Faiz Ahmad Faiz

Faiz Ahmad Faiz (13 tháng 2 năm 1911 – 20 tháng 11 năm 1984) là nhà thơ, nhà báo và nhà hoạt động chính trị người Pakistan. Ông được tôn vinh là một trong những biểu tượng văn học vĩ đại nhất của ngôn ngữ Urdu thế kỷ 20. Xuất thân là sĩ quan quân đội (cấp bậc Trung tá) và tổng biên tập tờ The Pakistan Times, Faiz nổi tiếng với tư tưởng Marx xít và các hoạt động bảo vệ quyền lợi người lao động. Ông từng bị bỏ tù trong vụ án Âm mưu Rawalpindi (1951) và sống lưu vong tại Lebanon vào cuối đời. Thơ của ông là sự giao thoa giữa bút pháp lãng mạn cổ điển và hiện thực cách mạng. Ông biến những hình tượng trữ tình truyền thống thành biểu tượng đấu tranh chống độc tài và áp bức xã hội. Ông là người châu Á đầu tiên nhận Giải thưởng Hòa bình Lenin (1962) và từng được đề cử giải Nobel Văn học. Các tác phẩm của ông, tiêu biểu là bài thơ Hum Dekhenge, vẫn là biểu tượng kháng chiến mạnh mẽ tại Nam Á cho đến ngày nay.

 Thời niên thiếu và giáo dục 
Faiz Ahmad Faiz sinh ngày 13 tháng 2 năm 1911 tại Sialkot, Ấn Độ thuộc Anh (nay thuộc Pakistan). Ông sinh ra trong một gia đình giàu có, có truyền thống học thuật và vị thế xã hội cao. Cha ông, Sultan Muhammad Khan, vốn xuất thân từ một cậu bé chăn cừu nghèo khó nhưng nhờ trí thông minh và nỗ lực đã trở thành một luật sư nổi tiếng, từng là bộ trưởng và thông dịch viên cho tiểu vương Afghanistan. Ông Sultan Muhammad Khan là bạn của nhà thơ Allama Iqbal và thường xuyên tổ chức các buổi gặp gỡ của các học giả và nhà thơ tại nhà, tạo nên môi trường văn chương bao quanh Faiz từ nhỏ. Mẹ ông là bà Sultan Fatima, người vợ cuối cùng của cha ông. Cha ông qua đời vào năm 1913, chỉ vài năm sau khi ông chào đời.

Về giáo dục, Faiz ban đầu được gia đình định hướng theo học nghiên cứu Hồi giáo tại một nhà thờ địa phương để nắm vững các kiến thức tôn giáo cơ bản dưới sự hướng dẫn của học giả Muhammad Ibrahim Mir Sialkoti. Tại đây, ông học tiếng Ả Rập, tiếng Ba Tư, tiếng Urdu và Kinh Qur'an. Tuy nhiên, ông sớm rời khỏi trường tôn giáo (madrasa) vì cảm thấy không thoải mái giữa những đứa trẻ có hoàn cảnh nghèo khó và được cha đăng ký học tại trường trung học Scotch Mission do một gia đình người Anh quản lý. Tại trường Scotch Mission, ông tiếp tục học tiếng Urdu, Ba Tư, Ả Rập và tốt nghiệp loại ưu vào năm 1927. Trong giai đoạn này, ông là học trò của học giả Sayyid Mir Hasan (người từng dạy Allama Iqbal), người đã có ảnh hưởng lớn đến tư duy ngôn ngữ và văn học của ông.

Sau khi hoàn thành chương trình trung cấp tại Murray College ở Sialkot, Faiz chuyển đến Lahore vào năm 1929 để theo học tại Government College. Tại đây, ông nhận bằng Cử nhân danh dự ngành tiếng Ả Rập vào năm 1926 hoặc 1929 và sau đó nhận bằng Thạc sĩ Văn học Anh vào năm 1932. Luận văn thạc sĩ của ông viết về thơ của Robert Browning. Năm 1934, ông hoàn thành bằng Thạc sĩ thứ hai ngành tiếng Ả Rập tại Oriental College thuộc Đại học Punjab. Trong những năm đại học, ông được dẫn dắt bởi các giáo sư hàng đầu như Pitras Bukhari và Mir Hassan. Faiz được biết đến là một người thông thạo nhiều ngôn ngữ, bao gồm tiếng Urdu, tiếng Anh, tiếng Ả Rập, tiếng Ba Tư và tiếng Pháp.

 Sự nghiệp quân sự và báo chí 

 Sự nghiệp quân sự 
Ông gia nhập Quân đội Ấn Độ thuộc Anh vào ngày 11 tháng 5 năm 1942. Ông được phong quân hàm thiếu úy trong trung đoàn 18 Royal Garhwal Rifles. Ban đầu, Faiz được phân công làm sĩ quan quan hệ công chúng trong Chi nhánh Tham mưu Tổng quát. Ông có sự thăng tiến nhanh chóng: trở thành đại úy tạm thời vào tháng 7 năm 1942, thiếu tá vào tháng 11 năm 1943 và đạt đến cấp bậc trung tá vào cuối năm 1944. Phần lớn thời gian ông đảm nhiệm các công việc bàn giấy và quản lý quan hệ công chúng. Nhờ những đóng góp trong quân đội trong Thế chiến II, ông được trao tặng huân chương Thành viên Đế chế Anh (MBE) vào năm 1945.

Sau khi chứng kiến cuộc chiến tranh Kashmir năm 1947 giữa Ấn Độ và Pakistan, Faiz quyết định rời bỏ quân đội và nộp đơn từ chức vào cùng năm đó để theo đuổi các hoạt động dân sự.

 Sự nghiệp báo chí 
Trước khi tham gia quân đội, ông đã bắt đầu làm biên tập viên cho tạp chí tiếng Urdu Adab-e-Latif từ năm 1938 đến năm 1946. Sau khi giải ngũ năm 1947, ông trở thành tổng biên tập đầu tiên của tờ The Pakistan Times, một nhật báo tiếng Anh có khuynh hướng xã hội chủ nghĩa. Đồng thời, ông cũng chịu trách nhiệm quản lý tờ nhật báo tiếng Urdu Imroze. Các bài xã luận của ông tại The Pakistan Times được đánh giá là không khoan nhượng và sắc bén, thường tập trung vào quyền lợi của tầng lớp lao động, phụ nữ, công bằng xã hội và chỉ trích các chính sách đối nội, đối ngoại của chính phủ. Trong thời gian sống lưu vong tại Beirut, Lebanon (1979-1982), ông đảm nhận vai trò biên tập viên cho tạp chí Lotus, ấn phẩm của Hiệp hội Nhà văn Á-Phi. Tại đây, ông đã mở rộng chân trời trí tuệ của tạp chí, đưa vào những cảm quan Nam Á và kết nối với nhiều trí thức quốc tế.

 Hoạt động chính trị và vụ án "Âm mưu Rawalpindi" 

 Hoạt động chính trị 
Ông là thành viên nòng cốt và là một trong những người sáng lập Đảng Cộng sản Pakistan vào năm 1947. Ông cũng là thư ký đầu tiên của Phong trào Nhà văn Tiến bộ (PWM) tại Pakistan, một tổ chức có ảnh hưởng lớn đến đời sống văn hóa và chính trị tại tiểu lục địa. Faiz tham gia tích cực vào các tổ chức của công nhân và nông dân, từng giữ chức Phó Chủ tịch Liên đoàn Công đoàn Pakistan (PTUF) và đại diện cho tầng lớp lao động tại các hội nghị quốc tế. Trong thập niên 1970, ông phục vụ với tư cách cố vấn văn hóa và giáo dục dưới chính quyền của Zulfikar Ali Bhutto. Sau khi Bhutto bị lật đổ và hành quyết bởi tướng Zia-ul-Haq vào năm 1977, Faiz đã sống lưu vong tại Beirut, Lebanon từ năm 1979 đến 1982 để tránh sự giám sát và đàn áp chính trị.

 Vụ án "Âm mưu Rawalpindi" 
Ngày 9 tháng 3 năm 1951, Faiz bị bắt theo Đạo luật An ninh cùng với một nhóm sĩ quan quân đội, đứng đầu là Thiếu tướng Akbar Khan. Họ bị cáo buộc âm mưu lật đổ chính quyền của Thủ tướng Liaquat Ali Khan để thay thế bằng một chính phủ cánh tả thân Liên Xô. Sự bất mãn của các sĩ quan quân đội nảy sinh từ việc chính phủ không giành được Kashmir vào năm 1948 và các vấn đề về tham nhũng, gia đình trị. Một cuộc họp bí mật đã được tổ chức tại nhà Tướng Akbar vào tháng 2 năm 1951 với sự tham gia của Faiz và một số lãnh đạo cộng sản. Tuy nhiên, âm mưu đã bị một sĩ quan tiết lộ cho cơ quan tình báo ngay sau đó, dẫn đến các cuộc bắt giữ hàng loạt trước khi kế hoạch được thực hiện. Faiz bị kết án tử hình trong một phiên tòa quân sự bí mật, nhưng sau đó bản án được đổi thành tù giam. Ông đã trải qua 4 năm trong các nhà tù khác nhau (như nhà tù Montgomery, Lyallpur). Đến tháng 4 năm 1955, bản án của ông mới được giảm nhẹ và ông được trả tự do theo một lệnh ân xá.

Thời gian bị giam giữ này được Faiz coi là một cơ hội để nhìn nhận thế giới theo cách mới, và đây là giai đoạn ông sáng tác hai tập thơ nổi tiếng là Dast-e-Saba và Zindan Namah.

 Phong cách nghệ thuật và di sản thơ ca 

 Phong cách nghệ thuật 
Faiz sử dụng các thể thơ Urdu truyền thống như ghazal và nazm nhưng đã cách mạng hóa chúng bằng cách đưa vào những nội dung chính trị và xã hội mạnh mẽ. Ông giữ gìn bút pháp tinh tế, từ vựng cổ điển của truyền thống thơ ca Ba Tư-Urdu nhưng lại duy trì một giọng điệu đối thoại, gần gũi, tạo nên sự kết nối giữa tầng lớp trí thức thượng lưu và quần chúng nhân dân. Các nhà phê bình nhận định phong cách của ông nằm ở điểm giao giữa chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực cách mạng. Ông thường sử dụng các ẩn dụ truyền thống về tình yêu, sắc đẹp và nỗi đau chia ly để ám chỉ những vấn đề về công lý, sự áp bức và khát vọng tự do.

Dù là một người theo chủ nghĩa Marx, thơ của Faiz chứa đựng nhiều biểu tượng tôn giáo lấy cảm hứng từ tư tưởng Sufi (như Rumi) thay vì các giáo điều cứng nhắc. Ngoài ra, việc ông từng nghiên cứu sâu về văn học Anh (viết luận văn về Robert Browning) cũng ảnh hưởng đến cách ông xây dựng các hình thức thơ mới dựa trên mô hình phương Tây.

 Di sản thơ ca 
Ông nổi tiếng với những bài thơ viết trong thời gian bị giam cầm, nơi ông biến trải nghiệm tù đày thành những ẩn dụ cho cuộc đấu tranh vì quyền con người. Bài thơ Hum Dekhenge của ông đã trở thành một bài hát biểu tượng cho sự kháng cự tại cả Pakistan và Ấn Độ. Faiz là nhà thơ Urdu hiện đại có sách bán chạy nhất ở cả Ấn Độ và Pakistan. Ông là người châu Á đầu tiên được trao Giải thưởng Hòa bình Lenin (1962) và từng được đề cử giải Nobel Văn học. Tác phẩm của ông đã được dịch ra nhiều ngôn ngữ như tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Ả Rập và tiếng Pháp. Thơ của ông vẫn duy trì được sức hút mạnh mẽ đối với thế hệ trẻ ngày nay. Nhiều bài thơ của ông đã được phổ nhạc bởi các ca sĩ như Mehdi Hassan, Noor Jehan, Nayyara Noor và xuất hiện trong các chương trình âm nhạc hiện đại như Coke Studio.

Để tôn vinh di sản của ông, Quỹ Faiz (Faiz Foundation Trust) đã được thành lập vào năm 2009, quản lý bản quyền và tổ chức Lễ hội Faiz Quốc tế (International Faiz Festival) hàng năm tại Lahore nhằm thúc đẩy nghệ thuật, văn học và quyền con người. Chính phủ Pakistan cũng đã truy tặng ông huân chương Nishan-e-Imtiaz, giải thưởng dân sự cao quý nhất của quốc gia, vào năm 1990.

 Cuối đời 
Năm 1982, do tình hình chiến tranh tại Lebanon trở nên nghiêm trọng sau cuộc xâm lược của Israel, Faiz quyết định rời Beirut để trở về Pakistan trong tình trạng sức khỏe suy yếu. Những tháng cuối cùng tại Lahore, ông sống trong sự bao quanh của gia đình và những người hâm mộ. Ông thường dành thời gian chơi cờ với cháu trai và tiếp đón nhiều nghệ sĩ, trí thức tại nhà riêng. Faiz Ahmad Faiz trút hơi thở cuối cùng vào ngày 20 tháng 11 năm 1984 tại Lahore do biến chứng của bệnh tim và phổi, thọ 73 tuổi.

Cái chết của ông được báo chí Pakistan đưa tin đậm nét dù đang trong giai đoạn kiểm duyệt gắt gao, và hàng ngàn người bao gồm công nhân, nông dân và trí thức đã đến tiễn đưa ông.

 Tranh cãi hiện đại 
Năm 2019, bài thơ Hum Dekhenge (Chúng ta sẽ thấy) của Faiz đã trở thành biểu tượng Kháng chiến trong các cuộc biểu tình chống lại Đạo luật sửa đổi quyền công dân (CAA) tại Ấn Độ. Một số học giả và quan chức tại Ấn Độ đã đệ đơn khiếu nại, cho rằng bài thơ mang hàm ý chống Hồi giáo (anti-Hindu). Họ tập trung vào những câu thơ như Tất cả các ngai vàng sẽ bị lật đổ, chỉ còn lại tên của Allah, và việc sử dụng hình ảnh đập tan các thần tượng (idols), cho rằng chúng gây kích động tôn giáo. Ngược lại, nhiều nhà văn và trí thức, bao gồm cả Javed Akhtar, lập luận rằng việc gọi bài thơ là chống Hồi giáo là điều vô lý. Họ chỉ ra rằng Faiz viết bài thơ này vào năm 1979 để chống lại chế độ độc tài quân sự của Zia-ul-Haq ở Pakistan - một chính quyền cực đoan và cơ bản. Các hình ảnh tôn giáo và biểu tượng Sufi được sử dụng như những ẩn dụ chính trị để nói về sự sụp đổ của các bạo chúa và sự trỗi dậy của nhân dân lao động, thay vì mang ý nghĩa bài xích tôn giáo khác.

Vào tháng 4 năm 2022, Hội đồng Giáo dục Trung học Trung ương Ấn Độ (CBSE) đã quyết định loại bỏ các đoạn thơ của Faiz khỏi chương trình giảng dạy lớp 10. Quyết định này đã gây ra một làn sóng chỉ trích mạnh mẽ từ các chính trị gia và nhà hoạt động nhân quyền, những người cho rằng hành động này thể hiện sự túng quẫn về chính trị và làm nghèo đi tư duy đa dạng của học sinh. Một số ý kiến cho rằng Faiz bị nhắm đến vì ông là người Pakistan và là một người ủng hộ nhiệt thành cho quyền lợi của công nhân và phụ nữ.

Mặc dù Faiz được biết đến rộng rãi là một người theo chủ nghĩa Marx trung thành, một số nhà phê bình văn học như Fateh Muhammad Malik lập luận rằng trong giai đoạn cuối đời, thơ của ông mang âm hưởng tôn giáo nhiều hơn. Họ cho rằng ông có xu hướng chuyển sang Chủ nghĩa xã hội Hồi giáo và thậm chí đã ủng hộ Cách mạng Iran năm 1979 như một minh chứng cho sức mạnh đại chúng. Đã có những nhận xét về sự đối lập giữa đời sống cá nhân thượng lưu của ông (mặc comple may đo, dùng nước hoa đắt tiền, uống rượu ngoại) và những vần thơ nồng nhiệt về tầng lớp lao động nghèo khó. Một số đồng nghiệp cộng sản từng nhận xét rằng mồ hôi của giai cấp công nhân chưa thực sự thấm vào thơ của Faiz.

Sau khi ông qua đời năm 1984, một cuộc tranh luận đã nổ ra giữa gia đình và những người bạn cộng sản của ông. Những người cộng sản phản đối việc tổ chức một tang lễ theo nghi thức Hồi giáo truyền thống cho Faiz vì họ coi ông là một người vô thần. Tuy nhiên, gia đình ông vẫn quyết định thực hiện nghi lễ này, vì bản thân Faiz khi còn sống vẫn thường đứng ra tổ chức tang lễ truyền thống cho những người thân trong gia đình mình.

 Tham khảo