Ifẹ

Ifẹ̀ (Yoruba :Ifẹ̀, Ilé-Ifẹ̀) Ó jẹ́ ohun àtijọ́ Yoruba ìlú ní ìwọ̀-õ̀rùn Gúúsù Nigeria tí a dá sílẹ̀ láàrin ọdún 1000 BC sí 500 BC.  Nígbà tí ó di ọdún 900 AD, ìlú náà ti di ọjà ńlá kan ní ìwọ̀-oòrùn ilẹ̀ Áfíríkà, tó ń ṣe oríṣi iṣẹ́-ọnà tó gbámúṣé.  Ìlú náà wà ní ìpínlẹ̀ báyìí Osun State. Ìfẹ̀ wà ní nǹkan bíi ẹ̀ẹ́dẹgbàá méjì-dínlógún kìlómítà sí apá ìwọ̀ oòrùn àríwá Lagos"World: Africa Arrests after Nigerian cult killings". BBC News. Monday July 12, 1999, Retrieved on October 31, 2011. pẹ̀lú iye ènìyàn tó ju 500,000 lọ, èyí tó ga jù lọ ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun nígbà ìkànìyàn ọdún 2006.


Gẹ́gẹ́ bí àṣà ìsìn Yorùbá, a dá Ilé-Ifẹ̀ sílẹ̀ pẹ̀lú àṣẹ Olódùmarè Nípasẹ̀ Obatala. Ó wá di èyí tí ó bọ́ sí ọwọ́ arakùnrin rẹ̀, Odùduwà , èyí sì dá ìjà sílẹ̀ láàrin àwọn méjèèjì.Bascom, Yoruba, p. 10; Stride, Ifeka: "Peoples and Empires", p. 290. Oduduwa ó dá ìran ọba sílẹ̀ níbẹ̀, àwọn ọmọ ọkùnrin àti ọmọbìnrin ìran ọba náà sì di olórí fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìjọba mìíràn nílẹ̀ Yorùba Akinjogbin, I. A. (Hg.): The Cradle of a Race: Ife from the Beginning to 1980, Lagos 1992 (The book also has chapters on the present religious situation in the town). Ọ̀kan nínú àwọn ọmọ ọmọ Odùduwà, ẹni tí ó jẹ́ Orìṣà kẹ́rin-dín-lẹ́ẹ̀dẹ́gbàá (401k), ni Ọọ̀ni ìfẹ̀ àkọ́kọ́. Oba Adeyeye Enitan Ogunwusi Ọjájá kejì, tí ó jẹ́ akọ́ṣẹ́mọṣẹ́ nípa ìmọ̀ ìṣirò owó láti orílẹ̀-èdè Nàìjíríà ni olórí ìlú náà láti ọdún 2015.Olupona, 201 Gods, 94. Ìlú tí wọ́n pe ní ìlú àwọn òrìṣà 401, Ifẹ̀ jẹ́ ibùgbé fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ olùfọkànsìn àwọn òrìṣà wọ̀nyí, ó sì tún jẹ́ ibi tí wọ́n ti máa ń ṣe àjọyọ̀ wọn nígbà gbogbo nípasẹ̀ àwọn àjọ̀dún.

Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ gbajúmọ̀ káàkiri àgbáyé fún àwọn ère idẹ, òkúta, àti amọ̀ atijọ́, tó jọ gẹ́gẹ́ bí ènìyàn, tí wọ́n ṣe láàrin ọdún 1200 sí 1400 CE.

ìtàn

Orísun Ifẹ̀: Ìṣẹ̀dá ayé 

Gẹ́gẹ́ bí ìsìn Yorùbá , Olódùmarè , Ọlọ́run Títóbi Jùlọ, pàṣẹ fún Obàtálá láti dá ayé, ṣùgbọ́n nígbà tó ń lọ, ó mu ọpọlọpọ ọtí àgùnmu títí ó fi mú ọtí yọ. Nítorí náà, Òrìṣà kan tó jẹ́ ọmọ ìgbà kan náà pẹ̀lú rẹ̀, Odùduwà , gba àwọn ohun èlò ìṣẹ̀dá lọ́wọ́ rẹ̀, ó sọ̀kalẹ̀ láti ibùgbé àwọn Òrìṣà nípa lílo ẹ̀wọ̀n, ó sì da àtẹ̀pẹ́ ilẹ̀ díẹ̀ sí orí òkun àìjẹ́bí. Ilẹ̀ náà ga sókè ó sì di òkìtì kan tí a ń pè ní Òkè Ọ̀rà. Lẹ́yìn náà, ó fi akukọ ẹlẹ́sẹ̀ márùn-ún kan sí orí òkìtì ilẹ̀ àkọ́kọ́ yẹn kí ó lè fọn ilẹ̀ náà káàkiri, nípa bẹ́ẹ̀, ó dá ilẹ̀ tí a óò kọ Ilé-Ifẹ̀ sí, ìlú àkọ́kọ́ náà.  Odùduwà wá gbin èso igi-ọ̀pẹ kan sínú ihò kan ní ilẹ̀ tuntun tí ó dá sílẹ̀, láti inú rẹ̀ sì hù jáde ní igi ńlá kan tí ó ní ẹ̀ka mẹ́rìndínlógún, èyí tí ó ṣàpẹẹrẹ àwọn ìdílé mẹ́rìndínlógún ti ìjọba àjọṣepọ̀ Ifẹ̀ àkọ́kọ́; 'Ẹlú Mẹ́rìndínlógún', (mẹ́tàlá àkọ́kọ́ àti mẹ́ta tí ó tẹ̀lé e). 

Ìjìbànù àwọn ìṣẹ̀dá láti ọwọ́ Odùduwà ni ó fa ìforígbárí tí kò lópin láàárín òun àti arágbó rẹ̀, Òrìṣà Ọbàtálá. Ìforígbárí àpẹẹrẹ yìí ṣì ń wáyé ní àkókò òde òní láàárín àwọn ẹgbẹ́ olùfọkànsìn ti àwọn òrìṣà méjèèjì nígbà àjọ̀dún Ìtapa ọdún tuntun.Olupona, 201 Gods, 144–173; Lange, Ancient Kingdoms, 347–366; idem., "Preservation", 130–1. Nítorí ìṣẹ̀dá ayé rẹ̀, Odùduwà di baba ńlá ọba àkọ́kọ́ tí ó jẹ́ Ọlọ́run láàárín àwọn Yorùbá, nígbà tí wọ́n gbà pé Ọbàtálá ni ó fi amọ̀ dá àwọn ènìyàn Yorùbá àkọ́kọ́. Ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ "Ifẹ̀" ní èdè Yorùbá ni "ìfẹ̀hàn" tàbí "ìtànkálẹ̀"; nítorí náà, "Ilé-Ifẹ̀" tọ́ka sí ìtàn àròsọ orígunṣùn gẹ́gẹ́ bí "Ilẹ̀ Ìtànkálẹ̀" (ọ̀rọ̀ náà, Ilé, bí wọ́n ṣe ń pè é ní èdè Yorùbá òde òní, túmọ̀ sí ilé tàbí ibùgbé, èyí tí yóò mú kí orúkọ ìlú náà túmọ̀ sí "Ilé Ìtànkálẹ̀").

Orírun àwọn ìpínlẹ̀ agbègbè: Ìtànkálẹ̀ láti ìlú mímọ́ Ifẹ̀
Oduduwa bí àwọn ọmọ ọkùnrin, àwọn ọmọbìnrin, àti àwọn ọmọ-ọmọ, tí wọ́n lọ dá àwọn ìjọba àti ilẹ̀-ọba tiwọn sílẹ̀,namely; Ila Orangun, Owu, Ketu, Sabe, Egba, Popo and Oyo. Oranmiyan, àbígbẹ̀yìn Odùduwà, jẹ́ ọ̀kan lára àwọn olùṣọ́ àgbà bàbá rẹ̀, ó sì jẹ́ alábòójútó ilẹ̀-ọba Edo kingdom Lẹ́yìn tí Odùduwà gba ìbẹ̀bẹ̀ àwọn ènìyàn Edo fún ìjọba rẹ̀. Nígbà tí Ọ̀rànmíyàn pinnu láti pa dà sí Ilé-Ifẹ̀, lẹ́yìn àkókò díẹ̀ tí ó ti ṣiṣẹ́ ní Benin, Ó fi ọmọ kan sílẹ̀, tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Ẹ̀wẹ̀ka, tí ó bí fún ọmọ-ọbabìnrin kan tí ó jẹ́ ọmọ ilẹ̀ Benin, Erinmwinde, ọmọ ọba (Ogie) ìlú Egor, ìletò kan tó wà nítòsí Benin tí ó ṣẹ̀ṣẹ̀ ń bẹ̀rẹ̀. Ọmọ ọkùnrin kékeré náà wá di aláṣẹ àkọ́kọ́ tí wọ́n gbà títí káàkiri, tí ó sì di Ọba ti ìran Edo kejì tí ó ti jẹ́ olùṣàkóso Benin láti ọjọ́ náà títí di òní. Oranmiyan Lẹ́yìn náà, ó ṣí kúrò ní ìwọ̀ oòrùn àríwá lọ sí pẹ̀tẹ́lẹ̀ koríko láti dá ilẹ̀ ọba Ọ̀yọ́ sílẹ̀. Lẹ́yìn náà, Ọ̀yọ́ di ilẹ̀-ọba kan tí ó gbòòrò jùlọ láti ìwọ̀ oòrùn tàbí bèbè ọ̀tún Odò Niger River títí dé ìwọ̀ oòrùn tàbí bèbè òsì Odò Volta. Yóò wá di gbajúmọ̀ gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ìpínlẹ̀ alágbára jùlọ ní Áfíríkà ní àkókò ìgbà àtijọ́, kí ó tó wó lulẹ̀ ní ààrin ọ̀rúndún kọkàndínlógún. 

Ètò ìbílẹ̀

 House of Odùduwà Type Yoruba royal dynasty Image 250px|thumb|center|Àwòrán Orí Ifẹ̀, Iyókù àwọn ohun èlò tí wọ́n fi ń ṣe ìsìn fún ọba Ọ̀ọ́ni Ile-Ife Parent House * Oke Ora (Historically)  * Olódùmarè (Philosophically) Founded c. 11th century Founder Odùduwà (Olofin Adimula) Region Yorubaland Current Head Ojaja II Traditions Ìṣẹ̀ṣe  Christianity  Islam Titles * Ọba, Ọọni Ifẹ  * Olofin Adimula Ife Chiefs and Council 
Ojoye/Oloye Ife

ÌHÀRẸ – Outer/Town Chiefs (Àgbà Ifẹ̀):
 Ọbalufe (Ọ̀runtọ́, 'Prime Minister') – Hereditary
 Ọbalọran Ife – Hereditary
 Ọbajio Ife – Hereditary
 Ọbalaye Ife – Hereditary
 Akọgun Ife – Hereditary
 Waasin Ife – Hereditary
 Jagunọṣin Ife – Non-hereditary
 Ejesi Ife – Non-hereditary

MỌDÉWÁ – Inner/Palace Chiefs (Ẹmẹsẹ̀):
 Lọwa Ijaruwa (Leader)
 Jaaran 
 Aguro 
 Arodẹ 
 Erebẹsẹ 
 Ishanire 
 Lọwate 
 Laadin

 Ọmọba Ife 
 Yeyeluwa Ife 
 Oloori Ife Members * Olubuse II  * Adesoji Aderemi  * Tejumade Alakija Styles Kábíèsí  Majesty  Imperial Highness Other Royal Families Oyo royal family  Bini royal family  Ijesha royal family Cadet Branches 
 In Ife (4)  
 Oshinkola of Iremo  
 Giesi of Moore  
 Ogboru of Ilare  
 Lafogido of Okerewe  
 Outside Ife (Several)  
 Oyo royal family  
 Bini royal family  
 Ketu royal family  
 Various royal families across Yorubaland Motto Ilé Ifẹ̀ orírun ayé, ibi tí ojúmọ́ ti ń mọ́ wá. (Yoruba: Ife, source origin of the world, the place from which dawn begins)

Ọba (Ọ̀ọ́ni Ilé-Ifẹ̀)
Ọ̀ọ́ni (tí a tún mọ̀ sí ọba) ti Ifẹ̀ jẹ́ àtọmọdọ́mọ Ọdúdùwà, tí ó jẹ́ ọba-òrìṣà, tí a sì kà á sí olórí ẹ̀mí láàárín àwọn ọba Yorùbá, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò jọba lórí àwọn àtọmọdọ́mọ Ọdúdùwà yòókù. A kà á sí ẹ̀mí 401k (òrìṣà) ní àṣà, òun nìkan ṣoṣo ló ń sọ̀rọ̀. Kódà, ìran ọba Ifẹ̀ sọ orírun rẹ̀ di sí ìgbà tí wọ́n dá ìlú náà sílẹ̀, tó lé ní ẹgbẹ̀wá ọdún kí wọ́n tó bí Jésù Krístì. ỌbaOgunwusi (Ojaja II). tó wà nísinsìnyí ni Ọba Adéyeyè Enitán Ògúnwùsì (Ọjàjà Kejì). Ọ̀ọ́ni gun orí ìtẹ́ rẹ̀ ní ọdún 2015. Lẹ́yìn tí wọ́n dá Àpéjọ Àwọn Òrìṣà Yorùbá sílẹ̀ ní ọdún 1986, Ọ̀ọ́ni gba ipò àgbáyé kan tí àwọn tí ó ti di ipò rẹ̀ mu kò rí láti ìgbà tí àwọn Gẹ̀ẹ́sì ti tẹ̀dó sí ìlú náà. Ní ti orílẹ̀-èdè, ó ti jẹ́ olókìkí láàárín àwọn ọba ti Orílẹ̀-èdè Olómìnira ti Nàìjíríà, tí a kà á sí aṣòfin àgbà àti alábòójútó “ìlú mímọ́” gbogbo àwọn Yorùbá. Cheikh Anta Diop's Precolonial Black Africa, pg. 203 Nísinsìnyí, ilé ìṣọ́ ààfin náà jẹ́ ilé àwọn ilé àgbáyé. Ọ̀ọ́ni ìsinsìnyí, Ọba Adéyeyè Enitán Ògúnwùsì Ọjàjà Kejì, Ọ̀ọ́ni Ifẹ̀ (tí a bí ní Ọjọ́ kẹtàdínlógún, Oṣù Kẹwàá, Ọdún 1974) jẹ́ oníṣirò Nàìjíríà, àti Ọ̀ọ́ni Ifẹ̀ kẹtàléláàádọ́ta. Ó rọ́pò Ọba Okunade Sijuwade (Olubuse II) tí ó ti kú, tí ó jẹ́ Ọ̀ọ́ni Ifẹ̀ ẹ̀ kẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n, tí ó sì kú ní Ọjọ́ kejìdínlọ́gbọ̀n, Oṣù Keje, ọdún 2015.

Àwọn Ẹ̀sìn Òrìṣà
Ilé-Ifẹ̀ ni a mọ̀ jù gẹ́gẹ́ bí ìlú 401 àwọn òrìṣà (tí a tún mọ̀ sí ìrúnmọlẹ̀ tàbí òrìṣà). Wọ́n sọ pé lójoojúmọ́, àwọn olùsìn ìbílẹ̀ máa ń ṣe ọdún fún ọ̀kan lára àwọn òrìṣà wọ̀nyí. Ọdún àwọn òrìṣà sábà máa ń gbà ju ọjọ́ kan lọ, tí wọn á sì ṣe àwọn iṣẹ́ àlùfáà ní ààfin àti àwọn eré orí ìtàgé káàkiri gbogbo ìjọba. Ní ìtàn, Ọba kì í fara hàn ní gbangba àfi nígbà ọdún Ọlọ́jọ́ lọ́dọọdún (àyẹyẹ ìbẹ̀rẹ̀ òwúrọ̀ tuntun). Àwọn ọdún pàtàkì mìíràn níbẹ̀ ni ọdún Ìtàpá fún Obatala àti Obameri, ọdún Èdì fún Moremi Ajasoro, àti ti Ùgbò pẹ̀lú àwọn abẹ́yé Igare (Oluyare). Walsh, "Edi festival", 231–8; Bascom, "Olojo", 64–72; Lange, Ancient Kingdoms, 358–366; Olupona, 201 Gods.

Àwọn ọba àti àwọn òrìṣà ni a sábà máa ń fi orí ńlá ṣe àwòrán wọn nítorí pé àwọn oṣèrégbé gbàgbọ́ pé “Àṣẹ” wà nínú orí, “Àṣẹ” sì jẹ́ agbára inú ti ènìyàn. Àwọn olórí ìtàn Ifẹ̀ àti àwọn ọ́fíìsì tó rọ̀ mọ́ wọn ni a tún fi hàn. Ọ̀kan lára àwọn tí wọ́n ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ dáadáa jù ni ọba àtijọ́, Obalùfọ̀n Ọ̀gbọ́gbọ́dirin Kejì, ẹni tí wọ́n sọ pé ó ṣẹ̀dá ìlò idẹ, tí wọ́n sì ń bọlá fún nípa ṣíṣe ojú àbò idẹ gidi tó rí bíi ti èèyàn gidi. 

Ìlú Ifẹ̀ jẹ́ ibùgbé tó tóbi láàárín ọ̀rúndún kejìlá sí ìkẹrìnlá, pẹ̀lú àwọn ilé tí wọ́n fi àwọn àpáàdì kọ́. Ilé-Ifẹ̀ gbajúmọ̀ káàkiri àgbáyé fún àwọn ère idẹ, òkúta àti amọ̀ rẹ̀ àtijọ́, èyí tí ó ga jù lọ nípa iṣẹ́-ọnà láàárín ọdún 1200 sí 1400 Sànmánì Tiwa. Nígbà tó fi máa di ọdún 1300 Sànmánì Tiwa, àwọn oṣiṣẹ́-ọnà Ifẹ̀ dá àṣà ìṣẹ̀dá ère tó dára àti gidi sílẹ̀ nínú amọ̀, òkúta àti àdàlù bàbà (bàbà, idẹ àti bàbà dídà)—ọ̀pọ̀lọpọ̀ nínú wọn ni wọ́n dá lábẹ́ ìṣàkóso Ọba Obalùfọ̀n Kejì, ọkùnrin tí a mọ̀ lónìí gẹ́gẹ́ bí òrìṣà Yorùbá tí ó ń bójú tó iṣẹ́ ìlò idẹ, àti aṣọ ìgúnwà.  Lẹ́yìn àkókò yìí, iṣẹ́-ọnà rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ sí í dín kù, nítorí agbára ìṣèlú àti ọrọ̀ ajé yí padà lọ sí ìjọba Benin tó wà nítòsí, èyí tí ó jẹ́ ilẹ̀ ọba tó tóbi, gẹ́gẹ́ bíi ìjọba Oyo. 
Iṣẹ́-ọnà idẹ àti amọ̀ tí àwọn ọlọ́jọ́-ọ̀là yìí dá jẹ́ àwọn àpẹẹrẹ pàtàkì ti ìṣẹ̀dá-bí-ó-ṣe-rí-gidi nínú iṣẹ́-ọnà Áfíríkà ṣáájú ìgbà amúnisìn. Wọ́n sì fi iyatọ̀ hàn nínú àwọn aṣọ ìgúnwà wọn, àwọn àmì ojú wọn, àti ìwọ̀n ara wọn. Ifẹ̀ ìgbàanì tún gbajúmọ̀ fún àwọn ilẹ̀kẹ̀ díigi rẹ̀ tí wọ́n ti rí ní àwọn ibi jíjìn bíi Mali, Mauritania, atí Ghana.

Àwọn Ibùsìn, Pẹpẹ, àti Tẹmpili
Igbo Olókun: Igbo Olókun jẹ́ igbó mímọ́ tẹ́lẹ̀rí tó ní àwọn ibùsìn níbi tí wọ́n ti ń sin òrìṣà Olókun. Wọ́n sọ pé Igbo Olókun tó wà ní ìlú Ilé-Ifẹ̀, ní gúúsù ìwọ̀ oòrùn Nàìjíríà, ní ìtàn àwọn tó ń ṣe dígí pẹ̀lú ọ̀nà tí ó yàtọ̀ ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà. Wọ́n rí àwọn ilẹ̀kẹ̀ díigi àti àwọn ohun èlò tí wọ́n fi ń ṣe é níbẹ̀ nígbà tí wọ́n ń wá ibẹ̀.Ìtọ́wò àwọn ohun èlò tó wà nínú àwọn ohun àmúgbáradí àti ìfiṣègbèéyàwó ìbẹ̀rẹ̀ ibẹ̀ fi hàn pé àkókò tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ díigi jẹ́ láàárín ọ̀rúndún kọkànlá sí ìkẹẹ̀ẹ́dógún Sànmánì Tiwa. Àwọn ìyọrísí ìwádìí wọ̀nyí fi hàn pé ṣíṣe ilẹ̀kẹ̀ díigi ní ibi yìí dá dúró lórí àṣà ṣíṣe díigi tó wà ní àwọn ibi jíjìn, àti pé Igbo Olókun lè jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ilé-iṣẹ́ àkọ́kọ́ tí a mọ̀ tó ń ṣe díigi ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà.Ìbùdó náà kì í ṣe àṣírí àfi bí a bá ṣe béèrè fún àṣẹ láti ọwọ́ àwọn tó ń ṣọ́ ibùsìn náà nítorí pé igbó mímọ́ ni.

Ibo oríṣà àti igbó mímọ́ Ọdùduwà: Ibùsìn fún bàbá ńlá ìran Yorùbá. Àwọn olùsìn àti àwọn ọmọ ìgbàgbọ́ máa ń kún ibẹ̀ láti wá ìbùkún, kí wọ́n sì fi ọlá fún ẹni tí ó dá ìṣe ọlajú wọn sílẹ̀. 

Tẹmpili Àgbọnnìrègún: Igbó mímọ́ Ọ̀rúnmìlà, òrìṣà kan. Òun ni òrìṣà ọgbọ́n, ìmọ̀, àti ìṣe ìdarí. Wọ́n gbàgbọ́ pé orísun ìmọ̀ yìí lóye bí ènìyàn ṣe rí àti bí ó ti ṣe mọ́, nítorí náà, wọ́n máa ń yìn ín pé ó sábà máa ń gbéni débi tó dára ju àwọn ìwòsàn mìíràn lọ.

 Àkọsílẹ̀ àwọn ohun-ìjìnlẹ̀  
Ni Iyekere, wọ́n walẹ̀ tí wọ́n sì rí paìpù tó ti jóná (tí a tún pè ní tuyere), ohun èlò òkúta, ìgbá tó fọ́, àwọn ìkòkò tí wọ́n ṣe lọ́ṣọ̀ọ́, àti àmọ̀kòkò (bíi apá-etí ìkòkò, ara ìkòkò tó fẹ́lẹ́, àmọ̀kòkò tó fọ́, àti àwọn tí wọ́n ti fọ̀). Wọ́n tún ṣàwárí iṣẹ́ ìro irin, àwọn èédú tí wọ́n lò níbi iṣẹ́ ìro irin, àti àwọn àìjámọ̀ irin tí ó wà nínú ìyẹ̀fun. 

Iṣẹ́ ìro irin wáyé ní àgbègbè Ifẹ̀.  Ipele ìwọ̀n àti àgbéjáde iṣẹ́ náà ga gan-an nítorí pé iṣẹ́ ìro irin máa ń mú irin jáde tó tó ìwọ̀n 80 nínú ọgọ́rùn-ún iron oxide lára ohun àlùmọ́nì, pẹrẹfun tí kò lẹ́jẹ̀ nínú rẹ̀ ní ìwọ̀n tí kò tó 60 nínú ọgọ́rùn-ún iron oxide, kò sì sí iron oxide tó pọ̀ ju èyí tí ó yẹ fún ìṣòro pẹrẹfun. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó pọndandan láti walẹ̀ sí i láti mọ ọjọ́ orí pípé ibi tí wọ́n ti ń ro irin náà, a lè fojú díwọ̀n rẹ̀ pé ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ti ìgbà ayé àtijọ́, lákòókò Ìgbà Irin Ìparí. 

Igbo Olokun, tí a tún mọ̀ sí Igbo Olokun, lè jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ilé-iṣẹ́ tí wọ́n kọ́kọ́ ń ṣe digi ní West Africa. Ìṣeṣe digi bẹ̀rẹ̀ ní nǹkan bí ọ̀rúndún kọkànlá, tàbí ṣáájú rẹ̀. Láti ọ̀rúndún kọkànlá sí ìkẹ́ẹ̀ẹ́dógún ni iṣẹ́ ìṣe digi gbayì jù. Wọ́n ṣe oríṣi méjì digi tó yàtọ̀: High lime, high alumina (HLHA) àti low lime, high alumina (LLHA), nípa lílo àwọn ohun èlò ìbílẹ̀ àti ìmọ̀ ìṣe iná. Wọ́n rí àwọn ilẹ̀kẹ̀ digi HLHA káàkiri Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà (bíi Igbo-Ukwu ní gúúsù Nàìjíríà, Gao àti Essouk ní Mali, àti Kissi ní Burkina Faso) lẹ́yìn ọ̀rúndún kẹsàn-án, èyí sì fi hàn pé iṣẹ́ ìṣe digi yìí ṣe pàtàkì ní àgbègbè náà, ó sì ń kópa nínú àwọn ìṣòwò agbègbè. Àwọn ilẹ̀kẹ̀ digi jẹ́ owó fún "lílo agbára ìṣèlú, ìbáṣepọ̀ ọ̀rọ̀ ajé, àti àwọn ìlànà àṣà/ẹ̀mí" fún "Yorùbá, àwọn ará Ìwọ̀ Oòrùn Áfíríkà, àti àwọn tó ti tuka káàkiri ilẹ̀ Áfíríkà".

Nínú Igbó Òṣun, ìmọ̀-ẹ̀rọ tí Yorùbá dá sílẹ̀ fún iṣẹ́-ọnà dídìgi wà títí di ọ̀rúndún kẹtàdínlógún. 


ìjọba
Ilé-Ifẹ̀ pín sí agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ méjì: Ifẹ̀ Ìlà Oòrùn, tí ibùdó rẹ̀ wà ní Òkè-Ògbọ̀, àti Ifẹ̀ Àárín, tí ibùdó rẹ̀ wà ní ojú ọ̀nà Ibadan. Àpapọ̀ wààdì olóṣèlú mọ́kànlélógún (21) ni ó wà nínú àwọn ìjọba ìbílẹ̀ méjèèjì. 
Ní ìbámu sí Ìkànìyàn ti Orílẹ̀-èdè ọdún 2006, àpapọ̀ iye àwọn ènìyàn tó wà ní àwọn ìjọba ìbílẹ̀ méjèèjì jẹ́ 355,281. Ṣùgbọ́n àwọn ìṣírò tuntun kan ti fi hàn pé àwọn ènìyàn ìlú Ifẹ̀ ti pọ̀ sí i láti ìgbà náà. Fún àpẹẹrẹ, ìṣírò kan fojú díwọ̀n pé iye àwọn ènìyàn tó wà ní Ifẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ ní ọdún 2025 jẹ́ 438,074.YOADE, Adewale Olufunlola. "PHYSICAL CHARACTERISTICS OF CORE AREA OF ILE-IFE, NIGERIA." Annals Of The University Of Oradea, Geography Series / Analele Universitatii Din Oradea, Seria Geografie 25, no. 2 (December 2015): 137–147. Academic Search Premier, EBSCOhost (accessed March 32, 2016)

Ibi ti ilu wa
Lati 7°28′N si 7°45′N ni gígùn, ati lati 4°30′E si 4°34′E ni ibùú. Ilé-Ifẹ̀ jẹ́ agbègbè igberiko tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ará ibẹ̀ fi iṣẹ́ àgbẹ̀ ṣe. Ilẹ̀ Ifẹ̀ rí bíi àwọn òkè kékeré tí ó wà lábẹ́ àwọn òkúta metamorphic, tí ó sì ní oríṣi ilẹ̀ méjì, ilẹ̀ amọ̀ tí ó jinlẹ̀ lórí àwọn òkè, àti ilẹ̀ yẹ̀pẹ̀ ní àwọn pẹ̀tẹ́lẹ̀. Ó wà láàárín agbègbè ojú ọjọ́ savannah ti ìwọ̀ oòrùn Áfíríkà. Ó ní òjò apapọ tí ó tó 1,000 sí 1,250 mm nígbà gbogbo láti oṣù kẹta sí oṣù kẹwàá, ìgbóná afẹ́fẹ́ rẹ̀ sì jẹ́ ìwọ̀n 75% sí 100%. Ifẹ̀ wà ní ìlà oòrùn ìlú Ìbàdàn , ó sì so mọ́ ọn nípasẹ̀ ọ̀nà-ọ̀pọ̀ Ifẹ̀-Ìbàdàn; Ifẹ̀ tún wà ní ìgbàsẹ̀ 40 km sí Òṣogbo, ó sì ní àwọn ọ̀nà tí ó lọ sí àwọn ìlú mìíràn bíi Ẹdẹ, Òńdó, àti Iléṣà. Odò Ọpá àti adágún omi rẹ̀ wà níbẹ̀, tí ó jẹ́ ibi ìfọ́mi fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ẹ̀kọ́ gíga ti Obafemi Awolowo University (OAU).

 Ojú-ọjọ́ 
Ní Ilé-Ifẹ̀, ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn máa ń ní afẹ́fẹ́ ọlẹ àti ìkúùkú díẹ̀, ìgbóná rẹ̀ sì ga ní gbogbo ọdún. Ìgbà òjò máa ń gbóná tí ó sì kún fún ìkúùkú. Ìwọ̀n ìgbóná apapọ́ ọdún máa ń wà láàárín 66 sí 93 ìwọ̀n Fahrenheit, kì í sì í ju 98 tàbí dín sí 60. 

Ìwọ̀n ìgbóná 

Láti oṣù kiní ọjọ́ kejìlélógún sí oṣù kẹrin ọjọ́ kẹrin, ìgbà ooru, tí ìwọ̀n ìgbóná rẹ̀ máa ń kọjá 91°F, máa ń wà fún oṣù 2.4. Ní Ifẹ̀, oṣù kẹta ni ó gbóná jùlọ ní ọdún, pẹ̀lú ìwọ̀n ìgbóná apapọ́ tó tó 92°F, tí ìwọ̀n ìbínú rẹ̀ sì jẹ́ 73°F. Láti oṣù kẹfà ọjọ́ kẹrìnlá sí oṣù kẹwàá ọjọ́ kẹfà, ìgbà otútù, tí ìwọ̀n ìgbóná rẹ̀ wà lábẹ́ 84°F, máa ń wà fún oṣù 3.8. 

Oṣù kẹjọ ni ó tutù jùlọ ní ọdún ní Ifẹ̀, pẹ̀lú ìwọ̀n ìbínú apapọ́ tó jẹ́ 71°F, tí ìwọ̀n ìgbóná rẹ̀ sì jẹ́ 82°F. 

Ìbòrí Àwọsánmà
Àpapọ̀ iye ìbòrí àwọsánmà ní Ilé-Ifẹ̀ máa ń yí padà púpọ̀ láti àkókò kan sí òmíràn ní gbogbo ọdún. 

Ilé-Ifẹ̀ ní ọdún méjì ó lé ní ìdá mẹ́wàá tí ojú ọ̀run rẹ̀ máa ń mọ́, èyí tí ó máa ń bẹ̀rẹ̀ ní nǹkan bí oṣù kọkànlá ọjọ́ kẹtàdínlógún tí ó sì máa ń parí ní nǹkan bíi oṣù kejì ọjọ́ kẹtàlá. Oṣù kejìlá ni oṣù tí ojú ọ̀run máa ń mọ́ jù lọ ní ọdún, pẹ̀lú apapọ̀ ìdá ọgọ́ta nínú ọgọ́rùn-ún ti ojú ọ̀run mímọ́, tàbí ojú ọ̀run tí ó mọ́ púpọ̀, tàbí ojú ọ̀run tí ó ní ìkúùkú díẹ̀. 

Ní nǹkan bí oṣù kejì ọjọ́ kẹtàlá ọdún kọ̀ọ̀kan, ìgbà tí ìkúùkú bá pọ̀ máa ń bẹ̀rẹ̀, ó máa ń wà fún oṣù méjì ó lé ní ìdá mẹ́wàá, tí ó sì máa ń parí ní nǹkan bíi oṣù kọkànlá ọjọ́ kẹtàdínlógún.  Oṣù kẹrin ni oṣù tí ìbòrí àwọsánmà pọ̀ jù; ní apapọ̀, ìdá mẹ́rìndínlógún nínú ọgọ́rùn-ún ìlú náà ni ojú ọ̀run ti ní ìkúùkú lórí tàbí kí ó kún fún ìkúùkú ní oṣù yìí.

Rírọ Òjò

Wọ́n máa ń ka ọjọ́ kan sí ọjọ́ òjò bí ó bá ti rọ òjò tó tó ìwọ̀n 0.04 inch ti omi tàbí omi tó dọ́gba. Ní Ifẹ̀, ìṣeṣe ọjọ́ òjò máa ń yàtọ̀ láti ìgbà kan sí òmíràn ní gbogbo ọdún. 

Ìgbà òjò, èyí tó máa ń wà fún oṣù 6.6, láti oṣù kẹrin ọjọ́ keje sí oṣù kẹwàá ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, ní ìṣeṣe tó lé ní ìdá 45 nínú ọgọ́rùn-ún ti rírọ òjò ní ọjọ́ kan. Ní Ifẹ̀, oṣù kẹsàn-án ní apapọ̀ ọjọ́ 25.4 tí òjò rọ tó tó ìwọ̀n 0.04 inch, èyí sì mú un jẹ́ oṣù tí ọjọ́ òjò pọ̀ jù. 

Láti ìbẹ̀rẹ̀ oṣù kọkànlá sí ìbẹ̀rẹ̀ oṣù kẹrin, ìgbà tó tó nǹkan bí oṣù 5.4, ni ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn. Oṣù kejìlá ní apapọ̀ ọjọ́ 1.4 tí òjò rọ tó tó ìwọ̀n 0.04 inch, Gẹ́gẹ́ bí ìsọ̀rí yìí, òjò nìkan ló ní ìṣeṣe tó ga jù lọ nínú gbogbo oríṣi òjò, èyí tó kọjá ìdá 86 nínú ọgọ́rùn-ún ní oṣù kẹsàn-án ọjọ́ kejìlélógún. 

Ọrọ̀ Ajé
Ní Ifẹ̀, àwọn ibi ìfàsọ́kàn bíi Ilé Ìkóhun-ìrántí ti Ìtàn Àdánidá ti Nàìjíríà wà. Ifẹ̀ jẹ́ ilé fún ibùdó ọ̀gbìn ti agbègbè kan, níbi tí wọ́n ti ń gbìn ẹ̀fọ́, àgbàdo, koko, tábà, àti òwú. Ifẹ̀ ní àwọn ọjà pátákì díẹ̀, bíi Ọjà Titun tàbí Ọjà Odò-gbe, pẹ̀lú nǹkan bí iṣẹ́-ìṣòwò 1,500. I.A. Akinjogbin, The Cradle of a Race: Ife from the Beginning to 1980 (Port Harcourt [Nigeria]:Sunray Publishers, 1992); William Bascom, The Yoruba of South-western Nigeria (New York: Holt, Rinehart and Winston, 1969); Frank Willett, Ife in the History of West African Sculpture (New York: McGraw-Hill, 1967); http://www.oauife.edu.ng/; http://www.historywiz.org/ife.htm ; BBC: Ife and Benin; http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter7.shtml.

Ní ti ìdàgbàsókè, agbègbè àárín Ifẹ̀ ní Ilé-Ifẹ̀ ló dàgbà jù. Àwọn agbègbè yìí ni Parakin, Eleyele, Modomo, Damico, àti Agbègbè Crown Estate. Àwọn agbègbè yìí ni ó ní àwọn ilé òde òní, ọ̀nà tó dára, iná mànàmáná tí ó wà déédé, àti ààbò.

Education

Ifẹ̀ ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga tí wọ́n lókìkí ní Nàìjíríà àti káríayé, bíi:Obafemi Awolowo University (formerly University of Ife), atí Oduduwa University.

Ó tún jẹ́ ibi tí àwọn ilé-ìwé gbajúmọ̀ bíi Seventh Day Adventist Grammar School, Ifẹ̀, Oduduwa College àti Moremi High School wà, àwọn ilé-ìwé wọ̀nyí ni wọ́n dá sílẹ̀ láti ọdún mẹ́wàá mẹ́ta tí ó ti kọjá.

 Àwọn èèyàn pàtàkì 
Adesoji Aderemi ; (Atobatele I) (1889-1980), Ọọ̀ni ìkejìdínláàdọ́ta ti Ifẹ̀.
Dele Momodu tí wọ̀nyí bí ní ọdún 1960, òǹkọ̀wé ìwé ìròyìn.
Tunde Odunlade tí wọ̀nyí bí ní ọdún 1954, oníṣẹ́-ọnà àti olórin.
Adeyeye Enitan Ogunwusi; (Ọjájá II) tí wọ̀nyí bí ní odun 1974, Ọọ̀ni kọkànléláàádọ́ta ti Ifẹ̀
Femi Fani-Kayode ti won big ni ọdún 1960), olóṣèlú, òǹkọ̀wé àròkọ, akéwì, àti agbẹjọ́rò ọmọ Nàìjíríà.
Iyiola Omisore ti won bi ni ọdún 1957, oníṣòwò, onímọ̀-ẹ̀rọ, àti olóṣèlú ọmọ Nàìjíríà.
Ọba Remi Adetokunboh Fani-Kayode, Q.C., SAN, CON.
Alayeluwa Oba Okunade Sijuwade Olubuse II (1930–2015), Ọọ̀ni àádọ́ta ti Ifẹ̀.

Àwọn ìtọ̀kási