Lisabi

Lísàbí tí a tún le pè ní Lísàbí Agbòǹgbò Àkàlà jẹ́ ògbójú àti akínkanjú olórí tí ó gba àwọn ará Ẹ̀gbá lọwọ Òyó amúnisìn. Orúkọ Lísàbí tún jeyo nínú oríkì àwọn ará Ẹ̀gbá tí ó wípé "Ègbá Omo Lísàbí". Ó sòro púpọ̀ láti ya ìtàn Lísàbí sọ́tọ̀ kúrò nínú ìtàn òmìnira Ègbá lọwọ Òyó. Òmìnira yìí ni ó fa ìdásílẹ̀ ìlú Ègbá ní ọdún 1780.  Lísàbí jẹ́ Akikanju jagunjagun Ti ó kọ́ isẹ́ ogun jíjà labẹ bàbá rè, Odunsi.
Àwọn Ará Ẹ̀gbá àti Ìlàkàkà Won

Àwọn ará Ẹ̀gbá jẹ ẹ̀yà kan ní ilẹ Yorùbá ní apá gúúsù ìwọ̀-oòrùn orílè-èdè Nàìjíríà. Àwọn ará Ègbá jé àgbẹ̀ àti ọdẹ tí wọn tèdó sí àgbègbè igbó tí ó yí Ọ̀yọ́-Ilé kiri ní ìgbà kan rí. Àwọn ibùdó yìí ni a mọ̀ sí Gbagura, Ake àti àwọn Oke-Ona ti won parapọ̀ di Ẹ̀gbá. Àwọn ará Ègbá tẹríba fún Ìjọba Òyó nítorí ààbò. Sibẹsibẹ, Aláàfin ti ìlú Òyó ní ìgbà náà jẹ adarí amúnisìn tí o mú àwọn Ẹ̀gbá ni ẹrú. Owó orí àgbàjù, iṣẹ àsekára àti bẹ́ẹ̀bẹ́ẹ̀ lọ ni Aláàfin ìgbà náà ń fi wọn se. Àwọn omo ogun agbowode tí a mọ̀ sí Ajẹ́lẹ̀ tàbí Ìlàrí ní ìgbà náà ní Aláàfin ń lọ lórí àwọn ará Ègbá. Àwọn Ìlàrí náà jẹ jẹgúdújẹrá àti òbàyéjé, wọn ń jayé fami-lete-ki-n-tu-tọ ní ìgbà náà, Ara àwọn ìwà ibajẹ won ni òwò  ẹrú ṣiṣẹ, ìjínigbé àti ifipa-ba-ni-lo-po. Àwọn ìwà yìí ló sún àwọn ará Ègbá kan ògiri titi wọn fi bẹrẹ ọ̀tẹ̀ sí Aláàfin ìgbà náà.

Lísàbí: Ìgbédìde Adarí

Lísàbí tí ó jẹ́ olùgbé ìlú Igbehin jẹ omo bíbí ìlú Itoku. Àgbẹ̀ ni Lísàbí, òmíràn sì ni pẹ̀lú. Lísàbí tún jẹ jagun-jagun àti babaláwo tí ó gbọ Ifá yé. Ìtàn fi yé wa wípé Lísàbí máa ń wo ogun kan sí ara rẹ, èyí sì jé bí àbò fún un. Ìwà fami-lete-ki-n-tu-tọ tí àwọn ará ìlú Òyó àti àwọn Ìlàrí ń wù ní ìgbà náà ti sú Lísàbí, èyí ni ó jẹ́ kí Lísàbí dá ẹgbẹ́ àáró silẹ fún àwọn ọkùnrin ẹgbẹ ológun láti le ran ara won lọwọ nínú iṣẹ oko kí èrè oko le rú gọ́gọ́ síi. Lísàbí lo ànfàní yìi láti kọ àwọn ọkùnrin Egba náà ní iṣẹ ogun jíjà láti le dáàbò bo ìlú àti ilé won.

Òmìnira Àwọn Ará Ẹ̀gbá

Lísàbí lo ìrírí rẹ̀ gégé bí ológun láti kógun ja àwòn Ìlàrí Ọ̀yọ́. Ìjàgbara yìí bẹ̀rẹ̀ ní ìlú Igbehin níbi tí àwọn ọkùnrin Ègbá ti kógun ja àwọn Ìlàrí Ọ̀yọ́, tí wọ́n sì pa wọ́n. Síwájú síi, wọ́n pa àwọn Ìlàrí tí ó wà ní àwọn ìlú yòókù pẹ̀lú. Ìtàn so wípé bí ẹgbẹ̀ta Ìlàrí ni àwọn ará Ẹ̀gbá se ikú pa ní ìgbà náà. Ìtàn náà tún so wípé bí òjìlénígba lé mẹwàá Ìlàrí ni Lísàbí nìkan pa. Ìròyìn nǹkan tí àwọn ará Ègbá se fún àwọn Ìlàrí kan Aláàfin létí, inú bí Aláàfin títí tí ó fi pàṣẹ fún àwọn olórí omoogun rẹ láti kógun ja ìlú Ẹgba àti ní pẹ̀lú kí wọn gbé orí Lísàbí wá bá òun ní ààfin. Lísàbí ti mọ̀ síwájú wípé àwọn jagun-jagun ìlú Òyó yóò kógun ja ìlú Ègbá, ó sì ti gbára dì pẹlú àwọn omoogun ìlú Ègbá. Orísirísi ọ̀nà ni àwọn jagun-jagun ìlú Oyo le gbà wọlé sí ìlú Ègbá, ìlú Gbagun nìkan ní àwọn ìlú kéréje tí ó to ọgọ́rùn ún. Lísàbí gbèrò láti dáàbò bo àwọn obìnrin àti ọmọdé nípa gbígbé ìjà kúrò nínú ìlú Ẹgba, fún ìdí èyí Lísàbí dènà de àwọn jagun-jagun ìlú Òyó. Àwọn jagun-jagun ìlú Òyó kógun ja ìlú Ẹgba nípasẹ odò Ogun ní Lafenwa, Lísàbí àti àwọn jagun-jagun ìlú Ègbá ti dènà de wọ́n síbẹ̀. Ègbá sẹ́gun Òyó, òmìnira dé fún àwọn ará Ẹ̀gbá.

Ìdásílẹ̀ Ẹ̀gbá Ni Ìlú Abéòkúta

Lẹ́yìn òmìnira kúrò lọ́wọ́ Òyó, ó tó àádọ́ta ọdún tí àwọn ará Ẹ̀gbá fi wà láì rí ibùdó tí won yóò tèdó sí , èyí ló fàá kí orísirísi ìlú máa kógun jà wọ́n. Ní ọdún 1930, lábẹ́ adarí Sódẹkẹ́, wọ́n rí ibùdó kan tí ó yí àpáta olúmọ kiri. Wọ́n sọ ibùdó yìí ní Abeokuta.

Ìkọ kedere==Ipa Lísàbí==

Ipa Lísàbí jẹ́ nǹkan tí a kò le fọwọ́ rọ́ sẹ́yìn nínú ìdánimọ̀ àwọn Ẹ̀gbá gégé bí ó ti wà nínú oríkì won tí ó wípé;

Ẹ̀gbá ‘mọ Lísàbí

Agbòǹgbò àkàlà

Ọmọ erin j’ogún ọlá

Ọmọ ṣí ‘lẹ̀kùn pa ‘lẹ̀kùn dé

Ní ìrántí Lísàbí, ayeye ọdún Lísàbí máa ǹ wáyé lọ́dọọdún ní ìlú Abéòkúta níbi tí àwọn omo Ègbá l'ọkunrin àti l'obinrin máa ń wálé láti lọ sí inú igbó Lísàbí. Èyí jẹ́ ìrántí wípé Lísàbí akọni ni ó gba àwọn ará Ẹ̀gbá lọ́wọ́ Òyó amúnisìn.

Àwọn Ìtọ́kasí