Ìbàdàn

Ìbàdàn jẹ́ olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́ ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà. Ìlú Ìbàdàn ni ìlú tí ó tóbí jùlọ ní apá ìwọ̀òrùn Afríkà, bẹ́ẹ̀ sì ni  ó jẹ́ olú ìlú ìjọba fún  ìpínlè Ọ̀yọ́. Ìbàdàn jẹ́ ilú àwon jagunjagun tí wọ́n dá sílẹ̀ lẹ́yìn tí ìjọba Ọ̀yọ́ Kàtúnga túká nígbà tí Àwọn Fúlàní ṣe ìkọlù sí ìjọba Ọ̀yọ́ nígbà náà. Orúkọ tí wọ́n ń pe ilú yí (Ìbàdàn) ní ó túmọ̀ sí ẹ̀bá ọ̀dàn. 

Ìtàn Ilẹ̀ Ìbàdàn
Ìtàn fìdí rẹ̀ múlẹ̀ wí pé wọ́n dá ìlú Ìbàdàn sílẹ̀ ní nǹkan bí ọdún 1829 látàrí àwọn ogun àti rògbòdìyàn tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní ilẹ̀ Yorùbá nígbà náà. Àsìkò yí ni àwọn ìlú tí wọ́n ṣe pàtàkì ní Ilẹ̀ Yorùbá nígbà náà bíi: Ọ̀yọ́ iléhttps://en.wikipedia.org/wiki/Old_Oyo, Ìjàyè àti Òwu ń kojú ogun lọ́tùn-ún lósì, nígbà tí àwọn ìlú tuntun mìíràn náà ń dìde. Lára àwọn ìlú tí wọ́n ń dìde ni: Abẹ́òkúta, Ọ̀yọ́ Àtìbàhttps://en.wikipedia.org/wiki/New_Oyo àti Ìbàdàn.  Ibadan dide lati dípò wọn. Gẹ́gẹ́ bí àwọn onítàn Lágelúhttps://en.wikipedia.org/wiki/Lagelu tí ó jẹ́ Jagun ìlú Ifẹ̀ ló da Ìbàdàn sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àgọ́ fún àwọn jagunjagun tí wọ́n bá ń bọ̀ láti Ọ̀yọ́, Ifẹ̀ àti Ìjẹ̀bú. NÍ ọdún 1852, àwọn Church Missionary Society rán David àti Anna Hinderer láti tán ìhìnrere àti láti kọ́ ilé ìjọsin ní Ìbàdàn tí wọ́n bá dé ní ọdún 1853. Ibadan bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Ìpínlẹ̀ jagunjagun tí ó sì wà bẹ́ẹ̀ títí di ọdún kẹ́wàá tí ó gbẹ̀yìn sẹ́ńtúrì kọkàndínlógún.

Ní ọdún 1893, Ìbàdàn di ìlú àmọ́nà/ìlú tí ó wà lábẹ́ àṣẹ bírítéènì lẹ́yìn tí Fìjàbí tí ó jẹ́ baálẹ̀ ìlú Ìbàdàn fí ọwọ́ sí ìwé àdéhùn pẹ̀lú ẹni tí ó ń ṣe iṣé gómìnà ìlú àmọ́nà George C. Denton ní ọjọ́ Kàrúndínlógún  oṣù kẹjọ 

Àwọn Bírítéénì ṣe àgbékalẹ̀ ìlú àmọ́nà láti ṣe àkóso ètò ọrọ̀ ajé ní agbègbè Ìbàdàn tí ó ṣí gbòrò láìpẹ́ gbòógì ilẹ̀ ètò ọrọ̀ ajé. Ìlú Ìbàdàn ní ó gba àlejò Ilé ẹ̀kọ́ gíga àkọ́kọ́, Yunifásítì ti Ibadan tí wọ́n kọ́kọ́ dá sílẹ̀ gẹ́gẹ́ kọ́lẹ̀jì tí Yunifásítì Lọ́ńdọ̀nì ni ọdún 1948 tí ó padà di Yunifásítì tí ó dá dúró ní ọdún 1962. Ó wà lára àwọn ilé ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ tí wọ́n dá mọ̀ ní orílẹ̀ Áfíríkà. Àwọn ilé ẹ̀kọ́ gíga mìíran tí ó wà ní ìlú Ìbàdàn ní politẹ́kíníkì ìlú Ibadan, Lead City Yunifásítì, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn ilé ẹ̀kọ́ àkọ́bẹ̀rẹ̀ àti girama náà pọ̀ káàkiri ìlú Ìbàdàn àti agbègbè rẹ̀.  

Ibùdó

Ìbàdàn wà ní ìwọ̀-oòrùn gúúsù Nàìjíríà ní apá ìlà-oòrùn gúúsù Ìpínlẹ̀ Oyohttps://yo.wikipedia.org/wiki/%C3%8Cp%C3%ADnl%E1%BA%B9%CC%80_%E1%BB%8C%CC%80y%E1%BB%8D%CC%81, ó sì wà ní nǹkan bí kìlómítà 119 (74 máìlì) sí ìlà-oòrùn àríwá ti Èkóhttps://en.wikipedia.org/wiki/Lagos àti kìlómítà 120 (75 máìlì) sí ìlà-oòrùn ààlà àgbáyé ti Nàìjíríà pẹ̀lú Olú ọrílé-èdè Beninhttps://en.wikipedia.org/wiki/Benin.  
Ó wà pátápátá nínú àgbègbè igbó tropics ṣùgbọ́n ó sún mọ́ ààlà láàárín igbó àti savanna tí a ti yí padà.  
Ìlú náà ní ìwọ̀n gíga láti 150 m nínú àfonífojìhttps://en.wikipedia.org/wiki/Sea_level, dé 275 m lórí òkè ìlà àríwá–gúúsù pàtàkì tí ó kọjá láàárín ìlú náà.

Ìlú Ìbàdàn ní ìṣàn omi ti ẹ̀dá nípasẹ̀ àwọn odò márùn-ún pẹ̀lú ọ̀pọ̀ àwọn ṣíṣàn kékeré: Odò Ona ní àríwá àti ìwọ̀ oòrùn; Odò Ogbere sí ìlà oòrùn; Odò Ogunpahttps://en.wikipedia.org/wiki/Ogunpa_River tí ń ṣàn gba ìlú lọ àti Odò Kudeti ní àárín gbùngbùn ìlú náà.  
Odò Ogunpahttps://en.wikipedia.org/wiki/Ogunpa_River, ṣíṣàn ìpín kẹta pẹ̀lú ìgùn ṣíṣàn 12.76 km àti agbègbè ìkójọ omihttps://en.wikipedia.org/wiki/Stream 54.92 km².  
Adágún Eleyele wà ní apá àríwá ìwọ̀ oòrùn ìlú náà, nígbà tí Odò Osunhttps://en.wikipedia.org/wiki/Osun_River, Adágún Asejirehttps://en.wikipedia.org/wiki/Asejire_Reservoir sì yí ìlú náà ká ní ìhà ìlà oòrùn, àti pé odò karùn-ún yìí fi ààlà sí Ìbàdàn pẹ̀lú àwọn ìlú Oke-Ogun mìíràn, èyí tí a ń pè ní Odò Ogunhttps://en.wikipedia.org/wiki/Ogun_River tí ó gba Ìpínlẹ̀ ÈkóÌpínlẹ̀ Èkó, Ìpínlẹ̀ OgunÌpínlẹ̀ Ògùn, Ìpínlẹ̀ OsunÌpínlẹ̀ Ọ̀ṣun, ìlú Iseyin àti ààlà ìlú EruwaÈrúwà sí Ìbàdàn.

2.1 Ojúọjọ́

Ìbàdàn ní ojú ọjọ́ gbígbẹ àti tútù ti tropicshttps://en.wikipedia.org/wiki/Tropical_wet_and_dry_climate (Köppen climate classificationhttps://en.wikipedia.org/wiki/K%C3%B6ppen_climate_classification Aw), pẹ̀lú àkókò òjòhttps://en.wikipedia.org/wiki/Wet_season tó gùn àti ìwọ̀n ìtùtù tí ó dúró ṣinṣin jákèjádò ọdún.  
Àkókò òjò Ìbàdàn ń bẹ̀rẹ̀ láti Oṣù Kèta títí di Oṣù Kẹ̀wá, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé oṣù kèjo rí ìdínkù díẹ̀ nínú òjò.  
Ìdínkù yìí pín àkókò òjò sí méjì.  
Oṣù Kọkànlá sí Oṣù Kejì jẹ́ àkókò ògbelè ìlúhttps://en.wikipedia.org/wiki/Dry_season náà, nígbà tí Ìbàdàn ń rí Ọyéhttps://en.wikipedia.org/wiki/Harmattan àdámó tí Ìwọ̀ Oòrùn Áfríkà.Ìwọòrùn Áfíríkà  
Ìwọ̀n òjò lápapọ̀ fún Ìbàdàn jẹ́ nǹkan bí 1,230 millimetres tàbí 48 inches, tí ó ń rọ̀ ní nǹkan bí ọjọ́ 123.  
Àwọn àkókò ìgbà méjì ni òjò mon rò dunlè, Ọṣù kẹfà àti oṣù Kẹ̀sán.  
Ìwọ̀n òùnkà ìrì lọ́jọ́ jẹ́ 26.46 °C tàbí 79.63 °F, ìwọ̀n tí òùnkà ìrì àárín 21.42 °C tàbí 70.56 °F, àti ìwọ̀n ọ̀rinrin 74.55%.

Ìjọba 
Wọ́n pín Ìbàdàn sí àgbègbè ìjọba Ìbílẹ̀ mọ́kànlá. Márùn-ún wà ní ìgboro Ìbàdàn, mẹ́fà yòókù sì wà ní etílé.  Àwọn ìjọba ìbílẹ̀ lónìí jẹ́ àwọn ilé-iṣẹ́ ìjọba tí ìjọba ológun dá sílẹ̀, ṣùgbọ́n ti Òfin ọdún 1999 ṣe àlàyé àti idamọ won, wọ́n sì jẹ́ ìpele kẹta ti ìjọba ní Nàìjíríà.  
Àwọn ìgbìmọ̀ ìjọba ìbílẹ̀ ní Apá Ṣiṣẹ́ labe tí ó ní Alága Ìṣiṣẹ́, Igbákejì Alága, Akọ́wé àti àwọn Olùbójútó Ìgbìmọ̀.

3.1 Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀
Àwọn àgbègbè ìjọba Ìbílẹ̀ ìgboro ìlú Ìbàdàn 
 Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá Ìbàdàn
 Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá-Ìlàòrùn Ìbàdàn
 Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù-Ìlàòrùn Ìbàdàn
 Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Àríwá-Ìwọòrùn Ìbàdàn
 Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Gúúsù-Ìwọòrùn Ìbàdàn

Àwọn àgbègbè ìjọba Ìbílẹ̀ àyíká etílé Ìbàdàn 
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Akinyele
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Egbeda
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ido
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Lagelu
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Olúyọ̀lé
Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Ona Ara

 Àwọn Agbègbè Ìjọba Ìpínlẹ̀

Ibadan Urban – LGA Chairman
 Ibadan North – Adebayo Adegoke
 Ibadan North-East – Lekan Afuye
 Ibadan North-West – Mojeed Bosun Ajuwon
 Ibadan South-East – Abimbola Omiyale
 Ibadan South-West – Adeleke Taoreed Bolaji
Ibadan Semi-Urban – LGA Chairman
 Akinyele – Taoreed Jimoh Adedigba
 Egbeda – Akeem Akintunde
 Ido – Sheriff Aderemi Adeojo
 Lagelu – Oyesanmi Toriola
 Ona Ara – Ogundele Biliaminu
 Oluyole A yodeji Abass Aleshinloye

3.2 Àwọn Àgbègbè Ìdàgbàsókè Ìgbìmọ̀ Ìbílẹ̀ (LCDAs)

Gómìnà Ìpínlẹ̀ Oyo tẹ́lẹ̀, Senator Isiaka Abiola Ajimobi, dá àwọn Local Council Development Areas (LCDAs) kan sílẹ̀ láti inú àwọn àgbègbè ìjọba ìbílẹ̀ tí ó wà tẹ́lẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Oyo.  
Láti inú àwọn àgbègbè ìjọba ìbílẹ̀ ìlú Ìbàdàn, a dá àwọn LCDA wọ̀nyí sílẹ̀:

- Látì inú Ibadan North Local Government Area, wọ́n dá Aare Latosa LCDA àti Irepodun LCDA sílẹ̀.  
- Látì inú Ibadan North East Local Government Area, wọ́n dá Ibadan East LCDA sílẹ̀.  
- Látì inú Ibadan North West Local Government Area, wọ́n dá Oke'Badan North LCDA sílẹ̀.  
- Látì inú Ibadan South East Local Government Area, wọ́n dá Ibadan South LCDA sílẹ̀.  
- Látì inú Ibadan South West Local Government Area, wọ́n dá Ibadan West LCDA sílẹ̀.

Láti inú àwọn àgbègbè ìjọba ìbílẹ̀ ìlú Ìbàdàn tí ó jẹ́ ààrín (semi-urban), a dá àwọn LCDA wọ̀nyí sílẹ̀:  
- Látì inú Akinyele Local Government Area, wọ́n dá Akinyele South LCDA àti Akinyele East LCDA sílẹ̀.

 4 Ìwòntúnwọ́nsì Ènìyàn

Títí di ọdún 1970, Ìbàdàn jẹ́ ìlú tó tóbi jù lọ ní Sub-Saharan Africahttps://en.wikipedia.org/wiki/Sub-Saharan_Africa ní pa ti ilẹ̀https://en.wikipedia.org/wiki/Ibadan#cite_note-thecity-9.  
Ní 1952, a ṣírò pé lápapọ̀ ilẹ̀ ìlú náà jẹ́ nǹkan bí 103.8 km²https://en.wikipedia.org/wiki/Ibadan#cite_note-23.  
Ṣùgbọ́n 36.2 km² péré ni a kọ́ ilé lé lórí. Èyí túmọ̀ sí pé 67 km² tí ó kù ni a lò fún àwọn ìlò tí kì í ṣe lílọ fún ìkólé, bíi ilẹ̀ àgbẹ̀, àwọn pẹ̀tẹ́lẹ̀ ìkún omi odò, àwọn ibùdó igbó àti omi.  
Àwọn "ìlò ilẹ̀ tí kì í ṣe ti ìlú" wọ̀nyí parẹ́ ní àwọn ọdún 1960: àwòrán ojú ọ̀run ní ọdún 1973 fi hàn pé àyíká ìlú ti tàn kálẹ̀ pátápátá lórí nǹkan bí 100 km².  
Ilẹ̀ ìlú pọ̀ sí i láti 136 km² ní 1981 sí 210–240 km² ní 1988-89 (Areola, 1994: 101).  
Ní 2000, a ṣírò pé Ìbàdàn bo 400 km²https://en.wikipedia.org/wiki/Ibadan#cite_note-24.  
Ìdàgbàsókè agbègbè tí a kọ́ ilé lé ní ìdá kejì ọ̀rúndún ogún (láti 40 km² ní àwọn ọdún 1950 sí 250 km² ní àwọn ọdún 1990) fi hàn kedere pé a ti fojú kéré ìdàgbàsókè lápapọ̀https://en.wikipedia.org/wiki/Urban_sprawl ìlú náà.  
Ní àwọn ọdún 1980, ọ̀nà òpópónà Ìbàdàn sì Èkó fa ìfà síwájú ìlú tó pọ̀ jù lọ (sí ìlà oòrùn àti àríwá ìlú náà), èyí tí ó tẹ̀lé e ní ọ̀nà Eleiyele (sí ìwọ̀ oòrùn ìlú náà).  
Láti ìgbà yẹn, ìlú Ìbàdàn ti tàn síwájú síi sí àwọn àgbègbè ìjọba ìbílẹ̀ tó wà nítòsí bí Akinyele àti Egbeda ní pàtàkì.

 5 Àwọn Ibùjókòó Ìjọsìn

Lára àwọn ibùjókòó ìjọsìnhttps://en.wikipedia.org/wiki/Places_of_worship, àwọn ìjọ Kristẹnihttps://en.wikipedia.org/wiki/Christianity àti tẹ́ńpìlì won: The Church of Jesus Christ of Latter-day Saintshttps://en.wikipedia.org/wiki/The_Church_of_Jesus_Christ_of_Latter-day_Saints, Christ Apostolic Church, Church of Nigeriahttps://en.wikipedia.org/wiki/Church_of_Nigeria (Anglican Communion), Dominion City Church, Presbyterian Church of Nigeriahttps://en.wikipedia.org/wiki/Presbyterian_Church_of_Nigeria (World Communion of Reformed Churcheshttps://en.wikipedia.org/wiki/World_Communion_of_Reformed_Churches), Nigerian Baptist Conventionhttps://en.wikipedia.org/wiki/Nigerian_Baptist_Convention (Baptist World Alliancehttps://en.wikipedia.org/wiki/Baptist_World_Alliance), Living Faith Church Worldwidehttps://en.wikipedia.org/wiki/Living_Faith_Church_Worldwide, Redeemed Christian Church of God, HarvestHouse Christian Centre, The Covenant Nation, Assemblies of Godhttps://en.wikipedia.org/wiki/Assemblies_of_God, Seventh-day Adventist Churchhttps://en.wikipedia.org/wiki/Seventh-day_Adventist_Church, Roman Catholic Archdiocese of Ibadanhttps://en.wikipedia.org/wiki/Roman_Catholic_Archdiocese_of_Ibadan (Catholic Church), Ensign Church of Nations, The Deeper Life Bible Church, and some Pentecostal churches, and Muslim mosques.J. Gordon Melton, Martin Baumann, Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices, ABC-CLIO, USA, 2010, p. 2107

 6 Àwọn Àṣà Ìkólé

Ọ̀nà tó dára jù láti rìn káàkiri ìlú náà ni láti lo àwọn ibùdó ìtọ́kasí àti àwọn àmì ilẹ̀ tó ṣe pàtàkì.


Agbègbè Dugbe jẹ́ ibùdó ìṣòwò pàtàkì jù lọ ní Ìbàdàn. Èyí ni ibì tí ọ̀pọ̀ báńkì ní ẹ̀ka kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ.  
Ọ́fíìsì àgbègbè ìwọ̀ oòrùn gúúsù ti Central Bank of Nigeriahttps://en.wikipedia.org/wiki/Central_Bank_of_Nigeria wà ní Dugbe.  
Bákannáà, Cocoa Househttps://en.wikipedia.org/wiki/Cocoa_House wà ní Dugbe, èyí tí í ṣe ilé gíga àkọ́kọ́ ní Nigeriahttps://en.wikipedia.org/wiki/Skyscraper àti ilé gíga àkọ́kọ́ ní Ìwọ̀ Oòrùn ÁfríkàÌwọòrùn Áfíríkà, tí Onafowokan Michael Olutusenhttps://en.wikipedia.org/wiki/Onafowokan_Michael_Olutusen ṣe àwòkọ́ṣe rẹ̀.


Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ilé gíga díẹ̀ ní ìlú náà, ó sì wà ní àárín gbùngbùn agbègbè ìṣòwò ni ìlú Ìbàdàn.  
Cocoa House jẹ́ olú ilé iṣẹ́ fún Oodua Investment Company tí gbogbo ìpínlẹ̀ ìwọ̀ oòrùn gúúsù ní í ní ìpín.  
Àwọn ilé gíga mìíràn ní àyíká Dugbe pẹ̀lú Femi Johnson Glass House, ilé CBN, United Bank for Africa, Oxford Building, ilé Federal Radio Corporation of Nigeria, àti àwọn mìíràn.

Musiọ̀mùhttps://en.wikipedia.org/wiki/Museum kan wà nínú ilé Institute of African Studies,https://en.wikipedia.org/wiki/Institute_of_African_Studies èyí tí ó ń fi àwọn àwòrán àti ère idẹ̀ tó ṣe pàtàkì láti ìgbà àtijọ́ hàn.  
Ìlú náà ní ọ̀pọ̀ ilé ìwé tí ó kún fún ìwéhttps://en.wikipedia.org/wiki/Libraries, ó sì jẹ́ ilé fún ibùdó tẹlifíṣọ̀n àkọ́kọ́ ní Áfríkàhttps://en.wikipedia.org/wiki/Television_station.  
Ìlú náà ní àwọn ọgbà ẹrankohttps://en.wikipedia.org/wiki/Zoological_gardens méjì, ọ̀kan wà nínú Yunifásítì Ìbàdànhttps://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Ibadan, èyí kejì sì wà ní Agodi Gardenshttps://en.wikipedia.org/wiki/Agodi_Gardens, èyí tí ó tún ní ọgbà ewékohttps://en.wikipedia.org/wiki/Botanical_garden.


Ilé Ìṣọ́ Bowerhttps://en.wikipedia.org/wiki/Layipo, tí a kọ́ ní ọdún 1936, wà ní ìhà ìlà oòrùn lórí Oke Aare (Òkè Olórí Ọ̀gá), ("Aare" ní èdè Yorùbá túmọ̀ sí olórí ogun tàbí ológun tó ga jù), èyí tí a lè rí láti fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo ibì ní ìlú náà; ó sì tún fún ni ìwo tó dára gan-an ti gbogbo ìlú láti orí òkè.  
Wọ́n sọ orúkọ rẹ̀ ni ìrántí Robert Lister Bower,https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Lister_Bower wọ́n sì máa ń pè é ní "Láyípo" nígbà míràn – èyí jẹ́ ẹ̀rí sí àkàsò yíyípo nínú ohun ìrántí náà.https://en.wikipedia.org/wiki/Ibadan#cite_note-:0-30

Àwọn ilé mìíràn pẹ̀lú Mapo Hallhttps://en.wikipedia.org/wiki/Mapo_Hall – ilé ìgbìmọ̀ ìlú tó ní ìlànà colonialhttps://en.wikipedia.org/wiki/City_hall – tí ó wà lórí òkè kan, "Oke Mapo", Oke Mapo ("oke" túmọ̀ sí òkè ní èdè Yorùbá), ibùdó àṣàhttps://en.wikipedia.org/wiki/Cultural Mokola àti Obafemi Awolowo Stadium (tí a mọ̀ sí Liberty Stadium tẹ́lẹ̀).  
Ilé-ẹ̀kọ́ gíga àkọ́kọ́, Yunifásítì Ìbàdàn (tí a mọ̀ sí University College of Ibadan tẹ́lẹ̀), a sọ pé Obafemi Awolowo Hallhttps://en.wikipedia.org/wiki/Obafemi_Awolowo_Stadium nínú Yunifásítì Ìbàdàn jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ilé gbígbé akẹ́kọ̀ọ́ tó ga jù àti tó tóbi jù lọ ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfríkà.  
Ilé ìwòsàn ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́ àkọ́kọ́ ní Nàìjíríà, University College Hospital, ni a kọ́ méjèèjì nínú ìlú ayé ọjọ́un tí ń ṣe Ìbàdàn. 

Ètò Ìṣúná Owó/Ọkọ̀-òwò

Ìbàdàn jẹ́ olú-ìlú Ìpínlẹ̀ Oyohttps://en.wikipedia.org/wiki/Oyo_State, èyí tí í ṣe ètò ìṣúná ìpínlẹ̀ tó tóbi si kẹta ní Nàìjíríà, lẹ́yìn Ìpínlẹ̀ ÈkóÌpínlẹ̀ Èkó àti Ìpínlẹ̀ Rivers ní ti ìtẹ̀lẹ́, àti ètò ìṣúná ìpínlẹ̀ kejì tó tóbi jù lọ tí kò ní epo lẹ́yìn Ìpínlẹ̀ Lagos.  
Pẹ̀lú ipò rẹ̀ tí ó wà ní ìlànà lórí ojú ọkọ̀ irinhttps://en.wikipedia.org/wiki/Railway_line tí ó so Èkó pọ̀ mọ́ Kano, ìlú náà jẹ́ ibùdó ìṣòwò pàtàkì fún Ègé, kókóàhttps://en.wikipedia.org/wiki/Cocoa_bean, òwúhttps://en.wikipedia.org/wiki/Cotton, igihttps://en.wikipedia.org/wiki/Timber, rọ́bà, àti Ẹpọ Pupahttps://en.wikipedia.org/wiki/Palm_oil.  
Ìlú àti àwọn agbègbè rẹ̀ jẹ́ ilé fún ọ̀pọ̀ ilé-iṣẹ́ bíi ti àgbẹ̀ àti ẹran, ìpaso láárọ, ìṣètò oúnjẹ, ìtọ́jú ìlera àti ìṣe òsó, ìṣètò tábà àti ìṣèjáde sìgá, iṣẹ́ awọ àti ìṣe ohun èlò ilé.  
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ amọ̀https://en.wikipedia.org/wiki/Clay, kaolinhttps://en.wikipedia.org/wiki/Kaolin àti àwọn ǹkan alumoni inú Odòhttps://en.wikipedia.org/wiki/Aquamarines lo wà ní àyíká ìlú náà, àwọn ọgbà ẹran máàlúùhttps://en.wikipedia.org/wiki/Cattle púpọ̀ sì wà, ilé ìṣètò wàràhttps://en.wikipedia.org/wiki/Dairy_farming àti ilé ìpa ẹranhttps://en.wikipedia.org/wiki/Abattoir ti ìṣòwò ní Ìbàdàn.  
Ọ̀pọ̀ báńkì àti ilé-iṣẹ́ ìníṣìọ́rànṣi tàn káàkiri ìlú náà tí wọ́n ń ṣe iṣẹ́ fún àwọn olùgbé ìlú náà tí ó lé ní mílíọ̀nù. 

Àwọn ojúlówó iṣẹ́ ètò ìṣúná owó pàtàkì tí àwọn ará Ìbàdàn ń ṣe pẹ̀lú Ogbin, Ìṣòwò, Iṣẹ́ ìjọba, Iṣẹ́ ilé-iṣẹ́, Abala iṣẹ́/Ìṣèjáde ìpele kẹta, àti bẹ́ẹ̀ bẹ́ẹ̀ lọ.  
Olú ilé iṣẹ́ ti International Institute of Tropical Agriculture (IITA) ní ilẹ̀ lópọ̀lọpọ̀ fún ìwádìí ogbin àti irúgbìn sí àwọn irúgbìn ilẹ̀ wá tó ṣe pàtàkì bíi ọ̀gẹ̀dẹ̀, ọ̀gẹ̀dẹ̀ ọ̀pọ̀tọ́, àgbàdo, ègé, sọ́yà, ẹ̀wà àti isu.https://en.wikipedia.org/wiki/Ibadan#cite_note-45 
Gẹ́gẹ́ bí ìròyìn kan ṣe sọ, Ìbàdàn jẹ́ ìlú kẹta tí ìgbé ayé rẹ̀ kò wọn púpò ní ọrílé-èdè Nàìjíríà.https://en.wikipedia.org/wiki/Ibadan#cite_note-46

Ìdárayá àti Ìsinmi 

Ìrìnàjò 

Yàrá Ìgbóùn Sáféfé

Àwọn Èyàn Olókìkí

Àwọn ènìyàn olókìkí láti Ìbàdàn tàbí tí wọ́n ní ìsopọ̀ pẹ̀lú rẹ̀:

Aminatu Abiodun, Ìyálódé kẹtàlá ti Ìbàdàn 

Victor Adeboyejohttps://en.wikipedia.org/wiki/Victor_Adeboyejo, agbá bọ́ọ̀lù ní British Championship League 

Lamidi Adedibu, olóṣèlú 

Adegoke Adelabu, olóṣèlú ní Ìwọ̀ Oòrùn Àtijọ́ 

Wally Adeyemo, òṣìṣẹ́ ìjọba Amẹ́ríkà 

Sade Adu, olórin  

Abdul Ganiyy Agbotomokekere, Imám 

Abiola Ajimobi (1949–2020), Gómìnà Ìpínlẹ̀ Oyo tẹ́lẹ̀  

Humuani Alaga, ajàfẹ́tọ́ àti oníṣòwò aṣọ ìbílẹ̀ 

Yetide Badaki, òṣèré

Saburee Babajide Bakre, ọba

Kingsley Chioma  

Ken Goldberg, olùpilẹ̀ṣẹ̀

Rasheed Ladoja, Gómìnà Ìpínlẹ̀ Oyo tẹ́lẹ̀

Oluwole Omofemi, olórin àti olùtọ́jú iṣẹ́ ọnà  

Hugo Weaving, òṣèré

Superstar YB, olórin

Laduntan Oyekanmi, Ìyálódé kẹrìnlá ti Ìbàdàn

Ladosu Ladapo (1929–2003), adájọ́ ọrílé-èdè Nàìjíríà

Àwòrán

Archbishop Ayo Lidigbolu House 


File:Bayse one Checkmate Plaza, Ibadan.jpg 




File:Challenge Round about, Ibadan.jpg 

















Shoprite
File:St. Annes Church, Molete, Ibadan.jpg|thumb|St. Annes CHURCH 




Àwọn ìtọ́kasí


ẹ̀ka:àwọn ìlú àti abúlé ní Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́