Impire

Èn impire, c' est ene grande sitindêye di payis, d' ene seule pîce u metous tocosté, ki c' est då minme mwaisse.

 Motlî 
Li mwaisse d' èn impire, istoricmint, si loméve «impreur» (impreûr, ampreûr, ampèreûr) u «imperrece» (Mareye-Tereze d' Otriche, Catrene II d' Rûsseye). Li tite d' imperrece (impèratrice) poleut esse poirté pal feme di l' impreur dins des impires k' i gn a. 

Po l' impire almand, on a ossu rwalnijhî li mot d' l' almand, divnou li caizer (kêzêr′).

I n' dimeure pus k' èn impreur e 22inme sieke, c' est l' ci do Djapon.

On a lomé eto impire l' eshonna des teres colnijhîs på minme payis (d' Urope). Li mwaisse, adon, c' esteut l' mineu do «payis-metropole».

 Kékes impires 
 Impire almand
 Impire bizantin
 Impire chinwès
 Impire d' Etiopeye
 Impire djaponès
 Impire espagnol
 Impire franc
 Impires francès
 prumî impire francès (da Napoleyon)
 deujhinme impire francès (da Napoleyon III)
 impire coloniå francès
 Impire inca
 Impire inglès
 Impire mongol
 Impire otoman
 Impire otrichyin
 Impire portuguès
 Impire romin
 Impire rûsse
 Sint Impire Romin Djermanike

 Li Walonreye, boket d' impires 
Li Walonreye a stî aprume dins l' Impire romin dispu 50 divDjC disk' å 4inme sieke.

Pu elle a stî l' cinte di l' Impire franc (734-887). Tornè end a minme sitî si prumire mwaisse veye (431–508), divant Paris, pu Åxhe.

Li Walonreye (foû d' Tornè ç' côp cial) a fwait pårteye do Sint Impire Romin Djermanike. Li  principåté d' Lidje a dmoré divins cisse tcherpinte la disk' e 1795.

Après 1500 (et todi disk' e 1795), li restant del Walonreye fourit-st on boket di l' Impire espagnol, pu di l' Impire otrichyin.

E 1802 et disca 1816, c' est ene pårteye do prumî impire francès.

Elle a ossu stî dizo goviernance di l' Impire almand:
 di 1871 a 1919 po les Cantons d' l' Ess.
 po tot l' payis tins des deus gueres do 20inme sieke (14-18 et 40-45).

 Dins l' lingaedje walon 
Gn a l' ratourneure «nén co po èn impire» (nén co po ene gade d' ôr):
Mi vî grand-pere inméve bén direKi, dins ç' monde ci, po esse contin,
I gn a nén dandjî d' èn impireMins d' on cour et d' on toet di strin.''Gabrielle Bernard, dins Boles di savon, Cayés walons 4/2022 (replaidaedje) p. 19.

Li mot «impreur», diné come såvadje no (a onk ki fjheut do grandiveus), a divnou on no d' famile del Walonreye (Limpreur). Poirté, metans, pa des waloneus come Émile Lempereur u Jules Lempereur. Ou ene foclorisse come Françoise Lempereur.

 Sourdant 

Categoreye:Djeyografeye
Categoreye:Istwere
Categoreye:Istwere del Walonreye
Categoreye:Lingaedje walon