Awon Jagun-Jagun Ti O Je Okunrin Ni Ile Yoruba

Ni aye atijo, ile Yoruba ni opolopo jagun-jagun ti o gboya la ti ja fun ara won ati lati dabo bo awon eyan won ati ala ile won. Pupo ninu awon jagun-jagun yi ni a un se iranti won titi di ode oni.

Saraibi Ogedengbe
Ilu Atorin ti o je abule kan ni tosi ilu Ilesha ni won bi Saraibi Ogedengbe si. Saraibi wa lati Oke-Orisa, ilu ti ko jina si Ilesha ni ipinle Osun. Ni igba ewe re, Ogedengbe je alagbara ati akinkanju omo larin awon egbe re, paapaa nigba ti won ba un ja ijakadi. Aseyori re ni idi ijakadi ni won fi fun ni oruko "Ogedengbe". Fun opolopo odun, Ogedengbe lodi si ilu Ibadan fun iwa ireje ati bi won se ma un kogun ja awon ara Ijesha. Owo te Ogedengbe, won si mun lo si ilu Ibadan. Ni ilu Ibadan ti won mun lo, o ja fun ilu Ibadan gegebi adari ologun.

Leyin eyi, Ogedengbe pada si ile Ijesha lati ko omo-ogun jo lati kogun ja ilu Ibadan. Ogun nan lo titi fun opolopo odun ki Captain Bowler ti o je komisiona ilu Ibadan nigba nan yanju ija nan ni odun 1886 ni igba ti Ogedengbe ti segun ilu Ibadan. Aseyori yi fun ni okiki, won si so ni Ogedengbe Agbogungboro ti o tunmo si Ogedengbe jagunjagun.

Basorun Ogunmola
Ko ṣee ṣe ki a daruko awon jagun-jagun ile Yoruba lai menu ba Basorun Ogunmola. Basorun Ogunmola je omo bibi ilu Ifeesu ni Iwo. Ogunmola je babalawo onifa ki o to di jagun-jagun. Basorun Ogunmola je jagun-jagun ti o ni igboya, akikanju ati adari ti o kopa ni opolopo ogun fun ile Ibadan. Ile akoko re ni Ibadan je inu igbo kan ti a mon si gbongan-ilu Mapo ni ode oni. Ogunmola tesiwaju si gege bi Ologun ni igba ati akoko ti orisirisi ogun abele ati rogbodiyan un ba ile Yoruba finra leyin ti ijoba Oyo ti subu. Ogunmola ri daju daju wipe oun sunmo awon ologun ilu Ibadan bi Balogun Ibikunle, Oloye Oderinlo ati Iba Oluyole. O dari ilu Ibadan gegebi bi Basorun lati odun 1865 si 1867.

Lisabi
Lisabi ti a mon si Lisabi Agbongbo Akala je jagun-jagun ilu Egba. Lisabi je omo bibi ilu Itoku ti oun gbe ni Igbehin. Lisabi je agbe ati jagun-jagun ti o gba Egba sile lowo ijoba Oyo latari iwa ireje ati ifipamunisin ti awon Oyo un wu. Lisabi da egbe kan sile, opolopo awon omo egbe yi je jagun jagun. Won darapo mon awon ará abúlé lati gba ara won sile lowo awon Ilari ti ilu Oyo ran wa si ile won. Awon Ilari yi ni Lisabi ati awon omo-ogun re pa ni igba nan. Won so ara won di ominira kuro lowo Oyo-ile. Awon ara Egba so ile won ni Orile-Egba, ti olu-ilu won si un je Gbagura.

Aare Latoosa

Aare Latoosa je jagun-jagun kan gbogi ni ile Yoruba. Oruko ibi re ni Obadoke Latoosa Oyatoosa. Odun 1820 ni won bi Aare Latoosa ni abule kekere kan ti a un pe ni Ilora ni ipinle Oyo. Latoosa je akope ki o to di jagun-jagun ati olori awon jagun-jagun. Latoosa ko ise ogun jija labe Basorun Ogunmola. Aare-Ago ni oruko ti won un koko pe Latoosa eyi ti o je oloye ilu Ibadan. Latoosa pada je Aare Ona Kakanfo ile Yoruba. Latoosa ni Aare Ona Kakanfo jagun-jagun ti o je keyin. Latoosa je adari awon omo-ogun apa ìwọ̀ oòrùn ilu Ibadan ni igba ogun Kiriji lati odun 1877 titi iku re ni odun 1885. Ijoba ologun igba nan fopin si ipo Aare Ona Kakanfo titi di bi ọgọrin odun nigba ti Samuel Ladoke Akintola di Aare Ona Kakanfo. Okan lara awon nkan ti Latoosa se ni fifi opin si iya ti Efunsetan Aniwura fi un je awon eru ni igba nan.

Iba Oluyole
Iba Oluyole je ogboju jagun-jagun ti awon jagun-jagun ati awon eniyan re bowo fun. Basorun ni baba nla re ni igba aye ijoba Alaafin Ojigi. Oruko baba re ni Olukoye Ajala. Iya re si je omo oba Alaafin Abiodun kini. Oluyole sise gegebi agbede ki o to di jagun-jagun. Oluyole pelu awon jagun-jagun yoku lo dabo bo Ibadan nigba ti awon Fulani kogun ja won. Leyin ti Oluyole je Baale kini ti ilu Ibadan, ipa re gegebi bi adari ogun nla gboro si. Adari ti o je onígboyà ni Oluyole ti o kopa ribi ribi ninu idagbasoke ilu Ibadan.

Balogun Ibikunle

Balogun Ibikunle je jagun-jagun ti o lodi si ijoba awon oyinbo ti o wa lati Britain. O je ololufe ile Yoruba lopolopo. Ibikunle di olokiki ni igba ti ijoba awon alawo funfun bere si gboro ni ile Yoruba. O siwaju opolopo ogun ti ile Yoruba ja ni ilodi si awon oyinbo alawo funfun. Balogun Ibikunle ati awon jagun-jagun re yoku ni o gbeja ilu Osogbo ni odun 1840 ni igbati Captain Bower fe gba ilu nan. Balogun Ibikunle je jagun-jagun ti ise ogun ye ni opolopo, awon eniyan si feran re.

Afonja
Okan lara awon oga jagun-jagun ti o sokunfa isubu ijoba Oyo ni odun 1835 ni Afonja wa, Aare Ona Kakanfo lati ilu Ilorin. Ni bi orundun mejidinlogun, jagun-jagun alagbara ilu Oyo kan ti oun je Afonja dide. Afonja ni Aare Ona Kakanfo kefa leyin iku Are-Ona Jabata. Oruko baba Afonja ni Alugbin ti o je omo Pasin, Baba nla Afonja ni Laderin ti o da ilu Ilorin sile. Laderin, Pasin, Afonja ati Alugbin nikan ni oba Yoruba ti o je ni ilu Ilorin. Leyin aawo ti o wa laarin Alaafin Aole ati Afonja, igba re gegebi Aare Ona Kakanfo ni awon Fulani gba ilu Ilorin. 

Kurunmi Ti Ilu Ijaye
Kurunmi ti ilu Ijaye je jagu-jagun ti o lodi si ikan ti o tapa si asa ati ise ile Yoruba. Kurunmi je Aare Ona Kakanfo ni igba aye Alaafin Atiba ti ilu Oyo. Gegebi asa ati ise, Aare Ona Kakanfo ati Alaafin o gbodo gbe ninu ilu kanna, eyi lo fa ti Kurunmi fi lo tedo si ilu Ijaye. Kurunmi je akinkaju ologun. awon omo re marun nan si je olori ogun laarin awon jagun-jagun re. Ni odun 1837, Alaafin Atiba fe fi opin si asa ati ise atijo nipa fifi omo re je Alaafin leyin iku re. Asa ati ise ti o wa nile wipe kete ti Alaafin ba ti waja, omo re akobi gbodo di pipa pelu re. Nkan yi ni Kurunmi lodi si, leyin iku Alaafin Atiba, awon oyo mesi fi omo Alaafin Atiba je Alaafin sugbon Kurunmi ko ye si bi Alaafin. Eyi lo pada sokun fa ogun ti a mon si Ogun Ijaye ni odun 1860.

Fabunmi Oke Imesi
Fabunmi ti Oke Imesi ti a tun le pe ni Omo-Oba Fábùnmi Ìṣọ̀lá tabi Orara l'ada je jagun-jagun ile Yoruba, oloye ati oba. Fabunmi ni a gbo ninu itan pe o bere ogun ile Yoruba ti o pe ju, ogun yi ni a mon si Ogun Kiriji tabi Ogun Ekiti-Parapo ti o bere ni odun 1877 si odun 1893.

Awon Itokasi