Latén

Li latén , c' est on moirt lingaedje k' a dné totes les langues romanes, inte di zeles, li walon. C' esteut l' lingaedje oficir di l' Impire Romin.


 Istwere 
Li latén esteut l' lingaedje oficir di l' Impire romin. Si s' a-t i spårdou ossu lon ki les concwesses, pu les setlaedjes l' ont permetou. Metans a Bijhe, disk' el Walonreye, å Levant, disk' el Roumaneye (avou l' Moldaveye d' asteure), et a Nonne disca l' Afrike bijhrece, a Nonne levantrece, disk' e l' contrêye. 

Del Mîtrinne ådje, c' esteut l' lingaedje li pus eployî e l' Urope, divant l' arabek' esteut cåzé dins on grand boket d' l' Espagne (foiravant e l' Andalouzeye) ey e l' Sicile, et k' esteut l' lingaedje des syinces..

Il a stî rmetou al môde al Rinexhance  avou l' grek classike. Les prumîs sincieus uropeyins, come Erasse, el cåzént minme coranmint.

Paraprès, il siervi po fé des noûmots ki s' ont spårdou dins tos les lingaedjes di l' Urope, et co hay. E 19inme sieke, il fourit decidé di lomer totes les sôres di vicantès sacwès pa on minme no e «sincieus latén».

Il a stî lontins l' lingaedje rilidjeus do crustinnisse; po les catolikes, disk' e Concile Vatican II, e 1965. C' est po ça ki walon a epronté sacwants mots direk do latén d' eglijhe. 

On l' a-st aprins disk' enawaire dins les scoles sigondaires, aprume dins les seccions latén-grek.

 Eredjistrumints 

 Dischindance do latén 
Li latén a dné tos les lingaedjes noû-romans (walon, picård, francès, lorin, occitan, catalan, castiyan, protuguès, itålyin, roumantche, furlan, roumin…)

Tant k' ås cawetes et betchetes latenes, elle ont fwait des djonnes dins tos les lingaedjes noû-romans. Mins gn a djusse ki: n onk ou l'ôte est pôve e-n on metou lingaedje, ou ritche e-n èn ôte.

Li latén "-idiare"/"-izare" (-ijhî) est ritche e roumin, mins pôve e walon. D' èn ôte des costés, "-aticu" est ritche e walon (-aedje), min pôve e roumin (-atecu). C' est come ça.Georges Staelens, emile a Uzeu:Lucyin do 16 di may 2021.

Tabele contrastive des lingaedjes romans

Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin lingaedjes romans.

 Walon  Latén  Espagnol  Portuguès  Itålyin  Llïonés  Sicilyin  Francès an  annus  año  ano  anno  annu  annu  an lingaedje  lingua  lengua  língua  lingua  llingua  linga  langue boes  ligna  leña  lenha  legna  lleinna  ligna  bois clé  clavis  llave  chave  chiave  chave  chiavi  clé fumê  fumus  humo  fumo  fumo  fumu  fumu  fumée clôre  claudere  cerrar  fechar  chiudere  pechare  chiuderi / serrari  fermer fwait  factum  hecho  feito  fatto  feichu  fattu  fait plin  planum  llano  chão  piano  chanu  chianu  plat fî  filius  hijo  filho  figlio  fiyu  figghiu  fils nute  noctem  noche  noite  notte  nueiche  notti  nuit oeû  oculus  ojo  olho  occhio  gueyu  occhiu  œil boulangî  pistor  panadero  padeiro  fornaio  panadeiru  furnaru / panifex  boulanger

 Hårdêyes divintrinnes 
 Pådje des etimolodjeyes latenes do walon
 Calcaedje do latén
 Motires do latén
 Sincieus latén
 Sicrijheus e latén
 Sacwants ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs (livret)


 Wikipedia latén

 Sourdant et pî-note 

Categoreye:Lingaedjes
Categoreye:Moirts lingaedjes
*