Tifinar

Li scrijha tifinar (u tifinarh)Li walon ni rprind nén li ralfabetijhaedje «gh» foirt corant dins les ôtes lingaedjes, pask' i moenne a on prononçaedje G (come dins Ghaza => Gaza) foirt diferin do mwaisse dijhaedje. (ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖⵜ, tifinaght u tifinaɣtLi scrijha «ⵖ», c' est on rapé R, ralfabetijhî «gh» mins eto rh å Marok divinltins (come dins Rharb), et scrît ɣ e-n AFE; ci sene la est rprins eto dins les sincieus papîs., e-n amazir)Po des ôtes esplikêyes do ralfabetijhaedje avou l' lete "R", loukîz a Lete_yarh_(tifinar)#Ralfabetijhaedje., c' est èn alfabet a pårt po scrire les lingaedjes amazirs (berberes).

 Sacwants mwaissès dnêyes 
Ci scrijhaedje la a stî eployî pås Touwaregs dispoy pus d' 2.500 ans. Il est co pratiké asteure e Tchad ey e Nidjer, la k' ene pitite gazete culturele est eplaideye mitan e francès, mitan e tifinar. 

Divant l' 3inme sieke il esteut pus lådje sipårdou, ey eployî pa tos les Berberes so tote l' Afrike bijhrece, disk' ås Iyes Canareyes. 

Å Marok, il esta ricnoxhou come alfabet po raprinde l' amazir dins les scoles e 2002. 

L' alfabet tifinagh fourit-st ecôdé dins unicôde å mitan d' l' anêye 2004, dins l' espåce d' ecôdaedje U+2D30—U+2D7F.

 Istwere des letes do tifinar 
 sicrijhaedje libike 
Les prumirès modêyes do scrijhaedje, k' on lome sicrijhaedje libike, ont aparexhou å 6inme sieke divant Djezus-Cri.
Toplin des sincieus pinsèt ki les tifinars ont, come tos les ôtes alfabets di ces payis la, leu sourdant dins l' alfabet fenicyin; mins i n' sont nén tertos d' acoird. End a ki pinsèt ki les tifinars pôrént aveur copyî l' alfabet des fenicyins eyet co èn ôte sicrijhaedje diferin. Ou co des cis ki pinsèt ki ça pôreut esse ene edvincion pår berbere et k' i n' årént prin des Fenicyins fok l' ôre alfabetike.
Po les cis ki pinsèt ki ça åreut stî rcopyî des Fenicyins, l' etimolodjeye di tifinagh (k' est on pluriyal), ça sereut les (letes) fenicyinnes.

I gn a deus sôres di scrijhaedje libike, li ponantrece eyet l' coûtchantrece.

Li cogne coûtchantrece a stî eployeye åd dilong del Mîtrinne Mer a pårti del Cabileye disk' å Marok eyet les Iyes Canareyes, dismetant kel cogne ponantrece a stî eployeye dins l' Constantinwès, dins les Oresses, ey el Tunizeye.

I gn a kel cogne ponantrece k' a stî dichifrêye pol moumint, plamor k' i gn a bråmint di tecses bilinwes punike-libike. On cnoxhe li valixhance di 22 senes so 24.

D' après Février (1964-65), li cogne coûtchantrece sereut co pus viye, dismetant kel cogne ponantrece s' åreut raprotchî do scrijhaedje punike.

Çou k' on sait do scrijhaedje libike:
 c' est èn abdjade, ki note fok les cossounes
 les dobès cossounes (djeminåcion) n' est nén notêye
 li cogne coûtchantrece a 13 letes di pus
 les tecses sont å pus sovint des dicåçtaedjes ou des epitafes, foirt courts.
 li sinse do scrijhaedje n' est nén todi l' minme. Mins c' est å pus sovint scrît d' astampé, do dzo viè l' copete, avou on mot etir u nén so tchaeke roye.
 kékes letes permetèt di saveur ki c' est l' kimince d' ene roye; on lome ces letes des letes directresses, ou des senes directeus.

 tifinars do Sara 
Les tifinar do Sara, eto lomés libico-berbere ou co vî touwareg sont l' etape shuvante do scrijhaedje.
I gn a sacwants senes di pus, etur zels on trait d' astampé po noter ene voyale /a/ al fén des mots.

Ci scrijhaedje la a stî eployî po scrire li vî touwareg, mins on n' etind nén enute ces tecses la.
Les dierins bokets d' tecses sicrîts inla l' ont stî dviè les anêyes 1600-1700.

On n' kinoxhe nén bén l' manire ki l' passaedje do libike åzès tifinars do Sara s' a fwait.
Motoit bén ki les deus ont egzisté l' onk a costé d' l' ôte.
On n' sait nén nerén si l' aparintaedje si doet fé avou l' libike ponantrece oudonbén l' coûtchantrece.

C' est P. de Foucauld k' a trové les valixhances des senes do scrijhaedje des tifinars do Sara.

 tifinars touwaregs 
230px|thumb|Grosse pire a l' intrêye del veye touwareg di Kidal, å Mali, sol hintche li scrijhaedje e tifinars (kdl)
C' est li scrijhaedje eployî co asteure påzès Touwaregs.
I gn a des diferinces dins les valixhances des letes, ki corespondèt åzès diferinces fonetikes inte les diferins diyalekes, eyet kékès variantes di cogne, mins nouv côps so dijh, c' est l' minme sistinme eployî totavå, eyet les cis ki savèt lére etindèt åjheymint les tecses sicrîts dins èn ôte pårler touwareg.

 noû-tifinars 
Al fén des anêyes 1960 l' Academeye Berbere va diswalper on scrijhaedje pol lingaedje berbere, a pårti des tifinars touwaregs tot radjoutant sacwantès letes.
I fourît spårdous emey les vicantisses del tuzance berbere, å Marok eyet l' Aldjereye, et co emey les abagués e l' Urope (copurade a Paris).

I gn a yeu sacwantès modêyes ene miete diferinnes, po sayî d' amidrer ou d' coridjî des sacwès; emey zeles, li propôzaedje da S. Chaker, ki va esse li soûmint do prumî normålijhaedje oficir des noû-tifinars, fwait pa l' Institut Royå del Culteure Amazir do Marok (IRCAM).

Tos les scrijhaedjes noû-tifinars si scrijhèt di hintche a droete, tot notant totes les voyales.

 normålijhaedje unicôde 
A pårti del modêye 4.10 d' Unicôde, les tifinars sont-st ecôdés dans l' fortchete di U+2D30 a U+2D7F.

+Blok tifinar dins unicôdeCôde+0+1+2+3+4+5+6+7+8+9+A+B+C+D+E+FU+2D3020px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20pxU+2D4020px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20pxU+2D5020px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20px20pxU+2D6020px20px20px20px20px20px         20pxU+2D70                

 comparåjhon des tifinars 
Li tåvlea shuvant mostere l' adire inte les tifinars normålijhîs pa l' IRCAM, les cis d' l' Academeye Berbere, eyet les cis eployîs pås Touwaregs.
Come on l' pout vey, les diferinces inte les letes touwaregues eyet les noû-tifinars c' est po les letes touwaregues ki sont des etroclas d' troes, cwate ou cénk ponts; l' adire inte l' alfabet IRCAM eyet l' alfabet AB est foirt tene.

On pout eto vey ki c' est nén clair dins l' sicrijhaedje touwareg kimint scrire les sons g/gh/x.

 val.  IRCAM  AB  Touwareg a 	ⴰ  	ⴰ 	ⴰ b 	ⴱ 	ⵀ 	ⵀ c 	ⵛ 	ⵛ 	ⵛ d 	ⴷ 	ⴷ 	ⴹ/ⴸ ḍ 	ⴹ 	ⴹ 	ⴹ e 	ⴻ 	ⴻ   f 	ⴼ 	ⴼ 	ⴼ g 	ⴳ 	ⴳ 	ⴳ/ⴴ/ⴶ gy 	 	ⴶ 	ⴶ/ⵊ/ⵘ gh 	ⵖ 	ⵖ 	ⵗ/ⵘ h 	ⵀ 	ⵁ 	ⵂ i 	ⵉ 	ⵉ   j 	ⵊ 	 	ⵌ/ⵋ/ⵣ k 	ⴽ 	ⴽ 	ⴾ l 	ⵍ 	ⵍ 	ⵍ m 	ⵎ 	ⵎ 	ⵎ n 	ⵏ 	ⵏ 	ⵏ ny 	 	 	ⵐ q 	ⵇ 	ⵇ 	ⵈ/ⵗ/ⵆ r 	ⵔ 	ⵔ 	ⵔ s 	ⵙ 	ⵙ 	ⵙ t 	ⵜ	ⵜ	ⵜ ṭ 	ⵟ 	ⵟ 	ⵟ u 	ⵓ 	ⵓ    w 	ⵡ 	ⵡ 	ⵓ x 	ⵅ 	ⵅ 	ⵆ/ⵈ/ⵗ y 	ⵢ 	ⵢ 	ⵢ/ⵉ z 	ⵣ 	ⵣ 	ⵣ ẓ 	ⵥ 	ⵥ 	ⵣ/ⵌ/ⵤ

 Eployaedje å Marok 
 «Kimon amazir marokin»
I gn a-st avou des grandès bates po saveur ké scrijhaedje eployî; d' on costé les wårdiveus ki vlént eployî l' alfabet arabe, come on a todi fwait dispoy la ddja sacwants siekes, eyet les modierniveus ki volént eployî èn alfabet latén ene miete candjî, paski, sapinse zels, on n' pôreut viker l' modiernité k' avou cist alfabet la.
Å Marok, l' IRCAM a tchoezi ene troejhinme voye, li cene peurmint amazire des (noû-)tifinars. L' alfabet tifinar eployî å Marok a stî normålijhî, eyet les tifinars (ossu bén les cis d' l' IRCAM, ki les letes touwaregues eyet les ôtes noû-tifinars) ecôdés dins 
unicôde å mitan d' l' anêye 2004, dins l' espåce d' ecôdaedje U+2D30—U+2D7F. Çoula drova grand å lådje les ouxhs del modiernité po ci vî scrijhaedje la.

 Apriyesse avou li scrijha tifinar e Marok 
Les prumirès scoles moennreces (ene trintinne) ont cmincî a l' acsegnî e 2003-2004. 

E l' anêye di scoles 2004-2005, bråmint des scoles di l' Estat l' acsegnnut, et gn a des lives po fé. Les djins n' ont waire trové a rdire. I pinsèt ki li scrijha di l' amazir a todi stî insi, a môde d' on "scrijhaedje chinwès". Les tchinnes di tévé do payis ont sovint mostré des rpoirtaedjes la k' les scolîs et scolresses sicrijhnut eyet prononcî des mots e-n amazir.

Dispu 2010, bråmint des scoles do Marok ont ene plake d' intrêye e tifinar, ostant ezès payis arabe-cåzants ki dins les contrêyes djåzant l' amazir. Toplin des institucions nåcionåles, des emissions d' tévé, evnd. ont-st on sortite e tifinar.

Portant on n' trouve waire di volté emey les djins k' ont stî a scole, di stok amazir ou nén, amazir-cåzants ou nén, d' aprinde l' alfabet tifinar.

Sicoles avou ene plake e tifinar

 Scrijhas tifinars avå les voyes 

 Eployaedje ôte pårt 
Les tifinars touwaregs sont eployîs co e Tchad ey e Nidjer, la k' ene pitite gazete culturele est eplaideye mitan e francès, mitan e tifinar. 
Mins, al diferince di çou k' si fwait asteure å Marok, i n' a nén di scolaedje, eyet pô d' djins el savèt scrire (sovint d' pus d' femes ki d' ômes, ki ces cis scrijhèt pus voltî e-n arabe)

Mågré kel ravicaedje des (neyo-)tifinar åye sitî fwait pa des berberes d' Aldjereye, i scrijhèt å pus sovint avou l' alfabet latén, wårdant les tifinars po les tites, les afitches; dj' ô bén pus come simbole ki come scrijhaedje di tos les djoûs; mins ça pôreut motoit candjî avou l' egzimpe marokin.

I gn ourit eto ene waibe-gazete tunizyinne ki parexha ttafwaitmint e tifinars (håynés avou des imådjes, c' esteut kékès anêyes divant k' les tifinar soeyexhe dins unicôde).

 Ralfabetijhaedje des scrijhas tifinars 

 eviè l' latén 

 Ralfabetijhaedje IRCAM 
L' IRCAM eploye les rîles shuvantes:
 Li voyale «ⵓ» (o, ou) est riscrîte «u»: ⴰⵖⵔⵓⵎ (pwin) => «aɣrum»
 Li cossoune «ⵛ» (ch) est riscrîte «c»: «ⵜⴰⵛⵍⵃⵉⵜ» (lingaedje echleu) => «taclḥit»
 Li dmeye cossoune «ⵡ» (w) est riscrîte «w»: ⵡⴰⵅⵅⴰ (wakhkha, dacoird) => «waxxa»
 Li cossoune «ⵅ» (axh-låte) est riscrîte «x» (come e l' AFE): ⵅⵉⵣⵣⵓ (raecene, carote) => «xizzu»
 Li djermalance est rindowe pa on rdoblaedje del lete: ⵓⵛⵛⵏ (tchacal) => «uccn»; ⵅⵉⵣⵣⵓ (raecene, carote) => «xizzu»; ⵡⴰⵅⵅⴰ (wakhkha, dacoird) => «waxxa».

 Ralfabetijhaedje do Wiccionaire walon 
 Wiccionaire:Kimon_amazir_marokin
 Li voyale «ⵓ» est riscrîte «o» (pask' on a ptchî ene seule lete po ene lete, et ki «u», e walon, a on prononçaedje pår diferin): ⴰⵖⵔⵓⵎ (pwin) => «arhrom» / «aghrom»
 Li cossoune «ⵛ» (ch) est riscrîte «ch»: «ⵜⴰⵛⵍⵃⵉⵜ» (lingaedje echleu) => «tachelḥit»
 Li cossoune «ⵅ» (ach-låte) est riscrîte «kh»: ⵅⵉⵣⵣⵓ (raecene, carote) => «khizzo».
 Li dmeye cossoune «ⵡ» (w) est riscrîte «w»: ⵡⴰⵅⵅⴰ => «wakhkha», dacoird.
 Li djermalance est rindowe pa on rdoblaedje del lete, minme si c' est ene dobe lete po rinde on son (ch, kh, rh/gh): ⵓⵛⵛⵏ (tchacal) => «ochchen»; ⵡⴰⵅⵅⴰ => «wakhkha», dacoird.
 Gn a nou halcrosse E metou al fén do mot, minme les dierinnès letes pôrént rprezinter ene naziåle: ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ (bådet) => «aserdon»
 Gn a on «E» ki rprezinte on chwa po marker on ledjir schåyaedje inte deus cossounes, adon k' des ôtes si plakèt a ene l' ôte: ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ (bådet) => «aserdon»

 Ralfabetijhaedje classike francès 
Li ralfabetijhaedje classike francès, c' est ossu li ci k' est rprins å pus sovint so les Cmons d' Wikipedia.
 Li voyale «ⵓ» est riscrîte «ou»: ⴰⵖⵔⵓⵎ (pwin) => aghroum
 Li cossoune «ⵛ» (ch) est riscrîte «ch»: ⵓⵛⵛⵏ (tchacal) => «uccn»
 Li cossoune «ⵅ» (ach-låte) est riscrîte «kh»: ⵅⵉⵣⵣⵓ (raecene, carote) => «khizzo».
 Li dmeye cossoune «ⵡ» (w) est riscrîte «ou»: ⵉⵎⵙⵡⴰⵏ => «Imsouane»; ⵡⴰⵔⵣⴰⵣⴰⵜ (Warzazate) => «Ouarzazate»
 Gn a sovint on halcrosse E metou al fén do mot. C' est todi l' cas si les dierinnès letes pôrént rprezinter ene naziåle e francès: ⵉⵎⵙⵡⴰⵏ => «Imsouane»
 Gn a on «E» ki rprezinte on chwa po marker on ledjir schåyaedje inte deus cossounes, adon k' des ôtes si plakèt a ene l' ôte: ⴰⵙⵔⴷⵓⵏ (bådet) => «Aïn Asserdoune»

 Ralfabetijhaedje dins l' Wikipedia walon 

 eviè l' arabe 
Les cossounes do tifinar (IRCAM) egzistêynut eto e l' arabe, apus ki cwate did zeles:
 «ⵥ» (rinflé Z): il est rindou pa on «ز» (zey) avou troes ponts ژ.
 «ⵕ» (rinflé R): il est rindou pa on «ر» (ra) avou ene faflote padzo ڕ.
 «ⴳⵯ» (rinflé G): il dvént «گٗ» (G classike fafloté) po l' IRCAM et «ڭٗ» (G marokin fafloté) e Wiccionaire walon.

Li djermalance est rindowe pa on chedda: ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ (jjdida) => «جّديدا»; «ⵓⵛⵛⴰⵏ» (ochchan, tchacal) => «وشّان»

E Wiccionaire walon, li resconte di deus cossoune sins chwa (sacwè nén veyåve e l' ortografeye tifinar IRCAM) est markêye pa on soucoun. «ⴰⵖⵔⵓⵎ» (pan) => «اغْروم»

 Difoûtrinnès hårdêyes 
 Sacwants mots amazirs, dedja studyîs dins l' Wiccionaire (leu mwaisse sicrijha est e tifinar)
  Documint do propôzaedje po l' radjoutaedje des tifinars dins unicôde (e francès; on-z î pout vey dins l' documint PDF li cogne des letes tifinar, si vos n' arivez nén a les vey so cisse pådje ci avou l' betchteu da vosse)
 Waibe di l' IRCAM
 Waibe di ralfabetijhaedje

 Pî-notes 

Categoreye:Alfabets
*
Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje
*
*
Categoreye:Raspepyî årtike