Agbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Agége

Agege jẹ́ ìlú ńlá àti àgbègbè ìjọba ìbílẹ̀ nínú Ìpín Ikeja ti Ìpínlẹ̀ Èkó, Nàìjíríà.  
Títí di ọdún 1927, Agege ni olú-ìlú Ìpín Ikeja.


 1 Ìpilẹ̀ṣẹ̀ Orúkọ

Agege jẹ́ ìlú àtijọ́ ti ìdílé Awori ti ìlà Otta, tí Aige (tàbí Ayige) dá sílẹ̀.  
Lákọ̀ọ́kọ́, ó jẹ́ ibùgbé àgbẹ̀.  
Aige máa ń rìn kìlómítà púpọ̀ sínú igbó ahoro tí kò sí ènìyàn láti lọ ṣọdẹ kí ó tó pinnu láti gbé ibẹ̀ pẹ̀lú àwọn ọmọ rẹ̀, àwọn ìyàwó rẹ̀ àti ilé rẹ̀ láti ìgbà àìrígbọ̀yà (àwọn orísun kan sọ pé ní ọ̀rúndún kẹrìnlá àti kẹẹ̀ẹ́dógún).

Nígbà tó yá, Wọ́n tún darapọ̀ mọ́ wọn ní pàtàkì jù lọ nígbà Ogun Otta-Egba ní àárín ọ̀rúndún kẹtàdínlógún láti ọwọ́ àwọn ẹbí àti ìbátan láti Otta, Oke Ata, àti àwọn ìdílé Awori àtijọ́ mìíràn, èyí tí ó dá ìpìlẹ̀ ìbẹ̀rẹ̀ sílẹ̀.  
Orúkọ Agege ni a gbà pé ó jẹ́ ìbàjẹ́ orúkọ Aige tàbí Ayige, tí a tún ń pè ní Agerige, ọdẹ àti jagunjagun láti ìlà ìdílé àtijọ́ ní Osi Quarters, Iga Iloti, ní Otta lónìí, Ìpínlẹ̀ Ogun.

Agege àtijọ́ ní àwọn ibùgbé Awori pàtàkì lónìí bíi Orile (èyí tí ó túmọ̀ sí "Agege" gan-an), Ogba, Ikola, Alimosho, Meiran, Ekoro, Aboru, àti Ayobo, àti lẹ́yìn náà Mosan, Alimosho, àti Gonganja.  
Àwọn àwùjọ wọ̀nyí wà lábẹ́ àṣẹ Baale Alaige.

Ní àkókò ìjọba àwọn aláwọ̀funfun (Old Colony period), Agege jẹ́ ibùdó pàtàkì fún kókóà àti obì, ó sì gbá ibùgbé àgbẹ̀ àwọn aláwọ̀funfun (Colonial Farm Settlement) àti ọ́fíìsì Olùrànlọ́wọ́ Àgbègbè Àṣàkóso (Assistant District Officer).

Orile Agege tún jẹ́ olókìkí fún àwọn òrìṣà Yorùbá àtijọ́ àti àwọn àjọyọ̀ rẹ̀, pẹ̀lú Àjọyọ̀ Egúngún àti Àjọyọ̀ Gẹ̀lẹ̀dẹ́.

2 Ààlà 

ÀàlàÀàlà Agege àtijọ́ tàn láti Isheri ní apá àríwá Èkó, Ejigbo/Ewu gba Idimu bo Mosan/Ayobo, ó sì ní ààlà pẹ̀lú Àgbègbè Itele Otta, nígbà tí ó bo Ikola, Meiran ní apá gúúsù àti ìlà oòrùn lẹ́ẹ̀kan, ó sì pín Agbado àti ààlà Àgbègbè Abeokuta ní apá ìwọ̀ oòrùn, gẹ́gẹ́ bí a ti fi hàn nínú àwòrán ilẹ̀ Àgbègbè Lagos ti 1842.

Ti Ààlà Agege lónìí tàn láti apá àríwá Èkó, láti Òpópónà Dopemu gba Òpópónà Anu-Oluwapo dé Olukosi, lẹ́yìn náà gba Fagbola dé Òpópónà Osobu, dé Òpópónà Orile, lẹ́yìn náà dé Old Agege Motor Road ní ìdakejì NITEL.  
Láti apá gúúsù Lagos, ó tàn láti Ashade Retail Market dé Òpópónà Akilo.https://en.wikipedia.org/wiki/Agege#cite_note-Lagos_State_Government-2

Láti apá ìlà oòrùn Èkó, ó tàn láti Òpópónà Oba Ogunji títí dé by-pass sí Agege Motor Road lẹ́gbẹ̀ẹ́ ọ́fíìsì NITEL.  
Láti apá ìwọ̀ oòrùn Èkó, ààlà Agege tàn láti Òpópónà AbeokutaAbẹ́òkúta Express láti ààlà pẹ̀lú Ìjọba Ìbílẹ̀ IkejaIkeja dé Dopemu Junction.https://yo.wikipedia.org/wiki/Ikeja

3 Ìtàn

Agege jẹ́ ìyípadà orúkọ ènìyàn kan tí a ń pè ní Aige tàbí Aiyige (gẹ́gẹ́ bí "Aayege" nínú èdè Yorùbá, tí ó túmọ̀ sí àṣeyọrí tàbí jíjẹ́ àṣeyọrí ní èdè àtijọ́ ti àwọn abínibí Awori), ẹni tí ó dá ibùgbé sílẹ̀ lẹ́yìn tí ó ti béèrè lọ́wọ́ ìfà rẹ̀ ṣáájú kí ó tó gbé sórí apá ilẹ̀ àgbẹ̀ rẹ̀ tí a ń pè ní Idàà Adun/Ido Adun, tí ó wà nínú ìdéè bua àti ipodo Orile Agege lónìí ṣáájú kí ó tó lọ sí Isale Odon.

"Orile" túmọ̀ sí "gan-an" (Agege gan-an) ni a máa ń lò láti yàtọ̀ sí ibùgbé àtijọ́ kúrò nínú ìlú tuntun tí a ń pè ní Agege Station, èyí tí àwọn oníṣòwò gbé kalẹ̀ ní ìparí ọ̀rúndún kọkàndínlógún, èyí tí ó fa kí ìṣòwò obì gbòòrò sí i, tí Railway shed sì tún mú kí iṣẹ́ ọjà Agege tí ń yọ jáde pọ̀ sí i ní ìlú náà.  
Gẹ́gẹ́ bí a ti kọ sílẹ̀ ní àárín ọ̀rúndún ogún pé: “Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ 70% àwọn obì tí wọ́n rán lọ sí Àríwá ni wọ́n gba ibùdó ojú irin ní Agege kọjá, ìlú náà sì jẹ́ èyí tí ó tóbi nítorí wíwà ibùdó ojú irin àti nítorí ipò rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àárín gbùngbùn àgbègbè ńlá tí ń ṣe obì àti kókóà. Àti ní ọdún 1933, ó ju ìdá 50% àwọn obì tí wọ́n jẹ ní Nigeria lọ tí wọ́n gba àwọn ilé ìpamọ́ ẹrù ojú irin Agege kọjá.”

Lódì sí Ilu Awon Ageigi, Agege àtijọ́ jẹ́ ẹ̀ka láti Otta, ó sì bo nǹkan bí 75,000 hectares ilẹ̀ (75 km²), pẹ̀lú àwọn abúlé bíi Ogba, Ikola, Ayobo, Meiran, Ekoro, Mosan, Akiogun àti Anishere, gbogbo wọn wà lábẹ́ ìṣàkóso Baale Alaige ní Orile Agege, Baale náà sì wà lábẹ́ Otta títí di àwọn ọdún 1840 nígbà tí a rò pé Ègba gba Otta nígbà ogun Dahomey.  
Ogun tí ó wà láàárín àwọn ọdún 1840 títí di àwọn ọ̀rúndún kẹtàdínlógún àti kejìdínlógún (1850s) rí àwọn ará Agege lọ sí Èkó láti wá ibùgbé, Baale Alaige nígbà yẹn sì gbé ní Iru (Victoria Beach) níbi tí ó ti fẹ́ ọmọbìnrin Eleko Adele ṣáájú kí òun àti àwọn ènìyàn rẹ̀ padà ní nǹkan bí àwọn ọdún 1850s.

Lẹ́yìn ìfipá-múlẹ̀ Èkó ní Odún 1861 láti ọwọ́ Ọba Dosunmu ti Èkó, Agege jẹ́ ọ̀kan lára àwọn abúlé tó gbajúmọ̀ jù lọ tí Gómìnà Glover ti Colony mọ̀ sí ọ̀kan lára àwọn abúlé tó ti pẹ́ jù lọ ní Èkó , Baale Alaige (Baale ti Orile Agege) sì jẹ́ ẹni àkọ́kọ́ nínú àkójọ tí ó wà níwájú láti gba ìrànlọ́wọ́ (subsidies) láti ọwọ́ Gómìnà láàárín àwọn abúlé àtijọ́ mìíràn nígbà ìjọba àtijọ́ ní ọdún 1888.  
Nígbà tí wọ́n ń ṣí ìyókù orílẹ̀-èdè náà sílẹ̀, ìhà ìta ìlú Èkó (pẹ̀lú Agege) ni a fi kún àwọn ilẹ̀ tí Ọba Èkó ti fi lélẹ̀ ní ọdún 1861 nípasẹ̀ ìfipá-múlẹ̀. 
Ni odun 1866, a fi Èkó pọ̀ mọ́ West African Settlements, àti ní ọdún 1874, a so pọ̀ mọ́ Gold Coast Colony.  
Ó di Colony àti Protectorate ti Lagos lọ́tọ̀ ní Odún 1886.

Ní oríṣiríṣi ìdá kejì ọ̀rúndún kọkàndínlógún, ọ̀pọ̀ abúlé àti àwọn ìletò kéékèèké ni a dá sílẹ̀ lórí ilẹ̀ igbó tó gbòòrò ti àgbègbè Agege-Ikeja nígbà yẹn, tí ó bo nǹkan bí 75,500 hectares (ìyẹn 755 km²).  
Agbègbè yìí, pẹ̀lú ilẹ̀ rẹ̀ tí ó ní omi tó dáa àti igbó ahoro, fa àwọn ẹgbẹ́ tó pọ̀ láti Awori láti Otta, Egbado láti Ilaro, Ègbá láti Abeokuta, àwọn Yorùbá mìíràn, Nupe, àti àwọn ará Ekiti tí wọ́n ṣí lọ sí ibẹ̀ láti dá ọ̀pọ̀ ibùgbé sílẹ̀.  
Bákannáà, ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn oníṣòwò tí wọ́n wá ṣòwò pinnu láti dúró síbẹ̀ nítorí ìdàgbàsókè ètò ìṣúná owó tí ó yára.  
Nígbà tí àwọn oko obì ní agbègbè Agege bẹ̀rẹ̀ sí í hù dáadáa, ó fa ìbùgbé ńlá wá.

Ibùdó Agege rí ìdàgbàsókè tó yára gan-an, ó sì di ibùdó tí ó lágbára fún ìṣòwò obì.  
Àwọn ibùgbé wọ̀nyí fa àwọn ènìyàn tó wá láti oríṣiríṣi ẹ̀yà àti ìfẹ́ wá, bíi àwọn oníṣòwò, àwọn òṣìṣẹ́, àti pé ọ̀pọ̀ jù lọ nínú wọn jẹ́ Hausa.  
Nígbàkúgbà tí àwọn Yorùbá bá nílò òṣìṣẹ́ fún iṣẹ́ bíi gé igi, wọ́n máa ń lo iṣẹ́ àwọn ará Hausa.  
Nítorí iṣẹ́ yìí, agbègbè tí àwọn Hausa ń gbé ní ìta náà ni wọ́n pè ní ‘Ilu Awon Ageigi’, èyí tí ó túmọ̀ sí ‘Ìlú (Ilu) àwọn agégé igi’.  
Orúkọ Agege wá jáde látì inú ọ̀rọ̀ Ageigi láti ọwọ́ àwọn ará Hausa tí wọ́n gbé ibẹ̀.

Ìdásílẹ̀ Agege gẹ́gẹ́ bí ibùgbé tí ó kún fún ènìyàn àti ìṣòwò bẹ̀rẹ̀ nígbà tí wọ́n fi ibùdó ojú irin kalẹ̀ nítòsí Orile-Agege, ibùgbé Awori; ojú irin tuntun yìí so Lagos pọ̀ mọ́ Abeokuta, wọ́n sì tún un gbòòrò sí Ibadan àti àgbègbè Àríwá lẹ́yìn náà.  
Ṣáájú kí wọ́n tó kọ́ ibùdó náà, àwọn àgbẹ̀ Awori àti Ègbá ń ṣe ogbin oúnjẹ àti àwọn irúgbìn owó bíi kókóà àti obì nínú ibùgbé náà.  
Ó yẹ kí a kíyè sí i pé àwọn oko kókóà ńlá ní ilẹ̀ Yorùbá bẹ̀rẹ̀ ní Agege, kí ó tó tàn sí ọ̀pọ̀ ìlú ní Ìwọ̀ Oòrùn Gúúsù Nigeria.  
Àwọn iṣẹ́ ìṣòwò yọ jáde ní àyíká ibùdó náà bí ìkójọpọ̀, ìyàtọ̀ àti ìwọ̀n kókóà fún ìrìnàjò àti ìtàjàjáde ṣẹlẹ̀ ní Agege. Ìṣòwò obì láàárín Agege àti àgbègbè Àríwá tún gbòòrò sí i bí iṣẹ́ ojú irin ti gbòòrò sí àwọn àgbègbè Àríwá.  
Àwọn iṣẹ́ ọjà kékeré tún pọ̀ sí i bí àwọn obìnrin onítajà ṣe ń ṣí ilé ìtajà nítòsí ibùdó ojú irin.  
Ní 1907, Jacob Coker dá Agege Planters' Union sílẹ̀, èyí tí í ṣe ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àgbẹ̀ àkọ́kọ́ ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfríkà.

Ní ọdún 1912, lẹ́yìn tí wọ́n parí ibùdó ojú irin, ìlú Agege (Station) ti dàgbà láàárín ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún sẹ́yìn sí ìlú tí ó ní olùgbé tí ó dúró ṣinṣin tí ó jẹ́ ẹgbẹ̀rún mẹ́rin sí márùn-ún, àti olùgbé tí ń lọ́wọ́lọ́wọ́ tí ó jẹ́ ẹgbẹ̀rún méjì sí mẹ́ta mìíràn.  
Olùgbé náà jẹ́ nǹkan bí ìdá 60% Hausa láti Àgbègbè Àríwá àti ìdá 40% láti gbogbo apá gúúsù Nàìjíríà.  
Nígbà tí ilẹ̀ tí ó dúró lé lórí jẹ́ ti àwọn ará Awori ti Orile Agege àti Ogba lẹ́ẹ̀kan.

Alága Ìṣiṣẹ́ ti Àgbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Agege ní Ìpínlẹ̀ Èkó ni Alhaji Ganiyu Kola Egunjobi.

 4 Ọ̀rọ̀ Ajé 

Nígbà tí Dasab Airlineshttps://en.wikipedia.org/wiki/Dasab_Airlines wà, ọ́fíìsì rẹ̀ ní Èkó wà ní Agege.https://en.wikipedia.org/wiki/Agege#cite_note-:2-6

Àgbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Agege ń tẹ̀síwájú ètò ìṣúná owó tó lágbára nípasẹ̀ àwọn ọjà tó ń ru sókè bíi ọjà ẹran Abattoir àti ọjà Alade.  
Àwọn ọjà wọ̀nyí ń pèsè oríṣiríṣi ẹrù ìṣòwò, wọ́n sì ń kó ìlòpọ̀ pàtàkì sí ètò ìṣúná owó àgbègbè.https://en.wikipedia.org/wiki/Agege#cite_note-:3-7https://en.wikipedia.org/wiki/Agege#cite_note-:2-6

 5 Àwọn Ènìyàn Agege 

Àwọn olùgbé Àgbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Agege jẹ́ ẹ̀yà púpọ̀ bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn Aworihttps://en.wikipedia.org/wiki/Awori_tribe ni àwọn olùgbé àbínibí.  
Àwọn àwùjọ pàtàkì kan tí ó para Àgbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Agege jẹ́ Ogba, Asade, Dopemu, Orile, Ido-Gòun, Magbon, Oko-Oba, Atobaje, Gbogunleri, Isale Oja, Isale Odan, Oke-Koto, Ipodo, Panada, Tabon-Tabon, Ajegunle, Oyewole, Lemomu Edara, Papa Ashafa & Ewedairo, Sango, Oyewole, Mulero, Keke, Papa Uku/Olusanya, Oniwaya, Moricas, Iloro, Mangoro, Darocha, Onipetesi, Alfa Nla àti Agbotikuyo.  
Àwọn olùgbé Àgbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Agege jẹ́ Yorùbá pàtàkì pẹ̀lú wíwà àwọn ènìyàn tí kò sọ Yorùbá díẹ̀.  

Níbí ni àwọn orúkọ ìdílé kan tí ó ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn ìdílé àbínibí láti Orile Agege:

- Alebiosu – "Ẹni tí a bí pẹ̀lú ọlá"  
- Ajegunle – "Ẹni tí ó gbòòrò ní ibì ìjà"  
- Olorunfunmi – "Ọlọ́run fún mi ní èyí"  
- Onakunle – "Iṣẹ́ ọnà mú ọlá wá sínú ilé"  
- Akinola – "Jagunjagun ní ọrọ̀"  
- Ogundipe – "Ogun ti pọ̀ sí i"  
- Oshodi – Máa ń ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn oyè ìbílẹ̀ láàárín àwọn Awori  
- Adeyemi – "Ọlá ọba yẹ mí"  
- Oyekan – "Ọba ti padà dé"  
- Ojugbele – Orúkọ tí a rí láàárín àwọn ìdílé Awori ní Agege àti àyíká rẹ̀  
- Kusimo – Orúkọ ìdílé mìíràn tí a mọ̀ sí láàárín àwùjọ Awori ní Èkó

Búrẹ́dì Agege (Agege Bread) jẹ́ búrẹ́dì tí ó di olókìkí ní ìlú Agege ní ìgbà pípẹ́ sẹ́yìn.  
Ìwọ̀n bi ọtí ma ń fele àti ìgbà tí ó lè wà láìbàjẹ́ ti búrẹ́dì yìí ni àwọn ènìyàn fẹ́ràn àti tí wọ́n ń ṣe mú ní okúnkúndùn.  
Kò ní orúkọ tàbí àmì kan tẹ́lẹ̀ títí tí àwọn ènìyàn fi bẹ̀rẹ̀ sí í pè é ní "Agege Bread" bí ìfẹ́ rẹ̀ ṣe ń pọ̀ sí i.  

Agege Bread ti di ọ̀kan lára oúnjẹ tí àwọn ará Èkó fẹ́ràn jù lọ lónìí, wọ́n ń tà á, wọ́n sì ń jẹ ẹ́ níbi gbogbo láti orí tábìlì àárọ̀ títí dé àwọn garaji ní fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo òpópónà Èkó.  
Ó jẹ́ búrẹ́dì tí ó rọ̀, tí ó ní ìwọ̀n ìtọ́jú tó gùn, tí ó sì duń jẹ́ pẹ̀lú ẹ̀wà, bùtá, tàbí bama.  
Ìtàn rẹ̀ ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ìlú Agege ní ìparí ọ̀rúndún ogún, nígbà tí àwọn oníṣòwò àti àwọn ènìyàn láti oríṣiríṣi ẹ̀yà bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe búrẹ́dì yìí ní ìlú náà, ó sì tàn kálẹ̀ jákèjádò Èkó àti àwọn ìpínlẹ̀ mìíràn.  
Lónìí, Agege Bread jẹ́ àmì àṣà ìjẹun L
Èkó, ó sì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn oúnjẹ òpópónà tí ó gbajúmọ̀ jù lọ.

 6 Àwọn Àwùjọ 

Àwọn Ward lábẹ́ Àgbègbè Ìjọba Ìbílẹ̀ Agege

- Agbotikuyo    

- Dopemu    

- Darocha  
- Iloro    

- Onipetesi    

- Isale Odo    

- Isale  
- Idimangoro    

- Keke    

- Okekoto    

- Oniwaya    

- Papa-uku    

- Ori    

- Orile Agege/Oko Oba    

- Oyewole/Papa Ashafa    

- Tabon Tabon/Oko Oba  

Àwọn Ibùgbé Àtijọ́ ní Agege (tí ó ṣì jẹ́ apá ìlú náà)  

Orile Agege:  

- Ido Aadun    

- Isale Odan    

- Ido Gaun    

- Ipodo    

- Aaromi (Araromi)    

- Ido Aagbosu    

- Magbon    

- Mulero    

- Onilekere    

- Masaku    

- Ganganja  

Ogba:  

- Ashade    

- Alausa    

- Agbede    

- Adekunle    

- Operekete    

- Akinode    

George:  

- Omole    

- Aguda    

- Suberu  

Àwọn Ilé Ìjọba àti Ìdílé ní Orile-Agege    

- Okosun    

- Agbedeyi / Agbede    

- Fagbayi  - Ewedairo    

- Alamidun / Aalamidun    

- Adeyemi    

- Olabua    

- Alaaboru / Aboru    

- Ero  

Àwọn Ìdílé tí a gba mọ́ nígbà Ìjọba Àwọn Aláwọ̀funfun àti ní Ilé Ẹjọ́  

- Laleye  

- Oke-Apena  

- Omotoye  

- Oyedeko  

- Itogbe  

- Olorunlabe

7 Àwọn Ọba Ìbílẹ̀  
Ní Agege / Orile Agege, Àwùjọ Oyè ní ọba mẹ́ta tí a mọ̀ sí ìfọwọ́sowọ́pọ̀ àti àwọn mẹ́fà míràn tí wọ́n jẹ́ ti ìbílẹ̀.  

Àkójọ Àwọn Ọba 

1. HRM Alayige of Orile Agege – Ọba àkọ́kọ́ àti olórí ìbílẹ̀ ti Orile Agege, èyí tí í ṣe ìpìlẹ̀ àtijọ́ jù lọ. 

2. HRM Olu of Agege Kingdom – Ọba ti ìjọba Agege lápapọ̀, tí ó ń darí àwọn ọ̀rọ̀ ìṣèlú àti àṣà.  

3. HRM Ologba of Ogba – Ọba ti àgbègbè Ogba, èyí tí ó jẹ́ apá pàtàkì ti Agege.

Àwọn ọba wọ̀nyí ń ṣiṣẹ́ pọ̀ láti pa àṣà àti ìṣọ̀kan mọ́ ní àwùjọ Agege, wọ́n sì ní ipa pàtàkì nínú àwọn àjọyọ̀ àti ìpinnu àwùjọ.  
Àwọn mẹ́fà míràn tí wọ́n jẹ́ ti ìbílẹ̀ (traditional members) máa ń jẹ́ àwọn olórí bíi Baale, Chief, tàbí àwọn tí ó ní oyè ìbílẹ̀ tí ó ń ṣètìlẹ́yìn fún àwọn ọba wọ̀nyí.

 8 Àwọn Ìṣẹ̀lẹ̀

Ní ọjọ́ ketà ọṣù kẹfà ọdún 2012, Dana Air Flight 992 jábọ́ sínú àwọn ilé gbígbé ní Agege nígbà tí ó ń gbìyànjú láti balẹ̀ ní Papa Ọkọ̀ Òfuurufú Káríayé Murtala Muhammed, èyí tí ó pa gbogbo àwọn 153 ènìyàn tí ó wà nínú ọkọ̀ òfuurufú náà àti ènìyàn mẹ́wàá mìíràn lórí ilẹ̀.  

Ìjàmbá yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí ó burú jù lọ ní ìtàn ọkọ̀ òfuurufú ní Nigeria. Ọkọ̀ òfuurufú náà, McDonnell Douglas MD-83, ń bọ̀ láti Abuja dé Lagos, ṣùgbọ́n engine méjèèjì rẹ̀ kùnà ní àkókò tí ó sún mọ́ ìbalẹ̀.  
Ìjàmbá náà ṣẹlẹ̀ ní agbègbè Iju-Ishaga tó sún mọ́ Agege, ó sì fa ìparun ńlá sí àwọn ilé àti àwọn ènìyàn àgbègbè.  
Ìwádìí lẹ́yìn náà fi hàn pé ìṣòro engine àti àṣìṣe ìdarí ni ó fa ìjàmbá náà.  
Ìràntí àwọn tí ó kú ni a ń ṣe lọ́dọọdún, ó sì fa ìmúrasílẹ̀ nínú ààbò ọkọ̀ òfuurufú ní orílẹ̀-èdè náà.

 8 Ètò Ẹ̀kọ́ 

Agege ní ètò ẹ̀kọ́ tó jinádóko pẹ̀lú ọ̀pọ̀ ilé-ẹ̀kọ́ láti ìpele àkọ́kọ́ títí dé gíga.  
Ó ní campus ti Lagos State University (LASU), èyí tí ó wà ní Ojo, ṣùgbọ́n àwọn ẹ̀ka kan tàbí ìsopọ̀ pẹ̀lú Agege nípasẹ̀ ìrìnàjò àti ìkópá àwọn akẹ́kọ̀ọ́ láti agbègbè náà.  

National Youth Service Corps (NYSC) Permanent Orientation Camp wà ní Òpópónà Iyana-Ipaja, Agege. Èyí ni ibùdó ìdálẹ́kọ̀ọ́ yẹyẹ fún àwọn ọ̀dọ́ tí wọ́n ń ṣiṣẹ́ ìsìn orílẹ̀-èdè ní Ìpínlẹ̀ Lagos.  

Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ mìíràn pàtàkì ní Agege pẹ̀lú:  
- Ọ̀pọ̀ ilé-ẹ̀kọ́ girama bíi Agege Community Secondary School, Saka Tinubu Memorial High School, àti àwọn ilé-ẹ̀kọ́ aládáni. 

- Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga kékeré àti polytechnic ní àyíká, pẹ̀lú àwọn ilé-ẹ̀kọ́ ìmọ̀ ẹ̀rọ àti iṣẹ́-ọwọ́.

- Ọ̀pọ̀ ilé-ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ àti ìkẹ́kọ̀ọ́ (primary and nursery schools) tí ó tàn káàkiri àwọn ward bíi Dopemu, Orile, àti Ogba.  

Ètò ẹ̀kọ́ ní Agege ń ṣe ìlọsíwájú pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ láti ìjọba ìbílẹ̀ àti ìpínlẹ̀, ó sì ń ṣe ìfẹ́ni fún àwọn ọmọdé àti àwọn èwe láti agbègbè náà.

Àwòrán Agbegbe

Itokasi

Ẹ̀ka:Àwọn agbègbè ìjọba ìbílẹ̀ ní Ìpínlẹ̀ Èkó