დანია

დანია () — სუვერენული სკანდინავიური სახენწჷფო ოორუე ევროპას. ქიანა რე დანიაშ ომაფეშ () მეტროპოლია დო არძაშე დოხორელ აკმადგინალ ნორთი, თაშნეშე ჩინებულ რე მუჭოთ დანიაშ ომაფე, კონსტიტუციურო უნიტარულ სახენწჷფოთ, ნამუშ ტერიტორიულ აკოდგინალაუშა მიშმურს ატლანტიშ ოკიანეშ ოორუეშე მადვალი ფარერიშ კოკეფიშ დო გრენლანდიაშ ავტონომიურ ტერიტორიეფი.* დანიაშ მეტროპოლია, თაშნეშე ჯოხოდვალირი „კონტინენტური დანია“ ვარ-და „დორხველო დანია“, აკმოდირთუ იუტლანდიაშ ჩქონიშ ოორუეშე დო 406 კოკშე აკოქიმინელ არქიპელაგშე. დანია არძაშე ობჟათეშე მდავალუ სკანდინავიური ქიანა რე, ნამუთ შვედეთიშ ობჟათე-ბჟადალშე იდვალაუფუ, ნორვეგიაშ — ობჟათეშე დო გერმანიაშ — ოორუეშე, ნამუწკჷმათ უღჷ კუნტა ხურგი. დორხველო დანია იდვალუაფუ ბჟადალშე ოორუეშ ზუღაშ დო ბჟაეიოლშე ბალტიაშ ზუღაშ ოშქაშეთ.კოკი ბორნჰოლმი იდვალუაფუ ედომუშამ ქიანაშ უკიდაშ ბჟაეიოლ მუხურს, ბალტიაშ ზუღას.

დანიაშ ომაფეს, ფარერიშ კოკეფიშამო დო გიბრალტარიშამო, 100 მ2-შე უმოსი ფართობიშ მეხოლაფირო 1400 კოკი იდვალაუფუ; თინეფშე 443 კოკის უღჷ ჯოხოდვალა დო თინეფშე 78 რე დოხორელი. დანიაშ მახორობაშ მუდანობა 6 მილიონშე უმოსის აკმადგინანს (1 მესი, 2025), ნამუეფიშ მეხოლაფირო 40% ოხორანს კოკი ზელანდიას (Sjælland), დორხველო დანიაშ უკაბეტაშ დო არძაშე დოხორელ კოკის; კოპენჰაგენი, (København) დანიაშ ომაფეშ ნანანოღა დო უკაბეტაში ნოღა, იდვალაუფუ ზელანდიაშ, ამაგერიშ დო სლოტჰოლმენიშ კოკეფს. დანიაშო, ნამუთ თარო აკმოდირთუ რზენეფშე დო დობერაზენეფშე, დჷმახასიათებელ რე ქვიშამ წყარპიჯიშ ღოზი, დაბალ სიმაღალა ზუღაშ დონეშე დო ზჷმიერი კლიმატი. დანია მანჯენს ჰეგემონურ გაულას დანიაშ ომაფეს, შხვა სუბიექტეფს გინმოჩანს ხემანჭუაფას თინეფიშ დინოხოლენი საქვარეფიშ გინოჭყვიდუაშის. Home rule-ქ ფარეფიშ კოკეფშა მიშაღალირქ იჸუ 1948 წანას; გრენლანდიაშა — 1979 წანას დო გეძინელი ავტონომიაქ — 2009 წანას.

აკოკათელ დანიაშ ომაფექ გიჭყჷ VIII ოშწანურას მუჭოთ ოზუღე ჟისახენწფოქ ბალტიაშ ზუღაშა გამაგალაშო ბურჯაფის ბორჯის. 1397 წანას გოჭყაფილქ იჸუ კალმარიშ უნიაქ ნორვეგია დო შვედეთწკჷმა. თერსხუს შურ უდგუდჷ 1523 წანას შვედეთიშ უნიაშე გიშულაშახ. დოსქილადირ სდანია-ნორვეგიაშ ომაფექ XVII ოშწანურას რანწკ ლჷმეფი მიშჷ, ნამუქჷთ ტერიტორიული ეღალა გჷმიჭანუ. XIX ოშწანურას, ნაციონალისტური ყარაფიშ ძინაქ მონჩალირქ იჸუ 1848 წანაშ შლეზვიგიშ პირველი ლჷმათ. 1849 წანაშ 5 მანგის მეღებული დანიაშ კონსტიტუციაქ მაბოლჷ აბსოლუტურ მონარქია. დანიაქ შლეზვიგიშ მაჟირა ლჷმა მიოდინჷ შლეზვიგ-გოლშტეინი, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ თირუეფი დანაიშ პოლიტიკას, ანწიანწიმი გურს გუთმუჩანდჷ სოციალურ ართობას დაჭიჭარებულ ომაფეს, თაშნეშე იუტლანდიაშ ფალაზონიშ ქვარქვაშუას ოფუტეშ მეურნობაშო, ახალ ქირსიანულ ყარაფეფქ დირთეს ინდრე მისიათ დო გრუნდტვინგო, მარა ართამო, კათას უმოსი ჸონიერი დუდიშ სმებაქ გურჩქინდჷ ართამი ქიანაშა დო სახენწჷფოშა დორხველუაშოთ. 1920 წანას, ოორუე შლეზვიგიქ დანიაშ აკოდგინალაუშა გენშართჷ. 

დანიაქ ინდუსტრიალიზაცია მა-19 ოშწანურაშ შქა წანეფს დიჭყჷ დო ოფუტეშ მეურნობაშ კაბეტ ექსპორტიორო გჷნირთუ. მა-20 ოშწანურაშ დაჭყაფუს, ქიანაშა მიშაღალირქ იჸუ სოციალურ დო ხანდაშ ბაზარიშ რეფორმეფქ, ნამუქჷთ ოსხირ გუჭყჷ ასეიან სოციალურ სახენწჷფოშ მოდელს დო წუმოძინელ ესვარილ ეკონომიკას. დანია ნეიტრალურ რდჷ პირველ მოსოფელიშ ლჷმაშ ბორჯის; დანიაშ ნეიტრალიტეტიქ აკირცჷ მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმას 1940 წანაშ პირელს, გერმანიაშ უწაია მინოკათაფათ. ოკუპაციაშის, 1943 წანას აწორინალაშ უარაფიქ გიჭყჷ, თეწკჷმა 1944 წანას, ისლანდიაქ ზოხორინალა გეგმაცხადჷ; დანიაქ გედუდიშულჷ ლჷმაშ თებაშ უკული, 1945 წანაშ მესის. 1973 წანას, დანიაქ, გრენლანდიაწკჷმა, მარა ფარერიშ კოკეფიშ უმუშო, გჷნირთუ ასეიანი ევროპაშ რსხუშ მაკათურო; მარა, დანიაქ მორაგადეეფ მანჯჷ გამორსხეფშენ, მუჭომით რდჷ დორხველ ვალუტაშ, კრონიშ ასქილიდაფაშენ.

დანია წუმოძინელ ქიანა რე, ნამუსჷთ უღჷ წუმოძინელ მაღალმიშნაველამ ეკონომიკა, რინაშ მაღალ დონე დო ჸონიერი სოციალურ უნარღელჸუაშ პოლიტიკა. დანიური კულტურა დო ჯარალუა ფართოთ პროგრესულ, ეგალიტარულ დო სოციალურო ლიბერალურ რე; დანია რდჷ პირველი ქიანა, ნამუჷთ იურიდიულო აღიარჷ ართსქესამეფიშ პარტნიორალა. ქიანა რე ნატო-შ, სკანდინავიურ სხუნუშ, ეკონომიკურ წოროხანდაშ დო წუმოძინაშ ორგანიზაციაშ, ეუწო-შ, ევროპაშ სხუნუშ დო გოეროშ დჷმარსხუაფალი მაკათური დო შენგენიშ ზონაშ ნორთი რე. დანია ისქილიდუანს მეჭედელ პოლიტიკურ, კულტურულ დო ნინაშურ რსხუეფს სკანდინავიალ მეძობელეფწკჷმა. ამერიკალი პოლიტოლოგი ფრენსის ფუკუიამა დანიაშ პოლიტიკურ სისტემას, ნამუთ გიშმართჷნს ფართო კონსენსუსის, გჷმირინუანს დახე წკანტილ გამაგალაშ საორიენტაციო ჭურჭულო; თიშ ფრაზა „დანიას მოხვალამა“ ოწაწუ ქიანაშ სტატუსის, მუჭოტ სტაბილურ სოციალურ დო პოლიტიკურ ინსტიტუტეფიშ გლობალური მოდელს.

 ეტიმოლოგია 
 ოფიციალურო: დანიაშ ომაფე
 ოდაბადურო: Kongeriget Danmark

 გეოგრაფია 
ქიანა იდვალუაფუ ოორუე ევროპას, უკჷნებუ იუტლანდიაშ ჩქონი დო გოხოლუაშ კოკეფი. ოსქირონე სანძღო უღჷ გერმანიაწკჷმა.

 ფართობი: 43.069 კვ.კმ
 ორთა: უმაღალაში კონკა — იდინგ-სკოვი 173 მ; უგ. წყარმალუ (კმ) — გუდენა 158; თ. ტობეფი — ნისუმ-ფიორდი, არესი; თ. კოკეფი (კვ.კმ) — ზელანდია 7.450, ფიუნი 3.485, ლოლანი 1.244, ბორნჰოლმი 588; კლიმატი - ოკიანური.

 სახენწჷფო 
 პოლიტიკური სისტემა — კონსტიტუციური მონარქია.
 სახენწჷფოშ მადუდე — დანიაშ მაფეფი შლეზვიგ-ჰოლშტაინ-ზონდერბურგ-გლიუქსბურგეფიშ დინასტიაშე რენა. მა-20 ოშწანურას მაფენდეს: კრისტიან IX (1863-1906), ფრედერიკ VIII (1906-1912), კრისტიან X (1912-1947), ფრედერიკ IX (1947-1972), დიაფალ მარგრეტე II (MARGRETHE II) (1972-2024); მა-21 ოშწანურას მაფენდეს: ფრედერიკ X (2024-ასეშა).
 თარობაშ მანჯღვერი პრემიერ-მინისტრი.
 კანონიშდუმადვალუ ორგანო — ართპალატამი პარლამენტი — ფოლკეტინგი (179 მაკათური).
 ადმინისტრაციული გორთუალა —14 კომუნა (amt), 2 ნოღა (amtskomunes - კოპენჰაგენი დო ფრიდერიკსბერგი) დო 2 ავტონომიური ტერიტორია (ფარერიშ კოკეფი, გრენლანდია).

 დემოგრაფია 
 მახორობა — 5,511 ვითოში (2009), თენეფშე 97% დანიარეფი.
 ნინეფი — დანიური, ფარერული, გრენლანდიური (ინუიტური დიალექტი). ინგლისური დომინირენს, მუჭოთ მაჟირა ნინა.
 რელიგია — ევანგელურ-ლუთერანული, პროტესტანტიზმი.
 ნოღეფი (ვითოში) — კოპენჰაგენი (1.094), ორჰუსი (221), ოდენსე (145), ოლბორგი (121), ესბიერგი (77).

 ისტორია 
დანიაშ სახენწჷფოქ დირსხუ IX-X ოშწანურეფს. 1849 წანაშე რე კონსტიტუციური მონარქია. 1940 წანას გეჭოფჷ გერმანიაქ. 1992 წანაშ რეფერენდუმს გინოვარაფილქ იჸუ მაასტრიხტიშ აპიჯაფაქ. თარობას აჸუ კანკალე თირუეფქ მიშაღალარქ, თეშ უკული კათაქ ხუჯი ქოდუკჷნ მაჟირა რეფერენდუმს.
1949 წანაშე რე ნატოშ მაკათური, 1973 წანაშე ევროპაშ რსხუშ მაკათური.

 ჩინებული დანიარეფი 
მინი|ჰანს ქრისტიან ანდერსენი

 ასტრონომი - ტიხო ბრაჰე; 
 ფიზიკოსი - ნილს ბორი; 
 ჭარუ - ჰანს ქრისტიან ანდერსენი; 
 კომპოზიტორი - დიტრიხ ბუქსტეჰუდე
 ლინგვისტი - ოტო იესპერსენი; 
 მეშარე - ვიტუს ბერინგი; 
 მოჭადრაკე - ბენტ ლარსენი; 
 მობურთეეფი - მიხაელ დო ბრაიან ლაუდრუპეფი, პეტერ შმაიხელი.

 რესურსეფი ინტერნეტის 
 Denmark.dk 
 Denmark entry at Encyclopædia Britannica
 A guide to Danish Culture  
 Facts about Denmark and a brief tour through the country
 A list of Danish companies
 Expat Living in Denmark 
 Denmark  
 DanishHeritage.dk
 Ministry of Foreign Affairs of Denmark 
 Study in Denmark 
 Chief of State and Cabinet Members 
 Google news Denmark

სქოლიო

ენწყუმური გეძახინეფი

კატეგორია:ევროპაშ ქიანეფი
კატეგორია:დანია
კატეგორია:კონსტიტუციური მონარქიეფი
კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი