Olórí Adájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó

Olórí Adájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó ni olórí Ẹ̀ka Ìdájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó, ẹ̀ka tí ó ń rí sí ìdájọ́ fún Ìjọba Ìpínlẹ̀ Èkó àti adájọ́ àgbà fún Ilé-ẹjọ́ Gíga ti Ìpínlẹ̀ Èkó. Láti 1967 sí 1973, orúkọ oyè náà ń jẹ́ Olórí Adájọ́ ti Ilé-ẹjọ́ Gíga Jùlọ (Chief Justice of the Supreme Court).
Yíyàn sí ipò yìí máa ń wáyé látọwọ́ Gómìnà.
"Abala 271(1) ti Òfin Ìwé-àkóso sọ pé ‘Gómìnà Ìpínlẹ̀ náà ni yóò yan ènìyàn sí ipò Olórí Adájọ́ ti Ìpínlẹ̀ lórí ìdámọ̀ràn ti Ìgbìmọ̀ Ìdájọ́ ti Orílẹ̀-èdè (National Judicial Council), èyí tí yóò dúró lórí ìfọwọ́sí yíyàn náà látọwọ́ Ilé-ìgbìmọ̀ Aṣòfin ti Ìpínlẹ̀ náà,’".

Àwọn agbára àti ojúṣe
Olórí Adájọ́ ni òṣìṣẹ́ ìdájọ́ tí ó ga jùlọ ní ìpínlẹ̀ náà, òun sì ni ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olórí òṣìṣẹ́ ìṣàkóso àti agbẹnusọ fún ẹ̀ka ìdájọ́.
Olórí Adájọ́ ni ó máa ń darí àwọn ariyanjiyan ẹnu níwájú ilé-ẹjọ́. Nígbà tí ilé-ẹjọ́ bá fẹ́ mú èrò rẹ̀ wá, Olórí Adájọ́—tí ó bá wà lára àwọn tí èrò wọn pọ̀ jù—ni ó máa ń pinnu ẹni tí yóò kọ èrò ilé-ẹjọ́ náà sílẹ̀. Olórí Adájọ́ tún ní agbára pàtàkì láti ṣètò ohun tí wọ́n máa jíròrò nínú àwọn ìpàdé ilé-ẹjọ́.
Olórí Adájọ́ ló máa ń ṣètò fún àwọn ìpàdé ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀ níbi tí àwọn adájọ́ ti máa ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ẹ̀bẹ̀ fún certiorari, láti pinnu bóyá kí wọ́n gbọ́ tàbí kí wọ́n kọ ẹjọ́ kọ̀ọ̀kan.

Ipò gíga
Olórí Adájọ́ ni wọ́n kà sí adájọ́ tí ó ní ipò tí ó ga jù, láì wo iye ọdún tí ó ti lò lẹ́nu iṣẹ́ ní Ilé-ẹjọ́ Gíga. Nítorí náà, Olórí Adájọ́ ni ó máa ń ṣe alága àwọn ìpàdé tí wọ́n ti ń jíròrò àwọn ẹjọ́, tí àwọn adájọ́ yòókù ní ìpínlẹ̀ náà yóò sì dìbò lé lórí. Olórí Adájọ́ ló sábà máa ń kọ́kọ́ sọ̀rọ̀, nítorí náà ó ní ipa lórí bí ìjíròrò náà ṣe máa lọ.
Olórí Adájọ́ ló máa ń ṣètò fún àwọn ìpàdé ọ̀sọ̀ọ̀sẹ̀ níbi tí àwọn adájọ́ ti máa ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ẹ̀bẹ̀ fún certiorari, láti pinnu bóyá kí wọ́n gbọ́ tàbí kí wọ́n kọ ẹjọ́ kọ̀ọ̀kan ní àwọn ọdún tí ó ń bọ̀.
Olórí Adájọ́ ni ó ń ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí alága ìgbìmọ̀ náà.

Ìbúra gígba ipò
Olórí Adájọ́ ló sábà máa ń darí ìbúra níbi ayẹyẹ ìfilọ́lẹ̀ Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó. 
Ní ipò tí Olórí Adájọ́ bá ń ṣàìsàn tàbí tí kò sí ní àyè, Agbẹjọ́rò Àgbà (Attorney General) ni ó sábà máa ń darí ìbúra náà.
Bákan náà, Agbẹjọ́rò Àgbà ló sábà máa ń darí ìbúra níbi ayẹyẹ ìfilọ́lẹ̀ Olórí Adájọ́.
Ní àfikún, Olórí Adájọ́ ló máa ń darí ìbúra fún àwọn adájọ́ tuntun tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ yàn tí wọ́n sì fọwọ́sí.

Ìtàn
Ẹ̀ka Ìdájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó ni ẹ̀ka ìdájọ́ tí wọ́n kọ́kọ́ dá sílẹ̀ ní Nàìjíríà, èyí tí wọ́n mọ̀ tẹ́lẹ̀ sí Colony Province Judiciary. Ilé-ẹjọ́ Májísítérétì ni èyí tí wọ́n kọ́kọ́ dá sílẹ̀ láàrin àwọn mìíràn. Wọ́n dá a sílẹ̀ ṣáájú Ilé-ẹjọ́ Gíga, èyí tí wọ́n ń pè tẹ́lẹ̀ ní Supreme Court ṣùgbọ́n tí àṣẹ ìdájọ́ rẹ̀ mọ ní agbègbè ibẹ̀ nìkan.
Ìdásílẹ̀ Ilé-ẹjọ́ Májísítérétì ló bí Ilé-ẹjọ́ Gíga, èyí tí í ṣe Ilé-ẹjọ́ Gíga Jùlọ ti Ìpínlẹ̀ Èkó nígbà náà.
Nígbà tí wọ́n dá Ilé-ẹjọ́ Gíga Jùlọ ti Nàìjíríà sílẹ̀, Ilé-ẹjọ́ Gíga Jùlọ ti Èkó yípadà sí Ilé-ẹjọ́ Gíga ti Agbègbè Ìjọba Àpapọ̀ Èkó pẹ̀lú yíyàn John Taylor gẹ́gẹ́ bí Olórí Adájọ́.

Ní Ọjọ́ 27 Oṣù Kárùn-ún 1967, ọdún kan náà tí wọ́n dá Ìpínlẹ̀ Èkó sílẹ̀, wọ́n pa Ilé-ẹjọ́ Gíga àti Ilé-ẹjọ́ Májísítérétì ti Agbègbè Ìjọba Àpapọ̀ pọ̀ láti di Ẹ̀ka Ìdájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó lábẹ́ ìdarí John Taylor, aṣáájú Olórí Adájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó.
Àkókò Taylor parí ní Ọjọ́ 7 Oṣù Kọkànlá 1973, Justice Joseph Adefarasin sì rọ́pò rẹ̀ lẹ́yìn yíyàn rẹ̀ tí ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ ní Ọjọ́ 1 Oṣù Kọkànlá 1974. Ó sìn ní ipò náà fún ọdún mẹ́sàn-án títí di Ọjọ́ 24 Oṣù Kẹrin 1985 nígbà tí àkókò rẹ̀ parí. Justice Candide Ademola Johnson ló rọ́pò rẹ̀, wọ́n yàn án ní Ọjọ́ 25 Oṣù Kẹrin 1985, ọjọ́ kan lẹ́yìn tí Justice Joseph kúrò ní ipò. Ó lo ọdún mẹ́rin ní ipò náà, Justice Ligali Ayorinde sì rọ́pò rẹ̀ ní Ọjọ́ 10 Oṣù Keje 1989. Ó sìn ní ipò náà fún ọdún mẹ́fà, ìyẹn láàrin Oṣù Keje 1989 sí Oṣù Kẹrin 1995. Obìnrin àkọ́kọ́ tí wọ́n máa yàn sí ipò náà ni Rosaline Omotosho, ẹni tí ó sìn láti Ọjọ́ 12 Oṣù Kẹrin 1995 sí Ọjọ́ 27 Oṣù Kejì 1996.Siyan Oyeweso, Breaking the Yoke of Patriarchy: Nigerian Women in the various Professions, Politics and Governance, 1914-2014, 2014, p.10

Ní Ọjọ́ 20 Oṣù Kẹwàá 2017, Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó Ọ̀gbẹ́ni Akinwunmi Ambode yan Hon Justice Opeyemi Oke gẹ́gẹ́ bí Olórí Adájọ́ tuntun ti Ìpínlẹ̀ Èkó. Èyí wáyé lẹ́yìn tí Olórí Adájọ́ ìgbà náà Oluwafunmilayo Olajumoke Atilade pé ọjọ́-orí fìfẹ̀yìntì dandan ti ọdún márùn-ún-le-lọ́gọ́ta (65).

Ní Ọjọ́ 10 Oṣù Kẹfà 2019, wọ́n yan Honorable Justice Kazeem Alogba gẹ́gẹ́ bí Adelé Olórí Adájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó látọwọ́ Ọlọ́lá, Babajide Sanwo-Olu, Gómìnà Ìpínlẹ̀ Èkó. Ní Ọjọ́ 21 Oṣù Kẹjọ 2019 wọ́n fọwọ́sí i, wọ́n sì búra fún un gẹ́gẹ́ bí Olórí Adájọ́ kẹtàdínlógún ti Ìpínlẹ̀ Èkó.

Àtòjọ àwọn olórí adájọ́
Orísun: Ẹ̀ka Ìdájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó
 Àwọn Olórí Adájọ́  Àkókò John Idowu Conrad Taylor  22 Oṣù Keje 1964 – 7 Oṣù Kọkànlá 1973 Joseph Adetunji Adefarasin  1 Oṣù Kọkànlá 1974 – 24 Oṣù Kẹrin 1985 Candide Ademola Johnson  25 Oṣù Kẹrin 1985 – 1 Oṣù Keje 1989 Ligali Akanni Ayorinde  1 Oṣù Keje 1989 – 10 Oṣù Kẹrin 1995 Roseline Ajoke Omotoso  12 Oṣù Kẹrin 1995 – 27 Oṣù Kejì 1996 Olusola Olatunde Thomas  15 Oṣù Kẹta 1996 – 1 Oṣù Kọkànlá 1996 Samuel Omotunde Ilori  27 Oṣù Kejìlá 1996 – 5 Oṣù Kínní 1999 Sikiru Olatunde Adagun  3 Oṣù Kárùn-ún 1999 – 22 Oṣù Kárùn-ún 1999 Christopher Olatunde Segun  24 Oṣù Kárùn-ún 1999 – 25 Oṣù Kárùn-ún 2001 Ibitola Adebisi Sotuminu  28 Oṣù Kárùn-ún 2001 – 5 Oṣù Kárùn-ún 2004 Afolabi Fatai Adeyinka  8 Oṣù Kẹta 2004  – 2 Oṣù Keje 2004 Augustine Adetula Alabi  8 Oṣù Keje 2004 – 7 Oṣù Kẹjọ 2009 Inumidun Enitan Akande  8 Oṣù Kẹsàn-án 2009 – 10 Oṣù Kẹfà 2012 Ayotunde Adeyoola Phillips  14 Oṣù Kẹfà 2012 – 26 Oṣù Keje 2014 Oluwafunmilayo Olajumoke Atilade  20 Oṣù Kẹjọ 2014 – 22 Oṣù Kẹsàn-án 2017 Opeyemi Olufunmilayo Oke  20 Oṣù Kẹwàá 2017 – 10 Oṣù Kẹfà 2019 Kazeem Olanrewaju Alogba  20 Oṣù Kẹjọ 2019

Àwọn Ìtọ́kasí

Ẹ̀ka:Ẹ̀ka Ìdájọ́ ti Ìpínlẹ̀ Èkó
Ẹ̀ka:Ìpínlẹ̀ Èkó