Lingaedjes romans

lingaedjes > indo-uropeyin > lingaedjes romans

vignette|352x352px|Lingaedjes romans
Les lingaedjes romans c’ est les lingaedjes k' ont vnou foû do latén.

I provnèt d' l' evolucion do latén e-n on patwès (lomé patwès latén) après l' tcheyaedje di l' Impire Romin Coûtchantrece e 476.

 Mwaissès piceures 
Les mwaisses ponts comons etur ces lingaedjes c' est:
 Piete do sistinme di declinåjhons des nos (i n' a k' e roumin k' i gn a co ene pitite sacwè)
 Les troes djinres do latén classike ni sont pus k' deus (såf e roumin)
 Aparexhaedje des årtikes
 Candjmint do codjowaedje; li futurrece do latén est rovieye, al plaece ene nouve futurrece eyet on condicioneu sont fwaits a pårti d' l' erirece durant di habere

 Rindjmint des lingaedjes romans 
 ibero-roman:
 castiyan, portuguès, galicyin, liyonès
 occitano-catalan:
 catalan, occitan
 italo-roman:
 itålyin, sicilyin, toscan, napolitin,...
 francoprovinçå
 lingaedjes réto-romans:
 roumantche, fôrlan,...
 galo-roman u lingaedje d' oyi:
 francès, walon, picård, galo,...
 iliro-roman:
 dalmate (distindou)
 roumin
 sarde

 Comparåjhons des lingaedjes romans 
On pout comparer les lingaedjes romans sorlon sacwants criteres po ndè fé sacwants grands groupes

 Plurials 
I gn a deus groupes, les cis ki fjhèt les plurials tot radjoutant on s al fén, eyet les cis ki candjèt l' voyale del fén, metans o ey e ki divnèt i oudonbén a ki dvént e.

End a ki pinsèt ki les fômes avou "s" vinèt di l' acuzatif eyet les cenes avou voyale do nominatif; mins des ôtes pinsèt purade ki ça venreut po tos les lingaedjes di l' acuzatif, mins ki po des lingaedjes k' i gn a li "-s" al fén s' a candjî en on son di dmey voyale "-y" et poy divni "-i"; come egzimpe di çoula i mostrèt li prono itålyin "noi" (nozôtes) ki vént bén do latén "nos". 

 Avou voyale: italo-roman, roumin.
 Avou s: ibero-roman, occitan-catalan, galo-roman, réto-roman

 Piete del voyale al fén 
Des lingaedjes k' i gn a on pierdou l' voyale al fén des mots k' i gn aveut e latén; des ôtes l' ont wårdé.
Metans: lupus, luna e latén ki divnèt loup, lune e francès (dins l' vî tins li p' esteut oyou)

 Wårdant les voyales al fén: ispano-roman, italo-roman
 Wårdant l' voyale rén k' pol femrin: occitano-catalan, roumin
 Pierdant l' voyale di fén: galo-roman

 "Plus" 
Li mot eployî po dir "di pus" pout vni do mot latén plus, ou co di magis.

 plus: galo-roman, italo-roman
 magis: ibero-roman, occitano-catalan, roumin

 Sedecim ou Decem et sex 
Li limero saze (16) est fwait pa des lingaedjes k' i gn a sol fôme sijh-dijh, tot come les limeros di 11 a 15; et sol fôme dijh et shijh, tot come les limeros di 17 a 19, pa ds ôtes lingaedjes.

 Sedecim: francès, walon, catala, itålyin, roumin
 Decem-et-sex: portuguès, castiyan

 Habere et tenere 
Les viebes habere eyet tenere ont evolouwé di manire diferinne po sinifyî "tini", "aveur", come aidant viebe ("aveur (fwait)") et co po dire "i gn a".

E walon metans, c' est: tini, aveur, aveur (fwait), aveur (i gn a); dj' ô bén ki ça vént respectivmint di l' evolucion di tenere, habere, habere, eyet co habere.
On mostere çoula tot scrijhant "THHH".

E castiyan c' est: tener, tener, haber (hecho), haber: TTHH.

En itålyin c' est: tenere, avere, aver (fatto), essere (c'è): THHE.

 TTTT: portuguès do Braezi
 TTTH: portuguès, galicyin
 TTHH: castiyan, catalan
 THHH: francès, walon
 THHE: roumin, itålyin - E c' est po essere (itålyin) eyet este'' (roumin)

 Aveur ou esse come aidant viebe 
Des lingaedjes k' i gn a eployèt "aveur" come aidant viebe po tos les codjowaedjes copôzés; dismetant ki des ôtes eployèt eto "esse" avou sacwants viebes, copurade les cis ki dnèt ene idêye di mouvmint ou di divni.

 Tofer "aveur": portuguès, castiyan, roumin, walon,...
 "Aveur" eyet "esse": catalan, francès, itålyin

 Tåvlea comparatif 

 Walon Latén Sarde Sicilyin Itålyin Corsican Castiyan Portugués Galicyin Occitan Catalan Fôrlan Francès Roumin Sarvaryin Perciskin fourmaedje caseus / formaticum casu  furmanciu formaggio / cacio casgiu / furmagliu queso queijo queixo formatge formatge formadi fromage caş formagi quemaggío tchanter cantare cantai  cantari cantare cantà cantar cantar cantar cantar cantar cjantâ chanter cânta chantari cantar gade capra craba  crapa capra capra cabra cabra cabra cabra cabra cjavre chèvre capră chavra cavèra clé clave crai  chiavi (ciavi) chiave chjave llave chave chave clau clau clâf clé cheie javi clavè eglijhe (gléjhe) ecclesia / basilica crèsia  chiesa chiesa chjesa iglesia igreja igrexa glèisa església glesie église biserică iclisa esglezía ospitå hospitalis spidali  spidali ospedale ospidale hospital hospital hospital espitau hospital ospedâl hôpital spital hospitali úspital linwe lingua lingua  lingua lingua lingua lengua lingua lingua lenga llengua lenghe langue limbă linga llengua plaece platea prazza  chiazza piazza piazza plaza praça praza plaça plaça place place piaţă plasa plazza pont pons ponti  ponti ponte ponte puente ponte ponte pònt pont puint pont punte ponti punte nute / niût nocte notti notti notte notte noche noite noite nuèit / nuèch nit gnot nuit noapte noti notze

Categoreye:Lingaedjes