ისლანდია

ისლანდია (ისლ. Ísland, ) — ოორუე ევროპული კოკი სახენწჷფო ოორუე ატლანტიკური დო ოორუე ჸინუამი ოკიანეეფიშ შკას, ოორუე ამერიკა დო ევროპაშ შკას მადვალუ შკაატლანტიკურ ქჷნდჷრს. ქიანა პოლიტიკურო დო კულტურულო მერსხილი რე ევროპაწკჷმა დო რეგიონიშ არძაშე ბჟადალშე მადვალი მუხური დო არძაშე თითხას დოხორელი ქიანა რე. მახორობა აკმადგინანს დოხოლაფირო 399,000-ს დო ფართობი — 103000 კმ²-ს. ნანანოღა დო უკაბეტაში ნოღა რე რეიკიავიკი, ნამუთ მუში მუკი-მუკიშ ტერიტორიეფით აკმადგინანს მახორობაშ ჟირი ნასუმორს. ქიანაშ ოფიციალური ნინა რე ისლანდიური. ქიანა იდვალუაფუ ფილეფიშ ტექტონიკური რიფტის დო თიში გეოლოგიური აქტივობაშა მიშმურს გეიზერეფი დო ვულკანური ეშაგორგოთუეფი.Philippon, Mélody; Von Hagke, Christoph; E. Reber, Jacqueline. Cutting-Edge Analogue Modeling Techniques Applied to Study Earth Systems. Page 99. 2020. "Iceland is the only place on Earth where a mid-ocean ridge is exposed above sea level, atop the extensional plate boundary separating the North American plate and the Eurasian plate." ქიანაშ დინოხოლენი ნორთი წჷმარინუანს ვულკანურ პლატოს ქვიშამი დო ლავური ველეფით, გვალეფით დო ჯიშთეფით, რზენეფს ზუღაშჸურე მეურს ანდა ჯიშთური წყარმალუ. ისლანდია გოლფსტრიმიშ მალობათ ტიბუ დო უღჷ ზჷმიერი კლიმატი, თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და პოლარული წირეშ ობჟათეშე იდვალუაფჷნ გეოგრაფიული განური დო ზუღაშ გაულაშ გეშა ზარხულს სირგილა რე, კოკეფიშ უმენტაშობას — პოლარული კლიმატი.

ჯვეში ხენაჭარაშ Landnámabók მეჯინათ, ისლანდიას დოხორაფაქ დიჭყჷ 874 წანას, მუჟანსჷთ ნორვეგიალი მანჯღვერი ინგოლფრ არნანსონქ გჷნირთუ კოკიშ პირველი იროიანი მახორუთჷნ. გეჸვენჯი ოშწანურეფს ნორვეგიალექ დო მორჩილი მუდანობაშ სკანდინავიალეფქ გეგნორთეს ისლანდიაშა, ნამუეფსჷთ მეჸუნდეს გელური გოჭყაფაშ ჭკორეფი.

კოკი იმართუ დუდიშული წორომაჸალობაშ მუშითმამართალი აბანური პარლამენტი — ალთინგიშით, მოსოფელიშ ართ-ართი არძაშე უჯვეშაში მოქიმინჯე კანონმადვალუ ყარუაშით. ომენოღალე ბუძოლიშ პერიოდიშ უკული, XIII ოშწანურას, ისლანდიაქ ნორგვეგიაშ მართუალაშა გეგნორთჷ. 1397 წანას, ისლანდიაქ ნორვეგიაწკჷმა ართო ქაკათ კალმარიშ უნიას დანიაშ დო შვედეთიშ ომაფეეწკჷმა ართო, ნამქჷთ აკოცჷ 1532 წანას დო ისლანდიაქ ფაქტიურო დანიაშ მართუალაშა გენორთუ. 1550 წანას, დანიაშ ომაფექ ისლანდიაშა ნძალობურო გენშიღჷ ლუთერანობა, 1814 წანას, კილიშ ხეკულუათ ისლანდიაქ დანიაშ აკოდგინალუაშე ოფიციალურო გეგშართჷ.

საფრანგეთიშ რევოლუციაშ უკული ნაციონალისტური იდეალეფიშ გაულათ, ისლანდიაშ ზოხორინალაშ ყარაფიქ ფორმა მიღჷ დო მუში კონკას მიოჭირინჷ 1918 წანაშ დანია-ისლანდიაშ უნიაშ აქტით, ნამუშით გიჭყჷ ისლანდიაშ ომაფექ, ნამუსჷთ ფაქტიურო მართუნდჷ მოქიმინჯე დანიაშ მონარქი პერსონალური უნიათ. მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმას, დანიაშ ოკუპაციაშ პერიოდის, ისლანდიაქ ხონარეფიშ უმენტაშობათ გინოჭყვიდჷ, 1944 წანას რესპუბლიკათ გჷნორთედუკონ, ნამუშით მაბოლჷ დანიაწკჷმა დოსქილადირი ფორმალური რსხუეფი. თიშ უმკუჯინალო, ნამჷ-და ალთინგი 1799-1845 წანეფს ვამუშენდჷნ, ისლანდია იშენით იკოროცხუ, ქიანათ სოდე რე მოსოფელიშ ართ-ართი არძაშე განწეხანური პარლამენტინ. 

XX ოშწანურაშახ ისლანდია თარო დაკებული რდჷ ჩხომჭოფუათ დო ოფუტეშ მეურნალათ. ჩხომჭოფუაშ ინდუსტრიალიზაციაქ დო მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშ უკული მარშალიშ გეგმაშ მოხვარათ ქიანაქ გოპეულჷ დო გჷნირთუ მოსოფელიშ ართ-ართი არძაშე დინდარი დო წუმოძინელი სახენწჷფოთ. 1994 წანას, ქიანაქ ქაკათჷ ევროპაშ ეკონომიკურ ზონას, ნამუქთ ეკონომიკას ხოლო უმოსი დივერსიფიკაციაშ საშველი მეჩჷ თიჯგურა სექტორეფს, მუჭომით რე ფინანსეფი, ბიოტექნოლოგიეფი დო წარმება.

ისლანდიას უღჷ საბაზარო ეკონომიკა, ნამუთ ეკონომიკური წოროხანდაშ დო წუმოძინაშ ორგანიზაციაშ შხვა ქიანეფწკჷმა ელაზჷმაფათ დაბალი გინაგაფუეფით რე,  თაშნეშე არაშე უმოსო ოკათჷ მოსოფელიშ პროფრსხუეფს. ქიანას ქიმინჯენს სოციალური უნარღელჸუაშ სკანდინავიური მოდელი, ნამუშით გარანტირებული რე საარძო ჭყანთელუა დო უმაღალაში გონათუა. ისლანდიას მაღალი აბანეფი უკებჷ ერუანული მაძირაფალეფიშ ერეფოშქაშე ელაზჷმაფეფს, თიჯგურეფს მუჭომით რე გონათუა, ომენოღალე დუდიშულეფიშ თხილუა, თარობაშ ქანთელუა დო ეკონომიკური დუდიშულა. ქიანას არძაშე უჭიჭაში მახორობა ჸუნს ნატოშ მაკათური ქიანეფს შკას, თეწკჷმა აკა ქიანა რე, ნამუსჷთ იროიანი ჯარი ვაჸუნსჷნ, ხვალე ქექას ანჯარელი ჭყარპიჯიშ თხილუა ჸუნს.

 ჯოხოდვლა 
 ოფიციალური - ისლანდიაშ რესპუბლიკა. 
 ოდაბადური – Island, Lydhveldidh. ჯოხოდვალა შანენს „ჸინუამ ქიანას“. თაშ მიშინუანა შხვა ნინეფს ხოლო. გჷმჷნარკებუ რე ლათინური, სოდეთ ისლანდიას თულეს უძახჷნა. კინ თეჯგუა ტერმინი გჷმირინუაფუ გრენლანდიაშ ჸურე. 


 გეოგრაფია 
ქიანა მილარე ოორუეშ ზუღას. ფართობი - 103.000 კვ.კმ. ტერიტორიაშ უმენტაშ ნორთი იდვალუაფუ 400-800 მეტრაშ სიმაღალაშ პლატოს, კანკალე მასივიშ სიმაღალა 1000-1500 მეტრას ოჭირინდუანს. წყარპიჯის ზოლს რე დაბალი რზენეფი. კოკის 200-შახ ვულკანი დო გეიზერი რე. ვულკანეფშე არძაშე უმოს ჩინებული რე: ჰეკლა, ლაკი, ასკია დო ისლანდიაშ უმაღალაში კონკა ჰვანადალსჰნუკური - 2119 მ. რელიეფის იძირებე ჯვეში აკოჸინუეფიშ შანეფი.

 ფლორა დო ფაუნა 
ისლანდიას ეკონია აკოჸინუაშ პერიოდშე, ანუ სოდგარენ 10 000 წანაშ წოხოლენ პერიოდშე გვალო მუსხირენ გვარობაშ ორინჯ დო ჩანარქ მოხვადჷ, კანკალექ აბანობურო ეფალჷ. კოკის გვალო 1300 გვარობაშ მაჭანჯია რე, ნამუთ ძალამი დაბალი მაძირაფალი რე, მუშენდა ნთელ ქიანას ართ მილიონშე მეტი გვარობაშ მაჭანჯია ხე. მუ ბორჯისჷთ თაქ თაქ კათაქ დიხორჷ, ხვალე ართი ძუძუშმაწუალი არქტიკული მელა რდჷ, ნამუქჷთ ზუღაშ გინოკვათუთ  მოხვადჷ კოკის აკოჸინუაშ ხანაშ დალიას. კოკის ვა ხე აბანობური რეპტილიეფი დო ამფიბიაშობურეფი.

 ისლანდიური შხური 
მინი|მარცხნივ|ისლანდიურ შხური
ფიტოგეოგრაფიულო ისლანდია ორხველჷ ცირკუმბრიული რეგიონიშ არქიტიკულ პროვინციას ბორეიშ ომაფეშ ფარგალეფს. მოსოფელიშ ორთაშ ფონდიშ მუნაჩემეფით, კოკიშ ტერიტორია ბორეული ტყალეფიშ დო ალპურ ტუნდრაშ ეკორეგიონს ორხველჷ. ისლანდიაშ სოდგარენ სუმ პროცენტის წვანე ნარგეფი ვა ფხვადუნა. ჩანარული ოფორიშ დიდი ნორთი მინდორეფიშ სახეთ რე წჷმორინაფილი, ნამუსჷთ ორინჯიშ ოდიარეთ გჷმირინუანა.
ისლანდიაშო არძაშე უმოსი აბანობური ჯა რე ოორუეშ გვალაში ბული Betula pubescens; გვალაში ბულქ ისლანდიაშ ტყას უმეტაშო  „ვეხიწკჷმა“ (Populus Tremola), „ჩვახაწკჷმა“ (Sorbus Aucuparia) and დო  „რჩქვანილურ ღვიაწკჷმა“ (Juniperus communis) ართო იფორმირჷ,  ჭიჭე ზომაშ ჯა-ბართვეფო ვაბკოროცხით-და.

კათაშ ირალ დოხორალეფქ აკარღვჷ ღარჷბი ეკოსისიტემა, ვულკანური დიხეფი დო მიარეფერუანობას თეშით წჷრილი გვარობეფი აკობორკჷ. ვითოშწანუეფიშ მალობას ტყალეფი იჭვარუდჷ დო ოხორხეფუშა იჯღონუდჷ სანცხვარებელ ღანკეფშო. ჯა-ტყაშ კვათუაქ ეროზიაშ გეშა ნერჩიშ ჟინი ნორთიშ გოდინაფა გჷმიჭანუ, თექ ხოლო, მუშ განშე, გვალაშ ბული ჯალეფიშ ეშაჭყვიდუას ხე უნწყუ. ამდღა ხვალე მუსხირენი გვალაშ ბული ჯა ფალჷნს, თინა ხოლო, იზოლირაფილ ტყაჩირეფს. ახალ ტყალეფიშ გაშენებაქ ჯალეფიშ მუდანობა გამიარჷ, მარა დუდშეიან სახეშ ეკონწყუალაქ იშენ ვემიხუჯინჷ. ბოლო წანეფიშ განაშენიანებას ბრელ ახალი ჯიშიშ ჯათ აფხვადუნა.

ისლანდიაშ ორინჯეფიშ ოქიანუ იკათუანს ისლანდიურ შხურს, ორინჯის, წიწილას, თხას დო ძალიერ ისლანდიურ ცხენს, თეშ მოხ, ისლანდიურ მეშხურეს ხოლო. 
კოკიშ ელმოლს, ოკიანეშ წყარეფს, ჩხომიშ ანდანერი გვარობა ხე, თაურშე შილებე ითქუას, ქიანაშ ეკონომიკაშო ჩხომჭოფუა თარი დარგი რე დო ერუანული ექსპორტიშ გვერდის აკმადგინანს. ტყარ ორინჯეფშა მიშმურს არქტიკული მელა, წაულა, ჭუკეფი, ჸორჭუკეფი, ყურდგელეფი დო ოორუეშ ირემეფი.
მაფურინჯეფი, გჷშაკერძაფილო ზუღაშ მაფურინჯეეფი ისლანდიაშ ოორინჯე ოქიანუშ უთარაში ნორთი რე. პოპულაციიაშ სიხშირეთ ქარიშხალეფი (მაფურინჯეშ ბუნა) დო მაზუღაშნერეფი გიშეგორუნა.

 სახენწჷფო 
მინი|ისლანდიაშ პარლამენტი რეიკიავიკის
 სახენწჷფო სისტემა — ოპარლამენტე რესპუბლიკა. 
 სახენწჷფოშ მადუდე — პრეზიდენტი  ო.რ. გრიმსონი (Olafur Ragnar GRIMSSON, 1996-შე). 
 კანონმადვალუ ორგანო — ართპალატამი პარლამენტი (63 მაკათური, ალტინგი). თექ დირცხუ 930 წანას დო იკოროცხუ უჯვეშაშ პარლამენტო მოსოფელს. 
 ადმინისტრაციული დორთუალა — 23 რეგიონი (sysla) დო 14 ნოღა (kaupstadhur).

 დემოგრაფია 
 მახორობა — 364,134 (2020), თენეფს შკას 94% ისლანდიარეფი
 სახენწჷფო ნინა — ისლანდიური. შხვა გოფაჩილი ნინეფი - სკანდინავიური ნინეფი, გერმანული, ინგლისური. 
 რელიგია — ევანგელურ-ლუთერანული. 
 ნანანოღა — რეიკიავიკი (118 ვითოში). შხვა ნოღეფი - კოიპავოგური, ჰაბნარფიორდური.

 ეკონომიკა 
რესურსეეფი — ჩხომი, ჰიდროენერგია, გეოთერმული ენერგია, დიატომიტი. ექსპორტი - ჩხომიშ ნაწარმი, ალუმინი, რკინა, დიატომიტი. ერუანული ღალა ართ შურშა - 24.950 $. ვალუტა - ისლანდიური კრონა (ISK).

 ისტორია 
მინი|იგოლვ არნანსონი, მაართა ნორვეგიალი მახორუ ისლანდიას
ისლანდიაქ დიხორჷ ნორვეგიალი მიგრანტეფით IX ოშწანურაშ დალიერს. X ოშწანურას დირცხუ ოკათე კათუაქ (ალტინგი), ნამუთ სასამართლო დო ოკანონდვალე ორგანოშ ფუნქციეფს ეთმიჸონანდჷ. 1000 წანას ისლანდიაქ ქირსიანობა მიღჷ. XIII ოშწანურას დიჭყჷ დინოხოლენ ლჷმეფქ კლანეფს შკას, ნამუქჷთ გეთუ ისლანდიაშ ნორვეგიაშ ომაფეშ დოქვემდებარებაშა მიშულათ 1262 წანას.
1380 წანაშე დანიაშ ოფლობელე რდჷ. ზოხორინელო გინირთჷ 1944 წანას. 1976 წანას ბრიტანეთწკჷმა რკინაშ უკული გეგმიცხადჷ 200 მილიან ჩხომჭოფუაშ ზონაქ. 1985 წანას ისლანდიაქ უბირთვო ზონათ გეგმიცხადჷ.

 ლიტერატურა 
ისლანდიურ  კულტურას მიარევითოშწანამ სკანდინავიურ დინოხურშა აფუ ჯინჯეფი გოდგჷმილი. არზაშე უმოს ჩინებულ ისლანდიურ კლასიკურ ნაწარმებეფშე საგები, ანუ პროზაული ეპოსეფი მიირჩქინუაფუ, ნამუთ კოკიშ დოხორინიშ ბორჯიშ რე. ბიბლიაშ გოსოფური ნათანგა ისლანდიურ ნინაშა XIV ოშწანურას ორხველჷ. ბოლო ხანეფს ალბეთ არძაშე უმოს ჩინებულ ჭარუთ შილებე ჰალდორ კილიან ლაქსნესი მიფრჩქინათ, ნამუქჷთ 1955 წანას ნობელიშ პრემია მიღჷ.

 მედია 
ისლანდიას ირწანას სოდგარენი 400 წინგი დო ჟურნალი გჷშმურს. მაართა გაზეთიქ 1848 წანას გიშართჷ.  ქიანას ამდღა 35 გაზეთი გიშმურს, ნამუეფიშ უმენტაშობა ირმარული რე. 
ხუთი ირდღალური გაზეთიშე უმენტაში ტირაჟი დუდიშალაშ პარტიაშ ობეშტუ ორგანოს - „მორგუნბლადიდს“ უღუ. დიდი პოპულარობათ რგებაულენს „DV“ დო „ულპუდიბლადეტი“.
ისლანდიას ჯგირ ხანიშ მალობას ხვალე ართი რადიოსადგური რდჷ (რეიკიავიკის) სუმი რეტრანსლატორით.  ასე „AM“ ფორმატიშ სუმ სადგური არებენს, 70 - „FM“  ფორმატიშ დო ართ ხოლო კუნტაპოპორამი. რადიომიმაღებუ (სტატისტიკაშ მეჯინათ) ირი ჸუდეს რე (260 000). 
ტელემაუჭყაფალობაქ ისლანდიას 1966 წანას დიჭყჷ. რე 14 ტელეარხი (156 რეტრანსლატორიშ მეკოროცხუათ), ხოლო სატელევიზიო სადგური ამერიკულ ბაზა კებლავიკის. 
ისლანდიაშ ინტერნეტდომენი რე - .is.  ამდღანერდღათ ქიანას 20-შახ ინტერნეტპროვაიდერი, 263 980 ჰოსტი დო ინტერნეტქსელიშ 200300  აქტიური მახვარებუ რე.

 ისლანდიური საგესქუო 

მინი|ისლანდიური ჩხონჩხიშ კუპატი
ისლანდიაშ საგესქუო ძალამ გჷშაკერძაფილი რე დო უმოსო, ჩხომს დო შხურიშ ხორცის გეძჷ. აბანობურ დელიკატესეფს ტორამატურ- þorramatur ჯოხო. ანდა სახეობაშ ორტვინობა მოჸუნა გეოთერმულ სატჷბარეფს. არძაშე უმოს უბრალო ოჭკომალი რე გრაფლაქსი - graflax (ინონწყილი ორაგული კამათ). ართ-ართი თარი ერუანული ოჭკომალი ჰაუკარლია რე- hákarl (ზვიგენიშ გემუანი ხორცი). ჭოფილ ზვიგენს გვერდო ქვიშას ნთხორნჷა, ნამა ჸორადუაშ მუდგარენ დონეშა ქიმერთასჷნ. თეშ უკულ გეშანთხორჷნა, ხოლო გარკვეულ პერიოდის თოკეფს მუკმაბუნუანა, უკული, კეთებული სახეთ, დჷრფაწკჷმა ართო ჭკომუნა. ისლანდიას მოსოფელს არძაშ უმოს თხჷთხჷ ქობალს ჭუნა, ნამუსჷთ ლჲოივაბრიოზს - laufabrauð  უძახჷნა, თაქ აკეთენა  „ვულკანურ ქობალს“ ხოლო. 
ისლანდიას ძირითადო ყავას შუნა. ყავახანეფს ხვალე მაართა ჭირქაშ ფარას გაფულენა, არძა გეჸვენჯის უფასოთ ღებულენა. ლუდი, ღვინი დო შხვა სახეობაშ სპირტამი ოშუმალეფი ალაზიმაფათ ძვირი რე: მაგალითო, ლუდიშ ჭე დიდ კათხა 8$ ღირჷ, ჭიჭე 5$. 1989 წანაშახ ისლანდიას თელ 75 წანაშ მალობას ლუდიშ შუმა შურო ვეშილებედჷ. ისლანდიური დჷრფა ბრენივინი კარტოფილშე აკეთენა დო ტმინით რე არომატმეჩამილი. ქიანას ბრელი რე რესტორანეფი, სოდე ერუანულ ოჭკომალეფწკჷმა ართო, ევროპულ ოჭკომალეფს ხოლო მირთვენს მაკორნებუ. რესტორანეფს საკაკალოშ ოშკარი ფასი 20-50 დოლარი რე. ოფიციანტიშო „კუჩხიშ ქირაშ“ მეჩამა ვარე რეკომენდებული.

 საინტერესო ფაქტეფი 

 რეიკიავიკი მოსოფელიშ არძაშე უმოსი ოორუე ნანანოღა რე
 ისლანდიაშ პარლამენტი ალთინგი მოსფელს არძაშე უმოსი ჯვეში პარლამენტი რე. 
 ისლანდია ვულკანური გორჩქინაშ არძაშე უმოსი დიდი კოკი რე
 ისლანდიარეფს ბობრათუმამეფიშ პროცენტული მუდანობა უმაღალაში რე მოსოფელს, 92%, თაჸურეშე 80% რღია ბობრა რე.
 კანკალეშა ისლანდიას გრენლანდიაშე აისბერგეფით მეშარე ჩე თუნთეფი ხოლო ოსუმარნა. 2008 წანაშ მესის ჟირ მარაშ გიშატებუთ ჟირ თუნთიქ გეგმორთჷ კოკშა მოხოლაფირ აისბერგიშე.
 ვატნაიჲოკიუდლი — ჯიშთი ისლანდიას, არძაშე უმოსი დიდი ჯიშთი რე ევროპას. 
 ისლანდიაშ ტერიტორიაშ 10%-შ უმოსი ჯიშთეფით რე ფორილი. (12 ანთ. კმ²).
 პოპულარული ოჭკომალი ისლანდიას ჰაკარლია, ნამუთ ვართ მეტ ვართ ნორკე, ზვიგენიშ გჷშასკირაფილი ხორცი რე. 
 ვულკანი ჰეკლა ევროპას უდიდაში ვულკანი რე. 
 წყარგელაფუ დეტიფოსი ევროპას არზაშე უმოსი დიდი რე  — თიში სიმაღალა 40 მ, სიგანა 100 მ.
 ისლანდიაშ უგინძაში წყარმალუ რე ტჲოურსაუ  — 237 კმ.
 ისლანდიარეფს ვაუღუნა გვარი. თინეფს ხვალე დაბადებაშ ბორჯის მეჩამილი მუში ჯოხო უღუნა დო მუმაშ (კანკალეშა დიდაშ) ჯოხო გითმიაძინუნა. მაგალითო ისლანდიარი მაბიე ბიორკი გუდმუნდსდოტირი რე ანუ გუდმონდიშ-ძღაბი, ქიანაშ პრეზიდენტი სულავიურ რაგნარი  გრიმსონი ანუ გრიმიშ-ბოშ რე.

 რესურსფი ინტერნეტის 

 ისლანდიაშ ისტორია  — საიტი ისლანდიაშე, ქიანაშ ისტორიაშ დეტალურ ეჭარუათ
 ჯადური ისლანდია — საიტი ისლანდიაშენ, თიშ კულტურაშენ დო ისტორიაშენ
 საიტი ოწაწუ ისლანდიაშ კულტურას  
 ჯვეშისლანდიური მორჩილი ლერსიკონი 

 სქოლიო 

*
კატეგორია:ევროპაშ ქიანეფი