ჩეჩენური ნინა

ჩეჩენური ნინა (ჩეჩ. Нахчийн муотт) — იბერიულ-კავკაციურ ნინეფიშ ნახურ ბუნას ორხველჷ დო თიშა 1.200.000 კოჩი რაგადანც, ნამუეფუშ უმენტაშობათ ჩეჩნეთის, ოორუე კავკაცია (თეჟამო რუსეთიშ ფედერაციაშ ნორთი) ოხორანც.

 კლასიფიკაცია 
ლინგვისტურო ჩეჩენური ნინა იბერიულ-კავკაციურ ნინეფიშ ფანიაშ ნახურ ბუნას ორხველჷ ხოლოშიანი მონათესე ინგუშურ დო ბაცბურ ნინეფწკჷმა ართო. ინგუშურც დო ჩეჩენურც შქას ოშქაშე დიალექტეფი რე.

 გოფაჩა არეალი 
ჩეჩენურო მორაგადე ადამიერეფიშ უმენტაშობა ოორუე კავკაციას - ჩეჩნეთის დო ინგუშეთის, ნორთობურო დაღესტანც, საქორთუოს - პანკისიშ ლეხერც დო ხოლოშ-ბჟაეიოლუშ ქიანეფც (ჩეჩენეფიშ დიასპორა), ოდო გჷშაკერძაფილო იორდანიას ოხორანც.

 ოფიციალური სტატუსი 
ჩეჩენური ნინა ჩეჩნეთის (ავტ. რესპუბლიკა რუსეთის ფედერაციაში) ოფიციალური ნინა რე.

 დიალექტეფი 
ჩეჩენურიშ დიალექტეფიე:
 რზენიშ დიალექტი
 ითონჴალური
 მელხური
 ქისტური
 ჭებერლოური
 აჴიური
 შაროული

 ბგერაშობური აკოდგინალობა 
ჩეჩენურც უღუ ხონარიელეფიშ დო წოროხონარიელეფიშ რთული სისტემა. ხონარიელეფიშ სისტემას, ხუთი ძაკი ხონარიელიშ მოხ, მაპალუაფუ გჷნძე, უმლაუტიზაფილი, უმლაუტიზაფილ-გჷრძე დო ინწრო ხონარიელეფი. წოროხონარიელეფიშ სისტემათ ჩეჩენური ხოლოს გერე ქორთულწკმა. ჩეჩენურც, ქორთულშე გოშხვანერაფათ უღჷ სუმი სპეციფიკური წოროხონარიელი: ფარინგალური მჟღერი ჵ, ფარინგალური ჸუნგა ჰჸ დო ლარინგალური აბრუპტივი.

 მორფოლოგიური სხუნუა 
ჩეჩენურც რსებენც ხუთი გრამატიკული კლასი: 1) მუმაკოჩიშ (შინიე ვ-), 2) ოსურიშ (შინიე ჲ-), 3) მეკონიშ (შინიე დ-), 4) აბსტრაქტულ ცნებეფიშ (შინიე ჲ-) დო 5) ნოტყეფიშ (შინიე ბ-), მორო გრამატიკულ კლასეფიშ სისტემაშა ცნებეფიშ რხველაფაშ პრინციპეფი დიო ვა რე დოდგინელი. ჯინჯიერი რთინეფი რე: ჯოხობური, მოთხობელური, ნათესობური, მეჩამობური, გამსჭვალვითი, ქიმინჯობური:

ჯოხ. სთაგ "კოჩ"
თხობ. სთაგა "კოჩიქ"
ნათ. სთაგან "კოჩიშ"
მეჩ. სთაგანა "კოჩის"
გამსჭ. სთაგახ "კოჩის"
ქიმინჯ. სთაგაცა "კოჩით, კოჩწკჷმა"

ჩეჩენურც უღუ თაშნეშე ვითოხუთშახ ლოკატიური (აბანობური) რთინა.

ჩეჩენური კილოთა იუღულაფუაფუ კლასეფიშ მეჯინათ. გინმალი კილოთას ეიშანუაფუ ობიექტიშ კლასი: სან ვოშას ზუდა ჲიგირა "ჩქიმი ჯიმაქ ჩილი ქჷმიჸუნჷ", უგინმალუს - სუბიექტიშ: სუო წა ვე'ანა "მა (მუმაკოჩი) ჸუჩა ქუმობრთი". კილოთას უღუ რთული ბორჯი-კილოეფიშ სისტემა - მუჭოთ სინთეზური ('ოოხუ "ხონუნც") თეში ანალიზური ('ოოხუშ ვუ "ხონუნც,ხონუაშ პროცესისიე") ფორმეფი.

 ლექსიკა 
ჩეჩენურც ღმალიერი დორხველი ლერსიკური ფონდი უღჷ. აფხვადუნა ნასერსეხებუ ზიტყვეფი ქორთულიშე, ოსურიშე, არაბულ-სპარსულიშე, თურქულიშე, დაღესტანური ნინეფიშე დო რუსულიშე

 ისტორია 
ალმახანური ჩეჩენური ოლიტერატურე ნინაქ დირსხუ 1917-ის ოქტომბერიშ რევოლუციაშ უკული. ჩეჩენური ანბანი ლათინურ გრაფიკაშა აკოქიმინჷ ხალიდ ოშაევქ 1925 წანას. თეიშახ გჷმირინუაფუდ არაბული გრაფიკა - თ.გ. "აჯამური ჭარალუა", ნამუთ შეიხ შამილიშ დოვალაფათ აკიმუშუ დაღესტანარ მოლაქ დიბირ-ყადი ხუნძახარქ. 1938 წანაშე ჩეჩენური გრაფიკაქ დითირუ - ახალი ანბანი კირილიცაშა გეპონუათ აკიმუშეს (რუსულ ანბანც გითმიაძინუდ ასოეფიშ აკოართაფეფი დო ლათინური ართიანი). 1992 წანას, ჩეჩნეთიშ რესპუბლიკა-იჩქერიაშ გჷმოცხადაფაშ უკული, ჭარალუა გეგნიჸუნეს კჷნე ლათინურ გრაფიკაშა, ნამუსუთ ამდღა ხოლო ირინუანა კირილიცაშ პარალელურო.

 ჭარალუა 
 კირილიცა ჯოხო  ლათინურიშ ექვივალენტი ჯოხო იპაА ааA aaАь аьаьÄ ääБ ббэB bbeВ ввэV vveГ ггэG ggeГI гIгIаĠ ġġaД ддэD ddeЕ ееE eeЁ ёёyo etc.Ж жжэeЗ ззэZ zzeИ ииI iiИй ий Ii ii Й й(я, ю, е)доца иY ydoca iК ккK kkaКкх ккх Kk kkКх кхкхQ qqaКхкх кхкх Qq qqКъ къкъаaКI кIкIаKh khkhaЛ ллэL lelМ ммэM memН ннэN nenО ооO ooОь оьоьÖ ööП ппэP ppeПп пп Pp ppПI пIпIаPh phphaР ррэR rerРхI рхI Rh rhС ссэS sesСс сс Ss ssТ ттэT tteТт тт Tt ttТI тIтIаTh ththaУ ууU uuУв ув Uu uu Уь уьуьÜ üüФ ффэF fefХ ххэX xxaХь хьхьаaХI хIхIаH hhaЦ ццэC cceЦI цIцIаĊ ċċeЧ ччэÇ ççeЧI чIчIаeШ шшэŞ şşaЩ щщэ(Ъ) ъчIогIа хьаьркƏ əoġa ärk(Ы) ыы(Ь) ькIеда хьаьркЭ ээE ee etc.Ю ююyu etc.Юь юьюьyü etc.Я яяya etc.Яь яьяьyä etc.I IIаJ jja

 რესურსეფი ინტერნეტის 
 ჩეჩენურ ზიტყვეფიშ კათელი 
 კავკაციაშ აბანობური ნინეფი (ჩეჩენური), ჩეჩენური ნინაშ გრამატიკა 
 ჩეჩენური ნინაშ კირილიცათ დო ლათინური ანბანით ჭარალუაშ მინუშეფი

კატეგორია:ნახურ-დაღესტანური ნინეფი