Aplacaedje tîxhon

L' aplacaedje tîxhon, e linwince do walon, c' est ene sôre d' aplacaedje di (å pus sovint) deus nos, la kel disterminant est metou po cmincî, eyet l' disterminé padrî, en on seu mot, u avou ene loyeure.

 Vîs egzimpes d' aplacaedje tîxhon dins des cmons nos 
 aplacaedje di deus nos 

 Vîs cmons mots 
 cloke-poite (poite del veye avou des clokes)
 mwinlevêye (levêye di mwin, mwin metowe so on tite po-z espaitchî del vinde)
 pexhon-molén (molén avou ene adjinçnaedje po-z apicî les pexhons)
 pî-bate (pîce metowe å dbout d' ene sicoreye)
 pî-schaye (eschaye metowe al dierinne randjeye d' on toet di schayes)
 pî-stok (stok ki sieve di pî po ene posteure)
 pî-wå (on wå metou al dierinne randjeye d' on toet di strin)
 tchafor (for al tchåsse)
 tchene-simince (simince di tchene)
 wangne-corti (corti po wangnî ene sacwè, nén po mete des fleurs)

 Mots eployîs coramint ouy 
 arantoele (toele d' araegne), arincrin (crin d' araegne),
 fiesse-djoû (djoû d' fiesse)
 pî-sinte (sinte (pazea) k' on-z î rote a pî)
 pî-stok (come on stok di pire ki sieve di pî a ene posteure)
 scribanc (banc po scrire)

 Nos di des fleurs et des biesses 
 gorea-moxhon (moxhon å gorea)
 ôrimiele (miele d' ôr).
 tchecawe (cawe di tchet)

 aplacaedje addjectif + no 
 vîs mots avou des addjectifs al cawete -ål: 
 tcheråvoye (tcheråle voye, voye boune  assez po les tchårs î passer).
 fenåmoes (fenål moes).
 hierdåvoye (hierdåle voye,  voye k' el hiede î pout passer).
 Nouvveye
 tinroxh (tinre oxh), cronzoxh (cron-z oxh)
 croufier (fier ki shonne crou, pask' i rlût)

 Aplacaedje no + viebe 
 viermolou (molon des viers)

 Aplacaedje adviebe + viebe 
 foû-waidyî
 foû-miner
 si houte-diner

 Aplacaedje adviebe + addjectif 
 måstitchî
 måpoirtant
 bénvnant
 novea-vnou

 Aplacaedje tîxhon dins des nos d' plaeces 
 Aplacaedje di deus nos 
Ene cåkêye di nos d' veyes, viyaedjes, hamteas et des ôtès plaeces sont fwaites a pårti di aplacaedje tîxhon di deus nos, li disterminé li no d' ene plaece (pré, tchamp, fa, pont) eyet l' disterminant, li no d' ene djin. Vocial sacwants egzimpes lijhîs a pårti do disterminé.
 A vey avou l' payizaedje:
 mont: Briyåmont, Hodimont, Hozémont, Libråmont, Nådjimont
 vå: Bournivå, Djenvå, Rebievå, Vietrivå, Virwinvå
 A vey avou des aiwes:
 pré : Hamîpré
 han : Dôhan, Frôhan, Mårbuhan, Molhan
 pont : Hinripont Tchårlupont, Watripont
 fa, fwè: Biernåfa, Nargåfwè, Djerbêfwè, Baconfwè.
 fontinne : Burneafontinne
 ri : Mléri
 wé: Morlanwé, Nodwé
 A vey avou les tchamps:
 tchamp: Dotchamp, Francortchamp, Strintchamp
 såt (sårt): Djesponsåt, Lodlinsåt, Nåbrissåt, Ricsinsåt
 rou: Mårténrou
 ster: Hodister, Pepinster, Timister.
 A vey avou les bwès :
 bwès : Burnonbwès
 hé : Ernonhé, Contranhé
 håye : Bådrihåye
 Bouxhi : Rolibouxhi (bouxhi Rolin).
 A vey avou les viyaedjes :
 veye : Flipveye, Tnîveye, Rimiveye, Hassonveye, Tchonveye, Floravile
 bork : Limbork, Casbork
 coû : Remicoû, Viancoû
 strêye : Feronstrêye
 rowe : Gubiet-rowe, Piconrowe, Tchénrowe.
 voye (toponimeye) : Halene-Voye (voye ås halenes), Hierdåvoye (voye do hierdåd).
 molén : Ruwåmolén

 Aplacaedje addjectif + no 
On n' les scrireut pus avou des loyeures, ca c' est li plaece normåle di l' addjectif e walon.
 Fontinne : Noere Fontinne
 Han : Pitite Han, Grande Han, Moite Han.
 noû : Nouve Veye, Noûpré, Noû York, Les Noûponts
 Prandjloe : Laid Prandjloe
 Ri : Setchri, Parfonri
 Vå : Setchvå,  Belvå
 vî : Vî Djnape, Viye Veye

 Les rapoirts inte li disterminant eyet l' disterminé. 
 Å pus sovint, l' aplacaedje tîxhon replaece :
 li dvancete d' apårtinance « da » : Hinripont = pont da Hinri.
 li dvancete « di » : tchecawe = cawe di tchet; Tchivådos = dos di tchvå.
 Mins i pout eto replaecî
 li dvancete « po » : scribanc = banc po scrire.
 li dvancete « e » : panea-cou = cou e panea.
 li dvancete « avou » gorea-moxhon = moxhon avou on gorea.

 Candjmints di scrijhaedje loyîs a l' aplacaedje tîxhon 
 Les longuès voyales då coron des ptits nos polèt divni coûtes: Rodjî => Rodjimont, Ådjî => Nådjimont
 Les halcrossès cossounes ni si scrijhèt pus. Robiet => Robieveye, Biernåd => Biernåfa.
 Les ptits nos avou -iet (e francès -ert) polnut piede u rtrover leu R: Sibièt / Sibert: Sbertchamp; Sbêmont. Djerbêfwè.
 Les halcrosse E ni si scrijhèt pus: pires-tchamp (tchamps ås pires) => Pirtchamp.
 On pout dveur ridobler li S: Nobrissåt, Gossåt.
 Li H di "hé" pout tchaire: 
 I gn è pout aveur etroclaedje:
 d' ene loyeure: en Ådjimont => Nådjimont.
 d' ene divancete: so Hodimont => Sodimont.

 Voyale di loyaedje 
L' aplacaedje tîxhon si fwait avou ene ristitcheye voyale, si l' prumî mot a ene cossoune å coron:

Ci voyale di loyaedje la est pus tipicmint «i», k' est li spotchåve voyale li pus lådje oyowe.

 ôr + miele => ôrimiele.
 hård- (håre) + frinne => hårdifrinne
 borg- (bork) + mwaisse => hårdifrinne

Dins les payis la ki l' sipotchåve voyale est «u», c' est leye ki sieve po l' eterloyance.
 Tchårl- (Tchåle + pont => Tchårlupont

Come on l' voet dins les egzimpes, gn a sovint l' rispitaedje d' ene dobe cossoune å coron do bodje, cial, c' est «R».

Ci piceure la est voltî eployeye dins les noûmots.

 Istwere et vicansté di l' aplacaedje tîxhon 
 Dierins nos d' plaece fwaits avou aplacaedje tîxhon 
Tote li moyinådje, les nos d' plaeces estént adjinçnés inla. Les dierins k' ont shuvou cisse rîle la:
 Casbour (1757).
 Virwinvå (1977).
 Sambveye (1977)

 L' aplacaedje tîxhon dins les noûmots 
Les rfondeus - et eto des ôtes waloneus - ont sayî di raskepyî sacwants noûmots sol tcherpinte di l' aplacaedje tîxhon. C' est todi des aplacaedjes wice kel disterminant est on mot d' ene seule sillabe.
 no + no : peupe-sipata (sipataedje d' on peupe), pî-note (note metowe e pî d' ene pådje), Daegntoele (toele del Daegn), ôlpesse (pesse a cåze di l' ôle).
 addjectif + no : noûmot (noû mot).
 no + viebe: cirnaivyî (naivyî e cir).

 Dins les ôtes lingaedjes 
Come di djusse, c' est l' mwaisse piceure po l' aplacaedje dins les lingaedjes tîxhons.

E l' inglès, gn a å pus sovint k' deus mots ki s' polnut insi aloyî. Pacô, on les pout scrire di troes manires, e-n on mot, e deus mots ou avou ene loyeure.
slag heap / slag-heap / slag heap (teri)

E francès, end a eto sacwants, come «vermoulu», «mainlevée».


(sol Wiccionaire)
 Categoreye:Mots walons d' aplacaedje tîxhon
 Categoreye:Mots d' aplacaedje do walon avou on i eterloyant
 Categoreye:Mots d' aplacaedje tîxhon di tchaeke lingaedje

Aplacaedje tixhon
Aplacaedje tixhon