Ìsọdaránmúpè

Ìsọdàránmúpè ni ìgbésẹ̀ fonọ́lọ́jì ní ibi tí ìró àìránmúpè ti máa ń gbà àbùdá ìránmúpè. Àwọn onímọ̀ kan rí i gẹ́gẹ́ bí àrànmọ́, nítorí pé, ìró tí kìí ṣe aránmúpè yìí gba àbùdá ìró mìíràn ni láti ní àbùdá ìránmúpè. A lè ṣe àpẹẹrẹ ìró kọ́nsónáǹtì ati fáwẹ́lì. A ó kọ́kọ́ wo àpẹẹrẹ ìró kọ́nsónáńtì ná, kí a tó wo àpẹẹrẹ ìró fáwẹ́lì.

 Ìsọ-kọ́nsónáǹtì-di-aránmú 
Gẹ́gẹ́ bí àlàyé Oyelaran (1971) àti Pulley blank (1988:258), wọ́n ṣàlàyé pé àwọn ìró adún (b.a [r,w,y,h]) a máa gba ìránmú bí wọ́n bá jẹyọ ni àgbègbè tí ìránmú bá wà. Ìyẹn ni pé bí ìró [r], [w], [y] àti [h] bá jẹyọ saájú ìró fáwẹ́lì aránmúpè, wọ́n yóó yípadà di [r᷈], [w᷈], [y᷈] àti [h᷈] nínú àpẹẹrẹ bí i

rìn  		/ri᷈/	 ==>  [r᷈ i᷈]

wọ́n		/wↄ᷈/	==>	[w᷈ↄ᷈]

yún		/jú᷈/	==>	[j᷈ ú᷈]

hun 		/hu᷈/	==>	[h᷈ u᷈]

A ó ṣàkíyèsí pé, àwọn ìró fáwẹ́lì aranmúpé tí wọ́n jẹyọ saájú àwọn ìró adún yìí ni ó fà á tí àwọn ìró kọ́nsónáǹtì yìí náà fi gba àbúdá aránmú. Èyí sì ni a lè pè ni ìsọ-kọ́nsónáǹtì-di-aránmúpè.

 Ìsọ-fáwẹ̀lì-di-aránmúpè 
Èyí ni sísọ ìró fáwẹ́lì tí ó jẹ́ àìránmúpè dí aránmúpè nítorí pé ó gba àbúdá ìránmú yìí lára ìró aránmú tí ó fẹ̀gbẹ́kẹ̀gbẹ́ pẹ̀lú rẹ̀. A ó wo àpẹẹrẹ níbi tí ìró fáwẹ́lì ti gba ìránmú láti ara kọ́nsónáǹtì aránmúpè. A ó sì tún wò ó níbi tí wọ́n ti gba ìránmú láti ibi ti ọ̀rọ̀ méjì ti pààlà. 

Ìsọ-fáwẹ́lì-di-arámúpè-àárín-ọ̀rọ̀

Ìgbésẹ̀ yìí ni sísọ ìró fáwẹ́lì tí ó jẹ́ pé ó jẹ́ àìránmúpè di aránmúpè ní àárín ọ̀rọ̀ kan ní ibi tí ìró kọ́nsónáǹtì aránmúpè ti ń sọ fáwẹ́lì àìránmúpè di aránmúpè. Àpẹẹrẹ ni 

ọmọ	/ↄmↄ/ 	==> 	[ↄmↄ᷈]

omi	/omi/		==>	[omi᷈]

iná	/ina/		==>	[iná᷈]

mu 	/mu/		==>	[mu᷈]

A ó ṣàkíyèsí pé, gbogbo ìró tí ó tẹ̀lé ìró kọ́nsónáǹtì aránmúpè gba ìránmú láti ara wọn, awọn náà sì di ìró aránmu. Èyí ni a lè pè ní àpẹẹrẹ ìsọfáwẹ́lìdàránmúpè. 

 Ìsọ-fáwẹ́lì-di-arámúpè-ààlà-ọ̀rọ̀ 
Awobuluyi àti Oyebade (1995) wòye pé bí a bá pa ìró aránmúpè kan jẹ ni ààlà ọ̀rọ̀ méjì, àbúdá ìránmú kìí sábà di pípajẹ. Àbùdá ìránmú yìí sì máa ń ràn mọ́ ìró fáwẹ́lì tí ó bá tẹ̀lé e. Èyí sáabà máa ń ṣẹlẹ̀ nínú ìhun tí ọ̀rọ̀-ìṣe ti pààlà pẹ̀lú Àpólà Orúkọ. Ẹ jẹ́ kí a wo àpẹẹrẹ ìsàlẹ̀ yìí:

pín ẹja	/kpi᷈ ɛja/ => [kp ᷈  ɛja]	=> [kpɛ᷈ja]

rán ẹ̀wù	/rá᷈ ɛ̀wù/ => [r ᷈  ɛ̀wù]	=> [rɛ́᷈wù]

dín ẹja	/dí᷈ ɛʤa/ => [d ᷈  ɛʤa]	=> [dɛ᷈ʤa]

Á ó ṣe àkíyèsí pé ìró fáwẹ́lì ọ̀rọ̀-ìṣe tí ó jẹ́ fáwẹ́lì aránmúpè ni a pàjẹ nínú àwọn àpẹẹrẹ òkè yìí. a tún rí i pé, ní ìgbà tí a pa àwọn ìró fáwẹ́lì náà jẹ tán, àbùdá ìránmú àwọn fáwẹ́lì náà kò di pípajẹ. Àbùdá yìí ni ó sì ràn mọ́ fáwẹ́lì àìránmúpè tí ó bẹ̀rẹ̀ ọ̀rọ̀-orúkọ tí ọ̀rọ̀-ìṣe bá pààlà. Èyí mú kí fáwẹ́lì tí kií ṣe aránmúpè gba àbùdá aránmú gẹ́gẹ́ bí ó ṣe hànde níbi àbájáde àyọrísí ìgbésẹ̀ ìpajẹ tí ó wáyé.

 Àwọn ìtọ́kasí