Mọ́rísì

Mauritius / / mə ˈrɪʃ ( i ) əs , m ɔː -/ (  / ) mər-ISH -(ee-)əs, mor- ;  </img>  ; Mauritian Creole   [moʁis] ), ni ifowosi Orílè-èdè Olómìnira ti Mauritius, jẹ́ orilẹ-èdè erékùṣù kan ní Òkun India ni nkan bíi  si ìhà gúúsù ìlà-oòrùn ti ilè Áfíríka, ìlà-oòrùn ti Madagascar . Ó pẹ̀lú erékùṣù akọkọ (ti a n pe ni Mauritius), bákannáà Rodrigues, Agaléga ati St. Brandon .   Àwọn erekusu Mauritius ati Rodrigues, pẹlu Réunion ti o wa nitosi ( Ẹka ti ilu okeere Faranse ), jẹ apakan ti Awọn erekusu Mascarene . Erekusu akọkọ ti Mauritius, nibiti ọpọlọpọ awọn olugbe wa ni ogidi, gbalejo olu-ilu ati ilu ti o tobi julọ, Port Louis . Orile-ede naa gbooro  ati pe o ni agbegbe eto-aje iyasọtọ ti o bo  . 

Àwọn awàko Arab ní àkọ́kọ́ láti ṣàwárí erékùṣù tí a ko gbé, ní igba 975, wọn si pe e ni Dina Arobi .   Lọ́dún 1507, àwọn awako tí ilẹ̀ Portuguese ṣèbẹ̀wò sí erékùṣù tí wọn kò gbé ni ibẹ̀. Erékùṣù náà han pẹ̀lú àwọn orúkọ Portuguese Cirne tàbí Do-Cerne lórí maapu Portuguese ni kùtùkùtù.  Àwọn Dutch gba ohun ìní ni ọdún 1598, wọn ṣe àgbékalè àwọn ibùgbé igba díẹ̀ fún àkókò tí ó fèrè to ọdún 120, ṣáájú kí wọn to fí akitiyan si lẹ ni ọdun 1710. Faranse gba ìṣàkóso ni ọdún 1715, ó tún orúkọ rẹ ko sí Isle de France . Ní ọdún 1810, United Kingdom gba erékùṣù náà, lẹ́yìn ọdún mẹ́rin sẹ́yìn, ní Treaty of Paris, Faranse fi Mauritius àti àwọn igbẹkẹle rẹ si ọwọ́ United Kingdom. Àwọn ìletò Britani pẹ̀lú Mauritius, Rodrigues, Agaléga, St. Brandon, Chagos Archipelago, àti, títí dí ọdún 1906, Seychelles .   Mauritius àti Faranse jiyàn erekuseti     Tromelin bi treaty ti Paris kún náà láti dárúkọ rẹ ni pàtàkì.  Mauritius wa ni ìletò ti o da lórí ohun ọgbin ni akọkọ ti United Kingdom titi di òmìnira ni ọdún 1968.

Ni ọdun 1965, UK pin kuro ni Chagos Archipelago lati agbegbe Mauritian si Ilẹ-ilẹ Okun India ti Ilu Gẹẹsi (BIOT).  Awọn olugbe agbegbe ni a ti le jade ni tipatipa laarin 1968 ati 1973 ati pe erekusu ti o tobi julọ, Diego Garcia, ni a yalo si Amẹrika.  Ijọba ti Chagos jẹ ariyanjiyan laarin Mauritius ati UK. Ni ọdun 2019, Ile-ẹjọ Idajọ Kariaye ti gbejade imọran imọran ti o paṣẹ fun UK lati da awọn erekusu Chagos pada si Mauritius, ati ni ọdun 2021, Ile-ẹjọ Kariaye fun Ofin Okun ṣe idajọ ni atilẹyin eyi, ni sisọ pe UK ko ni “ko si ijọba-alaṣẹ. lori awọn Chagos Islands". 

Ni Oṣu Kẹwa Ọjọ 3, Ọdun 2024, awọn ijọba Gẹẹsi ati awọn ijọba Mauritian kede, ni ikede apapọ kan, gbigbe ti ọba-alaṣẹ ti erekusu si Mauritius. Erekusu Diego Garcia, nibiti ipilẹ ologun ti Idajọ Idajọ wa, jẹ iyasọtọ nikan si adehun tuntun yii, pẹlu iṣakoso ti a fi fun United Kingdom nipasẹ ijọba Mauritian fun akoko ti o kere ju ọdun 99. 
Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè Áfríkà
Ẹ̀ka:Àwọn orílẹ̀-èdè erékùṣù
Ẹ̀ka:Mọ́rísì