Tchén

Li tchén   , c' est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, k' a stî aclevêye dispu lontins.

 Canis lupus familiaris

 tchinidîs.

 Motlî 
Li frumele si lome ene lexhe (eto, ene tchene). Les djonnes des tchinots u biesmint, des djonnes di tchén.

On tchén ki n' a pont d' mwaisse est lomé on "tchén d' corote".

 Provnance 
Li tchén provént do leu, ki s' lome eto sincieuzmint Canis lupus.

 Discrijhaedje 
Pout esse ricnoxhou pa ses passêyes, diferinnes des cenes d' on rnåd.

 Ovraedje et siervaedje 
Li tchén sieve po wårder les måjhons, les biesses (tchén d' bierdjî, tchén d' vatche) u come kipagneye des djins. 

I pout eto saetchî des atelêyes (tchén d' tcherete, tchén di sclide). 

Dins sacwants payis come li Chine u Corêye nonnrece, on l' acleve po s' tchå. 

C' est eto ene biesse di labo.

 Raeces di tchén 
 «Djivêye des raeces di tchén»
 tchén d' vatches
 bouvtî des Flandes
 tchéns d' bierdjî
 tchén-bessi
 tchén-leu
 bierdjî almand
 bierdjî bedje (inte di zels li Malinwès)
 tchén d' tchesse
 brake
 tchén d' terî
 fok
 tchén d' wåde
 bouldogue
 tchén di cpagneye
 tchén-milou

 Mopliyaedje 
Li lexhe va a tchén deus côps so l' an. Adon, gn a ene miete di sonk ki sûne di s' nateure. Ele dimeure e tcholeur ene cwinzinne di djoûs, mins gn a k' les dierins ût djoûs la k' elle acceptêye li måye. Ele dimeure prindåve tote cisse termene la. Dabôrd, ele pout esse plinne di deus u troes måyes diferins.

Ele va 62 djoûs.

Cwand ele fwait les djonnes, on dit k' ele tchintêye. Si elle a yeu ene peclêye di tchinots, on dit, dins l' lingaedje corant k' elle a racatchinté.

 Kitchinaedje des tchéns 
Les tchéns d' tcherete estént sovint må sognîs, po çou k' i travayént.

Les tchéns d' corote estént sovint kitchinés des efants. On lzî emantchive des tchesse-cawe. Udonbén, les neyî pol plaijhi.

Dins bråmint des payis, i dvèt esse apicîs des tchampetes et epweznés.

Alére:Li Houlot (Dieudonné Salme) pp. ....

 Maladeyes des tchéns 
Pådje a pårt po les maladeyes des tchéns
 må d' araedje
 maladeye di Carré
 tîfusse do tchén
 viers des boyeas 
 vier solitaire do kisse idatike
 vier solitaire do tchén ås pouces
 ronds viers do tchén
 forrimplixhaedje des glandes di l' anusse
 Siplawnaedje del hantche

 Motlî walon des tchéns 
Loukîz todi a : J.J. Gaziaux, Des gens et des bêtes, p. 263-267.

Categoreye:Biesses ås tetes
*
Categoreye:Aclevåvès biesses