Rîle des rîlêyes

Li rîle des rîlêyes, dins l' rifondaedje do walon, c' est ene rîle ki saye d' adiercî li rfondaedje di totes sôres di mots vijhéns avou l' minme foninme ou morfinme, minme ki leu spårdaedje dins l' payis sereut diferin.

Les mots polnut esse waitî come vijhéns sorlon leu-z etimolodjeye, ou sorlon leu cogne dins ene langue vijhene, foiravant, li francès.

Li rîle des rîlêyes si pout opôzer al rîle del pus lådje oyowe ou al cene des sorwalondes.

Vola sacwants egzimpes di rfondaedje shuvant ene rîlêye do francès
 Rîlêye francès -ui- walon -u- ou -û- 
 U 
Li pus corant des rfondaedjes, c' est -u-
 nuit => nute, bruit => brut, lui => lu

Li -ui- francès si pout scrire -uy- aprume dins les nos d' plaece
 Feluy => Felu; Dhuy => Du; Lathuy => Låtu

 Û 
Dins les pårticipes erireces des viebes del céncwinme troke avou l' cawete -ure, c' est "-ût"
 détruit => distrût; produit => prodût
 cût

Sacwants sont-st ene miete diferins di leu parey e francès
 shût (suivi), acsût (sins sfwait mot, ki sereut *aconsuivi).

Eto dins sacwants ôtes mots :
 huit => ût; truite => trûte, nuit => niût (dobe rifondowe di «nute»).

 U=Û 

Li -u- walon pout esse long shuvant li rîle Mahin d' alondjmint des voyales i, u et ou divant ene vuzlêye cossoune
 cuir => cur, suivre => shuve / shure
 Viebes avou l' cawete -ure a l' infinitif : détruire => distrure; luire => lure, conduire => kidure, traduire => tradure

 Foû-rîles 
 cuivre => keuve

 Istwere 
Ci caractere do walon la est ddja veyåve al fén do 12inme sieke. Metans :
 (1258) cinquante eut = céncwante-ût
 (fén 13e sieke) : lu = lu; uteme = ûtinme
 (1242) : Duz = Du
 (1185) Fellu = FeluLive Louwis Rmåke so les mots walons di dvant 1600 p. 85-86

 dins des noûmots 
Li rîle a passé dins sacwants noûmots
 drude
 tradure, produre

 Rîlêye francès -en- walon -in- 
Bråmint des mots avou l' son /ã/ scrît «en» e francès, si prononcèt avou l' son /ɛ̃/ («in») e walon.
+ Rîlêye fr «en» / wa «in» Francès  Walon prendre  prinde étendre  stinde je pense  dji pinse pour commencer  po c(o)mincî temps  tins mentir  minti entrer  intrer
Foû-rîles : li betchete francesse en- divént e /ɛ/ (è-) mins k' a ene disfondowe  a- e l' Basse Årdene ey e Coûtchant walon, ey ene disfondowe in- ås aschates walon picård.
<center>
{| class="wikitable"
|+ Betchete francesse «en-» e walon
|-
! Francès !! Rifondou !! Nameur / Lidje !! Basse Årdene / Tchålerwè !! Aschates walon-picård
|-
| enmancher || emantchî || èmantchî || amantchî || inmantchî
|-
| entendre || etinde || ètinde || atinde || intinde
|-
| enfant || efant || èfant || afant || infant
|-
| enemble || eshonne || èssonleèchone || assan.neachène || inchène
|-
| entier || etir || ètîr || atîr || intiér′|-
| encyclopédie || eciclopedeye || èciclopèdèyeèciclopédîye  || aciclopédîe || inciclopédîye|}
</center>

Li dierin egzimpe mostere ki l' rîle a stî shuvowe dins l' askepiaedje di noûmots.

Po les mots savants, k' ont-st intré dins l' walon e 19inme sieke, i shonne ki l' rîle esteut co sovint aplikêye. Mins dins les motîs do 20inme sieke, on calkêye purade li son AN (/ã/) do francès.

+ Mots savants avou l' betchete francesse «en-» e walon Mot francès  E203 (1866)  E34 (1947)S0 (1994)  Rifondou walon science  siainss  siance  syince conférence  konfèrinss  confèrance  conferince

Portant, po des mots k' i gn a, li rfondowe est rprindowe del cogne francijheye: «prudance», did la «djurisprudance»mågré ene cogne  «djurisprudince» (jurisprudinss, E203).

 Rîlêye francès -an- walon -an- 
Les mots ki s' sicrijhèt avou -an- e francès si scrijhèt eto avou -an- e walon. 

+ Rîlêye fr «an» / wa «an» Francès  Walon danser  danser demander  d(i)mander changer  candjî allemand  almand France  France balance balance transe  transe

Mins gn a sacwantès foû-rîles.

+ Foû-rîles del rîlêye fr «an» / wa «an» (fr «an» wa «in») Francès  Walon dans  dins sans  sins ranger  rindjî Flamand  Flamind bande  binde manger  (magnî)mindjî sanglier  singlé tranche  trintche

Sacwants disfondowes polèt esse des foû-rîles

+ Disfondowes disrîlêye fr «an» / wa «an» Francès  Rifondowe   Disfondowe foû-rîle  changer  candjî  tchindjî

 Rîlêye francès -euil, -eul ou œuf walon -oû 
 chevreuil => tchivroû; fauteuil => fåstroû
 Paliseul => Palijhoû
 œuf => oû; bœuf => boû

Cisse rîlêye shonne dedja aveur sitî rcwerowe pa Jean Haust po tchoezi l' mwaisse intrêye di sacwants mots di s' Dictionnaire liégeois''.

 Sourdant 

Categoreye:Rifondaedje do walon