ბურუნდი

ბურუნდი (რუნ. დო ფრან. -  Burundi), ედომუშამი ოფიციალური ჯოხოდვალა — ბურუნდიშ რესპუბლიკა (რუნ. - Republika y'u Burundi, ფრან. - République du Burundi) — ჭიჭე სახენწჷფო ბჟაეიოლ აფრიკას, მოსოფელიშ არძაშე უდაღარაში ქიანა რე. ოორუეშე უხურგანს რუანდას, ბჟადალშე - კონგოშ დემოკრატიულ რესპუბლიკას, ბჟაეიოლშე დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე - ტანზანიას. ქიანას ზუღაშ კარშა გჷშალი ვაუღუ. ობჟათე-ბჟადალშე ომძღჷ ტანგანიიკაშ ტობა.

 ისტორია 
 ჯვეში პერიოდი 

ბურუნდიშ ჯვეში დო ოშქაშეოშწანურაშ ისტორია დაღარასიე რჩქინელი. მაართა მახორუეფი თე რეგიონს, ტვა პიგმეეფი რდეს, ნამუთ დიხაშმახანდე ტომქ - ხუტუქ გაგიშარაჸუ თაჸურეშე. XV—XVI ოშწანურეფს, მეორინჯე ტომქ - ტუტსიქ თაქ ქჷდიხორჷ.

XVII ოშწანურას, ბურუნდიშ ასეიან ტერიტორიას, ბურუნდიშ ზოხორინელი ფეოდალური ომაფე რდჷ დორსხუაფილი. მაართა რჩქინელ მვავიქ (მაფა) - ნტარე I-ქ, თე ტერიტორიას არსებული ართიანს აკონტერებული სახენწჷფოეფი აკაართუ დო ართიამი ომაფე ქჷდარსხუ. ნტარე II-შ მართუაშ წანეფც ომაფე ფალჷნდ. მეძობელ სახენწჷფოეფწჷკმა ბრელი ლჷმათ, ნტარე II-ქ მუშ ომაფეშ ტერიტორია ასეიან ხურგაშახ გაფართუ. XIX ოშწანურაშ ბოლოშე XX ოშწანურაშ დაჭყაფუშა თე სახენწჷფოს დინოხოლენი ლჷმეფი მიშჷ.

 კოლონიური პერიოდი 
მაართა ევროპალი, ნამუქჷთ მაართათ მორთჷ ასეიანი ბურუნდიშ ტერიტორიაშა, ჯონ ჰანნიგ სპიკი რდჷ (1858 წანას). 1871 წანას ჰენრი მორტონ სტენლიქ დო დევიდ ლივინგსტონგქ ბურუნდიშა მორთეს დო რუზიზიშ რაიონი გიმირკუეს. 1884—1885 წანეფიშ ბერლინიშ კონფერენციაშ უკული, ბჟაეიოლ აფრიკას გერმანიაშ გოლინაშ ზონაქ, ასეიანი რუანდაშ დო ბურუნდიშ ტერიტორიაშახ გეფართუ. 1894 წანას, გერმანელ გრაფიქ - ფონ გიოტზენქ ტობა კივის გიოგორუ. ოთხ წანაშ უკული, ასეიანი ბურუნდიშ ტერიტორიაშა მაართა მისიონერეფქ მორთეს.

1890-იან წანეფს, ბურუნდიქ გერმანიაშ კოლონიათ გინირთჷ, მაართა მოსოფელიშ ლჷმაშ  უკული ბელგიაშა გეგინორთჷ. კოლონიზატორეფი თე რეგიონს გინმიხილუნდეს მუჭოთ, ართიამი სახენწჷფო - რუანდა-ურუნდი. 1925 წანაშე,რუანდა-ურუნდი ბელგიაშ კონგოშ ნორთი რდჷ, მარა თი გოშხვავებათ ნამდა, კონგო იმართუდუ ბრიუსელჷშე, რუანდა-ურუნდი ომართუეთ ტუტსიშ არისტოკრატიას ქუდასკიდჷhttp://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ad25|title=Ruanda-Urundi: AD 1887—1914|accessdate=6 კვირკვე  2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/618nH8ZS3|archivedate=2011-08-23 .

 ასეიანი ისტორია 

1962 წანაშ 1 კვირკვეს, ბურუნდიშ ომაფექ ზოხორინალა გეგიმაცხადჷ. ზოხორინალაშ გიმოცხადებაშ მომენტშე, ქიანაშ ხეშუულებაქ ტუტსიშ ხეს ქეშალჷ, ნამუთ ახალ სახენწჷფოს ეთნიკური უმორჩილაშობა რდჷ. მვამი (მაფა) მვამბუსტა IV-ქ მართუ პარტიაშ - ერუანული პროგრესიშ კათუაშ ოჭიშით, ქიანას ავტორიტარული რეჟიმი დამყარჷ. ქიანაშ ზოხორინალაშ გიმოცხადებაშ მაართა წანეფშე, ტომი ტუტსი ვარძენდჷ ტომი ხუტუც თარობას ართმანგო წუმორინალაშ ნებას. თეჯგურა პოლიტიკაქ ქიანაშ ეთნიკური წინამდეგობა გაღვიღვინუhttp://www.geo-world.ru/africa/burundi/history/page1.html|title=Новейшая история Бурунди|accessdate=6 კვირკვე 2008|lang=ru|archiveurl=http://www.webcitation.org/618nJ0HTx|archivedate=2011-08-23 .

მუსხირენ წანაშ ომენმაღალი ლჷმეფიშ დო ეთნიკური კონფლიქტეფიშ უკული, ბურუნდის ალაზიმაფათ შვიდობაქ ქუდოდირთჷ, ოერეფშქაშე წუმორინაფაშ ჭყოლოფუათ. პრეზიდენტი დომიტიენ ნდაიზეიექ დო ხუტუშ  ერუანული გოდუდშულუაშ ნძალეფიშ ეთნიკური ბუნაშ ლიდერი აგატონ რვასაქ, ტანზანიას მორაგადუაშ შედეგო, ნძალადუაშ მეჭყვიდუაშ აპიჯალას ხე ქჷმაჭარეს.


 აკოანჯარაფილი ნძალეფი  
აკოანჯარაფილ ნძალეფშო ხარჯეფი ქიანაშ ედპ-შ 5,9%-ის აკმადგინანს (2006). აკოანჯარაფილი ნძალეფიშ საართო მუდანობა(2006 წანაშ მელახის) — 50 500 ადამიერი, თაჸურეშე 89,1% — არმია, 10,9% — ჟანდარმერია.

 გალენი პოლიტიკა 

1962 წანაშ 18 ეკენიას, ბურუნდიქ გოეროს ქაკათჷგოეროშ ოფიციალური ვებ-ხასჷლა|url=http://www.un.org/russian/basic/members.htm|title=გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფიშ ერკებული|accessdate=6 კვირკვე 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/616xTCnj1|archivedate=2011-08-22 , ეკონომიკური კომისია აფრიკაშო დო პრაქტიკულო არძო ვარეგიონალური სპეცილაიზირებული სააგენტეეფშა მიშჷმურც. აკრ-შ ქიანეფიშ, აფრიკაშ გოვითარაფაშ ბანკიშ, აფრიკაშ რსხუშ, ბუნა 77-იშ დო შხვა ოერეფშქაშე ორგანიზაციეფიშ მაკათური რე.

 გეოგრაფია 

 გეოგრაფიული დვალა 

ბურუნდი რე სახენწჷფო, ნამუსჷთ ზუღაშ კარშა გიშალი ვაუღუ. ქიანაშ ხურგეფიშ ედომუშამი სიგირძა — 974 კმ: ბჟადალშე — კონგოშ დემოკრატიულ რესპუბლიკაწჷკმა (233 კმ), ოორუეშე — რუანდაწჷკმა (290 კმ), ბჟაეიოლშე დო ობჟათე-ბჟაეიოლშე — ტანზანიაწჷკმა (451 კმ). ქიანაშ ფართობი - 27 830 კმ², თაჸურეშე 25 650 კმ² სქირონას უკებჷ. სახენწჷფო იდვალუაფუ პლატოს, ნამუთ ობჟათე-ბჟაეიოლით დინჷმურს ტობა ტანგანიიკაშა.


 ადმინისტრაციული დორთუალა 
ქიანა დორთილი რე 17 პროვინციათhttp://www.statoids.com/ubi.html|title=Burundi Provinces|accessdate=6 კვირკვე 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/618nVhsUD|archivedate=2011-08-23}} , ნამუთ გჷთმირთუ 117 კომუნათ, ნამუეფით ხოლო ირთჷნა 2 638 ხოლმო.
 ბუბანზა
 ბუჟუმბურა-მერი
 ბუჟუმბურა რურალი
 ბურური
 გიტეგა
 კაიანზა
 კანკუზო
 კარუზი
 კიბიტოკე კირუნდო
 მაკამბა
 მუინგა
 მურამვია
 ნგოზი
 რუიიგი
 რუტანა
 მვარო

 მახორობა 

 დემოგრაფიული მუნაჩემეფი 
ქიანაშ მახორობა აკმადგინანს - 8 856 000 (2008)Britannica|url=http://www.britannica.com/new-multimedia/pdf/wordat035.pdf|title=World Data. Burundi|accessdate=6 კვირკვე 2008|archiveurl=http://www.webcitation.org/618nWFJ6p|archivedate=2011-08-23}} , თაჸურეშე 80,9 % — ჰუტუ, 15,6 % — ტუტსი, 1,6 % — ლინგალა, 1,0 % — პიგმეეფიშ კათა ტვა. მახორობაშ მეჭედალა — 323,4 ადამიერი კმ²-ს. ქიანაშ მახორობაშ 10,0 % ნოღას ოხორანს (2005).

ოსურკათა მეტიე, ვინდარო ქომოლკათა (51,18 % დო 48,82 %) (2005). მახორობაშ 45,1 %  15 წანაშახ ხანიშ ბუნას ორხველჷ, 29,0 % — 15 წანაშე 29 წანაშა, 13,7 % — 30 წანაშე 44 წანაშა, 8,2 % — 45 წანაშე 59 წანაშე, 3,2 % — 60 წანაშე 74 წანაშა, 0,7 % — 75 წანაშე 84 წანაშა, 0,1 % — 85 წანა დო ეშე (2005). მახორობაშ თელარაშ ოშქაშე მუდანობა (2005): 47,0 წანა ქომულკათას, 49,8 წანა ოსურკათას.

დაბადება — 46 - 1000 მახორუშო (2008), ღურა — 16 - 1000 მახორუშო (2008). ნანდული ძინა — 30 - 1000 მახორუშო(2008). ჩქჷჩქჷუეფიშ ღურა — 60,77 - 1000 ახალდუნაბადებშო (2008).
მახორობაშ ეკონომიკური აქტიურობა (2003): 3 464 000 ადამიერი (49,2 %).

მიგრაციაშ დონე აკმადგინანს მინუს 12,9 ადამიერს 1000 მახორუშო (ვარდა 80 001 ჸვილირი) (2000)Nationsencyclopedia.com | url= http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/Burundi-MIGRATION.html|title= Migration in Burundi |accessdate=6 კვირკვე 2008.

 რესურსეფი ინტერნეტის 
 ბურუნდიშ ტარობაშ ოფიციალური ვებ-ხასლა (ფრანგულო)
 ბურუნდიშე (ინგლისურო)
 ინფორმაცია ბურუნდიშე (რუსულო)


კატეგორია:აფრიკაშ ქიანეფი
კატეგორია:გოეროშ მაკათური სახენწჷფოეფი