Wilge

Wilgn of wulgn (latyn : Salix) zyn loofboomn of struukn uut e geslacht van de wilgachtign. Dr bestoan roend de 400 sôortn Mabberley, D.J. 1997 : The Plant Book, Cambridge University Press, Cambridge.. Die mêesta wientrkoale plantn wordn mêest gevoenn ip natte plekkn in t Nôordlik Oafroend in streekn mêt e gemoatigd of koed kliemoat. Sommigte wilgn  (in 't byzoendre arktiesche en alpiene sôortn) gruujn lêege by de groend of zyn kruupnde struukn; byvôorbeeld wordt de kruudachtige wilge  (Salix herbacea)  zeldn oogre of 6 cm, oewêl datn êm wyd uutsprid oovre de groend.

Beschryvienge
De wilgn ên allemalle oovrevloedig woatrachtig schusse-sop, da veele saliesiel-zeur bevat; 't oet is zochte, geweunlik plôojboar, toaj; de takkn zyn dinne, en grôot, veezlachtig; de workls moakn stolôonn. De workls zyn ipmerklik vor undre toajigeid, grotte, en leevnskracht, en workls oentstoan gemakklik uut de boovngroensche dêeln van de plante.

De bloarn zyn typiesch lankwerpig, mo ze kunn ook roend of ovoal zyn, dikkers mê gezoagde bôordn. De mêeste sôortn zyn bladvollig, oaf-oltydgroene wilgn; ardte blienknde bloarn zyn zeldzoam, byvôorbeeld Salix micans en S. australior in 't ôostlik Middellansch-zêegebied. Al de knoppn stoan lateroal; dr wordt absoluut nôojt 'n endknop gevormd. De knoppn zyn bedekt met 'n ienkle schubbe. Geweunlik is de knopschubbe soamngesmolkn in e sôorte kaptje, mo by sommigte sôortn ist drboovn gevoedn en de bôordn oovrelappn mekoar  George W. Argus : The Genus Salix (Salicaceae) in the Southeastern United States, Systematic Botany Monographs, volume 9.. De bloarn zyn ienklvoedig, mê pluumevormige nervn, en typiesch lankwerpig. Geweunlik zyn ze gezoagd, ofgeroend an de voet, puntig of piekig. De bladstêeln zyn kort, de steunbladjes dikkers styf ipvollnd, glyknd ip klêene roende bladjes, en ze bluuvn dikkersn den êft van de zoomre bestoan. Ip sommigte sôortn pertanks, zyn ze klêene, oenipvollnd, en volln ze zêere of. Vôgnst kleur istr e grôote varjoasje van groen, goande van gilwachtig toe blowachtig.

De wilgn zyn twêe-uuzig, mê mannlikke en vrowlikke blommn, die de vorm ên van "katjes", ip verschillnde plantn; de katjes verschynn vroeg in de lente, dikkers vôo de bloarn, of ot de niewe bloarn uutbreekn. De mannelikke blommn ên gin kêk of krôone; ze bestoan allêenemo uut meeldroadn, varjeernd in antal van 2 toe 10, vergezeld van e nektar-kliere en gezet ip de voet van e schubbe ip d' asse van 'n ofangnde bloejwyze die katje gêetn wordt. Die schubbe is vierkantig, uut êen stik, en styf oarig. De meeldroadn zyn rôozig in de knop, mo ze wordn purpre achtr da de blomme oopngoat; ze zyn twêe-okkig en d' okkn goan oopn in de lankte. D' êlmdroadn zyn droadvormig, geweunlik blêek bruun, en dikkers kletse. De vrowwelikke blommn zyn ook zoendre kêk of krôone, en bestoan uut e simpl vruchtbegunsl (ovarium) vergezeld van e platte nektar-kliere die ingeplant is ip de voet van e schubbe die ook oenstoan is ip d' asse van e katje. 't Vruchtbegunsl êt êen okksje, de stemple (stigma) is twêe-lobbig, en de zoadknoppn (ovulum) zyn mê veele.

Kwêek
Bykans aal de wilgn schietn styf gemakklik workl uut stekkn of woa datr gebrookn takkn ip de groend liggn. E  poar uutzoendriengn zyn oendr andre de woatre-wilge  (Salix caprea) en de perzikbloadige wilge (Salix amygdaloides). A befoamd vôorbeeld van de gruuj uut stekkn ê te moakn mê de dichtre Alexander Pope, die e twyge vroeg uut e paksje da mê twygn geboenn was en dat uut Spajje verzoenn was no Henrietta Howard, Groavinne van Suffolk. Die twyge wierd geplant en dej 't goed, en de legende zegt da al de treurwilgn van Iengland vôortgekommn zyn uut die êene twyge  Leland, John 2005 : Aliens in the Backyard: Plant and Animal Imports into America, p. 70. Univ of South Carolina Press. At Google Books. Retrieved 11 August 2013. Laird, Mark 1999 : The Flowering of the Landscape Garden: English Pleasure Grounds, 1720-1800, p. 403. University of Pennsylvania Press At Google Books. Retrieved 11 August 2013.. Wilgn wordn dikkers geplant lanst de bôordn van woatreloopn omda 't vlechtwrk van workels den oevre beschermt teegn de werkienge van 't woatre. Dikkers zyn de workels veele langre of de stam die druut gruujt. 

Wilgesôortn zyn dikkers oenderlienk vruchtboar, en dr kommn veele kruusiengn vôorn, zowê nateurlikke of gekwikte. E welbekende siervorm is de treurwilge (Salix × sepulcralis), die e kruusienge is van de Peekieng-wilge (Salix babylonica) uut Sjiena en de witte wilge (Salix alba) uut Europa.

De kruusienge 'Boydii' êt de Prys van Ovniers-verdienste (Award of Garden Merit) gewoenn van de Keunienklikke Ovniers-Verêenigienge (Royal Horticultural Society)  RHS Plant Selector - Salix 'Boydii' 2013.

Ekologie
Wilgn wordn gebruukt vo voedslplante deur de larvn van sommigtee schubvleuglign, lik de rowmantle (Nymphalis antiopa)  Mourning Cloak. Study of Northern Virginia Ecology, Fairfax County Public Schools. Miern uut de bosmiere-groep (Formica rufa), zyn veele te vienn ip wilgn die deur bladluuzn beweund zyn, vo bladluuzesuukr te goan ôogstn, lik ofdat ook de wespn somtyds doen.

E klêen antal sôortn wilgn wierdn veele geplant in Australië, naamlik vor eeroozje te bestrynn lanst de woatrloopn. Nu wordn ze bekeekn lik oovrweldignd oenkruud, en veele woatrbehêerdrs doen ze weg en vervangn ze deur inlandsche boomn  Cremer Kurt W. 2003 : Introduced willows can become invasive pests in Australia..

Wilgeworkls spreidn undre verre uut en zyn styf agressief vo woatre te vienn; vo die reedn kunn z' e probleem vormn o ze geplant zyn in weunwykn, woada de workls berucht zyn vo drèènieriengsbuuzn, trotwaarpitjes en riejooln te verstoppn, in 't byzoendre o ze gemakt zyn van beton of keramiek. Buuzn van plastiek lêkkn mindre aan de verbiendiengn en zyn doarom mindre gevoelig vo probleemn mê wilge-workls.

Ziektn en ploagn
Wilge-sôortn zyn gastêere vo mêer of 'n oenderdtal bladluuze-sôortn, die beôorn toe Chaitophorus en andre geslachtn  Blackman, R. L.;  Eastop, V.F. 1994 : Aphids on the World's Trees, CABI, ISBN 9780851988771], die grôote koloonjes vormn vor undre te voedn ip plantn-sop, in 't byzoendre an den oendrkant van de bloarn  Alford, David V. 2012 : Pests of Ornamental Trees, Shrubs and Flowers, 78 p.. Roestschimmels, verôorzakt deur schimmels van 't geslacht Melampsora, zyn gekend vo schoade toe te briengn an de wilgebloarn, woaby da z' undre bedekkn mê oranje pleksjes  Kenaley, Shawn C. 2010 : Leaf Rust..

Gebruuk
Geneeskunde
De bloarn en de schusse van de wilge zyn vermeld gewist in oede geschriftn uut Assyrje, Suumêr e Egypte James Breasted (English translation) : The Edwin Smith Papyrus. mêt e remeedje teegn kopzêer en kors  An aspirin a day keeps the doctor at bay: The world's first blockbuster drug is a hundred years old this week., en in Oed-Grieknland schrêef de nateurkundige Hippocrates oovre de meediesche eignschappn in de vuufde êewe vôo Kristus. D' indieoann  uut hêel Amerika gebruuktn 't lik groendstoffe vor undre meediesche beandliengn. Ze gift tydlik mildrienge van 't zêer. Salicine wordt ommegezet in salicyl-zeur in 't menschlik lichoam, en is e vôornloopre van aspriene  W. Hale White : Materia Medica Pharmacy, Pharmacology and Therapeutics. In 1763 oendrezocht den Êerwoarde Edward Stone de meediesche eignschappn van de wilgn in Iengland. Y bezorgde zyn beviendiengn an de Royal Society, die ze liet drukkn en uutgeevn. 't Aktieve bestanddêel van de schusse, salicine genoamd, wierd ofgezoenderd in zyn kriestalliene vorm in 1828 deur Henri Leroux, e Fransche apoteekre, en Raffaele Piria, n' Ietaljoansche sjemiest, die dr tonne in sloagde van de soamnstellienge in ze peure vorm of te zoendern. In 1897 makte Felix Hoffmann e synteetiesch andre vorm van salicine (in da gevol ofgeleid van de Spiraea-plante), die mindre moejlikeedn gaf vo de spysverteirienge of zuuvr salicyl-zeur. 't Niewe meediekamênt, formêel "acetylsalicykliek-zeur", wierd aspriene genoamd deur Hoffmann zyn werkgeevre Bayer AG. Da gaf 't oentstoan an e grôot antal meediekamêntn gekend lik nonsteeroiedoale oentsteekiengsremmnde meediekamêntn (NSAID's).

Wilge is êen van de 38 suubstansjes die gebruukt wordn vo de "Bach-bloesemteerapie" toe te passn  Vohra, D. S. Vohra 2013 : Bach Flower Remedies: A Comprehensive Study, B. Jain Publishers, p. 3, ISBN 978-81-7021-271-3 , e sôorte alternatief geneesmiddle da zoe 'n effêkt ên ip de gezoendeid. Pertanks, vôgns 't Cancer Research UK, "istr gin weetnschapplik bewys da de bloesmteerapie glyk  wukke ziekte zoe kunn mildrn, geneezn of vôorkommn, ook gin kankre" 2013 : Flower remedies, Cancer Research UK..
Gebruuksvôorwerpn
Sommigte van de vroegste deur de mensch gemakte gebruuksvôorwerpn woarn uut wilgn-oet. E visnêt van wilge is van 8300 joar vôor uuze tydreeknienge  The palaeoenvironment of the Antrea Net Find, The Department of Geography, University of Helsinki. Andwerk lik mandetjes, visfuukn, gevlochtn ofsluutiengn, vlechtwerk vo lêemn uus-meurn, wierdn dikkers gemakt uut wilge-wissn (stokkn van wilge-scheutn, dikkers oentstoan uut ak-oet). Êen van de vormn van de Weelsche koroakle (e mande-achtig bôotje)  gebruukt tradiesjonêel wilge vo de latjes drvan. Dinne of gespleetn wilgetakkn kunn ook gevlochtn wordn, en dat êt e lange geschiednisse. De betrekklik plôojboare wilge ku mindre goe gespleetn wordn of veele andre oet-sôortn, en ku geplôojd wordn roend scherpe oekn in mandewerk. Wilgn-oet is ook gebruukt by 't moakn van kistn, bustls, cricket-stokn (gekwikt uut sommigte êrkomstn van witte wilge), droagboare wiegn, stoeln en andre meubls, puppn, fluutn, stoakn, zwêet-uuzn, speelgoed, droajwerk, andvoatn, fieneer, gevlochtn wandn en schuuflêttn. Doarnboovn kunn tannienn, veezls, papier, stoffe en biend-materjoal uut 't oet gemakt wordn. Wilgn-oet wordt ook angewend vo 't moakn van de mêeste dêeln van kontrabassn, en vo stikkn vo die kontrabassn te ripareern.
Andre gebruuk
 Landbow: Wilgn geevn e bescheidn oeveeleid nektar woaruut da de bien zêem kunn moakn, en zyn byzoendre no weirde geschat lik e bronne van polln vo de bien in 't vroege vôorjoar. In den oedn tyd aatn d' oarme menschn wilgn-katjes die gekokt woarn toe e sôorte puuree  Hageneder, Fred 2001 : The Heritage of Trees, Floris, Edinburgh, p. 172, ISBN 0-86315-359-3.
 Kunste: Wilgn wordn gebruukt vor oetskool te makn (vo te têekn) en vo leevnde beeldowwerkn. Die latste wordn gemakt van leevnde in de groend gestookn wilgetwygn en geweevn in alle sôortn vormn lik gewêlvn en tunnêls. Wilgetwygn wordn toegepast vo mandetjes en drie-diemensjonoale beeldowwerkn te vlechtn, lik bêestn en fiegeurn.  Wilgn wordn ook gebruukt vo oovnienk-diengn te vervoardign lik sier-meurn en obelieskn.
 Energie: Wilgn wordn gekwikt vo biomassa of biobrandstoffe, in energie-bosbow-systêemn, lik e gevôg van undre ooge veroedienge "binnekommnde energie"/"buutngoande energie", oog vermoogn vo koolstoff e ip te sloan en rappe gruuj Yield and spatial supply of bioenergy poplar and willow short-rotation coppice in the UK.. Grôotschoalige projektn vo wilge te gebruukn lik 'n energie-têelt bestoan aa ip e komêrsjêel nievoo in Zweedn  Mola-Yudego, Blas; Aronsson, Pär 2008 : Yield models for commercial willow biomass plantations in Sweden. en in andere landn, andre wordn oentwikkld deur iniesjatievn lik 't Willow Biomass Project in de Verêenigde Stoatn en 't Energy Coppice Project in Grôot Brittanje  Forest Research UK.. Wilgn kunn ook gekwikt wordn vor oetskool te produuseern. 
 Leefomgeevienge:  Lik e plante, wordn wilgn gebruukt vo bio-fieltroasje, kunstmoatige moerassn, ekoloogiesche systêemn vo de beandlienge van ofvolwoatre, oagn, landanwinnienge, landschaps-arsjietekteure, bio-remeediejoasje, oevreversteevegienge, stabieliezeeriernge van êlliengn, eeroozje-bestrydienge, wiendscherm, groend-ipbow, groend-êrstel, kompost-twalêttn, en leefgebied vo de bêestn-weirld.
 Reliegje: Wilge is êen van de "Vier Sôortn" die rietuêel gebruukt wordn ip de Joodsche fêestdag  Sukkot. In 't Boediesme is wilge êen van de oofd-attriebuutn van Kwan Yin, de bodhisattva van kompasje. Kristlikke kerkn in nôordwestlik Europa en Oekraienje gebruukn dikkers wilgetakkn in platse van poalmn by de seeremoonjes van Poalmzundag  ChurchYear.net, ChurchYear.net..

Lyste van êenigte sôortn
 Salix acutifolia Willd. – lankbloadige wilge
 Salix alaxensis  (Andersson) Coville
 Salix alba L. – witte wilge
 Salix amygdaloides  Andersson – perzikbloadige wilge
 Salix arbuscula  L.
 Salix arbusculoides – klêenboomige wilge
 Salix arctica  Pall. – Arktiesche wilge (zied ook : Boreoale bergbusschn van 't Alaska-Schiereiland)
 Salix arizonica  Dorn
 Salix atrocinerea  Brot. – doenkrgrysde wilge
 Salix aurita  L. – geôorde wilge
 Salix babylonica L. – Peekieng-wilge
 Salix bakko
 Salix barclayi  Andersson
 Salix barrattiana – Barratt-wilge
 Salix bebbiana  Sarg. – Bebb-wilge
 Salix bicolor
 Salix bonplandiana  Kunth – Bonpland-wilge
 Salix boothii Dorn – Booth-wilge
 Salix brachycarpa  Nutt.
 Salix breweri Bebb – Brewer-wilge
 Salix canariensis Chr. Sm. - Kanoariesche wilge
 Salix candida  Flüggé ex Willd. – soaliebloadige wilge
 Salix caprea L. – woatre-wilge
 Salix caroliniana  Michx. – karolieniejoansche wilge
 Salix chaenomeloides  Kimura
 Salix cinerea  L. – grysde wilge
 Salix cordata  Michx. – zandduune wilge
 Salix delnortensis C.K.Schneid. – Del Norte-wilge
 Salix discolor Muhl. – Ameriekoansche wilge
 Salix drummondiana Barratt ex Hook. – Drummond-wilge
 Salix eastwoodiae Cockerell ex A.Heller – Eastwood-wilge
 Salix eleagnos Scop. – olyfboombloadige wilge
 Salix eriocarpa
 Salix exigua  Nutt. – smolbloadige wilge
 Salix floridana
 Salix fragilis L. – krakwilge
 Salix fuscescens – Alaska-wilge
 Salix futura
 Salix geyeriana Andersson – Geyer-wilge
 Salix gilgiana  Seemen
 Salix glauca  L.
 Salix glaucosericea
 Salix gooddingii  C. R. Ball – Goodding-wilge
 Salix gracilistyla Miq.
 Salix hastata  L.
 Salix herbacea  L. – kruudachtige wilge
 Salix hookeriana  Barratt ex Hook. – Hooker-wilge
 Salix hultenii
 Salix humboldtiana - Humbold-wilge (Argentienje)
 Salix integra  Thunb.
 Salix interior
 Salix japonica  Thunb. – Japansche wilge
 Salix jepsonii C.K.Schneid. – Jepson-wilge
 Salix jessoensis  Seemen
 Salix koriyanagi  Kimura ex Goerz
 Salix kusanoi
 Salix laevigata Bebb – rôo wilge
 Salix lanata  L. – wullige wilge
 Salix lapponum  L. – donzige wilge
 Salix lasiolepis  Benth. – beekwilge
 Salix lemmonii  Bebb – Lemmon-wilge
 Salix libani – Liebaneesche wilge
 Salix ligulifolia C.R.Ball – riembloadige wilge
 Salix lucida Muhl. – Pasiefieke wilge
 Salix lutea Nutt. – gilwe wilge
 Salix magnifica Hemsl.; - manjefieke wilge
 Salix matsudana Koidz. – korketrekkr-wilge
 Salix melanopsis Nutt. – doenkre wilge
 Salix miyabeana Seemen
 Salix monticola
 Salix mucronata – zèèvre-wilge
 Salix myrsinifolia  Salisb.
 Salix myrtillifolia – busbesse-bloadige wilge
 Salix myrtilloides  L. – moeraswilge
 Salix nakamurana – nakamurana-wilge (Japan)
 Salix nigra  Marshall – zwarte wilge
 Salix orestera C.K.Schneid. – Sierra-wilge
 Salix pentandra  L. – Lowrier-wilge
 Salix phylicifolia  L. - teebloadige wilge (Zied ook : Boreoale berkebusschn en alpiene toendra in Ysland)
 Salix planifolia  Pursh. – tee-bloadige wilge
 Salix polaris  Wahlenb. – poolwilge
 Salix prolixa Andersson – MacKenzie-wilge
 Salix pulchra
 Salix purpurea  L. – purpre wilge
 Salix reinii
 Salix repens - kruupwilge
 Salix reticulata  L. – snêew-wilge
 Salix retusa
 Salix richardsonii
 Salix rorida  Lacksch.
 Salix rupifraga
 Salix schwerinii  E. L. Wolf
 Salix scouleriana  Barratt ex Hook. – Scouler-wilge
 Salix sepulcralis groep – treurwilge (gekruuste wilgn)
 Salix sericea  Marshall – zydachtige wilge
 Salix serissaefolia
 Salix serissima  (L. H. Bailey) Fernald — êrfst-wilge
 Salix serpyllifolia
 Salix sessilifolia  Nutt. – zandbank-wilge
 Salix shiraii
 Salix sieboldiana
 Salix sitchensis  C. A. Sanson ex Bong. – Sitka-wilge
 Salix subfragilis
 Salix subopposita  Miq.
 Salix taraikensis
 Salix tarraconensis
 Salix taxifolia  Kunth – venynboom-bloadige wilge
 Salix tetrasperma  Roxb. – Indiesche wilge
 Salix triandra  L. – almandl-wilge
 Salix udensis  Trautv. & C. A. Mey.
 Salix viminalis  L. – mandevlechters-wilge
 Salix vulpina  Andersson
 Salix yezoalpina  Koidz.
 Salix yoshinoi

E bitje voddr kykn
 Keeler, Harriet L. 1990 : Our Native Trees and How to Identify Them, Charles Scriber's Sons, New York, Pages 393–395. ISBN 0-87338-838-0.
 Newsholme, C. 1992 : Willows: The Genus Salix. ISBN 0-88192-565-9
 Warren-Wren, S.C. 1992 : The Complete Book of Willows, ISBN 0-498-01262-X

Eksterne koppliengn
 Genus Salix.
 Sviatlana Trybush, Šárka Jahodová, William Macalpine and Angela Karp. 2008 : A genetic study of a Salix germplasm resource reveals new insights into relationships among subgenera, sections and species, BioEnergy Research 1(1):67 – 79.

Verwyziengn
<references>

Categorie:Bôom
Categorie:Malpighiales
Categorie:Wikipedia:Bofartikel