Èdè Esan

Esan jẹ́ èdè alohùn ti Edoid ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Wọ́n ń ṣe àgbẹ́jáde àwọn ìwé atúnmọ̀ èdè ti Esan lọ́wọ́ lọ́wọ́. Oríṣiríṣi ẹ̀ka èdè Esan ló wà, bíi Ogwa, Ẹkpoma (Ekuma), Ebhossa (Ewossa), Ewohimi, Ewu, Ewatto, Ebelle, Igueben, Irrua, Ohordua, Uromi, Uzea, Ubiaja àti Ugboha.
 Àwọn ẹ̀ka èdè 
Èyí ni àwọn ẹ̀ka èdè ti Esan, tí Osiruemu (2010) ṣàkójọ:Osiruemu, Evarista. 2010. A structural dialectology of Esan. Doctoral dissertation, University of Ibadan.

 Orúkọ tó gbajúmọ̀  Orúkọ èdè ní Esan  Agbègbè tí wọ́n ti ń sọ ọ́  Agbègbè ìjọba ìbílẹ̀  Ekpoma Iruekpen  Ekuma Iruekpen  Akahia, Ayetoro, Egoro, Amede, Eguare, Egoro  Eko, Oikhena, Idoa, Igor, Izogen, Uhiele, Ujeme, Ukpenu, Urohi, idumebo, ihumudumu Esan West Ewatto  Ebhoato  Okhuesan, Emu,  Okhuedua  Esan South East Igueben  Igueben  Ebele, Uzebu, Uhe,  Ebhosa, Ekpon  Igueben Ilushi  Ilushi  Oria, Onogholo, Uzea, Ugboha  Esan South East Irrua  Uruwa  Egua Ojirua, Atwagbo, Isugbenu, Usenu, Uwesan, Ugbohare, Ibori, Edenu, Ibhiolulu, Opoji  Esan Central Ogwa Ujogba  Ogua Ugiogba  Ujogba, Amahor, Ugun  Esan West Ohordua  Okhuedua  Ohordua, Ewohimi  Esan South East Ubiaja  Ubiaza  Eguare, Kpaja, Udakpa  Esan South East Udo  Udo  Udo, Ekpon, Ekekhen  Igueben Ugbegun  Ugbegun  Ugbegun, Ugbegun  Ebodin, Ekekhen, Ewossa, Ujabhole, Ugbelor  Esan Central Ugboha  Owaha  Emu, Oria, Ilushi  Esan South East Uromi  Urhomwun  Uzea, Obeidun, Ivue, Ibhiolulu, Awo, Amendokhen, Ebulen, Ekomado, Uwesan  Esan North East
 Ìlò 
Àwọn ènìyàn láti ìlú Uromi, Irrua àti Ewu máa ń sọ èdè tó yàtọ̀ sí ti Esan, ìyẹn tí a bá fi wọ́n wé àwọn ará Uzea, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìtàn fi yé wa pé àwọn ará Uromi àti Uzea ní ìbátan kan náà. Àwọn ìyàtọ̀ nínú èdè àti sípẹ́lì ọ̀rọ̀ wọ́pọ̀ nínú èdè Esan. Ọ̀pọ̀ àwọn ìpàdé àwọn lọ́balọ́ba máa ń wáyé ní èdè Gẹ̀ẹ́sì. Àmọ́ wọ́n kéde rẹ̀ pé èdè Esan ṣe pàtàkì gan-an. Wọ́n máa ń kọ́ èdè yìí káàkiri àwọn ilé-ìwé tó wà ní ilẹ̀ Ẹsan, wọ́n sì máa ń lò ó ní orí rédíò àti orí ẹ̀rọ-amóhùnmáwòrán. 
 Àwọn orúkọ tó wọ́pọ̀ 
Àwọn onímọ̀ èdè tí ṣàkíyèsí pé ọ̀rọ̀ yìí ‘gbe’ ló ní ìlò tó pọ̀ jù lọ nínú èdè Esan, tó sì ní tó ìlò mẹ́rìndínláàádọ́rin (76), àti ìtumọ̀ nínú ìwé atúmọ̀ èdè. Àwọn orúkọ tó ní àwọn àfòmọ́ ìbẹ̀rẹ̀ bíi Ọsẹ; Ẹhi, Ẹhiz tàbí Ẹhis; àti Okoh (fún ọkùnrin), Okhuo (fún obìnrin) ló wọ́pọ̀ jù lọ nínú èdè Ẹsan. Àpẹẹrẹ ni Ehizefe, Ẹhizọkhae, Ẹhizojie, Ẹhinọmẹn, Ẹhimanre, Ẹhizẹle, Ẹhimẹn, Ẹhikhayimẹntor, Ẹhikhayimẹnle, Ẹhijantor,Ehicheoya,Emiator àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.; Ọsẹmundiamẹn, Ọsẹmhẹngbe, etc.; Okosun, Okojie, Okodugha, Okoemu, Okouromi,Okoukoni, Okougbo, Okoepkẹn, Okoror, Okouruwa, Oriaifo etc. Sí àwọn orúkọ bíi Oko-, 'Ọm-' wọ́n máa ṣe àfikún àfòmọ́ ẹ̀yìn sí wọn. Bí àpẹẹrẹ, Ọmosun, Ọmuromi, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.
 Àwọn álífábẹ́ẹ̀tì 
Esan máa ń lo oríṣiríṣi álífábẹ́ẹ̀tì, àmọ́ ti ilẹ̀ Róòmù ló wọ́pọ̀ jù, ó sì ní álífábẹ́ẹ̀tì márùndínlógún, àwọn ni:

a, b, d, e, ẹ, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, ọ, p, r, s, t, u, v, w, y, z.

Àwọn dáyágíráàfù náà jẹ́ mẹ́wàá nínú èdè náà, àwọn ni:

bh, gb, gh, kh, kp, kw (wọn ò kì í fi bẹ́ẹ̀ lò ó), mh, nw, ny, sh.

Àwọn ìtọ́kasí