Epatit A

Epatit A (ñu gënoon ko xamee ci turu epatit biy dale) doon na Jàngoro juy dale ju tar buy jàpp res wi te li koy joxe di doomu jàngoro biñ naan Epatit A (HAV). Bari na lu muy dal nit te du feeñ rawatina ci ndaw yi. Diggante bi muy dugg sa yaram ak bi muy tàmbalee feeñ, mi ngi tollu ci diggante ñaar ba juróom-benni ayi-bis. Su la dalee mën na def ak yaw juróom ñatti ayi-bis te dina faral di ànd ak: xel muy teey, waccu, biir buy daw, der bu mboq, yaram wu tàng, ak mettitu biir. Luy tollu ci 10 ba 15% ci ñi mu dal ñooy wéy di ko gis su demee ba weesu juróom-benni weer ginaaw bi mu leen dalee. Mag ñi mën nañu ci jëlee Feebaru res bu tar waaye bariwul lu muy dale.

Li koy faral di joxe mooy lekk ñam wala naan ndox mu am doomi jàngoro. Meññeefu géej buñ toggul ba mu ñor dina ko faral di joxe. Jege ku ko am lu ëpp, mën na la ko wàll. Xale yi mën nañu ko am te du feeñ waaye teewul mën nañu ko wàll ñeneen. Su la dalee benn yoon, dootu la dalati sa giir gi dund. Ci sa deret la ñuy seetee doomu jàngoro ci ndax ni muy feeñee dafa nuru ak yu yeneen jàngoro yu bari. Benn xeetu epatit la ci juróom yiñ xam: A, B, C, D, ak E.

ñaqu epatit A dalay aar bu baax ci feebar bi. Yenn réew dañuy faral di baamtu ñaq bi ci xale bi ak ci ñi feebar bi gën a yab kenn masu leen a ñaq. Loolu mën na leen aar seen giir gi dund. Yeneen matuwaayu yi la ci mën a musal ñooy raxas loxo ak togg ñam ba bu ñor xomm. Amul benn garab buñ ni mën na ko faj, li ci des, garabi xel muy teey wala biir buy daw la ñu lay digal su aajewoo. Gën gaa bari su la dalee dangay wér, sa res wi melni dara mësu ko dal. Bu yàqee res wi, dañu lay gereefeel res ngir faj ko.

Ci àdduna bi, jàngoro bi dina feeñ ci 1.5 miliyo?i doomu aadama at mu nekk nga boole ci yi feeñul mu tollu ci fukki miliyo?. Fi mu gënee bari àdduna bi mooy ci gox yi desee te ndox mi ñuy naan setul. Ci réew yi néew doole lu tollu ci 90% ciy xale jot nañu am doomu jàngoro bi laata ñuy am 10 at, loolu mooy mucci nañu ci ba fàww laata ñuy nekk mak. Yenn saay mu jàppandoo ñu bari ci réew yi xawa am doole ndox jàngoro bi bariwul ci xale yi te itam duñu leen di faral di ñaq. Ci atum 2010, epatit A bu tar bi faat 102,000 doomu aadama. At mu nekk 28 fan ci weeru Sulet mooy Bis biñ Jagleel epatit ngir xamal nit ñi luy jàngoroy epatit.

 Royuwaay yi 

Wàll:Paj