Sikiru Kayode Adetona

Ọba Sikiru Kayode Adetona (Tí a bí ní ọjọ́ kẹwa oṣù karun ọdún 1934 o si ku ni Oṣu Keje ọjọ 13, Ọdun 2025) ni Awujale ti Ìjẹ̀bú. Wọ́n fi jẹ ọba ní ọdún 1960, èyí ló mú kí Adetona jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọba tí o tí pẹ́ lórí àléfà ní ilẹ̀ Naijiria. Baba rẹ ni ọmọ ọba Rufai Adetona tí Ìyá rẹ si jẹ Alaja Wolemotu Ajibabi Adetona (nee Onasile). Gẹ́gẹ́ bí ọba, Ó jẹ aṣojú fún ìdílé ọba Anikilaya.Oba Sikiru  Kayode  Adetona ti lo ogota odun o le odun meji lori alefa awon baba nla won. 

 Ìbẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé 
Ọba Sikiru Olukayọde Adetọna, Ọgbagba Agbotewole II, ni a bí ní ọjọ́ kẹwàá oṣù kàrún ọdún 1934,http://tellmystory.com.ng/behold-the-oldest-monarch-in-africa sínú Ilé-ọba Anikinaiya ní ilẹ̀ Ijẹbul ní ilé bàbá rẹ̀ ní Imupa, Ijẹbu-Ode.https://opinion.premiumtimesng.com/2020/04/25/oba-sikiru-adetona-six-decades-of-being-awujale-in-turbulence-and-glamour-by-femi-kehinde/ Bàbá rẹ̀ ni Ọmọ-ọba Rufai Adetọna Adeleke (tí a bí ní ọdún 1902), ọmọ Ọba Adeleke, Ọgbagba Agbotewole I (ọdún 1825–1906), ẹni tí ó jẹ́ Awujalẹ ilẹ̀ Ijẹbu láti ọdún 1895 títí di 1906. Ìyá rẹ̀ ni Ajibabi Ọnaṣile, ẹni tí ó jẹ́ ọmọ abúlé Ijẹbu-Igbo. Olùdásílẹ̀ Ilé-ọba Anikinaiya (tàbí Anikilaya) ni bàbá ńlá rẹ̀, Ọba Anikilaya, Figbajoye Agboogunsa I (ọdún 1775–1854), ẹni tí ó jẹ́ ọba láti ọdún 1821 títí di 1854, tí òun fúnra rẹ̀ sì jẹ́ ọmọ Ọba Gbelegbuwa. Gẹ́gẹ́ bí ọmọ Ilé-ọba Anikinaiya, ẹbí bàbá rẹ̀ ní ẹ̀tọ́ pé wọ́n jẹ́ ọmọ ìran Olu-Iwa, ẹni tí ó jẹ́ Awujalẹ àkọ́kọ́ aláròsọ àti Ọbanta, olùdásílẹ̀ míràn ti ìjọba Ijẹbu.https://litcaf.com/adetona-sikiru-kayode/

 Ẹ̀kọ́ 
Ọ̀dọ́mọdé ọmọ ọba Adetona lọ sí oríṣiríṣi ilé ẹ̀kọ́ bi i ilé-ẹ̀kọ́ ti onítẹ̀bọmi (Baptist) tí ó wà ní Eroko ní Ìjẹ̀bú Òde; ilé-ẹ̀kọ́ alakọbẹrẹ Ogbere United tí ó wà ní Òkè-Àgbò ní Ìjẹ̀bú Igbó, àti ilé-ẹ̀kọ́ Ansar-Ud-Deen ni ́Ìjẹ̀bú Òdé laarin ọdún 1943 sí ọdún 1950. Ní ìtẹ̀síwájú lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ gíga ti koleeji, Ó lọ sí koleeji Olú-Ìwà (Èyí tí ó di Adeola Odutola bayi) tí ó wà ní Ìjẹ̀bú Òde láti ọdún 1951 sí ọdún 1956. Laarin ọdún 1957 sí ọdún 1958, ó ṣe iṣẹ́ pẹ̀lú ẹ̀ka tí ó nṣe àyẹ̀wò nípa owó ní Ibadan. Ní ọdún 1958, ọmọ ọba Adetona kọ̀wé fi iṣẹ́ sílẹ̀ láti tẹ̀síwájú nínú ẹ̀kọ́ rẹ lórí olùṣírò owó (Accountancy) ní ìlú aláwọ̀ funfun (United Kingdom), ìlú tí nse àkoso orílẹ̀ èdè Naijiria nigba na.

 Ipò Oba 
Látipasẹ̀ lẹ́tà ti wọ́n kọ ni ọjọ́ kẹrin oṣù kini ọdún 1960, èyí ti akọ̀wé àgbà ti ìjọba ìbílẹ̀ fi ránṣẹ́ si olùdámọ̀ràn ìjọba ìbílẹ̀ ti Ìjẹ̀bú òde Pẹ̀lú ìtẹ́wọ́gbà  baalẹ ìgbìmọ̀ fún agbègbẹ̀ ìwọ̀ oorun fún yínyàn ọmọ ọba Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà gẹ́gẹ́ bi ọba àti fífi ẹsẹ̀ rẹ múlẹ̀ gẹ́gẹ́ bi Awujale ti ilè Ìjèbú láti ìgbà ti wọ́n ti kọ lẹ́tà yi ni ọjọ́ kẹrin oṣù kini ọdún 1960. Èyí lo mú ki àwọn olókìkí ọmọ ilẹ̀ Ìjẹ̀bú bi i olóògbé Ọ̀gbẹ́ni-Ọjà, Olóyè (dọ́kítà) Timothy Adéọlá Òdútọ́lá, Bòbasuwà 1 Olóyè Emmanuel Òkúsànyà Òkunọwọ àti Aṣíwájú, Olóyè Samuẹl Olátúbọ̀sún Shonibarẹ ṣe ètò ìpàdá bọ ọba ti wọ́n ṣẹṣẹ yàn wa sílè. Ní ọjọ kejìdínlógún oṣù kini ọdún 1960, olórí ìgbìmọ̀ afọbajẹ ti ilẹ̀ Ìjẹ́bú, Ọ̀gbẹ́ni-Ọjà, Olóyè Timothy Adéọlá Òdútọ́lá ṣe àfihàn ọba tuntun fún gbogbo àgbáyè. Àfihàn yi ni ó jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ ayẹyẹ fifi ọba ti wọ́n ba ti yàn si orí ìtẹ́. Eleyi jẹ́ ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀tun fún àwọn ọmọ Ìjẹ̀bú. Lẹ́hín èyí ní ọba ti wọn yàn yi yio tẹ̀síwájú lọ si Ìpẹ̀bí ni "Odo" fún oṣù mẹ́ta.

Ọba Síkírù Káyòdé Adétọ́nà, ẹni ti "ODIS" tí kọ́koọ́ yàn pẹ̀lú àwọn marun miran ni àwọn afọbajẹ pawọ́pọ̀ mu ni ìbámu pẹ̀lú abala ìkọkànlá òfin òye jíjẹ ti ọdún 1957 ní agbègbè ìwọ òorùn ilẹ̀ Nàíjírià. Gómìnà nìgbà na fi ọwọ́ si yíyàn Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà gẹ́gẹ́ bi Awujalẹ ti ilẹ̀ Ìjẹ̀bú. Ayẹyẹ igbade waye ni ọjọ Abamẹta ti i ṣe ọjọ́ kejì, oṣù kẹrin ọdún 1960.

Ni ọjọ́ Ìṣẹ́gun ti i ṣe ọjọ́ karun oṣù kẹrin ọdún 1960, ọba tuntun, ọba Adétọ̀nà darapọ̀ mọ àwọn ọba ti agbègbè ìwọ òorùn lẹ́hìn ti wọ́n ti ṣe àfihàn rẹ. Ọba Síkírù Káyọ̀dé Adétọ̀nà jẹ aláànú ọba. Èyí lo mú ki àwọn ọba àti àwọn ìjòyè dárúkọ rẹ gẹ́gẹ́ bi àarẹ fún ìgbìmọ̀ lọ́ba lọ́ba. Sùgbọ́n ẹni tí o ti dàgbà ti o si tún jẹ àgbà ọba gẹ́gẹ́ bi ìṣẹ̀dálẹ̀, olóògbé sir Adésọjí Adérẹ̀mí, Òoni ti Ilé-Ifẹ̀ ni wọn padà wa yàn gẹ́gẹ́ bi i àarẹ. Èròngbà wọn ní pe gẹ́gẹ́ bí ọ̀dọ́modẹ́ ọba, Àwújálẹ̀ ti O jẹ ọmọ ọdún mẹ́rìndínlógún yio ni akitiyan fún ipò gíga yi. La i se aniani, èròngbà yi lo mu ki wọn gbà Àwújálẹ̀ ti ilẹ̀ Ìjẹ̀bú gẹ́gẹ́ bi ẹni ọ̀tọ̀https://web.archive.org/web/20130625171550/http://www.bobakeye.com/ijebu-kingdom/the-awujalehttps://web.archive.org/web/20100516143023/http://www.tribune.com.ng/sat/index.php/opinion/1040-celebrating-50-years-reign-of-oba-adetona.html.

 Ìyọkúrò nípò ọba àti ìpadà sórí ìtẹ́ 
Ní ọjọ́ kẹtàlélógún Oṣù kọkànlá ọdún 1981, Gómìnà Victor Olabisi Onabanjo ti Ìpínlẹ̀ Ogun fọwọ́ sí àṣẹ pé kí wọ́n dá Oba Sikiru Adetona dúró ní ọ́fíìsì gẹ́gẹ́ bí Awujale ti Ijebuland títí di àkókò díẹ̀. Ṣùgbọ́n, ó yí padà sí ìyọ̀kúrò lọ́fíìsì ní tòótọ́, wọ́n sì ṣètò pé kí ìyọ̀kúrò nípò náà bẹ̀rẹ̀ ní ọjọ́ kejì oṣù kínní ọdún 1984.

Ṣùgbọ́n ìfipágbàjọba ológun ti ọjọ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1983, nígbà tí Muhammadu Buhari ṣe ìgbìmọ̀ ogun tó yọ Gomina Shehu Shagari kúrò nípò Ààrẹ, ni o parí gbogbo ètò náà. Ìgbésẹ̀ Buhari dá ìṣèjọba Awujale bọ̀ sípò fún ọdún mọ́kànlélógójì tó tẹ̀lé e.

Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1980, Oba Sikiru Kayode Adetona, Awujale ti Ijebu, àti Gómìnà Victor “Bisi” Onabanjo, àwọn ọmọ Ijebu méjèèjì, wọ inú ìgbà tó lágbára. Ìpìlẹ̀ ìbáṣe àwọn méjèèjì ti wà ní ọdún tí o ti pẹ́, nígbà tí Adetona ti ràn án lọ́wọ́ gan-an ní àkókò tí o sàárẹ̀, tí ó pèsè owó àti ibùgbé fún nígbà tí ó wà ní London fún ìkẹ́kọ̀ọ́. Ṣùgbọ́n nígbà tí o dé ipò òṣèlú, ọ̀rẹ́ di ọ̀tá, ìbànújẹ ti ara di ìṣòro tó yọrí sí ìṣòro òfin.

Ní Oṣù Kẹjọ ọdún 1981, Oba Adetona kọ lẹ́tà sí gómìnà pé òun yóò lọ sí London fún ìtọju àìsàn, tí o fi àdírẹ́sì òkè òkun àti nọ́mbà rẹ̀ sí i. Lẹ́tà náà jẹ́ fífi ìmọ̀ràn ṣe, kì í ṣe pé ó ń bẹ̀rẹ̀ ìyọ̀nda. Onabanjo dá èsì náà padà pé òun fẹ́ ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ àlàyé nípa ìrìnàjò náà àti ìlera rẹ̀, bí ẹni pé òun ní kí ó gba àṣẹ lọ́wọ́ òun.

Oba Adetona bínú, ó sọ pé lẹ́tà náà jẹ́ fífi ìmọ̀ràn ṣe, pé gẹ́gẹ́ bí ọba aláṣẹ, òun kò nílò láti gba àṣẹ gómìnà kí òun tó lọ ìrìn àjò. Ó dúró lórí ọ̀rọ̀ rẹ̀, ó sì lọ sí London, ó sì yí nọ́mbà fóònù rẹ̀ padà kí gómìnà má bà rí pè.

Ní ọjọ́ kẹtàlélógún oṣù kọkànlá ọdún 1981, Gómìnà Onabanjo kede ìdádúró Awujale, ìgbésẹ̀ tí kò tíì ṣẹlẹ̀ rí. Ó dá kọmísánà fún ìfọ̀rọ̀wánilẹ́nuwò kan sílẹ̀ lábẹ́ adájọ́ àgbà Solomon O. Sogbetun láti wádìí “àìgbọ́ràn” tàbí “ìwà àṣẹ-ìṣe” tí wọ́n fi kàn Oba Adetona.

Gẹ́gẹ́ bí gómìnà ṣe fẹ́, ìjiròrò náà padà forí gún sí i pé Oba Adetona jẹ̀bi ẹ̀sùn náà. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọdún 1982, wọ́n kede pé wọ́n ti yọ̀  Awujale kúrò lóyè nípasẹ̀ ìgbìmò aláṣẹ ìpínlẹ̀ Ogun.

Oba Sikiru Kayode Adetona bẹ̀wẹ̀ sí ilé ẹjọ́ láti lòdì sí ìpinnu ìjọba Ogun, ó ní pé ìdá kọmísánà Sogbetun fún ìfòròwánilénuwò kò bófin mu. Ẹgbẹ́ agbẹjọ́rò rẹ̀ ní Olóyè F.R.A. Williams, ọ̀kan nínú àwọn àgbà amònfin ọkùnrin tó gbajúmọ̀ jù lọ ní orílẹ̀-èdè, pẹ̀lú agbẹjọ́rò Sina Odedina, ọmọ Ijebu tó ní orúkọ.

Nígbà tí ẹjọ́ ń lọ lọ́wọ́, ìṣèjọba òṣèlú yí padà. Onabanjo sì tún wọlé gẹ́gẹ́ bí gómìnà ní ọjọ́ kínní oṣù kẹ̀wá ọdún 1983. Ó dàbí pé ọ̀rọ̀ Awujale ti parí.

Ṣùgbọ́n ayanmọ́ kò tíì pari ẹ̀rọ rẹ̀.

Lẹyìn oṣù Méjì àti ọgbọ̀njọ́ lẹyìn rẹ̀, ní ọjọ́ kọkànlélọ́gbọ̀n oṣù Kejìlá ọdún 1983, ìjọba olómìnira keji ṣubú nípasẹ̀ ìgbìmọ̀ ogun kan. Brigadier Sani Abacha kede ìfipágbàjọba ológun ní orí redio.

Ìjọba Shehu Shagari fọ́, Ọ̀gágun àgbà Muhammadu Buhari di olórí orílẹ̀-èdè Nàìjíríà (Head of State).

Ní ìpínlẹ̀ Ogun, Brigadier Oladipo Diya, ọmọ Ijebu míìràn láti Odogbolu, di Gómìnà Ológun tuntun. Ohun gbogbo yí padà

Ní ọdún 1984, ọ̀rọ̀ pàtàkì dé

Adájọ́ Kolawole ti ilé ẹjọ gíga ìpínlẹ̀ Ogun kéde ìdájọ́ pátápátá kan. Ilé-ẹjọ́ pa ìpinnu kọmísánà Sogbetun rẹ̀, ó ní pé ìyọ̀kúrò Oba Adetona kò bófin mu. Wọ́n ní kó padà sórí àga Awujale lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Ìjọba ologun Brigadier Diya kò kàn sí i; wọ́n tẹ̀lé ìdájọ́ náà. Lákòókò lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, wọ́n tun fi Oba Adetona jókòó sí àga rẹ̀ ní Ijebu Ode.

Ọba tí wọ́n ti yọ̀ kúrò padà sí orí ìtẹ, tí kì í  ṣe ti ìtìjú, ṣùgbọ́n o jẹ́ àṣeyọrí. Bí ologbo tó ní ìrù mẹ́sàn-án, ó padà dìde, ó tún bẹ̀rẹ̀ sí jẹ́ aami ìfarapamọ́, ìgboyà àti àṣẹ tí kò yí.

Lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ yẹn, àkókò tuntun bẹ̀rẹ̀: àkókò tí ó bo ọ̀pọ̀ ọdún, níbi tí Oba Adetona ti jẹ́ ọba tí o ní ọgbọ́n, akíkanjú àti ní ìdúróṣinṣin. Àwọn àpa ọdún 1981 sì wà, ṣùgbọ́n wọ́n di apakan ìtàn tí ó dara jù lọ, ìtàn ọba tí kò jẹ́ kí wọn fi ìdí rẹ̀ jalẹ̀.

Láti ìgbà náà lọ, fún ọdún mọkanlelọgbọ̀n títí di ọjọ́ ikú rẹ̀ ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù keje ọdún 2025, Oba Sikiru Kayode Adetona wà lára àwọn ọba tó pé jù lọ ní Nàìjíríà, wọ́n sì bọ̀ wá fún iwa rere, ìfarada àti àpẹẹrẹ tó dára tí ó fi hànhttps://www.linkedin.com/feed/update/activity:7350455384152633344?trk=viral_comment.

 Ikú 
Ọba Adetona wàjà ní ẹni ọdún mọ́kànléláadọ́run, ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù keje ọdún 2025.https://www.thecable.ng/breaking-awujale-of-ijebu-buharis-longtime-friend-dies-at-91/

 Awon Itokasi 

Ẹ̀ka:Àwọn ọba àti ìjòyè ní Nàìjíríà
Ẹ̀ka:Àwọn ènìyàn alààyè
Ẹ̀ka:Àwọn ọjọ́ìbí ní 1934