პანამა

პანამა, ოფიციალური ედომუშამი ჯოხოდვალა პანამაშ რესპუბლიკა () — სახენწჷფო ცენტრალური ამერიკაშ უძგაშაშ ობჟათე ნორთის. ქიანა იდვალუაფუ ოორუე დო ობჟათე ამერიკაშ აკმაართაფალ კჷნჩხის. ბჟადალშე უხურგანს კოსტა-რიკა, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — კოლუმბია, ოორუეშე ომძღჷ — კარიბიშ ზუღა დო ობჟთეშე — რჩქალი ოკიანე. ქიანაშ ნანანოღა რე პანამა.

ესპანარეფიშე ემუშაფილქ დო დოხორელქ იჸუ XVI ოშწანურას. 1821 წანას გეგშართჷ ესპანეთის დო ქაკათჷ ახალი გრანადაშ ვიცე-ომაფეს, ეკვადორიშ დო ვენესუელაშ რსხუს, ნამუსჷთ დიდი კოლუმბიაშ რესპუბლიკა ჯოხოდჷნ. მუჟამსჷთ 1831 წანას, დიდი კოლუმბიაქ აკოციუნ, პანამაქ დო ახალ გრანადაქ ართო ქჷდოსკიდეს თე ეკონია სახენწჷფოშ ჯოხოდვალაშ გიმე. ახალ გრანადაქ მოგვიანაფათ კოლუმბიაშ რესპუბლიკათ გინირთჷ. ააშ–იშ მოხვარათ, 1903 წანას პანამაქ კოლუმბიას გეგჷშართჷ, თიშენ ნამდა პანამაშ არხი 1904–1914 წანეფს, ააშ–იშ არმიაშ ინჟინერიაშ კორპუსის დუდგჷმუდჷკონი. 1977 წანას ხე ქჷმაჭარჷ აპიჯალას, ნამუშ მეჯინათ XX ოშწანურაშ ბოლოს პანამაშ არხი ააშ–ს პანამაშა ედომუშამო ოკო გეგნუჩამუდჷკო.web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pm.html  |title=CIA – The World Factbook |publisher=Cia.gov |accessdate=December 23, 2010}}

პანამაშ არხიშე მეღებული მუშნაველი ალმახანაშო პანამაშ ედომუშამი დინოხოლენი პროდუქტიშ შანულამი ნორთის წჷმარინუანს. პანამას თე ხანშო მასუმა ვარდა მაოთხა უდიდაში ეკონომიკა უღჷ ცენტრალურ ამერიკას;e web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2195.html  |title=CIA – The World Factbook – Field Listing – GDP (official exchange rate) |accessdate=January 12, 2010 |publisher=CIA}} And:  See also: IMF.org თეწკჷმა ართო ქიანა არძაშე მალასიანი მარდუ დო ართ შურ მახორუშო მუშნაველეფიშჸურე მაართა რე თე რეგიონს.cite web|url=http://www.nationmaster.com/graph/eco_fin_con_exp_etc_ann_gro-consumption-expenditure-etc-annual-growth  |title=Annual % Growth – Final Consumption Expenditure, Etc. statistics – countries compared |publisher=NationMaster |accessdate=June 26, 2010}} 2010 წანას, პანამა მაანთხა ადამიერული გგოვითარაფაშ ინდექსიშ ჸურე ლათინურ ამერიკას, მოსოფელს - 54–ა..cite web|title=Table 1: Human development index 2010 and its components|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|format=PDF|accessdate=November 6, 2010|publisher=UNDP|author=UNDP Human Development Report 2010}} p. 144 მოსოფელიშ ეკონომიკური ფორუმიშ (WEF) 2010 წანაშ გლობალური კონკურენტუნარიანობაშ ინდექსიშ მუნაჩემეფით, პანამაშ ეკონომიკა მაჟირა არძაშე კონკურენტუნარიანიე ლათინურ ამერიკას. პანამაშ ჯუნგლეფს ბრელი რე ტროპიკული ჩანარეფი, ჩხოლარეფი დო ფურინჯეფი, ნამუშეთ კანკალე მოსოფელს შხვადო სოთინ ვეშმეფხვადნან.cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1229332.stm |work=BBC News  | title=Country profile: Panama | date=June 30, 2010}}

 გეოგრაფია 
ქიანას რე ტროპიკული კლიმატი, მაღალი ლამე დო მუნაფილობათ. მესიშე ღურთუთაშახ ჭვემაშ სეზონიე, ღურთუთაშე მესიშა სქირე სეზონი.

რელიეფი უმენტაშო გერთელიე, ოლარჭაია, გვალეფით დო რზენეფით. ქიანაშ უმაღალაში კონკა რე —  ვულკანი ბარუ (3475 მ) იდვალუაფუ ჩირიკიშ პროვინციას.

ორთაშობური რესურსეფი — ლინჯი, ჯა-ტყა, ზუღაშ პროდუქტეფი, თაშნეშე უღჷ ჰიდრო რესურსეფი, ნამუეფით შილებე ჰიდროელექტროსადგჷმეფიშ აკაგაფალო გიმირინუაფუდასჷნ.

პანამას შხირიე ტროპიკული ციკლონი დო ტყაშ დაჩხირი.

წყარმალუეფი დონძვარებულიე ოფუტე მეურნობაშ ნოსქილადუეფით, მუთ ოშქურანჯიე წყარმალუშ ფაუნაშო. ტროპიკული ტყალეფიშ უკანონო გჷშაკვათუა - თიშ დეგრადაციას გჷმიჭანუანს.

 ისტორია 

ალმახანური პანამაშ ტერიტორია დოხორელი რდჷ ინდიარეფიშ ტომეფით (კუნა, ჩოკო დო გუიამი). ქიანაშ ობჟათე ნორთის გოფაჩილი რდჷ კოკლეშ ტომიშ კულტურა, მუშ გოშხვაფილი ტრადიციეფით, ნამუთ მეტალიშ დო კერამიკაშ ნივთეფიშ წარმუათ რჩქინელი რდეს. მაართა კონტაქტი ევროპაწკჷმა რდჷ 1501 წანას, ესპანარი როდრიგო დე ბასტიდასოწკჷმა.

1502 წანას ქრისტეფორე კოლუმბიქ იშარჷ პანამაშ ბჟაეიოლ წყარპიკის მუში მაანთხა შარალაშ ბორჯის.
1513 წანას ვასკო ნუნიეს დე ბალბოაქ გეგნორთჷ პანამაშ კჷნჩხი დო თინა რდჷ მაართა ევროპალი, ნამუქჷთ ძირჷ რჩქალი ოკიანე. 1510 წანას თიქ ქჷდარსხუ კოლონია დო რეგიონიშ გუბერნატორო გჷნირთჷ. მალას პორტობელოქ გჷნირთჷ ორქოშ გჷნოთირუაშ აკანქ ინკეფს დო ევროპალეფს შქას, თაშნეშე თაქ იშაყარუდეს ინგლისარი მეკობრეეფი. 1519 წანას ქჷდარსხუეს ქიანაშ მუმალი ნანანოღა — პანამა. ინგლისარ მეკობრექ ჰენრი მორგანქ, ნამუქჷთ უკული იამაიკაშ გუბერნატორო გჷნირთჷნ, გორჩუ ნოღა პორტობელო, 1671 წანას - ნოღა პანამა ხოლო.

შოტლანდიური კოლონიეფიშ ისტორიაქ პანამას ხანმერკექ გიშართჷ. 1696 წანას დოხოლაფირო 2500 შოტლანდიარ ემიგრანტიქ ქჷდარსხუ სავაჭარო კოლონია დარიენიშ პროვინციას.

 ადმინისტრაციული დორთუალა 

პანამა ადმინისტრაციულო ირთუ 9 პროვინციათ () დო 5 კომარკათ ().

ხოლო ჟირი კომარკა მიშმურს პროვინციეფიშ აკოდგინალუაშა დო იერარქიულო პანამაშ რაიონეფიშ () ეკვივალენტურიე.
 პანამაშ ადმინისტრაციული დორთუალა 400px|center|პანამაშ ადმინისტრაციული დორთუალა№ადმინისტრაციული ერთულიესპ.ადმინისტრაციული ცენტრიფართობი (კმ²)მახორობა(2000) Viviendas y personas, según tipo de vivienda: República de Panamá por provincia.    პროვინციეფი 1   ბოკას-დელ-ტორო  Bocas del Toro  ბოკას-დელ-ტორო  4 644  89 269 2  ჩირიკი   Chiriquí  დავიდი  6 548  368 790 3  კოკლე   Coclé  პენონომე  4 927  202 461 4  კოლონი  Colón  კოლონი  4 891  204 208 5  დარიენი  Darién  ლა-პალმა  11 897  40 284 6  ერერა  Herrera  ჩიტრე  2 341  102 465 7  ლოს-სანტოსი  Los Santos  ლას-ტაბლასი  3 804  83 495 8   პანამა  Panama  პანამა  11 671  1 385 052 9  ვერაგუასი   Veraguas  სანტიაგო-დე-ვერაგუასი  10 677  209 076    კომარკეფი C1 ემბერა-ვოუნაანი  Emberá-Wounaan  უნიონ-ჩოკო  4 398  8 246 C2 გუნა-იალა  Kuna Yala  ელ-პორვენირი  2 341  32 446 C3 კუნა-დე-მადუგანდი (1)  Madugandí  აკუა-იალა (Akua Yala)  2 318  C4 ნგობე-ბუგლე  Ngöbe-Buglé  ლიანო-ტუგრი  6 968  110 080 C5 კუნა-დე-ვარგანდი (2)  Wargandí  ნურა (Nurra)  775   სულ      78 2002 835 872 (1) პანამაშ პროვინციაშ სუბპროვინციული კომარკა(2) დარიენიშ პროვინციაშ სუბპროვინციული კომარკა 

 სახენწჷფო 

პანამა  საპრეზიდენტო რესპუბლიკა რე.  ქიანაშ მადუდე რე პრეზიდენტი, ნამუსჷთ მახორობა გჷშმაგორუნს ბონი გჷშაგორუეფით. 2009 წანაშ 1 ეკენიაშე, პანამაშ პრეზიდენტიე რიკარდო მარტინელი. კანონმადვალ ხეშუულებას ასრულენს ართპალატამი ერუანული ასამბლეა, ნამუთ აკმოდირთუ 5 წანაშ ხანით გჷშაგორილი 71 მაკათურშე. 

 სახენწჷფო სისტემა : რესპუბლიკა. 
 სახენწჷფოშ მადუდე : პრეზიდენტი რიკარდო მარტინელი (2009 წანაშე). 
 კანონმადვალუ ორგანო : ართპალატამი პარლამენტი (71  მაკათური).

 ეკონომიკა 

პანამაშ ეკონომიკა პანამაშ არხიშ ექსპლუატაციას, თაშნეშე საბანკო დო სადაზღვევო ოკითხეფს, გემეფიშ რეგისტრაციას ქიანეფიშ მეჯინათ დო ტურიზმის გეპონჷ. თე ირფელი პანამაშ ედპ-იშ დო ქიანას დოსაქვარელიშ დოხოლ. 2/3-იე.

2009 წანაშ მეჯინათ, პანამაშ ედპ ართ შურ მახორუშო —  11,9 ვითოში დოლარი რდჷ (93-ა აბანი მოსოფელს).

იანაშ ედპ-იშ 17% დო დოსაქვარაფილეფიშ 18% რეწუას უკებჷ, ოფუტეშ მეურნობას ედპ-იშ 6% დო დოსაქვარაფილეფიშ 15% უკებჷ.

თარი ოფუტეშ მეურნობაშ პროდუქტეფიე — ბანანი, ორზა, ლაიტი, ყავა, შანქარიშ ლარჭემი დო შხვა.

რეწუალაშ თარი დარგეფიე — აკოგაფა, ლუდიშ წარმება, შანქარიშ წარმება, თაშნეშე  ცემენტიშ დო შხვა აკაგაფალი მასალეფიშ წარმება.

 მახორობა 
მახორობა — 3,230,000 (2005 წანაშ ეჭარუათ).

ორთშობური ძინა — 1,5%

მახორობაშ აკოდგინალუა:
მეტისეფი 70%
ნეგროიდეფი, მულატეფი, სამბო 14%
 ჩეკანამეფი 10%
ინდიარეფი 6%

დაბადება — 20,18% (96-ა აბანი მოსოფელს), ღურა — 4,66% (196-ა აბანი მოსოფელს). თელარაშ ოშქაშე ხანგინძალა — 77,25 წანა (74,47 წანა კოჩეფს, 80,16 წანა ოსურეფს).

ურბანიზაცია — 73%

 ნინეფი 
ესპანური (ოფიციალური), ინგლისური (მახორობაშ დოხოლ. 14%-ის უჩქჷ), ფრანგული (მახორობაშ დოხოლ. 18%-ის უჩქჷ). პანამარეფიშ უმენტაშობა მუსხირენ ნინაშა რაგადანა.

 რელიგია 
კათოლიკეფი აკმადგიანანა მახორობაშ 85%-ის დო პროტესტანტეფი — 15%-ის.

 რესურსეფი ინტერნეტის 
 სახენწჷფო სტრუქტურეფი 
 პრეზიდენტიშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა
 ნაციონალური ანსამბლეა
 ცესკო
 ტურიზმიშ სამინისტრო
 პანამაშ არხიშ ადმინისტრაცია
 ნაციონალური პოლიცია

 პრესა 
 «La Prenza»
 «Panama News» 
 «El Siglo» 

 შხვა 
 პანამაშ პორტალი
 პანამაშ რუკეფი
 პანამაშ რესპუბლიკაშ კანონდვალუა «О трасте» № 1 от 1984 года  (რუსულო)

 სქოლიო 


კატეგორია:ცენტრალური ამერიკაშ ქიანეფი
კატეგორია:ესპანურნინამი ქიანეფი
კატეგორია:ოორუე ამერიკაშ ქიანეფი
კატეგორია:ობჟათე ამერიკაშ ქიანეფი