ავღანეთი

ავღანეთი (ედომუშამ ჯოხოდვალა — ავღანეთიშ ისლამურ საამირო (; )) — ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენ სახენწჷფო 
ცენტრალურ დო ობჟათე აზიაშ აკართაფუს. ქიანას ბჟაეიოლშე დო ობჟათეშე უხურგანს პაკისტანი, ბჟადალშე — ირანი, ოორუე-ბჟადალშე — თურქმენეთი, ოორუეშე - უზბეკეთი, ოორუე-ბჟაეიოლშე — ტაჯიკეთი, ოორუე-ბჟაეიოლშე დო ბჟაეიოლშე — ჩინეთი. ქიანაშ ფართობ რე 652 864კმ2, უმენტაშო გვალამ რე, ოორუეშე დო ობჟათე-ბჟადალშე რზენეფით, ნამუეფსჷთ ართიანშე გიშმართჷნს ჰინდუქუშიშ გვალაშ ქჷნდჷრი. ქიანაშ ნანანოღა დო უკაბეტაშ ნოღა რე ქაბული. ავღანეთიშ მახორობა მეხოლაფირო 36-შე 50 მილიონშახ რე.

ავღანეთის ადამიერიეფიშ ხორუა ითარიღებუ შქა პალეოლითიშ ბორჯით. თე დიხაშა შხირას უჯოხონა იმპერიეფიშ საფულათ, ანდა ოურდუმე კამპანიაშ მაძირუ რე, თინეფს შქას სპარსალეფიშ, ალექსანდრე მაკედონარიშ, მაურიეფიშ იმპერიაშ, არაბ მუსლიმეფიშ, მონღოლეფიშ, ბრიტანალეფიშ, სხუნუეფიშ რსხუეფიშ დო ააშ-თ დუდელ კოალიცია. თაშნეშე ავღანეთიქ შანულამ როლ ილაჸაფუ ბერძენულ-ბაქტრიალეფშო დო მოგოლეფშო თინეფიშ გოძინაშ ოკითხირეეფს, ნამუეფქჷთ გაჭყეს კაბეტ იმპერიეფი. ირანულ დო ინდურ კულტურულ სფეროეფს გინორთელი დოჸუნაფეფიშ დო პერიოდეფიშ გეშა, თე ტერიტორია რდჷ ზოროასტრიზმიშ, ბუდიზმიშ, ინდუიზმიშ დო მოგვიანეთ ისლამიშ ცენტრი. თეხანურ სახენწჷფო ავღანეთიქ გიმიქიმინჷ XVIII ოშწანურას, დურანიშ ავღანურ იმპერიაშე, მარა მინშა დოსტ მოჰამედ ხანი იკოროცხუ პირველ თეხანურ ავღანურ სახენწფოშ დჷმარსხუაფალო. ავღანეთი რდჷ ბუფერული სახენწჷფო ბრიტანეთიშ დო რუსეთიშ იმპერიეფიშ კაბეტ ლაჸაფიშ ბორჯის. ბრიტანალეფქ ინდოეთშე ქეშეცადეს ავღანეთიშ დოჸუნალა, მარა გინორაჸილქ იჸუეს ინგლის-ავღანეთიშ პირველი ლჷმაშ ბორჯის; ინგლის-ავღანეთიშ მაჟირა ლჷმას ბრიტანალეფქ გიმორძგუეს. 1919 წანაშ ინგლის-ავღანეთიშ მასუმა ლჷმაშ უკულ, ავღანეთიქ გედუდიშულჷ შხვაშ თურ პოლიტიკურ ჰეგემონიაშე დო 1926 წანას ავღანეთიშ ომაფეთ გჷნირთუ. ქიანაშ მონარქიულ გამაგალა დახე გვერდ ოშწანურას ქორდჷ, სოიშახ 1973 წანას გითოხუაფილქ ვეჸუვ ზაჰირ-შაჰიქ, ნამუშ უკულ დორსხუაფილქ იჸუ ავღანეთიშ რესპუბლიკაქ.

1970-იან წანეფიშ დალიაშე ავღანეთიშ ისტორია გიშეგორუაფუდჷ ფართომასშტაბურ, თინეფს შქას სახენწჷფო გინორთაფეფ, მინოკათუეფ, ებუძოლეფ დო ომენოღალე ლჷმეფჷთ. 1978 წანას დიჭყჷ კონფლიქტიქ, მუჟანსჷთ კომუნისტურ რევოლუციათ გიჭყჷ სოციალისტურ სახენწფოქ (ნამუთ მუშ ჸურე რდჷ გამა თი დიქტატურაშა, ნამუქჷთ მიშაღალირქ იჸუ 1973 წანაშ სახენწჷფო გინორთაფაშ შედეგო) დო უკულიან დინოხოლენ აწორინაფეფქ, 1979 წანას აძვილჷ სხუნუეფიშ რსხუ ავღანეთის გემნაკათუკონ. მოჯაჰედეფ ოლჷმუდეს სხუნუეფიშ რსხუს სხუნუეფიშ რსხუ-ავღანეთიშ ლჷმას დო აგჷნძორენდეს ბურჯაფეფს ართიანს შქას 1989 წანას სხუნეუფიშ ჯარეფიშ გიშაჸონაფაშ უკულ
. 1996 წანაშო „თალიბანიშ“ ყარაფ აკონტროლენდჷ ქიანაშ უმენტაშობას, მარა თინეფიშ ავღანეთიშ ისლამურ საამიროს ერეფოშქაშე აღიარაფა ვემუღებუ დო 2001 წანაშ ააშ-შ ავღანეთშა მინიოკათუაშ შედეგო თინეფიშ გითორაგვაფაშახ. 2021 წანას თალიბანქ დირთინჷ ხეშუულება ქაბულიშ ხეშა ეშაჸოთამაშ უკულ, თეთ გეთჷ 2001–2021 წანეფიშ ლჷმა. {2025 წანაშ კვირკვეშ თუთაშ დგომარობათ, თალიბანიშ თარობა პრაქტიკულო ვა რე აღიარებულ ერეფოშქაშე ჯარალუაშით, ავღანეთის ადამიერიშ ნებეფიშ აკორცუაფაშ ჩინებეფიშ გეშა, გიშაკერზაფილო ოსურეფიშ ნებეფიშენ დო თალიბანიშჸურე ოსურეფშა რჯებაშენ.

ავღანეთ დინდარ რე ორთაშობურ რესურსეფით, თინეფს შქას ლითიუმით, რკინათ, თუთიათ დო ლინჯით. სიკაბეტათ მაჟირა ქიანა რე მოსოფელს კიფიშ დგვინდგვიშ წარმებათ, დო მასუმა უკაბეტაშ რე ჸვინთელ პირიშ დო ქაშმირიშ წარმებათ. ქიანა ოკათჷ ობჟათე აზიაშ რეგიონალური წოროხანდაშ ასოციაციას დო ისლამური წოროხანდაშ ორგანიზაციაშ ართ-ართ დჷმარსხუაფალ მაკათურ რე. ეკონია ვითწანურეფიშ ლჷმეფიშ მოღალოებფიშ გეშა ქიანას ტერორიზმიშ, სიდაღარაშ დო ბაღანეფიშ უბაღერ ოჩანურობაშ მაღალ დონე რე. ავღანეთ რე მოსოფელიშ ართ-ართი არძაშე მერკეთ წუმოძინელ ქიანა, ნამუთ ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსის 182-ა აბანს იკენს. 2020 წანაშ მუნაჩემეფით, ავღანეთის ედპ ართ შურ მახორუშა ართ-ართ უდაბალაშ რე არძა ქიანას შქას.

 გეოგრაფია 
 რელიეფი 
ავღანეთიშ ტერიტორია იდვალუაფუ ირანიშ ლაკადაშ ოორუე–ბჟაეიოლ ნორთის. ქიანაშ უმენტაში ნორთი რე გვალამი, დო თე გვალეფს შქას მილარე ჭიე-ჭიე რზენეფი.

ქიანაშ ოორუეს მილარე ბაკტირიაშ რზენი, ნამუშ ტერიტორიას გეძჷ ქვიშამ–ტკილამი ტიოზი. ობჟათეშე დო ბჟაეიოლშე ელ–მოლს გვალეფიშ სისტემეფი რე: პარპამიზი, ნამუთ ჟირ ქჷნდჷრშე აკმოდჷრთუ — საფედკოხი (ჩე გვალეფი) დო სიახკოხი (უჩა გვალეფი), დო ხოლო ქჷნდჷრ გინდუკუშიშე.

ქიანაშ არძაშ უმოს უმაღალაში კონკა რე — გვალა ნოშაკი, 7492 მ. სიმაღალათ (პაკისტანიშ თანჯაწკჷუმა).


 კლიმატი 
ავღანეთიშ კლიმატი სუბტროპიკულ კონტინენტალური რე, ჸინჩი ზოთონჯეფით დო სქირე, ჩხე ზარხულეფით.

 გეოლოგიური ენწყუ 
ავღანეთიშ ტერიტორია იდვალუაფუ ალპურ–ჰიმალაიურ ღვარკალა ორტყაფუშ გალე, ბაკტირიაშ რზენიშ მოხ, ნამუთ თურანიშ პლატფორმაშ ობჟათე აკანს ორხველჷ.

 წყარმალუეფი დო წყაროჩუაშეფი 
ქიანაშ არძა წყარმალუ, წყარმალუ ქაბულიშ მოხ, ნამუთ დინმაკათუ წყარმალუ ინდის, ვარე მახურჩინე (ვადინმაკათუნა ნამუთინ წყარმალუს). თინეფშე არძაშე უმოს დიდ წყარმალუ რე — ამუდარია, ნამუთ ავღანეთიშ ოორუე თანჯას მეხჷრჩინჷნს, წყარმალუეფი გერირუდი დო გილმენდი დინმაკათუნა წყარმალუეფ ფერახ–რუდის, ხაშ–რუდის დო ხარუთ–რუდის, ნამუეფით ართო დინმიხვარჩალჷნა ბეჩოლა სისტანს დო დჷთმარსხუანა ჯიმუამ ტობეფიშ ბუნას, ჰამუნს. ქიანაშ წყარმალუეფი ირდუნა ჭვემაშ წყარეფით დო ჯიშთეფიშ ნდღულაფათ. ქიანაშ რზენეფს წყარმალუეფი აფუნს წყარალას იქჷნა, ზარხულს – ეშმასქირუნა. ავღანეთიშ გვალაშ წყარმალუეფს დიდი ჰიდროენეგოშელებუა უღუნა. ქიანაშ უმენტაშ რაიონეფიშ ართართი წყაროხაზირე რე დიხაშთუდონი წყარეფი.

 ორთაშობური რესურსეფი 
ავღანეთიშ დიხა დიდარი რე ორთაშობური რესურსეფით. თაქ მიპალუაფუ ქუანოშქერიშ დო ძვირფას მეტალეფიშ მადენი, ბერილიუმიშ მადენი, წურწუფა, ჯიმუ, მარმარილო, ლაპის–ლაზური, ბარიტი დო შხვ. თაქ ხოლო რე ნავთობიშ, ორთაშობური გაზიშ დო გიფსიშ საბადო. მეგორაფილი რე ლინჯიშ, რკინაშ, მარგანეციშ მადანეფი.

ლინჯიშ მადანი აინაკი, ნამუთ ქაბულწკჷმა ხოლოს რე, ევრაზიას არძაშ უმოს დიდ მადანო იკოროცხუ. ქაბულშე ვართფერ შორს რე ხიჯიგეკიშ რკინაშ მადანი, ნამუთ ობჟათეაზიურ რეგიონიშ არძაშე უმოს დიდ რკინაშ მადანო იკოროცხუ.

 რესურსეფი ინტერნეტის 
 ავღანეთიში გეოგრაფია
 afghanistan.ru რუსულ ვებ–ხასჷლა ავღანეთშე
 სერგეი ჟაროვიშ ვებ–ხასჷლა ავღანეთშე
 ისლამური ქიანეფიშ ისტორია
 Office of the President თარობაშ ოფიციალური ვებ–ხასჷლა
 ავღანეთიშ რუკა

კომენტარეფი

სქოლიო

კატეგორია:ავღანეთი
კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი
კატეგორია:ცენტრალური აზიაშ ქიანეფი
კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი