Årdene

L' Årdene, c' est on payis d' tienes d' edjåjhe rascovrous d' grand bwès, ki sont les rmanants d' on platea di viyès montinnes discôpé e bråmint d' parfondès valêyes.
vignette|Payizaedje del Croes-Scaye.

 Eplaeçmint 
L' Årdene si stind so tote li pårteye nonnrece del Walonreye (sol droete erive di Mouze), sol Grande Dutcheye do Lussimbork et des bokets el France (dipårtumint des Årdenes) eyet el Almagne (wice ki l' platea est lomé Efel).

 Discrijhaedje 
Ses pus hôtès tienes sont djusse dizo les 700 metes hôt.

Si terén est foirt pôve e pire al tchåsse. On dit todi: 
Tere d' edjåjhe n' est nén d' cråxhe."

Li soubasmint d' l' Årdene, c' est tote rotche. Insidon, c' est l' plaece di Beldjike la k' gn a l' pus gros rshoflaedje di radon.

Avou ça ki si aireur est deure. Adon, i n' fwait nén åjhey po les plantes î crexhe, et les såvadjès biesses î viker. C' est parey po l' agricoûteure, l' aclevaedje et les djins.

 Istwere 
Disk' å cmince do 20inme sieke, les djins estént estént sovint pôves et avént des rujhes po bén magnî. On l' ritrove dins des spots sor zels:Årdinwès, magneu d' crompires, magneu d' coirbås !
Årdinwès / Panse ås poes / Magneu d' boleye / Raletcheu d' coyî Avou l' accint coinrece di Vencîmont: Ârdinwès / Panse as pwès / Mougneû d' boulîye / Ralètcheû d' kîye (Jany Paquay)

Al fén del deujhinme guere daegnrece i gn a-st avou ene grande batreye, l' Ofinsive da Von Rundstedt åtoû di Bastogne.

 Economeye 
L' aclevaedje des tchvås årdinwès esteut rlomés disk' a l' arivêye des tracteurs (mitan do 20inme sieke). I fourît esportés el Suwede avou bråmint d' aweure.

Divant li scole oblidjeye (1920), gn aveut eto des tropeas d' bedot, avou ene ene raece a pårt, li Moton årdinwès.

Les coûteures sont purade destinêyes a l' aclevaedje (bovrins Bleus Blancs Walons) et a l' amonucion do manaedje (crompires).

Les fagneusès plaeces ont stî rplantêyes di sapéns totavå, a prti del kimince do 20inme sieke. Mins e 21inme sieke, a cåze do reschandi

Dispu l' atacmint do 20inme sieke, ça a divnou ene contrêye foirt touristike. C' est eto on payis d' tchesse å gros djibî, ki fwait viker les otels a l' erî-såjhon.

 Diyalectolodjeye 
Tote l' Årdene romande djåze walon. 

Gn a bråmint d' adire inte les accints do walon del Hôte Årdene eyet les cis del Basse Årdene.

Li prono sudjet des cåzants («nos» sol restant del Walonreye), ciddé, so ene grande sitindêye (a pårt tot al Bijhe), c' est «dji».dji voerans bén
dji nos porminans voltî a l' anuti. 

Li trait si porshût dins les lingaedjes d' oyi vijhéns (gåmès, tchampnwès, et disk' å Coûtchant del France. On l' ôt co e francès coinrece dins des tchansons d' marén.

 Dins les belès-letes e walon 
On pout lére on discrijhaedje powetike di l' Årdene dins l' live da Joseph Mignolet: Lèyon Degrelle, on fré. Ele finixh insi :…l' Årdene, c' est ene tere admiråve pol pormineu, ene tere ki dene ås djins d' nos veyes les trezôrs di ses aiwes et d' ses bwès; c' est ossu ene tere ki fwait d' ses efants des tiestous, des coraedjeus, des foirts, ki rén n' fwait rescouler.p. 14

Adonpwis, i cite Marcel Launay, avou s' rimea «Po-z esse on payizan…».

Li tinme des bwès d' Årdene est diswalpé dins les lives da Lucien Mahin «Ene båke so les bwès d' l' Årdene».

 Alére 
 Giovanni Hoyois L'Ardenne et l'Ardennais.


 (tecses so l' Årdene)

 Sourdant 

Ardene
Ardene
*