Ugali ní Zimbabwe

Ugali ní orílẹ̀-èdè Zimbabwe 


Sadza ní Shona tàbí Isitshwala ní isiNdebele jẹ́ oúnjẹ tí a se láti ara àgbàdo ní  orílẹ̀-èdè Zimbabwe.

Sadza jẹ́ èyí tí a ṣe láti àgbàdo gbígbé tí ojú rẹ̀ dára (mealie-meal). Oúnjẹ àgbàdo yìí ni à ń pè ní impuphu ní Ndebele tàbí  ní Shona. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n mú àgbàdo wá sí orílẹ̀-èdè Zimbabwe (c. 1890), ó ti wá di olórí ohun èlò fún oúnjẹ àwọn ènìyàn agbègbè ibẹ̀. Àwọn ènìyàn a máa ra oúnjẹ yìí tàbí kí wọ́n sè é fúnra wọn.

Àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Zimbabwe fẹ́ràn láti máa jẹ èyí tí ó bá jẹ́ funfun. Ṣùgbọ́n nígbà ọ̀dá tí kò sí oúnjẹ ni wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí ní jẹ èyí tí ó jẹ́ aláwọ̀ yẹ́lò tí wọ́n máa ń pè ní "Kenya", nítorí pé láti orílẹ̀-èdè Kenya ni wọ́n ti mú un wá. Ṣáájú kí àgbàdo tó dé, wọn máa ń se sadza láti ara mapfunde. Ní àkókò yìí, àwọn ọ̀dọ́ ní orílẹ̀-èdè Zimbabwe féràn láti máa jẹ ìrẹsì ju sadza tàbí isitshwala. Alága fún ẹgbẹ́ (The Grain Millers Association of Zimbabwe (GMAZ), Tafadzwa Musarara sọ nínú ọ̀rọ̀ rẹ̀ pé bí ó bá di ọjọ́ iwájú àwọn òṣìṣẹ́ kò ní fi bẹ́ẹ̀ máa jẹ sadza sí bí wọn yóò ṣe máa jẹ ìrẹsì àti búrẹ́dì.

Sadza jẹ́ oúnjẹ tí ẹnì kọ̀ọ̀kan máa ń dá jẹ, ṣùgbọ́n ní ìbẹ̀rẹ̀ pẹ̀pẹ̀ inú àwo ńlá kan ni gbogbo àwọn ẹbí yóò ti máa jẹ oúnjẹ yìí, àṣà tí àwọn ìdílé kan sì ń ṣe pẹ̀lú. Ọwọ́ ọ̀tún ni wọ́n sáábà máa ń lò láti fi jẹ oúnjẹ yìí láì lo àwọn ohun èlò tí a fi máa ń jẹun, onírúurú ọbẹ̀ àti ẹ̀fọ́ ni wọ́n fi máa ń jẹ sadza.

Àwọn oúnjẹ tí ó gbajúmọ̀ tí a máa ń jẹ pẹ̀lú sadza ni ìwọ̀nyí:

Ẹran èyí tí a tún ń pè ní nyama ní Shona.

Red meat – ẹran màálù, mutton, ẹran ewúrẹ́ àti ẹran ìgbẹ́
ẹsẹ̀ màálù – mazondo, amanqgina
Oxtail
 lára àwọn oúnjẹ mìíràn ni a ti rí ìfun ẹran, offal, zvemukati ( mathumbu, maphaphu, isibindi, utwane, ulusu, umbendeni; ní Shona èyí tí a mọ̀ sí matumbu), àwọn ẹ̀fọ́ tí a mọ̀ sí Mfushwa, abbl
White meat – huku – ẹran adìẹ, ẹja 
Ẹja (hove ní Shona), àti ẹja gbígbẹ Kapenta
Mopane worms / madora
Spring greens – tí a mọ̀ sí imibhid ní èdè Ndebele, muriwo ní èdè Shona
Sugar Beans – tí a mọ̀ sí nyemba ní Shona
Cabbage
Derere Derere – ilá
Cleome gynandra (ulude in Ndebele) / nyevhe ní Shona
Pumpkin – ewé tí a mọ̀ sí muboora ní Shona
Mílííkì ti ìbílẹ̀ (tí a mọ̀ sí amasi ní Ndebele tàbí Nguni languages ní South Africa, mukaka wakakora ní Shona, tàbí lacto 
Soya Chunks
 ọbẹ̀ àti ata 
Ox bone

 Oúnjẹ tí ó fi ara jọ
Àwọn oúnjẹ tí a wọ́n fi ara jọ sadza ni polenta láti àríwá Italy, gh'omi (ღომი) láti Georgia, àti grits ní gúúsù orílẹ̀ èdè Amẹ́ríkà.Fufu - oúnjẹ tí a ṣe láti ara ẹ̀gẹ́ èyí tí a le rí ní apá ìwọ̀-oòrùn àti ààrin gbùngbùn ilẹ̀ Áfíríkà, bẹ́ẹ̀ ni a le ṣe é láti ara àgbàdo, tí wọ́n ti máa ń pè é ní fufu àgbàdo. Ní ààrin àwọn Caribbean, àwọn oúnjẹ tí wọ́n fara pẹ́ ẹ ni cou-cou (Barbados), funchi (Curaçao and Aruba), àti funjie. Wọ́n mọ̀ ọ́n sí funche nínú oúnjẹ àwọn Puerto Rican àti mayi moulin ní oúnjẹ àwọn Haitian.

Àwọn oúnjẹ tí wọ́n fi ara jọ pap mi: banku, isidudu, àti umngqusho.

 Àwọn àwòrán 

 Wò pẹ̀lú 

 Chapati
 Cornmeal
 Fufu 
 Grits
 List of African dishes
 List of maize dishes
 List of porridges
 List of soups
 Malawian cuisine
 Moin moin
 Mămăliga
 Polenta
 Tuareg food

 Àwọn Ìtọ́kasí 
 Citations 

 General and cited sources 

 South African Cuisine
 Basic phutu recipe
 What is Phuthu

 Ó le kà ṣíwájú 
The following books, set in Zimbabwe, discuss the characters eating the Zimbabwean staple, sadza:

  is a semi-autobiographical novel focused on the story of a Rhodesian family in post-colonial Rhodesia (present-day Zimbabwe), during the 1960s.
 In Douglas Rogers' book The Last Resort: A Memoir of Zimbabwe (September 2009), Naomi, an elderly Malawian woman whom Rogers calls "Mrs. John", brings her husband, John Muranda, the other John, John Agoneka, and Rogers bowls of warm sadza, which Rogers explains "Mrs. John" cooks daily, over a wood fire outside the Murandas' home. (Crown/Random House, LLC, ASIN: B002PXFYIS, Chapter 4, page 23).

 External links 

 A brief history of maize
 BBC article about nshima

Category:Burundian cuisine
Category:Democratic Republic of the Congo cuisine
Category:Kenyan cuisine
Category:Maize dishes
Category:Malawian cuisine
Category:National dishes
Category:Porridges
Category:Rwandan cuisine
Category:South African cuisine
Category:Swallows (food)
Category:Tanzanian cuisine
Category:Ugandan cuisine
Category:Zambian cuisine
Category:Zimbabwean cuisine