Ìtàn àwọn Yorùbá

Ìtàn àgbàsílè bèrè nigbati Oranyan wa lati ṣe ijọba Oyo, eyiti o di ìtẹ́wọ́gbà ni ìbèrè ọdún 17th century. Àwọn àṣà àtijọ́ ti ijọba Ile-Ife ti ó jẹ́ Alákóso tẹ́lẹ̀ jẹ́ tí ẹnu .

Orukọ " Yoruba " tí a sọ àwọn ènìyàn ti ó wá ni apá òsì ti Odò Niger, ni o wa lati demotic " Yarba " (gẹ́gẹ́bí ọrọ Hausa " Yarriba ")  Tí akọ́kọ́ ménubà ninu iṣé Capt. Clapperton (Awọn irin ajo ati ìrírí ni Northern ati Central Africa, 1822 - 1824)  ti o padà ní ìtọ́kasí nipasẹ Rev Samuel Johnson (Iwe itan ti Yoruba).  Ṣaaju ki o to di àdàpè , àwọn ẹ̀yà Yorùbá kọọkan ni wón ni orukọ abínibí won, tí àdàpè  orukọ naa si jẹ fún ti Ọyọ nìkan . 

 Ife Empire 
Bio tie jépé pàtó àkókò kongẹ kò jẹ́ mímò, àwọn èrí itàn ìwádìí ilẹ̀

Àkókò láàrin 1200 ati 1400 ni a maa ń pè ní "ọjọ ori wura" ti Ilé-Ifè, níbi tí ìdàgbàsókè nipasẹ iṣẹ ọna tí o yàtọ̀, árísìkí ètò-ọrọ̀, àti ìdàgbàsókè ìlú. Àwọn oníṣẹ́ ọnà nílùú náà já fáfá ní bí ṣíṣe àwọn ère gbígbóná janjan láti inú idẹ, terracotta, àti òkúta. Àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí, tí wọ́n lókìkí fún ẹ̀dá àdánidá àti ọ̀gá ìmọ̀ ẹ̀rọ, kì í ṣe àwọn ohun ìmoore ẹ̀wà nìkan ṣùgbọ́n ó tún ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ìjẹ́pàtàkì ẹ̀sìn, tí ó ní ìṣàfihàn ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ àti àwọn ìlànà ìgbàgbọ́ ti àwọn ènìyàn Ife. 

Àṣà àtọwódówó yii ṣe déédéé pẹ̀lú ipa Ilé-Ifè gẹgẹbi ibùdó ìṣòwò pàtàkì. Àyè ti Ijọba Ifè wa jẹ ki ikopa rẹ pọ si ni awọn nẹtiwọọki ìṣòwò ọpòlọpò tí o wà ní Ìwọ̀-Oòrùn Áfíríkà. Lara àfiyèsíni ẹ̀rí ilé iṣẹ́ ìlẹ̀kẹ̀ gíláàsì kan tí ó wà ní Ilé-Ifẹ̀. Awọn onítàn ìwádìí ilẹ̀