Ẹ̀gbádò

Ẹ̀gbádò (Tí a yọ nínú: Ẹ̀gbá l'ódò), tí ó ń jẹ́ Yewa bàyìí, jẹ́ ẹ̀yà kan nínú ẹ̀yà Yorùbá tí wọ́n tẹ̀dó sí apá ìwọ̀ oòrùn ìpínlẹ̀ Ogun ní èyí tí wọ́n ń ṣojú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà, ní gúúsùsu ìwọ̀-oòrùn Nàìjíríà, Nílẹ̀ adúláwọ̀. Ní ọdún 1995, wọ́n yí orúkọ àwùjọ náà pa dà sí Yewa láti fi sọ Odò Yewa, odò tí wọ́n ń lọ sí. Orúkọ odò yìí wá látọ̀dọ̀ òrìṣà Yoruba náà Yewa. Yewa/Ẹ̀gbádò ni ó wà ní agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ mẹ́rin ní ìpínlẹ̀ Ògùn, Gúsù Yewa, Àríwá Yewa, Ìmẹ̀kọ-Àfọ̀n, àti Ìpókíá, nígbàtí ìjọba ìbílẹ̀ Adó-Odò/Ọ̀tà jẹ́ ìkarùn-ùn agbègbè tí wọ́n ń ṣojú ní ilé ìgbímọ̀ aṣòfin àgbà orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. Àwọn Yewa/Ẹ̀gbádò tókù wà ní àwọn àgbègbè bíi ìwọ̀ oòrùn àti ìlà oòrùn ìpínlẹ̀ Èkó, Àríwá àti Gúsù ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà. Ṣáájú kí á tó ṣẹ̀dá Gúúsù orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, ilẹ̀ Ẹ̀gbá àti àwọn ènìyàn bẹ̀ ni wọ́n ti pààlà pẹ̀lú Ketu (Benin) ní ìwọ̀-oòrùn, ìlú Èkó ní gúúsù, Ìjẹ̀bú ní ìlà-oòrùn àti Ọ̀yọ́, Ìbàdàn àti Isoya nítòsí Ilé Ifẹ̀ ní apá àríwá. Àwọn èèyàn náà ní ìbáṣepọ̀ tí ó ní n ṣe pẹ̀lú Odò Ogun, ṣùgbọn wọ́n yara wọn kuro ní etíkun tó wà ní Ìlú Èkó. Ní àárín ilẹ̀ Egba, àwọn ọ̀nà tó ń lọ sí àwọn ìlú Yorùbá mìíràn wà, títí kan ìlú Èkó, Ìbàdàn, Ìjẹ̀bú-Òde, Ketu (Benin), àti Porto Novo (Àjàṣẹ́) ní Orílẹ̀-èdè Benin.

 Ìtàn 
Ó jọ pé àwọn Ẹgbado ṣí lọ sí àgbègbè tí wọ́n ń gbé báyìí ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kẹrìnlá sí ìkejìdínlógún  - bóyá láti ìlú Ketu, Ilé-Ifẹ̀, tàbí Ọ̀yọ́. Àwọn ìlú Ẹgbado, pàtàkì jù lọ ìpókíá, Adó Odò, Ayétòrò, Ìmẹ̀kọ Àfọ̀n, Ìlarǒ, àti Ìgbógìlà, ni a dá sílẹ̀ ní ọ̀rúndún kọkànlá sí ìkejìdìnlógún láti lo àǹfààní àwọn ọ̀nà òwò ẹrú láti inú ilẹ̀ Ọ̀yọ́ tó wà ní àárín gbùngbùn ìlú náà lọ sí etíkun Porto-Novo. Àwọn ìlú míì tó wà nílùú Ìlóbí àti Ijanna jẹ́ ìlú tó ṣe iṣẹ́ tó lààmi-laaka láti dáàbò bo àwọn àwọn ọ̀nà tí wọ́n ń gbà gbé ẹrú. Ẹ̀gbádò wà lábẹ́ ìjọba Ọ̀yẹ́, tí a ń ṣe ìṣàkóso wọn nípasẹ̀ gómìnà Onisare ti Joanna. Àwọn Oyo kò lè lo àwọn ọmọ ogun ẹṣin wọn láti dáàbò bo àwọn ọ̀nà náà, nítorí àwọn (eṣinṣin) irú àti àìtó oúnjẹ ẹṣin, nítorí náà, wọ́n ní láti gbẹ́kẹ̀ lé àwọn Ẹ̀gbádò àti àwọn ará Ẹ̀gbá láti ṣakoso àwọn ọ̀na náà.  Àwọn Òǹpìtàn Akinjogbin, Morton-Williams, àti Smith gbà pé ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kejìdínlógún, ọ̀nà tó lọ sí etíkun yìí ni wọ́n ti ń ṣòwò ẹrú gan-an, àti pé òwò ẹrú ni ìpìlẹ̀ ètò ọrọ̀ ajé Ìlú Ọ̀yọ́.

Ẹ̀gbádò padà gba òmìnira ráǹpẹ́ léhìn ìṣubú ìjọba Ọ̀yọ́, ṣùgbọ́n wọ́n ní àwọn ìkọlù nígbàgbogbo láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹgbẹ́ miìíràn bíi ilẹ̀ Dahomey tí wọ́n máa n wá ẹrú tí wọn á lọ tà lọ́ja káàkiri ara àwọn tí wọ́n gbé ni Ọmọbabìnrin Sarah Forbes Bonetta, àti àwọn ẹ̀yà míràn tí wọ́n fẹ́ fi tipátipá kó àwọn ẹrú wọn lọ tà létí òkun. Àwọn ìlú Ilaro àti Ijanna ni wọ́n ti parun ní ọdún 1830. Nígbà tó fi máa di ọdún 1840, àwọn ẹ̀gbádò ti wá wà lábẹ́ ìdarí ẹ̀yà Egba tó wà nítòsí wọn, tí wọ́n sì lo ẹ̀yà Ẹgbado láti ṣe àwọn òpópónà tó ń lọ sí Badagry àti àwọn ibùdó tó wà nílùú Èkó. Ní ọdún 1860, àwọn Egba fi ọ̀nà náà sílẹ̀ nítorí pé àwọn ará ilẹ̀ gẹ̀ẹ́sì ń lo àwọn ọmọ ogun òri-omi tó lágbára láti gbìyànjú fòpin sí òwò ẹrú. Ìdí nìyẹn tí àwọn ọmọ ẹgbẹ́ Egba fi lé àwọn míṣọ́nnárì àti àwọn oníṣòwò ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì kúrò ní àgbègbè náà lọ́dún 1867.

Lẹ́yìn ọdún 1890, Ẹgbado béèrè fún ààbò àwọn ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì, ó sì ní ẹgbẹ́ ọmọ ogun kékeré kan, èyí sì mú kí ẹgbẹ́ náà di òmìnira kúrò lọ́dọ̀ àwọn ọmọ Ẹ̀gbá. Ilẹ̀ yìí di apá kan ilẹ̀ gẹ̀ẹ́sì àti ààbò ilẹ̀ Nàìjíríà ní ọdún 1914, gẹ́gẹ́ bí Ẹ̀yà Ẹgbado ní Ìpínlẹ̀ Abeokuta. A gbé olú ílé-iṣẹ́ ìdarí lọ lẹ́yìn náà, lẹ́yìn tí a dá ìjọba Ògùn tuntun sílẹ̀, èyí tó wá gba ìpínlẹ̀ Abeokuta tí ó ti wà tipẹ́.

 Ẹ̀gbádò/Yewa Òde Òní 
Lọ́dún 1995, àwọn Ẹgbado pinu láti yí orúkọ wọn padà sí "Yewa", ìyẹn orúkọ Odò Yewa tó kọjá ní àgbègbè tí wọ́n ń gbé. Iṣẹ́ àgbẹ̀ ni iṣẹ́ òòjọ́ wọn, àmọ́ àwọn iṣẹ́ ọwọ́ àti àwọn tí wọ́n ń ta aṣọ náà wà. Wọ́n wà ní àwọn agbègbè bíi: Adó-Odò / Ọ̀tà, Ìpókíá, Gúúsù Yewa, Àríwá Yewa, Ìmẹ̀kọ Àfọ̀n, àti apákan Àríwá Abẹ́òkúta. Àwọn kan sọ pé ètò ìtìlẹ́yìn àti ìdẹ́yẹsí nínú òṣèlú Nàìjíríà ti mú kí àgbègbè náà di èyí tí kò rí mùndùnmúndùn àti àǹfàní ìjọba.

Inú ẹ̀yà yìí ni orin Bólójo t´ wá ní ọdún 1970.

Àwọn abúlé àti Ìlú Yewa tún wà ní ìpínlẹ̀ Èkó. Olú ti ìpájà, ìpínlẹ̀ Èkó jẹ́ ti Yewa.

Àwọn ènìyàn tó ń gbé ní àwọn àgbègbè ìjọba ìbílẹ̀ àríwá Yewa, gúúsù Yewa, Ìpókíá, Ìmẹ̀kọ Àfọ̀n, Adó Odò / Ọ̀tà ti lé ní mílíọ̀nù mẹ́ta èèyàn.

Agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ Adó-Odò / Ọ̀tà jẹ́ agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ tí àwọn èèyàn pọ̀ sí julọ ni ípinlẹ̀ Ògùn.

Oríṣun àwòrán, Commission for the Census of Nigeria. [Àlàyé ìsàlẹ̀ ìwé][<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2023)">citation needed</span>]

Orísun Ìtumọ̀: Ìgbìmọ̀ Ìdàgbàsókè Àwọn Èèyàn Yewa.

 Àwọn èèyàn tó jẹ́ Olókìkí 
Àwọn èèyàn tó jẹ́ olókìkí tí wọ́n wá láti Yewa ni:

 Olóyè Joseph Folahan Odunjo, òǹkọ̀wé, olùkọ́ àti olóṣèlú ará Nàìjíríà tí a mọ̀ fún àwọn iṣẹ́ rẹ̀ nínú ìwé àwọn ọmọ Yorùbá.
 Tunji Otegbeye, olóṣèlú Nàìjíríà, ajìjàgbara àti dókítà onímọ̀ ìṣègùn òyìnbo.
 Ọ̀gá àgbà Ọlọ́pàá Kayode Egbetokun: Ọ̀gá àgbà àwọn ọlọ́pàá ní Nàìjíríà.
 Ọ̀jọ̀gbọ́n Rahmon Ade Bello: Onímọ̀ ìjìnlẹ̀ àti Ọ̀ga àgbà tẹ́lẹ̀ ní Yunifásítì ìpínlẹ̀ Èkó.
 Oba Dr Kehinde Gbadewole Olugbenle MFR, Asade Agunloye IV: Olu Ilaro, Olu Yewa, Ọba ti ilẹ̀ Yewa, ìpínlẹ̀ Ògùn.
 Ọ̀gbẹ́ni Jagunmola Akande Omoniyi FCA: Alákòóso fún ọ̀rọ̀ ilé ní ìpínlẹ̀ Ògùn.
 Òṣèré Seyi Edun: Òṣèré Nàìjíríà àti olùpèsè eré àgbéléwò.
 Sarah Forbes Bonetta: Aina jẹ́ ọmọ ìyá àti ọmọbìnrin àtọmọdọ́mọ ti Queen Victoria.
 Ọ̀gbẹ́ni Iziaq Adekunle Salako: olóṣèlú àti oníṣègùn òyínbó Nàìjíríà tó ti ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alákǒso kejì fún ọ̀rọ̀ Àyíká.
 Aṣòfin Felix Kolawole Bajomo: onímọ̀ ìṣirò owò àti oloselu Naijiria ti a dìbòyàn gẹ́gẹ́ bíi aṣòfin lati lọ ṣojú ẹkùn ìdìbò ìwọ̀ oòrùn ìpínlẹ̀ Ogun ní Oṣù Kẹrin ọdún 2007.
 Aṣòfin Iyabo Anisulowo: olùkọ́ ní Naijiria kan àti àgbàlagbà obìnrin láwùjọ tó ti ṣiṣẹ́ pẹ̀lú Ìjọba Àpapọ̀ Nàìjíríà ní oríṣiríṣi ìpele, ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn obìnrin tó ṣe pàtàkì jù lọ nínú ètò ìṣèlú àti àwọn olùpínlẹ̀ ìgbawọ́ láàárín àwọn obìnrin ní Áfíríkà.
 Olóògbé ọ̀gágun Tunji Olurin: Ajagun fẹ̀hìntì àti alákǒso nígbàkanrí fún ìpínlẹ̀ Èkìtì àti ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun.
 Aṣòfín Solomon Olamilekan Adeola FCA, CON: Aṣòfin tí ó ṣojú, ẹkùn ìwọ̀-oòrùn Ogun.
 Aṣojúṣòfin Adekunle Akinlade: olóṣèlú Nàìjíríà.
 Seriki Williams Abass: ọ̀gá oníṣòwò tó gbajúmọ̀ ní gúúsù Nàìjíríà lónìí ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún tó di Ọba ti Badagry lápapọ̀ nínú ètò ìṣàkóso àìmọ̀nà tí àwọn ará ilẹ̀ gẹ̀ẹ́sì dá sílẹ̀.
 Suraj Adekunbi: olóṣèlú àti oníṣòwò ní Nàìjíríà.
 Ẹ̀yin ọmọ-ogun, ẹ̀yin ọmọ ọmọ-ogun ọmọ-ogun ẹ̀yin ẹ̀yin ará Nigeria, ẹ̀ya ẹ̀yin ọ̀dọ́ ẹ̀yin ẹlẹ́yin ẹ̀ya ọmọ-ogun ni ẹ̀yin òbí ẹ̀yin mẹ́nu kan.
 Dókítà Ayinde Ibikunle: Oníṣẹ́abẹ àti ọmọ ẹgbẹ́ Ìgbìmọ̀  tó ń ṣe àgbéyẹ̀wò ìgbìmò̀ Olùgbéejáde áti Ìgbékalẹ̀ Nàìjíríà.
 Ọ̀jọ̀gbọ́n Anthony Asiwaju: ògbógi kan tó ń kẹ́kọ̀ọ́ nípa ààlà àgbáyé àti Ọ̀jò́gbọ́n Àgbà fún Ìtàn ní Yunifásítì Ìlú Èko.

 Wò síwájú síi 

 Ìjọba Ìparapọ̀ Àwọn Èèyàn Egba

 Àwọn Ìtọ́kasí 

 Àwọn ìwé tó o kà sí i 

 Ogunsiji, O. (1988). Darandaran ni Ẹgbado pipin ti Ipinle Ogun . Ahmadu Bello University, Zaria.
 Kola Folayan. (1967). "Ẹgbado titi di ọdun 1832: ibi atayanyan", Journal of the Historical Society of Nigeria, 4, pp. 15–34.
 Anthony IA og Niran O.(2015). "Yewaland: Ọgọrun Ọdun Ṣaaju ati Lẹhin 2014" Yewa Descendants Union, Abuja