Aláàfin Olúewu

Oluewu jẹ́ Alaafin tó lágbára gan-an ní ìlú Ọ̀yọ́ tí ó ń pàṣẹ Oyo empire lápá àríwá ilẹ̀ Yorùbá láti ọdún 1833 sí 1835.

Aláàfin Olúewu ni ó yẹ kí o jọba Ìlọrin lẹ́yìn Ṣhíttà, ṣùgbọ́n ó kọ̀ jálẹ̀ láti ṣe ẹ̀sìn Mùsùlùmí, bẹ́ẹ̀ ló lọ wá ìrànlọ́wọ́ àwọn Borgu láti borí ogun àwọn Fulani ati láti dá iyì Ọ̀yọ́ pada si ti atijọ. Ní ìbẹ̀rẹ̀, ó gbìyànjú ṣùgbọ́n igbiyanju rẹ̀ nígbẹ̀yìn láti gba àwọn ìran Yorùbá tí wọ́n wà lókè oya padà jásí ikú fún un láti ọwọ́ Okèdáre Lánlókè àti àwọn èèyàn pàtàkì kan láti Ọ̀yọ́.

Àwọn Ìtọ́kasí

 Ìṣèjọba  

Alaafin Oluewu jẹ aguntaṣọlo ati ogbologbo arẹwa ọkunrin, bakanna osi tun jẹ ọmọ Awolẹ Arogangan ti o fi igba kan jẹ Alaafin tẹlẹ ri. Ni kete ti o gori àléfà ìjọba Ọ̀yọ́ ni ọdún 1830, Oluewu pinu láti dá ogo ati iyi ọ̀yọ́ pada. Ogo ati iyi èyí ti oti sọnu latari iṣọtẹ ati awọn ogun tio waye ni awọn ọdun ti o wa laarin 1810 sì 1820 ati 1830.   Ni pàtàkì, afojusun rẹ ni Ìlú Ilorin, èyí ti ojẹ  wipe ìsàkóso awọn Fulani-musulumi ti gbilẹ̀ ti o si ti sọ di ìlú alagbara julọ ni gbogbo agbegbe ọ̀yọ́.

Emir Ìlọrin ti nse àlakoso Ilu Ìlọrin ranṣẹ pè Oluewu ko wa  ki ohun, amọ lẹyìn ti Alaafin fẹ kuro nibẹ̀ ni wọn gba ìlù ọba l'ọwọ wọn ti wọ́n ṣì gbẹ́sẹ̀ lé.  Emir Ìlọrin tún ranṣẹ pè Alaafin Oluewu lẹ keji amọ Oluewu kọ jalẹ lọ́tẹ̀ yi; dipo èyí, Oluewu bẹrẹ sini kò awọn ọmọ ogun jọ, osi tun bẹrẹ si ngba awọn ìletò yoruba kuro labẹ alakoso wọn tuntun pada si abẹ Ọ̀yọ́ ti ótọ́ lati se adari fún wọn. Alaafin Oluewu tun ṣe ìfọwọsowọpọ àti adeun laarin Ọ̀yọ́ pẹlu Borgu.

Bi ogun náà ṣe bẹrẹ ni Oluewu ati awọn ọmọ-ogun rẹ ṣe bẹrẹ sini njawe Olubori. Ninu ogun yi ni awọn tafàtafà Borgu ti tú awọn ọmọ-ogun Ìlọrin ti wọn yí  ilu Gbodo ka,  ti wọn sì pa wọn ni ipakupa, kódà púpọ ninu awọn ẹlẹ́ṣin Ìlọrin ni  ókú sínú ẹ̀kún odo latari bi wọn  se nsa kuro loju ogun . Nigba ti awọn ọmọ-ogun Alaafin kọlù ìlú Ìlọrin wọn fẹrẹ ṣẹ gun awọn ọmọ-ogun Ìlọrin. Ṣugbọn ni ọjọ Kejì ogun na,  apakan ninu ikọ̀ awọn ọmọ-ogun Ọ̀yọ́ ṣubu, èyí sì fún awọn ọta ni àyè lati yi Alaafin Oluewu ká. Akọbi rẹ̀ ti orukọ rẹ njẹ àrẹ̀mọ Adeyanju sì rapala dé ọdọ baba  rẹ láti rí fún ìgbà ìkẹyìn, lẹyìn èyí osi wọ arin gbùngbùn ogun lọ. Ati Alaafin Oluewu ati ọmọ rẹ Adeyanju ni wọn ku sinu ogun na, èyí sì ni iṣẹlẹ ìkẹyìn ti ofi òpin débá ìṣèjọba Ọ̀yọ́ patapata.