Itålyin (lingaedje)

L' itålyin (pa côp riscôpé a li tålyin), (italiano u lingua italiana) fwait pårteye del famile des lingas indo-europeyinnes.

Li linga italyinne s' a fwait cnoxhe pa l' voye del literateure eyet, disk' å sike di dvinant, n' esteut cåzêye ki pa des ptitès minorités. L' istwere di l' italyin, c' est do côp l' istwere di l' afirmåcion do dialeke literaire del Toscane, ki, gråce å contribucion des grands scrijheus et poetes di c' redjon la (come Dante AlighieriDante a scrit e si ovraedje De vulgari eloquentia 1, XII "Tote lo que le italianos produce in poesia se appella siciliano"., Francesco Petrarca, Giovanni Boccaccio) eyet å grand rôle d' economeye eyet d' comiece ki Florence a prins tins do Moyinådje, s' a spårdou dins tote li peninsol italyinne.
L' italyin est ene des lingas oficires di l' Union Uropeyinne ey i gn a kékès 70.000.000 di cåzants.

Côde ISO: it

 Istwere del linga italyinne 
L' italyin d' ouy a come båze li florentin literaire eployî e "Trecento" (XIVe sike) pa Dante, Petrarca et Boccaccio, influenced pa li linga sicilyinne literaire k' a stî fwaite pal Sicole Sicilyinne da Jacopo da Lentini eyet sol modele do latén. Pol long tins, l' italyin a stî reclô dins l' uzaedje literaire : li linga n' esteut nén cåzêye pol peupe, ki continouwéve a djvizer avou les lingas locåles.Vittorio Coletti, Storia della lingua, Treccani, 2011..

L' uzaedje di l' italyin a cmincî a creche après l' nexhance do Royåme d' Itåleye, cwand ci linga la a stî fwaite linga oficire. Å d' ouy, l' italyin a cåzu tot rimplaecî les lingas redjonåles dins les veyes les pus grandes. Dins les provinces, å rviers, si l' italyin est l' linga k' on cåze li pus, l' uzaedje des lingas redjonåles est co mo spårdou.

 Do latén vulgaire å l' italyin vulgaire 
Pizer ki l' italyin vént d' on dret d' fiyåcion do latén pôreut esse sibeut : l' italyin est l' minme linga ki les Romins djvizént, k' a paser on long chemin d' evoluccion disk' a l' italyin d' ouy.

 Do florentin vulgaire å l' italyin 
L' italyin d' asteure dischind do florentin vulgaire do XIIIe sike. Emey les elemints di l' italyin d' asteure ki n' si trouvèt nén dins d' ôtes dialekes d' Itåleye et ki sont prôpes å florentin, i gn a li rcloyaedje do "e" protonike eyet l' evoluccion do nexe latén -RI- e -I-.

 Djeyografeye del linga 
Il est cåzé e l' Itåleye, el Swisse (10% del populåcion) et dins les estats wice ki l' egrigråcion italyinne a stî importante (Estats-Unis, Ostraleye, Canada, Beldjike, France, Almagne). Il est linga oficire eto a San Marino eyet å Vatican.
L' italyin est sovint comprins eyet djvizé eto pa les Spagnols, les Albanès eyet les Maltès.

 Activité des martchands eyet les lingas vulgaires italyinnes 
Tins do Moiyen Ådje, l' Itåleye esteut on carrefour des voyes di comiece, gråce al prezince des foitès republiks marinnes come Veneze, Djene, Pize eyet Amalfi.
Les excandjes di martchandijhe ont moenné a des contaks continus etur les martchands italyins eyet les peupes di linga foresitire.Attività mercantili e volgari italiani, Enciclopedia Treccani.

C' est l’ RAI (tévé d' estat itålyinne) k’ a-st aprindou a tos les Itålyins a djåzer li hôt itålyin après l' deujhinme guere daegnrece.Massimo Di-Giusti, Le frioulan, de lyriques grecs à internet, raploû d' Pwetî so les mancîs lingaedjes, 6 & 7 d' avri 2018

 Itålyin, Latén, Walon eyet d' ôtes lingas 
Vocial ene tåvlea di comparåjhon etur li latén, l' itålyin, li walon eyet d' ôtes lingas romanes.

 Dialekes eyet lingas romanes 
Avou l' rwinne di l' Imperi romin d' oucident, li latén vulgaire si maxhéve avou les dialekes des peupes latinizés, dnant nexhance ås lingas neolatines.E. Villa, Manuale di linguistica, p. 9..
I gn a bråmint d' lingas romanes k' ont on statut oficire : el purtuguer, el spagnol, el francès, l' italyin, el roumin eyet l' catalan. I gn a eto d' ôtes lingas k' ont yeu on djudjmint d' ricnoxhance : l' occiton, l' arpitan, l' aromun, el sardeAmos Cardia, S'italianu in Sardìnnia, Iskra, 2006, p. 92. ISBN 9788890136757, el corse, el friulan, el ladin, el romanche, l' asturiyin, l' aragounès, el liyonès,Abel Pardo Fernández, Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche, Peter Lang, 2011, pp. 81-144. ISBN 9783631595558 el venicyin, el lombård, l' emilyin, el piemuntès, el napolitinDialetti meridionali, Enciclopedia Treccani., el sicilyin, eyet l' istriote.

L' italyin a dmoré pol long tins come li linga des letres k' ont rprins li florentin do XIVe sike. C' est Pietro Bembo k' a preposté li florentin come modele di linga.Lorenzo Renzi et Alvise Andreose, Manuale di linguistica e filologia romanza, Il Mulino, 2015, pp. 44-45..

Disk' å XIXe sike, on ptit pårt del populåcion cåzéve l' italyin. Alessandro Manzoni djheut e 1806 ki l' italyin "pote dicer se quasi como un lingua morte".Sergio Salvi, L'Italia non esiste, CAMUNIA, 1996, p. 112. ISBN 9788877672049. E 1861, kékès 2,5% del populåcion djvizéve italyin secundo Tullio De MauroTullio De Mauro, Storia linguistica dell'Italia unita, 1970, p. 43., u 10% secundo Arrigo CastellaniArrigo Castellani, "Quanti erano gli italofoni nel 1861?", Studi linguistici italiani, 1982, pp. 3-26..

 Latén  Sicilyin  Interlingua  Walon  Lombård  Venicyin  Liyonès  Espagnol Itålyin annus  annu  anno  an  ann  ano  annu  año  anno lingua  lingua  lingua  linga  lengua  lengua  llingua  lengua  lingua oculus  occhiu  oculo  ouy  œgg  ocio  gueyu  ojo  occhio clavis  chiavi  clave  clé  ciav  ciave  chave  llave  chiave filius  figghiu  filio  fî  fieu  fio  fiyu  hijo  figlio noctem  notti  nocte  nute  nocc  note  nueiche  noche  notte factum  fattu  facto  fwait  fat  fato  feichu  hecho  fatto planum  chjanu  plano  plin  cian  pian  chanu  llano  piano ligna  ligna  ligna  lenye  legna  legna  lleinna  leña  legna fumus  fumu  fumo  foumî  fumm  fumo  fumu  humo  fumo

 Academeye del Crusca 
L' Accademia della Crusca a pol but d' "asoutni li linga italyinne come fondamint di l' identité del nåcion".Statuto dell'Accademia della Crusca.. Elle overe so l' etimolodjeye eyet les neolodjijhas.Gruppo Incipit, Accademia della Crusca..
 Notis 

 Sourdants 

*
Categoreye:Lingaedjes
Categoreye:Itåleye
Categoreye:Lingaedjes romans