Condicioneu

Li condicioneu, c' est on môde avou troes tins d' codjowaedje, sovint a vey avou deus fråzletes ki rotèt eshonne. Adon, gn a ene (li fråzlete condicioneuse) ki fwait condicion po l' ôte (li mwaisse fråzlete). Li fråzlete condicioneuse comince pa l' aloyrece "si"). Pacô, c' est ene simpe abayeye (supôzicion).

Bråmint des uzaedjes do condicioneu sont des piceures tipikes del croejhete do walon, diferinnes del cene do francès. Insi, e walon, cwand l' accion del fråzlete condicioneuse n' est nén ratindowe, on eploye li condicioneu divins cisse fråzlete la, tot come divins l' mwaisse fråzlete. Çouci mostere l' adire k' i gn a avou l' francès, la k' c' est l' imparfait k' est eployî dins l' fråzlete condicioneuse. Insi li fråze ki shût sereut e francès :Vous avez l'air de nous cacher quelque chose, comme si c’était un projet secret.

Vos avîz l' air di nos catchî ene sacwè... come si ça sereut on scret pordjet. J. Goffart, divins : "On cokea å solea", p. 13, rahoukî sol Croejhete da Hendschel.
Si dj' åreu sepou, dji n' åreu nén vnou.
Si m' pa åreut stî plombî, i m' åreut putete pårlé ene miete des robinets; s' il åreut stî djårdinî, i m' åreut putete pårlé des fleurs eyet co des fruts. Amandine Lison : "On pa instituteur".
Si matante end åreut, ci sereut mononke.

E walon, li condicioneu s' eploye voltî come dobe erî-tins.
Si dj' åreu yeu arivé ene munute pus rade, dj' åreu toumé so s' dos.

On n' eploye nén l' condicioneu si l' fråzlete condicioneuse pôreut foirt bén ariver.
S' i vént dmwin, nos irans å bwès.
Si ti n' ti tais nén, t' årès m' pougn a t' gueuye.

 Tins do condicioneu 
Les tins do môde condicioneu, c' est
 li condicioneu prezintrece :
s' i ploureut, gn åreut del waide.
 li condicioneu erirece :
s' il åreut ploû, les astantches serént plinnes.
 li condicioneu dobe-erirece :
s' il åreut yeu ploû, on åreut yeu stî tot frexhs.

 Ôtes uzaedjes do condicioneu 
Li môde condicioneu pout eto replaecî li suddjonctif dins des fråzletes ki cminçnut pa l’ aloyrece "ki"

Kimint vôreuss ki dj’ ireu pexhî a Vizé, et k’ dji léreu mi spitch cial ? (L. Lagauche)
Dji vôreu k' i ploureut. Tite d' on roman da Chantal Denis.
"Dinez m' ene bafe s' i vs plait, mamjhele !", creye-t i, ossu foirt k' il åreut dit: "åwe !" a ses tchvås (E.J. Piret)
Cabén k' dji sereu ritche, dji vicreu come asteure (L. Hendschel)
Vos iroz bén mon Macsi e passant, peu k' i n' sounrént l' transe dimwin (J. Calozet).

U avou on “ki” k’ a stî rsaetchî :
Come ça, on a des noûs lénçoûs, e cas on nd åreut dandjî, s' on sereut malåde ou nimpore (J.J. Gaziaux). = e cas k’ on nd åreut dandjî = po si e cas on nd åreut dandjî).

Come tins, li condicioneu sieve a dner on futeur dins on passéI m' a dit k' i vénreut.

Come môde, i pout eto siervi a mostrer ene sacwè ki n' si frè nén  :Djel freu bén ossu!Ti n' direus k' i vôreut vni des walêyes.Dji vos åreu vlou criyî å scours. Bastixhaedje do condicioneu 
Pol bodje, i s’ bastixh sol bodje B.

Po les cawetes, come dins les ôtes lingaedjes romans, c' est l' Durant Indicatif Erirece do viebe "aveur" ki dene les cawetes di codjowaedje do condicioneu, tot stitchant on R divant.
 dj' aveu => dji boutreu, dji waitreu, dji tchereyreu, dji fini(xh)reu, dji codreu.
 t' aveus => ti boutreus, evnd.
 il aveut => i boutreut, envd.
 nos avéns => nos boutréns, evnd.
 vos avîz => vos boutrîz, envd.
 il avént => i boutrént, evnd.

Les cawetes sont don les minmes po les viebes di totes les trokes.

Ås atôtchîs, a l’ atouwance, on trouve voltî des condicioneus avou l’ cawete -ssÎ vôreuss aler vey ?Pocwè n' freuss nén plaijhi a t' matante ?Direuss bén pocwè k' il a fwait çoula ?E rfondou walon, n' a nén on rapåmaedje inte les cawetes di l' imparfait et les cenes do condicioneu po les prumire, deujhinme et troejhinme trokes di viebes.

<P ALIGN="CENTER">troke
<P ALIGN="CENTER">DIE
<P ALIGN="CENTER">Condicioneu prezintrece
<P ALIGN="CENTER">1ire : bouter
<P ALIGN="CENTER">dji boutéve
<P ALIGN="CENTER">dji boutreu 
<P ALIGN="CENTER">2inme : waitî
<P ALIGN="CENTER">dji waitive
<P ALIGN="CENTER">dji waitreu
<P ALIGN="CENTER">3inme : tcheryî
<P ALIGN="CENTER">dji tcheryive
<P ALIGN="CENTER">dji tchereyreu

 Adire emey les dujhances coinreces 
Dins l' Payis d' Lidje, li condicioneu n' est nén si voltî eployî dins l' fråzlete condicionrece :S' il aveut stî malén, il åreut yeu atchté on pwin a Bounru divant d' rivni.Po çoula, on pout eployî l' suddjonctif erirece :Si l' tchvå d' bwès d' awousse estaxhe cial, i vs pitreut. (Édouard Remouchamps)I s' freut rintî s' end avaxhe les usteyes. (François Nyns)Mins, pinses tu ki l' pôve båshele åreut stou ureuse s' ele avaxhe sipozé l' eplåsse k' Andrî esteut gn a nén lontins ? (Joseph Mignolet) Li condicioneu dins des ôtes lingaedjes 
 e francès 
E francès, on eploye l' imparfait dins li fråzlete condicionrece.Si j'avais su, je ne serais pas venu (si dj' åreu sepou, dji n' åreu nén vnou).
 en inglès 
En inglès, on eploye les aidants viebes "would" eyet "should".I should do that" (Dji divreu fé çoula.)He would not have been happy (i n' åreut nén stî binåjhe)
Dins l' fråzlete condicionrece, on eploye pacô des codjowaedjes especiås :If I were Salomon Greenwich, … (Si dji sereu Salomon Greenwich, …)
 e neyerlandès 
E neyerlandès, on eploye l' aidant viebe "zou / zouden"Zou het weer goed zijn...  (Si l' tins sereut bea, …)
 e l' arabe 
 arabe classike 
En arabe classike, gn a pont d' tins condicioneu; dins l' fråzlete condicionrece, on eploye deus sôres d' aloyreces diferinnes si l' fråzlete pôreut bén ariver (ida) ubén si c' est ene simpe abayeye (law).Ida ja' ghaddan, …  (s' i vént dmwin, …)Law kountu l-malik, …  (si dji sereu li rwè, …)
 arabe marokin 
En arabe marokin, "ila" et "lou" s' eployèt come les classikes "ida" et "law". Mins, estô do "law"", on eploye ossu voltî "koun kan..., koura"Koun kan gar3a fromaj, koura doukkala holanda'' (si les cawoûtes serént do froumadje, les Doukkala serént li Holande.) Les Doukkala, c' est ene contrêye la k' on-z ahivévé bråmint des rodjès cawoûtes.

 Hårdêyes difoûtrinnes sol condicioneu e walon 
 Li condicioneu prezintrece dins l' grosse Croejhete da Hendschel (e francès)
 Li môde condicioneu dins l' croejhete so les fis (e francès)
 Li condicioneu prezintrece dins li ptite croejhete da Hendschel (e walon)

 Sourdants 

Categoreye:Croejhete
Categoreye:Croejhete walone