პოლონეთი

პოლონეთი (პოლ. Polska), ოფიციალურო პოლონეთიშ რესპუბლიკა (პოლ. Rzeczpospolita Polska) — სახენწჷფო ცენტრალურ ევროპას. გჷნოზინდილ რე ოორუეშე, ბალტიაშ ზუღაშ ობჟათეშე, სუდეტეფიშ დო კარპატეფიშ გვალეფშახ, ოორუე-ბჟაეიოლშე უხურგანს ლიეტუვა დო რუსეთი, ბჟაეიოლშე — ბელარუს დო უკრაინა, ობჟათეშე — სლოვაკეთ დო ჩეხეთი, ბჟადალშე — გერმანია. ტერიტორია იხასიათებუ ანდაკორობამ ლანდშაფტით, ეკოსისტემათ დო ზჷმიერი-გინმალ კლიმატით. პოლონეთ აკმოდირთუ ვითაამშვ სავოევოდეშე დო მახორობაშ მუდანობაშ მეჯინათ მახუთა ევროპაშ რსხუშ მაკათურ ქიანა რე 38 მილიონ ადამიერშე უმოსით, თაშნეშე ევრორსხუშ მახუთა ქიანა რე სქირონიშ ფართობიშ მეჯინათ, ნამუთ აკმადგინანს 312 696 კმ2. ნანანოღა დო უშხუაშ ნოღა — ვარშავა; შხვა კაბეტ ნოღა რე: კრაკოვი, ვროცლავი, ლოძი, პოზნანი, გდანსკი დო შჩეცინი.

პოლონეთიშ ტერიტორიას ადამიერიშ ისტორიაშახიანი საქვარუა ორხველუ თუდოლენ პალეოლითის, იროიან დოხორუაქ დიჭყჷ ეკონია ჯამარუაშ პერიოდიშ თებაშ უკული. გვიან ანტიკურ პერიოდის, რეგიონ გიშეგორუაფუდჷ კულტურულ ანდაკორობამობათ, ორდოიან შქაოშწანურეფს თე ტერიტორიას ოხორანდეს ბჟადალსლავური პოლიანეფიშ თური, ნამუშეთ ჯოხოთ გიადჷ პოლონეთის. სახენწჷფობურობაშ გჷმოქიმინუაშ პროცესიქ აკუხვადჷ 966 წანას რომიშ კათოლიკური ოხვამეშ დუდალათ, პოლანეფიშ აჯამ მამართალიშ ქირსიანობაშა მორთაქ. 1025 წანას გიჭყჷ პოლონეთიშ ომაფექ, 1569 წანას გამანგარჷ მუშ განწეხანიშ რსხუ ლიეტუვაწკჷმა დო გაჭყჷ რეჩ პოსპოლიტა. თიმ ბორჯის თე წორომაჸალობა ევროპაშ ართ-ართ უკაბეტაშ ჟისახენწჷფო რდჷ გიშაგორიაფონ მონარქიათ დო უნიკალურ ლიბერალურ პოლიტიკურ სისტემათ, ნამუქჷთ 1791 წანას მიღჷ ევროპას პირველ თეხანურ კონსტიტუცია.

XVIII ოშწანურაშ დალიას, პოლონეთიშ გოპეულუაშ ორქოშ ხანიშ თებათ, ქიანაშ ტერიტორია აკირთეს მეძობელ სახენწჷფოეფქ. პოლონეთიქ დირთინჷ ზოხორინალა 1918 წანას, პირველ მოსოფელიშ ლჷმაშ დალიას დო გაჭყჷ პოლონეთიშ მაჟირა რესპუბლიკა, ნამუქჷთ გომორძგვილო გეგშართჷ ლჷმეფოშქაშე პერიოდიშ შხვადოშხვა კონფლიქტის. 1939 წანაშ ეკენიას, გერმანიაშ დო სხუნუეფიშ რსხუშ პოლონეთშა მინოკათუათ დიჭყჷ მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაქ, ნამუქჷთ გჷმიჭანუ ჰოლოკოსტ დო მილიონობათ პოლონარიშ ზვარაკუა. მოსოფელიშ რგილ ლჷმაშ მალობას, აძვილებურქ იჸუ გენშურთუმუდუკო სოციალისტურ კარეშაშ, პოლონეთიშ ოკათე რესპუბლიკაქ გჷნირთუ ვარშავაშ პაქტიშ ართ-ართ დგჷმარსხუაფალო. სოლიდარობაშ ყარაფიშ გოჭყაფაშ დო მიშნაღელ თიაშ ჭყოლოფუათ კომუნისტურ თარობაქ აკირცუ, თეშნერო პოლონეთიქ 1989 წანას, მუშ მეძობელეფს შქას პირველქ დირთინჷ მუშ დემოკრატიულ სახენწჷფო.

პოლონეთ რე გვერდო საპრეზიდენტო რესპუბლიკა ჟირპალატიან კანონმადვალუ ორგანოთ, ნამუთ აკმოდირთჷ სეიმშე დო სენატშე. იკოროცხუ ოშქაშე ნძალათ, ნამუსჷთ უღჷ წუმოძინელ საბაზარო ეკონომიკა დო მაღალ მიშნაველი, ევროპაშ რსხუს ედპ-შ ნომინალით მაამშვა აბანს იკენს, თელ ედპ-თ — მახუთას. პოლონეთის რინაშ, უშქურანჯობაშ დო ეკონომიკურ დუდიშულაშ ძალამ მაღალ დონე რე, თაშნეშე უფასო საუნივერსიტეტო გურაფა (პოლონურ ნინაშა) დო ართამ ჭყანთხილუა. ქიანას იდვალუაფუ იუნესკოშ 17 მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტი, ნამუეფშე 15 კულტურულ შანულობაშ რე. პოლონეთ რე გოეროშ დჷმარსხუაფალ დო მაკათურ ქიანა, თაშნეშე ოკათჷ გეჸვენჯ ერეფოშქაშე ორგანიზაციეფს: ევროპაშ სხუნუ, მოსოფელიშ ვაჭრუაშ ორგანიზაცია, ეკონომიკური წოროხანდაშ დო წუმოძინაშ ორგანიზაცია, ნატო დო ევროპაშ რსხუ (შენგენიშ ზონაშამო).

 ეტიმოლოგია 

მასქერულ, პოლონურ ნინაშა პოლონეთის ჯოხო  [პოლსკა]. იკოროცხუ, ნამჷ-და ჯოხოდვალა მოურს ბჟადალ სლავურ თურ პოლიანეფშე, ნამუთ ოხორანდჷ წყარმალუ ვარტაშ ღანჩოს, ასეიან კაბეტ პოლონეთიშ (ველიკოპოლსკიშ) ტერიტორიას (VI–VIII ოშწანურეფს). თურიშ ჯოხოდვალა მოურს პროტოსლავურ ჯოხოსქილედშე „pole“, ნამუთ, მუშჸურე, პროტოინდოევროპულ ზიტყვაშე *pleh₂- მოურს, ნამუთ რზენს შანენს. ჯოხოდვალაშ ეტიმოლოგია ველიკოპოსლიშ რეგიონიშ ტოპოგრაფიას დო ბირტყა ლანდშაფტის ოწაწჷ. შქა ოშწანურეფს ლათინურ ფორმა Polonia ფართოთ გმირინუაფუდჷ ედომუშამ ევროპას.

 გეოგრაფია 

ქიანა იდვალუაფუ ცენტრალურ ევროპას. ომძღჷ ქიანეფი: გერმანია, ჩეხეთი, სლოვაკეთი, უკრაინა, ბელარუსი, ლიეტუვა, რუსეთი (კალინინგრადიშ ოლქი). ფართობი - 312.700 კვ.კმ.

 სახენწჷფო 

 მახორობა: 38,485,779 მლნ (2014), თენეფშე 97,6% პოლონარეფი, 1,3% გერმანალეფი, 0,6% უკრაინალეფი.
 ოფიციალური ნინა: პოლონური.
 რელიგია: კათოლიციზმი.
 ნანანოღა: ვარშავა (1.608 ვითოშ)
 ნოღეფი: ლოძი (778), კრაკოვი (733), ვროცლავი (632), პოზნანი (581), გდანსკი (457), შჩეცინი (416), ბიდგოშჩი (385), ლუბლინი (356), ტორუნი (208), რადომი (227).

 ეკონომიკა 

 რესურსეფი - ქუანოშქერი, წურწუფა, ლინჯი, ორთაშობური აირი, ვარჩხილი, ტყვია, ჯიმუ, ოფუტეშ მეურნეობაშ დიხეფი.
 ვალუტა - ზლოტი (PLZ).
 ექსპორტი - ლინჯი, ქუანოშქერი, ავტომობილეფი, ჩაფლეფი.

 მონძეობა 

 ოშვიენჩიმიშ საკონცენტრაციე კარე
 ტევტონეფიშ ორდენიშ ოხვამე მალბორკის
 შქა ოშწანურეფიშ ნოღეფი ტორუნი დო ზამოშჩი
 კრაკოვიშ ისტორიული ცენტრი
 ვარშავაშ ჯვეში ნოღა
 ბიაუოვიეჟიშ ერუანული პარკი
 ნოვა-ჰუტაშ ინდუსტრიული კომპლექსი

კატეგორია:პოლონეთი
კატეგორია:ევროპაშ ქიანეფი
კატეგორია:სლავური ქიანეფი