Ama Ata Aidoo

Ama Ata Aidoo (tí wọ́n bí ní 23 March 1942 tó sì ṣaláàsí ní 31 May 2023) jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè Ghana, òǹkọ̀wé, akéwì, olóṣèlú àti ọ̀mọ̀wé. Òun ni Secretary for Education ti ìlú Ghana láti ọdún 1982 wọ 1983 lábẹ̀ ìṣèjọba Jerry Rawlings. Ìwé erẹ́-oníṣe rẹ̀ àkọ́kọ́ ni The Dilemma of a Ghost, tí wọ́n tẹ̀ jáde ní ọdún 1965, èyí sì mú kí Aidoo jẹ́ òǹkọ̀wébìnrin àkọ́kọ́ tó máa kọ ìtàn eré-oníṣe. Gẹ́gẹ́ bí i òǹkọ̀wé ìtàn àròsọ, ó gba ẹ̀bùn ti Commonwealth Writers' Prize ní ọdún 1992 pẹ̀lú ìwé ìtàn-àròsọ tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ Changes. Ní ọdún 2000, ó ṣe ìdásílẹ̀ Mbaasem Foundation ní Accra lá́ti pèsè ìrànlọ́wọ́ àti láti ṣe ìgbélárúgẹ fún iṣẹ́ àwọn òǹkọ̀wébìnrin ilẹ̀ Africa.

 Ìbẹ̀rèpẹ̀pẹ̀ ayé rẹ̀ 
Wọ́n bí Christina Ama Ata Aidoo ní 23 March 1942  sí ìlú Abeadzi Kyiakor, ní tòsí Saltpond, ní ààrin gbùngùn ilẹ̀ Ghana. Àwon orísun kan bí i  Megan Behrent, Brown University, àti Africa Who's Who) sọ ọ́ di mímọ̀ pé ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù kẹta ni wọ́n bí i. Ìbeji ni, orúkọ èkejì rẹ̀ sì ni, Kwame Ata.

Ilé ọlọ́lá ti Fante ni Aidoo dàgbà sí, òun sì ni ọmọbìnrin ti olóyè Abeadzi Kyiakor, àti Maame Abasema."AMA ATA AIDOO (1942–)", Postcolonial African Writers, Routledge, 1998. Àwọn amúnisìn ló pa bàba-bàbá àti ìya-bàbá rẹ̀, èyí sì ló mú kí bàbá rẹ̀ sojú dé ẹ̀kọ́ àti ìwúlò rẹ̀, tí ó sì tiraka láti gba àwọn ènìyàn níyànjú kí wọ́n fún àwọn ọmọ wọn ní ẹ̀kọ́ tó yanrantí. Látàrí èyí ni bàbá rẹ̀ fi ṣí ilé-ìwé àkọ́kọ́ sí ìlú wọn, tí ó sì mú kí Aidoo lọ sí Wesley Girls' High School, níbi tí ó ti pinnu láti di òǹkọ̀wé.
 Ètò ẹ̀kọ́ rẹ̀
Láti ọdún 1957, Aidoo lọ sí Wesley Girls' Senior High School ní Cape Coast. Lẹ́yìn tó parí ẹ̀kọ́ girama, ó lọ sí University of Ghana tó wà ní Legon, ní ọdún 1961. Ibẹ̀ sì ni ó ti gba ìwé-ẹ̀rí Bachelor of Arts nínú ẹ̀kọ́ ìmọ̀ èdè Gẹ̀ẹ́sì, tí ó sì ti kọ ìwé eré-oníṣe rẹ̀ àkọ́kọ́, tí àkọ́lé rẹ̀ jẹ́ The Dilemma of a Ghost, ní ọdún 1964. Ilé-iṣẹ́ atẹ̀wétà Longman ló tẹ̀ ẹ́ jáde, èyí sì mú kí Aidoo jẹ́ obìnrin ilẹ̀ Africa àkọ́kọ́ tó máa tẹ ìwé eré-oníṣe jáde.
Ikú rẹ̀
Aidoo kú ní ọjọ́ kọkàndínlọ́gbọ̀n oṣù karùn-ún ọdún 2023 ní ìlú Accra. Wọ́n gbóríyìn fún gẹ́gẹ́ bíi òǹkọ̀wé tó ta yọ, tó sì jà fún ọ̀rọ̀ àwọn obìnrin ilẹ̀ Africa àti ìlọsíwájú àwọn ènìyàn ní àgbáyé. Èyí sì mú kí Ààrẹ Nana Akufo-Addo kéde rẹ̀ pé wọ́n máa fun ni ẹ̀yẹ-ìkẹyìn tó jọjú. Wọ́n sì ṣe òkú yìí láti ọjọ́ kẹtàlá oṣù keje wọ ọjọ́ kẹrìndínlógún oṣù keje.  Ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù keje, ètò ìsìnkú náà wáyé ní iwájú State House, lẹ́yìn náà ni wọ́n lọ sin ín sí ìlú rẹ̀, ní Abeadze Kyiakor àti ètò ìdúpẹ́ ní ilé-ìjọsìn.

 Ìdálọ́lá àti ìṣàfihàn fún àmì-ẹ̀yẹ
Aidoo ti gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àmì-ẹ̀yẹ bíi ti ẹ̀bùn Mbari Club ní ọdún 1962 fún ìtàn kékeré rẹ̀, ìyẹn "No Sweetness Here", àti ẹ̀bùn ti ọdún 1992 fun Commonwealth Writers' Prize fún ìwé ilẹ̀ Africa tó dára jù lọ, ìyẹn Changes.

Ní ọdún 2012, wọ́n ṣe àtẹ̀jáde ìwé Essays in honour of Ama Ata Aidoo at 70 èyí tí Anne V. Adams jẹ́ olóòtú fún, pẹ̀lú àfikún láti ọ̀dọ̀ àwọn òǹkọ̀wé bíi Atukwei Okai, Margaret Busby, Maryse Condé, Micere Mugo, Toyin Falola, Biodun Jeyifo, Kofi Anyidoho, Naana Jane Opoku-Agyemang, Naana Banyiwa Horne, Nana Wilson-Tagoe, Carole Boyce Davies, Emmanuel Akyeampong, James Gibbs, Vincent O. Odamtten, Jane Bryce, Esi Sutherland-Addy, Femi Osofisan, Kwesi Yankah, Abena Busia, Yaba Badoe, Ivor Agyeman-Duah, Chikwenye Okonjo Ogunyemi, Ngugi Wa Thiong'o, Kinna Likimani, àti others.

Aidoo ni wọ́n fi sọrí fíìmù ọdún 2014 kan,tí àkọ́lé rẹ̀ ń jẹ́ The Art of Ama Ata Aidoo, èyí tí Yaba Badoe ṣe."The Art of Ama Ata Aidoo – a film by Yaba Badoe", official website.Ellerson, Beti (December 2013), "Yaba Badoe talks about the documentary film project 'The Art of Ama Ata Aidoo, African Women in Cinema.Chambas, Shakira, and Sionne Neely, "The Art of AMA ATA AIDOO: Documentary Film Launch", African Women's Development Fund, 26 September 2014.

Wọ́n tún fi Ama Ata Aidoo sọrí Aidoo-Snyder Book Prize, tí ẹgbẹ́ àwọn obìnrin ti African Studies Association máa ń fún ìwé tó bá ta yọ. Wọ́n sì tún fi sọrí Margaret C. Snyder, tó jẹ́ olùdásílẹ̀ UNIFEM."Aidoo-Snyder Book Prize By-Laws" , ASA Women's Caucus.

Ní ọdún 2016, wọ́n to àwọn eré-oníṣe Aidoo, ìyẹn The Dilemma of a Ghost àti Anowa pọ̀ mọ́ àṣàyàn African Drama ní Cambridge International Examinations.

Wọ́n ṣe ìdásílẹ̀ Ama Ata Aidoo Centre for Creative Writing (Aidoo Centre) ní oṣù kẹta ọdún 2017, èyí tó jẹ́ ara Kojo Yankah School of Communications Studies ní African University College of Communications (AUCC) ní Adabraka, Accra. Orúkọ rẹ̀ sì ni wọ́n fi sọrí ẹ̀ka yìí. "AUCC Launches Ama Ata Aidoo Centre for Creative Writing", Modern Ghana, 15 March 2017. Ẹ̀ka yìí jẹ́ àkọ́kọ́ irú rẹ̀ ní West Africa, pẹ̀lú Nii Ayikwei Parkes, gẹ́gẹ́ bíi olùdarí.Murua, James (22 March 2017), "Ama Ata Aidoo Centre for Creative Writing opens in Accra, Ghana", James Murua Blog. .Tandoh, Kwamina/Winifred Zuur, "Ama Ata Aidoo Centre for Creative Writing inaugurated", Ghana News Agency, 16 March 2017.

 Àṣààyàn àwọn iṣẹ́ rẹ̀
 The Dilemma of a Ghost (play), Accra: Longman, 1965. New York: Macmillan, 1971.
 Anowa (eré-oníṣe tó dá lórí akọni ilẹ̀ Ghana), London: Longman, 1970. New York: Humanities Press, 1970.
 No Sweetness Here: A Collection of Short Stories (Àkójọpọ̀ àwọn ìtàn kéékèèké) , London: Longman, 1970. New York: Doubleday.
 Our Sister Killjoy: or Reflections from a Black-eyed Squint (ìwé ìtàn-àròsọ), Longman, 1977.Kern, Anita, "Ama Ata Aidoo. Our sister killjoy. London: Longman, 1977" (review), World Literature Written in English, Volume 17, 1978 – Issue 1, pp. 55–57; via Taylor & Francis Online.
 Someone Talking to Sometime (poetry collection), Harare: College Press, 1986.
 The Eagle and the Chickens and Other Stories (fún àwọn ọmọdé), Enugu: Tana Press, 1986.
 Birds and Other Poems, Harare: College Press, 1987.
 An Angry Letter in January (poems), Coventry: Dangaroo Press, 1992, 
 Changes: A Love Story (ìwé ìtàn-àròsọ), London: The Women's Press, 1991. New York: The Feminist Press at CUNY, 1993.Simpson, Waleska Saltori. What Fashion of Loving Was She Ever Going to Consider Adequate?' Subverting the 'Love Story' in Ama Ata Aidoo's Changes". English in Africa, 34.1 (2007): 155–71. Print.
 The Girl Who Can and Other Stories, Accra: Sub-Saharan Publishers, ; Heinemann African Writers Series, 1997.
 Diplomatic Pounds & Other Stories, Ayebia Clarke Publishing, 2012, .

Gẹ́gẹ́ bíi olóòtú
 African Love Stories: An Anthology, Ayebia Clarke Publishing, 2006. .
Àkọsílẹ̀

 Àwọn ìtọ́kasí