Lintile (plante)

Li lintile u lezetelezette (G100, citant Les Dialectes belgo-romans, T 23, 1966, p. 40.), c' est ene plante ahivêye po ses grinnes dins les payis del Mîtrinne Mer et ds ôtes payis timperés tchôds. 

 Vicia culinaris (eto: Lens esculenta, Ervum lens u Vicia lens)

 Påwionacêyes

 Ahivaedje del lintile ezès payis del Mîtrinne mer 
metans: dins l' payis Doucala, å mitan do Marok.
 Sôre di tchamp: boune tere limoneuse; ni vént nén sol såvlon.
 Coûteure l' anêye di dvant: dinrêye (oidje, frumint).
 Semaedje: e moes d' fevrî, divant les dierinnès plouves, e minme moumint kel mayisse, et les feves. 
 Crexhaedje: Ça crexhe so troes moes. 
 Awousse: Diviè l' moes d' may, li plante fene, et on ndè fwait l' awousse. On les råye al mwin et l' raminer al cinse. 
 Bataedje: Li bataedje si fjheut dinltins avou les tchvås kel pestulént. Asteure, on les bate avou ene pitite bateuse ki rote sol prinjhe di foice do tracteur. Li ci k' end a bråmint el bate al grosse bateuse, avou on raidje po les lintiles.

 Djeyografeye do coûtivaedje del lintile 
 Tos les payis del Mîtrinne Mer, inte di zels: Itåleye, Edjipe.
 Inde
 Djapon

 Compôzucion et uzaedje 
Li lintile est foirt ritche e blandoû (25 åcint), e fier (9 mgr å cint grames), ey e fosfôre.

Les grinnes la sont des ptits plats poes, on dmey cintimete lådjes, k' on magne a môde di boleye. On s' endè sieve eto po sognî les veas, les pourceas et les poyes. 

Po les djins, a cåze des proteyenes, ele pout replaecî l' tchå. A cåze do fier, elle est foirt boune po les femes ki pierdèt bråmint do sonk ås rveyeures, u après l' acoûtchmint.

Po les biesses: li pris des lintiles dins bråmint des payis ni permete pus di sognî les biesses avou les grinnes. Mins on pout co l' semer come fôraedje.

 Maladeyes et formagnants del lintile
ôribantche del lintile

 Dins l’ lingaedje walon 
 come amagnî 
Li lintile, si no est cnoxhou el Walonreye a pårti d' on passaedje del Djeneze, la k' Ezayu vind a Djåcob si droet do pus vî des valets po ene platnêye di lintiles. 

Vocial ci passaedje la (Djeneze, 25, 29-34).

<blockquote><poem>
29 On djoû k' Izayak fijheut cûtner del sope, vola Ezayu ki rarive d' aveur sitî al campagne. Il esteut fén hode. 
30 «Lai m' mindjî del sope, don», dit-st i. «Oyi: cisse rossete sope la, ca dji so fén hode.» (…)
31 Mins l' Djåcob respond: «Si tel vous, ti n' a k' a m' vinde ti droet do pus vî, et nén cwand cwand.» 
32 «Dji m' va mori sol côp», dit-st i l' Ezayu. «Kéne avance por mi d' aveur li droet do pus vî?» 
33 «Asteure !» dit-st i l' Djåcob. «Djeure mel !» Et l' Ezayu djeure; i vind s' droet do pus vî å Djåcob, 
34 Ci cial, do côp, lî dene do pwin eyet del sope ås lintiles. L' Ezayu mindje, i boet et adon, vo l' la evoye. Et c' est insi k' il a dismeprijhî s' droet do pus vî.Å cmince (ratournaedje da Lorint Hendschel)</poem></blockquote>

 stindaedje di sinse do rnetiaedje des lintiles 
Dins les payis la l’ on coûtive les lintiles, et magnî direk si produjhaedje, divant d’ les cure, i les fåt « rpasser » po rsaetchî les pirxhetes et les mwaijhès grinnes ki sont co dvins. Li rnetieuse fwait aler si erî-doet sol pitit moncea d’ lintiles a rnetyî, po les fé passer di l’ ôte costé avou les cenes ki sont ddja relîtes. Ci mouvmint do doet la rishonne å ci des uzeus d’ sûtifone, lomés fotanmint « rinetieus d’ lintiles » dins ene novele da Lucien Mahin.

Come vos l’ savoz surmint ‒ des « netieus d’ lintiles » come vozôtes sepnut tot çoula… Des cwè ? Des « netieus d’ lintiles ». Cwè çki c’ est d’ ça po ene biesse ? C’ est des cis ki, come les cinsresses des payis ki coûtivèt des lintiles, po rsaetchî les piretes di leu martchandeye, fwaiynut tofer aler leu‒z erî‒doet di håre et d’ hote so ene waitroûlêye, po vs diner ene racsegne ki nolu n’ a dandjî.dins « Anouchca » (novele lijhåve so Wikisourd).

 Sourdants 

Categoreye:Ahivêyès plantes
Categoreye:Magnåvès plantes
Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer
Categoreye:Påwionacêyes