მექსიკაშ რევოლუცია

მექსიკაშ რევოლუცია (ესპ. Revolución mexicana) — მექსიკას, 1910-1920 წანეფს მიმალი ზისხირამი, აკოანჯარაფილი კონფლიქტი, ნამუშ შედეგო ქიმკიკვალჷ 30 წანიანი დიქტატურაქ დო გიჭყჷ კონსტიტუციური რესპუბლიკაქ.

მექსიკაშ რევოლუციაშ დაჭყაფუ
დოხოლაფირო 30 წანაშ გოძვენას მექსიკას მართუნდჷ პორფირიო დიასი, ნამუშ მართუალა შინელი რე "პორფირიატო"-შ ჯოხოდვალათ. დიასი რდჷ ავტოკრატი დო დიქტატორი,  თხოზუდჷ პოლიტიკური ოპონენტეფს, მედია ცენზურაშ თუდო რდჷ, სასამართალოს მუ აკონტროლენდჷ. თაშნეშე, ფინანსური მუშნალი, ნამუთ ქიანას უღუდჷ, ვარდჷ ართმანგო გორთილი მექსიკაშ მენოღალეეფს შქას. დიასიშ მოხუჯეეფს უკებუდეს მაღალი პოსტეფი, ფინანსეფით მუნეფი სარგებლენდეს, მუჟამსჷთ მექსიკაშ მახორუეფიშ უმეტაშობაშ ცხოვრებაშ ხარისხი ვაგაუჯგუშებე. 1910 წანაშე მექსიკაშ ეკონომიკას სერიოზული პრობლემეფი უღუდჷ. ერუანული მუშნალქ შანულამო დეჭიჭარჷ, ხეშქირაქ დერკჷ, აგრარული სექტორქ დედაღარჷ. შედეგო, ქიანაშ მასშტაბით ქიმიძინჷ გაფიცვეფქ დო არეულობეფქ. დიასიქ პიჯალა ქუდოდვუ, მუჭოთ დათმენდჷ ხეშულობას დო პოლიტიკური პროცესეფს დეთხიებუდუ. მარა თიქ დოდვალირი პიჯალა ვეშარსულჷ დო 1910 წანაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფს ქჷმწარინუ მუში კანდიდატურა დო გემორძგუ. დიასიშ თარი ოპონენტი რდჷ ფრანსისკო იგნასიო მადერო, ნამუქჷთ გაყალბებული გიშაგორუეფი ვეჩინჷ. მადერო ოჭოფეს. ჯიხაშე გითულაშ უკულ თიქ ამერიკაშა მიდართჷ. 1910 წანაშ 5 გჷმათუთას, მადეროქ გჷმაბჟინუ პოლიტიკური მანიფესტი, სოდეთ აცხადენდჷ ნამდა გიშაგორუეფი რდჷ გაყალბებული დო უციოთ ოხვილური რდჷ ოურდუმე არყება დიასიშ ავტოკრატიული რეჟიმიშ მეხჷ. მალას ოურდუმე მოქმენდალაქ ქიდიჭყჷ მუჭოთ მექსიკაშ ოორუე, თაშნეშე ობჟათე შტატეფს. ოორუეს, არყებას ხემანჯღვერენდეს პასკუალ ოროსკო დო პანჩო ვილია. თინეფქ აკოშაყარეს მუნეფიშ მოხუჯე აკოანჯარაფილი ნძალეფი დო ქიდიჭყეს რეიდეფი ოთარობე ჯარეფიშ მეხჷ. ობჟათეს, აქტიურენდჷ ემილიანო საპატა, ნამუთ აბანობური გლეხეფიშ დო პარტიზანეფიშ ლიდერი რდჷ. 1911 წანაშ აფუნს, რევოლუციონერეფქ ქიდეკინეს ნოღა სიუდად-ხუარესი. ჸათე პროცესეფიშ უკულ დიასიქ ხეშულობა დათმჷ დო პოსტიშე გეგნოდირთჷ. მექსიკაშ ახალი პრეზიდენტო გინირთჷ მადეროქ.

მადეროშ მართუალა
მადეროქ ვეჸუ ეფექტური მამართალქ. თიშ დაღარი მართუალათ უკმაყოფილე რდეს თიში მოხუჯეეფიშ კაბეტი ნორთი. მადეროშ მუთუნნერი ეკონომიკური რეფორმეფი ვამწუჭყაფუ. მადეროშ სააწმარენჯოთ გიშელეს საპატაქ, თაშნეშე ოროსკოქ. მადეროშ ადმინისტრაციაშ კრიტიკოსი რდჷ ამერიკაშ ელჩი მექსიკას, ჰენრი ლეინ უილსონი. მადეროშ მეხჷ გიშელჷ ფელიქს დიასიქ ხოლო, ნამუთ ჸოფილი დიქტატორიშ პორფირიო დიასიშ ჯიმასქუა რდჷ. დიასიშ ნძალეფქ ქიგიანთხეს ოთარობე ჯარეფს, ნამუეფსჷთ ვიქტორიანო უერტა ხემანჯღვერენდჷ. 1913 წანაშ ფურთუთას, უილსონიშ ინიციატივათ ართიანს ქეშეხვადეს დიასიქ დო უერტაქ. თინეფქ ქუდოდვეს ხეკულუა დო მირაგადეს ართოიანი მოქმენდალა მადეროშ მეხჷ. 1913 წანაშ ფურთუთას, ქუმოხვადჷ სახენწჷფო გინორთაქ, ფელიქს დიასიშ, ბერნარდო რეიესიშ დო ვიქტორიანო უერტაშ დუდალათ. მადერო ოჭოფეს დო 1913 წანაშ 22 ფურთუთას, დოჸვილეს. თიწკჷმა ართო დოჸვილეს ვიცე-პრეზიდენტი ხოსე მარია პინო სუარესი დო მარედოშ უკულაში ჯიმა გუსტავო (ტრაგიკული დეკადა).

არყება უერტაშ მართუალაშ მეხჷ დო ამერიკაშ ინტერვენცია
ვიქტორია უერტაშ დესპოტური მართუალაშ მეხჷ მალას ქიდიჭყჷ არყებეფქ, მექსიკაშ შხვადოშხვა აბანეფს. ვენუსტიანო კარანსა 
დუდენდჷ ოპოზიციური ნძალეფს კოაუილაშ შტატის, პანჩო ვილია ჩიუაუას, დო ალვარო ობრეგონი სონორაშ შტატის. თენეფი თხულენდეს უერტაშ გინორინას დო კონსტიტუციონალისტური თარობაშ გოჭყაფას გიშაგორუეფიშ შედეგო. ემილიანო საპატა ხემანჯღვერენდჷ გლეხეფიშ დო აბანობური პარტიზანეფიშ ბუნეფს მექსიკაშ ობჟათე გვალეფს. საპატა დიხაშ რეფორმას დო გლეხეფიშა დიხეფიშ გინოჩამას თხულენდჷ. კონსტიტუციონალისტური ნძალეფს ხუჯი დუკინჷ ამერიკაშ პრეზიდენტიქ ვუდრო უილსონქ, ნამუსჷთ უერტაშ ხეშულობა ვაუჩინებუ. ამერიკა არყებულეფს ანჯარით ოხვარუდჷ. თაშნეშე, 1914 წანაშ პირელს, უილსონიშ ზოჯალათ ამერიკაშ ოზუღე ჯარეფქ ქიდეკინეს ონიშოლი ვერაკრუსი.

ვიქტორიანო უერტაშ გინორაგვაფა დო ვენუსტიანო კარანსაშ მართუალა
უერტა კონსტიტუციონალისტური ნძალეფქ დამარცხეს დო მექსიკაშე ონტინეს. 1914 წანაშ 20 მარაშინათუთას, კარანსაქ დუდი პრეზიდენტო გეგმაცხადჷ. მარა კარანსაშ ჸათე ბიჯგის ქაწუდირთჷ პანჩო ვილიაქ. ვილიას ალურდჷ საპატა. ობრეგონქ ხუჯი დუკინჷ კარანსას. 1915 წანაშ პირელს, ობრეგონქ დამარცხჷ ვილია. ვილიაქ, ნამუთ უკმაყოფილე რდჷ ამერიკაშ პოლიტიკათ (ამერიკა კარანსას ოხვარუდჷ), მანწყუ ოურდუმე ექსპედიცია დო გემშეჭკირჷ ამერიკაშ ტერიტორიაშა - მოხურგე შტატი ნიუ-მექსიკოშა. ოურდუმე კამპანიაშ შედეგო დოღურჷ ამერიკაშ 17 მენოღალექ. ამერიკაშ პრეზიდენტიქ ვუდრო უილსონქ, გენერალი ჯონ პერშინგი გოუტუ ვილიაშ სააწმარენჯოთ, მარა ამერიკალეფს ვილიაქ ვაჭოფეს. ვილია იშენ აგინძორენდჷ პარტიზანული ლჷმეფს კარანსაშ მეხჷ, მარა უშედეგეთ. კარანსაშ მანჯღვერალათ, 1917 წანას, მიღეს მექსიკაშ კონსტიტუცია, ნამუთ სერიოზულო ანძალიერნდჷ პრეზიდენტიშ ინსტიტუტის. კონსტიტუციათ გარანტირაფილი რდჷ მოხანდეეფიშ ნებეფი. კონსტიტუციათ, თარობას შეულებუდჷ დინდარი მენოღალეეფიშე დიხეფიშ კონფისკაცია. კონსტიტუციაქ, შანულამო დოკონჩჷ კათოლიკური ეკლესიაშ ნებეფი. კარანსა თხოზუდჷ პოლიტიკური ოპონენტეფს (1919 წანას დოჸვილეს საპატა). 1920 წანას, ოპოზიციაქ, ობრეგონიშ დუდალათ, გეგნარაგუ კარანსა. კარანსაქ მეხიკოშე ინტჷ, მუში მოხუჯეეფიწკჷმა ართო. მარა მალას თინეფს ქიგიანთხეს არყებულეფქ დო კარანსა დოჸვილეს. უკულ, ობორჯე პრეზიდენტო გინირთჷ ადოლფო დე ლა უერტაქ. 1920 წანაშ გერგობათუთას, მექსიკაშ პრეზიდენტო გეგშაგორეს ალვარო ობრეგონი.

ისტორიკოსეფი 1920 წანას მითმირჩქინანა მექსიკაშ რევოლუციაშ დათებუთ. მარა 1934 წანაშახ იშენ უღუდჷ არდგილი არეულობეფს დო ბურჯაფეფს, ოთარობე ნძალეფს დო ნამთინე არყებულეფს შქას. 1934 წანას, პრეზიდენტო გიშაგორილქ იჸუ რეფორმატორი ლასარო კარდენასიქ, ნამუშ მართუალაშ ბორჯის იმანჯჷ შანულამი ინსტიტუციონალური რეფორმეფქ.

ლიტერატურა
 ენციკლოპედია ბრიტანიკა

რესურსეფი ინტერნეტის


 Library of Congress – Hispanic Reading Room portal, Distant Neighbors: The U.S. and the Mexican Revolution
 Mexican Revolution – Encyclopædia Britannica
 EDSITEment's Spotlight: The Centennial of the Mexican Revolution, 1910–2010 from EDSITEment, "The Best of the Humanities on the Web"
 U.S. Library of Congress Country Study: Mexico
 Mexican Revolution of 1910 and Its Legacy, latinoartcommunity.org
 Stephanie Creed, Kelcie McLaughlin, Christina Miller, Vince Struble, Mexican Revolution 1910–1920 , Latin American Revolutions, course material for History 328, Truman State University (Missouri)
 Mexico: From Empire to Revolution, photographs and commentary on the site of the J. Paul Getty Trust
 Mexican Revolution, ca. 1910–1917 Photos and postcards in color and in black and white, some with manuscript letters, postmarks, and stamps from the collection at the Beinecke Rare Book and Manuscript Library at Yale University
 Papers of E. K. Warren & Sons, 1884–1973, ranchers in Mexico, Texas and New Mexico, held at Southwest Collection/Special Collections Library at Texas Tech University
 Mexican Revolution, in the "Children in History" website. This is an overview of the Revolution with a treatment of the impact on children.
 Mexico: Photographs, Manuscripts, and Imprints from the DeGolyer Library contains photographs related to the Mexican Revolution.
 Time line of the Mexican Revolution 
 Elmer and Diane Powell Collection on Mexico and the Mexican Revolution  from the DeGolyer Library, SMU.
 Collection: "Era of the Mexican Revolution and the Mexican Muralist Movement"  მიჩიგანიშ უნივერსიტეტიშ ხელუანობაშ მუზეუმიშე

სქოლიო


კატეგორია:XX ოშწანურაშ რევოლუციეფი
კატეგორია:სოციალიზმიშ ისტორია
კატეგორია:მექსიკაშ ისტორია
კატეგორია:მექსიკაშ ოურდუმე ისტორია
კატეგორია:მექსიკაშ ომენოღალე ლჷმეფი
კატეგორია:პროქსი-ლჷმეფი