Candjmint d' voyale

On candjmint d' voyale c' est cwand dins les codjowas d' on viebe, li voyale k' est å dvant-dierin pî; dins ene drovowe sillabe, candje cwand elle si rtrouve å coron, u dins ene cloyowe sillabe.
Egzimpe, dins l' codjowaedje di "copiner"
Infinitif : copiner; prezint singulî : dji copene; futeur : dji copinrè.
Dins l' aparintaedje, li candjmint si fwait djusse årvier.
ene sipene; ene sipinete.
Les candjmints d' voyale sont bråmint pus corants e payis d' Lidje k' ôte pårt. E Coûtchant walon, end a foirt waire.
E rfondou, on-z a fwait ene foice po rastrinde li nombe di candjmint d' voyales, et, sovint, n' apliker l' discandje k' å dierin pî, et nén dins les cloyowès sillabes divintrinnes.
 Situdias so les candjmints d' voyale 
Les candjmint d' voyale n' ont waire sitî studyî pås linwincieus. On ndè djåze ene miete dins les lives di croejhete, sicrîts e francès, dizo l' no d' alternance vocalique. 

Insi, J. Lempereur & J. Morayns (1976) rilevnut 15 cas di candjmint d' voyale, k' il arindjnut e 6 trokes, d' après li voyale di l' infinitif : (2 cas po "A", 3 cas po "È", troes cas po "I", troes cas po "O", troes cas po "OU", on cas po "U" (p. 149-150).

 Sacwants candjmints d' voyales dedja bén aprestés e rfondou  
 "I" divintrin divént "È" å coron, u årvierdimint 
 copiner, dji copinéve, i copinrè, ene copinreye <> i copene, ele sont-st al copene.
 li Spinete, dji va spiner les åbes; dji spinéve, dji spinrè <> ene blanke sipene, di l' årdispene, i fåt ki dj' sipene.
 ça va spiyî; i priyive ses soçons; ça spiyrè; dji vos priyrè <> i speye li manaedje, i preye ses soçons.
 "IN" "INNE", "INME" å coron divnèt "E", "EN-" et "-EM-" divintrinnmint 
 INNE
 tchinne <> tchenea
 rin <> rener
 plin, plinne  <> pleneure
 sistinme <> sistematike
 marinde, tcherpinte, tourmint <> mareder, tcherpetî, tourmeter

 "U" divintrin divént "EU" å coron, u årvierdimint 
 durer, rischurer; ça duréve, i durnut; ça durrè; lon-durance <> ça deure, i rscheure 
 naturel, coûturele, racosturer, culturel <> nateure, coûteure, costeure, culteure.
 durea,  duristé, puriveus, purete, purté; assuré, assurance; surté, il assurnut; dj' assurreu. <> deur, deurté, peur, seur; dji vs asseure.

 "OU" divintrin divént "O" å coron, u årvierdimint 
 louwer, djouwer; dji louwéve; dji djouwéve; dji louwrè, dji djouwrè <>dji lowe, dji djowe; li mwaisse del djowe. 
 touwer, souwer; dji touwéve, dji souwéve; dji touwrè, dji souwrè <> dji towe, dji sowe
 sansouwer <> sansowe.
 ploumer, toumer, foumer; dji plouméve, dji touméve; dji loumrè, dji toumrè <> dji plome, ene plome, dji tome, dji fome.

 "O" divintrin divént "OÛ" å coron, u årvierdimint 
 i ploveut i boléve; ND del plovinete, on caboloe <> i va ploure, c' est po boure (OÛ); i ploût, i boût; i plourè, i bourè (OÛ) 
 forire <> foû
 mori, cori, i moreut, i coreut; il a l' mora <> i mourt, i court; i mourrè, i courrè; totès courreyes.
 Li dvintrin ÈY provént d' on AI å coron (et divant R) 
 dji breyive, nos les leyans fé, d' astcheyance <> dji brai, i lait fé, ça astchait cobén, i n' fåreut nén ki dj' tchaiye å rvier; dji brairè, to lairès fé, i tchaireut moirt.
 "O" divintrin divént "EU" å coron 
 plorer, dimorer;i dmoréve, ele ploréve; i plorrè, i dmorrè <> i pleure, i dmeure; ene bele dimeure.
 L' "I" divintrin provént d' on cåzu-betchfessî É (å coron) 
L' "I" divintrin provént d' on cåzu-betchfessî É (å coron).
 dji lijheu, lijheus; ene lireye <> dji lét; ki dj' léjhe.
 cerijhî <> ceréjhe.
 lîter les biesses; on lîtrê <> fé s' lét.

 Betchfessî å 
 Li betchfessî å, metou dins l' dierin pî, si rcandje sovint a A cwand i s' ritrouve ådvins do mot.
 schåle => schalete, schali
 bråye => brayete 
 clå => clawer, clawtî
 blåwe => asblawi, blawete.
 tchivå => tchivalî.
 Wårdaedje do "Å".
 schåle => schåler, schålance.
 må, måle => måleur, målureus, målåjhey.
 Betchfessî ô 
 Passaedje a O 
 môde => modiene 
 schô => schonêye, schorsoe, caschonêye
 fô => foleye
 tchôd => tcholeur
 rôze => rozlant 
 spôrt => sportif
 fôrt => forturesse
 atôme => atomike
 Wårdaedje do ô 
 schô => schôtlêye
 «côp» = côper
 «tchôd» => tchôdire
 fôme => infôrmatike

 Passaedje a A 
 trô => trawer.

 Cas a pårt 
 cogne femrinne pluriyale metowe padvant des addjectifs a on pî 
I n' candjnut nén d' voyale :
 deur = des deurès eures; seur = des seurès plouves
 fén = des fenès lepes
 rastrindous årtikes 
I candjnut d' voyale divant on mot ki cmince pa ene voyale
 do boure <> di l' årdjint
 på bwès <> pa l' ôte pazea
 mots d' aplacaedje 
Candjmint pacô :
 bén <> binamé, binåjhe

 Candjmint d' voyale ezès walons coinreces 
 Payis d' Lidje 

 Payis d' Nameur 
On aplike voltî (mins nén todi) on candjmint d’ voyale ås pronos sudjets divant on prono coplemint ki cmince pa « l », la ki -i divént -è (dji => djè; ti => tè).

On l’ pout sovint radapter e rfondou:
Namurwès : djè l’zî respond => rifondou : dj’ elzî respond. Mins on pout ossu wårder «dji lzî respond», come on sait etrocler «djelzî respond».

Namurwès : c'èst mi què l' dit => c' est mi k' el dit. Eto: «c' est mi ki l' dit». Avou ça k' on sait etrocler: «c' est mi kel dit».

Pareydimint: tè l' vas r'quê à l' gâre => t’ el va rcweri al gåre = tel va rcweri al gåre. 

Mins ça n' rote nén avou l' prono lyi (namurwès lî)
Namurwès : djè lî di => rifondou : dji lyi di (nén *djè lyi dit).

 Basse-Årdene 

 Coûtchant walon 

 Istwere des candjmints d' voyale 

 Candjmint d' voyale dins des ôtes lingaedjes  
Les candjmints d' voyales si rescontrèt dins bråmint des lingaedjes, cpopurade dins les disrîlés codjowaedjes.
 espagnol : morir (mori) <> la muerte (li moirt).
 rifondou flamind geven, gegeven (diner, diné) <> hij gaf (i dna). 
 inglès to write, a writer (sicrire, on scrijheu) <> I have written (dj' a scrît).
 arabe marokin ftour'' (didjuner) <> fterti ? (ass didjuné).

Categoreye:Sons et letes do walon
Categoreye:Rifondaedje do walon 
Categoreye:Linwince