Ukreen

Ukreen (uk: Україна): mooy réew mi gën a mag ci Tugal.

Slave yu penku yi ñoo njëkka dëkk ci réew yi Ukreen leegi, ba noppi ñu sos kapitaal bi di Kiev ci 5eelu xarnu. Ci jamonoy moyen age, Kiev bokk na ci dëkk yi gëna rafet te am naataange ci Europe, nekkoon diggu réew mu am doole ju tàmbalee ci nord-est ba ci sud-est Europe. Ci diggu 12eelu xarnu bi, réew mi tàmbali di tas ndax geer civil yi. Bi waa Asie nomade duggee ci atum 1240, daal di nangu réew mi ba noppi yàq Kiev.

Ci 14eelu xarnu bi, Grand Duché bu Lituanie moo moomal Kiev ci loxo nomad yi. Waa Lituanie dañu daan jox cër yelleefi Ukreen ak Belarus (ba leegi làkku Ukraine ak Bielorussie dañuy nuru 84%) ba ci sos sistemu yoon bu Lituanie bu sukkandikoo ci loolu. Ci jamono jooju, ñu taxawal Principauté de Moscu (ci ganaw ga ñu tuddee ko Riisi); Ginaaw bi Horde d'Or daanoo, dooley Riisi dafa tàmbali tasaaroo ci sowwu jàng.

Ci 15eelu xarnu bi, Cossack yi dañu feeñ ci Ukreen ngir faj fronceeru Grand Duchy bu Lituanie, muy jamono ji gëna am solo, gëna gudd, gëna am xaalis ci taarixu réew mi. Cossack yi ñoo waral ñu taxawal askanu Ukraine bu bees bi. Ci 16eelu xarnu bi, Lituanie daal di booloo ak Pologne ñu nekk benn réew, mu dem ba waa Pologne di noot waa Ukreen.

Ci noonu la waa Cossack yu Ukreen, Bohdan Khmelnytsky jiite leen, jog fippu bu metti ci 1648, daal di taxawal seen réew ci 1652. Ginaaw bi waa Tatar yu Crimea wor Khmelnytsky ci jamonoy xare ak Pologne, dañu weñ loxo Ukreen mu dugg ci jàppante soldaar ak Riisi ci 1654. Ci 1775, waa Riisi dañu yàq waa Cossack yu Ukreen, ba noppi jàpp baykat yu Ukreen ay jaam. Ci 1861, ñu dindi jaam ci empire bu Riisi.

Ci 1917, fippu dafa yàq empire bu Riisi. Réew bari dañu tasee ci guerre mondiale bu njëkk bi. Réew yi Riisi daan nangu ñu daal di moom seen bopp ba noppi defaraat seen nguur. Ci 1917, ñu taxawal Republik Populaire bu Ukreen, ci saŋwiye 1918, ginaaw bi soldaari Lenin defee coup detaa bi ci Riisi, xare bi tàmbali, Ukreen daal di wax ni moom boppam ci kanam soldaari Soviet yi. Ginaaw ay jafe-jafe yu bari, Riisi Sovietique daal di jàpp Ukreen ci 1920, ci 1922, ñu dindi poos yu mujj yu bañkat yi, loolu moo jur sos URSS. Ci 1932-1933, nguur soviet yi dañu def fitna yu bari ci askanu Ukreen, ba noppi ñu ko tay indi xiif gu bari. Ci 1937-1938, ci jamonoy jaay doole ci wàllu politik ci URSS, dañu faat gëstukat yépp, realisatëri filmu yi ak bindkat yi ci Ukreen.

Lu ko dalee 1939 ba 1945, Ukreen dafa dundu lu metti ci ñaareelu guerre mondiale: li ci njëkk mooy URSS ak Allemagne Nazy ñoo boole seen doole ngir dugg ci Pologne, boole ci yenn gox yu nekk ci sowwu Ukraine. Lu ko dalee 1941 ba 1944, Nazi yi dañu dugg Ukreen yépp, faat ñu bari lu tiis lool. Lu ko dalee ci ati 1960 ba 1980, nguur soviet yi dañu dakkal fippu googu. Diggante 1985 ak 1991, ci diggu coppite demokraasi, Union Sovietique dafa daanu, Ukreen daal di wax ni moom boppam. 

Ci 2014, dafa am fippu bu daaneel njiitu réew mi di Viktor Yanukovych, ci la Riisi daal di tàmbali xeex ak Ukreen, daal di nangu Peninsule bu Crimea ci weeru fewriye ba màrs, daal di dugg ci penku Ukreen ci weeru awril, daal di duggaat ci réew mi ci 2022.

 Dokumenteer 
 Laŋketu ekipu Alexei Navalny Патриот за деньги. «Русский мир» в обмен на Эмираты
 Dokumentaar "Anatomi bu Putinism" (2023) Анатомія рашизму | Документальний цикл «Остання війна»
 Références