Cossoune

Ene cossounecalcaedje di francès «consonne», avou l' betchete co- et on bodje vinant do rfondaedje sorwalond do viebe souner. (pacô ene consonante, cossounante, cossonante.Calcaedje di l' inglès «consonant», opôzé a «sonante» po «voyale», atåvlé pa Roger Viroux (anêyes 1990), mins nén rprins divins les motîs do walon; si rtrouve pacô dins des scrîts do Payis d' Nameur.), c' est ene sôre di lete, ki rind on son del vwès, k' est espaitchî d' rexhe foû do gozî u del boke, et ki va fé l' atake u l' coron del sillabe. 

L' ôte sôre di lete si lome voyale.

 Mwaissès dnêyes 

C' est les cossounes ki fôrmèt li vraiye tcherpinte des mots. 

Les prumîs alfabets ni scrijhént ki les cossounes (c' est co l' cas dins li scrijhaedje arabe des lives et des gazetes.

E walon, gn a cåzu måy troes cossounes ki s' shuvèt.

Les halcrossès cossounes, c' est des cossounes ki n' si prononcèt nén.

Les tcheyantès cossounes å coron, c' est des cossounes etimolodjikes ki n' si rtrovèt nén å coron d' on mot, mins rispitèt dins s' parintêye. Li minme piceure si rtove dins les codjowaedjes et dins l' aparintaedje.

Les tcheyantès cossounes å mitan, c' est des cossounes etimolodjikes ki n' si rtrovèt nén å mitan d' on mot. Minme sistinme eto dins les codjowaedjes et dins l' aparintaedje.

 Sôres di cossounes 
 Vuzlêyes et divuzlêyes 
 vuzlêye cossoune  b  d  dj   g  j  jh  v  z  divuzlêye cossoune  p  t  tch  k/c  ch  xh  f  s/ss/c/ç

I gn a eto deus dmeyès cossounes (ou dmey-voyales): y (sicrît i pa dvant ene voyale ôte k' on i/î) eyet w.

Eyet ossu des ôtès cossounes ki n sont ni des deurès cossounes ni des doûcès cossounes: h, l, m, n, r.

 Spepieus clasmint 
 cossounes cloyreces 
Les cossounes cloyrecesNoûmot do walon (come les cis d' après) atåvlés cial so Wikipedia e 2024 (fr. occlusives) sont obtinowes tot cloyant l' boke a ene metowe plaece, divant  di rleyî passer l' air.
 vuzlêyes  b  d  g divuzlêyes  p  t  k/c (divant a, o, u ou ôte cossoune)

Les cloyreces naziåles sont eto metowes avou les cloyreces.

 cossounes froyreces u risserreces 
Les cossounes froyreces (fr. fricatives) u risserreces (fr. constrictives)  sont obtinowes tot leyant passer ene miete d' air dins on serant passaedje inte les lepes, les dints, li linwe et l' palå (tchaeke di zeles avou ene piceure diferinne).

 vuzlêyes  v  z  j  axh-låte divuzlêyes  f  s/ç/ss/c (divant i et e)  ch  ixh-låte

 cossounes afroyreces 
Les cossounes afroyreces c' est des k' atakèt come cloyrece et ki finixhèt come froyrece. E walon – come e-n inglès — c' est aiwdirotchmint on seu foninme. Ci n' est nén l' cas dins tos les lingaedjes. sol Wikipedia inglès.

 vuzlêyes  dj divuzlêyes  tch

Des trocletes di sons come dins DZ (pidza), TS (petsales) sont pacô loukeyes come des afroyreces.

 shoflêye cossoune 
Çou k' on lome li shoflêye cossoune (fr. aspiré), c' est l' H prumrece, obtinou tot shoflant d' l' air foû des peumons tot rastroetixhant l' larink. C' est ene cossoune risserrece goidjrinne divuzlêye

 cossounes naziåles 
Les cossounes naziåles fijhèt djouwer les fosses do nez. Asteure, ele sont metowes avou les cloyreces et sont tertotes vuzlêyes. sol Wikipedia francès

I s' adjixh di:
 m
 n
 gn
 ng

 Les R 
Li R, c' est ene cossoune a pårt, veyanmint k' i pout esse prononcî di diferinnès façons pa tchaeke cåzeu. Gn a :
 li R copetrin (fr. R apical) ki pout esse rôlé (fr. vibré, roulé) (sol Wiccionaire, e-n AFE; /r/) u rouxhyî (fr. dévibré) (sol Wiccionaire, e-n AFE; /ʀ/). 
 li R ålwetrin (fr. R uvulaire) pus tipike do francès.Léon Warnant, Études phonétiques sur le parler wallon d'Oreye p. 97.

I shonne ki l' prononçaedje do R ride cåzu otomaticmint del prumire sôre viè l' troejhinme dins les djermêyes k' ont aprins l' francès a scole estant tot djonnes.Rimarke da Pire Otdjåke, ki s' pa rôléve foirt les R, et ki ses efants walon-cåzants ni fjhèt pus.

 Les deus sôres di cossounes et l' ôrtografeye do walon 
E walon, on wangne di saveur ricnoxhe les doûcès cossounes, ca ele sont foirt consecantes pol fonolodjeye: ele s' adeurixhèt cwand k' ele sont å coron d' on mot; et ele ralonguixhèt tofer li voyale ki s' trouve pa dvant (såf si c' est on "o").
 adurixhmint des cossounes å coron u divuzlaedje des cossounes å coron: prononçaedje d' ene doûce cossoune metowe al fén des mots come li deure cossoune adjermalêye. Metans: dj si prononce tch: rodje, bladje, araedje si vont prononcî rotche, blatche, araetche. Po rtrover l' sicrîte cossoune, i s' fåt dimander s' i gn a des ôtes del minme famile ki s' prononcèt avou "dj": "rodji, araedjî, bladjot".
 disfaflotaedje di sacwantès longuès voyales divant des doûcès cossounes eyet li R: çou ki fwait k' i gn a nén mezåjhe di scrire on tchapea so les a,e,i,u pa dvant ene doûce cossoune. Metans: Lidje est prononcî avou on longou i: Lîtche, scrire => scrîre.

 Mots avou ene sibarante deure cossoune e walon 
 sonk (F. sang): sonkenaiwe. 
 keute (F. coude): s' askeuter (pôreut vni direk do latén cubitus).
 haminte (li scrijhaedje Feller est "haminde" avou on D d' forcoridjaedje): nou parint avou D.
 drouke (F. drogue): a pårti do parint droucter
 fouke
 cawete -oke : asterloke


 Vuzlêye cossoune
 Divuzlaedje des cossounes å coron
 Displouctaedje des trokes di cossounes å coron
 Displouctaedje des trokes di cossounes divintrinnes
 Djermalance
 Assimilaedje


 Les cossounes do walon (e francès, dins l' grosse croejhete da Hendschel)
 Fi sol djåspinreye "Berdelaedje" so les noûmots pol rindjmint des cossounes (e walon)

 Sourdant 

Categoreye:Sons et letes do walon
Categoreye:Fonetike
*