Esse

De esse (Fraxinus)  1995 : Sunset Western Garden Book, p. 606–607 is e geslacht van de bedektzoadign uut de famielje van d' olyfboomachtign. 't Geslacht omvat 45–65 sôortn van geweunlik gemiddelde toe grôote boomn, mêest wientrekoal oewêl datr e poar subtroopiesche sôortn oltydgroene zyn. 't Geslacht is wyd en zyd verspreid oovre e grôot stik van van Europa, Oazje en Noord-Amerika  Kew World Checklist of Selected Plant FamiliesAltervista Flora Italiana, Frassino, Fraxinus Flora of China v 15 p 273, 衿属 qin shu, Fraxinus Linnaeus, Sp. Pl. 2: 1057. 1753.  Philips, Roger 1979 : Trees of North America and Europe: A Guide to Field Identification, Revised and Updated. New York: Random House. ISBN 0-394-50259-0 US Department of Agriculture Plants Profile, genus Fraxinus. De volksnoame glykt ip die in 't Iengels, in 't Neerlans of in 't Duuts, en de weetnschapplikke noame is uut 't Latyn. Ze willn ollemalle zeggn "lanse"  Mallory J.P.; Douglas Q. Adams (ed.) 1997 : Encyclopedia of Indo-European culture, Taylor & Francis ISBN 978-1-884964-98-5, p. 32. 

De bloarn zyn teegnoovrestoande, zeldn in kransn van drie, en mêest soamngesteld, ienklevoedig by e poar sôortn. De zoadn, somtyds "vliegrtjes" of "illekoptrtjes"   genoamd, zyn weetnschapplik e type vruchte da ze samara êetn. De mêeste esse-sôortn zyn êenuuzig, z' ên dus de mannlikke of de vrowlikke blommn ip verschillnde plantn stoan Monoecious and dioecious plants (TheYardandGarden). O ze gekwikt zyn vo sierboom en de twêe geslachtn zyn ter platse, kutr e serjeus strôojslprobleem zyn mêt undre zoad.

E poar sôortn
 Ôostlik Nôord-Amerika
 Fraxinus americana L. – Witte esse
 Fraxinus caroliniana Mill. – Carolina-esse
 Fraxinus nigra Marshall – Zwarte esse
 Fraxinus pennsylvanica Marshall Groene esse
 Fraxinus profunda (Bush) Bush – Pumpkin-esse
 Fraxinus quadrangulata Michx. – Blowe esse

 Westlik en zuudwestlik Nôord-Amerika 
 Fraxinus anomala Torr. ex S.Watson – Ienklebloadige esse
 Fraxinus berlandieriana DC. – Meksikoansche esse
 Fraxinus cuspidata Torr. – Wêlrieknde esse
 Fraxinus dipetala Hook. & Arn. – Kalifonië-esse
 Fraxinus dubia
 Fraxinus gooddingii  – Goodding-esse
 Fraxinus greggii A.Gray – Gregg-esse
 Fraxinus latifolia Benth. – Oregon-esse
 Fraxinus lowellii – Lowell-esse
 Fraxinus papillosa Lingelsh. – Chihuahua-esse
 Fraxinus purpusii
 Fraxinus rufescens
 Fraxinus texensis (A.Gray) Sarg. – Teksas-esse
 Fraxinus uhdei (Wenz.) Lingelsh. – Troopiesche esse
 Fraxinus velutina Torr. – Arizona-esse

 Westlikke Palaearctis (Europa, Nôord-Afrika en westlik Oazje)
 Fraxinus angustifolia Vahl – Smolbloadige esse
 Fraxinus angustifolia subsp. oxycarpa  – Kaukaziesche esse
 Fraxinus angustifolia subsp. syriaca ; Syriesche esse
 Fraxinus dimorpha
 Fraxinus excelsior L. – Geweune esse
 Fraxinus holotricha Koehne
 Fraxinus ornus L. – Bloejnde esse
 Fraxinus pallisiae Wilmott – Pallis-esse

 Ôostlikke Palaearctis (Centroal Oazje en ôostlik Oazje)
 Fraxinus apertisquamifera
 Fraxinus baroniana
 Fraxinus bungeana DC. – Bunge-esse
 Fraxinus chinensis Roxb. – Koreoansche esse
 Fraxinus chiisanensis
 Fraxinus floribunda Wall. – Himalaja-esse
 Fraxinus griffithii C.B.Clarke – Griffith-esse
 Fraxinus hubeiensis Ch'u & Shang & Su – Hubei-esse
 Fraxinus japonica  – Japansche esse
 Fraxinus lanuginosa
 Fraxinus longicuspis
 Fraxinus malacophylla
 Fraxinus mandschurica Rupr. – Mandchurië-esse
 Fraxinus mariesii  – Maries' Ash
 Fraxinus micrantha Lingelsh.
 Fraxinus paxiana Lingelsh.
 Fraxinus platypoda
 Fraxinus raibocarpa Regel
 Fraxinus sieboldiana Blume – Siebold-esse
 Fraxinus sogdiana Bge
 Fraxinus spaethiana Lingelsh. – Späth-esse
 Fraxinus trifoliata
 Fraxinus xanthoxyloides (G.Don) Wall. ex DC. – Afghan Ash Species Records of Fraxinus (Germplasm Resources Information Network, United States Department of Agriculture Fraxinus L. (ITIS Standard Reports), Integrated Taxonomic Information System

Ekologie
De esse is e voedslplante vo de larvn van sommigte schubvleuglign-sôortn (vlienders en mottn).

Bedreigiengn
De smaragdgroene essebôordr (Agrilus planipennis) is e oetbôornde keevre per oengeluk binngebrocht in Noord-Amerika uut ôostlik Oazje mê oetn verpakkiengsmatrjoal in de loate joarn 1980 en de vroege joarn 1990. 't Insekte ê tientalln miljoenn boomn doen ofstervn in 15 stoatn in de Verênigde Stoatn en anliggnd Ontario in Canada. 't Bedreigt oengevêer 7 biljoen boomn in Nôord-Amerika. Oendrezoek wordt gedoan vo te weetn of drie inêemsche wespn uut Oazje nateurlikke roofbêestn zyn vo den essebôordr en kunn gebruukt wordn lik bioloogiesche bestrydienge vo 't beperkn van de essebôordr-populoasjes in de Verênigde Stoatn. De bevolkienge is verwittigd datr gin oenofgewerkte oet-produktn lik brandoet meugn vervoerd wordn, vo de ploage nie te doen verergern   Don't Move Firewood.

De geweune esse (Fraxinus excelsior), kut angetast wordn deur de schimmle Hymenoscyphus pseudoalbidus, die esse-ofstervn verôorzakt Kowalski T.  2006 Chalara fraxinea sp. nov. associated with dieback of ash (Fraxinus excelsior) in Poland, Forest Pathology, 36(4), 264-270 vor e grôot antal boomn sins 't middn van de joarn 1990, in 't byzoendre in ôostlik en nôordlik Europa  Halmschlager E. & T. Kiri 2008 : First report of the ash dieback pathogen Chalara fraxinea on Fraxinus excelsior in Austria, University of Natural Resources and Applied Life Sciences. Ogris N., T. Hauptman & D. Jurc 2009 : Chalara fraxinea causing common ash dieback newly reported in Slovenia, Slovenian Forestry Institute.. De ziekte êt oengevêer 90% van d' essn in Denemarkn getroffn  'Ash dieback' fungus Chalara fraxinea in UK countryside, BBC.  Ip 't ende van oktoobre 2012 in Grôot-Brittannië meldde 't Food and Environment Research Agency (Fera) da 't essn-ofstervn gevoenn wierd in ryp busland Suffolk, vroegre gevolln woarn dr gewist ip joenge boomn die ingevoerd woarn uut Europa.

Gebruuk
D' esse is 'n ard-oet en 't is ard, dichte (670 kg/m³ vo  Fraxinus americana, White Ash, Niche Timbers en oogre by  710 kg/m³ vo Fraxinus excelsior Ash, Niche Timbers), toaj en styf sterk mo plôojboar, veele gebruukt vo 't moakn van boogn, andvoatn, honkbalknuppls, hurley-stokkn en andre diengn die ooge sterkte en vêerkracht vroagn.

't Wordt ook dikkers gebruukt vor elektriesche gitoarn te bown, en mindre algemêen vor akoestiesche gitoarn, gekend vo de kloare tôone en deurzoame kwaliteit.  Sommigte Fender-stratocasters en telecasters (bepoalde elektriesche gitoarn) zyn van esse gemakt, lik 'n alternatief vo de doenkrdr klienkndn elze. Ze wordn ook gebruukt vor oendredêeln van drum-stelln. Timmerwerk vo binnuus is 'n andr algemêen gebruuk zowêl vo de witte lik vo de geweune esse.  Esse-fineer wordt veele gebruukt vo kantôormeubls. Buutnuus is esse nie geweldig geschikt omda 't kern-oet nie deurzoam is ot de groend rakt ; tonne  goat nie langre mee of vuuf joar.

Oetbewerkrs woardeern in 't algemêen 't oet vo de schôonte by d' ofwerkienge. Ook mê machienn is 't oet goed te verwerkn, en gemakklik mê naagls, schroevn en kolle . Esse wierd oovrol gebruukt vo de strukturêele elementn in karrn deur de karrebowers. Vroegre autos addn geroamtn die woarn bedoeld lik dêel van 't ipangiengssystêem vo 't bown te verêenvoedign. De Morgan Motor Company uut Grôot Brittanje makt nog altyd sportwoagns mê geroamtn die uut esse bestoan. 't Wierd ook algemêen gebruukt deur d' êeste bowers van vliegers.

't Brandt gemakklik, doarom is 't gebruukt vo viern en barbekjoes t' oentsteekn, en 't is bruukboar vo vier t' oendroedn, oewêl dat mor e moatige warmte vôortbriengt. De twêe meest ekonomiesch belangryke sôortn vor oetproduuksje zyn de witte esse in ôostlik Nôord-Amerika, en de geweune esse in Europa. De groene esse (Fraxinus pennsylvanica) wordt veele geplant lik stroatboom in de Verênigde Stoatn. De binne-schusse van de blowe esse  (Fraxinus quadrangulata) is gebruukt gewist lik bronne vor e blowe kleurstoffe.

De essebloarn wordn geetn deur koejn, geitn en keuns. O z' ofgesneen zyn in den êrfst kunn de takkn e weirdevul supplement zyn vo 't vêe.

Kulturêele trekkn
In de Grieksche  mythologie, woarn de meliae nymfn van d' esse, verzeekrs specifiek vo de bluujnde esse (Fraxinus ornus), lik ofda de dryoadn nymfn woarn vo d' êeke. Ze verschynn in de Theogonie van Hesiodos.

De esse gifd e suukrachtige stoffe of, die gegist de Nôorsche Toovredrank vo dichtrs 't inspireern zoe gewist zyn  Dumont Darl J.  1992 : The Ash Tree In Indo-European Culture, Mankind Quarterly, 32/4, p. 323–336.

In de Nôorsche mythologie was Yggdrasill dikkers geziene lik e reuze-esse. Veele gelêerdn zyntr nu oovre êens datr in 't verleen e misse gebeurd êt in den uutleg  van d' oede geschriftn, en da de boom verzeekrs de geweune venynboom was (Taxus baccata). Die vergissienge zoe verôorzakt zyn in 'n andre noame in 't Oed-Nôors, naamlik  barraskr [noald-esse] Faulkes, Anthony. Prologue and Gylfagining (2005). Boovndien schryvn oede bronn, woaroendre de Eddas, oovre e "vetgrønster vida" tgêen wil zeggn  "altydgroene boom". 'n Esse is wientrekoal, terwyl da venynboomn undre noaldn oedn. Den êeste vint, Ask, zoe gemakt gewist zyn uut d' esse.

Elders in Europa wierdr gezeid da slangn zoen ofgestôotn zyn deur essebloarn of deur e circle getêeknd mê 'n essetak. Vôgns d' Iersche floklôore zoe de schowte van esseboomn schoadlik zyn vo de landbowtêeltn. In Cheshire wierdr gezeid da d' esse kost gebruukt wordn vo t' geneezn van vrattn en van d' Ienglsche ziekte (rachitis). In Sussex woarn d' essn bekend lik Wêewe-Moakrs omda de grôote takkn dikkers oenverwachs zoen ofbreekn.

Eksterne koppliengn
 Missouri Botanical Garden, gardening help, Fraxinus americana
 Cofrin  Center for Biodiversity Herbarium, University of Wisconsin, Trees of Wisconsin, Fraxinus comparison chart
 Lady Bird Johnson Wildflower Center, University of Texas, Fraxinus americana L. White ash
 Plants for a Future, Fraxinus excelsior Ash, European ash, Common Ash

Verwyziengn
<references>

Categorie:Olyfachtige