ერაყი

ერაყი, ოფიციალურო ერაყიშ რესპუბლიკა, — სახენწჷფო ბჟადალი აზიას. ობჟათეშე უხურგანს საუდიშ არაბეთი, ოორუეშე — თურქეთი, ბჟაეიოლშე — ირანი, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — ქუვეითი, ობჟათე-ბჟადალშე — იორდანია, ბჟადალშე — სირია; ობჟათე-ბჟაეიოლშე ომძღჷ სპარსეთიშ ჸუჯი. ქიანაშ ფართობ რე 438,317კმ2, მახორობა — 46 მილიონშე უმოსი. ტერიტორიაშ მეჯინათ მოსოფელს 58-ო აბანს იკენს, მახორობაშ მეჯინათ — 31-ა აბანს. ქიანაშ ნანანოღა დო უკაბეტაშ ნოღა რე ბაღდადი, 8 მილიონშე უმოს მახორუთ.

ჯვ. წ. VI ვითოშწანურაშ დაჭყაფუშე, წყარმალუეფ ტიგროსიშ დო ევფრატიშ ოშქაშეთ მადვალ ხორგიშ რზენეფი, ნამუეფსჷთ ჯოხოდჷ მესოპოტამია, ხე ქეშუნწყუ ორდოიან ნოღეფიშ, ცივილიზაციეფიშ დო იმპერიეფიშ გოჭყაფას, თინეფს შქას შუმერიშ, აქადიშ დო ასურეთიშ. ჩინებულ რე ცივილიზაციაშ ონწეთ, მესოპოტამიას გიჭყჷ ჭარალუაქ, მათემატიკაქ, ნავიგაციაქ, სათიშ ჩინებაქ, კალენდარქ, ასტროლოგიაქ, ბარბალქ, ნიშარქანუაქ დო კანონეფიშ კოდექსეფქ. მესოპოტამიაშა მუსლიმეფიშ მინოკათუაშ დო ეჭოფუაშ უკული, ბაღდადიქ აბასიანეფიშ სახალიფოშ ნანანოღათ გჷნირთუ, თაშნეშე ისლამურ ორქოშ ხანიშ ბორჯის რდჷ მოსოფელიშ კულტურაშ დო ინტელექტუალურ ცენტრი, სოდე იდვალუაფუდჷ თიჯგურა დჷნაწესებუეფი, მუჭომით რდჷ რჩქინაშ ჸუდე. 1258 წანას, მონღოლეფიშით ნოღაშ აკორაბადუაშ უკული, რეგიონქ განწე ხანით ქუდანთხჷ ეპიდემიეფიშ დო წოროგემაჸვენჯ იმპერიეფიშ გეშა. თეშ მოხ, ერაყის ქვერსემ რელიგიურ შანულობა უღჷ ქირსიანობას, იუდაიზმის, იეზიდიზმის დო მანდეიზმის. ქიანას უღჷ ტომბა ბიბლიურ ისტორია.

1932 წანას, ზოხორინალაშ მოპალუაშ უკული, ერაყიქ მუკორთჷ შანულამ ეკონომიკურ დო ოურდუმე ძინაშ პერიოდეფი, თაშნეშე ვასტაბილურ დო კონფლიქტურ პერიოდეფი. პირველ მოსოფელიშ ლჷმაშ თებაშახ ოსმალეთიშ იმპერიაშ აკოდგინალუაშა მიშმეშჷ. 1921 წანას ბრიტანალეფქ გაჭყეს ერაყიშ სამანდატო. 1932 წანას ქიანაქ გჷნირთუ ზოხორინელ ომაფეთ. 1958 წანაშ მინორთაშ უკული, ქიანაქ რესპუბლიკათ გჷნირთუ, ნამუშ პირველ მადუდე რდჷ აბდულ კარიმი ყასიმი, ნამუსჷთ წორო გიაჸუნეს აბდულ სალამი არეფიქ დო აბდულ რაჰმანი არეფიქ. 1968 წანას ხეშუულობაშა ქუმორთჷ ბაასიშ პარტიაქ, ნამუქჷთ ქიანაშა გენშეღჷ ართპარტიულ სახენწჷფო აჰმედ ჰასან ალ-ბაქრიშ დუდალათ, ნამუთ უკულ დოთირჷ სადამ ჰუსეინქ დო 1980-1988 წანეფს ირანიშ მეხჷ ლჷმას დუდენდჷ, თაშნეშე1990 წანას გემნაკათჷ ქუვეითის. 2003 წანას, ააშ-ით ნადუდებუ კოალიციურ ნძალეფქ გემნაკათეს ერაყის დო თიშ ოკუპაცია იქუეს, გექთახუეს ჰუსეინი, ნამუქჷთ გეგმიჭანჷ ებუძოლეფ დო კონფესიეფოშქაშე მენწყუმინაფა. ერაყიშ ლჷმათ ჩინებულ კონფლიქტიქ 2011 წანას გეთჷ. 2013 წანაშე 2017 წანაშა, ერაყიქ ახალ ლჷმაშ წჷმ იჸუ, ნამუთ მერსხილ რდჷ ისლაურ სახენწჷფოშ ეჸონუათ დო მარცხებათ. ასეშო ლჷმაშ უკულიან კონფლიქტ იგჷნძორებუ უმოს მორჩილ მასშტაბით, ნამუთ ჯინჯის გჷთმუნთხორჷნს სტაბილურალას ირანიშ მაძინუ გაულაშ ფონს.

ერაყ რე ფედერალურ საპარლამენტო რესპუბლიკა დო მერჩქინელ რე წუმმაძინე ოშქაშე ნძალათ. ქიანას ოხორანს დო უღჷ ანდაკორობამ მახორობა, გეოგრაფია დო ტყარ ორთა. ერაყალეფიშ უმენტაშობა რე მუსლიმი, მარა შანულამ უჭიჭაშობაშა მიშმულა ქირისანეფი, ზოროასტრეფი, მანდეეფი, იეზიდეფი, იარსანიტეფ დო ურიეფი. ერაყალეფ ეთნიკურო ანდაკორობამ რენა; თარო რენა: არაბეფი, თაშნეშე ქურთეფი, თურქმენეფი, იეზიდეფი, ასურალეფი, სომეხეფი, ჩაჩანეფი (დომეფი), სპარსალეფ დო შაბაკეფი. არაბულ დო ქურთულ ქიანაშ ოფიციალურ ნინეფ რე, მუჟანსჷთ ასურული, თურქულ დო მანდეურ რეგიონალურ ნინეფო რე მოდვალირი. ერაყ რე ქიანა, ნამუსჷთ აპალუ მოსოფელიშ ართ-ართ უკაბეტაშ ნაფთობიშ ოზირუე, ომანგეთ უღჷ წუმოძინელ ნაფთობიშ დო გაზიშ ხერეჭუა. თაშნეშე პოპულარულ რე ოფუტეშ მეურნალათ დო ტურიზმით. ასეშო, ერაყ განთხეფს გეთმედირთუ შხვაშ თურ აზარათ.

 ჯოხოდვალაა 

 ოფიციალური - ერაყიშ რესპუბლიკა. 
 ერუანული: العراق, Al Jumhuriyah al Iraqiyah. 
 ეტიმოლოგია: ჯოხო მოურს ჯვეშ სემიტურ ურუქიშე. თაშ ჯოხოდჷ შუმერულ-აქადურ ნოღას, ნამუშ შანულობა რე „წყარმალუეფიშ ოშქაშე“. თიშ ჯვეშ ჯოხო რე მესოპოტამია, ნამუთ ბერძენულო “წყარმალონას” შანენს. 

 გეოგრაფია 
ქიანა იდვალუაფუ ობჟათე-ბჟადალ აზიას, ევფრატიშ დო ტიგროსიშ წყარმალონას. მოხურგე ქიანე რე: თურქეთი, ირანი, ქუვეითი, საუდიშ არაბეთი, იორდანია, სირია. ქიანაშ ფართობ აკმადგინანს 435.072 კვ.კმ-ს.

 სახენწჷფო 

 სახენწჷფო სისტემა - 2003-05 წანეფს, გინმალ გამაგალაშ გიმე მარენჯ რესპუბლიკა რდჷ. 
 სახენწჷფოშ მადუდე - პრეზიდენტი. 
 თარობაშ მადუდე - პრემიერ-მინისტრი.
 ადმინისტრაციულ დორთუალა - 18 ოლქი (muhafazat).

 დემოგრაფია 

 მახორობა - 36 004 552 (2014), თინეფს შქას - არაბეფი 77%, ქურთეფი 19%, ერუანულ უჭიჭაშობეფი: თურქმენეფი, ასურალეფ დო შხვეფი. 
 სახენწჷფო ნინა - არაბული; ქურთული (ქურთისტანს). მოდვალირ რე ასურულ ნინა. 
 რელიგია - ისლამი. 
 ნანანოღა - ბაღდადი (5,772 ვითოში). 
 უკაბეტაშ ნოღეფი - ბასრა (1,377), მოსული (1,792), ერბილი (865), კირკუკი (756).

250px|thumb|ერაყიშ ეთნო-რასობური ბუნეფი

 წანა მახორობა 10000 ჩქინ წ. ეჭ.-შახ 60 000 1000 ჩქინ წ. ეჭ.-შახ 3 000 000 500 ჩქინ წ. ეჭ.-შახ 5 000 000 1 3 000 000 500 5 000 000 1000 5 000 000 1500 1 000 000 1900 2 000 000 1950 7 000 000 2000 24 000 000 2014 31 000 000 2030 (პროგნოზი) 51 000 000 2100 (პროგნოზი) 293 000 000

2009 წანაშ მუნაჩემეფით, ერაყის 3 მილიონ მახორუ რდჷ.

 ეკონომიკა 
ნაფთობიქ ქიანას ჯგირობუა მუღჷ. 1972 წანას, ერაყიშ ონაფთობე კომპანიაქ ნაციონალიზებულქ იჸუ. 1979 წანას ნაფთობ ქიანაშ სავალუტო მიშნალეფიშ 95%-ს ირზენდჷ. 
 რესურსეფი - ნაფთი, ორთაშობურ გაზი, ფოსფატეფი, წურწუფა. 
 ექსპორტი - ნაფთობი, შალეული, ფინიკი. 
 ვალუტა - ერაყიშ დინარი (IQD).

 ადმინისტრაციულ დორთუალა 
ერაყი დორთილ რე 18 პროვინციათ, (არაბულო: მუხაფაზათი,  - ფარიშა). პროვინციეფ დორთილ რე ოლქეფო (ქადაში). ერაყიშ ქურთისტან რე გჷშაკერზაფილ სტატუსშ მოღვენ რეგიონი, ნამუსჷთ მუშ დუდგამაგალა დო მილიცია ჸუნსჷნ.
300px|right|ერაყიშ პროვინციეფი
 1-ბაღდადი
 2-სალახ-ედ-დინი
 3-დიიალა
 4-ვასიტი
 5-მაისანი
 6-ალ-ბასრა
 7-დი-ქარი
 8-ალ-მუტანა
 9-ალ-ქადისია
 10-ბაბილიშ პროვინცია
 11-კარბალა
 12-ან ნაჯაფი
 13-ალ ანბარი
 14-ნანავა
 15-დუოკი
 16-არბილი
 17-კირკუკი
 18-სულაიმანია

 ისტორია 
მინი|ხამურაბიშ კანონეფიშ ნაკორობაშ სტელაშ ფრაგმენტი
ერაყიქ 1921 წანას გჷმაცხადჷ ზოხორინალა. 1958 წანაშახ, ქიანას გამაგენდჷ ჰაშიმიტეფიშ დინასტია (ფაისალ I დო ფაისალ II ). მონარქიაშ დონთხაფაშ უკულ ერაყშა რესპუბლიკურ გამაგალაქ გემშართჷ. 1968 წანას, ხეშუულებაშ ოდუდეშახ ქჷმორთუ პარტია ბაასიქ, ნამუქჷთ “ანტიიმპერიალისტურ კურს” გეჭოფჷ დო დიჭყჷ რეფორმეფიშ მანჯება. 1974 წანას, ქიანაშ ოორუეს გეგმიცხადჷ ქურთისტანიშ ავტონომიაქ. 1980-88 წანეფს ერაყ ოკათუდჷ ფართომასშტაბიან ლჷმას ირანწკჷმა,1990 წანას, ერაყიქ გემნაკათჷ მეძობელ ქიანა ქუვეითიშ ტერიტორიას დო ანიქსირებულ აფუდჷ. ხვალე ოერეფოშქაშე კოალიციურ ნძალეფიშ აქტიურ კათუთ მიხუჯინჷ აგრესიაშ შედეგეფიშ ლიკვიდაციაქ. დოდგენილ რე, ნამჷ-და ირანწკჷმა ლჷმაშ ბორჯის, ერაყიქ ქიმიურ ანჯარ გჷმირინჷნ, თაშნეშე 1988 წანას - ქიაანაშ დინოხოლეთ, ქურთეფიშ სააწმარენჯოთ. თე ლჷმეფიშ გეშა, 1991 წანას, გოეროქ ერაყის ოეროეფოშქაშე სანქციეფ გენშუღჷ, ნამუქჷთ მუმაჯალიგარ ეფექტ იღვენუ ქიანაშ ეკონომიკაშო დო მახორობაშო. ერაყიშ ოორუეს დო ობჟათეს - აკიქიმინჷ კილერ ზონეფქ, სოდეთ პატრულირენდჷ ააშ-იშ დო გოართ. ომაფეშ ავიაცია. ოორუეშ კილერ ზონას ქურთეფქ ავტონომიურ რეგიონ გაჭყეს. ეკონია წანეფს გოერო ოცადუდჷ ერაყიშ გამაგე რეჟიმიშ დოჸუნაფას, მასობურ მოჯალაგუაშ ანჯარიშ ეშალაფაშო, მარა უშედეგეთ. 2003 წანაშ მელახის, ააშ-ს დო ბჟადალურ კოალიციაშ ოურდუმე ინტერვენციაშ შედეგო სადამ ჰუსეინიშ რეჟიმქ დოთხინაფილქ იჸუ ხეშუულებაშე. ჟირ წანაშ გოძვენას ქიანას, გამაგენდჷ საოკუპაციო კუნტახანურ ადმინისტრაცია, ნამუქჷთ მახაზირჷ ერაყიშ ომენოღალე ნძალეფშო ხეშუულობაშ გჷნოჩამაშ წიმოხპიჯალეფი. 2005 წანაშ 6 პირელს, იმანჯჷ ერაყიშ ისტორიას მაართა დემოკრატიულ გჷშაგორუეფქ. ქიანაშ პრეზიდენტო გჷშაგორილქ იჸუ ჯალალ თალაბანქ, ქურთ არყებულეფიშ ჸოფირ ლიდერქ.

 მონძალა 

 ბაღდადი – ერაყიშ ერუანულ დო ოურდუმე მუზეუმეფი, აბასიდეფიშ დოხორე (XII ო.), უნივერსისტეტიშ დჷგმილი (XIII ო.), მეჩეთი მირჯა (XVI ო.), ორქოშ მეჩეთი (XV ო.); 
 სამარა - მინარეთ დო კაბეტ მეჩეთი (IX ო.); 
 ბაბილონიშ დო ნინევიაშ ნოღეფიშ ნოსქჷლედი; 
 პართიულ ნოღა ჰათრა. 

მესოპოტამიას მითმიარსხუაფუ არაბეფიშ სახალიფოშ დო უჯვეშაშ ცივილიზაციეფიშ - შუმერიშ, აქადიშ, ბაბილონიშ დო ასურეთიშ ჯოხოეფი.

კომენტარეფი

 სქოლიო 

*
კატეგორია:არხო ბჟაეიოლიშ ქიანეფი
კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი
კატეგორია:არაბულნინამი ქიანეფი
კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი