Aplacaedje (linwince)

L' aplacaedje (on dit eto: acolaedje), el linwince, c' est l' metaedje eshonne di deus u sacwants mots, onk dirî l' ôte, et k' ça dvént èn ôte mot, lomé mot d' aplacaedje, u pus spepieuzmint : sustantivire, vierbire, advierbire, addjectivire, evnd. 

Les bokets polèt esse bén veyåves, sins loyeures (biesse ås tetes) u  avou des loyeures (Sint-Houbert, gorea-moxhon, ratind-tot). Padecô, les deus mots sont pår acmaxhî dins l' novea mot (tinroxh, coirzenoxh, Spetin).

L' aplacaedje tîxhon, c' est cwand les mots-bokets si metèt a li cou å hôt, eneviè çou k' on ratindeut.

On djåze di spotchî aplacaedje cwand l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deujhinme mot.

L' etroclaedje, c' est ene sôre d' aplacaedje, mins avou tos des ptits mots, pronos u årtikes, lomés "etroclåves".

L' atroclaedje di l' årtike, c' est eto ene sôre d' aplacaedje inte l' årtike eyet l' no ki shût.

 Aplacaedje di deus nos 
 sustantivire
Les deus nos sont lomés li disterminant eyet li disterminé.
 Al môde latene  
 li disterminant est shuvou direk do disterminé (mins gn a kécfeye ene divancete da ki n' si dit nén):
Li sårt Djîle (sårt da Djîle), Li Vå-Sinte-Ane. 
 li disterminant est shuvou do disterminé avou inte di zels, les dvancetes "di", "des" (sins loyeures):
a des håyes, gåteu d' manaedje.
 aplacaedje avou les divancetes "al" "ås" (sins loyeures): 
oujhea ås poyes, biesse ås tetes
 aplacaedje avou l' divancete "so" (avou des loyeures): 
Han-so-Mouze
 aplacaedje avou l' divancete "d(i)lé" (avou des loyeures): :Vå-dlé-Rozire.

 Al môde tîxhone 
Li disterminé est shuvou do disterminant: 
 aplaké sins loyeures :
tchecawe (cawe di tchet), Nåbrissåt (sårt da Åbri), Virwinvå.
Dins cisse cåze la, les halcrossès cossounes å coron tchaiynut 
tchecawe (tchet-cawe)
Gn è pout eto aveur des candjmint ortografike di cossoune :
ricandjaedje S -> SS: Nåbrissåt.
 aplaké avou des loyeures :
gorea-moxhon (moxhon å gorea), pî-sinte, pî-stok 

 Aplacaedje d' on viebe et s' coplemint 
Li no est l' droet coplemint do viebe. Li viebe est codjowé å rwaitant di l' indicatif prezintrece.
 viebe + no 
 sins årtike, avou loyeure 
Les troes cwårts do tins, l' aplacaedje si fwait sins årtike et avou ene loyeure (tcherpinte <viebe al 3inme djin>-<loyeure>-<obdjet do viebe>).

Å pus sovint, li sustantif est singulî : gåte-manaedje, tribole-manaedje, rimowe-manaedje, sere-tiesse, tchît-vier, trait-feu, creve-fwin, trinne-savate, catche-mizere, pice-nez, pice-tresse, atrape-nigåd, , shût-cou, casse-gueuye, passe-tins, tchesse-tchén, tchesse-clå, tchåsse-pî, côpe-goidje, côpe-vere (côpe-veule), côpe-papî

Mins, pacô, li sinse dimandreut on sustantif pluriyal : amanite towe-moxhes, gobe-moxhes, atrape-moxhes, guigne-djins, spågne-måyes, broye-djaeyes, croke-noejhes. Ça towe, ça gobe ou ça atrape les moxhes; ça guigne les djins; ça spågne les måyes, ça broye les djaeyes, ça croke les noejhes. Portant, on les scrît pus voltî å singulî, ki rprezinte adon on pluriyal trocrece: amanite towe-moxhe, gobe-moxhe, atrape-moxhe, guigne-djin, spågne-måye, broye-djaeye, croke-noejhe.<ref>E francès, c' esteut "amanite tue-mouche" (nén candjåve); dispu 1990, li mot on S pol pluriyal (une amanites tue-mouche; des amanites tue-mouches), çou ki shonne foû scwere, si on prind l' lodjike (1 amanite ni touwreut k' 1 moxhe).</small> </ref>

Po les sfwaits mots ki piçurèt des djins, li djinre est todi omrin et femrin sorlon k' i s' rapoitrtèt a èn ome ou a ene feme. Come d' efet, li viebe codjowé ni mostere måy li djinre e walon; eyet l' coplemint do viebe ni mostere måy li djinre do sudjet do viebe. On valet, c' est on xhale-trô, on speye-manaedje; ene båshele, c' est ene xhale-trô.

C' est des mots ki n' candjèt nén d' cogne nerén avou l' nombe: ces deus la, c' est des xhale-trô.Pablo Sarachaga, so èn emile do 9 di nôvimbe 2016.

 avou èn årtike 
Dins sacwants cas, l' årtike dimeure : hait-l'-ovraedje

L' årtike pout aveur ridé (l => n) : rabat-l'-air => rabanair

I pout gn awè ene divancete inte les deus : spite-a-l'-ouy, creve-di-fwin

 mots etroclés 
Les mots, d' on vî uzaedje, polèt esse etroclés, copurade dins les nos d' plaeces : Hourtubijhe (ki hourtêye li bijhe); Brijhcô (la k' on s' brijhreut bén s' cô), Crevcour (la k' gn a yeu ene sipoûle ki creve li cour).

Avou on codjowa disrîlé : rabadjoye (po rabate-djoye), crodjambot, crocmitinne

Dins des calcaedjes : micsope (po maxhe-sope)

 viebe et prono 
Ci prono la est sovint li nén definixhant prono "tot"
 ratind-tot, raploût-tot, bouxhe-tot-djus, broye-tot, mele-tot

Padecô, gn a ene divancete inte les deux : 
 pinse-a-mi, boute-po-rén

 viebe et adviebe 
 sint-bon, passe-vite, varade, vavite

 Aplacaedje d' on no et d' èn addjectif 
 Al môde latene: li no est shuvou di l' addjectif: cist emantchaedje la n' est nén sovint rsintou come on mot a pårt: martchî noer, årmêye blanke, Estats Unis.
 Al môde tîxhone: l' addjectif est shuvou do no: såvadje åwe, blanke kixhåde, tinroxh (tinre oxh), Moite Han (Moirtuhan).

 Aplacaedje di deus adviebes 
cobén, motoit.
 Aplacaedje di troes mots u dpus 
 Po fé des adviebes: padecô, dismetant, tevozè, tenoncô, coirzenoxh . Les mots-bokets ni sont pus ricnoxhåves (pa des côps, di ci minme temps, téle feye-z est, tot en on côp, e coir et-z en oxh).

 Voyale di raloyaedje des mots d' aplacaedje modienes 
Po les sfwaits mots ki sont raloyîs e francès pal voyale "O" (belgo-marocain, islamogauchiste), on a mia di mete on "I", come dins des pus vîs mots «borguimwaisse» u «ôrimiele».

Egzimpes: islamigåtchisse

 Pluriyal des mots d' aplacaedje 
 viebe-obdjet (eg: pîce-crosse, hape-tchå, atrape-moxhes,...): todi invariåve, e djinre come e nombe. Li viebe al 3inme djin singulî prezintrece, eyet l' obdjet å singulî ou å pluriyal sorlon ki l' accion poite normålmint so onk ou sacwants.
 addjectif-sustantif (eg: bea-parint, pouri-talon,...): les deus bokets s' acoirdèt e nombe (bele-feye => belès-feyes)
 sustantif-sustantif (eg: mot-brut, cir-waxhea, cofe-fôrt, cou-coviete, cwåte-vuwe,...): tchaeke mot a pårt; li pluriyal est dné sol Wiccionaire.


 Mots d' aplacaedje walons dedja studyîs e Wiccionaire
 Mots d' aplacaedje walons viebe et coplemint dedja studyîs e Wiccionaire
 Mots d' aplacaedje di tos les lingaedjes dedja studyîs e Wiccionaire

 Sourdants 

Categoreye:Linwince
Categoreye:Lingaedje walon