: מדינת ישראל , en in 't Araobisch: دولة اسرائيل , ofwè de Staet Israël, is 'n land in West-Azië. De bevolkieng tel onheveer tien meljoen mins'n (2024).Cbs.gov.il 

 Geschiedenisse 
De gebeurtenisse uut de Biebel spelende d'r eige voo een groôt deel of in Israël. De Biebel vurmde voe de zionistn de basis van ulder recht op 't gebied in 't Middn-Ôost'n en de oprichting van de staet Israël. Dur waere ok vee orthodoxe joodn die di aors over dochte.

Sins die tied kende de jonge staet vee gewelddaedige conflict'n, die tot noe vôortdure.

In de 19e êeuw wiere de Jooden voorà in Oôst-Europa zwaer vervolgd. Dideu ontstong er et verlang'n nae een eige Joodse staet. Vo de Jood'n kon da alleen mae in Palestina gevestigd wor'n, want di vô ulder 't beloofde land was.

De Joodse journalist Theodor Herzl uut Oesteriek-Honharije richtte de zionistische bewegieng op, die a streefde nae n eige staet. Um mikte da verlang'n bekend op 't zionistisch wereldcongres in 1897. Palestina was toe nog en stik van 't Ottomaonse Riek.

De Turk'n kwamme sterk verzwakt uut den Eerste Weareldoôrlog en in 1920 wier Palestina een Brits mandoatgebied.

250px|links|thumb|Overleêvenden van Buchenwald komme an in Haifa, 1945.
Achter den Twidde Wereldoorlog vertrokke d' overleevende jood'n van de nazi-concentroasjekamp'n massaal nae Palestina. In 1947 behon den Araobisch-Israëlische Oorlog, un burgeroorlog tussen Araobische (christenen en moslims) en Joodse inweuners van 't Brits Mandoatgebied Palestina. Israël slaehende derin om ut grôoste dêel van 't Brits gebied te verover'n. Vee Palestijne vluchtende wig of wiere verdreeve deu Israëlische troep'n. Dit wier ok wel deur de islamitische en christelijke Palestijn'n dun Nakba of ramp genoemd. Iedere 14e meie herdienke ze dat.

De 14ste meie 1948 riepe de jood'n de staet Israël uut. Dirop kwam d' immigroasje serieus op hang. In d' êeste drie jaer verdubbelde de joodse bevolking. De Araobieren waere nie gediend va die nieuwe situoasie en der volgdn nog vee oorloog'n. Mit behulpt van onger meer Amerikaônse steun kon Israël een leger opbouwe da sterker was as al de legers van d' omringende lan'n.

Israël eit hin volledige scheiding van godsdienst en staet.[31][32] De ultraorthodoxe bevolkingsgroep (charedim) 'eit best vee invloed. Deze groep stong nie achter de oprichting van de Joodse staat in 1948. Daarom 'eit dun eeste premier van Israël, David Ben Gurion een antal concessies 'edae. Seculiere Joodn neme ut Ben Gurion kwaeluk dat um nie gezurgd 'ei voe een scheiding van godsdienst en staet.[31]

Israël verbood tot an 1993 dun import van nie-koosjer vleis en an koosjere restaurants wiere de strikte orthodoxe regels opgeleit.[33] Er bin echter ok nie-koosjere restaurants die op zaeterdag open bin[34] en verkesvleis serveern (verboden volgens zuwel dun Thora as dun Koran).[35] An 't leger en vee aore staetsinstellingen worre de joodse spijswetten op'eleid. Israël 'eit gin openbaar vervoer op de sjabbat. 

Het land 'eit gin grondwet, omdat de ultraorthodoxe groep stelt dat de wetten van God de grondwet vurme. In de basiswetten is alleên opgenome dat Israël een democratisch land is. Netanyahu gaf in 2015 an dat um in de wet wilde vastleggen dat de staet Israël de natiestaat van het Joodse volk zal weze, wimee de scheiding tussen godsdienst en staet vadder verminderd wordt.[37]

Tehenwoordig bin der nog vee probleme in de Gaozastroôk. In 2008 en 2012 viel Israël vanwehe de raketanvallen deu Hamas de stook binne. 

Israël ao z'n eihe economisch flienk ontwikkeld en ao een hooger welvaertsnivaeu dan z’n buurlan'n. Vooral in technologie blienkt ut land uut.

 Geografie 
't Hrens in 't noôrn an Libanon, in 't noôrdoôssen an Syrië, in 't oôssen an Jordaonië, in 't zuden an Ehypte en in 't westen an d'n Middelandse Zeê. Den oôdstad en ok de hroste stad van Israël is Jeruzalem. Aore belangrieke stee'n bin Tel Aviv en Haifa. Een bekende stad int zuujen van 't land is Eilat. 

 Districten 
kaderloos|rechts
Israël is verdeêld in zes districten (mehoz, meêrvoud: mehozot):City Population

 district  vertaelieng  inweuners  (2021)  oppervlak  (km²)  dichteid  (inw./km²)  'oôdstad Mehoz HaDarom  zudelijk district  1.386.000  14185  98  Beër Sjeva Mehoz HaMerkaz  centraol district  2.304.000  1294  1781  Ramla Mehoz HaZafon ¹  noôrdelijk district  1.514.000  4473  338  Nof HaGalil Mehoz Hefa  Haifa district  1.093.000  866  1262  Haifa Mehoz Tel Aviv  Tel Aviv district  1.481.000  172  8613  Tel Aviv Mehoz Yerushalayim ²  Jeruzalem district  1.210.000  653  1853  Jeruzalem totael staet Israël  8.988.000  21.643  415  Jeruzalem  Ezor Yehuda VeShomron ³  Judea en Samaria Hebied  465.000    Ariël totael Israëlische bevolkienge  9.453.000   

¹ Inclusief de Golanoôgten

² Inclusief Oôst-Jeruzalem

³ Westelijke Jordaonoever, 'oôrt niet bie den staet Israël

De districten Noor'n, Haifa, Centrum en Zuujen binne ongerverdeêld in subdistricten (nafa, meêrvoud: nafot).

 Politiek 

 Parlement 
't Parlement bestaet uut ien kaemer (Knesset) mie 120 leêden. Den 25e Knesset is sins 15 november 2022 't 'uudige parlement.Israel Democracy InstituteJewish Virtual Library

Oliefkleur is coalitie, groen is uut coalitie.

 partie  ok bekend as Knesset  partieleider25 (2022)24 (2021)23 (2020)••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••HaLikud Likud323036Benjamin NetanyahuYesh Atid 24 1713 BWYair LapidShas ¹1199Aryeh Deri(Kahol Lavan)  Hosen LeYisrael(Blaeuw en Wit)  Israël Veêrkrachtig Partie8 NI8 BW15 BWBenny GantzHaTzionut HaDatit ²Religieus Zionistische Partie7 RZ4 RZ2 Y (Tekuma)Bezalel SmotrichYahadut HaTorah ¹Vereênigd Tora Joôdendom 777Yitzhak GoldknopfOtzma Yehudit6 RZ1 RZItamar Ben-GvirYisrael Beitenu 677Avigdor LiebermanRa'am Vereênigde Araobische Lieste5 44 GLMansour AbbasTikva HadashaNieuwe 'Oôp4 NI5 NOGideon Sa'arHaAvoda ³Errebeierspartie473 HGMYair GolanHadash3 HT3 GL5 GLAyman OdehTa'al2 HT2 GL3 GLAhmad TibiNoam1 RZ1 RZAvi MaozHaYamin HeHadashNieuw Rechts7 Y3 YNaftali BennettMeretz ³63 HGMYair GolanBalad1 GL3 GLSami Abu ShehadehTelem ⁴3 BWMoshe Ya'alonDerekh Eretz ⁴1 NO2 BWGesher1 HGM/HaBayit HaYehudi ²Joôdse 'Uus1 Y/totael120120120coalitie60 (68)6267 (74)opkomst71%67%72%kabinetNetanyahu VIBennett - LapidNetanyahu V
 saemenwerkieng ok bekend as••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••HaTzionut HaDatitReligieus Zionisme (RZ)146Bezalel SmotrichHaMahane HaMamlakhtiNationaele Ieneid (NI)12Benny GantzHadash-Ta'al (HT)5Ayman OdehKahol LavanBlaeuw en Wit (BW)833Yamina (Y)76al-Qa'imah al-Mushtarakah / HaReshima HaMeshutefetGezaemenlijke Lieste (GL)615Tikva HadashaNieuwe 'Oôp (NO)6Gideon Sa'arHaAvoda-Gesher-Meretz (HGM)7

¹ charediem / charedisch joôdendom (ultra-orthodox joôdendom)

Shas is sefardisch en mizrachisch

Yahadut HaTorah is asjkenazisch:

– Agudat Yisrael is chassidisch (partieleider Yitzhak Goldknopf)

– Degel HaTorah is mitnagdisch (partieleider Moshe Gafni)

² HaTzionut HaDatit en HaBayit HaYehudi in 2023 saemen as Miflaga Datit Leumit - HaTzionut HaDatit (Mafdal - Religieus Zionisme)

³ HaAvoda en Meretz in 2024 saemen as HaDemokratim (De Democraoten)

⁴ Derekh Eretz is een ofsplitsieng van Telem

Zie ok:
 Alle Knessets

 Kabinet'n 
Kabinet'n van Israël.All Governments of Israel, KnessetJewish Virtual Library

 Nr. Kabinet'n Tied Knessets 0 voorlopige regerieng 1948 - 1949 0 1 Kabinet-Ben-Gurion I 1949 - 1950 1 2 Kabinet-Ben-Gurion II 1950 - 1951 1 3 Kabinet-Ben-Gurion III 1951 - 1952 2 4 Kabinet-Ben-Gurion IV 1952 - 1953 2 5 Kabinet-Sharett I 1954 - 1955 2 6 Kabinet-Sharett II 1955 2 7 Kabinet-Ben-Gurion V 1955 - 1957 3 8 Kabinet-Ben-Gurion VI 1958 - 1959 3 9 Kabinet-Ben-Gurion VII 1959 - 1961 4 10 Kabinet-Ben-Gurion VIII 1961 - 1963 5 11 Kabinet-Eshkol I 1963 - 1964 5 12 Kabinet-Eshkol II 1964 - 1966 5 13 Kabinet-Eshkol III 1966 - 1969 6 14 Kabinet-Meir I 1969 6 15 Kabinet-Meir II 1969 - 1974 7 16 Kabinet-Meir III 1974 8 17 Kabinet-Rabin I 1974 - 1977 8 18 Kabinet-Begin I 1977 - 1981 9 19 Kabinet-Begin II 1981 - 1983 10 20 Kabinet-Shamir I 1983 - 1984 10 21 Kabinet-Peres I 1984 - 1986 11 22 Kabinet-Shamir II 1986 - 1988 11 23 Kabinet-Shamir III 1988 - 1990 12 24 Kabinet-Shamir IV 1990 - 1992 12 25 Kabinet-Rabin II 1992 - 1995 13 26 Kabinet-Peres II 1995 - 1996 13 27 Kabinet-Netanyahu I  1996 - 1999 14 28 Kabinet-Barak 1999 - 2001 15 29 Kabinet-Sharon I 2001 - 2003 15 30 Kabinet-Sharon II 2003 - 2006 16 31 Kabinet-Olmert 2006 - 2009 17 32 Kabinet-Netanyahu II  2009 - 2013 18 33 Kabinet-Netanyahu III  2013 - 2015 19 34 Kabinet-Netanyahu IV  2015 - 2020 20-22 35 Kabinet-Netanyahu V  2020 - 2021 23-24 36 Kabinet-Bennett - Lapid 2021 - 2022 24 37 Kabinet-Netanyahu VI  2022 - noe 25

 Premiers 
Premiers van Israël.Jewish Virtual LibraryBritannica 

 Nr.  Premiers  Tied  Partieën  Kabinet'n 1  David Ben-Gurion  1948 - 1954  Mapai  5 2  Moshe Sharett  1954 - 1955  Mapai  2 1  David Ben-Gurion  1955 - 1963  Mapai  4 3  Levi Eshkol  1963 - 1969  Mapai, HaMa'arakh ¹ - Mapai/HaAvoda ²  3 wnd  Yigal Allon  1969 - 1969  HaMa'arakh - HaAvoda  1 4  Golda Meir  1969 - 1974  HaMa'arakh - HaAvoda  3 5  Yitzhak Rabin  1974 - 1977  HaMa'arakh - HaAvoda  1 6  Menachem Begin  1977 - 1983  HaLikud ³ - Herut  2 7  Yitzhak Shamir  1983 - 1984  HaLikud - Herut  1 8  Shimon Peres  1984 - 1986  HaMa'arakh - HaAvoda  1 7  Yitzhak Shamir  1986 - 1992  HaLikud (- Herut)  3 5  Yitzhak Rabin  1992 - 1995  HaAvoda  1 8  Shimon Peres  1995 - 1996  HaAvoda  1 9  Benjamin Netanyahu  1996 - 1999  HaLikud  1 10  Ehud Barak  1999 - 2001  Yisrael Ahat ⁴ - HaAvoda  1 11  Ariel Sharon  2001 - 2006  HaLikud, Kadima  2 12  Ehud Olmert  2006 - 2009  Kadima  1 9  Benjamin Netanyahu  2009 - 2021  HaLikud  4 13  Naftali Bennett  2021 - 2022  Yamina - HaYamin HeHadash 5  1 14  Yair Lapid  2022 - 2022  Yesh Atid  1 9  Benjamin Netanyahu  2022 - noe  HaLikud  1

¹ HaMa'arakh = Verbindieng

² HaAvoda = Errebeierspartie

³ HaLikud of Likud

⁴ Yisrael Ahat = Ien Israël

⁵ HaYamin HeHadash = Nieuw Rechts

 President'n 
President'n van Israël.Jewish Virtual Library

 Nr.  President'n  Tied  Partieën 1  Chaim Weizmann  1949 - 1952  HaTzionim HaKlaliym ¹ wnd  Yosef Sprinzak  1952 - 1952  Mapai 2  Yitzhak Ben-Zvi  1952 - 1963  Mapai wnd  Kadish Luz  1963 - 1963  Mapai 3  Zalman Shazar  1963 - 1973  Mapai 4  Ephraim Katzir  1973 - 1978  HaAvoda 5  Yitzhak Navon  1978 - 1983  HaAvoda 6  Chaim Herzog  1983 - 1993  HaAvoda 7  Ezer Weizman  1993 - 2000  HaAvoda wnd  Avraham Burg  2000 - 2000  HaAvoda 8  Moshe Katsav  2000 - 2007  HaLikud wnd  Dalia Itzik  2007 - 2007  Kadima 9  Shimon Peres  2007 - 2014  Kadima 10  Reuven Rivlin  2014 - 2021  HaLikud 11  Yitzhak Herzog  2021 - noe  HaAvoda

¹ HaTzionim HaKlaliym = Algemeêne Zionisten

 Plaetjes 

Zie ok
 Joôdendom
 Joôdse vluchteliengen uut Araobisch lan'n
 Zesdaegse Oôrlog (1967)
 Jom Kippoeroôrlog (1973)

 Noôten 

 Lienks nae buten 

 Landenweb
 Britannica
 World Factbook
 City Population
 AlleCijfers
 Klimaatinfo
 World Meteo. Org.
 Fact File
 Central Bureau of Statistics
 Israel Democracy Institute 
 Jewish Virtual Library
 Historiek
 VRT NWS


Categorie:Land