Betchfessî xh

Li betchfessî xh, c' est li scrijha XH eployî come betchfessî scrijha po des mots ki sont prononcîs avou ch so Nameur, Tchålerwè eyet l' Basse Årdene mins avou on shoflé H après Lidje, çou ki lzî dene on prononçaedje tipike e s' payis la, riwaitî come ene piceure idintitaire do walon.

Li betchfessî XH est l' pus cnoxhou des betchfessîs, li ci k' on håynêye li pus voltî po-z espliker ci sistinme di scrijhaedje la.

Po les Lidjwès, li prononçaedje do betchfessî XH est l' minme ki l' ci des betchfessîs JH eyet SCH.

 Egzimpes 
L' egzimpe k' on rvént todi dsu, c' est :
pexhon (pèchon <> pèhon).

Portant, al fén des mots, li betchfessî xh si prononce voltî come on ixh-låte; i pout minme rider po divni on son F :
èn ouxh (in-ouhy <> in-ouh <> in-ouf <> on-uch <> èn uch <> èn-ëch).

 Kékes prononçaedjes do betchfessî xh 
 Prononçaedje del Hôte Årdene, å coron do mot 

Les mots prononcî, c' est: lever l’ daxhe; tådje, dj’ el refaxhe; on noret d’ taxhe; a rmaxhe !; hårpixh; des ronxhes; ene coxhe; on tchén al laxhe; on cint d’ copixhes; a l’ ouxh !; li påye di Fexhe; Djan Destexhe; so li Spexhe; Kemexhe.

 Betchfessî XH et rîle Mahin 
Li betchfessî XH riprezinte todi ene divuzlêye cossoune (a cåze di s' prononçaedje zero-cnoxheu /ch/ = /ʃ/). Eto, les voyales metowes padvant ni sont nén ralongueyes a tot côp bon (loukîz al rîle Mahin).
i pixhe; ene bixhe.
ene trîxhe.

 Li betchfessî XH dins les nos d' djins et d' plaeces 
  Nos d' djins 
Li scrijha XH ki rprezinte li betchfessî XH si rtrouve dins bråmint des nos d' famile del Walonreye : Xhignesse, Moxhet, Destexhe, Daxhlet.

 Nos d' plaeces 
Li scrijha XH ki rprezinte li betchfessî XH si rtrouve dins bråmint des nos d' plaeces del Walonreye : Xhindlesse, Xhindmåle, Xhizogne, Xhofrai, Xheneumont.

Gn a eto des fås XH, ki rprezintèt li son K, et des ôtes li son H (Xhendremal = Henmåle).

 Istwere do betchfessî XH 
 Diyalectalijhaedje do betchfessî xh 
Loukîz a ixh-låte.

 Uzaedje do scrijha XH come betchfessî 
Li betchfessî XH a stî atåvlé pa Lucyin Mahin pol rifondaedje do walon e 1994. L' idêye esteut di rprezinter on candjmint a tot côp bon inte les sons H eyet CH. 

Ci fourit li cwatrinme betchfessî scrijha, après ea, å, ô). Il a stî accepté do côp pal Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele. Et passer sins må sins rujhes å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996). Portant les wårdiveus lyi rprotchît padrî di scrire li lete X, adon ki cisse lete la n' egzistéve nén dins l' sistinme Feller.

 Dipus d' racsegnes. 
 Alére 
 L. Remacle, Les variations de l' H secondaire en Ardenne Liégeoise.
 L. Remacle, La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600, p. 122-124.

 Mapes a studyî 
 Mape ALW 1.22 (kinoxhe).
 Mape ALW 1.33 (ecråxhî). 
 Mape ALW 1.64 (moxhe).
 Mape ALW 1.76 (pexhon).
 Notule ALW 8.24 (bixhe)

 Hårdêyes difoûtrinnes 
 Prezintaedje e francès do betchfessî XH
 Sicole po ls efants sol betchfessî XH
 Èn ôte cours avou des imådjes sol betchfessî XH
 (divize sol prononçaedje do betchfessî e payis d' Lidje so Berdelaedjes) 
 e Wiccionaire
 Mots avou l' betchfessî XH dedja studyîs
 Mots avou l' disfondowe ch do betchfessî xh

XH
Categoreye:Sons et letes do walon
Xh