Tam phá luận

Tam phá (Luận “ba sự phá”; tiếng Hán: ; bính âm: Sānpò lùn) là tên gọi một luận thuyết bài Phật giáo được nhắc đến trong các tranh luận tôn giáo ở Trung Quốc thời Nam-Bắc triều.

Văn bản gốc không còn được truyền độc lập; nội dung và hệ thống luận điểm chủ yếu được biết qua các bài phản bác của phía Phật giáo, đặc biệt các văn bản được chép trong Hồng minh tập (tiếng Hán: ). Trong nghiên cứu hiện đại, “Tam phá” thường được nhắc đến như một ví dụ điển hình của lối công kích Phật giáo dựa trên các chuẩn mực trị–xã hội (như hiếu đạo và trật tự gia tộc), hơn là tranh luận thuần túy về giáo lý.

 Lịch sử và bối cảnh 

Từ thế kỷ 5–6, sự phát triển của Phật giáo ở Trung Quốc và vai trò xã hội của tăng sĩ trở thành đề tài tranh luận giữa các dòng tư tưởng và tôn giáo, thường đặt trong quan hệ với Nho giáo và Đạo giáo. Một trong các chủ đề tranh luận là việc xuất gia và đời sống tăng đoàn bị phê phán là làm suy yếu những nghĩa vụ gắn với gia đình và trật tự chính trị (chẳng hạn nghĩa vụ đối với cha mẹ, tham dự thờ cúng tổ tiên/tế tự).

Trong mạch hộ giáo, Hồng minh tập là tuyển tập tập hợp nhiều văn bản nhằm biện giải và bảo vệ lập trường Phật giáo trước các công kích; tuyển tập này gắn với truyền thống biên soạn và truyền bản đầu thời trung đại, đồng thời là nguồn văn bản quan trọng để khảo cứu các bút chiến liên quan.

 Thuật ngữ và cách gọi 
Tên  thường được hiểu theo nghĩa “luận về ba sự phá hoại”, phản ánh một cách đóng khung quy Phật giáo thành tác nhân gây “phá” ở ba bình diện: quốc gia, gia đình và bản thân con người. Trong truyền bản của Hồng minh tập, phần còn thấy rõ nhất không phải là “Tam phá” như một văn bản công kích độc lập, mà là các văn bản phản bác/giải thích đối đáp với luận điểm “ba sự phá”.

Ngoài tên “Tam phá”, một số nhan đề văn bản liên quan trong Hồng minh tập được dịch và dùng để chỉ trực tiếp phần phản bác còn lưu, ví dụ “Diệt hoặc luận” (tiếng Hán: ) và “Thích/giải Tam phá luận (mười chín điều)” (tiếng Hán: ).

 Nội dung và luận điểm chính 
Theo tóm thuật trong các văn bản phản bác, “Tam phá” quy Phật giáo là nguyên nhân của ba dạng “phá”: “đến nước thì phá nước”, “đến nhà thì phá nhà”, và “đến thân thì phá thân”. Các luận điểm đi kèm thường xoay quanh việc phê phán Phật giáo làm suy yếu quốc lực (qua việc thu hút nhân lực, của cải), gây đứt đoạn nghĩa vụ gia đình (đặc biệt liên quan đến hiếu đạo), và làm “hại thân” thông qua các thực hành như cạo tóc, kiêng kỵ và từ bỏ đời sống gia đình.

Các văn bản phản bác trong Hồng minh tập thường phản biện theo hướng: (1) phân biệt chuẩn mực luân lý thế tục và mục tiêu giải thoát trong Phật giáo; (2) biện minh rằng đời sống xuất gia không nhất thiết phủ nhận hiếu đạo; và (3) tranh luận về lợi ích/đóng góp của tăng đoàn đối với xã hội theo cách hiểu của phía hộ giáo.

 Truyền bản và văn bản phản bác trong Hồng minh tập 
Tam phá không còn bản công kích độc lập; phần còn thấy trong truyền bản chủ yếu là các văn bản phản bác được chép trong Hồng minh tập. Trong bản dịch/ấn hành hiện đại của Hồng minh tập dựa trên bản in trong Đại Chính tân tu Đại tạng kinh (Taishō), các văn bản liên quan đến “Tam phá” được đặt trong nhóm tác phẩm ở quyển/tập tương ứng, bao gồm “Diệt hoặc luận” của Lưu Hiệp và văn bản “Thích/giải Tam phá luận (mười chín điều)” của Tăng Thuận (Shi Sengshun).

Ngay trong nhan đề của văn bản phản bác, phía Phật giáo cũng ghi nhận truyền thống gán ghép tác giả ở phía đối phương (chẳng hạn cách diễn đạt “đạo sĩ … quy cho Trương Dung”), cho thấy tính chất luận chiến và việc tác giả/nguồn gốc của “Tam phá” là một phần của tranh chấp diễn ngôn chứ không chỉ là vấn đề văn bản học thuần túy.

 Vấn đề tác giả và niên đại 
Tác giả của “Tam phá” không được xác định chắc chắn. Một số truyền thống chép lại (và cả cách đặt nhan đề trong văn bản phản bác) gắn “Tam phá” với tên Trương Dung, nhưng bản thân cách quy gán này xuất hiện trong văn cảnh luận chiến và vì vậy cần được hiểu thận trọng như một dữ kiện truyền bản hơn là kết luận lịch sử dứt khoát.

Về niên đại, các nguồn thứ cấp thường đặt “Tam phá” vào giai đoạn Nam-Bắc triều, gắn với môi trường tranh luận Phật–Đạo ở thế kỷ 6 và với việc các văn bản phản bác được tuyển chép trong Hồng minh tập – một tuyển tập được dùng như nguồn trung tâm để khảo sát diễn ngôn chống Phật giáo và phản ứng hộ pháp thời kỳ này.

 Nghiên cứu và tiếp nhận 
Trong nghiên cứu lịch sử tư tưởng và tôn giáo Trung Quốc, “Tam phá” được quan tâm vì phản ánh một kiểu phê phán Phật giáo dựa vào các tiêu chí trị–xã hội (quốc gia, gia đình, thân thể), và vì giúp quan sát chiến lược phản biện của giới Phật giáo trong môi trường cạnh tranh diễn ngôn với các truyền thống bản địa.

Về phương diện văn bản học, việc không còn bản độc lập khiến “Tam phá” thường được tiếp cận như một đối tượng “biết qua phản bác”: nội dung được tái dựng chủ yếu từ các văn bản trả lời như “Thích/giải Tam phá luận (mười chín điều)” và “Diệt hoặc luận”.

 Xem thêm 
 Hồng minh tập
 Phật giáo Trung Hoa
 Đạo giáo
 Nam-Bắc triều (Trung Quốc)

 Tham khảo 

Thể loại:Phật giáo Trung Quốc
Thể loại:Văn học Trung Quốc
Thể loại:Văn bản cổ điển Trung Quốc
Thể loại:Nam-Bắc triều (Trung Quốc)