Àwọn Ará Ẹ̀gbá

Àwọn ará Ẹ̀gba jẹ́ ẹ̀yà kan nílẹ̀ Yorùbá, ẹ̀yà kan ní ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ wọn sì wá láti àárín gbùngbùn Ìpínlẹ̀ Ogun, ìyẹn ẹkùn tó ń ṣojú Àárín Gbùngbùn ìpinlẹ̀ Ogun ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà.

Àárín Gbùngbùn ìpinlẹ̀ Ogun ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà ni ó ní àpapọ̀ ìjọba ìbílẹ̀ mẹfà tí àwọn mẹ́fẹ̀fà sì lọ báyìí: Àríwa Abẹ́òkúta, Gúsù Abẹ́òkúta, Ewékorò, Ifọ̀, Obáfẹ́mi Owódé àti ìjọba ìbílẹ̀ Ọdẹ́dá.   Àwon Ẹ̀gbá mìíràn tí wọn ní aṣojú ní ilé ìgbìmọ̀ aṣòfin àgbà wà ní Ìwọ̀ oòrùn ìpínlẹ̀ Eko, Ìlà oòrùn ìpinlẹ̀ Èkó, Àríwá Ìpínlẹ Ọ̀yọ́, àti Gúsù ìpínlẹ Ọ̀yọ́.
Kí wọ́n tó dá Gúúsù orílẹ̀ èdè Nàìjíríà sílẹ̀, agbègbè àti àwọn ènìyàn Ẹ̀gbá ni wọ́n pààlà pẹ̀lú Ketu (Benin) ní ìwọ̀ oòrùn, Ìlú Èko ní gúúsù, Ìjẹ̀bú ní ìlà-oòrùn, àti Ọ̀yọ́, Ìbàdàn àti Isoya nítòsí Ilé Ife ní àríwá. Àwọn ènìyàn náà so pọ̀ mọ́ Odò Ogun, ṣùgbọ́n wọ́n ya ara wọn sọ́tọ̀ kúrò ní etíkun ti ìlú Èko tí ó kún fún ẹrẹ̀. Nípasẹ̀ ilẹ̀ Egba, àwọn ọ̀nà tààrà wà sí àwọn ìlú Yorùbá mìíràn,  bíi Ìlú Èkó, Ìbàdàn, Ìjẹ̀bú-Òde, Kétu (Benin), àti Porto Novo (Àjàṣẹ́) ní ilẹ̀ olómìnira Benin.  

 Ẹ̀kọ́ nípa Ẹ̀tọ́ 
Ìpilẹ̀ṣẹ̀ ọ̀rọ̀ náà "Egba" jẹ́ àríyànjiyàn. Ìtumọ̀ àkọ́kọ́ lè wá láti inú ọ̀rọ̀ náà "Ẹgbálugbó", tí ó túmọ̀ sí àwọn arìnrìn-àjò lọ sí ijù, èyí sì wá láti inú òtítọ́ pé àwọn baba ńlá àwọn ará Egba wá láti agbègbè Ilẹ̀ Ọba Ọ̀yọ́ sí "Igbó Egba" wọ́n sì dá ohun tí a mọ̀ lóde òní sí ìlú Abeokuta sílẹ̀.  Àwọn "Egbalugbo" wà ní ìsopọ̀ pẹ̀lú Ẹgbáluwé tàbí Ẹgbálodó, tí ó túmọ̀ sí àwọn arìnrìn-àjò lọ sí odò, tí wọ́n gé orúkọ náà kúrú sí " Ẹgbádo ," àwọn ẹ̀yà mìíràn ní ilẹ̀  Yorùbá. Ìtumọ̀ mìíràn tí ó ṣeé ṣe lè wá láti  "Ẹsẹ̀gbá," orúkọ olóyè kan tí ó darí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹgbẹ́ ti Ẹ̀gbá sí ibi tí wọ́n wà nísinsìnyí.  

 Ìtàn 
Ẹgbẹ́ Egba, tí ó wà lábẹ́ ìjọba Ọ̀yọ́ ní àkọ́kọ́, gba òmìnira lẹ́yìn ìparun ńlá tó débá Ọ̀yọ́ ní abala àkọ́kọ́ ọ̀rúndún kọkàndínlógún.  Àwọn ogun pẹ̀lú Dahomey, nínú èyí tí àwọn Ẹ̀gba ṣe àṣeyọrí látara ààbò tí wọ́n fún wọn láti ọwọ́ Òkúta Olumo, ló mú kí wọ́n dá ìlú Abeokuta sílẹ̀, èyí tí ó túmọ̀ sí “lábẹ́ àpáta”.
Ilẹ̀ Ẹ̀gba ni ó pín sí àwọn ẹka wọ̀nyí: Aké, Òwú, Òkè Ọnà àti Gbágùrá, ọ̀kọ̀ọ̀kan ló ní ọba tirẹ̀. (Nínú ìtàn, orílẹ̀-èdè Egba jẹ́ ti àwọn ìpín mẹ́rin wọ̀nyí; Ìbarà, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ilẹ̀ Abeokuta wà ní àgbègbè rẹ̀ pẹ̀lú, jẹ́ ara ilẹ̀ Yewa.) Nígbà ìjọba amúnisìn ti àwọn ará ìlú ọba gba Alake (tàbí Ọba Ake) gẹ́gẹ́ bí olórí pàtàkì fún gbogbo ẹ̀yà àti agbègbè wọn, nítorí náà, a ń pe ẹni tí ó tẹ̀lé e ní Aláké ti Ìlú Ẹ̀gba báyìí. Nítorí náà, àwọn oyè ọba àwọn ìpín tí a mẹ́nu ṣáájú yìí ni Aláke ti ìlú Ẹ̀gba, Oshile ti Òkè Ọnà, Àgùrá ti Gbágùra, àti Olówu ti ilẹ̀ Òwu, ní ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìtẹ̀dó àti ipò àgbà ní orílẹ̀-èdè Ẹ̀gba.

Ó yẹ kí a ṣe àkíyèsí pé ìlú ìbílẹ̀ àti ibi ìtẹ̀dó orílẹ̀-èdè Ẹ̀gba ní Ìlú Ẹ̀gba ni o wà lábẹ́ àti ní àyíká Òkúta Olumo, èyí tí ó wà ní agbègbè Ìkijà/Ìkèrèkú ti Ẹ̀gbá Òkè Onà, Jagunnà ti Ìtokò, olóyè Òkè Ọnà, ni Olúwo Olúmọ̀. Òkúta Olúmo wà ní agbègbè àti lábẹ́ ìṣàkóso àwọn Ìtokò.

Orúkọ mìíràn tí àwọn tí ó pìlẹ̀ ìlú Abẹ́òkúta ń pe àwọn ènìyàn ibẹ̀ ni Oko Adagba ní ìtọ́kasí ọdẹ tó ṣàwárí Àpáta Olumo. Adagba lọ ṣọdẹ láti wá àwọn ẹranko ìgbẹ́ láti ìlú Ọbańtokò níbi tí àwọn ọmọ ìlú Itoko ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ dúró sí nígbà tí wọ́n ń rìn kiri láti lọ sí ibi ìsádi kan. Lẹ́yìn náà, ni ó ṣàwárí òkè náà.

Ílẹ̀ Ẹ̀gbá ni ibi tí Henry Townsend ń gbé, ó sì tún jẹ́ ilé ìwé ìròyìn àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà ( Iwe Iroyin ). Àwọn ènìyàn ibẹ̀ ńi àkọ́kọ́ nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ìlú ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (títí di àìpẹ́ yìí, ọ̀kan ṣoṣo nínú wọn) láti ní orin ìyìn.

 Orin Ẹ̀gbá 

 Lórí òkè ò'un pẹ̀tẹ́lẹ̀
 Ibẹ̀ l'agbé bí mi ò
 Ibẹ̀ l'agbé tọ́ mi d'àgbà oo
 Ilẹ̀ òmìnira

 Chorus : Maa yọ̀, maa yọ̀, maa yọ̀ o; l'Órí Olúmọ; Maa yọ̀, maa yọ̀, máà yọ̀ o; l'Órí Olúmọ

 Abẹ́òkúta ìlu Ẹ̀gbá
 N kó ní gbagbé è rẹ
 Kò gbé ọ l'ẹ́kè ọkàn mi
 Bí ìlú odò ọya
 Èmí ó f'Abẹ́òkútà ṣògo
 Kò dúró ní orí Olúmọ
 Maayọ̀ l'orúkọ Ẹ̀gbá ooo
 Èmi ọmọọ Líṣàbi
 E e

 Chorus : aa yọ̀, maa yọ̀, maa yọ̀ o; l'Órí Olúmọ; Maa yọ̀, maa yọ̀, máà yọ̀ o; l'Órí Olúmọ

 Èmí ó maayọ̀ l'órí Olúmọ̀
 Èmí ó s'ògoò yí l'ọ́kàn mi
 Wípé ìlú olókìkí o
 L'àwa Ẹ̀gbá ń gbé

 Chorus : maa yọ̀, maa yọ̀, maa yọ̀ o; l'Órí Olúmọ; Maa yọ̀, maa yọ̀, máà yọ̀ o; l'Órí Olúmọ

 Aṣọ Àṣà Àtijọ́ 

 Àwọn ọkùnrin:
 Ṣòkòtò péńpe, Kẹ̀mbẹ̀/ Sòkòtò
 Buba àti Agbada
 Fila (abẹti aja)
 Àwọn obìnrin:
 Iro
 Buba
 Àwọn ìbòrí /ìbòrí /Gele
 Òmíràn: Ipele – Aṣọ tí a gbé sí èjìká tàbí tí a fi wé ìbàdí

 Díẹ̀ lára Àwọn ọ̀tọ̀nkùlú tó jẹ́ ọmọ bíbí ilẹ̀ Ẹ̀gbá 

 Ọba Ládàpọ̀ Samuel Adémọ́lá, Aláké ti ìlu Abeokuta, Adémọ́lá kejì 1920 sí ọdún 1962
 Ọ̀gbẹ́ni Adegboyega Edun, àlùfáà, olùkọ́, olórí àti olùṣàkóso ìjọba; Akọ̀wé ìjọba àpapọ̀ Ẹ̀gbá
 Olóyè Moshood Kashimawo Olawale Abiola, onísòwò àti olóṣèlú
 Amb. Akin Fayomi, diplomat, aṣoju sí ìlú France, Monaco, Liberia
 Olóyè Olusegun Obasanjo, Ààrẹ Nàìjíríà láti ọdún 1999 sí 2007
 Olóyè Ebenezer Olasupo Obey-Fabiyi, olórin àyi ajíhìnrere
 Ọgbẹ́ni Olufela Olusegun Oludotun Ransome-Kuti,olórin àti ajìjàgbara
 Oloyè Olufunmilayo Ransome-Kuti, ajìjàgbara ẹ̀tọ́ ọmọnìyàn àti "Ìyá Orílẹ̀-èdè"
 Ẹni Ọ̀wọ̀ Oludotun Israel Ransome-Kuti, Àlùfáà, olùkọ́ àti ọ̀gá àgbà (April 30, 1891 – April 6, 1955)
 Ọ̀jọ̀gbọ́n Olikoye Ransome-Kuti, onímọ̀ nípa ọmọdé, ajìjàgbara, àti mínísítà ìlera (Ọgbọ̀njọ́ Oṣù Kejìlá 1927 sí  Ọjọ́ kínní Oṣù Kẹfà ọdún 2003)
 Olóyè Ernest Shónẹ́kàn, Ààrẹ fìdí ẹ́ ti orílẹ èdè Nàìjíríà, ọjọ́ kẹrìndínlọ́gbọ̀n Oṣù Kẹjọ Ọdún 1993 sí ọjọ́  kẹtàdínlógún Oṣù Kọkànlá 1993
 Ọ̀jọ̀gbọ́n Wole Soyinka, òǹkọ̀wé, ajìjàgbara àti ẹni tó gba ẹ̀bùn Nobel
 Olórí FRA Williams SAN, agbẹjọ́rò.
 Olóyè Bọ́lá Tinubu, olóṣèlú tó jẹ́ ààrẹ kẹrìndínlógún ní Nàìjíríà (láti ọdún 2023), gómìnà ìpínlẹ̀ Èkó tẹ́lẹ̀ (1999 sí 2007), àti Aṣòfin fún ìwọ̀ oòrùn Èkó ní ìjọba olómìnira kẹta ti Orílẹ̀-èdè Nàìjíríà
 Ogbeni Adewale Oke Adekola, onimọ-ẹrọ ilu, ọmọwe, onkọwe, ati oluṣakoso
 Olùṣọ́ Àgùntàn Tunde Bakare, amòfin ati Olùṣọ́ Àgùntàn
 Ọ̀gbẹ́ni Tunde Kelani, olùyàwòrán sinimá àti olùdarí
 Ọ̀gbẹ́ni Segun Odegbami, agbábọ́ọ̀lù
 Rt. Hon. Dimeji Bankole, Olórí ilé ìgbìmọ̀ aṣojù ṣòfin ní Nàìjíríà
 Arábìnrin Bukola Elemide, tí a tún mọ̀ ní Àṣá, akọrin,
 Ògbẹ́ni Olu Jacobs, òṣèré
 Sir Shina Peters, akọrin
 Alhaji Waheed Ayinla Yusuf (Omowura), olórin àpàlà
 Ọmọ-Ọba Bola Ajibola, adájọ́ ilé ẹjọ́ àgbáyé tó ti fẹ̀yìntì
 Olóyè Simeon Adebo, agbẹjọ́rò àti aṣojú
 Olóyè Fẹ́lá Sowande, olùkọ orin
 Olóyè JF Ọdunjo, ògbóǹtarìgì litireso Yoruba, Olùkọ ìwé Alawiye 
 Ogbeni Tunde Lemo, Igbákejì Gómìnà Banki àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà
 Ògbẹ́ni John Fashanu, agbábọ́ọ̀
 Ògbẹ́ni Femi Kuti, olórin
 Ògbẹ́ni Seun Kuti, olórin
 Ogbeni Made Kuti, akọrin
 Ọ̀gbẹ́ni Clarence Peters, olùdarí fídíò orin
 Ògbẹ́ni Ebun Oloyede, òṣèré
 Aṣòfin Ibikunle Amosun, gómìnà ìpínlẹ̀ Ogun láti ọdún 2011 sí 2019
 Olóyè Olusegun Osoba, oníròyìn àti olóṣèlú, gómìnà ìpínlẹ̀ Ogun láti ọdún 1999 sí 2003
 Arabinrin Zainab Balogun, òṣèré àti awoṣe
 Ọ̀jọ̀gbọ́n Adeoye Lambo, ọ̀jọ̀gbọ́n ìṣègùn, ìgbà kan rí tí ó ti jẹ́ Igbákejì Ààrẹ fún Àjọ Ìlera Àgbáyé (WHO)
 Ọ̀jọ̀gbọ́n Saburi Biobaku, igbákejì olórí ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti Yunifásítì ti Èkó
 Olóyè Alaba Lawson, oníṣòwò àti ọ̀mọ̀wé

 Wóò sìwájú si 

 Egba United Government

 Àwọn ìtọ́kasí 

 Kíkà síwájú síi 

 SO Biobaku: Àwọn Egba àti àwọn aládùúgbò wọn; 1842 - 1914. Oxford 1957.