Ourson-laveu

Èn ourson-laveuCalcaedje di l' esperanto «lav-urso», mins avou l' no djonne d' oûsse, veyanmint k' il est mo pus ptit k' on brune oûsse. u  raton-laveucalcaedje do francès «raton laveur» sicrît avou ene loyeure, ca laveu n' est nén èn addjectif e walon, c' est ene biesse ås tetes magneuse did tot ki provént d' Amerike bijhrece. 

Il a divnou ene evayixhante indje e l' Walonreye dispu les anêyes 2010.

 Procyon lotor

 Discrijhaedje 
I mzeure 75 a 95 cintimetes, sins l' cawe (di 22 a 25 cm). Les måyes sont-st ene miete pus grands eyet pus pezants k' les frumeles. 

El pwès d' èn ourson-laveu, c' est å pus sovint etur troes et dmey et nouv kg. Samuel I. Zeveloff, Raccoons: A Natural History, Smithsonian Books, Washington, D. C. 2002, , S. 58. Les pus gros d' inte di yeusses vicnut al Bijhe do Canada. Li rcoird, c' est 28 kg.https://web.archive.org/web/20181029103122/https://nature.ca/notebooks/francais/raton.htm Mins nerén, ça dipind des såjhons. Å waeyén-tins, i savnut esse 50 å cint pus crås k' après l' ivier.http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Procyon_lotor.html

L' ourson-laveu a des longs poys, k' el coleur pout aler do noer å bron clair disk' å påle gris, cåzu blanc.

Si cawe est pus coûte ki l' cene d' on rnåd, avou cwate a shijh noers aneas, come li tchet d' bwès.

Il a on pondant muzea et des ptitès rondès orayes.

Ses mimbes sont courts. Les pates finixhnut pa cénk doets avou des crawieusès grawes. I n' a pont sins pwels sol plante des pîs.

 Sôres 
Sorlon l' soce sincieuse : Mammal Species of the World'' (les biesses ås tetes sol Daegne), i gn a 25 sôres d' oursons-laveus, k' ele soeynuxhe todi vicantes ubén disparexhowes. Wilson D. E., Reeder D. M. (editors) (2005): Mammal Species of the World (MSW). A Taxonomic and Geographic Reference (3rd ed) 

L' ourson-laveu d' Barbåde, c' est ene des sôres k' on n' voet pus, pusk' ele a disparexhou dins l' dijhnêye 1960. Zeveloff, Samuel I. (2002). Raccoons: A Natural History. Washington, D. C.: Smithsonian Books. pp. 42, 46.  ISBN 978-1588340337 

I gn a ene ôte sôre k' on-z a pierdou s' traece, mins cisse-ciale n' egzistêye pus dispoy li Pleyistocinne. Gidley, James Williams. 1906. "A fossil raccoon from a California Pleistocene cave deposit." Proceedings of the United States National Museum. 29 (1435):553–554, 1 pl. https://doi.org/10.5479/si.00963801.29-1435.553

 Vicaedje 
I si rmete voltî dins on trô d' åbe, u dizo on stok ritourné. Nén djusse dilé ene basse u ene corante aiwe, mins nén lon erî. I s' pout aler rmete dins ene terêye di rnåd.

I n' rexhe ki del nute. Ses ouys blawtèt ås fåres u cwand on l' lome avou ene toitche electrike. 

Bén k' afeye i soeye rwaitî tot-z estant on carnassieus, c' est puvite ene biesse ki mougne di tot.https://espacepourlavie.ca/faune-biodome/raton-laveurhttps://web.archive.org/web/20240217110644/https://wildlifepark.novascotia.ca/animals/fr/raccoon.asp Dins l' nateure, i magne ostant des carotes di poes d' Trouk ki des ceréjhes, des djaeyes, des rinnes u leu maclotes, des ptits pexhons, des spirous. Dins les forbots des veyes, i vént voltî magnî dins les batchs å mannestés, come les tchets. Asteme k' i polnut nén mougnî d' agnon, d' dôse eyet do tchocolåt.

Come i sait monter ås åbes, i schape åjheymint ås proylîs. Mins i pout esse apicî pa les grands oujheas magneus d' tchår et les rnåds.

On raton-laveu ataké si disfind come on diåle. I sait hagnî des tchéns d' tchesse disca tant k' il abandnexhe li lûte.Temognaedje e l' Grande Boursegne Tolminme k' el môde d' ès disfinde dipind des sekes. Les omrins srént pus hagnants, copurade tins do mopliyaedje. Amon les djonnes, c' est puvite cwand i colnijhnut on novea teritwere. Tot djåzant des frumeles, ci-ci divnèt pus margayiveuses ene miete divant li skepiance di ses efants.

I pout esse aclevé.

El moyene do vicaedje d' èn ourson-laveu, c' est cénk ans, aprume a l' estat såvadje. Tolminme, i polnut sorviker pus d' ene dijhnêye, metans disk' a catoize ans, s' i gn a del nouriteure timpesse ey ene dujhåve plaece po-z î dmorer.https://www.orkincanada.ca/fr/blog/duree-de-vie-dun-raton-laveur/https://lemagdesanimaux.ouest-france.fr/dossier-195-raton-laveur.html 

On tuze k' el mitan d' ces biesses ci leyèt leus hozetes tins d' leu prumire anêye, cåze des maladeye, des mancances di nouriteure, des proylîs, ubén cåze des djins. Dins les biesses ki magnnut les oursons-laveus, gn a bråmint des biesses å tetes, mins eto des cropantès biesses come les aligatôrs eyet des oujheas proylîs come les houlpeas d' Amerike. 

 Mopliyaedje 
L' oursone-laveuse est al tchôde al fén do moes d' djanvî disk' å moes d' måss. Pus spepieuzmint, c' est tins des deus prumîs moes al Bijhe, mins puvite do costé do moes d' måss.https://www.bestioles.ca/mammiferes/ratons-laveurs.html Tenawete, ça pout daler disk' å moes d' djun. Plamour ki s' i gn a ene froedeur di tchén pindant l' ivier, les oursons-laveus dmeurnut a rén fé inte li moes d' nôvimbe ey el ci di måss.

Tot rwaitant les måyes, ci-ci sont poligames. Po s' mopliyî, les oursons-laveus fwaiynut crexhe leu teritwere po djonde les teritweres des frumeles. Après awè fwait l' amour, les deus parints vont tchaeconk d' leu costé. Fåt dire k' el måye est purade mierseu, åré tins des mopliyaedjes.

Ele va 63 a 65 djoûs, e djonnler onk a shijh djonnes, ni-fuyants (come les tchets u les soris). Ele les nourit di ses cwate tetes. Les djonnes dimeurnut avou l' mame li prumî ivier, pu si spådnut å bontins. Les djonnès frumeles polèt ddja aler å måye adon.A.W.F. Banfield, Les mammifères du Canada, Presses de l'université de Laval et university of Toronto, 2inme edicion 1977; ISBN 0-7746-6699-4; pp. 291-293. Les oursons-laveus divegnnut grand cwand i sont dijh a cwénze moes vî.

 Evayixhante indje 

End åreut 75.000 e l' Walonreye l' an 2023.https://www.lesoir.be/535010/article/2023-09-04/wallonie-linvasion-des-ratons-laveurs-menace-la-biodiversite Papî del gazete «Le Soir», 4 di setimbe 2023. C' est po ça k' on è rtrouve todi dpus di spotchîs so les voyes. End a eto toplin e l' Almagne, foiravant do costé d' Berlin.https://www.francetvinfo.fr/replay-radio/en-direct-du-monde/allemagne-la-peripherie-de-berlin-envahie-par-plus-de-1-000-ratons-laveurs-on-peut-en-voir-tous-les-jours_5370217.html Sins esse noté sol mape, on-z e voet ossu e Rûsseye. Sacwants ont, come di djusse, ebaguer d' Amerike bijhrece après l' Deujhinme guere daegnrece.

I moussèt dins les cortis, del nute, et vni magnî des djaeyes pindowes on gros mete hôt.Temognaedje a Dinant.

Bén k' l' ourson-laveu est rwaitî tot-z estant evayixhant, sacwants årtisses des biesses n' sont nén d' acoird avou ça.https://www.notrenature.be/article/le-raton-laveur-nuisible-ou-inoffensif On n' conoxhe nén co les consecwinces del biesse so l' ecosistinme, mins i shonnreut nén sey pus riscant k' les ôtes poûfrins. On l' amete di fé les fikes avou des manceyès biesses, metans, les taessons.https://web.archive.org/web/20240214013001/https://www.rtbf.be/article/les-ratons-laveurs-envahissent-la-wallonie-9884437 Poirtant, l' ourson-laveu n' est nén mwais eneviè les ôtès biesses, virpus avou les djins. Po-z aschouwer les rujhes, i fåt bén serer les batchs d' ès måjhone. 

 Sourdants 

Categoreye:Biesses ås tetes
[[Categoreye:Evayixhantès indjes]
Categoreye:Raspepyî årtike