Betchfessî oi

Li betchfessî OI, c' est on betchfessî scrijha ki rascove des mots ki s' prononçnut foirt diferinnmint totavå l' Walonreye, mins aprume avou li son "wè" u "wê" (/wɛ/ /wɛ:/) so Lidje, avou l' son "wâ" u "wa" (/wa/ /wa:/) après Nameur ey ene pårteye del Basse Årdene, avou l' son "ô" (oː) so Tchålerwè, avou l' son "on" (/ɔ̃/) après Bietris, et l' son "oû" (/ʊ:/) après Nivele.

 Kékes dinêyes 
 Rapoirt avou li scrijha oi do francès 
Les mots ki sont scrîts avou "oi" e walon ni sont djamåy les minmes ki les cis ki si scrijhèt avou "oi" e francès. Ces-la si scrijhnut e walon avou l' betchfessî oe (boire / boere), ubén les letes wè (Liégeois / Lidjwès) ou we (cawete -were).

 Pôzicion dins l' mot 
Li betchfessî oi si mete rålmint tot å coron d' on mot (såf dins motoit et ôte tchoi).

On , mins s' pout ritrover al tiesse do mot (oizeur).

 Prononçaedje dins les pårlers walons 
 Walon do Levant 
E walon do Levant, li prononçaedje, c' est /we/ (wé) u /wɛː/ (wê), aprume divant «R»
 moirt (mwêrt) 

Mins pus sovint /wɛ/ (wè) divant ene ôte cossoune.

 motoit (moutwè) 
 ôte tchoi (ôte tchwè) 
 coirnou (cwèrnou) 

 Walon do Mitan et Bassårdene 
E walon do Mitan ey e l' pus grande pårt del Basse Årdene, li prononçaedje, c' est pacô /waː/ aprume divant «R» å coron do mot.
 foixhete (fwâchete) 

Mins å pus sovint, c' est /wa/.
 Coirnîmont (Cwarnîmont) 
 licoine (licwane) 
 poirfi (pwarfi) 
 moirt (mwart) Prononçaedje d' après Bastogne; ôte pårt, li A est long (-âr-)

 Walon do Coûtchant 
E walon do Coûtchant (et dins l' dizo di l' Årdene nonnrece), li betchfessî oi si rpononce come li betchfessî ô: /oː/ u /õ/, oubén /uː/ (Nivele, Courcele). 
C' est ossu l' prononçaedje rifrancijhî ki s' ôt dins ene grande sitindêye do payis po sacwants mots:
 poizer (pôzer) 
 coirdea (cordé) 

 Rifondaedje avou u sins l' betchfessî oi 
 Sacwants mots rfondous avou oi 
Bråmint des mots foirt corants :
 al fén do mot : foirt, foice, moirt, moite, poite, toide (stoide…)
 å mitan do mot : poirter (apoirter, repoirter…), toirtchî.
 å cminçmint do mot : oizeur (oizou), oizire, oirbire.

 Sacwants mots nén rfondous avou oi 
C' est tos mots des minmes bodjes etimolodjikes, calkés enawaire do francès, la ki les prononçaedjes /wɛ/ et /wa/ n' egzistèt nén.
 pôrt, areyopôrt, espôrt, fôrt (militaire).

 Istwere et djustifiaedje di l' atuze 
Li betchfessî oi n' esteut nén co e-n alaedje å raploû d' Mårcinele so li rfondaedje. 

Il a stî atåvlé pa Jean-Pierre Hiernaux e 1999N' esteut nén co eployî dins R4 (1998), tot veyant ki ci scrijha la:
 esteut ddja eployî po l' prononçaedje "wè" /wɛ/ a Lidje divant Feller.
 est åjheymint léjhou /wa/ (come si prononçaedje e Walon do Mitan ey el Basse Årdene), veyanmint ki c' est eto l' prononçaedje di ci scrijha la e francès.

Minme si l' prononçaedje do Coûtchant walon est pus målåjhey a rtrover avou les piceures classikes di lijhaedjes, ces-ci (fôrce, fôrt, pôrtér, môrt) sont trop près do scrijhaedje et do prononçaedje francès po-z esse acontés e li rfondaedje.

Li betchfessî OI n' aconte nén li longueur do son /wɛ/ ou /wa/ (mwârt, mwêrt <> mwate, mwète). Mins li stramaedje des disfondowes di "moirt" el Walonreye mostere bén ki, co a 13 plaeces, on-z a eto des prononçaedjes /wa/ et /wè/ (nén long) po "moirt".

 Mapes ALW a corwaitî 
Mapes ALW (tôme I)
 boigne (l° 5)
 moirt (l° 62)
 moite (l° 63)]
 oizeur (l° 67)
 porter (l° 77)

 Sicole do Noû-Lovén sol betchfessî oi
 Sicole po ls efants sol betchfessî oi
 Esplikêyes sol betchfessî oi
 Mots avou l' betchfessî oi dedja studyîs sol Wiccionaire
 Mots avou on halcrosse betchfessî oi dedja studyîs sol Wiccionaire

 Pî-notes 

OI
Categoreye:Sons et letes do walon