Arganî

«ôle d' argane»


L' arganî (e cmon amazir marokin, «ⴰⵔⴳⴰⵏ», argan, /ar.ˈgæn/), c' est èn åbe ki n' vént ki dins ene contrêye do Marok, sol divanteure atlantike, d' on pô a Bijhe d' Essawira, et disk' a Taroudinne.

I dene on frut ki rshonne a ene olive, k' on lome l' argane.

 Argania spinosa

 Discrijhaedje 
C' est on bea grand åbe, cwand on l' leye crexhe a si åjhe.

Les foyes sont ptites et stroetes.

Les fleurs sont rodjes.

Li frut est vete å cmince, pu i rodjixh tot mawrixhant.

 Eployaedje 
Li frut est magnî voltî des gades, ki gripèt so l' åbe. Mins ele ni didjerèt nén li djaeye k' est ådvins. Ele li rtapèt foû avou l' roeme u avou les petales.

Les gadlîs les rascodèt, et les vinde ås cmeres k' ont des moléns d' pire.

Dins les coperatives, on n' eploye nén les djaeyes d' argane ramassêyes des hierdîs. On ramasse l' olive toumêye di l' åbe, li leyî souwer, la kel schafiote va ratchitchî. Adon, el siplitchî.

Li djaeye d' argane (ki respond al pirete d' on frut) est adon spatêye, et ndè rexhe foû l' amande (ki respond å nawea del pirete di sacwants fruts), ki va esse broyeye dins les moléns d' pire, po fé di l' ôle d' argane.

 Dizo-prodûts 
 li schafiote (e-n amazir : ⴰⵍⵉⴳ, alig u ⴰⴼⵢⴰⵛ, afyach u ⵜⴰⴼⵢⴰⵛⵜ, tafyacht) sieve a fé do feu.
 cwand on-z a rsaetchî l' ôle, i dmane li tortea d' argane  (e-n amazir : ⵜⴰⵣⴳⵎⵓⵜ, tazegmot u ⵣⴳⵎⵓⵏⴰ, zegmona) k' on rdene a magnî ås biesses (vatches, berbis, gades).

 Vicansté d' l' indje 
L' arganî esteut on mancî åbe, eco dins les anêyes 1980. 

Mins dispu ki l' ôle d' argane a divnou foirt ricwerowe, on respectêye mî les bwès d' arganî k' egzistént dedja. Et ndè rplanter des noveas, so des tchamps di ptits cinsîs, po ki lzès disfindexhe disconte des berbis et des gades tins del crexhince. Po çoula, i rshuvnut l' aidance di soces nén recwårlantes ki lzî bayèt les plants.

 Hårdêyes difoûtrinnes 
 Rapoirtaedje so les arganîs et leus fruts (sol tévé walon-cåzante)
    L' arganî

Categoreye:Åbes
Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer
Categoreye:Marok