აცტეკური კალენდარი

აცტეკური კალენდარი თაშნეშე აცტეკეფიშ კალენდარი — ბორჯიშ გოზჷმუაშ სისტემა, გჷმირინუაფუდეს მესოამერიკულ კათეფი. მაართაშე თე სისტემა უღუდეს ოლმეკეფს, დოხოლაფირო, 3500 წანაშ კინოხ, მუშ შედეგო თიქ გიფაჩჷ ცენტრალური მექსიკაშ კულტურეფს დო კათეფს შქას, თინეფს შქას: მაიას, საპოტეკეფს დო აცტეკეფს.

კალენდარი აკმოდირთუდჷ ჟირი პარალელური ციკლიშე: საარო 365-დღალამი ჰიუპოუალი (, მუთ შანენს „წანეფიშ კოროცხუას“, ომანგჷ მაიაშ კალენდარ ხააბის) დო რიტუალური 260-დღალამი ტონალპოუალი (, მუთ შანენს „დღალეფიშ კოროცხუას“ ვარდა „ბედჭარაშ კოროცხუას“, ომანგუ მაიაშ კალენდარ ცოლკინუს). ჰიუპოუალი დო ტონალპოუალი ართიანს უხვადუდეს ირ 52 წანმოწანაშე ართშა დო აკმოქიმინუნდჷ თ.გ. „ოშწანურას“, ნამუსჷთ „ახალი დაჩხირი“ ჯოხოდჷ. აცტეკეფს წანდეს, ნამჷ-და ირ 52-წანიანი ციკლიშ დალიას, ორენს ოშქურანობა ომურქუდჷ, თეშ გეშა ახალი ციკლიშ დოჭყაფას დიდი დღახუეფით დჷთმოხვადუდეს. ოში „ოშწანურა“ აკმადგინანდჷ 5200-წანიან ერას, ნამუსჷთ ჯოხოდჷ „ბჟა“. თე სისტემეფიშ მეჯინათ, ასე ჩქი ბცხოვრენთ მახუთა ერას, „ოთხ დიხაშნწალუას“, ნამუშ "ბჟა" რე ღორონთი ტონატიუ.

აცტეკეფს მიოჩქჷდეს, ნამჷ-და ჟირხოლო კალენდარს ღორონთიერი გოჭყაფა უღუდჷ: მაართას მითმურსხუანდეს კეცალკოატლის, მაჟირას — ოჰომოკოს დო სიპაკტონალს, ასტროლოგიაშ დო კალენდარეფიშ ღორონთეფწკჷმა. 

კალენდრული წანმოწანა იჭყაფუდჷ ბჟაეიოლურ ჰორიზონტის პლეადეფიშ გჷმორჩქინაწკჷმა ართო.


 საერო კალენდარი 

საერო კალენდარიშ ოსხირო ეჭოფილი რდჷ ბჟაშ წანმოწანა. თე კალენადრიშ მეშქაშობათ აცტეკეფი გებულენდეს თარიღეფს დო თი რიტუალეფიშ დო ცერემონიეფიშ ხანგჷნძობას, ნამუთ ოფუტეშ მეურნობაწკჷმა რდჷ მერსხილი. კალენდარი აკმოდირთუდჷ 18 თუთაშე, ირს 20 დღათ. ხუთი დღა აკმადგინანდჷ ართ მარას. წანმოწანა ასტრონომიულიშ ომანგე ქოჸოფედჷკონ, წანაშ ბოლოს უძინანდეს ნემონტემეფს — 5 ცაიორ დღას.

ნარკი წანმოწანაშ პრობლემა იჭკირუდჷ ირ ოთხ წანმოწანას ართი დღაშ გომაჟირაფათ. გრიგორიანულ კალენდარწკჷმა ზუსტი წოროფარდობაშ აკოქიმინუაქ ვემიხუჯინჷ, მარა მიარე ავტორი ვარაუდენს, ნამჷ-და აცტეკეფიშ წანმოწანა ფურთუთაშ მაართა დღალეფს იჭყაფუდჷ. 

ჰიუპოუალიშ წანა ეთმეჭოფუნდჷ ართ-ართ ჯოხოდვალაშ თი 52 კომბინაციაშე, ნამუთ აკმოდირთუდჷ 1-შე 13 რიცხუეფიშ დო ტონალპოუალიშ ოთხი სიმბოლოშე (ქოძირით გიმე): კალი (ჸუდე), ტოჩტლი (ყურდგელი), აკატლი (ლარჭემი), ტეკპატლი (კაჟი). სამნაგათ, ერნან კორტესიქ აუხვადჷ მონტესუმა II-ს 1-ა ლარჭემიშ მა-8 ბორიაშ წანას (ანუ 1519 წანაშ 8 გერგობათუთას). 

№თუთაშ ჯოხომაფორალი ღორონთი დო რიტუალეფი1ატლკაუალო (წყარიშ მეჭყვიდუა)ტლალოკი, ჩალჩიუტლიკუებაღანეფიშ მსხვერპლო შეწირუა წყარიშ ღორონთიერეფშო2ტლაკაჰიპეუალისტლი (ადამიერეფიშ გოტყაბარუა)ჰიპე-ტოტეკიმალიმორეფიშ მსხვერპლო შეწირუა; ქურუმიშ სხაპუა გოტყაბარელჷ ტყებწკჷმა3ტოსოსტონტლი (მორჩლი სიკურცხე)კოატლიკუე, ტლალოკიმსხვერპლიშ კანიშ ნთხორუა, ბაღანეფიშ მსხვერპლო შეწირუა4უეიტოსოსტლი (დიდი სიკურცხე)სენტეოტლი, ჩიკომეკაკოატლიახალი ლაიტიშ კურთხუა; ძღაბიშ მსხვერპლო შეწირუა5ტოჰკატლი (გოლოფა)ტესკატლიპოკა, უიცილოპოჩტლიღორონთიერეფიშ გჷმოხანტუალობეფიშ მსხვერპლო შეწირუა6ეცაკლუალისტლი (ოჭკომალი ლაიტშე დო ხაჯიშე)ტლალოკიწყარიშ ღორონთიერეფიშ გჷმოხანტუალობეფიშ რიტუალური შქვიდაფა; რიტუალური გჷმობონუეფი დო სხაპუა7ტეკუილუიტონტლი (ღორონთიერეფიშ მორჩილი შუმჭკომი)ჰუიჰტოჩიუალი, ჰოჩიპილიღორონთირეფიშ გჷმოხანტუალობეფიშ მსხვერპლო შეწირუა8უეიტეკუიუტლი (ღორონთირეფიშ დიდი შუმჭკომი)ჰილონენიახალნორდი ლაიტიშ ოსურღორონთიშ დღახუ9ტლაჰოჩიმაკო (პიოლეფიშ დაბადება)უიცილოპოჩტლიღორონთეფიშ არძა გჷმოხანტუალა ისქვამებუ პიოლეფიშ გვჷრგვინეფით. ლაიტიშ წკარეფით დო ინდურიშ შუმჭკომი.10ჰოკოტლუეცი (ჸოფიერობაშ დონთხაფა)  უეიმიკაიუიტლი (ღურელეფიშ დიდი შუმჭკომი)ჰიუტეკუტლირიტუალური რკინება; დაჩხირიშ ღორონთეფშო მსხვერპლიშ შეწირუა (მსხვერპლიშ ჭუალა).11ოჩპანისტლი (შარაშ ხუშუა)ტლასოლტეოტლიჸუდეეფიშ დო შარეფიშ ხუშუა; ლჷმაშ იმიტაცია12ტეოტლეკო (ღორონთეფიშ დორთინა)ტესკატლიპოკაღორონთეფიშ დიხაუჩაშა დორთინაშ პატიოცემელო მიგომორძგუე ცერემონიეფი; რიტუალური შუმაფა, დაჩხირამი მსხვერპლეფშეწირუეფი 13ტეპეიუიტლი (გვალეფიშ შუმჭკომი)ტლალოკიცერემონიეფი, ნამუთ მენძღვიებული რე გვალაშ ჭვემეფიშ ღორონთეფშო. ადამიერული მსხვერპლეფშეწირუეფი დო რიტუალური კანიბალიზმი14კეჩოლი (ძვირფასი ბურდღა)მიჰკოატლი-კამაჰტლირიტუალური მეჯინობა; ნომეჯინუშ მსხვერპლო შეწირუა დო რიტუალური შუმჭკომი15პანკეცალისტლი (შილაშ ეკინა)უიცილოპოჩტლიჸუდეეფი დო ჯალეფი ისქვამებუ ქაღარდიშ შილეფით; პროცესია; მასობური მსხვერპლეფშეწირუეფი16ატემოსტლი (წყარეფიშ გიმოშქუმალა)ტლალოკიწყარიშ ღორონთეფიშ საპატიცემო დღახუ; ბაღანეფიშ დო ჭკოლარეფიშ მსხვერპლო შეწირუა17ტიტიტლი (გოზინდუა)ილამატეკუტლიჭვემაშ გჷმაჭანაფალი მაგიური რიტუალეფი; ოსურეფიშ ლახუა,  ჭაშ ტომარეფით ოსურეფიშ ლახუა, თშ ნამჷ-და თინეფი ინგარდანი18ისკალი (ღურელეფიშ ჩხონაფა)ჰიუტეკუტლიღორონთეფიშ ფიგურეფიშ გჷნოკეთება ამარანტიშ ცომიშე; ტამალესეფით დო ჩანარეფით შუმჭკომინემონტემი (ცაიორი დღალეფი)ხუთი დღა რიტუალეფიშ დო პოსტეფიშ უმუშო.

 წიმინდე კალენდარი 

საერო კალენდარიშ მოხ, აცტეკეფი გჷმირინუანდეს წიმინდე კალენდარ ტონალპოუალის ხოლო. თე წიმინდე კალენდარქ დინიჭარჷ „დღალეფიშ წინგშა“, ტონალამატლის, ნამუთ წჷმარინუანდჷ მესოემარიკულ კოდექსის ტყებიშ ვარდა ქერქიშ ქარღადის, ნამუშ ოსხირს პაპა „ტონალპოუკე“ ადგინენდჷ ჰოროსკოპის დო კოროცხუნდჷ ჯგირმაკორინე დო გლახამაკორინე დღალეფს.

ირ დღას იშანუანდჷ რიცხუეფიშ კომბინაცია 1-შე 13-შახ დო დღალეფიშ 20 შანშე ართ-ართი, თეშნერო ირ დღას მუში უნიკალური ეშანუა უღუდჷ. გვალო თეჯგურა 260 კომბინაცია არსებენს, მუთ საბოლოოთ 260-დღალამი წიმინდე წარმოწანას ირზენს. ახალი დღაშ დოჭყაფაშე თარიღის აძინუდჷ ართამი და ახალი შანი. თეშნერო, მაართა მარა იჭყაფუდჷ დღა 1-ა ნიანგის, უკული გეჸუნდჷ მა-2 ბორია, მა-3 ჸუდე, მა-4 ხვილარი დო თაშ უკული დღა მა-13 ლარჭემშახ. თეშ უკული რიცხუეფი იმაჟირებუდჷ, შანეფი რანწკიშ მეჯინათ ინწკარუდჷ: მაჟრა მარა იჭყაფუდჷ 1-ა იაგუარს დო ითებუდჷ მა-13 ქალას დო თ.უ. ხვალე 260 დღაშ უკული (13×20) არძა რიცხუ დო სიმბოლო უხვადუდჷ დო იმაჟირებუდჷ კომბინაცია 1-ა ნიანგი.

კოროცხუნდეს, ნამჷ-და ირ სიმბოლოს მართჷნდჷ ღორონთი ვარდა ოსურღორონთი, პარალელურო თინეფი მერსხილი რდეს ჰორიზონტიშ კუნთხუეფწკჷმა (სათიშ ისინდიშ სააწმარენჯით, ბჟეიოლიშ კუნთხუშე, სოიშე ბჟა ეშმურსჷნ). 13-დღალამ ბუნას ჯოხოდჷ ტრესენა (trecena,  — ვითოსუმი). ირ თეჯგურა ბუნას მუში მაფორალი ჸუნდუ  ღორონთიერეფშე.

 დღალეფიშ ჯოხოეფი 
დღალეფიშ ჯოხოეფი (სათიშ ისინდიშ სააწმარენჯოთ):
 სიპაკტლი — ნიანგი
 ეჰეკატლი — ბორია
 კალი — ჸუდე
 კუეცპალინი — ხვილარი
 კოატლი — გვერი
 მიკისტლი — ქალა (ღურა)
 მასატლი — ირემი
 ტოჩტლი — ყურდგელი
 ატლი — წყარი
 იცკინტლი — ჯოღორი
 ოსომატლი — ქია
 მალინალი — ოდიარე (ორთა)
 აკატლი — ლარჭემი
 ოცელოტლი — იაგუარი (ოცელოტი)
 კუაუტლი — არწი
 კოსკაკუაუტლი — ფსივი
 ოლინი — ყარაფი  (დიხაშნწალუა)
 ტეკპატლი — კაჟი (კაჟიშ ხამუ)
 კიაუიტლი — ჭვემა
 ჰოჩიტლი — პიოლი

 დღალეფიშ შანეფი 
კალენდარი ტონალპოუალი კოროცხჷნს  დღალეფიშ 20 შანს. თინეფიშ გჷმოხანტუაშ მუსხირენ ვარიანტი არსებენს. გიმე მოჩამილი რე შანეფი მალიაბეკიანოშ კოდექსიშე.

 სიმბოლო ჯოხო ნაუატლიშა  ღორონთიერობა  ნოთანგი  ჰორიზონტიშ კუნთხუ 50px  Cipactli  ტონალტეკუტლი  ნიანგი  ბჟაეიოლი 50px  Ehēcatl  კეცალკოატლი  ბორია  ოორუე 50px  Calli  ტეპეიოლოტლი  ჸუდე  ბჟადალი 50px  Cuetzpalin  უეუეკოიოტლი  ხვილარი  ობჟათე 50px  Cōhuātl  ჩალჩიუტლიკუე  გვერი  ბჟაეიოლი 50px  Miquiztli  ტეკისტეკატლი  ქალა ღურა  ოორუე 50px  Mazātl  ტლალოკი  ირემი  ბჟადალი 50px  Tōchtli  მაიაუელი  ყურდგელი  ობჟათე 50px  Ātl  ჰიუტეკუტლი  წყარი  ბჟაეიოლი 50px  Itzcuintli  მიკტლანტეკუტლი  ჯოღორი  ოორუე 50px  Ozomahtli  ჰოჩიპილი  ქია  ბჟადალი სიმბოლო ჯოხო ნაუატლიშა  ღორონთიერობა  ნოთანგი  ჰორიზონტიშ კუნთხუ 50px  Malīnalli  პატეკატლი  ორთა  ობჟათე 50px  Ācatl  ტესკატლიპოკა  ლერწამი  ბჟაეიოლი 50px  Ocēlōtl  ტლასოლტეოტლი  ოცელოტიიაგუარი  ოორუე 50px  Cuāuhtli  ჰიპე-ტოტეკი  არწი  ბჟადალი 50px  Cōzcacuāuhtli  იცპაპალოტლი სვავი  ობჟათე 50px  Ollīn ჰოლოტლი  ყარაფიდიხაშნწალუა  ბჟაეიოლი 50px  Tecpatl  ჩალჩიუტოტოლინი  კაჟიკაჟიშ ხამუ  ოორუე 50px  Quiyahuitl  ჩანტიკო  ჭვემა  ბჟადალი 50px  Xōchitl  ჰოჩიკეცალი  პიოლი  ობჟათე

ბორიაშ დო ჭვემაშ შანეფი ომანგჷ ბორიაშ ღორონთი ეჰეკატლიშ დო ჭვემაშ ღორონთი ტლალოკიშ გჷმოხანტუალეფს.

 ტრესენეფი 
ირ ტრესენას 260-დღალამი ციკლიშე ომანგუ მუში ღორონთიერობა:

 ტრესენა  ღორონთიერობა 1 ნიანგი — 13 ლარჭემი  ომეტეოტლი 1 იაგუარი — 13 ქალა  კეცალკოატლი 1 ირემი — 13 ჭვემა  ტეპეიოლოტლი 1 პიოლი— 13 ოდიარე  უეუეკოიოტლი 1 ლერწამი — 13 გვერი  ჩალჩიუტლიკუე 1 ქალა — 13 კაჟი  ტონატიუ 1 ჭვემა — 13 ქია  ტლალოკი 1 ოდიარე — 13 ხილარი  მაიაუელი 1 გვერი — 13 დიხაშნწალუა  ჰიუტეკუტლი 1 კაჟი — 13 ჯოღორი  მიკტლანტეკუტლი ტრესენა  ღორონთიერობა 1 ქია — 13 ჸუდე  პატეკატლი 1 ხვილარი — 13 ყურშუფი  იცტლაკოლიუკი 1 ყარაფი — 13 წყარი  ტლასოლტეოტლი 1 ჯოღორი — 13 ბორია  ჰიპე-ტოტეკი 1 ჸუდე — 13 არწი  იცპაპალოტლი 1 სვავი — 13 ყურდგელი  ჰოლოტლი 1 წყარი — 13 ნიანგი  ჩალჩიუტოტოლინი 1 ბორია — 13 იაგუარი  ჩანტიკო 1 არწი — 13 ირემი  ჰოჩიკეცალი 1 ყურდგელი — 13 პიოლი  ჰიუტეკუტლი

 მაართაწყუეფი 


 ლიტერატურა 
 Caso, Alfonso, Los Calendarios Prehispánicos. México: Universidad Nacional Autónoma de México, 1967 г.
 Piña Garza, Eduardo, Aritmética del tonalpohualli y del xiuhpohualli . Estudios de cultura Náhuatl, ISSN 0071-1675, № 30, 1999 г., с. 257—266.
 León-Portilla, Miguel, Mitos de los orígenes en Mesoamérica. Arqueología Mexicana, № 56, с. 20-27.

 რესურსეფი ინტერნეტის 
 აცტეკეფიშ კალენდარი
 თეხანური კალენდარიშ დო აცტეკეფიშ კალენდარიშ რცხი(pdf)

კატეგორია:აცტეკეფი
კატეგორია:აცტეკეფიშ მითოლოგია
კატეგორია:კალენდარი
კატეგორია:კოლუმბიშახიანი კულტურეფი
კატეგორია:აცტეკეფიშ კალენდარი