Betchfessî ae

Categoreye:Sons et letes do walon
AE
Li betchfessî ae, c' est on betchfessî scrijha eployî e rfondou walon po rprezinter les voyales ki s' prononçnut /è/ eyet /a/, et pacô /â/, cwand l' prumî son vént do payis d' Lidje, li deujhinme do payis d' Nameur et del Basse Årdeneapus k’ a Bastogne minme, la k’ i prononçnut li cawete -aedje come a Lidje (viyèdje)., et l' troejhinme do payis d' Tchålerwè (seulmint pol cawete -aedje).

On scrît ae:
 po des mots d' tos les djoûs : daegn, waeyén, laecea, saeyea, waezon, taesson, etch.
 e l' cawete -aedje: viyaedje, sicrijhaedje, rapoûlaedje, etch.
 sacwants cas a pårt del cawete -asse : stocaesse, plenaesse
 po sacwants nos sincieus : Braezi, Daenmåtche, daenwès.
 po ene rîlêye di vîs mots k' on n' a nén todi tos les prononçaedjes : waermaye, waernu, waeraxhe, waerleu, waerixhea, waeranti, traeyin, haerna, saedje 1, saedje 2.

Èn nén maxhî li betchfessî AE avou l' betchfessî EA.

 Mots k' ont des prononçaedjes avou "a" et "è" et nén rfondous avou l' betchfessî AE 
 Mots k' ont on prononçaedje "è" après Vervî, mins "a" dins l' restant del Walonreye : assez, cwate, wadjî, canon  (Vervî: èssez, cwète, wèdjî; Ôvîfa: kènon)
 Mots k' ont on prononçaedje "è" après Biertris, mins "a" dins l' restant del Walonreye : panî, tchapea, il a (Bietris pènî, tchèpê, il è)
 Mots k' ont on prononçaedje "a" après Tchâlerwè, mins "è" dins l' restant del Walonreye : bresse, tchet, cawete di codjowaedje -rè do futeur singulî "i tchantrè" (Coûtchant walon bras, tchat, i tchantra)
 Cåzu tos les cas del cawete -asse : macasse, aiwiasse, blankinasse, boirgnasse, payasse, marasse.
 Wene (Fr. Wanne)

 Sifwaits mots ki li rfondaedje est co so balance 
 taes; taesse; taessea (Lidje & Vervî: tèsse, tèssê)
 caenele

 Istwere do betchfessî AE 
 Kiminçmint do prononçaedje "è" 
Li prononçaedje "è" dins l' payis d' Lidje, c' est ene piceure tipike do walon k' a ataké la ddja bén lonmint.Loukîz sol live da Remacle sol datåcion des mots walons di dvant 1600.

 Atåvlaedje do betchfessî 
Li betchfessî fourit atåvlé di Lorint Hendschel, aprume dizo scrijha "ä" (1993-1995). Ci n' est ki po disfafloter k' on rcandja avou ae. C' est ci scrijha la k' est accepté dins l' djivêye UCW do Raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (1996).

 Sicrijhas AE dins des ôtes lingaedjes 
Li scrijha AE si rescontere dins des lingaedjes vijhéns do walon, dandjreus po rascrovi on dobe prononçaedje a & è :
 viye ortografeye flaminde ae : Schaerbeeck
 sicrijha almand ä
 sicrijha daenwès æ

 Hårdêyes difoûtrinnes 
 Des esplikêyes sol betchfessî AE (e francès)
 Cours å Noû-Lovén sol betchfessî AE (e walon)
 Sicole po ls efants avou l' betchfessî AE (e walon)
 Ene pådje so des rujhes des rfondeus po vey s' i fåt eployî l' betchfessî AE u nén (e walon)

 Sourdants et pî-notes