Primoatn

De primoatn (Primates) vormn een orde van de zoogbêestn, met al de halfoapn en oapn (woaroender de mens). De weetnschappelyke noame "Primates" wil zeggn "êeste".

D'orde van de primoatn is oentstoan uut vôorouders die leefdn in de boomn van tropische busschn. De mêeste sôortn  zyn gedêeltelyke boombeweuners. Sommigte primoatn leevn primair ip de groend in plekke van in boomn, moar al de sôortn èn wel anpassiengn die 't meugelyk moakn vor in boomn te klemmn. 

Bewegiengstekniekn die gebruukt wordn zyn o.a. spriengn van boom toet boom, loopn ip twêe of vier ledemoatn, wandeln ip kneukels en zwoain an takkn van boomn. Primoatn èn grôte heirsens vergeleekn met andere zoogbêestn. De mêeste sôortn en e duum die opponeerboar is. Da wil zeggn dan ze met de punt van den duum de puntn van d' andere viengers van dezelstn hand kunn anroakn. Vele èn ook e grypsteirt woarmee dan ze vôorwerpn kunn vaste pakkn. 
 Sôortn 

 Halfoapn 
Halfoapn zyn klêene boombeweuners die mêestal 's nachts actief zyn. De primitiefste sôortn trekkn styf ip insectneters. Halfoapn zyn e relatief primitieve, nie gespecialiseerde groep zoogbêestn, woarvan dan de primoatn under vertakt èn in e vroeg stadium van evoluusje.

 Oapn 
D'oapn zyn dagbêestn die over 't algemêen e vlakker, expressiever oanzichte èn of halfoapn en beter oentwikkelde heirsens. Juste lyk halfoapn loopn z' ip vier voetn. 

 Mensoapn 
De noame mensoap wordt gebruukt vo primoatn die gekenmerkt wordn deur een hoge intelligensje en 't oentbreekn van e steirt, lyk de gibbongs, orang-oetangs, gorilla's, bonobo's, chimpansees en ook de mens.

Menschn wordn gekenmerkt deur 't gebruuk van toale en de capaciteit vo 't milieu te manipuleern. De structeure van under bekkn is angepast an under rechte houdienge.

Met uutzoenderienge van de mens, die ieder continent beweunt, leevn de mêeste primoatn in de tropische of subtropische regio's van Nôord-, Middn- en Zuud-Amerika, Afrika en Azië.

 Taxonomie 
 Orde Primates (primoatn)
 Suborde Strepsirrhini (halfoapn)
 Infraorde Lemuriformes 
 Superfamilie Cheirogaleoidea 
 Superfamilie Lemuroidea
 Familie Cheirogaleidae: dwergmaki's (34 sôortn)
 Familie Daubentoniidae: viengerbêestn (êen sôorte)
 Familie Lemuridae: maki's (21 sôortn)
 Familie Lepilemuridae: wezelmaki's (26 sôortn)
 Familie Indriidae: indriachtign (19 sôortn)
 Infraorde: Lorisiformes 
 Superfamilie Lorisoidea
 Familie Lorisidae: loriachtign (14 sôortn)
 Familie Galagidae: galago's (19 sôortn)
 Suborde Haplorhini (oapn en spookbêestn)
 Infraorde Tarsiiformes
 Familie Tarsiidae: spookbêestjes (11 sôortn)
 Infraorde Simiiformes
 Parvorde Platyrrhini: brêedneusoapn
 Familie Callitrichidae: klauwaptjes (42 sôortn)
 Familie Cebidae: Kapucynoapn, dutsekopaptjes en klauwaptjes (14 sôortn)
 Familie Aotidae: nachtaptjes (11 sôortn)
 Familie Pitheciidae: Sakiachtign (43 sôortn)
 Familie Atelidae: grypsteirtoapn (29 sôortn)
 Parvorde Catarrhini: smalneusoapn
 Superfamilie Cercopithecoidea
 Familie Cercopithecidae:  oapn van den oude weireld (138 sôortn)
 Superfamilie Hominoidea: mensoapn
 Familie Hylobatidae: gibbongs  (17 sôortn)
 Familie Hominidae: mensachtign (7 sôortn)
 Kykt ook noa 
Evoluusje van de mens