ვენესუელა

ვენესუელა (; ოფიციალურო ვენესუელაშ ბოლივარულ რესპუბლიკა () — სახენწჷფო ობჟათე ამერიკაშ ოორუე წყარპიჯის, ნამუთ აკმოდირთუ კონტინენტურ სქირონშე დო კარიბიშ ზუღას მადვალუ ანდა კაბეტ დო მორჩილ კოკშე. ქიანაშ ფართობ რე 912,050 კმ², 2024 წანაშ მუნაჩემეფით მახორობაშ მუდანობა 31.3 მილიონს აკმადგინანს. ნანანოღა დო უკაბეტაშ ურბანულ აგლომერაცია რე კარაკასი. კონტინენტურ ტერიტორიას ოორუეშე ომძღჷ კარიბიშ ზუღა დო ატლანტიშ ოკიანე, ბჟადალშე უხურგანს კოლუმბია, ობჟათეშე — ბრაზილია, ოორუე-ბჟაეიოლშე — ტრინიდადი დო ტობაგო, ბჟაეიოლშე — გაიანა. ვენესუელა აკმოდირთუ 23 შტატშე, ნანანოღაშ ოლქშე დო ქიანაშ წყარპიჯის მადვალ კოკეფიშ ფედერალურ ოპალუეფშე. ვენესუელა ლათინურ ამერიკაშ ართ-ართ არძაშე ურბანიზებულ ქიანა რე; ვენესუელარეფიშ კაბეტ უმენტაშობა ოორუეშე მადვალუ ნოღეფს დო ნანანოღას ოხორანს.

1522 წანას ესპანეთიქ ვენესუელაშ ტერიტორიაშ, აბანობურ მახორობაშ აწორინალაშ ფონს, კოლონიზაცია იქჷ. 1811 წანას, თიქ გჷნირთუ ართ-ართ პირველ ესპანურ-ამერიკულ ტერიტორიათ, ნამუქჷთ ესპანეთშე ზოხორინალა გჷმაცხადუ დო კოლუმბიაშ პირველ ფედერალურ რესპუბლიკაშ (კაბეტ კოლუმბია) ნორთო გჷნირთუ. 1830 წანას რსულნებამ სუვერენულ სახნწჷფოთ გჷნირთუ. მა-19 ოშწანურაშ განწეხანს, ვენესუელაქ პოლიტიკურ არიაშ დო ავტოკრატიაშ ოკიბირალო გჷნირთუ, მა-20 ოშწანურაშ შქა პერიოდშახ — რეგიონალურ ოურდუმე დიქტატორეფიშ დომინირება იგჷნძორებუდუ. 1958 წანაშე ქიანას დემოკრატიულ თარობეფიშ სერია ჸუნდუ, გიმნარკიშ მოხ, მუჟანსჷთ რეგიონიშ უმენტაშ ნორთის ოურდუმე დიქტატურეფ გამაგენდეს დო თე ბორჯ ეკონომიკურ ჯგირობუათ იხასიათებუდუ.

1980-იან დო 1990-იან წანეფს, ეკონომიკურ შოკეფქ გჷმიჭანუ შანულამ პოლიტიკურ კრიზისეფ დო ფართომასშტაბამ სოციალურ არია, თინეფს შქას 1989 წანაშ კარაკასოშ ზისხირამ არია, 1992 წანას, ჟირ მინორთაფაშ ცადება დო 1993 წანას, პრეზიდენტიშ იმპიჩმენტ სახენწჷფო ფარაშ ატებაშ ბრალებათ. რინელ პარტიეფიშოთ ნდებაშ რკებაქ გჷმიჭანუ 1998 წანაშ ვენესუელაშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფი, ნამუქჷთ გჷნირთუ ბოლივარულ რევოლუციაშ კატალიზატორო, ნამუქჷთ დიჭყჷ 1999 წანაშ დჷმარსხუაფალ ყარუათ, სოდე ჭარჷ დო რატიფიცირებუქ იყუ ვენესუელაშ ახალ კონსტიტუციაქ. თარობაშ პოპულისტურ სოციალურ ჯგირობუაშ პოლიტიკაქ გეჸონიერ ნაფთობიშ ფასეფიშ ძინათ, სოციალურ ხარჯეფიშ ობორჯე მოძინათ, დო რეჟიმიშ ორდოიან წანეფს ეკონომიკურ უწორწალაშ დო სიდარარაშ დარკებათ მარა, სიდაღარაქ უწაიათ მიძინჷ 2010-იან წანეფს.Charlie Devereux & Raymond Colitt. 7 March 2013.  2013, 2018 დო 2024 წანეფიშ საპრეზიდენტო გიშაგორუეფ ფართოთ რდჷ ონირზე, ოპოზიციაშ კანდიდატეფ ოჭოფეს ვარ-და გეგნახორუეს.https://2017-2021.state.gov/a-democratic-crisis-in-venezuela/https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/07/standing-with-the-venezuelan-people-one-year-after-yet-another-sham-election თექ ფართომასშტაბამ პროტესტ დო ერეფოშქაშე გადღანება გჷმიჭანუ, ნამუქჷთ ხოლო ართ ერუანულ კრიზის გჷმიჭანუ, ნამუთ ასეშა იგჷნძორებუ. 2026 წანას, ააშ-ქ პრეზიდენტ ნიკოლას მადურო ოჭოფუ. ააშ-ქ გჷმაცხადუ, ნამჷ-და „ქიანს გამაგენს“ თეიშახ, სოიშახ ვენესუელას ობორჯე ადმინისტრაცია დირსხუაფჷნ.

ვენესუელა ოფიციალურო რე ფედერალურ საპრეზიდენტო რესპუბლიკა, მარა ჩავესიშ დო მადუროშ ადმინისტრაციეფიშ ბორჯის, დემოკრატიულ რეცესიაქ მოხვადჷ დო ავტორიტარულ სახენწჷფოთ გჷნირთუ. პრესაშ დუდიშულაშ, ომენორალე დუდიშლეფიშ დო კორუფციაშ კონტროლიშ ერეფოშქაშე მაძირაფალეფს ქიანა დაბალ ფასებას ღებულენს. ვენესუელა წუმმაძინალ ქიანა რე, ნამუსჷთ მოსოფელს ნაფთობიშ უკაბეტაშ ჩინებულ ოზირუეფით გიშეგორუაფუ დო ნაფთობიშ ართ-ართ მაჸვენჯ ექსპორტიორ რე. კინოხ ქიანა ოფუტე-ომეურნე პროდუქტეფიშ, თიჯგურეფიშ, მუჭომით რე ყავა დო კაკაო, უმწუძინუ ექსპორტიორ რდჷ, მარა ნაფთობიქ უწაიათ მიპალუ დომინირება ექსპორტის დო სათარობო მიშნაველეფს. ვენესუელაშ სტაგნაციაშ თარ სამანჯელეფ რე: რეკორდულ ჰიპერინფლაცია, თარ მეკონ-მოკონიშ დეფიციტი, უმუშერობა, სიდაღარა, ლახარეფი, ბაღანეფიშ მაღალ ღურალა, ოჩამურიშ უბაღურობა, ორთაშ თხილუაშ პრობლემეფი, მონკა კრიმინალ დო ფართას მოდვალირ კორუფცია. ააშ-იშ სანქციეფქ დო ხურგაშ გალენურ ვენესუელურ აქტივეფიშ გილამწყუმაქ ქიანას 24-30 მილიარდ დოლარ ქუდუზოჯჷ. თე ფაქტორეფქ ვენესუელას გეგმიჭანჷ ტოლვილეფიშ კრიზისი, ნამუქჷთ 2025 წანაშ მესიშ მუნაჩემეფით, 7.9 მილიონშე უმოს ადამიანქ ქიდიტჷ ქიანა. 2017 წანაშო, საკრედიტო რეიტინგიშ სააგენტოეფქ, ვენესუელა ვალეფიშ გინოგაფაშ დეფოლტო გეგმაცხადეს. ვენესუელაშ კრიზისიქ ხე ქეშუნწყუ ადამიერიშ ნებეფიშ დგომარობაშ უწაიათ გაუფრაშებას.

 გეოგრაფია 
ვენესუელას კლიმატი ზარხულს ეკვატორული ჰავაშ მასეფით დო ზოთონჯის პასატური სქირე ბორიეფით იხასიათებუ. წანმოწანაშ მალობას ტემპერატურა მერკეთ ითირუ. ქიანაშ წყარპიჯი აბანეფი იშხვავებუ ჩხე დო მაღალი ლენჭამი ჰაერით, ემაღალაფირ აბანეფს ტემპერატურა უმოსი დაბალიე, დო უჯგუში ხემანწყუ პიჯალეფიე ადამიერიშ დახორინალო. 
თეშ გეშა რე ქიანაშ არძა უდიდაში ნოღა, ზუღაშ დონეშე 600 მეტრაშე  1850 მეტრაშახ იდვალუაფუ. 1800 მეტრაშ ეშე კლიმატი უმოს მორგილე რე. 3000 მეტრაშ ეშე თიჯგუა ჩხურუე, ნამდა დიხაშხანდუა პრაქტიკულო ვეშილებე, დო თეჯგუა აბანეფს, ოფუტეშ მეურნობაშ თარ გვარობაშ ოხანდე - შხურეფიშ ჭყიშუა რე. 
ქიანაშ ტერიტორიაშ სუმი ნაანთხალიშ მეტი იხასიათებუ ჭვემეფიშ სეზონით, ნამუთ იჭყაფუ მესის დო იგინძორებუ გერგობათუთაშახ. სქირე სეზონი იგინძარებუ ქირსეთუთაშე პირელშახ.

 ისტორია 

 მახორობა 
ვენესუელაშ მახორობა — 27 635 743 ადამიერი (2011)

წანმოწანური ძინა — 1,5 %;

დაბადება — 20, 1000=შო (ფერტილურობა — 2,5 დაბადებული ართ ოსურშე, ჩქიჩქუეფიშ ღურა — 21 , 1000=შე);

ღურა — 5 , 1000-შე;

მახორობაშ თელარაშ ოშქაშე მუდანობა — 70,84 წანა ქომოლკათაშო, 77,17 წანა ოსურკათაშო;

იმუნოდეფიციტური ვირუსით დალახება (აივ) — 0,7 % (2001 წანაშ ფასებათ).

ეთნორასობური აკოდგინალუა: მეტისეფი — 67 %, ევროპალეფი (ესპანარეფი, იტალიარეფი, პორტუგალიარეფი, გერმანალეფი, ფრანგეფი) — 21 %, აფრიკალეფი — 10 %, ინდიარეფი — 2 %.

ჭარუა-კითხირიშ რჩქინა — 95 % (2005—2008 წანეფი).

ნოღაშ მახორობა — 93 % (в 2008).

 პოლიტიკა 
ვენესუელაშ პრეზიდენტი ეშმიგორუაფუ არძაკათური ხონარიშ მეჩამათ ხონარეფიშ უბრალო უმენტაშობათი დო რე სახენწჷფოშ დო თარობაშ მადუდე რე. პრეზიდენტიშ ეშმეგორუ 6 წანათ. ართ კოჩის ბრელშა შეულებუ პრეზიდენტობა. პრეზიდენტი დჷთმარინუანს ვიცე-პრეზიდენტის, გინმოჭყვიდუნს თარობაშ აკოდგინალუას დო სტრუქტურას, დო დჷთმარინუანს თეშ მაკათურეფს პარლამენტიშ თანხმუათ.

პრეზიდენტის უღუ ოკანონდუმადვალე ინიციატივეფიშ ნება დო შეულებუ წუმარინუას მიმალი კანონდვალაშ თირუაშ საქვარი, მარა თიშ ზიტყვასქვილქ შილებე ვარაფილქ იჸუას პარლამენტიშ უბრალო უმენტაშობაშე.

ვენესუელაშ ართპალატამი პარლამენტი — ერუანული ანსამბლეა (Asamblea Nacional) — ეკმოდირთუ 165 მაკათურშე. 162 მაკათური ეშმიგორუაფუ პროპორციულ-ერკებულურ სისტემათ მიარემანდატურ აბანეფს, თენეფს შქას 97 პროპორციულო, დო 65 — პარტიულ ენარკებუთი. დოსქილადირი 3 აბანი რეზერვირებულიე ვენესუელაშ ჯინჯიერ კათაშ წუმამარინაფალეფშო. მაკათურეფიშ მაღალიშ ვადა — 5 წანა. მაკათურეფს შეულებუნა მაქსიმუმ სუმშა ქიყარან კენჭი.

უმაღალაში სასამართალო ორგანო — იუსტიციაშ უმაღალაში ტრიბუნალი (Tribunal Supremo de Justicia). თეშ მაგისტრატეფს პარლამენტი 12-წანიანი მაღალობათ ეშმაგორუნს.

საქორთუოს დო ვენესუელაშ შქას დიპლომატიურ ურთიართობეფქ 2008 წანას მეჭყორდჷ, საქორთუოშ ოკუპირებული ტერიტორიეფიშ: აფხაზეთიშ დო ცხინვალიშ რეგიონიშ (თაშ ჯოხოდვალირი ობჟათე ოსეთი) სახენწჷფოთ აღიარაფაშ გეშა. 

 ადმინისტრაციული გორთუალა 

ვენესუელა ადმინისტრაციულო ირთუ:
 23 შტატო (estados): ამასონასი, ანსოატეგი, აპურე, არაგუა, ბარინასი, ბოლივარი, გუარიკო, დელტა-ამაკურო, სულია, კარაბობო, კოხედესი, ლარა, მერიდა, მირანდა, მონგასი, ნუევა-ესპარტა, პორტუგესა, სუკრე, ტაჩირა, ტრუხილიო, ფალკონი, იარაკუი;
 + ვენესუელაშ შტატეფი, ფედერალურ აბანეფი დო ფედერალური ოპალუეფი
   ნომერი რუკას
  ჯოხოდვალა
  შილა
  გერბი
  ადმინისტრაციული ცენტრი
  ფართობი, კმ²
  მახორობა (2007), ად.
  მახორობაშ მეჭედალა, ად./კმ²
  რუქას /რეგიონი
   1  ამასონასიAmazonas  პუერტო-აიაკუჩოPuerto Ayacucho  180 14519,65%   142 2000,52%  0,79  80pxგაიანური
   2  ანსოატეგიAnzoátegui 70px50px ბარსელონაBarcelona  43 3004,72%  1 477 9005,38%  34,13 80px ოორუე-ბჟაეიოლი
   3  აპურეApure  70px  სან-ფერნანდო-დე-აპურეSan Fernando de Apure  76 5008,35%  473 9001,72%  6,19  80px ლიანოსური, პაესიშ მუნიციპალიტეტი (Páez) ანდეფიშ რეგიონს 
   4  არაგუაAragua  70px  50px  მარაკაიMaracay  7 0140,77%  1 665 2006,06%  237,41  80px ცენტრალური
   5  ბარინასიBarinas  70px  ბარინასიBarinas  35 2003,85%  756 6002,75%  21,49  80pxანდეფიშ რეგიონი 
   6  ბოლივარიBolívar  70px  50px სიუდად-ბოლივარიCiudad Bolívar  238 00025,96%  1 534 8005,58%  6,45  80pxგაიანური
   7  კარაბობოCarabobo  70px ვალენსიაValencia  46500,51%  2 227 0008,10%  478,92  80pxცენტრალური
   8  კოხედესიCojedes  70px  სან-კარლოსიSan Carlos  14 8001,61%  300 3001,09%  20,29  80pxცენტრალური 
   9  დელტა-ამაკუროDelta Amacuro  70px  ტუკუპიტაTucupita   40 2004,39%  152 7000,56%  3,80  80pxგაიანური 
   10 ფალკონიFalcón  70px  კოროCoro  24 8002,71%  901 5003,28%  36,35  80pxცენტრალურ-ბჟადალური
   11 გუარიკოGuárico    50px  სან-ხუან-დე-ლოს-მოროსიSan Juan De Los Morros  64 9867,09%  745 1002,71%  11,47  80pxლიანოსური 
   12 ლარაLara  70px  50px  ვარკისიმეტოBarquisimeto  19 8002,16%  1 795 1006,53%  90,66  80pxცენტრალურ-ბჟადალური  
   13 მერიდაMérida  70px  50px  მერიდაMérida  11 3001,23%  843 8003,07% 74,67  80pxანდეფიშ რეგიონი
   14 მირანდაMiranda  70px  50px  ლოს-ტაკესი Los Teques  7 9500,87%  2 857 90010,40%  359,48   80pxნანანოღური
   15 მონგასიMonagas  70px  მატურინიMaturín  28 9003,15%  855 3003,11%  29,60  80pxოორუე=ბჟაეიოლური
   16 ნუევა-ესპარტაNueva Esparta  70px  ლა-ასუნსიონიLa Asunción  11500,13%  436 9001,59% 379,91  80pxკოკიშური 
   17 პორტუგესაPortuguesa  70px  გუანარეGuanare  15 2001,66%  873 4003,18%  57,46  80pxცენტრალურ-ბჟადალური
   18 სუკრეSucre  70px  50px  კუმანაCumaná  11 8001,29%  916 6003,34%  77,68  80pxოორუე-ბჟაეიოლური
   19 ტაჩირაTáchira  70px  60px  სან-კრისტობალიSan Cristóbal   11 1001,21%  1 177 3004,28%  106,06  80pxანდეფიშ რეგიონი
   20 ტრუხილიოTrujillo  70px  ტრუხილიოTrujillo  74000,81 %  711 4002,59 %  96,14  80pxანდეფიშ რეგიონი
   21 იარაკუიYaracuy  70px  სან-ფელიპეSan Felipe  71000,77 %  597 7002,17 %  84,18  80pxცენტრალურ-ბჟადალური
   22 ვარგასიVargas  70px  ლა-გუაირაLa Güaira   14960,16%   332 9001,21%  222,53  80pxნანანოღაშური 
   23  სულიაZulia  70px  მარაკაიბოMaracaibo   63 1006,88%  3 620 20013,17%  57,37  80pxსულიანური
    ფედერალურ ოპალუე ( 2011 წანაშ 3 მარაშინაშე  - მირანდა. ვენესუელაქ ახალ ტერიტორიულ სუბიექტიშ დორსხუაფა გინოჭყვიდუ]</ref>, შილებე თენეფ ხოლო ტერიტორიეფო დორთეს)Dependencias Federales   70px  არქიპელაგ ლოს-როკესიarchipiélago de Los Roques(ფაქტიურო იგამაგებუ კარაკასიშე)  3420,04%  22450,01%  6,56  80pxკოკიშურ რეგიონი
    ფედერალურ (ნანანოღურ) აბანიDistrito Capital  70px  50px   კარაკასიCaracas  433 0,05% 2 085 500 7,59% 4816,40  80pxნანანოღაშური
    არძო ართო:        916 666 100% 27 483 445 100% 29,98  



 1 ფედერალურ აბანი — ნანანოღა კარაკასიშ რაიონი;
 ფედერალურ ოპალუე (2011 წანაშ 3 მარაშინაშე — მირანდა. შილებე თენეფ ხოლო ტერიტორიეფო გორთეს) — კოკეფ კარიბიშ ზუღას.
ვენესუელაშ შტატეფ აკორსხილ რე 9 რეგიონო, ნამუთ პრეზიდენტიშ ზოჯუათ რე გჷნოჭყვიდილი.

 ეკონომიკა 
ვენესუელაშ ეკონომიკა მერსხილ რე ნავთობიშ ეშაღალას, ნამუთ საექსპორტო მუშნაველიშ 80 %-ის ირზენს, სახენწჷფო ბიუჯეტიშ 50 %-შე უმოს მუშნაველიშ ნორთ დო დოხოლაფირო 30 % ედპ.

 აკოანჯარაფილ ნძალეფი 
ვენესუელაშ ერუანულ აკოანჯარაფილ ნძალეფი, აკმოდირთუ დოხოლაფირო 129 ვითოში აკოანჯარაფილო ნძალათ დო ირთუ:

ოსქირონე ოურდუმე ნძალეფი — 63 ვითოში;

ოურდუმე-ოზუღე ნძალეფი — 18 ვითოში;

ოურდუმე-ოჰაერე ნძლეფი — 12 ვითოში;

ერუანულ გვარდია — 36 ვითოში.

 მენცარობა 
ვენესუელას უკაბეტაშ ასტრონომიულ ობსერვატორია რე — ლიანო დელ ხატოშ ერუანულ ასტრონომიულ ობსერვატორია.

კომენტარეფი

 ხოლო ქოძირით 
ვენესუელაშ ნოღეფიშ ერკებული

 რესურსეფ ინტერნეტის 
 Gobierno en Línea ვენესუელაშ თარობაშ ოფიციალურ ვებ-ხასჷლა  
 Presidencia de la República de Venezuela პრეზიდენტიშ ოფიციალურ საიტი  
 Asamblea Nacional ნაციონალური ანსამბლეაშ ოფიციალურ საიტი 
 ABN  Agencia Bolivariana de Noticias ციორიშ ოფიციალურ სააგენტე
  MinCI კომუნიკაციეფიშ დო ინფორმაციაშ იოკათე გამაგალაშ ომინისტრე. 
  Venezolana de Televisión
  teleSURtv ტელეარხ „ტელესური“ (უჭყაფენს ლათინურ ამერიკაშ მუსხირენ ქიანას).
 ViVe televisora informativa, cultural y educativa 
 Radio Nacional de Venezuela ვენესუელაშ ერუანულ რადიო.
 Venezuela’s News Channel
 One of Venezuela’s Radio Network 
 Venezuela’s Electronic News 
 Venezuela’s Major Newspaper
 სტატია პოლიტიკოს უგო ჩავესიშენ
 ვენესუელაშ ახალი ისტორიაშ მატერიელური წყუეფი .

სქოლიო

კატეგორია:ვენესუელა
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ქიანეფი
კატეგორია:ესპანურნინამი ქიანეფი
კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი