Li moirt di l' åbe (powezeye)

Li moirt di l' åbe, c' est on rlomé powinme da Hinri Simon, sicrît e 1909.

 Ortografeyes 
Il a stî scrît e 1888, dins on sistinme di dvant Feller, come d' uzaedje dins les anêyes 1900.

Il a stî replaidî puzieurs côps pa Jean Haust e sistinme Feller dins les anêyes 1940.«Li pan dè bon Diu et Li mwért di l’åbe», 1924, replaidî e 1935, pu e 1991.

Il a parexhou so l' Aberteke e rfondou walon dins les anêyes 1990.

 Tinme 
Li scrijheu mostere on vî tchinne ki des bwejhlîs vont abate.

Li prumire pårteye li mostere dins tote si foice, k' a «bouté sol crestea, inte deus vås». Seur ki:
C' est lu li rwè des tchinnes : li tere end est tote fire.

Mins i n' si fåt måy rafiyî d' ene pôzicion di foice, mågré ki:Les tåyes end ont djåzé come d' ene viye kinoxhance
Ki leus peres ont veyou k' i n' estént k' des efants.

… et l' ont todi respecté.

Mins gn a on  martchand d' bwès ki passe on djoû adlé lu:Il a veyou d' on côp d' ouy çou k' i valeut come çanses.

Adon, c' est tote li spoûle di l' abataedje d' èn åbe, mins do vî tns des hepes et des cougneyes (sins tronçneuse, edon).

Après awè souwé ene tchimijhe, les bwejhlîs arivèt å coron d' leu poenne:
Li tchinne s' abate d' ene pîce, li crestea resdondixhEt l' tere tronne, dismetant k' on groûlaedje di tonire,
Si stårant dzeu les bwès, va mori dvins les vås.

Li scrijheu si distoûne adon des bokions, et s' è va rdjonde on tcherweu k' overe dins les tchamps. Il a yeu ene hisse, tot-z åyant tchaire l' åbe. I louke li crestea, et voet l' trô dins l' roye do cir. Et l' ome, sins l' voleur va co adouyî ç' costé la traze et co traze côp, tins di s' tcherwåjhe. Ca:C' est k' i rsint dvintrinnmint li rgret k' on-z a do piede
Ene sacwè ki vs atneut, k' on n' rivoerè måy pus.

 Tecse do powinme 

Li tecse est eplaidî so Wikisourd:
 Modêye Haust
 Rifondou walon

Cisse-ciale (li dierinne) aveut ddja parexhou so l' Aberteke.

 Pîtaedje et rimes 
C' est tos zandrins, sins ene seule flotche di pîtaedje.

Li scrijheu n' a nén trop di keure des rimes. Les deus prumîs vers ni rimèt nén ddja: «vå» / «biesse»

Les deus d' après pôrént awè rimé dins l' mwaisse modêye: «come èn î» / «agritchî l' cî»«cî», c' est l' disfondowe k' on-z ôt dins sacwants coines di l' Årdene.. Mins li rmetaedje e Feller pa Djhan Haust si fjha tot shuvant les cognes di Lidje, çou k' anixhila l' rimaedje: («come in-i» / «agridjî l' cîr»).

Gn a kékes rimes di tenawete, mins on pout dire ki c' est d' astcheyance:Dismetant k' ses raecenes, pareyes a des mwins d' fier,
Schåyèt les durès rotches po djonde li cour del tere.

Ôte pårt, ci n' est k' des axhiltances:Les oujheas l' ricwerèt, li mansåd fwait s' niyêye
''Divins ene fotche conte si bôr et, cwand l' Beaté tchereye

 Shuvance 
Divant l' disbåtchmint k' on pout rsinte al fén do powinme, Hinri Simon a riscrît ene shûte, "li rvindje di l' åbe", la k' on va siervi les plantches do vî tchinne po fé l' waxhea do mwaisse bokion.

Li passaedje «l' efexhaedje di ses coxhes fijhèt come des hardeyès vôsseures, si bén k' on croet k' on mousse dins ene eglijhe» a fwait mådjiner a Jacques  Warnier tot on roman, «L' efexhaedje».

L' an 2025, Patrick Leterme a monté tot èn operå a pårti des deus powinmes «Li moirt di l' åbe» et «Li rvindje di l' åbe». Ci fourit 110 årtisses ki montît so li scanfår, a Tchålerwè, Nameur, Welkenrate, Mont, Lidje eyet Tornè.

 Alére 
Lorint Hendschel, Èn elovinant spectåke  l° 116, ivier 2025-2026.


  (e rfondou, et did la, eviè des ôtes ortografiaedjes)

 Tecse do powinme
 Tecse di "Li rvindje di l' åbe"

 Diclamaedje 1 (sol plake 33 toûs di l' antolodjeye Piron)
 Diclamaedje 2 (pa Jean Loos, sitroete plake do Coirneu)
 L' operå da Patrick Leterme so «Li moirt di l' åbe» (so VoBuze)

 Sourdants et pî-notes 

Moirt_abe