Bói Kiều

Bói Kiều là một hình thức bói toán dân gian sử dụng các câu thơ trong Truyện Kiều làm cơ sở để "rút quẻ" và diễn giải ý nghĩa theo tình huống cụ thể. Thực hành này gắn với sinh hoạt đầu năm và nhu cầu xin lời gợi ý tượng trưng về học hành, công việc, tình cảm hoặc việc nhà.

Ở dạng phổ biến, người xin quẻ lật sách và chọn một cặp lục bát (hoặc một cụm câu ngắn), rồi liên hệ nội dung câu thơ với hoàn cảnh hiện tại; một số cách thực hành kèm thao tác mang tính nghi thức như thắp hương và khấn nguyện. Ngoài kiểu "lật sách lấy câu", một số biến thể hệ thống hóa bói Kiều theo mục hỏi và đặt trong khung tham chiếu của Kinh Dịch, dùng thao tác gieo đồng xu để xác định "số quẻ" trước khi tra câu/đoạn thơ tương ứng.

Trong đời sống đương đại, bói Kiều xuất hiện trong các hoạt động văn hóa đọc và không gian trải nghiệm, đồng thời được tái ngữ cảnh hóa trong một số triển lãm tương tác và dự án học tập. Một số cơ sở tu học diễn giải bói Kiều theo ngôn ngữ Phật giáo và thực tập chánh niệm, trong đó có nơi duy trì bộ quẻ 210 quẻ. Ở bình diện tiếp nhận, bói Kiều nằm ở giao điểm giữa trò chơi văn bản, tín ngưỡng và đời sống tinh thần, với các đánh giá khác nhau về ranh giới giữa "thú chơi" và mê tín.

Khái niệm
Bói Kiều dựa trên thao tác chọn ngẫu nhiên một đoạn thơ (thường là một cặp lục bát hoặc một cụm câu ngắn) trong Truyện Kiều để làm "quẻ", sau đó liên hệ nội dung câu thơ với hoàn cảnh của người xin quẻ. Tính "ứng" của quẻ thường được gắn với đặc điểm ngôn ngữ thơ hàm súc và khả năng gợi liên tưởng khi đặt vào các hoàn cảnh đời sống khác nhau.

Truyện Kiều là một văn bản quen thuộc trong đời sống tinh thần; từ đó, việc xin câu Kiều làm quẻ thường được trình bày như cách "tìm điều cần biết" bằng việc tự đối chiếu câu chữ với vấn đề đang hỏi.

Trong nghiên cứu về tiếp nhận dân gian, bói Kiều thường được đặt trong chuỗi thực hành quanh Truyện Kiều cùng với các hình thức như lẩy Kiều, đố Kiều, tập Kiều và các cách "chơi Kiều" khác.

Cách thức thực hành
Quy trình thường gồm: xác định điều muốn hỏi, thực hiện một số thao tác mang tính nghi thức (có thể thắp hương, khấn nguyện), chọn câu thơ, rồi diễn giải "quẻ" theo tình huống hiện tại. Lời khấn có thể gọi tên các nhân vật trong truyện (như Từ Hải, Giác Duyên, Thúy Kiều) trước khi mở sách lấy câu.

Về kỹ thuật chọn câu, cách phổ biến là lật ngẫu nhiên một trang và dùng ngón tay ấn vào vị trí bất kỳ để lấy cặp lục bát tương ứng; cũng có cách chọn số dòng/câu theo một quy ước đã nêu khi khấn, hoặc xin bốn câu thay vì hai câu. Một số nơi phân định lựa chọn trang trái/phải theo giới tính (nam tả, nữ hữu) như một quy ước trong nghi thức.

Diễn giải "quẻ" thường kết hợp nhiều tầng: nghĩa bề mặt của câu thơ, hoàn cảnh trong truyện nơi câu thơ xuất hiện, liên tưởng từ hình ảnh và ẩn dụ, rồi quy chiếu sang vấn đề người hỏi. Ở bình diện xã hội, phần diễn giải thường vận hành như cơ chế tạo lời khuyên biểu tượng hơn là một dự báo có thể kiểm định theo nghĩa khoa học.

Hệ thống hóa quẻ và các biến thể
+ Minh họa một vài kiểu "quẻ" trong bói Kiều (theo giai thoại và cách tán quẻ được nguồn ghi lại) Bối cảnh xin quẻ Câu thơ được bói (trích trong nguồn) Luận giải/kết cục trong nguồn Thi cử Thoắt trông nàng đã biết tìnhChim lồng khôn nhẽ cất mình bay cao. Nguồn kể thầy bói "tán" theo hướng "đậu" (chơi chữ "bay/đậu"). Đi lại/đi xa (giai thoại ở Singapore) Việc nhà đã tạm thong dongTịnh kỳ giục giã đã mong độ về. Nguồn kể quẻ được hiểu là "sắp được về". Gia sự (tìm nhẫn cưới bị mất) Trăm năm tính cuộc vuông trònPhải dò cho đến ngọn nguồn lạch sông Nguồn kể thầy bói luận rằng phải "dò tìm" lại các chỗ đã đi, rồi chỉ ra nơi cất nhẫn (bồ trấu). Sinh nở (giai thoại "đẻ đôi") Ôi Kim lang, hỡi Kim langThôi thôi thiếp đã phụ chàng từ đây Nguồn kể có người "tán" theo hướng "đẻ đôi con trai", diễn giải chơi chữ từ câu bói.
Một khảo cứu đăng trên Tạp chí Hán Nôm trình bày việc hệ thống hóa bói Kiều theo các chủ đề cầu hỏi và đặt trong khung tham chiếu của Kinh Dịch, với các yếu tố như bát quái, thiên can và địa chi để tổ chức các mục hỏi (như công danh, tài lợi, hôn nhân, bệnh tật, xuất hành). Bên cạnh cách chọn ngẫu nhiên câu thơ trực tiếp, cũng có cách gieo quẻ bằng đồng xu để xác định "số quẻ", sau đó mới tra câu/đoạn thơ tương ứng.

Trong đời sống đương đại, bói Kiều có biến thể rút thẻ/bộ bài in sẵn các cặp lục bát, chuyển trải nghiệm "lật sách" thành thao tác rút ngẫu nhiên để dễ tổ chức trong sự kiện hoặc hoạt động trải nghiệm. Một số biến thể mô phỏng bói Kiều theo hình thức "bài" và liên hệ với tarot như một cách tăng tính tương tác.

Một bài báo khoa học về hiện tượng dân gian hóa Truyện Kiều tóm lược các truyền thuyết truyền miệng về bói Kiều theo ba nhóm đề tài (thi cử, tình duyên, vận mệnh quốc gia), đồng thời mô tả ba dạng thực hành tiêu biểu gồm biến thể gắn với giới Nho học, biến thể dựa trên sách/bản in và biến thể mang màu sắc Phật giáo.

Nguồn gốc và lịch sử truyền bá
Bói Kiều thường được đặt trong lịch sử tiếp nhận Truyện Kiều, khi văn bản không chỉ được đọc như một tác phẩm văn học Việt Nam mà còn vận hành như "vốn câu chữ" trong các thực hành trích dẫn và diễn xướng dân gian. Trước khi gắn với việc xin quẻ, Truyện Kiều lưu hành rộng qua truyền miệng và các hình thức ứng tác trong sinh hoạt thường ngày như hát đối đáp, đồng thời đi cùng các lối "chơi" của giới nho sĩ như vịnh Kiều, Tập Kiều và lẩy Kiều.

Từ cuối thế kỷ XIX, việc dùng Truyện Kiều để xin quẻ đã trở thành đối tượng bàn luận trong môi trường chữ nghĩa. Một bài viết trên VUSTA cho biết Đào Nguyên Phổ đã đặt câu hỏi về lý do dùng Truyện Kiều để bói từ năm 1895, qua đó phản ánh tục lệ đã đủ phổ biến để được nhắc đến trong các tranh luận cùng thời. Ở bình diện nghiên cứu tiếp nhận dân gian, một bài báo khoa học xem bói Kiều như một trường hợp điển hình của quá trình "dân gian hóa" tác phẩm, đồng thời tóm lược các truyền thuyết truyền miệng quanh bói Kiều theo một số nhóm chủ đề lớn (như thi cử, tình duyên và "quốc vận").

Niên đại hình thành tục lệ thường được gắn với điều kiện truyền bá văn bản, gồm việc khắc in chữ Nôm cuối thế kỷ XIX và việc in chữ Quốc ngữ đầu thế kỷ XX, cùng với sự phát triển của xuất bản và thị trường sách. Một nghiên cứu tiếng Trung cũng nhấn mạnh vai trò của xuất bản và buôn bán sách trong quá trình mở rộng phạm vi ảnh hưởng vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX, trong đó việc phổ biến các bản quốc ngữ được mô tả như một yếu tố thúc đẩy sự tiếp cận của công chúng rộng hơn.

Một số tư liệu còn gắn bói Kiều với bối cảnh biến động xã hội đầu thế kỷ XX, khi nhu cầu "xin quẻ" được diễn giải như cách tìm chỉ dẫn tượng trưng trong đời sống bất an. Tổng thuật trên Thể thao & Văn hóa nêu một mốc tư liệu vật chất: sách in về bói Kiều "còn giữ được sớm nhất" được giới thiệu là Sách bói Tập Kiều kiến nghiệm, in tại Nam Định, xuất bản năm 1937, với cấu trúc tra quẻ dựa trên khung bát quái, thiên can và ngũ hành.

Về phạm vi truyền bá và hình thái thực hành, các bài tổng thuật thường phân biệt giữa bói Kiều như một thú vui chữ nghĩa (gắn với đọc-giải) và bói Kiều như một hoạt động dựa trên niềm tin vào tính thiêng của văn bản. Trang Khu Di tích Nguyễn Du mô tả sự song hành giữa "bói chơi" và "bói thật", đồng thời nhắc đến khả năng nghề nghiệp hóa trong một số bối cảnh, khi xuất hiện người hành nghề dùng quyển Kiều như phương tiện kiếm sống. Bài viết trên Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật cũng thuật lại bói Kiều như thú vui chữ nghĩa trong một số môi trường trí thức và đời sống đô thị, bên cạnh dạng "bói chơi" trong gia đình hoặc nhóm nhỏ ở nông thôn.

Trong văn hóa đại chúng
Không gian xã hội và truyền thông
Bói Kiều thường xuất hiện vào dịp đầu năm, khi nhu cầu xin quẻ tăng lên cùng các hoạt động lễ hội, du xuân và sinh hoạt cộng đồng. Một số không gian công cộng gắn với văn hóa đọc đưa bói Kiều vào chương trình sự kiện như một hoạt động trải nghiệm dựa trên văn bản. Tại Đường sách ở Thành phố Hồ Chí Minh, bói Kiều từng được tổ chức trong các chương trình mừng năm mới, bên cạnh triển lãm và hoạt động giao lưu gắn với sách. Một bài viết của Báo Pháp Luật TP. Hồ Chí Minh về hoạt động Tết tại Đường sách cũng liệt kê chương trình "Bói Kiều và Bình Kiều" trong danh mục sự kiện văn hóa.

Bói Kiều cũng xuất hiện trong các sự kiện do đơn vị xuất bản/tổ chức hoạt động sách triển khai, thường đi kèm tọa đàm, giới thiệu ấn phẩm và hoạt động trải nghiệm theo chủ đề Tết. Chuỗi hoạt động hội sách của Nhã Nam có nội dung "Ngày xuân bói Kiều" như một phần của chương trình giao lưu tại Hà Nội và TP.HCM. Một số chương trình trò chuyện quanh Truyện Kiều cũng đưa bói Kiều vào nội dung trải nghiệm, gắn với thảo luận chữ nghĩa và cách tiếp cận văn bản. Trong các bài viết tổng quan về sức sống của Truyện Kiều, bói Kiều thường được liệt kê như một dạng sinh hoạt văn hóa phát sinh từ tác phẩm, bên cạnh ngâm/đọc Kiều, vịnh Kiều và đố Kiều.

Trong đời sống văn hóa và nghệ thuật
Bói Kiều xuất hiện trong một số hoạt động văn hóa đương đại như một hình thức trải nghiệm văn bản trong không gian triển lãm và chương trình nghệ thuật tương tác. Triển lãm "Kiều: Reimagined" tại Đà Nẵng có trạm trải nghiệm "Kiều Fortune-telling", nơi khách tham quan cầm sách và chọn trang/đoạn thơ để tự suy ngẫm theo chủ đề trưng bày; triển lãm được giới thiệu theo mô hình tương tác, kết hợp các hình thức như sắp đặt, hình ảnh và tác phẩm số.

Một số triển lãm đặt trọng tâm vào công nghệ và trải nghiệm cũng đưa bói Kiều vào danh mục hoạt động đi kèm như workshop hoặc "trò Kiều" nhằm tăng tương tác cho người xem. Triển lãm "Kiều Kiều Giai Nhân" tại Đà Nẵng có các hoạt động trải nghiệm miễn phí, trong đó có bói Kiều và lẩy Kiều bên cạnh các workshop thủ công và hoạt động nghệ thuật kết hợp công nghệ. Báo Đà Nẵng mô tả việc lồng ghép các hoạt động như bói Kiều và lẩy Kiều trong triển lãm theo hướng tăng trải nghiệm của người xem. Một bài viết tiếng Anh của The Saigon Times cũng nhắc bói Kiều như một thực hành dân gian được đưa vào không gian nghệ thuật để công chúng trải nghiệm.

Trong giáo dục
Bói Kiều đôi khi được đưa vào hoạt động học tập theo hướng trải nghiệm nhằm giúp học sinh tiếp cận Truyện Kiều như một hiện tượng văn hóa, không chỉ như văn bản trong chương trình học. Một dự án ngoại khóa về Truyện Kiều tại TP.HCM có các "gian hàng" hoạt động như đố Kiều, thư pháp Kiều và bói Kiều, thu hút học sinh tham gia, đồng thời gắn với biểu diễn, ngâm thơ và các sản phẩm học tập khác.

Trong các mô tả gần đây về dạy học dự án, các hoạt động mô phỏng bói/giải quẻ gắn với Truyện Kiều cũng được đưa vào như một "trạm" trải nghiệm trong chuỗi hoạt động do học sinh thiết kế để tìm hiểu cách tác phẩm đi vào đời sống qua các "trò Kiều". Bài viết của Trường phổ thông Dewey cũng giới thiệu hoạt động học sinh tổ chức phần trải nghiệm bói Kiều trong dự án tìm hiểu thực hành văn hóa xoay quanh Truyện Kiều, kết hợp thuyết trình về ý nghĩa văn hóa với mô phỏng trải nghiệm.

Biến thể gắn với Phật giáo
Một số cơ sở tu học diễn giải bói Kiều theo hướng thực tập tâm lý và đạo đức, nhấn mạnh việc "tham vấn" hiện tại và điều chỉnh cách sống trong dịp đầu năm. Bài viết trên trang Làng Mai mô tả bói Kiều như một thực hành kết hợp lễ bái và thực tập chánh niệm, trong đó phần "đoán quẻ" được đặt trong khung diễn giải Phật học để người tham gia tự quán chiếu và rút ra định hướng ứng xử cho năm mới.

Báo Giác Ngộ ghi nhận bói Kiều được duy trì tại chùa Từ Hiếu ở Huế như một hoạt động những ngày Tết, mô tả bói Kiều như "pháp môn thực tập" kết hợp Phật học, thi ca và yếu tố "tâm lý trị liệu" để quán chiếu hiện tại và tương lai; bài báo cũng nêu bộ bói Kiều tại đây gồm 210 quẻ. Các mô tả này cho thấy trong một số bối cảnh tôn giáo, bói Kiều có thể được tái ngữ cảnh hóa từ hoạt động "xin quẻ" sang thực hành chiêm nghiệm và tu tập.

Tiếp nhận và tranh luận
Trong báo chí, bói Kiều thường được trình bày như hiện tượng giao thoa giữa văn hóa đọc, trò chơi văn bản và niềm tin tâm linh, đồng thời xuất hiện các nhận định trái chiều về ranh giới giữa "thú chơi" và mê tín. Một số bài viết nhấn mạnh tính độc đáo của việc dùng một tác phẩm văn học như phương tiện bói đoán trong văn hóa Việt, đồng thời mô tả bói Kiều như một kiểu diễn giải dựa trên liên tưởng và khả năng "tìm ý" trong câu chữ.

Trong một số mô tả hướng ra ngoài Việt Nam, bói Kiều được giới thiệu như một tập tục xem vận đầu năm bằng Truyện Kiều.

Xem thêm
 Truyện Kiều
 Văn hóa Kiều
 Lẩy Kiều
 Đố Kiều
 Tập Kiều

Tham khảo

Liên kết ngoài
 "Bàn về bói Kiều" trên trang Viện Nghiên cứu Hán Nôm
 "Văn hoá Truyện Kiều" trên trang VUSTA

Thể loại:Truyện Kiều
Thể loại:Bói toán
Thể loại:Văn hóa dân gian Việt Nam