ირლანდიაშ რესპუბლიკა

ირლანდია (), თაშნეშე ჩინებული რე მუჭოთ ირლანდიაშ რესპუბლიკა () — სახენწჷფო ოორუე-ბჟადალი ევროპას, ნამუთ კოკი ირლანდიაშ 32 საგრაფოშე 26 იკათუანს, დოხოლაფირო 5.4 მილიონი მახორობათ. ნანანოღა დო უკაბეტაში ნოღა რე დუბლინი, ნამუთ კოკიშ ბჟაეიოლშე იდვალუაფუ, 1.5 მილიონშე უმოსი მახორობათ. სუვერენული სახენწჷფოს აკა ოსქირონე ხურგი უღჷ ოორუე ირლანდიაწკჷმა, ნამუთ გოართოიანაფილი ომაფეშ ნორთის წჷმარინუანს. შხვა არძა დიხაშე გუხე ატლანტიშ ოკიანე, ობჟათეშე ომძღჷ კელტეფიშ ზუღა, ობჟათე-ბჟაეიოლშე — ჯეგე გერგიშ სვირი დო ბჟაეიოლშე — ირლანდიაშ ზუღა. უნიტარული, საპარლამენტო რესპუბლიკა. კანონმადვალუ ორგანო ოირახტასი (), აკმოდირთუ თუდოლენი პალატა, დოილ ერენიშე () დო ჟიმოლენი პალატა, შანად ერენიშე (); თაშნეშე გიშაგორილი პრეზიდენტი () ნამუსჷთ თარო ცერემონიული სახენწჷფოშ მადუდეშ ფუნქცია უღჷ, მარა მუსხირენი შანულამი ხემანჭუაფათ დო თია-საღალეთ. თარობაშ მადუდე რე ტიშეხი () (პრემეირ-მინისტრი, ), ნამუსჷთ გიშმაგორუნს წჷმმარინაფალეფიშ პალატა (Dáil) დო პოსტის დუთმარინუანს პრეზიდენტი, ნამუთ მუშჸურე დუთმარინუანს სათარობო მინისტრეფს. 

1922 წანას, ინგლის-ირლანდიაშ ხეკულუაშ დოდვალაშ უკული, გიჭყჷ ირლანდიაშ დუდიშული სახენწჷფოქ დომინიონიშ სტატუსით. 1937 წანას, მეღებულქ იჸუ ახალი კონსტიტუციაქ, ნამუსჷთ სახენწჷფოშ ჯოხო შინელი რდჷ ჯოხოთ „ირლანდია“ დო ფაქტიურო გჷნირთუ რესპუბლიკათ, გიშაგორუაფონი ვა ემაჸონაფალი პრეზიდენტით. 1948 წანას მეღებული ირლანდიაშ რესპუბლიკაშ აქტით, 1949 წანას, ქიანაქ ოფიციალურო გჷნირთუ რესპუბლიკათ. 1955 წანას ირლანდიაქ გოეროშ მაკათურო გჷნირთუ. 1973 წანას ქაკათჷ ევროპაშ რსხუშ (EU) წიმოხონი ორგანიზაციას — ევროპული ჯარალუეფი (EC). XX ოშწანურაშ უმენტაში წანეფს, სახენწჷფოს ვა უღუდჷ ოფიციალური ურთიართობეფი ოორუე ირლანდიაწკჷმა, მარა 1980-იანი დო 1990-იანი წანეფს, ბრიტანული დო ირლანდიური თარობა ოორუეირლანდიური პარტიეფწკჷმა მუშენდეს კონფლიქტიშ გინაჭყვიდუშო, ნამუთ ჩინებული რე ჯოხოთ ოორუე ირლანდიაშ კონფლიქტი. 1998 წანას, დიდი ობიშხაშ აპიჯალაშე მოჸუნაფილი, ირლანდიაშ თარობა დო ოორუე ირლანდიაშ თარობა წოროხანდენდეს აპიჯალათ გოჭყაფილი ოორუე/ობჟათე მინისტრეფიშ სხუნუშ ფარგანეფს, პოლიტიკაშ ნთელი რანწკი სფეროეფს.

ირლანდია რე გოვითარაფილი ქიანა, ნამუშ რინაშ ხარისხი მოსოფელს ართ-ართი უმაღალაში რე; 2021 წანას, ადამიერიშ გოვითარაფაშ ინდექსიშ უწორწალაშენ მიშათინუეფიშ მიშაღალაშ უკული, მოსოფელს მაამშვა აბანს იკენდჷ. თაშნეშე მაღალი პიზიციეფი უკებჷ ჭყანთხილუაშ, ეკონომიკური დო პრესაშ დუდიშულეფს. ქიანა რე ევროპაშ რსხუშ მაკათური, თაშნეშე ევროპაშ სხუნუშ დო ეკონომიკური წოროხანდაშ დო გოვითარაფაშ ორგანიზაციაშ დჷმარსხუაფალი მაკათური. ირლანდიაშ თარობა დიო ხოლო მაჟირა მოსოფელიშ ლჷმაშახ გეჸუნდჷ ოურდუმე ნეიტრალიტეტიშ პოლიტიკას დო თაურეშე გიშნაჸველი ვა რე ნატოშ მაკათური, თეშ უმკუჯინალო ოკათჷ პარტნიორობა თინჩალაშოს დო PESCO-შ კანაკლე ასპექტეფს. ირლანდიაშ ეკონომიკა რე გოვითარებული, სოდე ევროპაშ ართი შანულამი ფინანსური ცენტრი იდვალუაფუ დუბლინს. ედპ-შ დო ართი შური მახორუშა ედპ-შ მეჯინათ მოსოფელს უდინდარაში ქიანეფიშ ხუთულშა მიშმურს. ევრორსხუშა კათაფაშ უკული, ქიანაშ თარობაქ რანწკი ეკონომიკური ზჷმეფი მიღჷ, ნამუეფქჷთ 1995-2007 წანეფიშ პერიოდის ხექუნწყუ ეკონომიკური ძინას, თი პერიოდის, ნამუსჷთ ასე შხირას უძახჷნა „კელტური ჸილო“. კაბეტი რეცესიაშ ბორჯის, მაჸუნუ ეკონომიკური ძინაშ ტემპეფიშ რკებაქ, ნამუქჷთ გაუფრაშუ ირლანდიაშ უყარუ ღვენაშ კრახით. კაბეტი რეცესიაქ 2014 წანაშახ გეგნჷძორუ, ნამუშ უკული ქიდიჭყჷ ჸონიერი ეკონომიკური ძინაშ ახალი პერიოდიქ.

 ჯოხოდვალა 
 ოფიციალური: ირლანდიაშ რესპუბლიკა.
 ირლანდიური: Eire; Poblacht na h'Eirean;
 ინგლისური: Republic of Ireland.
 ეტიმოლოგია. ჯოხო ირლანდია მერსხუაფილი რე პროტო-კელტურ ზიტყვაწკჷმა — Iweri, მუთ ნოჸოფიერ აბანს შანენს. მუში ლათინური ჯოხო რე Hibernia, უელსური - Iwerddon, ბრეტონული - Iwerzhon. შილებე, ირლანდიაშ ჯოხო მიოწურუანდას ირლანდიარეფიშ კჷნოხონეფიშ რსხუს პირენეშ ჩქონიშ უჯვეშაშ მახორუეფწკჷმა - იბერიალეფწკჷმა. ჯოხოშ ოდაბადური ფორმა Eire გელურ ნინაშა ჯოხო ქიანას.

 გეოგრაფია 
200პქ|thumb|left|კოკი ირლანდია. კოსმოსური ფოტო
გეოგრაფიული თოლონჭაფუთ, ქიანა იდვალუაფუ ლაბრადორიშ ჩქონიშ, ობჟათე ალასკაშ დო ობჟათე კამჩატკაშ განედის, მარა კოკამი დვალაფაშ დო გოლფსტრიმიშ ტიბუ მალობაშ გოლინათ თაქ რე ზუღური ტიპიშ კლიმატი. წანმოწანური ტემპერატურული ამპლიტუდა ვა რე მაღალი დო 15°-ს აკმადგინანს. ზარხული რგილი რე, ნოლექამი. ოშქარული ტემპერატურა +18 — +20 °C. ზოთონჯი მერკეთ ჸინამი რე, ოშქარული ტემპერატურა — +8 °C. მუჭოთ მეძობელ კაბეტ ბრიტანეთის, ირლანდიას შხირი რე ატმოსფერული ნოლექეფი — უმოსო ჭვემაშ სახეთ. ნოლექეფიშ ოშქარული მუდანობა რე 750-1000. 

ირლანდია ვა რე მაღალგვალამი ქიანა. მუში უმაღალაში კონკა კარანტუოჰილი ზუღაშ დონეშე 1041 მ. სიმაღალას იდვალუაფუ. ქიანაშ ტერიტორიაშ უკაბეტაშ ნორთის იკენს რზენეფი დო ხორგეფი, ნამუეფსჷთ მუკი-მუკი გოუძჷ შხვადოშხვა გვალამი სისტემეფი: მაკგილიკადი, უიკლოუ, მორნი, ბლუსტეკი დო შხვეფი. 

ქიანაშ დინოხოლენი წყარეფიშ რშვილი ჯგირო რე გოვითარაფილი. წყარმალუეფი ორხველჷნა ატლანტიშ ოკეანეშ დო ირლანდიაშ ზუღაშ ღანჩოეფს. უკაბეტაში წყარმალუ რე შენონი, ნამუშ სიგჷნძა 360 კილომეტრი რე, ინმაკათუ ატლანტიშ ოკიანეს. წყარმალუშ მანგას რე მუდგაზმარენი ტობა — ლოჰ-ალენი,ლოჰ-რი,ლოჰ-დერგი. ირლანდია დინდარი რე ტყალეფით ხოლო, ნამუეფსჷთ თაქი „ლოჰეფს“ (lough) უძახჷნა. უკაბეტაში ტობა რე ლოჰ-კორიბი (ჟიპიჯიშ ფართობი -176 კვ.კმ) დო ლოჰ-დერგი. ირლანდიას ანდა ონტყოლაშე რე. ონტყოლაშეეფს ქიანაშ 1/6 უკებჷ.http://www.wesleyjohnston.com/users/ireland/geography/bogs.html ირლანდიაშ ოწყარპიჯე ღოზის ბრელი რე ოპიჯე კოკეფი დო მორჩილი ჩქონეფი. 

ირლანდიას უღუ თუთიაშ, ტყვიაშ, ორთაშობური აირიშ, კირქუაშ, თაბაშირიშ, ლინჯიშ, ბარიტიშ, ვარჩხილიშ, დოლომიტიშ, ტორფიშ რესურსეფი.

 სახენწჷფო 

ირლანდია 1937 წანას მეღებული კონსტიტუციაშ მეჯინათ რე ოპარლამენტე რესპუბლიკა, სოდეთ სახენწჷფოშ მადუდე რე ქიანაშ პრეზიდენტი (ირლ. Uachtarán na hÉireann). პრეზიდენტის ეშაგორჷნა 7 წანაშ ვადათ. კანდიდატიშ წჷმორინაფა შეულებუნა ხვალე კანონიშდუმადვალუ ორგანოშ 20 მაკათურს, ვარა მინიმუმ 4 საგრაფოშ წჷმმარინაფალეფს. პრეზიდენტი რე უმაღალაში თარსარდალი დო დჷთმარინუანს პოსტის პრემიერ-მინისტრის (ირლ. Taoiseach). პრემიერ-მინისტრი იშანუ ქიანაშ კანონიშდუმადვალუ ორგანოშ — ერუანული პარლამენტიშ (Oireachtas) წჷმორინაფათ. პრემიერ-მინისტრი უმოსო წჷმარინუანს მამართვალი პარტიაშ ლიდერს. პრემიერი აკმადგინანს მინისტრეფიშ კაბინეტის. 

 კანონიშდუმადვალუ ორგანო 
ქიანაშ კანონიშდუმადვალუ ორგანო რე ერუანული პარლამენტი (Oireachtas), ნამუთ ჟირ პალატაშე აკმოდირთუ. ჟიდონ პალატას (Seanad Éireann) რე სუმონეჩი მაკათური, ნამუეფიშ ნორთის დარინუანს პოსტის პრემიერი, ნორთის კანკალე ირლანდიური უნივერსიტეტი დო ნორთის — გიმენ პალატაშე გჷშასხუნილი სპეციალური კომისია. გიმენ პალატას (Dáil Éireann) უმოსი ნძალაალობა უღუ. მუშ 166-ხოლო მაკათურს გიშასხუნუნა ხუთ წანაშე ართიშა. 

 ადმინისტრაციული დორთუალა 
ირლანდიაშ რესპუბლიკა ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული თოლონჭაფუთ ირთუ 4 რეგიონო (მუნსტერი, კონოტი, ლენსტერი, ოლსტერი), ნამუეფით თეხანურო ქიანაშ ისტორიულ პროვინციეფს წჷმარინუანა დო 26 საგრაფოთ (counties).

 დემოგრაფია 
2009 წანაშ მუნაჩემეფით, ირლანდიაშ მახორობა 4,2 მილიონი კოჩი რე.https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html  
ნოღეფს ოხორანს მახორობაშ 68,8% (მეხოლაფირო 2,9 მილიონი კოჩი). შხუ ნოღეფი რე დუბლინი (529 ვითოში კოჩი), კორკი (119 ვითოში კოჩი), ლიმერიკი (52,5 ვითოში კოჩი).http://beyond2020.cso.ie/Census/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=75478 

 ირლანდიური ნინაშ სტატუსი 
180|მინი|მარჯვნივ|ირლანდიური ნინაშ გოფაჩუაშ არეალი ირლანდიას
ირლანდიაშ ოფიციალური ნინეფი რე ირლანდიური დო ინგლისური. ოშწანურეფიშ მალობას ირლანდიური, მუჭოთ კოლონიზაფილი კათაშ ნინა, თხოზინელი რდჷ ინგლისარეფშე. ირლანდიურნინამ მახორობაქ შანულამო მირკჷ კარტოფილიშ შქირენაშ პერიოდის, 1871 წანაშა ირლანდიური ნინაშ გურაფა დაჭყაფუ სკოლეფს ხოლო აკრძალური რდჷ. თეჟამს ირლანდიური ნინა რესპუბლიკაშ, 2007 წანაშე ევროკავშირიშ ოფიციალური ნინა რე. თე ჟამს თე ნინა უჩქჷ ირლანდიაშ მახორობაშ 40%-ს, მარა ირდღალი ოჩიებელი ნინათ ხვალე ქიანაშ დალიერიშ ბჟადალუ ნორთის თ.შ. (თაშნე გედვალირი), „Gaeltacht-ის“ რე მუწოსქილადირი.http://www.gaeltachttravel.com/gaeltacht-regions/statistics-on-the-gaeltacht-and-the-irish-language/ 

 ეკონომიკა 
ირლანდია ინდუსტრიულ-აგრარული ქიანა რე, ედომუშამი ერუანული პროდუქტიშ მოცულობათ (65 მლრდ $) მოსოფელიშ მონძალაშ ობიექტეფიშ 44-ა აბანი უკინებუ. 

 ედომუშამი ერუანული პროდუქტიშ სტრუქტურა (%): ოფუტეშ მეურნობა 7, რეწუა 39, მოინალობა 54.
 ედომუშამი ერუანული პროდუქტი (1 შურშე) - 17.790 $.
 ექსპორტი ორინჯიშ ხორცი, ბჟაშ პროდუქტეფი, ვისკი, ქიმიკატეფი. 
 ბიუჯეტი - 30,700 მლნ $.
 ვალუტა - ევრო (EUR); 2002 წანაშე.

 ისტორია 
7 ოშწანურაშ მალობას ირლანდია ბრიტანეთიშ კოლონია რდჷ. 1921 წანას ქიმიღჷ დომინიონიშ სტატუსი, 1949 წანას თაქ რესპუბლიკაქ გაგმიხადჷ (ობჟათე ირლანდიაშ ტერიტორიაშ უმუშეთ). 1985 წანას ხე ქუმაჭარეს ანგლო-ირლანდიურ აპიანს.

 მონძალა 
 დუბლინი — ერუანული მუზეუმი, ჯიხა-ჸორში (XVI ოშწ.), პატრიკიშ ოხვამე (XII ოშწ.).

 რესურსეფი ინტერნეტის 
 Irish State  
  – პრეზიდენტიშ ოფიციალური საიტი
 Taoiseach – პრემიერ-მინისტრიშ ოფიციალური საიტი
 Tithe an Oireachtais  – Houses of Parliament, official parliamentary site
 Chief of State and Cabinet Members 
 Ireland information from the United States Department of State
 Portals to the World from the United States Library of Congress
 Ireland

 სქოლიო 

კატეგორია:ირლანდია
კატეგორია:ევროპაშ ქიანეფი