Må d' araedje

Li må d' araedje  (on dit eto: li raedje u l' araedje), c' est on må ki s' prind, ki pout ataker totes les biesses å tchôd sonk, et les djins avou, ki l' cåze c' est on virûsse ki distrût li cervea.

 Covance 
Li covance del maladeye (tins inte li moumint k' on est rascråwé et l' prumî sene clinike) est foirt candjant, sorlon l' plaece del hagneure do tchén, u d' ene ôte intrêye do rascråwant adjint.

Les pus rades cas, c' est 10 djoûs, metans avou des hagneures el tiesse, ou li spritchaedje d' epestiferé raetchon dins l' ouy.

Les pus londjins, disk' a shijh moes.

Li covaedje est si long, paski les virûsses doevnut rmonter les niers, di l' hagneye plaece, disk' å cervea; pu s' diswalper dins l' texhou nierveus. Seulmint adon, les prumî senes del maladeye vont aparexhe.

 Senes do må d' araedje 
 ås djins 
Les djins ont peu d' l' aiwe. Si on lzî tape on saeyea d' aiwe sor zels, i polèt mori sol côp. I mourront pår troes a cwate djoûs après les prumîs senes del maladeye.

  ås vatches 
Ene vatche k' a l' må d' araedje boerlêye tofer, et gleter, et cabalancî do drî. 

Elle a on dzôrné louca, shonnant foirt efoufeye, les orayes tinkeyes e-n erî ou håynêye ådfoû, mins foirt ramixhes.

Cwand on lyi mostere on tchén, ele bôre dissu; dins les payis la k' c' est l' tchén ki dene li maladeye, todi.

Padecô li vatche presse. 

Après on djoû u deus, ele tome djus, sins s' poleur rilever. Mins ci n' est k' ene fåsse achurnåvté. Ele si pout lever d' on ran.

Ele creve divant 6 djoûs, a pårti do prumî sene. MAHIN, L., CHADLI, M., LAMRAOUI, M. (1984/1985). La rage bovine: aspects cliniques à travers une série de neuf cas et éléments du diagnostic différentiel. Maghreb vétérinaire, 1 (6), 23-28.. 

Gn a ossu des taijhantès cognes: les biesses ni mosternut nole hagnûlté. Mins ele vont eto crever dins l' samwinne.

 ås berbis 
Cwand èn araedjî tchén atake on tropea d' berbis, i ndè va dandjreus hagnî dipus d' ene. 

Dabôrd, les senes clinikes vont aparexhe so sacwantès biesses. Gn årè do tchôcaedje å meur, on drole di rwaita, do toumaedje djus. Tot veyant on tchén, ele pout l' ataker, et dmorer stampêye djusse divant lu. 

Mins cisse kidujhance la egzistêye ossu bén avou des berbis nén malådes.MAHIN, L. (1984).Observations d'un foyer de rage ovine: aspects cliniques et éléments de diagnostic différentiel. Maghreb vétérinaire, 1 , (5), 15-19. 

 ås tchéns 
Èn araedjî tchén serè prezinté aprume a l' årtisse pask' i n' sait pus avaler. Mins c' et todi foirt riskeus d' aler rwaitî dins s' boke, ca, a ç' moumint la, li gletaedje pout dedja esse rascråwant po les djins.

 ås tchvås 
Les tchvås hagnnut tot çk' i polèt djonde (eto les doets des årtisses k' elzès volnut viziter).

Al fén, i s' kischirnut leu prôpe coir (otomutilåcion).

 ås chamos 
Les chamos dimorèt djus, mins tot d' on côp, si levnut et cori come des sots, droets dvant zels.

I morèt dins les troes djoûs.

 Espaitchance 
 Lûte siconte des rnåds 
El Walonreye, on-z a gåzé les terêyes di rnåds e 1968. On waitive di trover tos les trôs d' rexhowe, pwis on les ristopéve, soeye-t i avou ene grosse pire, soeye-t i avou del tere et des waezons. Après ça, on stritchive li gåz på dierin trô po-z esse seur di stofer tot çki vikéve didins. Mins on touwéve dipus d' taessons ki di rnåds, ca les rnåds avént schiwté evoye.

 Lûte siconte des tchéns 
E Rwanda, on schavéve des grandès fosses, et-z î tchessî les tchéns k' î crevént.Omer Marchal, conferince sol Rwanda, Transene, 1984.

El Walonreye, divinltins, on fjheut parey et tchessî les tchéns dins des fondreyes, come li fondreye ås tchéns di Nîme, k' end a wårdé l' no.

 Eploctaedje 
Les tchinots sont eploctåves a pårti d' deus moes si l' lexhe n' a nén stî vaccinêye. A pårti d' 6 moes si l' lexhe est vaccinêye dins les regues.

On rfwait sovint on rpicaedje tos ls ans, mins gn a des vaccéns ki durèt pus lontins.

 Awaitance d' on tchén euxhant hagnî 
On tchén k' a hagnî ene djin doet esse shuvou d' èn årtisse. Les lwès des payis oblidjèt sovint a troes vizites: docô, après ene samwinne ey après 15 djoûs. Si l' tchén est normå adon, gn a nou risse k' il euxhe epestiferé li hagneye djin.

 El Walonreye 
 Li må d' araedje et l' istwere di sint Houbert et do Bork 
Sint Houbert, ki s' coir a stî aminé å Bork, e 874, on-z a volou k' i médyîxhe li må d' araedje. Eto, des pelrins di l' Urope etire fijhént li pelrinaedje a Sint Houbert d' Årdene.

 e 20inme sieke 
Li minêye di må d' araedje k' a cmincî diviè 1965 el Walonreye esteut apoirtêye pa les rnåds, et aveut pårti d' Pologne. 

Ele n' a måy passé Mouze.

On-z a cmincî a mete les plokes ås rnåds conte l' araedje diviè 1975.

 Li må d' araedje dins l' lingaedje walon 
 Wiccionaire walon a «araedje»
 Les ratourneures 
Va s' prinde li må d' araedje: Va-st å diåle.

 Les stindaedjes di sinse 
ene araedje, c' est eto on disdut avou ttafwait cou dzeu cou dzo, avou bråmint do brut. Kéne araedje al såle, cwand ont cmincî a s' margayî.

 Askepiaedje di noveas mots 
L' adjectivire k' araedje a radmint volou dire "bråmint". Elle a stî télmint eployeye k' ele s' a etroclé, et divni l' adviebe carape, pu si parint carapmint.

 Sourdants & pî-notes  

Categoreye:Raspepyîs årtikes
Ma d' araedje
Ma d' araedje
Ma d' araedje
Ma d' araedje
Ma d' araedje
Ma d' araedje
Ma d' araedje
Categoreye:Maladeyes do sistinme nierveus
Categoreye:Maladeyes ås virûsses des biesses
Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins