Croejhete do cmon amazir marokin

Pådje del croejhete di l' amazir

 Dispårtixhaedje des mots 
Li cmon amazir marokin ni si scrît nén a môde d' èn etroclant lingaedje (come sovint l' arabe marokin, u l' arabe po les pronos et les dvancetes).

Insi, les pronos sont scrîts tot seus. 

Pareymint les diterminants d' apårtinance, metous padrî:
ⵜⴰⵔⴱⴰⵜ ⵉⵏⵓ (tarbat ino, mi feye, li feye da minne).

Dimorèt atroclés å sustantif u å no prôpe:
 l' årtike arabe marokin «ⵍ-» dins les nos d' calcaedje (vinant sovint d' on calcaedje do francès)
ⵍⴽⴰⵎⵢⵓ (lkamyo, calcaedje do francès «le camion», camion)
 li mot «ⴱⵓ-» (li pere di, li ci di), ki sieve a fé toplin des cmons nos et des nos prôpes e l' arabe marokin.
ⴱⵓⵄⵕⴼⴰ (bo3eṛfa, Bouwarfa, pitite veye do Marok)
ⴱⵓⵜⴰⴳⴰⵏⵜ (botagant, singlé) p. 31
ⴰⵢⵜ ⴱⵓⴳⵎⵎⴰⵣ (ayt bogemmaz, Ayites Bougmesse).
Come e walon, l' amazir conoxhe eto l' fenominne do ralonguixhaedje replaeçrece.

 Årtike 
Gn a nol årtike e l' amazir.

Li prumire lete «ⴰ» (a) des sustantifs omrins pôreut esse corwaiteye come èn årtike omrin atroclé. Sifwaitmint pol prumire lete «ⵜ» (t) des mots femrins.

Bråmint des sustantifs et nos prôpes calkés di l' arabe marokin si fwaiynut avou atroclaedje di l' årtike arabe marokin «ل» (l).
لْمغْريب (l-meghrib, li Marok) => ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ (l-meghrib).

Mins avou les letes solreces (avou l' J ådvins, e l' arabe marokin), li calcaedje si fwait tot riprodujhant li dobe rimagneye cossoune.

جّديدة (* l-jdida => j-jdida, El-Djadida) => ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ (j-jdida).
صّويرة (* l-çwira => ç-çwira, Swira, Essawira) => ⵚⵚⵡⵉⵕⴰ (ç-çwiṛa).

 Sustantifs ey addjectifs 
 Djinre 
 Ricnoxhance do djinre 
Li djinre des mots est co åjhey a-z adviner.

Les mots ki cminçnut pa ⴰ- (a-), ⵉ- (i-) et ⵓ- (o-) sont todi omrins.
ⴰⴷⴼⵍ (adfel, nive)

Les mots k' atakèt pa on ⵜ- (t-) sont todi femrins.
ⵜⴰⴼⵓⵏⴰⵙⵜ (tafonast, vatche)

Dins ç' mot la, come dins bråmint des sfwaits, on a on morfinme «t…t» (betchete t- et cawete -t. 

Mins end a ki cminçnut pa t-, sins fini pa -t
ⵜⵉⵅⵙⵉ (tikhsi, berbis)

Foû-rîle : ⵜⴰⵔⵡⴰ (tarwa, efants, dischindants, zwers)CTBG p. 16.

 Raptitixhants femrins 
Li femrin pout mostrer on raptitixha:
 ⴰⴷⴰⵔ (pî) => ⵜⴰⴷⴰⵔⵜ (pitit pî)
 ⴰⴼⵓⵙ (mwin) => ⵜⴰⴼⵓⵙⵜ (pitite mwin, dandjreus dins on cåzaedje ås efants)Pitite_croejhete_do_techelheyte_d'_Ayit_Bouguemmesse p. 16
 ⵉⵖⵔⵎ (grand gurnî-forturesse) => ⵜⵉⵖⵔⵎⵜ (måjhon avou des meurs come l' ôte)
 ⴰⴳⴷⵓⵔ (djusse di foite tere) => ⵜⴰⴳⴷⵓⵔⵜ (pus ptit modele)

 Femrins unitreces 
Bråmint des mots d' sacwès nén contåves (fruts, verdeures…) sont omrins singulî. Po mostrer ene seule unité di ces sacwès la, on sieve on femrin unitrece.
 ⴰⵥⴰⵍⵉⵎ (les agnons) => ⵜⴰⵥⴰⵍⵉⵎⵜ (èn agnon)

 Nombe 
 «Pluriyal e l' amazir»
Gn a pont d' rîle unike pol pluriyal des nos. 

Årvier do walon, les sustantifs pluriyals si prononcèt todi d' ene ôte façon ki l' singulî. On trouve tolminme sacwants rîlêyes.

Li pluriyal des omrins nos finit kimince sovint pa ⵉ- (i-) et fini foirt sovint pa -ⵏ (-ən). Mins gn a sacwants ôtes cas.

Å pluriyal, les sustantifs femrins wådnut leu betchete ⵜ- (t-) et finixhèt foirt sovint pa -ⵉⵏ (-in). Mins gn a sacwants ôtes cas.

 Candjmint del voyale do prumî pî 
 «Atelêye cogne (sustantif amazir)»
Dirî sacwants dvancetes u des mots-usteyes (ⵉⵍⵍⴰ = i gn a), li voyale do prumî pî candje. C' est çou k' on lome ene atelêye cogne eneviè l' cogne ordinaire ki s' lome adon li libe cognee francès, l' atelêye cogne si lome «état d'annexion»; li libe cogne: «état libre», e-n inglès les deus fômes si lomnut «constract state» eyet «free state»; e l' arabe, «إرسال» (irsâl) pol libe cogne; «إضافة» (iDâfa) u «إلحاق» po l' atelêye cogne.

I gn a cwate cas:
 omrins sustantifs kiminçant pa «ⴰ» (a) ki divnèt «ⵓ» (o): ⴰⴷⵔⴰⵔ => ⵓⴷⵔⴰⵔ
 omrins sustantifs kiminçant pa «ⴰ» (a) ki divnèt «ⵡⴰ» (wa): ⴰⵎⴰⵏ => ⵡⴰⵎⴰⵏ
 femrins sustantifs kiminçant pa «ⵜⴰ» (ta) ki divnèt «ⵜ» (t): ⵜⴰⵙⴰⵔⵓⵜ => ⵜⵙⴰⵔⵓⵜ
 femrins sustantifs kiminçant pa «ⵜⵉ» (ti) ki divnèt «ⵜ» (t): ⵜⵉⴳⵎⵎⵉ => ⵜⴳⵎⵎⵉCTBG p. 33-35.

Mins gn a eto des mots ki n' candjnut nén.

Les mots pluriyals ni candjèt nén.

 Viebes 
 Infinitif 
L' infinitif n' egzistêye nén e-n amazir. Po les ratournaedjes, on dene li bodje do viebe, ki c' est l' kimandeu omrin singulî.

Egzimpes:
ⴽⵛⵎ: intere!, mousse! => intrer, moussî
ⵥⵕ: louke! waite! => loukî, waitî

Po les viebes ki n' ont pont di cmandeu corant (voleur), on prind li codjowa do rwaitant di l' erirece, k' on nd a rsaetchî li betchete di codjowaedje ⵉ-. 

Egzimpes:
il a fwait: ⵉⵙⴽⵔ (isker) => bodje = "infinitif" ⵙⴽⵔ (fé)

Mins gn a des lives ki dnèt ossu li rwaitant di l' erirece lu-minme (metans, ci live cial, p. 142-143)

 Rindjmint des viebes 
On rindje les viebes sorlon li nombe di cossounes.
 viebes al mierseule cossoune: ⵉⵔⵉ (iri, voleur)
 viebes ås deus cossounes: ⵥⵕ (ZeR, waitî, loukî); ⵙⵓⴹ (soD, shofler)
 viebes ås troes cossounes: ⴽⵛⵎ (kchem, intrer), ⵙⴽⵔ (sker, fé)
 viebes ås cwate cossounes: ⴳⵎⴳⵎ (gemgem, groumler, marmouzî)[http://www.ircam.ma/?q=fr/node/23419 Live di croejhete IRCAM, p. 83-84.

 Codjowaedjes (avou pronos tonikes sudjets) 
Vocial on tåvlea do codjowaedje do viebe ⵙⴽⵔ, avou les distaetchîs pronos d' djins (pronos tonikes).Distaetchîs pronos d' djins sorlon li ptite croejhete do techelheyte d' Ayit Bouguemmesse eyet on temoen des Ayites Bougmesse, Ali El Ouakhoumi, li 6 di fevrî 2017.Raveuri sorlon Abdelaziz Bouras & Mohamed Eddarhor, Apprendre la langue tamazight, Dar Ihya el oulloum , s.l., 2006, ISBN 9981-21-067-6, p. 135.

 Djin  Distaetchî prono  (ralfabetijhaedje) Ratournaedje  Codjowa (ralfabetijhaedje)  Ratournaedje Infinitif  -  -  -  ⵙⴽⵔ  (sker)  fé Cåzant(e)  ⵏⴽⴽⵉ  (nekki)  mi  ⵙⴽⵔⵖ  (skregh)  dj' a fwait Atôtchî (eye)  ⴽⵢⵢⵉ / ⴽⵎⵎⵉ   (keyyi / kemmi)  vos (singulî)   twè /  ti  ⵜⵙⴽⵔⵜ  (tskert)  vos (singulî) avoz fwait /  t' as fwait  Riwaitant  ⵏⵜⵜⴰ  (netta)  lu  ⵉⵙⴽⵔ  (isker)  il a fwait Riwaitante  ⵏⵜⵜⴰⵜ  (nettat)  leye  ⵜⵙⴽⵔ  (tsker)  elle a fwait Cåzants  ⵏⵓⴽⵏⵉ  (nokni)  nozôtes (omrins)  ⵏⵙⴽⵔ  (nesker)  nos (omrins) avans fwait Cåzantes  ⵏⵓⴽⴽⵏⵜⵉ  (nokkenti)  nozôtes (femrins)  ⵙⴽⵔⵏⵜ  (skerent)  nos (femrins) avans fwait Atôtchîs  ⴽⵯⵏⵏⵉ  (kʷnni)  vozôtes (omrins)  ⵜⵙⴽⵔⵎ  (teskrem)  vos (omrins) avoz fwait Atôtcheyes  ⴽⵯⵏⵏⵎⵜⵉ  (kʷnnemti)  vozôtes (femrins)  ⵜⵙⴽⵔⵎⵜ  (teskremt)  vos (femrins) avoz fwait Rwaitants  ⵏⵉⵜⵏⵉ  (nitni)  zels / yeusses  ⵙⴽⵔⵏ  (skren)  il ont fwait Rwaitantes  ⵏⵉⵜⵏⵜⵉ  (nitenti)  zeles  ⵙⴽⵔⵏⵜ  (skerent)  elle ont fwait

 Mots d' mostraedje 
Les diterminants d' mostraedje sont metous padrî l' no.
 ⴰⵎⴷⴷⵓⴽⴽⵍ ⴰⴷ ⵉⵙⵏ ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ (ameddokkel ad isen amazigh; ci camaeråde (ci) kinoxhe l' amazir)
 ⵉⵎⴷⴷⵓⴽⴽⴰⵍ ⵖⵡⵉⴷ ⵙⵏⵏ ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ (imeddokkal ghwi snen amazigh; ces uzeus cial kinoxhèt l' amazir.

Vocial les pronos d' mostraedjeTFN5 p. 149.
 nombe -près/lon // djinre  Omrin  (ralfabetijhaedje)  Ratournaedje  Femrin (ralfabetijhaedje)  Ratournaedje Singulî d' près   ⵖⵡⴰⴷ  (ghwad)  ci-ci / ci-cial  ⵅⵜⵜⴰⴷ  (khettad)  cisse-ciale Singulî d' lon   ⵖⵡⴰⵏ  (ghwan)  ci-la  ⵖⵜⵜⴰⵏ  (khettan)  cisse-lale Pluriyal di près  ⵖⵡⵉⴷ  (ghwid)  ces-ci / ces-cial  ⵅⵜⵜⵉⴷ  (khettid)   cesses-cial Pluriyal di lon   ⵖⵡⵉⵏ  (ghwin)  ces-la  ⵅⵜⵜⵉⵏ  (khettin)  cesses-lale

 Apårtinance 
Les mots respondants ås prezintoes d' apårtinance do walon (mi tchén, vosse pa) sont les minmes ki des pronos d' djin tonikes metous après ene divancete (por mi, amon nozôtes).

I sont metous padrî li sustantif u l' divancete k' i displikèt.

 Adviebes 
Les adviebes sont ricnoxhous come ene categoreye di mots a pårt dins l' croejhete di l' amazir.

Come e walon, c' est ene classe croejhetrece foirt kimaxheye. N a des adviebes ki vnèt d' on no, come: ⴰⴼⵍⵍⴰ (li hôt => padzeu).

Les adviebes di plaeçaedje: ⵖⵉⵏⵏ (rhinn) (laddé, vaila), ⵖⵉ (rhi) (cial, vaici)

Les adviebes di cwantité: ⴱⴰⵀⵔⴰ (bahra) (bråmint, foirt)

 Divancetes 
Gn a bråmint des dvancetes, ki candjnut foirt d' ene contrêye a l' ôte.
+ Sacwants dvancetes do cmon amazir marokin walon  Kimon amazir marokin di (apårtinance)  ⵏ (n) avou (ene usteye po siervi)  ⵙ (s) avou (ene djin po-z acpagnter)   amon / emon / mon  ⴷⴰⵔ (dar) inte / etur  ⴳⵔ, ⵏⴳⵔ, ⵉⵏⴳⵔ, ⵊⴰⵔ dizo  ⴷⴷⴰⵡ, ⴷⴰⵡ, ⴷⴷⵓ


 Live di croejhete IRCAM

 Sourdants 

Categoreye:Lingaedje amazir
Categoreye:Croejhete
*