Èdè Anaguta

Èdè Anaguta tí wọ́n mọ sì Anaguta jẹ́ irúfẹ́ ẹgbẹ́ kan ni Ìpínlẹ̀ Plateau ni Orílẹ̀ Èdè Nàìjíríà. Ó sì jẹ́ ọ̀kan lára  ẹgbẹ́ tí ó kéré jù lọ ní  Ìpínlẹ̀ Plateau tí ipò rẹ wà ní apá àárín Nàìjíríà. Wọ́n wà ní àwọn àyíká yii: Naraguta, kunga, babale, rafin jaki, nabor gwong, nasarawa gwong, hwoll, mazah, rukuba road, ring road, fudawa, tagir, gada biyu, farin gada àti àwọn ìletò mìíràn tí ó súnmọ́ wọn.
Ìtàn
Anaguta ni ìtàn kan tí ó jẹ́ mọ orírun wọn, tí ó sì jẹ́ pé àwọn Baba-ńlá wọn Andigwong ni wọ́n sọ ìtàn náà. Ní ìgbà láéláé, wọ́n gbàgbọ́ pé àwọn ẹ̀yà Anaguta jáde láti inú ihù ilẹ̀ tàbí a lè pè wọ́n jáde láti inú àpáta tí ó sán to orúkọ àpáta náà sí ń jẹ Akotom, tí kò sí ibi tí a lè sọ pé àpáta náà wá lórí máàpù Nàìjíríà ṣùgbọ́n àwọn àgbàgbà pé ó sún mọ́ orí òkè  Shere ni Ìlà oòrùn ìlú  Gwong àti àgbègbè tí ó súnmọ́ orí òkè Ìlú Anabor 
(Ẹwo Map 1.4)22. Ìtàn yìí sí wà ní ìbámu pẹ̀lú àwọn èrò Onítàn àti Ìtàn àwọn Ará Ìlú Plateau: pé Ilẹ̀ Plateau tí wá ti pé àti pé àwọn òkè àpáta tí ó wà ní Plateau nínú ìtàn jẹ́  àbò fún àwọn tí wọn sá sí abẹ́ Àpáta náà àti àwọn tí wọ́n wá ní àyíká òkè náà,(Buchanan and Pugh, 1955:80). Buchanan àti Pugh tún sọ pé: fún ìgbà pípé ni ìkóni-lẹ́rú fi wà ní àwọn Àgbègbè yìí àfi ìgbà tí ó di ní Sẹ́ntúrì mọ́kàndínlógún, ní àwọn èèyàn bẹ̀rẹ̀ sí ní ṣáá tí ó mú kí àwọn ènìyàn dínkù ni àwọn ìlú yìí, ìkóni-lẹ́rú yìí ló mú kí àwọn èèyàn ó sá sí àwọn Àgbègbè tí kò fi bẹ́ẹ̀ sí èrò, àti pé ìgbẹ́ ayé kò rọrùn rárá’ (ibid:62).
Ó ṣẹ̀ṣẹ̀ kí ó jẹ́ pé àwọn ẹ̀yà Jukun láti gúúsù ni  wọ́n ṣe àwọn ohun wọ̀nyí láti Sẹ́ntúrì kẹrìnlọ́gún di kẹtàdínlógún láti ìpínlè Plateau wọ àwọn Ìpínlẹ̀ mìíràn bí Kano àti Zaria (Amos, 1934:8. 
Meek 1925, Vol. I; 55. Baker 1954:3).
Àwọn Ará Ilé Anaguta tún gbàgbọ́ nínú ìtàn ìṣẹ̀dalẹ́ láti ẹnu àwọn Baba-ńlá wọn pé, ní ìgbà kan rí kí wọ́n tí ṣe ìwádìí bí wọ́n tí ń ṣe iṣẹ́ àgbẹ̀dẹ àti bí wọ́n tí ń jó irin pọ̀, àwọn a máa lo òkúta láti ṣe iṣẹ́ Àgbè. Èyí ló ṣe okùnfà bí wọ́n tí ń ṣe dá ko lórí àwọn òkè àti àpáta. Àwọn àgbà náà sọ pé, lílo òkúta yìí jẹ́ kí  ìṣe  àgbè rọrùn látàrí pé ilé díè lọ wà láàrin àwọn Àpáta yìí láti gbìn nnkan, èyí tí kò sì ayé fún ohun tí kìí ṣe ohun Ọ̀gbìn bí koríko, èyí sì mú kìí Iṣẹ́ oko rọrùn nígbà òjò. Diamond (1967:419) náà ṣe àkọsílẹ̀ nípa ìtàn yii pé àwọn Àpáta yìí wà bẹ́ẹ̀ ni ìtàn ti  sọ nígbà ìwáṣẹ̀ títí di òní. Wọ́n tún bọ̀ gbèrò pé àwọn ẹ̀yà Anaguta tí gbé nínú àwọn Àpáta yìí rí, bẹ́ẹ̀ ni wọn sì ti fi ṣe àbò nígbà tí Ogun dé, èyí tí ó padà wá di ìtàn. 
Nígbà tí wọ́n ń gbé ní Akonom, àwọn ẹ̀yà Anaguta kéré, wọn kò pò rárá, lẹ́yìn náà ni wọ́n lọ sí ìlú mìíràn tí wọ́n ń pè ní Ataranabuzeh tí ó súnmọ́ Gúúsù ìwọ̀-oòrùn tí ó wà ní Ìlú òkè Anabor. Ní ibi yìí ni wọ́n tí bẹ̀rẹ̀ sí ní  pọ̀ sí, ní ibẹ̀ náà ní wọ́n kọ̀ ìlú àkọ́kọ́ Orí òkè Anaguta, láti ibẹ̀ lọ ní àwọn ìlú márùn-ún mìíràn  dára pọ̀ mọ́ wọn tí wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí ní gbòòrò si. 
Nígbà tí ó yá, Ataranabuzeh padà parun pátápátá. Àwọn Àgbàgbà Andigwong pé ẹni ba jẹ́ Anaguta tí ó sì gbé ní Ataranabuzeh, gbogbo egbe Tibiri ni Olórí Awo wọn (Uregweh) tí ó sì ní àṣẹ láti ṣe ohun ètùtù (rishende rapwo) fún àwọn Ọmọdékùnrin àti ọ̀dọ́kùnrin. Èyí ni àwọn ètùtù àti ohun tí ó tọ láti lè ṣe òṣèlú ni ìlú Anaguta, ó sì dá gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà tí wọ́n ń gbà ṣe ìbọ̀wọ̀ (r-rohorigalau).
 Àṣà 
Àwọn Ará ìlú Anaguta ni àṣà tí ó kún fọ́fọ́. Wọ́n máa ṣe  oríṣi ọdún ìbílẹ̀ mejì lọ́dún tí wọ́n ń pè ní USUNDAKA àti TUKUNKU. Wọ́n sì ni oríṣiríṣi àwọn ohun àmúyẹ tí wọ́n fi ń ṣe ọdún náà bí : ijô, orin, àti àwọn eré oníṣe lóríṣiríṣi. Wọ́n sì ni àwọn ibi ìtajà àti àwọn ìdíje. 

Ilé àti àwọn ohun àdáyébá
Anaguta ni àwọn ilé Oòṣà tí wọ́n wá ní orí òkè ni agbègbe Jos ni Ìpínlẹ̀ Plateau; ibè rẹwà púpọ̀.

 Àwọn Olórí wọn 
 UJAH ni orúkọ Oye olórí ìbílè ni wọ́n pè 
 Ọba ti ó wà lórí ipò báyìí ni  Ọba Johnson Jauro Magaji II, Ujah Anaguta tí Àríwá Guusu àti  olórí àwọn ẹgbẹ́ olóyè ìbílẹ̀ ni Ariwa Gúúsù ní Ìpínlẹ̀ Jos.
 Àwọn olórí Anaguta máa ń jáde láti ìdílé márùn-ún, àwọn sì ni : Anabor, Andoho, Anagohom, andugom, and Andirgiza.

Adarí
Ọ́físì Ujah
1. Abudu
2. Achu Achuba
3. Bapa
4. Ajang Gomajang, F tí Akum)
5. Atuk
6. Akum (non tí Ajang; ṣáá Kínní )
7. Bahal jẹ́ Ààrẹ fún oṣù mẹta kí ó tó  fi iṣẹ́ sílẹ̀.

8. Kumusu (tí wọ́n ń pè ní Kashang –  tí D.O pé ohun ni adarí tí ó dáńtọ́ julọ ni Ẹ̀ka tí ó wà)
9. Akum – Ṣáá kejì. Ìyàn sípò 8/1930; Ọjọ́ tí ó kú jẹ́  4/1931. Lẹ́yìn tí  Olùtọ́jú Sani Wakili; pé ó ṣe iṣẹ́ rẹ gẹ́gẹ́ bí isẹ

10. Abwemu – Ààrẹ tí a yàn sípò ṣùgbọ́n ó kọse sílè 
11. Panshau 
12. Achen (Koludu, Magaji)  ó sì kú ní  1950/1
13. Abwemu – wọ́n yàn án sípò ni èkejì
14. Azachi tí ìjọba fi tipátipá yọbọ́ kúrò nípò
15. Sauni – kú ní 1976
16. Jauro Magaji I – wọ́n yàn an sípò ni 1977; ó sì kú ní 2021

17. Johnson Jauro Magaji II - tí wọ́n yàn án sípò ni ọdún 2021.

 Ilé Ìjọsìn
Àwọn Ará ìlú  Anaguta jẹ́ ẹlẹ́ṣin Kirisiteni tọkàntọkàn, bẹ́ẹ̀ náà ni wọn ṣe ẹsìn ìbílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà àti ìṣe wọn. Ọ̀gọ́rùn-ún dín márùn-ún % èèyàn Anaguta jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ ilé ìjọsìn COCIN àti ECWAàti  Baptist, tàbí Roman Catholic. Bákan náà  àkọsílẹ̀ wà pé orin ilé ìjọsìn Kirisiteni ni ó gbajúmò jùlọ ni Ìpínlẹ̀ Plateau 

Anaguta Development Association  (ADA)
Anaguta Youth Movement (AYM)
Anaguta Women Development Association (AWDA)

Àwọn Èèyàn Jàǹkànkàn 

Frank Tardy, tí ó jẹ́ alága tẹ́lẹ̀rí ni apá  Àríwá Gúúsù Ni Jos 
John Kyoro Christopher,  tí ó jẹ́ alága lọ́wọ́lọ́wọ́ ni apá àríwá Gúúsù ni Jos
Irimiya Were, tí ó jẹ́ Kọmísọ́ná tẹ́lẹ̀rí  fún NGO ni  plateau.
Benjamin Jang, tí ó jẹ́ Kọmísọ́ná tẹ́lẹ̀rí fún ìmọ̀ Sáyẹ́ńsì àti Ẹ̀rọ.
Danjuma sanda, tí ó jẹ́ alága tẹ́lẹ̀rí ni Ìpínlẹ̀ Jos  
Samuel Umaru,  tí ó jẹ́ alága tẹ́lẹ̀rí ni Ìpínlẹ̀ Jos  
Peter Adala Dandbenji, Alága tẹ́lẹ̀rí fún Plasiec 
David Zoyong Jang, special advicer to the governor on special duties.
Aminu Zang, tí ó jẹ́ Kọmísọ́ná tẹ́lẹ̀rí fún ìjọba ìbílẹ̀ àti Ètò Oyè Jíjẹ 
James Yakubu, , tí ó jẹ́ Kọmísọ́ná tẹ́lẹ̀rí fún èrè ìdárayá fún Ọ̀dọ́.
Emmanuel Maviram, Àgbà Bọ́ọ̀lù fún orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Seth Mayi,  Àgbà Bọ́ọ̀lù fún orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Chris Madaki, Àgbà Bọ́ọ̀lù fún orílẹ̀ èdè Nàìjírí.
John Danladi, Àgbà Bọ́ọ̀lù fún orílẹ̀ èdè Nàìjíríà.
Mike Zaruma, Àgbà Bọ́ọ̀lù fún orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. 

Àwọn Ìtọ́kasí

Fún Kîkà síwájú si
A Sociolinguistic Profile of the Iguta (nar) Language of Plateau State, Nigeria

Category:East Kainji languages
Category:Languages of Nigeria