ყაზახეთი

ყაზახეთი ( ; , ; ოფიციალურო ყაზახეთიშ რესპუბლიკა (; ) — ტრანსკონტინენტურ ზუღაშ კარშა გიშალიშ უღვენ სახენწჷფო ცენტრალურ აზიას, ნამუშ მორჩილ ნოროთ წყარმალუ ურალიშ ბჟადალშე ხვადუ ბჟაეიოლ ევროპას. ოორუეშე დო ბჟადალშე უხურგანს რუსეთი, ბჟაეიოლშე — ჩინეთი, ობჟათე-ბჟაეიოლშე ყირგიზეთი, ობჟათეშე უზბეკეთი, ობჟათე-ბჟადალშე — თურქმენეთი, კასპიაშ ზუღაპიჯიშ ღოზით. ქიანაშ ნანანოღა რე ასტანა, უკაბეტაშ ნოღა, კულტურული დო ეკონომიკურ ცენტრი — ალმათი.

ყაზახეთი ფართობიშ მეჯინათ რე მოსოფელიშ სიკაბეტათ მაჩხორა ქიანა დო უკაბეტაშ სახენწჷფო, ნამუსჷთ ზუღაშ კარშა გიშალ ვაუღჷნ. ქიანაშ ფართე ტერიტორიაშ მეხოლაფირო გვერდ უკებჷნა ზუგუამ პლატოეფს დო ველეფს, ხოლო ნასუმორ — რზენეფს; ობჟათე დო ბჟაეიოლ ხურგეფ აკმიქიმინუ დაბალგვალამ რაიიონეფით. ყაზახეთიშ მახორობაშ მუდანობა აკმადგინანს 20 მილიონშე უმოსის, მახორობაშ მეჭედალა მოსოფელს ართ-ართ არძაშე უდაბალაშ რე — კვადრატულ კილომეტრშა 6 კოჩ მოურს. ეთნიკურ ყაზახეფი მახორობაშ უმენტაშობას წჷმარინუანა, მუჟანსჷთ ეთნიკურ რუსეფი — შანულამ უჭიჭაშობას. ყაზახეთი ოფიციალურო სეკულარულ სახენწჷფო რე, ნამუშ მახორობაშ უმენტაშობა მუსლიმ რე, მარა ჸუნს კაბეტ ქირსიანულ ჯარალუათ.

ყაზახეთი დოხორელ რდჷ დიო ხოლო პალეოლითიშ ბორჯიშე. ჯვეშო თე ტერიტორიას დომინირენდეს შხვადოშხვა გეგია ირანულ კათეფი, მუჭომით რდჷ საკეფი, მასაგეტეფი დო სკვითეფი, თაშნეშე სპარსეთიშ აქემენიანეფიშ იმპერია ობჟათეშე გითმიძინანდჷ. VI ოშწანურაშე რეგიონშა ქუმორთეს თურქულ გეგია კათაქ. XIII ოშწანურას, თე რეგიონ ქჷდიჸუნუ მონღოლეთიშ იმპერიაქ ჩინგიზ-ყაენიშ დუდალათ. XV ოშწანურას, ორქოშ ურდუმიშ აკოცჷმაშ უკული, მეხოლაფირო თეხანურ ყაზახეთიშ ტერიტორიაშმაიდას გიჭყჷ ყაზახეთიშ სახანოქ. XVIII ოშწანურაშახ, ყაზახეთიშ სახანოქ აკოცჷ სუმ ჟუზო (თურობურ დორთუალა), ნამუეფჷთ თაშ-თაშ გეგნონქოლჷ დო ქჷდიჸუნუ რუსეთიშ იმპერიაქ; XIX ოშწანურაშ შქა წანეფს, ნთელ ყაზახეთი ნომინალურო რდჷ რუსეთიშ გამაგალაშ გიმე. 1917 წანაშ რუსეთიშ რევოლუციაშ დო გემაჸვენჯ ომენოღალე ლჷმაშ უკული, სხუნუეფიშ რსხუშ აკოდგინალუაშა მიშმალ რუსეთიშ სფსრ-შ ავტონომიურ რესპუბლიკათ გჷნირთუ. 1936 წანას, ქიანაშ სტატუსიქ ეიკინჷ მორსხუე რესპუბლიკაშ დონეშა. სხუნუეფიშ თარობაქ რესპუბლიკაშა გენნახორუ რუსეფ დო შხვა ერეფიშ წჷმმარინაფალეფი, ნამუშ შედეგო სხუნუეფიშ ბორჯის ეთნიკურ ყაზახეფქ უჭიჭაშობას წჷმარინუანდეს მუნეფიშ რესპუბლიკას. ყაზახეთი რდჷ ეკონია რესპუბლიკა სხუნუეფიშ რსხუშ აკოდგინლუას, ნამუქჷთ 1991 წანას, სხუნუეფიშ რსხუშ აკოცჷმაშ ბორჯის გჷმაცხადუ ზოხორინალაშენ.

ყაზახეთი დომინირენს ცენტრალური აზიას მუჭოთ ეკონომიკურო, თეშ პოლიტიკურო, ნამუთ რეგიონიშ ედპ-შ 60%-ის უნარღეღჸვენს, თარო მუშ ნაფთობიშ დო გაზიშ ხერეჭუათ; თაშნეშე უღჷ ქვერსემ მინერალურ რესურსეფი, მაჸვენჯ პოზიციეფს იკენს მოსოფელიშ რკინაშ დო ვარჩხილიშ მუმაპალუ ქიანეფს შქას. თაშნეშე ყაზახეთის უღჷ არძაშე უმაღალაშ ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსი რეგიონს. უნიტარულ კონსტიტუციურ რესპუბლია რე; მარა თიშ თარობა რე ავტორიტარული. მარა, 2019 წანას ნურსულთან ნაზარბაევიშ გინორინაშ უკული, ნამუთ ქიანას დუდენდჷ ზოხორინალაშ მოპალუაშე, ბიჯგიქ ქიმიაჩჷ ქიანაშ დემოკრატიზაციას დო პოლიტიკურ რეფორმეფს. ყაზახეთი გეჸვენჯ ერეფოშქაშე ორგანიზაციეფიშ მაკათურ რე: გოერო, მოსოფელიშ ვაჭრუაშ ორგანიზაცია, ზოხორინელი სახენწჷფოეფიშ წორომაჸალობა, შანხაიშ წოროხანდაშ ორგანიზაცია, ევრაზიული ეკონომიკური რსხუ, კოლექტიური უშქურანჯალაშ აპიჯალაშ ორგანიზაცია, ევროპაშ უშქურანჯალაშ დო წოროხანდაშ ორგანიზაცია, ისლამური წოროხანდაშ ორგანიზაცია, თურქული სახენწჷფოეფიშ ორგანიზაცია დო თურქული კულტურაშ ერეფოშქაშე ორგანიზაცია.

 ჯოხოდვალა 
 ოფიციალური: ყაზახეთიშ რესპუბლიკა.
 ოდაბადური: Қазақстан; Qazaqstan Respublikasy

 გეოგრაფია 
ქიანა იდვალუაფუ ცენტრალურ აზიას დო უკჷნებუ 2.717.000 კვ.კმ. ათე მაძირაფალით მა-9 აბანი უკჷნებუ მოსოფელს. ყაზახეთიშ ტერიტორია გინოზინდილი რე კასპიაშ ზუღაშე ალტაიშ გვალეფშა. ომძღჷ ქიანეფი: რუსეთი, ჩინეთი, ყირგიზეთი, უზბეკეთი დო თურქმენეთი.

 სახენწჷფო 
 პოლიტიკური სისტემა: ოპრეზიდენტე რესპუბლიკა.
 სახენწჷფოშ მანჯღვერი: პრეზიდენტი კასიმ-ჟომარტ_ტოკაევი (2019 წანაშ 20 მელახშე).
 კანონიშდუმადვალუ ორგანო: ჟირპალატამი პარლამენტი, აკმოდირთუ სენატშე (47 მაკათური) დო მაჟილისშე (67 მაკათური).

 დემოგრაფია 
 მახორობა: 16.763.000 (2003), თენეფშე 30% რუსი, 53% ყაზახი, 3,7% უკრაინარი, 2,5% უზბეკი, 2,4% გერმანარი.
 ოფიციალური ნინეფი: ყაზახური დო რუსული.
 ნანანოღა: ასტანა
 დიდი ნოღეფი: ალმათი (1.046 ვითოში), ყარაგანდა (405), შიმკენტი (335), თარაზი (306), პავლოდარი (300).

 ადმინისტრაციული გორთუალა 
ყაზახეთი ადმინისტრაციულო ირთუ 14 ოლქო (oblys) დო 3 ნოღათ (qalasy)

ოლქი	მახორ.	ფართ.	ცენტრი
 აკმეჩეთი	519.8	226 000	ყზილ-ორდა

 აკმოლა	1006.8	92 000	ასტანა

 აქტობე	595.2	300 600	აქტობე (აკტიუბინსკი)

 ალმატი	2344.5	224 200	ალმაღი

 ატირაუ	383.5	118 600	ატირაუ (გურიევი)

 ბჟად. ყაზახეთი	538.4	151 300	ორალი (ურალსკი)

 ყარაგანდი	1230.3	428 000	ყარაგანდა

 კოსტანაი	1309.8	225 700	კუსტანაი

 მანგიშთაუ	276.2	156 600	აქთაუ (შევჩენკო)

 ობჟათე ყაზახეთი	1723.1	117 300	შიმკენტი

 პავლოდარი	880.7	124 800	პავლოდარი

 ბჟაეიოლ ყაზახეთი	1334.4	283 300	ოსკემენი (უსტ-კამენოგორსკი)

 ოორუე ყაზახეთი	1167.9	123 200	პეტროპავლი (პეტროპავლოვსკი)

 თარაზი	857.7	144 300	თარაზი (ჟამბილი)

 რესურსეფი ინტერნეტის 

 Kazakhstan national tour operator, Official website of KAZAKHSTAN-REISEN 
 Caspian Pipeline Controversy from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
 Country Profile from BBC News
 Kazakhstan information from the United States Department of State
 Portals to the World from the United States Library of Congress
 Kazakhstan at UCB Libraries GovPubs
 Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan 
 World Bank Data & Statistics for Kazakhstan
 Kazakhstan Internet Encyclopedia 
 Kazakhstan at 20 years of independence, The Economist, Dec 17th 2011
 "Blowing the lid off" - Unrest in Kazakhstan, The Economist, Dec 20th 2011
 New Religion Law restricts religious freedom in Kazakhstan
 The Region Initiative (TRI)
 Country Facts from Kazakhstan Discovery
 2008 Human Rights Report: Kazakhstan. Department of State; Bureau of Democracy, Human Rights and Labor
 Key Development Forecasts for Kazakhstan from International Futures

 თარობა
 Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan 
 E-Government of the Republic of Kazakhstan
 Government of Kazakhstan 
 President of the Republic of Kazakhstan 
 Chief of State and Cabinet Members 

კომენტარეფი

სქოლიო

კატეგორია:ყაზახეთი
კატეგორია:ცენტრალური აზიაშ ქიანეფი
კატეგორია:აზიაშ ქიანეფი