Dogon

Àwọn Dogon jẹ́ ẹ̀yà ènìyàn àbínibí sí àgbègbè àárín gbùngbùn òkè ní Mali, ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfríkà, ní gúúsù ìsàlẹ̀ Odò Niger, nítòsí ìlú Bandiagara, àti ní Burkina Faso.  
Ìwọ̀n olùgbé wọn wà láàárín 400,000 sí 800,000.  
Wọ́n ń sọ àwọn èdè Dogon, èyí tí a kà sí ẹ̀ka ọ̀tọ̀ nínú ìdílé èdè Niger–Congo, èyí tí ó túmọ̀ sí pé wọn kò ní ìbátan tímọ́tímọ́ pẹ̀lú èdè mìíràn.  

Àwọn Dogon jẹ́ olókìkí fún àṣà wọn tí ó jinlẹ̀, pàtàkì jù lọ nípa ìmọ̀ sáyẹ́nsì àwòràwọ̀ (astronomy), ìtàn àròsọ, eré ìtàgé, àti ayàwòrán.  
Wọ́n ń gbé ní àwọn abúlé tó wà lórí àwọn òkè àti àfonífojì tí ó le gan-an (Escarpment of Bandiagara), èyí tí UNESCO ti kà sí Àgbáyé Ìràntí (World Heritage Site) ní 1989.  


Àwọn ilé wọn máa ń jẹ́ ti amọ̀, pẹ̀lú àwọn ilé tó wà nínú àpáta, èyí tí ó sì ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ìgbàgbọ́ wọn nípa àwọn òrìṣà àti ẹ̀mí.  
Àwọn àjọyọ̀ bíi Sigui (tí wọ́n ń ṣe lẹ́ẹ̀kan ní ọgọ́ta ọdún) àti àwọn bojú eré ìtàgé wọn jẹ́ àmì àṣà wọn.  
Ìmọ̀ wọn nípa ìràwọ̀ Sirius (tí wọ́n ń pè ní Sigui Tolo) ti fa ìfẹ́ àwọn onímọ̀ sáyẹ́nsì, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìwádìí fi hàn pé ìmọ̀ yìí wá láti ìbílẹ̀ wọn.

 1 Ààlà àti Ìtàn

Agbègbè pàtàkì ti àwọn Dogon ni a pín sí méjì nípasẹ̀ Bandiagara Escarpment, òkè òkúta iyanrìn tó ga tó 500 mítà (1,600 ẹsẹ̀ bàtà), tí ó sì ná nǹkan bí 150 km (90 máìlì).
Sí ìhà gúúsù ìlà oòrùn òkè náà, a rí àwọn Pẹ̀tẹ́lẹ̀ Séno-Gondo tí ó ní iyanrìn, àti sí ìhà àríwá ìwọ̀ oòrùn òkè náà ni Bandiagara Highlands wà.
Ní ìtàn, àwọn abúlé Dogon ni a dá sílẹ̀ ní agbègbè Bandiagara ní nǹkan bí ẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn nítorí pé àwọn ènìyàn náà kọ̀ láti yí padà sí Islam lápapọ̀, wọ́n sì sá kúrò ní àwọn agbègbè tí àwọn Musulumi ń ṣàkóso


Ìdẹ́ra àti ìtàn ìnira tí àwọn Dogon dojú kọ ní ìgbà àtijọ́ fa kí wọ́n yan àwọn ibùgbé wọn ní àwọn ibì tí ó le èyà láti dáàbò bo ara wọn, ní pàtàkì jù lọ lẹ́gbẹ̀ẹ́ ògiri Bandiagara Escarpment.  
Òkè yìí, tí ó ga tó 500 mítà ní àwọn ibì kan, pèsè àwọn àpáta tí ó ga, àwọn àfonífojì, àti àwọn ibùgbé tí ó ṣòro láti dé, èyí tí ó ń ṣe ìdènà fún àwọn ọ̀tá.

Kókó mìíràn tí ó ní ipa lórí yíyan ibùgbé wọn ni àrówótó omi.  
Odò Niger wà nítòsí (ní gúúsù), àti ní ìgbà òjò, ọ̀dọ̀ kékeré kan máa ń ṣàn ní ìsàlẹ̀ òkè ní ibì tí ó rẹlẹ̀ jù lọ ní agbègbè náà.  
Èyí mú kí wọ́n lè rí omi mímu àti fún ogbin, láìfi ara wọn sílẹ̀ fún ewu.

Lára àwọn Dogon, ọ̀pọ̀ àwọn ìtàn àtẹnudẹ́nu ni a ti kọ sílẹ̀ nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ wọn.  
Ọ̀kan lára wọn sọ nípa wíwá wọn láti Mande, tí ó wà ní ìhà gúúsù ìwọ̀ oòrùn ti Bandiagara Escarpment nítòsí Bamako.  
Gẹ́gẹ́ bí ìtàn àtẹnudẹ́nu yìí, ibùgbé Dogon àkọ́kọ́ ni a dá sílẹ̀ ní ìhà gúúsù ìwọ̀ oòrùn jù lọ ti escarpment ní Kani-Na.

Àwọn ìwádìí nípa àwọn ohun ìṣẹ̀lẹ̀ àtijọ́ (archaeological) àti ethnoarchaeological ní àgbègbè Dogon ti fi hàn lọ́pọ̀lọpọ̀ nípa ìtàn ibùgbé àti àyíká, àti nípa àwọn ìṣe àwùjọ àti ìmọ̀ ẹ̀rọ ní agbègbè yìí láti ọ̀pọ̀ ẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn.

Ìtàn àtẹnudẹ́nu yìí fi hàn pé àwọn Dogon ti ń ṣí lọ sí ìhà escarpment láti sá fún ìfòfindé láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹ̀yà mìíràn tàbí láti wá ààbò àti ilẹ̀ tí ó dára fún ogbin.  
Kani-Na, tí ó wà ní ìhà gúúsù ìwọ̀ oòrùn, ni a kà sí ibùdó àkọ́kọ́, láti ibẹ̀ ni wọ́n tàn kálẹ̀ sí àwọn apá mìíràn ti Bandiagara Plateau.  
Àwọn ìwádìí ní Kani-Na àti àwọn ibùgbé mìíràn ti rí àwọn ẹ̀rí bíi àwọn ohun èlò amọ̀, ìlẹ̀kẹ̀, àti àwọn ilé àtijọ́ tí ó fi hàn pé wọ́n ti ń gbé ibẹ̀ láti ọ̀rúndún kẹrìnlá tàbí ṣáájú.  

Lákòókò, àwọn Dogon ṣí lọ sí àríwá lẹ́gbẹ̀ẹ́ escarpment, wọ́n dé àgbègbè Sanga ní ọ̀rúndún kẹẹ̀ẹ́dógún.  
Àwọn ìtàn àtẹnudẹ́nu mìíràn fi ìpilẹ̀ṣẹ̀ Dogon sí ìwọ̀ oòrùn ju Odò Niger lọ, tàbí sọ pé wọ́n wá láti ìlà oòrùn.  
Ó ṣeé ṣe kí àwọn Dogon lónìí jẹ́ àtọmọdọ́mọ ọ̀pọ̀ ẹgbẹ́ tí ìpilẹ̀ṣẹ̀ wọn yàtọ̀, tí wọ́n ṣí lọ láti sá fún ìyípadà sí Islam.

Ó máa ń ṣòro láti yànàná ìṣe àti àṣà tí ó wà ṣáájú Islam àti àwọn tí ó wá lẹ́yìn náà.  
Ṣùgbọ́n òfin Islam pín àwọn Dogon àti ọ̀pọ̀ ẹ̀yà mìíràn ní àgbègbè náà (Mossi, Gurma, Bobo, Busa àti Yorùbá) sí inú dar al-harb tí kò ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀, nítorí náà wọ́n jẹ́ ohun tí ó tọ́nà fún ìkọlù ẹrú tí àwọn oníṣòwò ń ṣètò.  

Bí ìdàgbàsókè àwọn ìlú ṣe ń pọ̀ sí i, ìbéèrè fún ẹrú jákèjádò àgbègbè Ìwọ̀ Oòrùn Áfríkà tún pọ̀ sí i.  
Ìlànà ìtàn yìí ní ìpànìyàn àwọn ọkùnrin àbínibí láti ọwọ́ àwọn ológun àti ìfìyàjà ẹrú àwọn obìnrin àti àwọn ọmọdé.

Fún bi ẹgbẹ̀rún ọdún, àwọn ènìyàn Dogon, ẹ̀yà àtijọ́ ní Mali, dojú kọ ìnira ẹ̀sìn àti ẹ̀yà—nípasẹ̀ àwọn jihad láti ọ̀dọ̀ àwọn àwùjọ Musulumi tí ó lágbára jù lọ.  
Àwọn ìgbòkègbodò jihad wọ̀nyí dá ara wọn sílẹ̀ láti fipá mú àwọn Dogon fi ìgbàgbọ́ ẹ̀sìn ìbílẹ̀ wọn sílẹ̀ fún Islam.  
Irú àwọn jihad bẹ́ẹ̀ fa kí àwọn Dogon fi àwọn abúlé ìpilẹ̀ṣẹ̀ wọn sílẹ̀ kí wọ́n sì gòkè lọ sí àwọn òkè Bandiagara fún ìdáàbòbò tó dára jù àti láti sá fún ìnira—ní ọ̀pọ̀ ìgbà wọ́n ń kọ́ ilé wọn ní àwọn ihò kékeré àti àwọn ibi tí ó ṣòro láti rí.

Ìtàn yìí jẹ́ apá pàtàkì nínú ìdí tí àwọn Dogon fi yan àwọn ibùgbé tó le gan-an lórí Bandiagara Escarpment.  
Láti ọ̀rúndún kẹsàn-án sí kẹrìnlá, ìfòfindé láti ọ̀dọ̀ àwọn ìjọba Musulumi bíi Songhai àti Fulani fa kí wọ́n sá lọ sí òkè, níbi tí wọ́n ti kọ́ ilé amọ̀, ilé nínú àpáta, àti ní àwọn ibi tí ó ṣòro fún ọ̀tá láti dé.  
Èyí jẹ́ ìlànà ìdáàbòbò àti ìmúra, ó sì tún mú kí wọ́n pa àṣà ìbílẹ̀ wọn mọ́, pẹ̀lú ìgbàgbọ́ tó jinlẹ̀ nípa Amma (Ọlọ́run èdá), àwọn òrìṣà, àti ìmọ̀ àwòràwọ̀.

Lónìí, agbègbè Bandiagara jẹ́ UNESCO World Heritage Site nítorí ìwà àṣà àti ẹ̀dá rẹ̀ tí ó ṣe pàtàkì, ó sì jẹ́ ibùdó ìrìn-àjò tí àwọn ènìyàn ń wá láti rí ilé àtijọ́ àti àwọn àjọyọ̀ bíi Sigui.  
Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀ Dogon ti yí padà sí Islam tàbí Kristẹni lónìí, wọ́n ṣì ń pa ọ̀pọ̀ ìgbàgbọ́ ìbílẹ̀ wọn mọ́.

2 Iṣẹ́ ọnà àwọn ènìyàn Dogon

Iṣẹ́ ọnà àwọn ènìyàn Dogon ní pàtàkì jù lọ má nje ère (sculptures).

Iṣẹ́ ọnà Dogon ní ṣe pupo pelu ẹ̀sìn, àwọn àṣà ìpìlẹ̀, àti òmìnira (Laude, 19).

Òpò ìgbà, àwọn ère Dogon ni kò sí fun gbọgbọ ojú rirí ní gbangba, wọ́n sì máa ń pa wọ́n mọ́ kúrò ní ojú gbogbo ènìyàn nínú ilé àwọn ìdílé, ní àwọn ibi mímọ́, tàbí kí wọ́n kó wọn sọ́dọ̀ Hogon (Laude, 20).
Ìjẹ́pàtàkì àṣírí wá lára ìtumọ̀ àmì tí ó wà nínú àwọn ère náà àti ìlànà tí wọ́n fi ń ṣe wọ́n.

Àwọn àkòrí tí a rí jákèjádò ère Dogon ní àwọn ère ènìyàn tí ó gbé apá sókè, àwọn ère onírungbọ̀n tí wọ́n fi lé ara wọn, àwọn ẹlẹ́ṣin, àwọn ìjókòó pẹ̀lú  àwọn ère obìnrin tí ó ń ru ìjókòó (caryatids) , àwọn obìnrin pẹ̀lú àwọn ọmọ, àwọn ère tí ó bo ojú wọn, àwọn obìnrin tí ń lọ̀ ọkà pearl millet, àwọn obìnrin tí ó gbé ohun èlò lórí orí, àwọn kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́ tí ó ru ife, àwọn olórin, àwọn ajá, àwọn ìkòkò tàbí bèńsì tí ó dà bí ẹranko ẹlẹ́sẹ̀ mẹ́rin, àwọn ère tí ó tẹ̀ láti ìbàdí, àwọn ère ìwo-méjì (mirror-images), àwọn ère tí ó wọ apron, àti àwọn ère tí ó dúró (Laude, 46–52)..

Àwọn àmì ìfarakanra àti ìpilẹ̀ṣẹ̀ mìíràn hàn nínú iṣẹ́ ọnà Dogon.
Àwọn ènìyàn Dogon kì í ṣe àwọn olùgbé àkọ́kọ́ ti àwọn òkè Bandiagara.
Ìpalára láti iṣẹ́ ọnà Tellem hàn nínú iṣẹ́ ọnà Dogon nítorí àwọn ìlànà rectilinear rẹ̀ (Laude, 24).

Ásà, Ìṣe Àti Èṣìn

Ẹ̀sìn Dogon jẹ́ ìgbàgbọ́ ẹ̀sìn tàbí ti ẹ̀mí ìbílẹ̀ ti àwọn ènìyàn Dogon.
Àwọn Dogon tí ó tẹ̀lé ẹ̀sìn Dogon gbàgbọ́ nínú Ọlọ́run Èdá Kan Tó Gbé Jù Lọ tí wọ́n ń pè ní Amma (tàbí Ama).
Wọ́n tún gbàgbọ́ nínú àwọn ẹ̀mí àgbà tí wọ́n mọ̀ sí Nommo ní èdè wọn, èyí tí wọ́n tún ń pè ní "Àwọn Ẹ̀mí Omi".

Ojọ̀gbọ́n Anthony Appiah àti Henry Louis Gates Jr. kọ̀wé pé: "Ọ̀pọ̀ nínú àwọn ènìyàn Dogon ṣì ń tẹ̀lé ẹ̀sìn ìbílẹ̀ pẹ̀lú ìtàn àròsọ tó jinlẹ̀."
Àwọn mìíràn ń tẹ̀lé Islam tàbí Kristẹni.

Àwùjọ Dogon dá lórí ètò ìbátan láti ọ̀dọ̀ baba (patrilineal kinship system).
Ilé-ìdílé tàbí abúlé Dogon kọ̀ọ̀kan ni olórí ọkùnrin àgbà kan ń darí.
Olórí yìí ni ọmọkùnrin tó dàgbà jù lọ tí ó ṣì wà láàyè láti ọ̀dọ̀ baba ńlá ti ẹ̀ka ìbílẹ̀ ìdílé náà.

Agbààgbà Dogon afọ́jú náà, Ogotemmêli, kọ́ onímọ̀ ènìyàn ará Faransé Marcel Griaule ni àwọn àmì pàtàkì jù lọ ti ẹ̀sìn Dogon ní October 1946.

Griaule ti gbé láàárín àwọn ènìyàn Dogon fún ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún ṣáájú ìpàdé yìí pẹ̀lú Ogotemmêli.  
Ogotemmêli kọ́ Griaule Ni àwọn ìtàn ẹ̀sìn náà ní ọ̀nà kan náà tí ó ti kọ́ wọn láti ọ̀dọ̀ baba àti bàbá bàbá rẹ̀; ìkọ́nilẹ́kọ̀ọ́ ẹnu tí ó ti kọ́ láti ọ̀pọ̀ ọdún ju ogún lọ.  

Ohun tí ó mú kí àkọsílẹ̀ náà ṣe pàtàkì láti ìwo ìtàn ni pé àwọn ènìyàn Dogon ṣì ń gbé nínú àṣà ẹnu wọn nígbà tí wọ́n kọ ẹ̀sìn wọn sílẹ̀.  
Wọ́n jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ènìyàn ìkẹyìn ní Ìwọ̀ Oòrùn Áfríkà tí ó pàdánù òmìnira wọn tí wọ́n sì wá lábẹ́ ìṣàkóso Faransé.

Àwọn ènìyàn Dogon tí àwọn onímọ̀ ènìyàn ará Faransé Marcel Griaule àti Germaine Dieterlen ṣiṣẹ́ pẹ̀lú ní àwọn ọdún 1930 si 1940 ní ètò àwọn àmì tí ó lé ní ẹgbẹ̀rún, pẹ̀lú "àwọn ètò tiwọn ti ìmọ̀ àwòràwọ̀ àti ìwọ̀n àkókò, àwọn ọ̀nà ìṣirò àti ìmọ̀ tó gbòòrò nípa ara ènìyàn àti ìṣiṣẹ́ ara, àti ètò oogun ìbílẹ̀ tí ó ní ìlànà".
Ẹ̀sìn náà gba ọ̀pọ̀ apá ti ẹ̀dá mọ́ra, èyí tí a rí nínú àwọn ẹ̀sìn ìbílẹ̀ Áfríkà mìíràn.

Àwọn ènìyàn ẹ̀mí pàtàkì jù lọ nínú ẹ̀sìn Dogon ni àwọn ìbejì Nummo/Nommo.
Gẹ́gẹ́ bí Ogotemmêli ṣe ṣàpèjúwe wọn, àwọn Nummo, tí ó tún ń pè ní "Omi", ní awọ ara alawọ̀ ewe tí irun alawọ̀ ewe bo, wọ́n sì ní ìrísí ènìyàn láti ìbàdí sókè, ṣùgbọ́n bí ejò ní ìsàlẹ̀.
Ojú wọn pupa, ahọ́n wọn píngún bi ti ejò, apá wọn sì rọ̀ tí kò ní ìsopọ̀.

Ogotemmêli pín àwọn Nummo sí ẹ̀yà ẹni tí ó ní àmì ọkùnrin àti obìnrin.
Àwọn àwòrán tàbí ère wọn máa ń farahàn ní apá obìnrin ti ibi mímọ́ àwọn ènìyàn Dogon.
Wọ́n jẹ́ àmì pàtàkì jù lọ nípasẹ̀ Oòrùn, èyí tí í ṣe àmì obìnrin nínú ẹ̀sìn náà.
Ní èdè Dogon, orúkọ Oòrùn (nay) ní gbòǹgbò kan náà pẹ̀lú "ìyá" (na) àti "máàlúù" (nā).
Wọ́n tún jẹ́ àmì nípasẹ̀ àwọ̀ pupa, èyí tí í ṣe àmì obìnrin. 

Ìṣòro ìdàrúdàpò "ìbí ìbejì" si "ìbí ọ̀kan-ṣoṣo", tàbí androgyny (ẹni tí ó ní àmì méjèèjì) ni a sọ pé ó fa ìdàrúdàpọ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ àkókò.

Àkòrí yìí jẹ́ ìpìlẹ̀ pàtàkì nínú ẹ̀sìn Dogon.
"Jackal" dá wà láti ìbí, ni Ogotemmêli sọ, "nítorí èyí, ó ṣe àwọn nǹkan púpọ̀ ju èyí tí a lè sọ lọ."
Àwọn ọkùnrin Dogon ní ìsopọ̀ pàtàkì pẹ̀lú Jackal ọkùnrin tí ó ní ìbálòpọ̀ kan ṣoṣo àti Àjọyọ̀ Sigui, èyí tí ó ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ikú lórí ilẹ̀ ayé.
Wọ́n máa ń ṣe é lẹ́ẹ̀kan ní ọgọ́ta ọdún, a sì sọ pé ó ń ṣayẹyẹ ìràwọ̀ dwarf funfun, Sirius B. 
Ọ̀pọ̀ ìfojúsọ́nà àti ìfura ti wà nípa ìpilẹ̀ṣẹ̀ irú ìmọ̀ àwòràwọ̀ bẹ́ẹ̀.
Àwọ̀ funfun jẹ́ àmì fún àwọn ọkùnrin.
Èdè àṣà, "Sigi so" tàbí "èdè ti Sigui", tí wọ́n kọ́ fún àwọn olórí ọkùnrin ti Society of the Masks ("awa"), ni a kà sí èdè tí kò péye.
Ó ní nǹkan bí ìdá mẹ́rin nínú gbogbo ọ̀rọ̀ ìwé ti "Dogo so", èdè Dogon.
Wọ́n lo "Sigi so" láti sọ ìtàn ìpilẹ̀ṣẹ̀ ayé, ìgbé ayé ènìyàn, àti dídé ikú lórí ilẹ̀ ayé, nígbà àwọn ayẹyẹ ìsìnkú àti àwọn àṣà "ìparí ìṣọ̀fọ̀" ("dama").

Nítorí ìbí Jackal ọkùnrin tí ó ní ojú ara kan ṣoṣo, tí a bí láìsí ẹ̀mí, gbogbo ènìyàn ní ìkẹyìn ní láti di ẹ̀dá tí ó ní ojú ara kan ṣoṣo.
Èyí jẹ́ láti dènà kí ẹ̀dá bí Jackal má bàá tún bí lórí ilẹ̀ ayé.
"Àwọn Nummo rí tẹ́lẹ̀ pé ìlànà ìbẹ̀rẹ̀ ti ìbí ìbejì yóò parẹ́, àti pé àṣìṣe lè ṣẹlẹ̀ tó jọ ti jackal, tí ìbí rẹ̀ jẹ́ ọ̀kan-ṣoṣo. Nítorí ipò rẹ̀ tí ó dá wà, ọmọ àkọ́kọ́ Ọlọ́run ṣe bí ó ti ṣe."
Ìyọkúrò ìbálòpọ̀ kejì àti ẹ̀mí láti inú ènìyàn ni èyí tí àṣà ìkọ́là (circumcision) dúró fún nínú ẹ̀sìn Dogon.
"Ẹ̀mí ìbejì jẹ́ ewu; ọkùnrin gbọ́dọ̀ jẹ́ ọkùnrin, obìnrin gbọ́dọ̀ jẹ́ obìnrin. Ti Ìkọ́là àti ìgé (excision) si tún jẹ́ ìtọ́jú fún irú èyí.

Ẹ̀sìn Dogon dá lórí ìpàdánù ìbejì tàbí androgyny yìí.
Griaule ṣàpèjúwe rẹ̀ nínú ìwé yìí:

3.1 Ìgbéyàwó

Púpò ìgbéyàwó ní àwùjọ Dogon jẹ́ èyí tí ọkùnrin kan yio wa pẹ̀lú ìyàwó kan(Monogamous) , ṣùgbọ́n wọ́n gbà ìgbéyàwó (polygynous) ti ọkùnrin kan yio fe àwọn ìyàwó púpọ̀ tí kò ní ìbátan ẹ̀jẹ̀ (nonsororal) láyè.  
Bó tilẹ̀ jẹ́ bẹ́ẹ̀, ó ṣòro gan-an fún ọkùnrin láti ní ìyàwó ju méjì lọ, bí ó tilẹ̀ bá jẹ́ lójúnà ọ̀nà mi.  
Ní ìgbéyàwó tìyálé-tìyàwó, àwọn ìyàwó ń gbé ní ilé ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ nínú àgbàlá ọkọ wọn.  
Ìyàwó àkọ́kọ́, tàbí ya biru, ní ipò tó ga jù nínú ìdílé ní ìfiwéra pẹ̀lú àwọn ìyàwó tí ó wá lẹ́yìn.  
Ní ìfọwọ́sowọ́pọ̀, ìyàwó kì í darapọ̀ mọ́ ilé ọkọ rẹ̀ títí di ìgbà tí ó bá bí ọmọ àkọ́kọ́ rẹ̀.  
Àwọn òbí ọkùnrin ni wọ́n ń yan ìyàwó fún ọmọ wọn.  
Ìgbéyàwó jẹ́ (endogamous), èyí tí ó túmọ̀ sí pé ènìyàn gbọ́dọ̀ fẹ́ ẹni tí ó wá láti inú ìdílé (clan) àti ìran wọn nìkan.  

 Itokasi 

Ẹ̀ka:Áfríkà