Roumaneye

Li Roumaneye est on payis å Sud-Ess di l' Urope.
Li no d' Romaneye, c' est paski les Romins s' î avént ddja astalé, do vî vî tins.
Li Roumaneye a des frontires avou l' Oucrinne eyet li Republike del Moldaveye å Nôr-Ess, li Hongreye eyet li Serbeye a l' Ouwess eyet li Bulgareye a Nonne.
Li Roumaneye a-st avou ene pitite coisse sol Noere Mer.

 Istwere 

Les daces ont stî batous pa l' Impire Romin e 106, çou ki cminça ene séreye d' evayixhaedjes del Roumaneye, mins nerén, d' åbutude les mwaisses leyèt ene lådje otonomeye.

El Moyinådje les Roumins vikèt dins troes principåtés diferinnes: li Walakeye, li Moldaveye eyet l' Zivenbork (ou Transilvaneye, e roumin Ardeal).
Les deus prumires estént pa côps dizo l' viernance di l' Impire Otoman, mins avou ene divintrinne otonomeye, li troejhinme fijheut pårteye del Hongreye, ossu avou ene lådje otonomeye, poy di l' Otriche-Hongreye.

Li Roumaneye modiene a-st askepyî cwand les principåtés di Moldaveye eyet di Walakeye s' ont metou eshonne, e 1859, eyet divni èn estat dislaxhî e 1877. C' est çou k' on lome eto li Vî Rweyåme.
Li payis s' agrandixha après li prumire guere daegnrece, cwand li Zivembork, li Boucovine eyet li Bessarabeye ont stî radjoutêyes.

Des bokets del Roumaneye ont stî incorporés a l' Union Sovietike e 1940, a pô près çou k' est asteure li Republike del Moldaveye, avou des ptits bokets dnés a l' Oucrinne.

Disk' al deujhinme guere daegnrece, li Roumaneye esteut minêye pal dinasteye di Hohenzollern-Sigmaringen.
Après li deujhinme guere daegnrece, li Roumaneye passa sol mambornance di l' Union Sovietike, et dmorer dizo viernance comunisse disk' al fén di 1989, k' on revintaedje tapa djus li prezidint Nicolae Ceauşescu k' esteut al tiesse do payis dispoy des dijhinnès d' anêyes.
Les ancyins comunisses participèt asteure al veye politike democratike.

Vey eto: Djivêye des rwès del Roumaneye

 Politike 

Li pouvwer ledjislatif c' est deus tchambes, li Senat, (Senat) avou 143 mimbes, eyet li Tchambe des Deputés (Camera Deputaţilor), avou 343 mimbes. 
Les mimbes des deus tchambes sont tchoezis dins des eleccions ki s' fijhèt tos les cwatre ans.

Li prezidint, tchîf di l' egzecutif, est ossu tchoezi pa vôtaedje populaire, tos les cénk ans (divant 2004 c' esteut tos les cwatre ans). 
Li prezidint lome on prumî minisse, ki va prezider li consey des minisses, liskés sont lomés på prumî minisse.

 Redjons 

Li Roumaneye est pårteye e 41 distriks (judeţe), eyet ene municipålité, Bucaresse (Bucureşti), li mwaisse-veye do payis.

 Djeyografeye 
Ene grande pårteye des frontires del Roumaneye avou l' Serbeye eyet l' Bulgareye est fwaite tot shuvant l' aiwe di Danube.
L' aiwe di Danube est agolêye pal rivire Prout, ki fwait l' frontire avou l' Moldova.

Les montinnes des Carpates dominnut tote li pårteye coûtchantrece do payis, avou des hôteus di pus di 2.500 metes; li pus hôte montinne, li Moldoveanu, fwait 2.544 metes hôt.

Les veyes les pus impôrtantes sont Bucaresse (li mwaisse-veye), Braşov, Timişoara, Cluj-Napoca, Constanţa, Craiova, eyet Iaşi.

 Economeye 

Après l' vinaedje-djus do bloc sovietike ezès anêyes 1989-91, li Roumaneye aveut ene industreye avou des viyès usteyes, nén adaptêyes a çou kel payis aveut dandjî.

E fevrî 1997, li Roumaneye s' egadja dins on programe di refômes economikes, mins ces refômes ki likidèt des grands secteus di l' enerdjeye eyet l' agriculteure, ni s' fijhèt nén sins må.
E 1999 l' economeye do payis aveut si troejhinme anêye di shûte di recession.

2002 eyet 2003 ont stî des bounès anêyes po l' economeye, avou ene crexhance di 4.5% l' an.

Li Roumaneye fourit priyeye e decimbe 1999 pa l' Union Uropeyinne po des negociåcions po s' fé mimbe.
On pinse kel Roumaneye pôreut radjonde l' Union e 2007, avou l' Bulgareye.

 Djins 

Li lingaedje oficir est li roumin, on lingaedje roman.
Li Roumaneye est li seu payis di l' Urope Levantrece wice k' on lingaedje roman est dominant. 

I gn a-st eto des impôrtantès minorités hongrwesse (d' après li rcinsmint di 2002, 6,6% del populåcion) eyet almandes, copurade el Transilvaneye, ki cåzèt hongrwès eyet lussimbordjwès.
Les ôtes groupes sont fôrmés påzès djipsyins eyet des djins des payis åtoû.
I gn a-st avou ene pitite minorité polonesse (dins les 10.000) ki vike e distrik di Suceava, ene minorité crowåte ki vike å Banate, ene turke ki vike el redjon di Dobrodjea, ey ene årmenyinne.

Ene grosse pårt des Roumins sont des crustins ortodosses di l' Eglijhe Ortodosse Rouminne.
I gn a-st eto des catolikes di rite bizantin (di l' eglijhe zivembordjwesse), des catolikes di rite romin (di l' eglijhe rominne), des protestants (eglijhes hongrwesses eyet tîxhones), copurade dins les redjons avou des djins d' oridjene hongrwesse, e l' ouwess do payis.
Li spårdaedje do crustinnisse si fjha avou Sint André, k' a rabeni l' prumî eveke da Tomis (ouy Constanţa).

El Dobrodjea, li redjon k' est sol boird del Noere Mere, i gn a-st ene pitite minorité turke mozlimresse, çou ki dmeure do colnijhaedje otoman.

 Culteure 

fiesses
Date
No e walon
No so plaece
Rimåkes
1î d' djanvîNovelanAnul nou
1î d' måssMărţişorulFiesse do prétins (c' est nén on djou d' condjî)
avri/mayPåkePaşteleLes Roumins fiestixhèt (so troes djoûs) li Påke d' après li calindrî djulyin, al môde ortodosse.
1î d' mayDjoû do travayZiua muncii
1î d' decimbeDjoû di l' unifiaedjeZiua UniriiFiestixhe l' unifiaedje do Zivenbork avou l' Roumaneye, li 1î d' decimbe 1918
25 et 26 di decimbeNoyéCrăciunulLes Roumins fiestixhèt Noyé so deus djoûs

*
Categoreye:Payis