Kenya

Kenya, ni ifowosi Orilẹ-ede olominira ti Kenya (Swahili: Jamhuri ya Kenya), jẹ orilẹ-ede kan ni Ila-oorun Afirika. Pẹlu iye eniyan ifoju ti o ju 52.4 milionu bi ti aarin-2024, Kenya jẹ orilẹ-ede 27th-julọ-olugbe ni agbayeati 7th julọ ti o pọ julọ ni Afirika. Olu-ilu Kenya ati ilu ti o tobi julọ ni Nairobi, lakoko ti akọbi rẹ ati ilu ẹlẹẹkeji, jẹ ilu ibudo pataki ti Mombasa, ti o wa ni Erekusu Mombasa ni Okun India ati agbegbe agbegbe. Mombasa jẹ olu-ilu ti British East Africa Protectorate, eyiti o pẹlu pupọ julọ ohun ti o jẹ Kenya ni bayi ati guusu iwọ-oorun Somalia, lati 1889 si 1907.

Awọn ilu pataki miiran pẹlu Kisumu ati Nakuru. Kenya jẹ bode nipasẹ South Sudan si ariwa iwọ-oorun, Etiopia si ariwa, Somalia si ila-oorun, Uganda si iwọ-oorun, Tanzania si guusu, ati Okun India si guusu ila-oorun.

Iwa ilẹ Kenya, oju-ọjọ ati olugbe yatọ lọpọlọpọ, ti o wa lati awọn oke-nla ti o tutu ti egbon-obo (Batian, Nelion ati Point Lenana lori Oke Kenya) pẹlu awọn igbo nla ti o wa ni ayika, awọn ẹranko igbẹ ati awọn agbegbe ogbin olora si awọn oju-ọjọ otutu ni iwọ-oorun ati awọn agbegbe rift Valley ati siwaju si lati gbẹ ki o gbẹ ati awọn agbegbe aginju ti o kere pupọ ati awọn agbegbe aginju nla.

Awọn olugbe Kenya akọkọ jẹ oluṣọdẹ, bii awọn eniyan Hadza ti ode oni. Ni ibamu si ibaṣepọ iseoroayeijoun ti nkan onisebaye ati awọn ohun elo ti egungun, awọn agbọrọsọ Cushitic kọkọ gbe ni awọn ilẹ pẹtẹlẹ Kenya laarin 3,200 ati 1,300 BC, ipele kan ti a mọ si Lowland Savanna Pastoral Neolithic. Awọn darandaran ti n sọ Nilotic (awọn baba si awọn agbọrọsọ Nilotic ti Kenya) bẹrẹ ṣíkiri lati South Sudan ode oni si Kenya ni ayika 500 BC. Awọn eniyan Bantu n gbe ni etikun ati inu laarin 250 BC ati 500 AD.

Ibasọrọ European bẹrẹ ni ọdun 1500 AD pẹlu Ijọba Ilu Pọtugali, ati imunadoko ti Kenya bẹrẹ ni ọrundun 19th lakoko iwadii Yuroopu ti Afirika. Orile-ede Kenya ti ode oni jade lati ibi aabo ti ijọba ijọba Gẹẹsi ti ṣeto ni 1895 ati Ileto Kenya ti o tẹle, eyiti o bẹrẹ ni 1920. Ọpọlọpọ awọn ariyanjiyan laarin UK ati ileto naa yori si Iyika Mau Mau, eyiti o bẹrẹ ni 1952, ati ikede ti ominira ni 1963. Lẹhin ominira, Kenya duro jẹ ọmọ ẹgbẹ ti Commonwealth of Nations. Ilana ti o wa lọwọlọwọ ni a gba ni ọdun 2010 o si rọpo ofin ominira ti 1963.

Kẹ́ńyà jẹ́ orílẹ̀-èdè olómìnira tí ó jẹ́ aṣojú ààrẹ, nínú èyí tí àwọn òṣìṣẹ́ tí a yàn yàn ń ṣojú fún àwọn ènìyàn tí ààrẹ sì jẹ́ olórí orílẹ̀-èdè àti ìjọba.[18] Kenya jẹ ọmọ ẹgbẹ ti United Nations, Commonwealth, Banki Agbaye, International Monetary Fund, World Trade Organisation, COMESA, International Criminal Court, ati awọn ajọ agbaye miiran. O tun jẹ alabaṣepọ pataki ti kii ṣe NATO ti Amẹrika. Pẹlu GNI kan ti 1,840, Kenya jẹ eto-aje ti owo-aarin kekere. Eto-ọrọ aje Kenya jẹ ẹlẹẹkeji ti o tobi julọ ni ila-oorun ati aringbungbun Afirika, lẹhin Etiopia, pẹlu Nairobi ti n ṣiṣẹ gẹgẹbi ibudo iṣowo agbegbe pataki. Ogbin jẹ eka ti o tobi julọ; tii ati kofi jẹ awọn irugbin owo ibile, lakoko ti awọn ododo titun jẹ okeere ti n dagba ni kiakia. Ile-iṣẹ iṣẹ tun jẹ awakọ eto-aje pataki kan, ni pataki irin-ajo. Kenya jẹ ọmọ ẹgbẹ ti ẹgbẹ iṣowo Community Community East, botilẹjẹpe diẹ ninu awọn ajọ iṣowo kariaye ṣe tito lẹtọ gẹgẹ bi apakan ti iwo nla ti Afirika. Afirika jẹ ọja okeere ti o tobi julọ ni Kenya, atẹle nipasẹ European Union.

 Awon Igberiko, ibile ati awon ipinsi 
300px|thumb|left|Provinces of Kẹ́nyà

Kenya pinsi awon igberiko 8 ti olori won n je Alakoso Igberiko (Aare lo n yan won). Awon igberiko wonyi (mkoa singular mikoa plural in Swahili) na tun je pinpin si awon ibile (wilaya). Awon ibile 69 lo wa. Awon ibile wonyi na tun je pipin si awon ipinsi 497 (taarafa). Awon ipinsi tu je pipin si 2,427 awon ibudo 2,427 (mtaa) ati omo ibudo 6,612 (mtaa mdogo).Central Bureaus of Statistics (Kenya): Census cartography: The Kenyan Experience. Awon igberiko na niwonyi:

 Igberiko Aarin
 Igberiko Eti Okun
 Igberiko Apailaorun
 Igberiko Nairobi
 Igberiko Ariwa Apailaorun
 Igberiko Nyanza
 Igberiko Rift Valley
 Igberiko Apaiwoorun

 Iye awon onibugbe awon ilu ninla 
IluIye eniyan Nairobi 2 940 911 Mombasa 707 400 Nakuru 337 200 Kisumu 273 400 Eldoret 249 100 Nyeri 213 000 Machakos 179 500 Meru 140 900

 Itokasi