Ìpínlẹ̀ Òndó

Ìpínlẹ̀ Ondo jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní gúúsù-ìwọ̀oòrùn orílẹ̀ èdè Nàìjíríà. wọ́n da sílẹ̀ ní ọjọ́ kẹ́ta oṣù kejí ọdún 1976 látara àwọn Ìpínlẹ̀ Ìwọ̀ Oòrùn tẹ́lẹ̀ rí.  Ìpínlẹ̀ Ondo pín ààlà pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Ekiti sí àríwá, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Kogi sí àríwá-ìlà-oòrùn, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Edo sí ìlà-oòrùn, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Delta sí gúúsù-ìlà-oòrùn, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Ogun  sí gúúsù-ìwọ̀ oòrùn, pẹ̀lú Ìpínlẹ̀ Osun sí àríwá-ìwọ̀ oòrùn, àti pẹ̀lú Atlantic Ocean sí gúúsù. Tí olú ìlú rẹ̀ jẹ́ Akure, ìyẹn olú-ìlu ẹkùn-ìjọba Akure àtijọ. Ìpínlẹ̀ Ondo ni igbó mangrove-swamp wà  lẹ́ba àwọn ìgbèríko ìlu Benin.
link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Agadagba_Arogbor_River_02.jpg|thumb|Creek in southern Ondo state
Tí orúkọ ìnagijẹ rẹ̀ njẹ́ "Sunshine State", Ìpínlẹ̀ Ondo jé ọ̀kàndìnlógún Ìpínlẹ̀ tí ó pọ̀ jùlọ ní orílẹ̀ èdè Nàìjíríà, tí ó sì jẹ́ ìpínlẹ̀ karùndínlọ́gbọ̀n tó fẹ̀ jùlọ gẹ́gẹ́ bí ìwọ̀n ilẹ̀ gbígbà. Yorubani ó gbilẹ̀ jùlọ ní ìpínlẹ̀ náà, èdè Yorùbá ni wọn ń sọ jù níbẹ̀. Ilé-iṣẹ́ epo-bẹntiróò ni ó gbilẹ̀ jù gẹ́gẹ́ bí ètò ọrọ̀-ajé ní ìpínlẹ̀ náà. òwo Cocoa, wíwa asphalt, àti àwọn ọ̀gọ̀rọ̀ iṣẹ́ etí òkun pẹ̀lú èto ọrọ̀-ajé  ìpínlẹ̀ náà. Ilé àwọn òkè Idanre ni, tí ó kó ipa tó ga jùlọ nínú ìdajì àwọn agbègbè ìwọ̀-oòrùn tí ó làmìlaka lórílẹ̀ èdè Nàìjíríà tí ó ga ju ìwọn ọgọ́run mítà lọ ní títayọ.

 Ìjọba àti àwùjọ 
Ìpínlẹ̀ náà ṣàkóónu ẹkùn ìjọba ìbílẹ̀ méjìdínlógún, àwọn tí ó jẹ́ gbòógì náà nìwọ̀nyí Akoko, Akure, Okitipupa, Ondo, Ilaje, Idanre àti Owo. Púpọ̀ nínú àwọn ará ìpínlẹ̀ náà ń gbé ní àwọn ilu tí ó lajú. Àwọn fáfitì ìjọba tí ó gbajúgbajà ní ìpínlẹ̀ Ondonáà nìwọ̀nyí Federal University of Technology Akure, Akure Ondo State University of Science and Technology, Okitipupa University of Medical Sciences, Ondo, Ondo àti Adekunle Ajasin University, Akungba Akoko.

 Itan ti ipinle Ondo 
Ipinle Ondo, oorun Nigeria. A ti ṣẹda rẹ lati agbegbe Ondo tẹlẹ ti ipinlẹ Iwọ-oorun tẹlẹ ni ọdun 1976. Awọn ipinlẹ Kwara ati Kogi ni ariwa, Edo ni ila-oorun, Delta ni guusu ila-oorun, ati Osun ati Ogun ni iwọ-oorun ati lẹba Bight of Benin ti Okun Atlantic ni guusu. Ipinle Ondo ni igbo mangrove-swamp ti o wa nitosi Bight of Benin, igbo ojo otutu ni aarin aarin, ati savanna ti o ni igi ni awọn oke pẹlẹbẹ ti awọn Oke Yoruba ni ariwa.https://www.britannica.com/place/Ondo-state-Nigeria

Iṣẹ́ àgbẹ̀ ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ ètò ọrọ̀ ajé, àwọn ọjà olóyè sì ni òwú àti taba láti àríwá, cacao láti àárín gbùngbùn, àti rọba àti igi (teak àti igi líle) láti gúúsù àti ìlà oòrùn; epo ọpẹ ati awọn kernels ni a gbin fun okeere jakejado ipinle. Ondo ni orile-ede Naijiria ti o nse koko koko. Awọn irugbin miiran pẹlu iresi, iṣu, agbado (agbado), kofi, taro, cassava (manioc), ẹfọ, ati awọn eso. Awọn ile-iṣẹ ibilẹ pẹlu ṣiṣe apadì o, iṣẹṣọ asọ, iṣẹṣọ, iṣẹgbẹnà, ati alagbẹdẹ. Awọn ohun idogo erupẹ pẹlu kaolin, pyrites, irin irin, epo, ati edu. Ile-iṣọ aṣọ kan wa ni Ado-Ekiti ati ile-iṣẹ iṣelọpọ epo-ọpẹ ni Okitipupa.

Ìpínlẹ̀ náà, tí àwọn Yorùbá ń gbé ní pàtàkì, àwọn ènìyàn tí ó ní àṣà gbígbé ní àwọn ìlú, ní ìpín púpọ̀ nínú àwọn olùgbé ìlú. Akure, olu-ilu ipinle, nyara ni idagbasoke si ile-iṣẹ iṣowo ati ile-iṣẹ ati pe o jẹ aaye ti ile-ẹkọ giga ti imọ-ẹrọ ti apapo. Orisun omi gbigbona Ikogosi ati awọn oke Idanre itan jẹ awọn aaye ti iwulo. Opopona nla lati Ilu Benin si Eko kọja ni apa gusu ti ipinlẹ naa. Agbegbe 5,639 square miles (14,606 square km). Agbejade. (2006) 3.441.024.

 Àwọn ẹkùn ìjọba ìbílẹ̀ 

Ìpínlẹ̀ Ondo ṣàkóónu ẹkùn ìjọba ìbílẹ̀ méjìdínlógún, wọn sì ni:

Akoko North-East (headquarters in Ikare)
Akoko North-West (headquarters in Okeagbe)
Akoko South-East (headquarters in Isua)
Akoko South-West (headquarters in Oka)
Akure North (headquarters in Iju / Itaogbolu) 
Akure South (headquarters in Akure)
Ese Odo (headquarters in Igbekebo)
Idanre (headquarters in Owena)
Ifedore (headquarters in Igbara Oke)
Ilaje (headquarters in Igbokoda)
Ile Oluji/Okeigbo (headquarters in Ile Oluji)
Irele (headquarters Ode-Irele)
Odigbo (headquarters in Ore)
Okitipupa (headquarters in Okitipupa)
Ondo East (headquarters in Bolorunduro)
Ondo West (headquarters Ondo Town)
Ose (headquarters in Ifon)
Owo (headquarters in Owo Town)

 Gómìnà 
Akeredolu Oluwarotimi Odunayo jẹ́ gómìnà lọ́ọ́lọ́ọ́ ti Ìpínlẹ̀ Ondo. Gómìnà Oluwarotimi Odunayo Akeredolu ti ẹgbẹ oṣelu  "All Progressives Congress" (APC) ni wọ́n ṣe ìbúra fún bọ́sípò ní ọjọ́ kẹrìnlélógún oṣù kejì, ọdún 2017 jẹ lẹ́yìn Olusegun Mimiko.  Lucky Aiyedatiwa ni igbákejì gómìnà ìpínlẹ̀ Ondo.

 Àwọn ọ̀wọ́ ẹ̀yà 
Ọ̀wọ́ ẹ̀yà ní ìpínlẹ̀ Ondo kún fún ọ̀pọ̀ ẹ̀yà Yoruba ìdá ọ̀wọ́ ti Idanre, Akoko, Akure, Ikale, Ilaje, Ondo, àti àwọn èèyàn Owo. Ará Ijaw, bẹ́ẹ̀ náà ni ọ̀gọ̀rọ̀ àwọn Apoi àti Arogbo ń gbé ní gúúsù-ìlà-oòrùn létí omi tó súnmọ́ ààlà ìpínlẹ̀ Edo. Díẹ̀ nínú àwọn èrò tí wọ́n ń sọ ẹ̀ka èdè Yorùbá tí ó jọ èdè Ife ní Oke-Igbo tí ó súnmọ́ ààlà ìpínlẹ̀ Osun. Ọ̀gọ̀rọ̀ àwọn èrò yìí jẹ́ ẹlẹ́siǹ Kììtẹ́nì; tí àwọn diẹ jẹ́ ẹlẹ́siǹ Mùsùlùmí àti àbàlàyé.

 Àwọn èdè 
Àtòpọ̀ àwọn èdè ní ìpínlẹ̀ Ondo látọwọ́ àwọn ẹkùn ìjọba ìbílẹ̀:
LGALanguagesAkoko South EastYoruba (Ao), Uhuami, UkueAkoko South WestYoruba (Akoko, Ekiti)Akoko North EastYoruba (Akoko), Arigidi, AyereAkoko North WestYoruba (Akoko, Ekiti), Abesabesi, Arigidi, AyereAkure NorthYoruba (Ekiti)Akure SouthYoruba (Ekiti)Ese-OdoYoruba (Apoi), IzonIdanreYoruba (Ondo, Ekiti)IfedoreYoruba (Ekiti)IlajeYoruba (Ilaje)Ile Oluji/OkeigboYoruba (Ondo, Ife)IreleYoruba (Ikale)OdigboYoruba (Ikale, Ondo)OkitipupaYoruba (Ikale)Ondo EastYoruba (Ondo)Ondo WestYoruba (Ondo)OseYoruba (Ogho, Ao), Owan (Ora)OwoYoruba (Ogho)

 Àwọn ohun àlùmọ́nì ní ìpínlẹ̀ Ondo 
Àwọn ohun wọ̀nyí ni ohun àlùmọ́nì ti wọ́n ní ìpínlẹ̀ Ondo:

 Bitumen
 Coal
 Dimension stones
 Feldspar
 Gemstones
 Glass/and
 Granite
 Gypsum
 Kaolin
 Limestone & oil/gas

 Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ gíga 

 Adekunle Ajasin University, Akungba Akoko
 Achievers University, Owo
 Adeyemi College of Education
 Elizade University, Ilara-Mokin
 Federal College of Agriculture, Akure
 Federal Polytechnic, Ile Oluji
 Federal University of Technology Akure
 National Open University of Nigeria, Akure
 Ondo State University of Science and Technology, Okitipupa
 Rufus Giwa Polytechnic, Owo
 University of Medical Sciences, Ondo
 Wesley University of Science and Technology

 Àtẹ́ dẹ̀mógíráfì 
+Ètò ìpín-kíka àwọn ènìyàn ní ìpínlẹ̀ OndoLocal government areaMaleFemaleTotalAkoko North-West108,057105,735213,792Akoko North-East93,06082,349175,409Akoko South-East41,99540,43182,426Akoko South-West123,979105,507229,486Ose73,39571,506144,901Owo110,429108,457218,886Akure North66,87864,709131,587Akure South175,495177,716353,211Ifedore92,01484,313176,327Ile Oluji87,50585,365172,870Ondo West139,400144,272283,672Ondo East38,03236,72674,758Idanre66,99662,028129,024Odigbo114,814115,537230,351Okitipupa120,626112,939233,565Irele75,63669,530145,166Ese Odo78,10076,878154,978Ilaje154,852135,763290,615Total1,761,2631,679,7613,441,024

 Àwọn èèyàn Jànkànjànkàn   

 Mo Abudu – media mogul
 Gani Adams – activist and politician
 Kayode Ajulo - Lawyer
 King Sunny Adé – musician
 Michael Ade-Ojo – business magnate
 Adebayo Adefarati – former Governor Ondo State
 Rotimi Adelola – former Secretary to the State Government
 Tayo Adenaike – painter
 Ilesanmi Adesida – physicist
 Akintunde Aduwo – former Governor Western Region/Navy Vice
 Olusegun Agagu – former Governor Ondo state
 Michael Adekunle Ajasin – Politician, Former governor of Ondo State 
 Rotimi Akeredolu – politician
 Abayomi Akinruntan, politician
 Akintunde Akinwande – engineering professor
 Yemi Alade – musician
 Funmi Aragbaye – gospel singer
 Bamidele Aturu – human rights activist
 Akinyelure Patrick Ayo – banker, politician
 Reekado Banks – singer, songwriter
 Robert Ajayi Boroffice – politician
 Hosea Ehinlanwo – former Senator
 Omotola Jalade Ekeinde – actress, singer
 Chinko Ekun – singer, rapper
 Olu Falae – banker, politician
 Frederick Fasehun – medical doctor, activist and politician
 Anthonia Fatunsin, Nigerian archeologist
 Gani Fawehinmi – author, lawyer
 Jimoh Ibrahim – lawyer, politician
 T. B. Joshua – pastor, philanthropist
 Adetokunbo Kayode – lawyer and politician
 Boluwaji Kunlere  – former Senator
 Ayo Makun (AY Show) – comedian, Entertainer
 Nahzeem Olufemi Mimiko – educational administrator
 Olusegun Mimiko – former Governor Ondo State
 Bode Olajumoke – politician
 Chris Olukolade – army general
 Sola Sobowale – actress, director
 Omoyele Sowore – human rights activist
 Adekunle Temitope (a.k.a. Small Doctor) – musical artist
Akinloye Tofowomo, performing musician
 Waje – Musical Artist



 Àwọn Ilé-iṣẹ́ agbóhùn sáfẹ́fẹ́ àti amóhùn-máwòrán ní ìpínlẹ̀ Ondo 

 Adaba 88.9FM
 ALALAYE 96.5FM
 Breeze 91.9FM
 Crest 87.7 FM
 Eki Radio 100.9 FM
 EMPIRE 104.5 FM
 FUTA Radio
 The Hope Newspapers
 INSIDE FUTA
 KAFTAN TV
 Kàkàkí Òndó FM
 Nigerian Television Authority (NTA)
 Orange 94.5FM
 OSRC Television
 Positive 102.5FM
 Remdel Television
 RUGIPO 103.3 FM
 Suncity Radio 101.1FM

 Àwọn àwòrán 

 References 

 Àwọn ìtàkùn-ìtọ́kasí 


 ondostatemoi.com


 Ìtọ́kasí