ეგვიპტე

ეგვიპტე (  [მისრ / Miṣr],  [მასრ / Maṣr] [ˈmɑsˤɾ],  [kʰēmə]), ოფიციალურო ეგვიპტეშ არაბული რესპუბლიკა (არაბ. جمهورية مصر العربية, [ჯუმჰურიათ მისრ ელ-არაბია], ეგვიპტური არაბული: [გუმჰურია მასრ ილ-არაბია]) — ტრანსკონტინენტალური სახენწჷფო აფრიკაშ ოორუე-ბჟაეიოლშე დო სინაიშ ჩქონით აზიაშ ობჟათე-ბჟადალშე. ოორუეშე ომძღჷ სქირონაშქა ზუღა, ოორუე-ბჟაეიოლშე უხურგანს პალესტინაშ ღაზაშ სექტორი დო ისრაელი, ბჟაეიოლშე — ჭითა ზუღა, ობჟათეშე — სუდანი დო ბჟადალშე ლიბია; ოორუე-ბჟაეიოლშე აკაბიშ ჸუჯი ეგვიპტეს გიშმართჷნს იორდანიაშე დო საუდიშ არაბეთშე. ქიანაშ ნანანოღა,  უკაბეტაში ნოღა დო კულტურული ცენტრი რე კაირო, მაჟირა უკაბეტაში ნოღა, ხერეჭუაშ დო ტურისტული შანულამი ცენტრი რე ალექსანდრია. 109 მილიონი ადამიერშე უმოსი მახორობათ, ეგვიპტე რე აფრიკაშ მასუმა უკაბეტაში ქიანა, მოსოფელს — 15-ა.

ეგვიპტეს ართ-ართი ქვერსემი ისტორია უღჷ არძა ქიანაშ შქას: თიში ჯინჯეფი მოურს ჩქ. წ. VI დო IV ვითოშწანურაშე ნილოსიშ დელტაშ გოხოლუას. ჯვეშ ეგვიპტე, ნამუთ იკოროცხუ ართ-ართი ცივილიზაციაშ ონწეთ, ჭარალუაშ, ოფუტე მეურნალაშ, ურბანიზაციაშ, ორგანიზებული რელიგიაშ დო ცენტრალური გამაგალაშ ორდოიანი ფორმეფიშ მაძირუ რე. ეგვიპტე ქირსიანობაშ ორდოიანი დო შანულამი ცენტრი რდჷ, მოგვიანეთ, მაშკვითა ოშწანურაშ დაჭყაფუშე ისლამი მიღჷ. X ოშწანურას, კაირო რდჷ ფატიმიდეფიშ სახალიფოშ ნანანოღა, XIII ოშწანურას — მამლუქეფიშ სასულთანოშ ნანანოღა. 1517 წანას, ეგვიპტექ ოსმალეთიშ იმპერიაშ ნორთო გჷნირთუ, სოიშახ 1867 წანას აბანობური გამაგე მუჰამედ ალიქ ვადარსხჷ თეხანური ეგვიპტე მუჭოთ ავტონომიური ხედივატინ. უკული ქიანა ოკუპირებული რდჷ ბრიტანეთიშ იმპერიაშით სუდანწკჷმა ართო დო 1922 წანას ზოხორინალა მიპალუ მუჭოთ მონარქია.

1952 წანაშ ეგვიპტეშ რევოლუციაშ უკული ეგვიპტექ რესპუბლიკათ გეგმიცხადჷ. 1958-1961 წანეფს აკიკათჷ სირიაწკჷმა დო გაჭყეს აკოკათელი არაბული რესპუბლიკა. ეგვიპტე 1948, 1956, 1967 დო 1973 წანეფს მუზმარენი აკოანჯარაფილი კონფლიქტის მანჯენდჷ ისრაელწკჷმა დო 1967 წანაშახ პერიოდულო ღაზაშ სექტორიშ ოკუპაციას იქჷნდუ. 1978 წანას, ეგვიპტექ ხე მაჭარჷ კემპ-დევიდიშ აპიჯალას, ნამუშით ისრაელი ოკუპირებული სინაიშე თიში გიშულაშ მანგიორშა აღიარუ. არაბული აფუნიშ უკული, ნამუქჷთ 2011 წანაშ ეგვიპტეშ რევოლუცია დო ჰოსნი მუბარაქიშ გითორაგვაფა გჷმიჭანუ, ქიანას მოხვადჷ პოლიტიკური არულობაშ გაგჷნძორებული პერიოდიქ; 2012 წანაშ პირველი დემოკრატიული გიშაგორუეფით, ხეშულობაშა ქუმორთჷ „მუსლიმეფიშ საჯიმალოწკჷმა“ მერსხილი მუჰამედ მურსიშ კუნტახანიში თარობაქ, ნამუქჷთ 2013 წანას მასობური პროტესტეფიშ უკული გითოხუაფილქ იჸუ ოურდუმეეფიშით. ასეიანი თარობა წჷმარინუანს გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკას აბდულ-ფათაჰ ალ-სისიშ დუდალათ, ნამუთ გიშაგორილქ იჸუ 2014 წანას, მარა ფართოთ მირჩქინუაფუ მუჭოთ ავტორიტარული.წყუეფი, ნამუეფჷთ ალ-სისიშ თარობას დიქტატურათ მითმირჩქინანან:

ეგვიპტე რე წუმოძინელი ქიანა აფრიკაშ მაჟირა უკაბეტაში ეკონომიკათ. არხო ბჟაეიოლს, ოორუე აფრიკას დო მუსლიმანურ ოქიანუს რეგიონულ პოლიტიკურ ნძალათ იკოროცხუ, თაშნეშე მოსოფელიშ ოშქაშე ჟისახენწჷფოთ. ისლამი რე ოფიციალური რელიგია, არაბული — ოფიციალური ნინა. ეგვიპტე რე გეჸვენჯი ერეფოშქაშე დო რეგიონალური ორგანიზაციეფიშ დჷმარსხუაფალი მაკათური: გოერო, უგინობირაფუობაშ ყარაფი, არაბული ქიანეფიშ ლიგა, აფრიკაშ რსხუ, ისლამური წოროხანდაშ ორგანიზაცია, მოსოფელიშ ახალნორდული ფორუმი დო BRICS-იშ მაკათური.

 ჯოხოდვალა 
 ოფიციალურო: ეგვიპტეშ არაბული რესპუბლიკა. 
 არაბულო: Al-Jumhuriyat Misr al-Arabiyah. 
 ეტიმოლოგია: ფარაონეფიშ ფარანიშ მახორობა მუნეფიშ ქიანას „კემეს“ უძახჷნა, ნამუთ „უჩადიხას“ შანენს. Aigyptos ანუ „ეგვიპტე“ ჯვეში ბერძენეფქ გიორთვეს. ოეგებიეთ თენა მეღებული რე Hikuptah-შ დამახინჯებით, ნამუთ შანენს „უჟინაშ ღორონთიშ პტაშ შურიშ ოხვამეს“. ამდღანერი არაბულნინამი მახორობა მუნეფიშ ქიანას უძახჷნა „მისრს“. თაურეშერე ჯვეშქორთული „მისრეთი“. 
 ქიანაშ კოდი: EG.

 გეოგრაფია 
ქიანა იდვალუაფუ ჟირ კონტინენტის — აფრიკას (ოორუე-ბჟაეიოლ რეგიონი) დო აზიას (ობჟათე-ბჟადალ რეგიონი). ობჟათეშე ომძღჷ სუდანი (თანჯაშ სიგინძა რე 1273 კმ), ბჟადალშე — ლიბია (1150კმ), ბჟაეიოლშე — ისრაელი (255კმ) დო პალესტინა (11კმ). ბჟაეილშე ომძღჷ დინცხფერი ზუღა, ოორუეშე — სქირონაშქა ზუღა. ქიანაშ ტერიტორიაშ დოხოლაფირო 96% ტიოზი (უდაბნო) რე.

ეგვიპტეს არძაშე უგჷნძაში ხურგი უღჷ სუდანწკჷმა — 1273 კილომეტრი, არძაშე უკუნტაში ისრაელწკჷმა — 266 კმ. ეგვიპტეს ფართო გიშაულარი უღუ მუჭოთ სქირონაშქა ზუღაშა, თეშ ჭითა ზუღაშა. ქიანაშ აფრიკულ დო აზიურ რეგიონეფს ართიანშე გჷშართუნს სუეციშ სვირი, ნამუშ სიგჷნძა რე 160 კილომეტრი (პორტ-საიდიშე სუეციშა). სვირი ართიანს მეთმურსხუანს სქირონაშქა დო ჭითა ზუღეფს. სვირქ გინწყჷ 1869 წანას. 1956 წანას მოხვადჷ სვირიშ ნაციონალიზაციაქ.

 ფართობი: 1.001 ვითოში კვ.კმ. 
 ორთა: გეოგრაფიული რაიონეფი - ნილოსიშ ლეხერი, კატარაშ ქვაბული, ბჟადალ ტიოზი, ბჟაეიოლ უდაბნო. უმაღალაში კინწი - ჯებელ კატერინა 2.638 მ.; უდიდაში წყარმალუ (კმ)  – ნილოსი 1.550 (გვალე 6.671); უდიდაში ტობა (კვ.კმ)  - ნასერი 5.500 (ხელოვნურ); უდიდაში კოკი - ჯაზირათ შადვანი; კლიმატი - სქირონაშქაზუღური, სქირე. 
 ორთაშობური რესურსეფი: ნაფთობი, ორთაშობური აირი, რკინაშ მადანი, ფოსფატეფი, მანგანუმი, კირქუა, თაბაშირი, ტალკი, აზბესტი, ტყვია, თუთია.

 სახენწჷფო 
 სახენწჷფო სისტემა: დემოკრატიული რესპუბლიკა. 
 სახენწჷფოშ მადუდე: პრეზიდენტი. 
 კანონმადვალუ ორგანო: ჟირპალატამი პარლამენტი (454+264 მაკათური). 
 ადმინისტრაციული რთუალა: ქიანაშ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ართურეფი რე 28 პროვინცია (Muhafazah).

 დემოგრაფია 
ეგვიპტე რე არძაშე უმოსი დოხორინელი ქიანა რე შქაგურ ბჟაეიოლს დო მასუმა არზაშე უმოსი დოხორინელი აფრიკაშ კონტინენტის, 77 მილიონი მახორუთ (2009 წანაშ პირელიშ მუნაჩემეფით). ეკონია 40 წანაშ მალობას იგინაფუაფუდუ მახორობაშ მალას რდუალა მედიცინაშ წოხლე მიწოკინათ დო ოფუტეშ მეურნობაშ წარმოებელურობაშ გოვითარაფაშ გეშა. მუ ბორჯისჷთ ნაპოლოენქ გეჭოფუ ქიანა, თიშ მახორობა რდჷ ხვალე 3 მილიონი. მახორობაშ 90% ართგურენს ისლამს დო დჷნოსქილედი ნორთიშ უმენტაშობა ქირსიანი რე.

 მახორობა: 77,4 მლნ (2003), თინეფს შქას ეგვიპტარი არაბეფი 99,1%, ნუბიარეფი 0,9%. ქიანაშ მახორობაშ ძინაშ ტემპეფი ძალამი მაღალი რე (ირი 7 თუთას 1 მლნ). მახორობაშ მეჭედალა 1 კვ.კმ-ს 74 კოჩის აკმადგინანს. 
 ნინეფი: არაბული. ინგლისური დო ფრანგული იგურაფუაფუ. 
 რელიგია: მუსლიმეფი 90%, ქირსიანეფი მეხოლაფირო 10%. 
 ნოღეფი (ვთშ.) : კაირო (7.938; აგლომ. 15.892), ალექსანდრია (3.891; აგლომ. 4.443), ალ-ჯიზა (გიზა, 2.598), შუბრა ალ-ჰაიმა (870; აგლომ. 1.070), პორტ-საიდი (549), ას-სუვეისი (სუეცი, 4.880).

 ეკონომიკა 
 ერუანული პროდუქტი: მოცულობა - 72 მლრდ $ (42-ა აბანი); 1 შურ მახორუშე - 1.200 $; სტრუქტურა (%) - ოფუტეშ მეურნობა 16, ხერეჭუა 34, ნინალა 50. 
 ექსპორტი: ნაფთობი, ბამბე, ოფეიქარე ნაწარმი, ხილი. 
 ბიუჯეტი: 21,500 მლნ $. 
 ვალუტა: ეგვიპტური ფუნტი (EGP).

 ტურიზმი 
200px|thumb|დიდი სფინქსი
ეიოშანალი რე თინა, ნამდა ეგვიპტე ხვალე ართი მუსლიმური ქიანა რე, ნამუთ აქტიურო რე ჩართული ტურისტულ სფეროს. თეს დიდი გოლინა უღუ ქიანაშ ეკონომიკას, ღალაშ უმეტაში ნორთი თე სფეროშე მოურს.

კაირო ეგვიპტეშ ნანანოღა ართ–ართი უსკვამაში რე რე ნთელ მოსოფელს. წჷმარინუანს არაბული ოქიანუშ კულტურულ და კომერციულ ცენტრის. ართ–ართი უშხუაში ნოღა რე აფრიკას დო ხოლო ბჟაეიოლს.
თენა ეგაფილი რე ნილოსიშ წყარპიჯის, წჷმორინაფილი რე მაღალი ნოდგჷმეფით, თაქ რე უჯგუში სასუმაროეფი, მაღაზიეფი, რესტორანეფი. 

კაიროშ ალმახანურ ცენტრო იკოროცხუ ალ-ტაჰრირიშ მოედანი, თაქ რე არძა თარი ოთარობე დო ვასათარობო ორგანიზაციაშ შტაბბინა. ეიოშანალი რე არაბული სახენწჷფოეფიშ ლიგა. 

ტურისტეფიშ გურიშ გოჩამაშ ობიექტი რე კაიროშ ერუანული მუზეუმი, სოდე ჯვეშ ევიპტეშ ფარაონეფიშ, ბერძნულ-რომაულ პერიოდიშ ოგანძე რე თხილერი. 155 ვითოშ ექსპონატის შქას რე ფარაონ ტუტანხამონიშ აკარდამაშ განძი.

ეგვიპტეშ ცივილიზაციაქ დიჭყჷ ჯვეშ წანაშ ეჭარუაშ V ანთასწანურას დო ითუ ახალ წანაშ ეჭარუაშ 332 წანას. თენა ალექსანდრე დიდ მაკედონარქ ეჭოფუ (თეშე უმოს ფირჩას თუდო ). ჯვ. წ. III ანთასწანურას ფარაონ ნარმენქ აკაშქუ ჟიდონი დო თუდონი ომეფეფი. ეგვიპტე ირთუ 3 პერიოდო:

1. ჯვეში ომაფე - ჯვ. წ. 3 000 წ. - ნანანოღა მემფისი.

2. შქა ომაფე - ჯვ. წ. 2 000 წ. - ნანანოღა თებე.

3. ახალი ომაფე - ჯვ. წ. XVII-XIV აა. - ნანანოღა თებე.

ეიოშანალი რე ეგვიპტური პირამიდეფი, ნამუეფით ჯვეშ ომაფეს ეიგაფუდუ დო თინეფი ამდღანერ დღაშა რენა მიკოსქილადირი. მაართა პირამიდა რდჷ ჯოსერი, ნამუთ ფარაონ ჯოსერიშ საპატიცემოთ, გინოჩამუშ ყუნათ, ქურუმქ იმჰოტეპქ ეიოგჷ. თიშ სიმაღალა 60 მ.

ქირსეშ დაბადებაშა 5 000 წანას სქირონაშქა ზუღაშე, პალესტინაშე დო ნუბიაშე გეგნიხორეს ურცხო ტომეფქ დო დიხორეს ნილოსიშ წყარპიჯის, ემაღალაფირ აბანს. ინეფქ ეიონწყუეს დორშვილი ქოხეფი დო თინეფქ გინირთეს მაართა ეგვიპტარეფო. მირჩქვანეს ორინჯეფი, მოჸუნდეს მუნაწიი, მეჸუნდეს მეორინჯობას დო ოფუტეშ მეურნობას. გორჩქინდჷ ჟირ ომაფექ - ჟიდონქ დო თუდონქ.

 ჯვეში ეგვიპტე 
ჯვეში ეგვიპტე რდჷ ქიანა აფრიკაშ ოორუე-ბჟაეიოლ ნორთის, ნამუქჷთ ჯვ. წ. 525 წანას რინა მეჭყვიდჷ.

ჯვეშ ეგვიპტეშ ისტორია ირთუ დინასტიაშახ (სოდგარენ ჯვ. წ. 3000 წანა) დო უკულიან პერიოდეფო (გვალო რდჷ 30 დინასტიაკჷნე ართი საგვარეულოშ მაფეეფი, ნამუეფჷთ მენწყილო ოთირუდეს ართიანს ხვისტას, მოჯგირეობაშ დო მონძეობაშ ოსხირით). თე პერიოდეფი იგინძორებუ ჯვ. წ. III - ჯვ. წ. I ვითოშწანეფს.

პერიოდეფი მუშ განშე თაშ ირთუ: ორდოიანი ომაფე (I-II დინასტია); ჯვეში ომაფე (III - VI დინასტია); მაართა გინმაულარი პერიოდი (VII-X დინასტია); შქა ომაფე(XI-XII დინასტია); მაჟია გინმაულარი პერიოდი (XIII-XVII დინასტია); ახალი ომაფე (XVIII-XX დინასტია); გვიანი პერიოდი (XXI-XXVI დინასტია); ასურელეფიშ ნჯღვერობუა (ჯვ. წ.-შა 664-656); სპარსალეფიშ ნჯღვერობუა (XXVII დინასტია), ჩქ. წ.-შა 525-ჩქ. წ.-შა 404); სპარსალეფის მაჟია ნჯღვერობუა (XXVIII-XXX დინასტია, ჩქ. წ.-შა 343-ჩქ. წ.-შა 332); მაკედონარეფის ნჯღვერობუა (ჩქ. წ.-შა 332-ჩქ. წ.-შა 305); პტოლემეეფიშ ნჯღვერობუა (ჩქ. წ.-შა 305-ჩქ. წ.-შა 30).

 ალმახანური ეგვიპტე 
1922 წანაშე ეგვიპტე ზოხორინელი სახენწჷფო რე, 50-იან წანეფს რესპუბლიკათ გინირთჷ გამალ აბდელ ნასერიშ დუდალათ. ხოლო ულირს თინა აწარმენდჷ ლჷმას ისრაელწკჷმა, მარა 1977 წანას ანვარ სადათიშ პრეზიდენტობაშ ბორჯის გაფორმუ თიწკჷმა ომშვიდობე აპიჯაფა. თექ გჷმიჭანუ ეგვიპტეშ გჷშარიცხუა არაბულ სახენწჷფოეფიშ ლიგა. 1981 წანას ექსტრემისტ-ისლამისტეფქ დოჸვილეს სადათი, თიშ აბანი დეკინჷ ჰოსნი მუბარაქიქ, ნამუთ უმოს ზომიერ ღოზის მეჸუნდუ. 1987 წანას ეკანწყუ ურთიართალეფი არაბულ ქიანეფწკჷმა. 1991 წანას მონაწილენდჷ სპარსეთიშ ჸუჯიშ ლჷმას ააშ-იშ განშე. ეგვიპტე ლაჸაფენს თარ როლს ხოლო ბჟაეიიოლიშ ომშვიდობე მოწესრიგებაშ პროცესის.

 ეგვიპტეშ ტერიტორიული მონწყილობა 
ეგვიპტე ტერიტორიულო ირთუ 29 ოგუბერნატორეეფო. ოგუბერნატორე ხოლო ირთუ მარკაზეფო (რაიონეფო). რაიონეფიშ აკოდგინალუაშა მიშმურს ოფოტუეფიშ სუბექტეფი.

არძა ოგუბერნატორეს უღუ მუში ადმინისტრაციული ცენტრი, ფშხირას თე ცენტრეფიშ ჯოხოეფი კინ ოგუბერნატორეეფს ხოლო ჯოხონა.

2008 წანაშ პირელს, კაიროს დო გიზას გაგშერთჷ 4 ტერიტორიაქ დო დირსხუ ახალ ოგუბერნატორეეფქ: 6 ემათუთა, ჰელუანი, კაირო დდო გიზა.

 ოგუბერნატორეეფი                                    ნანანოღა              აკანი</tr> ალექსანდრია     ალექსანდრია       ოორუე</tr> ასუანი                    ასუანი            ობჟათე</tr> ასიუტი                    ასიუტი            ცენტრალური</tr> ბეჰეირა            დამანჰური         ბჟადიიოლ</tr> ბანი-სუაფი          ბანი-სუაფი        ცენტრალური</tr> კაირო               კაირო           ოორუე</tr> დაკაჰლია         ელ-მანსურა          ოორუე</tr> დუმიატი                დუმიატი         ოორუე</tr> ელ-ფაიუმი               ფაიუმი           ოორუე</tr> გარბია           ტანტა            ოორუე</tr> გიზა                  გიზა             ოორუე</tr> ჰელუანი                  ჰელუანი           ოორუე</tr> ისმაილია        ისმაილია         ბჟაეიიოლ</tr> ქაფრ-ლ-შაიხი ქაფრ-ელ-შაიხი   ოორუე</tr> ოგუბერნატორე                                    ნანანოღა                                  აკანი</tr> მატრუჰი                  მარსა-მატრუჰი                          ბჟადიოლ</tr> ელ-მინია                 ელ-მინია                    ცენტრალურ</tr> მონუფია                       შიბინ-ელ-ქუმი                         ოორუე</tr> ახალი ველი    ელ-ხარგა                                ობჟათე</tr> ჩრდილოეთ სინაი       ელ-არიში                                 ბჟაეიოლი</tr> პორტ-საიდი            პორტ-საიდი                             ოორუე</tr> კალიუბია                     ბანჰა                                 ოორუე</tr> კენა                      კენა                                  ცენტრალური</tr> ჭითა ზუღა       ჰურგადა                              ობჟათე-ბჟაეიოლი</tr> შარკია          ელ-ზაკაზიკი                               ოორუე</tr> სუჰაგი                    სუჰაგი                                 ცენტრალური</tr> ობჟათე სინაი        ელ-ტური                                ბჟაეიოლი</tr> სუეცი                 სუეცი                                  ბჟაეიიოლი</tr> 6 გჷმათუთა  6 გჷმათუთა    ოორუე</tr>

 მონძალა 
 კაირო - ერუანული მუზეუმი ტუტანხამონიშ აკარდამაშ ძვირფასეულობათ, ეგვიპტური მუზეუმი, ისლამური კაირო; 
 ლუქსორი - ლუქსორიშ დო კარნაკაშ ოხვამეეფი, მაფეფიშ მინდორი; 
 ელ-გიზა - პირამიდეფი დო დიდი სფინქსი; 
 ასუანი - აბუ-სიმბალიშ ოხვამე; 
 სინაი - ჭითა ზუღაშ ქორალური ბაღეფი.

 ჩინებული ეგვიპტარეფი 
 პოლიტიკოსეფი – გამალ აბდელ ნასერი, ანვარ სადათი; 
 დიპლომატეფი – ბუტროს გალი; 
 მაჭარუეფი – ნაგიბ მაჰფუზი; 
 მსახიობეფი – ომარ შარიფი, სუად ჰუსნი; 
 ბიზნესმენი – მოჰამედ ალ-ფაიედი.

 რესურსეფი ინტერნეტის 
თარობა
 Egypt's Government Services Portal  არაბული, ინგლისური
 Egypt Information Portal არაბული, ინგლისური
 Egypt Information and Decision Support Center არაბული, ინგლისური
 Egypt State Information Services არაბული, ინგლისური, ფრანგული
 Chief of State and Cabinet Members 
 Egyptian Tourist Authority
ზოგადი
 Country Profile BBC News-შე
შხვა
 Leonard William King, History of Egypt, Chaldea, Syria, Babylonia, and Assyria in the Light of Recent Discovery, Project Gutenberg.
 Egyptian History (urdu)
 By Nile and Tigris , a narrative of journeys in Egypt and Mesopotamia on behalf of the British museum between the years 1886 and 1913, by Sir E. A. Wallis Budge, 1920 (a searchable facsimile at the University of Georgia Libraries; DjVu &layered PDF  format)''
 Napoleon on the Nile: Soldiers, Artists, and the Rediscovery of Egypt .

 სქოლიო 


კატეგორია:აფრიკაშ ქიანეფი
კატეგორია:ხოლო ბჟაეიოლიშ ქიანეფი
კატეგორია:არაბულნინამი ქიანეფი
კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი