Owe Yoruba

Òwe ni ohùn ìjìnlẹ̀ ẹnu àwọn àgbà-gbà ní ilẹ̀ Yorùbá tí ó kun fún ọgbọ́n, ìmọ̀, ìṣítí, ìkìlọ̀, àti òye àwọn bàbá ńlá baba wa ní ilé káàrọ̀-o-kò- jíire. Àwọn àgbà-gbà Yorùbá ma ń ṣe àmúlò òwe láti lè sọ́ra fún àsọjù tàbí àsọdùn ọ̀rọ̀ nígbà tí wọ́n bá wà ní àwùjọ tàbí wọ́n ń tàkurọ̀sọ pẹ̀lú ẹlòmíràn. Ọmọ Yorùbá tí kò bá mọ bí a tí ń lo òwe ti pàdánù ọ̀ṣọ́ kan tí ó ṣe pàtàkì jùlọ nínú èdè rẹ̀.  

Ìsọ̀rí òwe
Oríṣiríṣi ni òwe Yorùbá pín sí, Yorùbá Ma ń sábà lo òwe fún orisirisi nkan nínú ìgbésí ayé wọn. Àwọn ọ̀nà tí òwe Yorùbá pín sí ni:
Òwe Ìkìlọ̀
Òwe yí ni wọ́n ma ń ló láti kìlọ̀ ìwà pàá pàá jùlọ ìwà ẹ̀gbin àti ìbàjẹ́ fún ènìyàn. Àpẹẹrẹ irú rẹ̀ ni:
Diẹ̀ diẹ̀ ni imú ẹlẹ́dẹ̀ ń wọ'gbà
Awí fúni kí ó tó dáni, àgbà ìjàkadì ni
Ìgbà kò lọ bí òréré, ayé kò tọ́ lọ bí ọ̀pá ìbọn
Bí a bá sọ̀kò sọ́jà, ará ilé ẹni ní ń bá
Kèrègbè tó fọ́, dẹ̀yìn lẹ́yìn odò.
Ohun tí o ń wá nídí akọṣu, wà á kàn án nídí ewùrà.
Ọbẹ̀ tí baálé ilé kìí jẹ, ìyáálé ilé kìí sé

Òwe Ẹ̀kọ́-ilé
Yorùbá ma ń fi òwe yí kọ́ àwọn ọmọ wọ́n bí wọ́n tile ṣojú àwọn òbí wọn ati bí wọ́n ṣe lè hùwà láwùjọ. Àpẹẹrẹ irúfẹ́ òwee bẹ́ẹ̀ ni: 
Ilé là á'wò kí a tó sọmọ lórúkọ
Bílé bá sani bí kò sani, àwọ̀ la tí ń mọ̀.
Ilé ẹni la ti ń jèkúté onídodo
Agùtan tó bájá rìn, yóò jẹ̀gbẹ́
Yára gbọ́rọ̀, lọ́ra fèsì àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Òwe ìmọ̀ran
Wọ́n ma ń fi òwe yí lani lọ́yẹ̀ tàbí gbani níyànjú lórí àwọn ọrọ̀ tó bá ta kókó. Àpẹẹrẹ rẹ̀ ni:
Bí ó bá kọjú sí ọ kò o ta, bí ó bá kọ̀yìn sí ọ kí o ta, bí ó bá ku ìwọ nìkan; kí o tún èrò rẹ pa.Bíṣu ẹni bá ta , Ààrẹ dawọ́ bòó jẹ ni'' àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.

Orísun òwe
Èyí ni orísi tàbí onírúurú ọ̀nà tí àwọn Yorùbá ma ń gbà láti ṣẹ̀dá tàbí kó àwọn òwe jọ nínú èdè Yorùbá.  Àwọn ọ̀nà náà ni: 
Ìtándòwe
Èyí jẹ́ ọ̀nà kan gbòógì tí a lè fi ṣẹ̀dá òwe láti ara ìtàn ìṣẹ̀mbáyé. Àpẹẹrẹ ni:
Akíni ń jẹ́ akíni, afinihàn ń jẹ́ afinihàn, èwo ni ti lẹ̀lẹ́ ará Ìjàyè tó ń lọ lójúdé Ogunmọ́lá.
Àdáọ̀rọ̀ yán ọrọ̀ ló pa báálẹ̀ bàrà tó ní ibi tí mo bá fiṣu sí ni kí ẹ gún lódó. 
Ọmọdé gbọ́n àgbà gbọ́n lafi dá ilẹ̀-Ifẹ̀. Àti bbl.

Àwọn itọ́ka sí