Liyonès (lingaedje)

Li liyonès (Llïonés ou Llingua Llïonesa e liyonès), c' est on lingaedje romanÇa fwait : li liyonès vént del minme famile ki l' catalan, l' italyin, li francès ou l' walon. ki fwait pårteye del troke ibero-roman. Il est cåzé dins les provinces di Liyon, Zamora et Salamanca e l' Espagne, mins eto dins l' distrik di Bragança e l' Portugal. Mins, houte do distrik di Bragança, i gn a des prouves k' on cåzéve liyonès dins des ôtes teritweres do Portugal d' ouy ki vnèt do Rweyåme di Leyone. Cintra, Luís Filipe Lindley. 'Toponymie léonaise au Portugal. La région de Riba-Coa.' Actas y Memorias del V Congreso Internacional de Ciencias Onomásticas, vol. 2, Univiersité di Salamanca, 1959, pp. 245-257."

Eshonne avou l' asturyin et l' mirandès, i fôrmêye li binde linwistike liyonès. Li liyonès est ricnoxhou come lingaedje dizo l' côde Linguasphere 51-AAA-cc1999/2000 Linguasphere register (Llïonés).

 Nos 
Li lingaedje lomé « liyonès » cnoxhe d' ôtes nos, e walon. Il est télcô lomé « leyonès », virpus « asturyin-leyonès » come e spagnol : « asturiano-leonès ».

 Istwere 
Li liyonès vint tot droet do patwès latén. Ci n' est nén ene evolucion do latén classike, mins do lingaedje do peupe après li spårdåedje di l' Impire romin.

Come li castiyan et l' aragonès, l' asturyin s' a spårdou di Bijhe a Nonne avou l' riconcwesse di l' Espagne musulmane (loukîz l' bodjante mape). Mins, a cåze del dômlance do castiyan après 1500, i s' a mintnou ki dins les contrêyes å Nôr, la k' il a skepyî.

 Prumîs documints 
Tins do Moyinådje, li liyonès esteut li mwaisse lingaedje et l' lingaedje oficir do Rweyåme di Leyone Barrau-Dihigo, L. (1903): Notes et documents sur l’histoire du royaume de Leon, 1. Chartes royales léonaises 912—1037. Revue Hispanique, 10 pp. 349–454..

Il esteut eployî al cour di rweyåme di Leyone et on l' trouve mo sovint dins les documints di l' administråcion et les papîs d' justice di ç' tins la, divant li spotchaedje linwistike do castiyan.Granda Gutiérrez, G. (1960): Los diptongos descendentes en el dominio románico leonés. Galmés de Fuentes, Á. y. D. C. M. P. Trabajos sobre el dominio románico leonés, II. pp. 19-173. Gredos.Morala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses.

Po l' escrijhaedje, li prumire prouve, k' on pinsive esse li pus viye d' on lingaedje roman dins l' cåziyon iberike, c' est l' documint trové dins l' Årtchive del Catedråle di Leyone. C' est li « Nodicia de Kesos », on documint di l' an 959. Ci tecse la vint do moustî d' Sint-Djusse et pasteur a Rozuela (k' a disparexhou ouy et k' esteut metou sol comene d' Ardón).

Li liyonès fourit li lingaedje oficir del documintåcion liyonijheKoch, S. (2013). Trazas del leonés en documentos tardomedievales de San Pedro de Eslonza. En J. M.ª García Martín (Dir. y coord.), Actas del IX Congreso Internacional de Historia de la Lengua Española (Vol. 1, pp. 343-352). Madrid / Frankfurt am Main: Iberoamericana / Vervuert. ISBN 978-84-8489-899-3. disk’ å 14inme sieke, moumint k’ il a stî replaeçî på castiyan dins les tanceleriyes eyet rweri come on lingaedje del bokeMorala Rodríguez, J. R. (2010): La lengua en el Reino de León. XIº Reino de León. pp. 55-59. Instituto de Estudios Leoneses..

Li liyonès si consolide come on lingaedje å Moyinådje avou on rfondou definyî, tant pol sintacse ki pol croejhete ou l’ motlî, rashiou so ene nôrme pa consensus grafike etur les scrijheus eyet les notaires k’ el eployént, tant pol sistinme des noms ki pol sistinme des verbes.María Cristina Egido Fernández. El sistema verbal en el romance medieval leonés. Editeu: Univiersité di Liyon, 1996. ISBN 84-7719-551-X.
Bråmint des ovraedjes eyet des scrijheus sicrivèt avou ene foite influence do liyonès, come Antonio Torquemada.Lina Rodríguez Cacho. El ámbito leonés en los Coloquios de Torquemada. Tierras de León: Revista de la Diputación Provincial, Vol. 28, l° 73, 1988, pp. 71-82. ISSN 0495-5773.

Li lingaedje liyonès conte ouy (e 2026) 55.000 cåzeus d’ aprindaedjeAsociación de la lenga leonesa El Fueyu. 2026 come lingaedje del mame. Il est e strapance podbon po disparetre, sins nule ricnoxhance divant les lwès, et divant les sayes d’ assimilaedje pås lingaedjes d’ astok k’ on cåze pus voltî.

 Eredjaedje literere et akademike dins l' Province di Salamanca 
Minme si s'-n' uzaedje oficir a discrexhou avou l' tins, li liyonès a dmoré dins l' tuzance. I gn a des traces ki contèt bråmint sol liyonès dins l' literature des 15inme et 16inme siekes, aprume dins les pîces di teyåte des bierdjîs.López-Morales, H. (1967). Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI". Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas.

Li llïonés n' est nén seulmint on lingaedje di populåcion, mins eto on lingaedje di kreaedje literere dins l' Province di Salamanca. Dins les siekes XV et XVI, li liyonès aparexhe dins l' teyåte da Juan del EnzinaEncina, Juan del. Teatro completo. Edición de Miguel Ángel Pérez Priego. Madrid: Cátedra (Letras Hispánicas), 1991. ISBN 8437610206., sinsimå dins s' Obra del Entremés et ses Églogas (ki mostrèt l' vitalité do lingaedje dins ç' dominne la), come on lingaedje diferin do castiyan.Humberto López Morales. Elementos leoneses en la lengua del teatro pastoril de los siglos XV y XVI. Actas del II Congreso Internacional de Hispanistas. Instituto Español de la Universidad de Nimega. 1967

Plu târd, e l' sieke XVIII, l' scrijhaedje Diego de Torres Villarroel, liyî a l' Univiersité di Salamanca, a continué l' tradicion linwistike del redjon pa l' uzaedje d' elemints liyonès dins s' Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte.Diego de Torres Villarroel. Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte. Editorial Gredos. 1972.

Cisse prezince literere et teyåtråle des awteurs di Salamanca prouve ki li liyonès esteut on lingaedje di uzaedje fonccionel et di kreaedje kulturel dins l' cité di Salamanca et si redjon, juske å cominçmint di l' remplaeçaedje linwistike pa l' castiyan e l' Epoke Moderne.

 Evolucion å vintinme sieke 
A l' atake do 20inme sieke, on grand boket pol ricnoxhance do lingaedje a stî l' eplaidaedje do live « Cuentos en dialecto leonés » da Caitano Galán Bardón, en 1907.Galán Bardón, Caitano (1907). Cuentos en dialecto leonés. Imprenta de la viuda e hijos de López. Cist ovraedje la a moenné ene foite temognaedje sol foice di scrire et l' otonomeye tuzançrece do llïonés.
Tot passant pol 20inme sieke, les studes sol lingaedje liyonès fourît mo rshonnous, del morfolodjeye disk’ al sintacse, el motlî ou l’ dialectolodjeye.Millán Urdiales Campos. Sobre la pérdida o conservación de la preposición "de " en leonés. Boletín de la Real Academia Española, Tomo 74, l° 261, 1994, pp. 193-204. ISSN 0210-4822.

Li dominne do liyonès a cnoxhou des grands candjmints.Cano González, Ana María (1974): Algunos aspectos lingüísticos del habla de Somiedo. Revisión de los límites de los resultados del sufijo latino -oriu/-oria en una zona del dominio románico leonés. Atti XIV Congresso Internazionale di Linguistica e Filologia Romanza II. Gaetano Macchiaroli-John Benjamins.Napoli-Amsterdam. pp. 235-252. Deus varietés ont diswalpé leus prôpes rifondous : l' asturyin, en 1981, k' a fwait ene croejhete po l' AsturiyeMartínez Álvarez, Josefina (1996): Las Hablas Asturianas. Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. p. 119. ISBN 9788434482173 , et l' mirandès, k' a fwait parey pol Tierra de Miranda et l' Portugal, en 1999.Azevedo Maia, Clarinda de (1996). Mirandés.Manual de dialectología hispánica. El Español de España. Manuel Alvar. Ariel. pp. 162-163. ISBN 9788434482173 Li liyonès est li lingaedje istorike d' ewou vegnèt ls asturyin et les mirandès d' ouy. Adon, li binde liyonès comprind asteure troes lingaedjes : li liyonès lu-minme, li mirandès et l' asturyin.

 Statut
Li lingaedje liyonès a stî ricnoxhou a livea redjonå spagnol dins l' Estatuto de Autonomía de Castilla y León, wice k' il est noté k' i gn a ene proteccion specifike, on-z î lît : "Li liyonès sarà objet d' ene protecçion especifiche da pårt des institutions po si valêr particuliér dins l' patrimwène linwistike del Comunåté. Si protecçion, uzaedje eyet promocion seront objet d' on rîlêye (régulation)."Pus precismint, dins l' artike 5 (reformé pa la Ley Orgánica 14/2007, del 30 di novembre 2007): El leonés será objeto de protección específica por parte de las instituciones por su particular valor dentro del patrimonio lingüístico de la Comunidad. Su protección, uso y promoción serán objeto de regulación.

Cisse ricnoxhance la est dins l' cadje do patrimwène lingaedje del Comunåté di Castilla y León, avou on focus especifike sol llïonés. Li castiyan (lengua castellana) est protexhou come langue comune, mins li liyonès a ene protecçion "especifiche" et proméssions di réglementåcion po s' uzaedje et promocion.Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17

UNESCO
D' après ls rîles di l' UNESCO, li liyonès est ricnoxhou come ene lingaedje otonome emey les lingaedjes romanes, mins il est e categorijhî come « e strapance podbon ». D' après l' Atlas of the World’s Languages in DangerWurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 55. ISBN 9231032550., ça vout dire ki li lingaedje n' est pus dvizêye ki pa ls ancyins.
Li metaedje do liyonès dins l' Atlas di l' UNESCO (pådje 55, "Leonese") dene ene porteccion et ene ricnoxhance a pårt do castiyan. 

Ci ricnoxhance la oblidje les govienmints a rprinde des mzeures po wårder ci patrimoenne la di l' umanité.Wurm, Stephen A., Atlas of the World’s Languages in Danger of Disappearing, UNESCO Publishing, Paris, 2001, p. 36. ISBN 9231032550

 Li liyonès eyet li Consey di l' Urope
Li lingaedje liyonès est rapoyî pal Chåte uropeyinne des lingaedjes coinreces ou d' minorité. Dins s' setinme rapoirt d' avaluaedje publiyî e 2024 (MIN-LANG (2024)17), li Comitî d' esperti do Consey di l' Urope a corwaitî li rshon d' l' Espagne po çou ki revint å liyonès dins li Comunåté d' Castile eyet Liyon.Consey di l' Urope. Seventh report of the Committee of Experts in respect of Spain. 2024. MIN-LANG (2024)17

Li Consey di l' Urope rmarke k' i gn a yeu des mîres (↗) ezès studes eyet li rcwerance so li liyonès dins les univiersités (artike 7.1.h), eyet po haler å lon les discriminåcions so l' uzaedje do lingaedje (artike 7.2). Mins nerén, li Comitî mostre on rlaye (↘) pol nwaidance des dmandes des cåzeus eyet l' manke d' on rorganisse di consey oficir (artike 7.4).
Po l' oficirité, li rapoirt dit ki l' Espagne ni rispete nén co (＝) ses egadjmints po fovori l' uzaedje do liyonès dins l' boke eyet l' sicrijhaedje dins li vicaedje publik (artike 7.1.c, d), ni dins l' acsegnmint (artike 7.1.f).

 Vicansté 
C' est on lingaedje foirt mancî, veyanmint k' i n' a pont di statut oficire, nén ddja dins les deus contrêyes otonomes la k' il a skepyî, l' Astureye et l' Castiye-et-Leyon.

 Univiersité 
Å d' ouy, li liyonès a yeu on hôt livea d' ricnoxhance dins ls univiersités d' Urope. On fel egzimpe, c' est l' ercwerance da Raúl Sánchez Prieto, Vice-recteur di l' Univiersité di Salamanca, k' a ricnoxhou l' liyonès come lingaedje coinrece del redjon d' Salamanca dins l' Coimbra Group.Sánchez Prieto, Raúl (2025): Leonese, Portuguese, Occitan and Low German: Autochthonous invisible languages in Coimbra Group university regions. Peter Lang. pp. 17-35. ISBN 9782875747792

Eto, li linwistike comparêye etur l' itålyin et l' liyonès a stî l' sudjet d' monografeyes eplaideyes e l' Almagne, tot mostrant ki l' liyonès est on sistinme otonome studyî disk' å livea d' doctorat.Pardo Fernández, Abel (2011): Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, vol. 3, Mikroglottika, Peter Lang, 2011. ISBN 9783631595558.

 Tecnolodjeye et modiennijhaedje 
L' uzaedje do liyonès a l' ere di l' infôrmatike est mostré pa l' uzaedje des novelès tecnolodjeyes d' infôrmåcion et d' comunicåcion. Li ricwerance da Abel Pardo Fernández sol liyonès et les TIC (2008) erlouke a l' importance po l' avni, po wårder et po spårder li lingaedje. Pardo Fernández, Abel (2008): El Llïonés y las Tics. Mikroglottika Yearbook. Peter Lang. Frankfurt am Main pp. 109-122. ISBN 9783631580271

 Filolodjeye 
Li ricwerance sincieuse sol liyonès a permetou d' defini si rîlêye, si istwere et si djudjmint d' ouy.
Corwaitaedje istorike : les studes sol vî liyonès (Altleonesisch) mosternut si contribucion dins les documints do 13inme sieke.Gessner, Emil. "Das Altleonesische: Ein Beitrag zur Kenntnis des Altspanischen". 1867.

Il est ricnoxhou come on sistinme prôpe emey les lingaedjes iberikes.Borrego Nieto, J., "El leonés", dins Alvar, M. (Ed.), Manual de dialectología hispánica, Ariel, 1996, pp. 139-158. ISBN 9788434482173
Morfolodjeye et motlî : les pondants et les djondants del croejhete ont stî bén studyîs.Hanssen, Friedrich Ludwig Christian, Estudios sobre la conjugación Leonesa, 1896. Li motlî d' ouy est bén documinté eto.Le Men Loyer, J., Léxico del leonés actual, Centro de Estudios e Investigación San Isidoro, 2002.
Sociolinwistike : li sitouwåcion do liyonès est comparêye åzès ôtes pititès lingaedjes, come li frizon do nôrd, po studyî li fôrmåcion d' ene varyisté rifondowe dins des cominåltés partådjeyes.

L' influence do liyonès dins SalamancaRobles Carcedo, L. (2009). Vocabulario leonés: texto inédito de Unamuno. Letras de Deusto, 39(122), 205-216. ISSN 0210-3516. e l' redjon d' Estremadura est documintêye eto, tot mostrant ki l' liyonès s' a stindou po dner on fond d' lingaedje foirt diferin do castiyan.Manuel Alvar (Ed.), Manual de dialectología hispánica. El Español de España, Ariel, Barçulone, 1996, pp. 172-174. ISBN 9788434482173
Li sicole italyinne di filolodjeye romane a todi dné del plaece pol lingaedje liyonès, tot l' ricnoxhant come ene coxhe otonome dins l' panorama des lingaedjes do Coûtchant. Des filologues, come Gerhard Rohlfs et Carlo Tagliavini, ont studyî les pårticulartés fonetikes do liyonès come ene viye et precieuse wårdeye po comprinde l' evolucion do latén.Rohlfs, Gerhard, Estudios sobre el léxico románico, Gredos, 1979. Tagliavini, Carlo, Le origini delle lingue neolatine, Patron, Bologne, 1982. ISBN 8855504657

Dins cisse prôspictive la, li filologue Francesco Avolio a fwait s'-n' idêye des « lingaedjes soeurs ». Li liyonès a l' minme idintité ki les lingaedjes di nåcion, paski si diferince vint d' on costé politike et istorike, nén d' si linguistike. Avolio, Francesco, Lingue e dialetti d'Italia, Carocci, 2009, p. 15. ISBN 9788843052035
 Pårticulartés d' scrijhaedje et d' fonetike 
La lenga liyonès eploye on sistinme d' ortografeye (ou norme grafike) pa convencion, ki est basî sol consensus grafike dempuîs l' Edad Meya (Moyen Ådje). On r'trouve des influences (grafeyes etimologikes ou solucions arcaïkes veyowes dins les documints do Royåme di Liyon) po afirmî l' otonomeye del lenga. En rsumé, l' ortografeye liyonès est on "consensus grafike" émerdjant, nén imposé pa ene académie unike, mins construit pa l' pråtike des scrijhaedjes.

Kékes des caracteristikes grafikes les pus étendowes et ki l' diferenciet des lengaes d' alantour sont :
Uzaedje do dobe pont sol vukale (¨) : Eployî po marcar l' iat et eviter k' ene vukale soeye magneye pa l' ôte (assimilaedje) dins les diftongues. Ci trait la done d' l' identité å no del lingaedje : Llïonés, llïonesa.
Dobe "nn" : On eploye nn come rprezentåcion do son "n" palatå, diferin do ñ (asturyin, castiyan) u do nh (mirandès, purtuguer). Metans : mannana.
Sistinme do /k/ (c, q) : Mintenance do sistinme latén d' scrijhaedje (grafeye) wice k' on eploye c et q.
Infinitif e "-e" : Wårdaedje do "-e" al fin des verbes (infinitifs laténs), on vî caractere ki s' a pierdou e l' asturyin. Metans : pechare, chovere.
Evoluccion di "-ct-" e "-ich-" : Li groupe latén -ct- a deventé -ich-, ene solussion unike si on l' poite siconte di -it- (galicien, purtuguer) u -ch- (asturyin, castiyan). Metans : feichu.
Vukalisse e "-u" : Rcloyaedje sistematike del vukale al fin do mot e "-u". Metans : annu, fumu.
Palatalizåcion e "ch" : Les groupes pl-, cl-, fl- divinnèt ch- (come e purtuguer), diferin do ll- (asturyin, castiyan). Metans : chanu, chave.
Diftongues "ei/ou" : Wårdaedje des diftongues ki s' ont rduiti (simplifyî) e l' asturyin ey e castiyan. Metans : cantóu, veiga.
 Årtikes 
Li sustantif omrin u neute eploye li fôme "-u", et li pluriyal femrin finixht todi e "-as".
 Djinre et nombe  Latén  Liyonès  Walon Omrin singulî  illum el el / l' / li Femrin singulî  illam la Neute singulî  illud lu Omrin pluriyal  illos los les Femrin pluriyal  illas las
 Pronos 
 Djin  Latén  Liyonès  Walon 1ire (Singulî)  ego you dj' / dji (divant l' viebe)
dju (padri) 2inme (Singulî)  tu tu t' / ti (divant l' viebe)
tu (padri) 3inme (Singulî omrin)  ille él i / il 3inme (Singulî femrin)  illa eilla ele / elle 3inme (Singulî neute)  illud eillu *on (li prono walon « on » n' est nén omrin, ni femrin. Tolminme k' i n' est nén vraiymint « neute ». I sreut puvite rindjî amon les pronos nén-definixhants.) 1ire (Pluriyal omrin)  nos nusoutros nos 1ire (Pluriyal femrin)  nos nusoutras 2inme (Pluriyal omrin)  vos vusoutros vos 2inme (Pluriyal femrin)  vos vusoutras 3inme (Pluriyal omrin)  illi eillos i / il 3inme (Pluriyal femrin)  illae eillas eles / eles
 Motlî 
López Santos djåze del diftonguison do liyonès eyet do walon come lingaedjes emey d' ôtes, dins l' Romaneye.López Santos, L. (1960). La diptongación en leonés. Archivum, 10, 271-318. ISSN: 0570-7218.
 Latén  Liyonès  Castiyan  Portuguès  Itålyin  Inglès  Walon annus  annu  año  ano  anno  year  an / anêye lingua  llingua  lengua  língua  lingua  language  lingaedje ligna  lleinna  leña  lenha  legna  firewood  bos / bwès clavis  chave  llave  chave  chiave  key  clé claudere  pechare  cerrar  fechar  chiudere  close  clôre factum  feichu  hecho  feito  fatto  done  fwait planum  chanu  llano  chão  piano  plain  plat filius  fiyu  hijo  filho  figlio  son  fi noctem  nueiche  noche  noite  notte  night  niût / nute oculus  gueyu  ojo  olho  occhio  eye  iy / ouyfacerefacerehacerfazerfaredoféfamesfamehambrefamefamehungerfwinsusgochucerdoporcomaialepigcushet / pourceavetusvieyuviejovelhovecchiooldvîpluerechoverelloverchoverpiovererainploure
 Referinces 

lingaedjes > indo-uropeyin > italike > iber-romance > Binde linwistike liyonès> Liyonès

Categoreye:Lingaedjes romans
Categoreye:Lingaedjes
Categoreye:Espagne
Categoreye:Portugal
Categoreye:Liyonès (lingaedje)