ასურეთი

ასურეთი — კაბეტ მესოპოტამიურ ცივილიზაცია, ნამუთ რდჷ მუჭოთ ნოღა-სახენწჷფო ჯვ. წ. XXI ოშწანურაშე ჯვ. წ. XIV ოშწანურაშახ დო უკულიან პერიოდის მუჭოთ იმპერია ჯვ. წ. XIV ოშწანურაშე ჯვ. წ. VII ოშწანურაშახ. თეხანურ ისტორიკოსეფ ასურეთიშ ისტორიას რთჷნა შხვადოშხვა პერიოდეფო: ორდოიან ასურეთიშ პერიოდი (ჯვ. წ. 2600–2025), ჯვეშ ასურეთიშ პერიოდი (ჯვ. წ. 2025–1364), ოშქაშე ასურეთიშ პერიოდი (ჯვ. წ. 1363–912), ნეო-ასურულ პერიოდი (ჯვ. წ. 911-609) დო პოსტ-იმპერიულ პერიოდი (ჯვ. წ. 609-ახ. წ. 240).

ორდოიან ისტორია
ჯვეშ ასურულ ბორჯიშ ასურეთ წჷმარინუანდჷ მორჩილ ნოღა-სახენწჷფოს დო დუდშე თის უძახჷდეს "აშურიშ ნოღა"-ს. ჯვ. წ. XIV ოშწანურაშე, ოფიციალურ დოკუმენტეფს თის მიშინუანდეს მუჭოთ "აშურიშ დიხა"-ს. თეხანურ ტერმინ ასურეთ (ასირია) ბერძენულ რე დო მაართათ თის შეთმოფხვადუთჷ ჯვ. წ. მახუთა ოშწანურაშ ბერძენ ისტორიკოსიშ ჰეროდოტეშ ბორჯიშ ნაჭარეფს. ჯვეშ ბერძენეფ ლევანტიშ რეგიონს უძახჷდეს სირიას დო მესოპოტამიას ასირიას.

აშურ ითარიღებუ ორდოდინასტიურ ბორჯით (დოხოლაფირო ჯვ. წ. 2600 წანა). ჸათე პერიოდიშო აშურ დო თიშ გოხოლუას მადვალუ ტერიტორიეფ ურბანიზაფილ რდჷ. დუდშე აშურ შუმერულ ნოღა ქიშიშ ჰეგემონიაშ გიმე რდჷ. უკულ თინა ქიდეკინჷ აქადიშ იმპერიაქ დო უკულით ურიშ მასუმა დინასტიაქ. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 2025 წანას, ურიშ მასუმა დინასტიაშ დონთხაფაშ შედეგო, აშურქ გინირთჷ ზოხორინელ ნოღა-სახენწჷფოთ, პუზურ აშურ I-შ დუდალათ. მუჟანსჷთ აშურს პუზურ-აშურეფიშ დინასტია გამაგენდნჷ, თექ ოხორანდჷ ხვალე 10,000 მახორუ დო თექ მუთუნნერ გაულამ ოურდუმე დო პოლიტიკურ ინსტიტუცია ვარდჷ. დუდიშულ ვაჭრუაშ წუმოძინათ აშურქ გინირთჷ ვაჭრუაშ შანულამ ცენტრო ოორუე მესოპოტამიას. ჯვ. წ. 1808 წანას აშურ გეჭოფჷ ეკალატუმიშ ამორიტ გამაგე შამშიადად I-ქ. თიქ ქიდეკინჷ ოორუე მესოპოტამია დო გაჸონიერჷ მუშ ხეშუულობა რსულ რეგიონს. შამშიადიშ ღურაშ უკულ, შხვადოშხვა ბორჯეფს, აშურს აკონტროლენდეს ეშნუნა, ელამი დო ჯვეშ ბაბილონიშ იმპერია. აშურშო სერიოზულ პრობლემა რდჷ სტაბილურობაშ უღვენობა. ფშხირ რდჷ დინახალენ კონფლიქტეფი. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 1700 წანას, ასურეთიშ მაფა ბელ-ბანიქ, ქჷდარსხუ ადასიდეფიშ დინასტია, ნამუთ ასურეთის დოხოლაფირო ვითოშ წანაშ გოძვენას გამაგენდჷ. ჯვ. წ. 1595 წანას მესოპოტამიაშა გემშეჭკირჷ ხეთეფიშ მაფა მურსილი I-ქ, ნამუქჷთ მოჯალაგჷ დომინანტურ ჯვეშ ბაბილონიშ იმპერია. შედეგო გეჸონიერჷ მორჩილ ომაფეეფქ ოორუეშე მითანქ დო ობჟათეშე კასიტეფქ. დოხოლაფირო ჯვ. წ. 1430 წანას, ასურეთ ქიდეკინჷ მითანქ. ჸათე დგომარობა იგჷნძარებუდუ 70 წანას, ჯვ. წ. 1360 წანაშახ. ხეთეფიშ უკულიან მიშაჭკირუაქ დადაღარუ მითანიშ სახენწჷფო. ჸათეთ ირგებჷ ასურეთიქ დო ზოხორინელა მიპალჷ, მაფა აშურბალიტ I-შ ბორჯის.

ასურეთიშ იმპერია
ასურეთიშ მაფეფქ გუძინეს მუნეფიშ ტერიტორია ოორუე მესოპოტამიას. მითანიშ ჸოფირ ტერიტორიეფქ გენშაღთეს ასურეთიშ აკოდგინალუაშა. ჯვ. წ. 1237 წანას, ნიჰრიაშ ლჷმას, ასურეთიშ მაფა ტუკულტი-ნინურტა I-ქ გიორჯგინჷ ხეთეფს. ჸათენა რდჷ კულმინაციურ მომენტ ასურეთი-ხეთეფიშ კონფლიქტის. მარცხიშ უკულ, ძალამს დედაღარჷ ხეთეფიშ გაულაქ ოორუე მესოპოტამიას. უკულ ტუკულტი-ნინურტაქ ქიდიჸუნუ ბაბილონ ხოლო. ჯვ. წ. 1225-1216 წანეფს, ბაბილონქ გჷნირთუ ასურეთიშ ვასალო. ტუკულტი-ნინურტაქ ნანანოღა გეგნიღჷ აშურშე დო ჯვ. წ. 1233 ქჷდარსხუ ახალ ნანანოღა კარ-ტუკულტი-ნინურტა. თიშ ღურაშ უკულ ნანანოღაქ კჷნ აშურშა გეგნორთჷ.

ჯვ. წ. 1207 წანას, დოჸვილეს ტუკულტი-ნინურტა I. თიშ ღურაშ უკულ, ქიდიჭყჷ დინასტიურ კონფლიქტეფქ, ნამუეფქჷთ დადაღარჷ ასურეთი. მიოდინეს ტერიტორიეფ დო პოლიტიკურ გაულა. ნამთინე მაფეფი: აშურ-დან I (მგამაგენდჷ ჯვ. წ. 1178-1133), აშურ-რეშ-იში I (ჯვ. წ. 1133-1115), ტიგლათფილესერ I (ჯვ. წ. 1114-1076) ოცადუდეს იმპერიაშ დოდაღარაფაშ პროცესიშ გაჩემებას დო ჸათეშ გეშათ წჷმიჭყეს ოურდუმე კამპანიეფი, მანწყუეს ლესქერობეფ მეძობელ სახენწჷფოეფშა, გეჭოფეს ტერიტორიეფ მარა ჸათე ცადებეფ უმოსო ეფემერულ ხასიათიშ რდჷ. ასურეთიქ კჷნ მიჸონიერჷ აშურდან II-შ გამაგალაშ ბორჯის (ჯვ. წ. 934–912). თიშ ღურაშ უკულ, ქჷდიჭყუ ნეო-ასურულ იმპერიაშ ეპოქაქ (ჯვ. წ. 911-609). ასურნასირფალ II-შ გამაგალათ, ნეო-ასურულ იმპერიაქ მიოჭირინუ უკაბეტაშ წჷმოძინეფს დო თიქ გჷნირთუ დომინანტურ სახენწჷფოთ არხო ბჟაეიოლიშ რეგიონს. მაჩხორა ოურდუმე კამპანიაშ ბორჯის, ასურბანირფალქ სქირონაშქა ზუღაშ წყარპიჯშახ გეგშართჷ. თიქ, ჯვ. წ. 879 წანას, ასურეთიშ ახალ ნანანოღათ გეგმაცხადჷ ქალხუ. მარა აშურქ იშენ ქჷდოსქიდუ იმპერიაშ ცერემონიულ დო რელიგიურ ცენტრო. ასურბანირფალიშ სქუაქ სალმანასარ III-ქ ხოლო უმოსო გუძინჷ ასურეთიშ ტერიტორიას. თიშ ღურაშ უკულ, იმპერიას ქიდიჭყჷ სტაგნაციაშ (კჷნოხიაშ) ბორჯიქ, ნამუსჷთ "დიდებულეფიშ ეპოქა"-ს ხოლო უძახუნა. ჸათე პერიოდშო მაფეფქ მიოდინეს რეალურ ხეშუულობა დო იმპერიაშ დინოხოლე პროცესეფს გამაგენდეს პოლიტიკურ დო ოურდუმე მოღალეეფი. სტაგნაციაშ ეპოქაქ გეთუ ტიგლათფილესერ III-შ მაფობათ. თიქ პოლიტიკურ გაულა დიდებულეფს მიდუღჷ დო მაფაშ ხეშუულობაშ კონსოლიდაციას დო ცენტრალიზაციას ქჷმიოჭირინუ. ტიგლათფილესერ III-ქ გუძინჷ იმპერიაშ ტერიტორიეფს, ლევანტი მუშ ვასალო გჷნაშქუ დო ჯვ. წ. 729 წანას ქიდეკინჷ ბაბილონეთით.

ნეო-ასურულ იმპერიაქ წჷმოძინაშ დო დომინაციაშ პიკის მიოჭირინუ სარგონიდეფიშ დინასტიაშ ბორჯის. დინასტიაშ დუმარსხუაფალო მერჩქინელ რე სარგონ II. თიქ იმპერიაშ ნანანოღა გეგნიღჷ დურ-შარუქინიშა ჯვ. წ. 706 წანას. ართ წანაშ უკულ სარგონიშ სქუაქ სინახერიბიქ ახალ ნანანოღათ გეგმაცხადჷ ნინევია, ნამუთ თიქ ძალამ მაახალჷ დო გუძინჷ. ჯვ. წ. 671 წანას, მაფა ასხარდონქ ქიდეკინჷ ეგვიპტე. ჸათეთ ასურეთიქ უკაბეტაშ ტერიტორიულ ექსპანსიას მიოჭირინუ. ასურბანიფალიშ ღურაშ უკულ, ნეო-ასურულ იმპერიაქ მალას აკოციუ. თეშ ართ-ართ ბაძაძ რდჷ ბაბილონიშ პრობლემაშ უგნუჭყვიდუა. ბაბილონარეფქ ანდაშა ეარყეს სარგონიდეფიშ მეხჷ. ჯვ. წ. 625 წანას ნაბოპალასარიქ მანწყუ ახალ არყება. ჯვ. წ. 615/614 წანას, მიდიარეფქ კიაქსარიშ დუდალათ ასურეთშა გენშეჭკირეს. შედეგო ბაბილონეთიქ დო მიდიაქ მოჯალაგეს ასურეთიშ იმპერია. ჯვ. წ. 614 წანას, აშურ გორჩვეს, ჯვ. წ. 612 წანას, ქჷდანთხუ ნინევიაქ. ასურეთიშ ეკონია გამაგე აშურუბალიტ II სიტუაციაშ გაუჯგუშებას ოცადუდჷ, მარა ჯვ. წ. 609 წანას თინა დამარცხეს.

უკულიან ბორჯი
ასურეთიშ იმპერიაშ დონთხაფაშ უკული, მიჯალაგჷ უკაბეტაშ ნოღეფქ აშურქ, ქალხუქ დო ნინევიაქ. მახორუეფქ ხოლო თექ ბრელქ ვადოსქიდჷ. ჯვ. წ. მაამშვა ოშწანურას გეშალჷ აქადურ ნინაშ ასურულ დიალექტიქ. თინა დოთირუ არამეულ ნინაქ. ახალ ბაბილონიშ უკულ, ასურეთიშ ტერიტორია შხვადოშხვა იმპერიეფიშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ. აქამენიანეფიშ იმპერიაშ აკოდგინალუას, ასურეთ ართ-ართ პროვინციას წჷმარინუანდუ. აქემენიანეფ პროვინციაშ დინოხოლენ საქვარეფს აქტიურო ვაკათჷდეს. ჸათეშ გეშა, ჭიჭეთ მიჸონიერჷ ასურულ კულტურაქ, დირთჷ აშურიშ კულტიქ. სელევკიდეფიშ გამაგალაშ ბორჯის (ჯვ. წ. IV ოშწანურაშ ეკონია ბორჯიშე ჯვ. წ. II ოშწანურაშ შქა პერიოდშახ) ასურეთიშ ჯვეშ ნოღეფქ აშურქ, ქალხუქ, ნინევიაქ, თაშნეშე ანდა ოფუტექ მიახალჷ, გიძინჷ დო მიჸონიერჷ. ჯვ. წ. მაჟირა ოშწანურაშე ასურეთ ქიდეკინჷ პართიაქ. ახ. წ. I-III ოშწანურეფს ასურეთიქ კაბეტ ეკონომიკურ წჷმოძინეფს მიოჭირინუ. მაჟირა ოშწანურას რესტავრაცია გუკეთეს აშურიშ ჯვეშ ოხვამეს. კულტურულ პეულუაშ ხანაქ გეთუ მასუმა ოშწანურას, მუჟანსჷთ სასანიანეფქ გორჩვეს დო მოჯალაგეს აშურ დო ნოღაშ მახორობა ხოლო ონტინეს. 

ახ. წ. მაართა ოშწანურაშე ასურალეფიშ უმენტაშობაქ გექირსიანჷ. მარა ექი-აქო იშენ დუმთმოსქიდუდჷ ჯვეშ მესოპოტამიურ რელიგია. გვიან რელიგიურ მოტივეფით ასურალეფს თხოზუდეს ჰულაგუიანეფი, თემურიდეფი, ოსმალეფი. ნაციონალისტ ოსმალეფქ, ასურალეფს გენოციდ ხოლო მუნწყის. შედეგო ანთასობათ ასურალ გოჭყვიდეს.

ლიტერატურა
 Radner, Karen (2015). Ancient Assyria: A Very Short Introduction. Oxford University Press. 
 Frahm, Eckart (2023). Assyria: The Rise and Fall of the World's First Empire. Bloomsbury.

კატეგორია:ასურეთი
კატეგორია:ასურეთიშ ისტორია