Dobe rifondowe

Ene dobe rifondowe, c' est, dins les tecnikes di rfondaedje do walon, on mot k' on a ritnou deus rfondaedjes, diferins assez, mins ki c' est mågré tot l' minme tcherpinte.

 Estratedjeye des dobès rfondowes 
Les dobès rfondowes sont ahivêyes po "fé plaijhi" a sacwants coines do payis, k' ont, po des mots foirt corants, des prononçaedjes diferins del prumire rifondowe, et eto nén rshonnants å spotchant lingaedje.
On saye k' i gn åye li pus waire possibe di dobès rfondowes, ca c' est contråve ås såmes do rfondaedje.

 Des dobès rfondowes el croejhete 
 Dobe prono pårtixhrê: è; endè.
 etroclêyès dvancetes: azès; åzès; a les. pås, pa les.

 Des dobès rfondowes ezès codjowaedjes 
 Les rwaitants di l' indicatif prezintrece (cawetes -nut & -èt) et do suddjonctif prezintrece.
 Les dobes pårticipes erireces.
 sacwants codjowaedjes coinreces tipikes do viebe "esse": il ere, il ît (il esteut); il erént (il estént).

 Des dobès rfondowes el morfolodjeye (aboctaedje des mots) 
 Bodjes 
 djårner les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, djermer so Lidje et l' Årdene, k' a des parints tipikes (djermale, djermêye); djårner so Nameur et Tchålerwè, pus tipike.
 balance / balancî / bloncî

 Dobe cogne del minme betchete 
 Li ristitcheye voyale et l' advancêye voyale.
 Li betchete s(i)- / (e)s-
 Ôtes mots ki cmincèt pa S + Cossoune.
 Li betchete r(i)- / (e)r-
 Les årtikes et prezintoes.
 Li betchete ki- / c(o)-

 cawetes et betchetes 
 Li femrin di nos d' fijheuse et d' mestî 
 Li no d' fijheuse: femrin del cawete -eu: cawete -euse u cawete -resse.
 Sacwants femrins del cawete -î: cawetes -resse u cawete -ire: (gaztire / gaztresse; ovrire / overresse).
 Dobe cawete di viebe -ter / -oter: betchter / betchoter; tchicter / tchicoter
 Dobe cawete di viebe -ner / -iner 

 Des dobès rfondowes e motlî 
 Mots å mierpî 
 åy, way: deus sinonimes di oyi, foirt corants, onk d' Årdene (dizo disfondowe ây), l' ôte do Coûtchant walon.
 bwès, bos: bos å Coûtchant walon, foirt corant. A dné des parints boskiyon, bokion k' ont wangnî sol Basse-Årdene.
 cloke et clotche (et leus parints) : «clotche» est erîlêye avou si TCH walon. Li spårdaedje est mitan mitan (Mape ALW 1 20). Li parint «clotchî» est l’ pus lådje oyou. Mins c’ est «cloke» dins les troes grandes veyes del Walonreye : Tchålerwè, Nameur et Lidje.
 djaeye et gaeye : "gaeye" est pus près del cogne di l' etimolodjeye (nux gallica), et c' est l' disfondowe di tot l' payis d' Nameur et d' Tchålerwè. Et co ça dpus : elle a dné on parint pår walon : gayete.
 mî, mia: les deus mots ont tchaeke ene mitan del Walonreye, mî so Lidje et l' Årdene, mia so Nameur et ene miete so Tchålerwè.
 ouy, iy, iy dizo disfondowe î so Tchålerwè, foirt tipike, ki pout rprezinter eto li disfondowe di Måmdi û. Sol restant del Walonreye, on-z a ouy.
 paile & payele : payele å Coûtchant walon.
 pu et pwis : "pwis" a dné adonpwis.
 pwin, pan: pan est foirt corant a Lidje.
 u, ou: ou est l' pus lådje oyowe; u est pus court, et diferin do francès.
 shure & shuve shure pus près di sûre (Lidje), sîre (Basse Årdene), chûre (Nameur); shuve pus près di chûve (Tchålerwè), swève (Hôte Årdene).

 Diftongaedjes 
Li diftongaedje est tipike do walon, mins les nén diftonguêyès cognes sont sovint les pus lådje oyowes.
 pû & piou
 beyôle & bôle
 maweur & meur

 Sinonimeye di mot foirt corant avou deus diferinnès cawetes u betchetes 
 solea, s(o)lo: s(o)lo est ene fôme di Lidje, Hôte-Årdene et Tchestrolet, dedja diferinne e 1300 et des (ci n' est nén l' minme cawete). Atuzlêymint, "solo" riprezinte eto li fôme des aschates walon-picård solèy, mins kî çki va tuzer a ça ?
 "amon" et "emon".

 minme mot arivé e walon pa deus voyes diferinnes 
 måleur & målaweure (målureuzmint / målawureuzmint) : s' i gn a d' l' adire inte les deus mwaisse mots, les deus adviebes sont des vraiyès dobès rfondowes.

 Les mots avou stitchaedje d' ene halcrosse voyale (U et I) 
 Dobes adviebes avou on halcrosse U calké d' on E francès: ôtmint / ôtrumint; simpmint / simplumint; oniesté / oniestruté; oniesmint / oniestrumint.
 Dobes adviebes avou l' cawete -dimint: crånmint / cråndimint; abeymint / abeydimint; drolmint / droldimint; normålmint / normåldimint.
 Mots avou on rwalonijhaedje avanciveus (on wåde eto on rfondaedje pus classike): mieçnaire / mierçunaire; Nosse-Dame / Notru-dame.

 Dobès rfondowes ortografikes 
 Cawete -ård / coron år 
 castård / castår
 sôdård / sôdår
 Cawete -åd / coron -å 
Cwand l' cawete "åd" est dandjreus etimolodjike, mins k' ele n' a måy sitî scrîte dins les motîs 
 niyåd / niyå
 vexhåd / vexhå
 Mots d' aplacaedje 
 padecô / pa des côps

 Totès sôres 
 leddimwin, londmwin
 dobes rifondowes di cåze d' on rbetchfessaedje :
 kerner / crener

 Dobes rifondowes abandnêyes 
C' est des dobes ridondowes k' ont-st aparexhou å cmince di rfondaedje (1993-2003) mins k' ont stî abandnêyes après.
 dobe codjowaedje di viebes (2inme u 3inme sôre u 5inme sôre / 4inme sôre).
 Rifondous avou on codjowaedje del 2inme, 3inme sôre u cénkinme sôre: djéryî, avancî, minti.
 Rifondous avou on codjowaedje del 4inme sôre: s' agranci, sofri, ofri, mwaistri, sôrti.

Categoreye:Diccionairaedje
Categoreye:Rifondaedje do walon