Touma del velêye

thumb
Li touma del velêyenoûmot do walon atåvlé cial so Wikipedia e 2004. (on dit eto:  five di laecea), c' est ene maladeye des vatches grandès dneuses, frisse velêyes, et k' ont ddja velé sacwants côps dvant. 

C' est ene sôre d' ipocalcemeye. Li mot «five» est wårdé pa abitude (paski l' five vos aflaxheut les djins), mins l' rascråwêye biesse fwait puvite di l' ipotermeye.

 Sene del maladeye 
Li må avént å pus sovint dins les 48 eures après l' velaedje. Li biesse crankeye so ses pates pu toume djus sins s' poleur rilever, ni tote seule ni avou d' l' aidance. Ele riploye sovint si tiesse so s' coistrece, come si elle aschoûtreut si prôpe cour. 

Si ele n' est nén médieye, ele crevrè dins les 24 eures. 

S' il est må sognî, li touma del velêye pout miner å sindrome del vatche djus.

Dins l' five di laecea, gn a pont d' five mins on dischandixhaedje do coir : c' est ene «froede five».

 Minêyolodjince 
Les rascråwêyès vatches sont :
 des grandès dneuses (dispus d' 15 a 20 lites al froxhe di laecea).
 des vatches al fleur di l' ådje (k' ont velé 3 a 6 côps). 

Li maladeye est pus corante cwand il a fwait froed, aprume del nute après ene termene di bon tins.

Ele pout eto rascråwer des vatches plinnes, u des k' ont velé dispu pus ki deus djoûs, mins ci n' est nén si corant.

 Les ôtès senes del maladeye 
 dischandixhaedje (37,8°C disk' a… 32°C.) Çou ki vout dire k' i gn a pont d' five, li temperateure normåle des vatches va di 38 a 39°C. 
 båyaedje do poupåd d' l' ouy (mydriasis).
 li biesse n' a nén pixhî ni flaté dispu ene tchoke.
 elle est cobén ene miete boschtêye.

 Les grés del maladeye 
Laidté do måSintomesLivea do calciom e sonk Digré I Vatche ki cabalance ene miete et tronniker on pô. 1,35 a 1,80 milimoles/l (55 a 75 mg/l) Digré II Vatche djus, rewoeyeye. 0,85 a 1,65 milimoles/l (30 a 65 mg/l) Digré III Vatche djus, come edoirmowe. 0,50 milimoles/l (20 mg/l)

Normåldimint, li livea do calciom e sonk est di 2,1 a 2,6 milimoles å lite, ça fwait 85 a 104 mg å mililite.

 Médiaedje 
Li médiaedje si fwait tot leyant sgoter on baster di calciom (sovint do borogluconate) dins l' voenne hatelrece.

Dinltins, on gonfléve li pés, et sacwantès vatches riwerixhént insi.

Li rilever si fwait on cwårt d' eure a ene grosse dimeye eure après l' mediaedje dins l' voenne; on pô pus tårdowmint si on-z a piké dins les tchås. Li biesse riwereye pout cabloncî ene miete, mins tént so ses skeyes, ey aler waidyî sol côp. U magnî èn alimint u on fôraedje k' on lyi apoite.

 Sacwantès esplikêyes sol touma 
Li vatche djus a on foirt bas livea d' calciom dins s' sonk. 

Portant, li må n' vént nén d' on manke di tchåsse dins l' amagnî, mins des candjmints dins les ormones ki manaedjnut li livea do calciom dins l' sonk, aprume li paratormone, eyet li calcitonene. 

 Dins les belès-letes e walon 
Lucyin Mahin mådjene ene vatche k' a l' five di laecea dins l' Åtche da Noyé.
Li londmwin do djoû k' el vatche aveut velé so l' Åtche, elle a-st avou l' touma. S' aflaxhî al tere sins s' poleur rilever, li tiesse riployeye so les coisses, come s' ele sereut k' aschoûtreut si cour. L' aléve faleur sonner.

(…)

Adon, avou on ptit fistou d' waessin, Xham tchessa d' l' air ezès cwate tetes del vatche et lyi gonfler l' pé disk' a tant k' i tinkiaxhe come li pea d' on tabeur. 

Ene eure après, li vatche esteut rwereye, et s' rilever, et si rmete a magnî et a roemyî.dins : Li batreye des cwate vints.

 Lomaedje dins les ôtès langues 
 francès : fièvre vitulaire, hypocalcémie post-partum, parésie post-partum, parésie puerpérale, fièvre de lait.
 inglès : milk fever, hypocalcaemia, parturient paresis
 almand : hypokalzämische Gebärlähmung, Milchfieber, Kalbefieber, Gebärparese
 sincieus latén : paresis puerperalis
 arabe marokin : ti7 tasyo (toumaedje del tinsion)

Rilevêye : les lomaedjes avou "five" (fièvre, fever, Fieber) sont foû scwere, eneviè li vraiye timperateure del vatche, k' est djus, et nén å hôt come divins ene five.

 Sourdants 

Categoreye:maladeyes des bovrins