Afrig

Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.

 Cosaanam 
Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.

Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.

Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko wax aprica («Bari naaj»), la jóge.

 Mboor (Taariix) 
Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.

Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.

 Jamono ju yàgg ja 
Xay yi juddoo ci goxu Afrig, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse. 
 Jamono ju yees ji 
 Jàppum njaam 
20px Ngir Xòotal, yërël bii jukki ci Jàppum njaam
Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara. 

Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate. 

Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900. 

 Jamono ju mujj ji 
 Aakimoo gu waa tugal 
Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg 

 Melosuuf 
20px Ngir Xòotal, yërël bii jukki ci Melosuufug Afrig

 Réewi Gox bi 
 Turi Réew yeek seen raaya Rëyaay(km²) way-dëkk(1 sulet 2002) Fattaay(ci km²) Tembte Péey Penku Afrig:    068 229,0 1962 Bujumbura     283,1 1975 Moroni     20,6 1977 Jibuti     651 36,8 1993 Asmara    127  981 60,0  Addis-Abeba  Sudaan gu Bëj-saalum   250 20 2011 Juba     817 53,4 1963 Nairobi     469 28,1 1960 Antananariwo     926 90,3 1964 Lilongwe  (Faraas) 374  456,9  Mamudsu     505 24,5 1975 Maputo     248 280,9 1962 Kigali   455  176,0 1976 Wiktoria     310 12,2 1 suwe 1960 Mogadisu     939 39,3 1961 Dodoma    073 104,6 1962 Kampala     037 13,2 1980 Lusaka    676 29,1 1964 Arare Diggu Afrig:    700  171 8,5 1975 Luanda     748 34,0 1 Samwie 1960 Yaunde     739 5,8 1960 Bangi    000  237 7,0 1960 Njamena     448 8,7 1960 Brasawil    410  478 23,5 30 suwe 1960 Kinshasa    17,8 10 sattumbar 1974 Malabo     353 4,6 17 ut 1960 Librewil   170,2 1975 Sao Tome Bëj-gànnaaru Afrig:    740  942 13,6 1962 Alse   450  345 70,6 28 fewirie 1922 Xayra    540  585 3,1 20 disembar 1951 Tripoli    ( ak sahara)  783 69,8 2 awril 1956 Rabat    484  742 22 1956 Xartum     644 60,0 20 awril 1956 Tunis Suufus waa-tugal ci bëj-gànnaaru Afrig :  (Ispaañ)   477 226,2 Las Palmasu Kanaari gu Mag,Santa Cruz gu Tenerif  (Ispaañ) 20  , 2 —   (Portugaal) 797  307,4  Funsal  (Ispaañ) 12  , 2 —  Bëj-saalumu Afrig:     232 2,7  Gaboron     954 72,7  Maseru     916 2,2  Windok    912  658 35,8  Pretoria     605 64,7 1968 Mbaban Sowwu Afrig:     625 60,3  Porto-Nowo     185 46,0 5 ut 1960 Uagadugu     101,4 5 sulet 1975 Praia     784 52,1 7 ut 1960  Abijaa, Yamusukro     842 128,8 1965 Banjul     154 84,5 6 Maars 1957 Akra     065 31,6 2 Oktoobar 1957 Konaakri     479 37,3 10 Sattumbar 1974 Bisaawóo    198 29,5 1847 Morowia    000  480 9,11960 Bamako    700  858 2,7 1960 Nuasot    000  744 8,41960 Ñaame     911 140,71960 Abuja     328 57,8 4 awril 1960 Ndakaaru     743 78,3 1961 Freetown     501 93,1 27 Awril 1960 Lome Lépp  609  143 27,8 

 Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkam 

Goxub Afrig
Gëstu gi aju ci ay way dëkkam:
Lii mooy am-am yi fi nekk:
Ø	Diiwaan yu fatt yi ci ay way dëkk: yii diiwaan nag ñi ngi ci barab yi barim mbay, mbell ak njuux li bu méngoo, ci xuru Niil wu jege wi ak Delta ak ci barabi tefes yi ci bëj-gànnaaru Afrig, ak ci Laamaaru Ngéej yu Yamoo yi, ak ci tefesug sowwu Afrig, ak ci diiwaani bëj-saalum yi ak bëj-saalumu penku ci Afrig gu bëj-saalum gi.
Ø	Diiwaan yu diggdóomu yi cig dëkk: barab yii lu diggdóoomu te yam ci ag fatt ci wàllug dëkk moo fa nekk, maanaam ña fa dëkk bareewuñu noonu, moom nag ay yaatu-yaatoo fa nekk yu rëy ci ay sammuwaay, ci goxi Sudaan yu sowwu yi, dale ko ci dexug Senegaal gi ba ca ngéejus Càdd si, ak ci xuru Niil ci Sudaan ak ci Laamaaru Eccopi  ak ci Sowwu Afrig  ak bëj-saalumu mbalkam Kongoo.
Ø	Diiwaan yi bariwul ay way dëkk: ñooy tàkk yu bekkoor yi, niki: Tàkk gu mag gi, Tàkkug Kalahaari gi ak Tàkkug Somaali gi, ak itam gotti Yamoo yu fatt yu bari yi ay ngirowaay aki tawat, ci mbalkam Kongoo ak digg Afrig.
Ø	Way dëkki Afrig ñu néew lañu, bu ñu leen nattee ci tolluwaayam bu rëy bii (moom Afrig): sababus loolu day dellu ci ni ab déndam méngoodee, ñagase ni. Ak itam sanc gi ko Tugal sancoon te yàgg fi, giir ay xéewalam yu dénd, te loolu indil ko ag dellu ginnaaw gu mag. Lii lépp nag dox na ci taxawal màggug way dëkkam. Leegi nag duggalees na fi jumtukaayi feg yi aju ci wàllug wér gu yaram, bu ko defee way dëkk yi tàmbali di bari, di màgg. Limub way dëkki Afrig àgg na ci 350 ci milyoŋi nit , ñi ngi séntu lim bii romb ko ba àgg ci 520 milyoŋi nit ci mujjug xarnu bii.

 Xeeti way dëkk yi:
Ø	Way dëkki goxub Afrig tollu nañu ci lu jege 350 milyoŋ ciy nit, maanaam lu tollook ay fukki yoon la dëkk Isipt ciy way dëkk, ñi ngi séntu bii lim àgg ci 520 milyoŋ ciy nit atum 2000.
Ø	Way dëkki gox bi ñi ngi sosoo ci ay: ñu ñuul, ay araab, ay tubaab ak lenn ci ay xeet yu bawoo Asi, ñu ëpp ci ñoom nag ay waa Siin lañu aki waa End.
Ø	   Ñu ñuul ñi: ñooy ñi cosaanoo ci gox bi, ñoom nag ñi ngi nekk ci digg bi ak ci bëj-saalum gi. Ñoom nag daje nañook ag jaay doole gu mag gu tukkee ci way sanc yi, rawati na ci jamono ji nekk ci diggante ñaari xarnu yii: 16 ak 17. ñoom sancaan yi ñoo sawarloo njàppum jaam mi te di ci xiirtale, rawati na ci tefesi sowwu Afrig yi ak mbalkam Kongoo, loolu waral ñu ray lu sakkan ci waa Afrig yi, ña ca des gàddaay dugg ci biir gox bi.
Ø	Araab yi: ñi ngi nekk ci xaaj bu bëj-gànnaar bi ci gox bi, rawati na ci réewi naar yi, di: Isipt, Sudaan, Libi, Tinisi, Alséeri, Marog, Gànnaar ak Somaali. Séenub lim dees na ko nattale ci 100  milyoŋ ciy nit, maanaam luy tollook 2/7 ci way dëkki gox bi. Tàkk gu mag gi nag mooy aji tàqale ji tàqale diggante ñu ñuul ñi ci bëj-saalum ak naar yi bi bëëj-gànnaar
Ø	Waa Tugal yi: ñi ngi ñëw ci gox bi ànd ak cancug Tugal gi la ko dale ca 17eelu xarn. Ñu seet fa gën a neex wàcc fa, muy barab yi gën a neex a dëkke, fi suuf si yekkatikoo, klimaa ba méngoo fa, ci penku Afrig, ci bëj-saalumu Afrig ak ci Rodisiyaa ak Malaawi. Teg nanu loxo bëj-saalumu Afrig, sosal fa séen bopp am pénc (republique) mu temb, ñu yor fa cang ga ak njiit la ci kaw ëppte (majorité)  gu nit ñu ñuul ña, di fa doxal it politigu teqale ci biiru xeet (walla boddante ci biiru xeet). Néewte gu weex googu it (minorite blanche) ci Rodisiyaa tegoon na loxo  ca nguur ga walla àtte ga, daal di jibal ag tembam, di def it politig bu mel ne ba ñuy doxal ca bëj-saalumu Afrig, muy boddante ci biiru xeet
Ø	Néewte yu Asi yi: ñi ëpp ci ñoom ay waa Siin lañu aki waa End, ñi ngi ci digg ak bëj-saalumu Afrig, ñi ëpp ci ñoom it canc gi lañu àndaloon ñëw fi. Ña ca gën a bari dañuy liggéey ci yaxantu, ñenn ci ñoom dañuy def ay mecce yu ndefar (industrie).
Jafe-jafey way dëkk yi fi cosaanoo:
Ø	Deltu ginnaaw gi jokkoo gi (communication) def
Ø	Tas gu fa mbas yi tas ak tawat yi ngir méngoodig melokaani klimaa bi
Ø	Ñàkk a tembug koom-koomu Afrig bi ak lënku gu mu lënku ci koom-koomu réewi sancaan yi
Ø	Boddanteg xeet gi ci bëj-saalumu Afrig ak ci Rodisiyaa
Ø	Nekk gi yenn néewte yi di ay jàmbur (dëkkunu fi)  nekk ci yenn ci réewi gox bi
Ø	Ñàkk a jëm kanam ci wàllug njàggale ak xereñ yi manul a ñàkk cig jëm kanam ak màggug koom-koom.

20px Yërël bii jukki ci Way dëkki Afrig

 Cosaan ak aada 
Xool: Diiney Afrig

 Làkk 
Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.

 Xool it 
 Koom-koomu Afrig
 GAMMA (Global Association of MMA)

 Lëkkalekaay yu biti 
 History of Africa The last tribal states.

Wàll:Afrig