Li diale di so l'fontaine (teyåte)

Categoreye:Pîces di teyåte e walon

Li diåle di sol fontinne (E feller : Li diâle di so l’ fontinne, divins l' oridjinå Li diale di so l’fontaine), c' e-st ene comedeye sicrîte pa Joseph Vrindts e 1889 e-n èn ake e cwénze sinnes.

 Personaedjes 
 Tchårlumagne (Charlemagne), 50 ans, li prôpriyetaires, djouwé pa Jean Boverie
 Betcheye (Bechèie), 40 ans, li gåre di nute, djouwé pa J.-L. Rovenn
 Napoleyon (Napolèon) 38 ans, li pompî, djouwé pa François Fabry
 Bietmé Havroûle, 23 ans, li galant da Dezirêye, djouwé pa H. Donnay
 Djenvire (Gen'vire), 45 ans, li cåbartire, djouwêye pa Louis Closon
 Dezirêye (Desiraie), 20 ans, neveuse da Djenvire, djouwêye pa E. Jamme

 Istwere 

 Sinne I 
Djenvire, li cåbartire, divize avou s' neveuze, Dezirêye. Ele saye al vude del fé ployî po k' ele sipoze Tchårlumagne, li mwaisse di måjhon. Tant k' a Dezirêye, leye ni vout rén etinde et vire k' ele vout spozer s' galant, Bietmé.

 Sinne II 
Dezirêye ritrouve si galant Bietmé et s' saye t ele di lyi espliker k' il est so ene måle coxhe avou les calmoussaedjes da Djenvire et Tchårlumagne. Po cmincî, Bietmé ni vout nén ricnoxhe k' il est dvins les strins, mins pitchote a midjote, i s' apinse divintrinnmint ki s' va dveur agridjî po n' nén taper djus dvant leye.

 Sinne III 
Bietmé et Djenvire si margayèt po saveur kî saetchrè l' côp d' haerna. Djenvire s' apinse ki rén n' pôrè espaitchî l' mariaedje di Dezirêye avou Tchårlumagne et ki Bietmé est on vårén. Bietmé ni lait rén djus, lyi tape ossu ses atotes, mins comprind k' il est dvins ene måle voye.

A schipe Bietmé evoye, Djenvire s' ewaere eco ene veye do minme disdut k' atome totes les nutes avou ene djin, on diåle dit-st ele, ki speye ses cwåreas.

 Sinne IV 

Dezirêye, tote seule, repete k' ele ni vout nén spozer Tchårlumagne, k' inmreut co mî ndè raler e s' hamtea waidyî les vatches. Ele s' apinse ki Bietmé divreut lyi dner on côp di spale po fé baguer s' matante. Al fén des contes, ele flåwixh

 Sinne V 

Bietmé ki toûne a noerès biesse saye do fé rivni s' monkeur a leye. A schipe rivnowe a leye, ele lyi cfesse k' a pawou do diåle di sol fontinne et s' l' ecoraedje t ele a lzî saetchî l' tiesse foû do strin å pus abeye. Bietmé lyi respond k' i lyi a stitchî on plan.

 Sinne VI 

On fwait cnoxhance di Betcheye, li gåre di nute, et di Napoleyon, li pompî k' a todi må s' dint. I toumèt d' esse deus enocins ki fjhèt cåzu rén tot volant wangnî l' pus possibe po pecter.

 Sinne VII 

Bietmé fwait camaeråde avou Betcheye et Napoleyon. Tot veyant k' Napoleyon a må s' dint, i lyi dmande s' i vout esse magnetizé par lu. Napoleyon dit k' awè. Endè profite po lzès magnetizer zels deus et s' elzî dmande t i ossu do miner l' araedje e l' cåve po-z espawter l' måjhone.

 Sinne VIII 

Tchårlumagne monte so li scanfår. Il arinne Dezirêye, sayant del complaire et del rapåjhter tot lyi djhant ki Betcheye et Napoleyon sont mwaisses di tot. Ele ni s' lait waire adire tot lyi acsegnant ki l' diåle tourminte li måjhone et k' on l' ôt minme e moumint minme e l' cåve.

 Sinne IX 

Bietmé decide di dismagnetizer les deus pôves enocins. Et vola k' i tapèt ene copene eshonne. Bietmé prind consyince k' i sont co pus biesses ki çou k' i creyeut. Bietmé s' aporçût k' i linwtèt après del gote, et po lzî herer des pôces e l' oraye, i lzî paye on tchiket.

 Sinne X 

Tchårlumagne s' awinne. Betcheye et Napoleyon acertinèt ki tant k' i sont la, li måjhone est foû sogne. Bietmé magnetize Betcheye por lu fé on disdut di tos les diåles e gurnî. Tchårlumagne sieve ene gote å pompî. I magnetize co Betcheye et vola k' Tchårlmugne dimande ossu a esse magnetizé po cnoxhe si avni. Après ls aveur magnetizé, i lzî fwait acroere k' ont do feu dvins leus mousseures. Elzè dismoussèt et tripler dsu a må d' ôre k' il ont l' diåle divins zels et diveur cori tot avå l' måjhone.

 Sinnes XI et XII 

Djenvire est moite di sogne tot schoûtant l' araedje tot avå l' måjhone. Ele si stitche e l' tiesse ki l' manaedje est emacralé podbon et k' doet baguer foû did la å pus abeye. Bietmé cmande a Tchårlumagne k' est co magnetizé do fé des ådiyosses åtoû d' Djenvire po lyi fé s' declaråcion. Vola k' Bietmé ni vout nén ki l' afwaire toûne a cou d' poyon et dismagnetize Tchårlumagne et Betcheye. Betcheye, li gåre di nute rivnou a lu, mancêye do fé on rapôrt a Tchårlumagne po-z aveur hapé ses hådes dismetant k' esteut magnetizé. 

Tchårlumagne vude on hena a Betcheye et Napoleyon po s' discandjî et lzî cfesse k' a sogne k' a må do tuzer ki Djenvire poye baguer a cåze di tot l' rimowe-manaedje. Adonpwis, Betcheye s' tchôke e l' tiesse do tinde å diåle pol prinde sol tchôd fwait. I s' tape adon a-z ecråxhî les grés del schalete do gurnî avou del savneure.

 Sinne XIII 

Dismetant k' Betcheye mete si emantcheure a pont, vola k' Dezirêye aspite po lzî anoncî ki Djenvire cwite li måjhone podbon. Tchårlumagne si tape al diloujhe sol tins k' on-z ôt berlôzer ene sakî a l' astaedje.

 Sinne XIV 

Vola Betcheye pris dvins l' trape k' aveut lu-minme tindou. Bietmé et Dezirêye si rtrovèt tos seus sol sinne. Adon k' Bietmé a l' cour al djoye, Dezirêye si fwait do måva sonk. Pår k' ele voet clair e s' schiele et n' sait wice aler. Ele si magne ossu les pougns d' aveur djouwé des laids toûs a s' matante. Vola k' Biete djåze foû des dints et avowe t i k' c' est lu k' a miné l' danse dispoy li cminçmint, cmint k' a fwait l' diåle et magnetizer Betcheye, Napoleyon et Tchårlumagne.

Après aveur miné l' ariole, les deus hanteus rawårdèt so des tchôdès cindes li reyaccion des ôtes cwand i discovront l' potêye.

Sinne XV

Tchårlumagne et Djenvire rivnèt avou l' gåre di nute et l' pompî. Bietmé et Dezirêye aprindèt, tos makés, ki Tchårlumagne esteut catchetmint roed bleu sot d' Djenvire, mins k' i n' lyi oizeut nén dire, pawou d' esse ribouté. Elzès rmerceye po leus talmaxhreyes k' elzî ont permis di s' etchinner po leu pus grand bouneur. 

 Corwaitaedje di l' ouve 

 Stile 
Aiwdirotchmint, c' est ene pîce d' on motlî foirt ritche ki rdoxhe di co traze dijhêyes et d' ene hiedlêye di spots. End a minme bråmint k' sont nén rilevés dvins les motîs da Haust ou da Forir.

Egzimpes :

 S' è magnî les pougns
 Fé rvey les aveules
 Aveur li papî
 Poevrer l' moståde
 Si feri a glaece
 Schover ene bele plaece et l' trover dzo
 Mete ene beguene al mowe
 Saetchî l' côp d' haerna
 Li ci k' a stou e for sait bén come on fwait les caetches
 Cwand on trosse si cou-d'-tchåsse trop hôt, on riskêye del kixhiyî
 Peler ene peme avou
 Låtchî des fis
 Hiner del hoye
 Li diåle ni sait wice taper ses djonnes
 I gn a nou si long djoû ki n' vegne al nute
 Tronner come on poes so on tabeur
 Conter so ene måle coide
 Fé l' robete et l' tchén
 Fé foumer sins cigåre