Nombe (linwince)

Li nombe d’ on mot, c’ est ene piceure di croejhete ki mostere si li mot k’ on dit riprezinte on seu egzimplaire d’ ene djin, d’ ene biesse u d’ ene sacwè, udonbén sacwants. 

Si c’ est on seu, on dit ki l’ mot est singulî.

Si c’ est on seu, on dit ki l’ mot est pluriyal.

Des lingaedjes k’ i gn a ont-st eto on duwal.

Les mots k’ ont-st on nombe el croejhete, c’ est :
 les sustantifs (kimons nos) : on scrijheu, des scrijheus ; ene dorêye, deus dorêyes.
 sacwants nos prôpes : li Baidjot, les Baidjot, les Boursegnes, les Louwetes, on raploû d’ tos les Viyés del Walonreye.
 les addjectifs : ene djaene cote ; deus djaenès cotes ; l’ ôre cronolodjike, les comeres feminisses.
 les pronos : dji, mi, ti, leye, vos, ti-minme, tminme, tizôtes, onk, nolu, nouk, tolmonde <> nozôtes, zels, zeles, vos, vozôtes, sacwants, tertos.
 les viebes : dji magne, ti doimes, vloz bén, vos, Madi ?, ass fwin ? vénress, al fén ; Wikt:alez è, vos, måssî tchet ! <> nos magnans, i doirmèt, vloz bén, vozôtes deus ?, ele ni schoûtnut nén ;  è, binde di canvolants !, c’ est po k’ i bevexhe leu gote.

 Mostraedje do pluriyal dins l' ortografeye do walon 
 Sustantifs 
E walon, cåzu tos les sustantifs fwaiynut leu pluriyal avou on S :
 on meur, ene bixhe, on fonnet, ene carpete <> les meurs, deus bixhes, des fonnets, on martchand d’ carpetes
 on tchvå, li droet djno, on gros pû <> deus tchvås, dj’ a må les djnos, gn a yeu des pûs e scole.
 on betch, li grand saetch, taper èn ouy, l’ erî-fa <> deus gros betchs, les saetchs, inte cwate-z ouys, avou ene djermale, t’ as deus erî-fas.

C’ est råle k’ i gn å sacwants sustantifs ki n’ bodjèt nén.
 ça sint l’ gåz; on bea payis, å lon-payis (Fr. à l’étranger), li ratind-tot, li Madi <> mete les gåz, les Redîmés Payis , ås lon-payis (Fr. dans les pays lointains), gn a des ratind-tot sol voye ; gn a nén trinte-shijh Madi a Bive.
 Dins sacwants mots d’ aplacaedje, li S si stitche å mitan do mot : on pî-d’-cok, des grinnes d’ oraye-di-live, gn è vént del cawe-di-rat <> des pîs-d’-cok, des orayes-di-live, des cawes-di-rat

 Addjectifs 
Les addjectifs si cdujhèt sovint come les sustantifs :
 on bea valet, ene båshele bén amiståve <> c’ est deus beas valets, des båsheles bén amiståves
 on gros boû, li crås pourcea, on djonne ome <> des gros boûs, des crås pourceas, les Almands avént prins tos les djonnomes do viyaedje.

Mins les addjectifs femrins metous padvant l’ no prindèt li fåsse cawete -ès.
 ene grosse comere, a basse messe, ene binamêye djin <> les grossès aiwes, on djheut troes bassès messes, mes binamêyès djins.

 Viebes 
Po les viebes, li singulî u pluriyal si markêye :
 på prono (såf les pronos « vos » et « dji » el Basse Årdene)
 pal cawete di codjowaedje : magne, va-st å diåle <> magnans, alans vey
 på cotoû del fråze : alez è onk d’on costé et l’ ôte di l’ ôte ! ; alez î vey, vos, Francis !

 Sôres di pluriyals 
Sacwants pluriyals ont-st ene cogne ortografike especiåle
 pluriyal erîlé : ki s' fwait parey po tos les mots, e walon avou on S å coron.
des tchveas, des tchvås, des djnos, des ouys, des betchs
 pluriyal disrîlé : ki s' fwait d' ene façon a pårt, metans e francès avou on X å coron.
(francès) des cheveux, des chevaux, ses genoux, des poux
(walon) do gåz, des gåz; on boss, des boss
 pluriyal divintrin : ki s' fwait d' on candjmint ådvins des mots, dins sacwants lingaedjes. E walon, on pôreut rwaitî les pluriyals di sacwants mots d' aplacaedje come des pluriyals divintrins
(arabe) rajoul (èn ome) rijâl (des omes)
(walon) ene biesse ås tetes; des biesses ås tetes; des orayes-di-live

 Pluriyal trocrece et pluriyal contåve 
Dins sacwants lingaedjes, gn a ene diferince inte li mot po cåzer d' ene troke di sacwès (pluriyal trocrece), et l' pluriyal contåve di cisse sacwè la.

 e walon 
E walon, li pluriyal trocrece si fwait :
 å pus sovint avou on pluriyal :Les bedots, c' est des biesses k' edurèt assez bén l' froed, mins nén l' tcholeur.
 des côps pa on singulî, kécfeye dizo assaetchance del minme piceure do francès.
El Californeye, li feme est djoleye; i lzî fåt des blancs, tertotes po galants (Philippe Lagrange).

Les pluriyals contåves serént : 
Dj' a touwé les troes bedots po Påke.Les femes divèt vni tchaekene avou s'-n ome. / Les femes divèt vni tertotes avou leu-z ome.

Gn a eto on pluriyal trocrece ki s' fwait avou les dvancetes :
 code ås pemes : fé l' codåjhe des pemes
 code des pemes : code sacwants pemes.L. Mahin, Ene båke so les bwès d' l' Årdene, p. 189.

 e francès 
On eploye pus sovint on singulî.
 Le mouton est un animal qui 
 La poule provient de l'Inde.

 e-n arabe marokin 
E-n arabe marokin, po sacwants mots, li singulî si fwait a pårti do pluriyal trocrece. Adon, li pluriyal contåve si rfwait sol singulî.
limon = l' orandje, les orandjeslimona = ene orandje
el-limonat el khemjin = les pouriyès orandjesal-maaza = li gade
al-maaz = les gades, e djenerå (les gades, les boks, les gadots)al-maazat = ces gades la

 e-n amazir 
E-n amazir eto, po sacwants mots, li singulî si fwait a pårti do pluriyal trocrece.
azalim = l' agnon, les agnonstazatimt = èn agnon

 Sourdants 
 L. Mahin, Scoles di rfondou walon di Bive, 7 d' octôbe 2009 & 2 d' måss 2010.

 Hårdêyes difoûtrinnes 
 Li nombe, dins l' waibe del croejhete walone da Hendschel (e francès)
 Nombe des sustantifs, dins li ptite croejhete da Hendschel (e walon)
 Nombe des addjectifs, dins li ptite croejhete da Hendschel (e walon)

 Sourdants 

Categoreye:Croejhete
Categoreye:Croejhete walone