Betchfessî å

Li betchfessî å, c' est on betchfessî scrijha ki si scrît avou l' lete Å. 

C' est onk des prumîs betchfessîs do rfondou walon, avou l' betchfessî ô, la k' il estént ddja cåzu decidés dins l' Franwal Walo +

 Prononçaedjes 
 Prononçaedje «å» (/ɔː/) 
 å 
 å: di set eures å matén disca nouv eures al nute li magazin esteut drovou 
 florixhåjhe 
 ålwetrin 
 vårén: di fé bodjî s' paltot a ç' vårin la boket d' fråze do ratournaedje del fåve Li bijhe et l' solea pa André Mottet.
 råyeu d' clås dins les årmås ; u: on råyeu d' årmås  (spot des djins d' Serè, prononcî come e l' Hesbaye).

 Prononçaedje «â» (/aː/) 
 Brå: Brâ 
 Mådindje: Mâdindje 
 tåye: tâye 
 å: i vénrè â matén 
 såreut: al difén el bijhe a dit k' elle èn sâréve 
 råyeu d' clås  (spot des djins d' Serè, come dit a Serè minme).

 Prononçaedje «au» (/oː/) 
Li scrijha «au» est rprins do sistinme Feller-Léonard
 åbe: on-aube 
 kixhåde: kichaude 
 dicåce: dicauce 
 a pîs dschås: a pîs dchaus 
 råyeu d' clås dins les årmås:  in rauyeû d' claus dins les aurmaus  (spot des djins d' Serè, come i sereut rprononcî après Nameur u l' Årdene nonnrece).

 Prononçaedje «ôⁿ» (/õ/) 
 vicåreye: li pus bea des cados, l' amour ki candje li vicôⁿrèye  (tchanté pa Jean-Pierre Darras)
 råtchåd: avou leus vîs rôⁿtchôⁿs  (tchanté pa Jacques Lefebvre)

 Prononçaedje «an» (/ã/) 
 Wåtche: Wantche 
 håvurna: hanvèrnau 
 Måmdiy: tier di Man.m'dîy 

 Prononçaedjes pus courts 
Li longueur pout baxhî dins sacwants mots, aprume dizo spotchance do francès, k' a on prononçaedje court po les minmes mots calkés do walon (Libramont, di Libråmont).
 wårder: wârder => warder 
 tchabårer: tchabaurer => tchaborer 

 Sourdants etimolodjikes do betchfessî å 
 Cas erîlés a pårti do stok etimolodjike 
Fonolodjicmint, li betchfessî å pout esse riwaitî come li rashiaedje d' on foninme do walon, ki provént d' on stok latén, pu rålmint tîxhon di ces sôres cial :
 shuvion A + L u R + cossoune :
 latén "calce" => tchåsse
 tîxhon "bald" => både, bådet
 latén "arbolum" => åbe
 latén "carnus"  => tchå
 gayel "carro" => latén "carrus" => tchår
 latén "tabula" => tåve
 Cawetes latenes -ala et -alis
 latén "scala" => schåle 
 latén "canalis" => tchenå
 shuvion A + M + Cossoune
 tîxhon : "brambasia" => frambåjhe
 latén : "mansionen" => måjhon
 shuvion A + S + Cosoune
 latén "pascha" => PåkeBråmint des egzimpes ont stî poujhîs dins "Toponymie de Smuid et de Transinne", memwere da Catherine Klepper a l’ ULB e 1997, p. 12. 

Portant, ls minmes bodjes etimolodjikes polèt aveur fornaivyî. Insi :
 "caldus" a dné "tchåfer" et kixhåde, mins eto tchôd, tchôdire, schôder (betchfessî ô), tcholeur.
 "altus" a dné håssî (håsse 2, rahåsse), mins eto hôt, hôteur

 Ortografiaedje d' èn accint 
Divant R, li A divént åjheymint long e walon ("â",  "å" u "ô"). On a pacô ricnoxhou cist accint la come on betchfessî.
 årtisse, årmêye
 cawete -åcion
 cawete -ål

Mins des ôtes côps, on n' ritént nén l' accint :
 sotane, dwane, dwanî (sotåne, douwåne après Lidje)

 Cas a pårt 
Les mots ki shuvnut n' egzistèt nén a Lidje dizo l' ortografeye "å".
 pår : latén per k' a dné pâr dins l' Eter-Sambe -et-Mouze et a Vervî (pa des voyes diferinnes), pôr a Lidje et por di Hu a Måmdey (sipårdaedje del pitite banane).

 Istwere do betchfessî å 
 Eployaedje e sistinme Feller 
Il esteut eployî dins l' sistinme di scrijhaedje Feller po, teyoricmint, riprezinter on son a mitan vôye inte /ô/ eyet /â/, tipike di sacwantès coines del Hesbaye. 

Mins, dins l' pratike, c' est eployî po les pårlers d' Lidje ossu bén po /ô/ (a Lidje) ki po /â/ (a Serè). Insi, i sierveut ddja d' betchfessî scrijha sins l' dire, dins ene sôre di rfondaedje naturel.

Sorlon les rawetes do motî da Cambresier (1757), i shonne k' å 18inme sieke, li prononçaedje li pus corant a Lidje di l' oyon "å" esteut "â" (dins l' imådje brå, bråcler, bråyete, breyåd). A Limbôr, a l' Ess di Lidje, l' oyon est scrît come e 20inme sieke a Nameur (au). 

On scrît sifwaitmint "â", å minme moumint, dins l' teyåte lidjwès (1756-1757).

Li prononçaedje ålwetrin, a môde daenwesse, ni datreut ki do 19inme sieke a Lidje minme. 

Å 20inme sieke, i s' rescontréve, a l' Ouwess di Lidje, disk' a Hu et Hanut.

A Nameur, c' est Jean Guillaume, tot carwaitant l' Motî da Léonard avou si oteur, ki lyi fjha riscrire avou "au" tos les mots k' alént esse rifondous avou l' betchfessî å. Les ôtes sicrijhaedjes "au" (tchaud, aute, on pau, on trau)tchôd, ôte, on pô, on trô. , ki corespondèt å betchfessî ô, serént scrîts avou "ô". Les Relîs namurwès alént bénrade accepter cisse rîle la.

 Eployaedje e rfondou walon 
E 1992, avou l' Motî Walo +, on s' rinda conte ki bråmint des mots des cwate coines del Walonreye estént les minmes, a pårt on prononçaedje d' ene longue voyale, ki pleut esse â, å (ålwetrin) u ó. C' est tot naturelmint k' on-z atåvla di scrire tos ces mots la avou l' lete å, k' aparexheut come oridjinåle, et ki mostréve li pus pwès do lidjwès dins li rfondou walon. Li betchfessî å aveut vnou å monde. 

Li lete Å fourit acceptêye come sicrijha do rfondou å raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje e 1996.

Elle est eployeye e come betchfessî scrijha, avou les minmès valixhances k' elle a po do bon dins les pårlers lidjwès. Ele riprezinte çou k' est scrît dins les scrijhaedjes coinreces come â, å, ô, au.

A cåze di si eployaedje e rfondou, li betchfessî å va esse ricnoxhou totavå come sene ortografike do walon.


 Istwere des foninmes ki s' vont scrire avou l' betchfessî å 
Li troke latene "al" + Cossoune" (come dins "palma" (påme), "salvu" (såf)) va divni [ó] (long O) e francès ey dins ene grande sitindowe des accints do walon. Li troke a passé "al" a "aw" do 7inme sieke å 10inme sieke. Cisse troke la va divni "ó" do 14inme å 16inme sieke.La différenciation dialectale en Belgique romane avant 1600  p. 38.

Dins l' payis d' Lidje et l' ci d' Bastogne, cisse troke la va divni soeye-t i "â", soeye-t i "å" [à:].

Ci candjmint la est ddja bén la dispu l' 11inme sieke, come on l' voet pa des "o" metous dins les vîs scrijhas po des bodjes laténs avou "a" 
 Soseis (1064) po Sosoye (la ki l' bodje est dandjreus så, latén "salice.
 Givofosse (deujhinme mitan do 12inme sieke) po Tchvåfosse.L. Remacle, Différentiation, come cial ådzeu, p. 41. 

 Mapes ALW a corwaitî 
Sacwants mapes ALW vont mostrer on spårdaedje classike des disfondowes:
 tchår: Mape 1 12
 clå: Mape 1 21
 tchåsse: Mape 1 15

On les pout rtrover, maxhî avou les cenes do betchfessî sch dins l' mape di schåle ALW 1 31

Dins l' cene di håye, li cogne «â» est sorriprezintêye; les dnêye sont maxheye ås cenes do H prumrece: ALW 1 50

 Hårdêyes difoûtrinnes  
 Sicole do Noû-Lovén sol betchfessî å (so l' Aberteke)
 Sicole po ls efants sol betchfessî å (so l' Aberteke)
 Teyoreye sol betchfessî å (so l' Aberteke)e francès)
 Mots avou l' betchfessî å dedja studyîs sol Wiccionaire
 Bae di dvizes so les disfondowes avou «ê»

 Sourdants & pî-notes  

A
Categoreye:Sons et letes do walon