Australië

Australië is een land in Oceanië en tevens een eige continent of ok we eiland dat a tussen de Hroôte Oceaon en de Indische Oceaon lig, ten wessen van Nieuw-Zeêland. Australië besli een oppervlak van 7,7 meljoen km² en ao  27 meljoen inweuners (2024).

 Heografie 
Australië hrens in 't noôrn an de Timorzeê, de Arafurazeê, de Holf van Carpentaria en Straet Torres, in 't oôssen an de Koraelzeê en de Tasmanzeê, wor zudelijk behrensd deur Straet Bass en de Hroôte Australische Bochte, en in 't zuden en wessen lig den Indischen Oceaon. De kustlijn besli 25.760 km.

Australië is 't hroste eiland en 't kleinste continent. Drievierde besti uut woestijn en vurral de provincie Queensland uut rehenwoud. 

Vadder is Australië 't vlakste en laegste continent, wan de woestijn lig slechs even boven de zeêspiehel. De hroste vlakn zien de Centraole Laegvlakte en 't Westelijk Plateau. De bergkeetns lihhen in 't oôssen, wir a ok de oôgste berg, de Mount Kosciuszko (2228 m) lig.

In Australië lihhen ok ienkele riviern, ondanks 't droôhe klimaot, wivan an de Murray en de Darling 't belangriekste zien. Ok zien der verschill'nde meêrn, wironder 't Eyre-meêr. De woestijn'n in Australië zien:
 Gibsonwoestijn
 Hroôte Victoriawoestijn
 Hroôte Zandwoestijn
 Kleine Zandwoestijn
 Simpsonwoestijn
 Sturt Steênwoestijn
 Tanamiwoestijn
 Tirariwoestijn

 Klimaot 
't Middn van Australië ei een woestijnklimaot, wir a de temperatuur vreêt oôhe kan oploôpen en 's nachs varre kan daolen. Der val nog minder dan 250 mm neêrslag per jaer en 't droôhe seizoen duur langer dan 8 maen'n.

't Zuden van Queensland en 't noôrn van Nieuw-Zuud-Wales èn een subtropisch klimaot mie 't aele jaer deur werm weer, hroôte steedn as Perth en Sydney èn een mediterraon klimaot mie werme zeumers en zachte winters. In 't uterste noôrn eers een tropisch klimaot.

De deêlstaeten Victoria en Tasmanië èn een hemaotigd klimaot en in de winter kan 't vrie koud worn mie zelfs snieuwval. De rest van 't jaer is 't werm. In heheel Australië duur de lente van september tot november, de zeumer van december tot feberwari, de herfst van maerte tot meie en de winter van juni tot auhustus.

 Flora en fauna 
Bosbran'n maeken deêl uut van 't Australisch natuurlijk evenwicht. De blaeren van de eucalyptusboôm verteern naemelijk nie en de zaeddoôzen spriengen pas oopn bie hroôte hitte. De eblaekerde moederboôm overleef de brand deur uutloôpers. Droôgte en wind zurhen voe hroôtschaelihe bosbran'n.

In 't land komm'n vee unieke beêstensoôrten voe, wironder de kanheroes, de koala's, de wombats en aore klimbudelbeêsten. 

Een biezondere zoogdiersoorte die ier voo komt bin de zogenaemde snaevelbeêsten.

Een opvall'nde veugelsoôrt is de thermometerveugel.

 Hosdienst 
Van de Australiërs die an een hosdienst anang'n, mik zòvee procent uut van de volhende hroepen (2021):

 chrissendom 44%
 20% katteliek
 18% protestants
 10% anglicaon'n
 2,1% oôsters-orthodox
 3,7% overig
 niet-christelijk 10%
 islam 3,2%
 hindoeïsme 2,7%
 boeddhisme 2,4%
 sikhs 0,8%
 joôdendom 0,4%
 overig 0,5%
 niet-relihieus 39%
 onbekend 7%

 Heschiedenisse 
De eêste inweuners van Australië, de Aboriginals, kwamm'n duzende jaeren eleen vanuut Azië ni Australië. In 150 n.Chr. wier voe 't eêst eschreven deur de Hrieken over 't onbekende land Terra Australis en in 1606 wier 't op de noôrdwestkust voe den eêste keêr anedaene deur een Europees schip, 't Nederlanse Duufken. 10 jaer laeter vaern een aore Nederlanse boôt ni de westkust en noemn 't Nieuw-'Olland. In 1642 vaern Abel Tasman ni Australië en ondekk'n dat 't een eiland was. Ok ondekkn die Tasmanië.

 Strafkelonie 
James Cook ontdekkn in 1768 den oôstkust van Australië en noemn 't Nieuw-Zuud-Wales. Iernae wier Australië een Iengelse strafkelonie voe hevangene wir an deze een eihen bestaen op mossen bouwen. Deze hevangene bouwen der kamp vanwehe 't droôhe klimaot nie in Nieuw-Zuud-Wales, mè een stikje ni 't noôrn, 't behun van de stad Sydney. De bouw van deze stad wier behonn'n op 26 juni 1788.

 Uutmoôrdieng 
De hevangene moôrn echter onderduzende Aboriginals uut en hroôte stikken land wiern van ulder eroofd. Ok hewone mensen hoengen ni Australië en den Iengelse reherieng haf de eêste tied hraotis stikken land wig, wat a nae heldprobleem'n hewoon wier verkocht.

 Oôdstad 
In 1901 wier Australië een dominion, een zelfstandig reheernd deêl van 't Britse waereldriek. Den oôdstad wier Melbourne, mè nae een priesvraeg tot 't ontwerp van de mooisen oôdstad, ewonn'n deur architect Walter Burley Griffin, wier dit Canberra.

 Monarchie 
Tiedens de Waereldoôrlohen vochen Australische troepn onder aore in Ehypte, Oceanië, Kreta en Ambon. Australië is sins tieden een constitusjonele monarchie mie as oôd de Britse konienk of konihinne; een rifferendum voe een rippebliek wier in 1999 ofewezen.

 Politiek 
Iedere Australische deêlstaet ei een eihen reherieng, rechterlijke macht, hrondwet en een overeid mie een eihen premier. Over 't aele land zien 't Australische Senaot en 't Australisch 'Uus van Afevaerdigden esteld, die an saemen 't Australische parlement vurmen.

't Australisch hemeênebest besti neffen de deêlstaeten ok uut 't Australisch Oôdstedelijk Territorium, 't Noôrdelijk Territorium, 't Jervis Bay Territorium, Christmaseiland, Norfolkeiland en de Heard- en McDonaldeilan'n.

't Staetsoôd van Australië is de Konienk van Australië Charles III. 't Staetsoôd wor in iedere deêlstaet vertehenwoordigd deur een houverneur en over de aele naotie deur een houverneur-generaol. In 1999 wier tiedens een rifferendum om over te haene ni een rippebliek dit voôrstel ofewezen.

 Premiers 
Premiers vanof 1975:

 premier  partie  tied Malcolm Fraser  Liberal  1975 - 1983 Bob Hawke  Labor  1983 - 1991 Paul Keating  Labor  1991 - 1996 John Howard  Liberal  1996 - 2007 Kevin Rudd  Labor  2007 - 2010 Julia Gillard  Labor  2010 - 2013 Kevin Rudd  Labor  2013 - 2013 Tony Abbott  Liberal  2013 - 2015 Malcolm Turnbull  Liberal  2015 - 2018 Scott Morrison  Liberal  2018 - 2022 Anthony Albanese  Labor  2022 - noe

 Indeêlieng 
Australië is een federaotie en wor inedeêld in zes staeten en twi (binn'nlandse) territoria.

 hebied  indeêlieng  inweuners  (2024)  oppervlak  inw./km²  'oôdstad Australian Capital Territory  (Austraolisch Oôdstedelijk Territorium)  territorium  474.000  2.358  200,9  Canberra New South Wales  (Nieuw-Zuud-Wales)  staet  8.479.000  801.000  10,6  Sydney Northern Territory  (Noôrdelijk Territorium)  territorium  255.000  1.348.000  0,2  Darwin Queensland  staet  5.584.000  1.730.000  3,2  Brisbane South Australia  (Zuud-Australië)  staet  1.878.000  984.000  1,9  Adelaide Tasmania  (Tasmanië)  staet  575.000  68.000  8,5 Hobart Victoria  staet  6.979.000  227.000  30,7  Melbourne Western Australia  (West-Australië)  staet  2.965.000  2.527.000  1,2  Perth overige territoria  totael  27.194.000  7.688.000  3,5  Canberra

De federaole reherieng bestiert de Jervis Bay Territory, de Australian Antarctic Territory (claim) en de butenterritoria; dat binne de eilan'n: 
 Ashmore and Cartier islands
 Christmas Island
 Cocos (Keeling) Islands
 Coral Sea Islands
 Heard Island and McDonald Islands
 Norfolk Island

D'r binne nog twi aore eilan'n:
 Lord Howe Island bestierd deu New South Wales
 Macquarie Island bestierd deu Tasmania

 Lienks nae buten 
 Landenweb
 Britannica
 World Factbook
 City Population
 AlleCijfers
 Klimaatinfo 
 World Meteo. Org.
 Historiek
 Fact File


Categorie:Land
Categorie:Eiland