Houyire

Ene houyire (on dit eto tcherbonaedje, u, tot biesmint, ene fosse), c' est ene mene la k' on saetche del hoye.

Li plaece k' on saetche li tcherbon si lome li taeye.

Les riketes des houyires sont tapés evoye en on teri.

 Discrijhaedje del taeye et di l' ovraedje låvå 
 Tcherpinte del taeye 
El tcherpinte dischind do pilé sol voye. Les béles, å toet, shuvnut l' inclinåjhon, marcant les havêyes, erloyeyes dins l' ôte sinse pa les sclimbes. Cwand l' terén est mwais, ele sont rcroejhlêyes pa des triviès, ki sotnut yeusses minme el gårnixhaedje di fagots; adon, les bos d' taeye (troes po tchaeke béle) tchessîs al foice inte el toet eyet l' meur, et disfindant l' vude.divins : Fosse : da Firmin Callaert.

 Avançmint del taeye 
Tos les djoûs, el taeye avance d' ene havêye, fwait a mzeure ki l' atake des havreces et des mårteas-ponte fwait rcouler l' voenne. Mins padrî, ele leye trinner ses bos dins les stapes ki shuvnut po miner l' vint å front.

Les houyeus stårèt l' tcherbon so leu gåtche costé.

 Sol rivadje 
Li rivadje, c' est on cai la kel tcherbon est metou dins des galiots po esse miné å lon. Les cis ki boutnut la sont lomés rivadjeus. C' esteut purade des comeres (rivadjeuse, rivadjresse), ca zeles, ele ni plént nén ndaler å fond.

Onk des ovraedje des rivadjeus, c’ esteut di rsaetchî les cayôs et l’ mete dins on trô.

 Payaedje des houyeus al taeye 
Il estént payîs a tant do mete. Les pris plént candjî totes les cwénzinnes, shuvant kimint çk' el voenne esteut. Les houyeus mzurént l' ovraedje avou des viyès mzeures. I sont payîs tos les cwénze djoûs, do front d' taeye (dispu l' dibout del béle del voye do dzo disk' å côpmint u lunete (ki marke li coron d' l' ovraedje del cwénzinne di dvant).

 Mots tecnikes des houyires 
 toet d' aschouwa
 aschouwmint
 avalrece
 avoyaedje (tcherdjaedje, acrotchaedje)
 bawete, bawteu
 berlinne, galiot
 beye (béle)
 beur, bougnou
 boublin (crodjambot des houyires)
 cadje ou gayole («câje»)
 côpeu d' voye 
 côpmint
 cotchter
 cwårer
 djive
 feu griyeus, grizou
 hertchî, hertcheu, hertcheuse
 kinket
 måjhire
 minter
 pilé (di rtoû d' air)
 pindaedje
 ralaedje-plin, raboula, grôlaedje, eboulmint
 ricôpmint
 rivadje, rivadjeu(se), rivadjresse
 schåyî
 sclimbe, sclimbyî, sclimbiaedje
 tacaedje
 taeye
 taeye ås fraijhes = å "fond", plaece ewou les houyeus alént si "soladjî"
 tchôkî (les måjhires tchôkèt)
 veloûte, hourete

 Istwere des houyires del Walonreye 
 Rascråwe do Bwès do Cazî.

 Sicrijhaedjes e walon so les houyires 
 Motlîs 
 walons 
 Bormans, Stanislas, Le Vocabulaire des Houilleurs liégeois (Li motlî des houyeus do payis d' Lidje), 1863.
 Haust, Jean, La houillerie liégeoise (Li Houyreye e Payis d' Lidje), Lidje, 1925, riprins sol limero E24 divins l' Djivêye des motîs do walon.
 Vancalsteren, Achille, Yû poul djoû, (vocabulaire wallon du mineur carolorégien) (Yû pol djoû, motlî walon do houyeu carolo). Eplaidreyes do Bourdon, 1998 (O104).
 Mariman, Jacques; Vocabulaire technique du mineur carolo Memwere di l' ULB, 1960.
 picård 
 Ruelle, Pierre, Le vocabulaire professionnel du houilleur borain, Brussele, Académie royale de Langue et de Littérature française de Belgique, 62, 1953.

 Lives po lére 
 prôze racontrece
 Fosse : tecses da Firmin Callaert (1944)
 Padzo ene belfleur : roman da  Léon Mahy (1954)
 pîce di teyåte
 Payis Noer : pîce di teyåte da Isi Steinweg
 arimés
 Do vete, do noer (Gabrielle Bernard, 1941)

 Antolodjeyes 
 Daegne (Dègne, antolodjeye di tecses so les houyeus do Payis d' Tchålerwè, diviè 1950)
 Tournez moletes (Tournèz moulètes'', antolodjeye di tecses so les houyeus do Payis d' Tchålerwè, diviè 2000)

 Muzêyes des houyires di Walonreye 
 a Blegni

 Sicrijheus e walon ki leu pa u grand-pa esteut on houyeu 
 Gabrielle Bernard
 François Nyns
 Lucienne Sarteau
 Richard Joelants

 Hårdêye difoûtrinne  
 Pîce di teyåte ki s' passe dins ene houyire

 Sourdants 

Categoreye:Fosses et cårires
*
*