Danh sách các phụ nữ nhiếp chính và có ảnh hưởng chính trị trong lịch sử Trung Quốc

Danh sách phụ nữ nhiếp chính và có ảnh hưởng chính trị trong lịch sử Trung Quốc là bài viết tổng hợp những nhân vật nữ trong lịch sử Trung Quốc từng giữ vai trò nhiếp chính hoặc có ảnh hưởng trực tiếp và thực chất đến chính trị, triều chính và việc điều hành quốc gia. Các nhân vật được liệt kê bao gồm hoàng thái hậu, hoàng hậu, ngoại thích, cũng như một số phụ nữ quý tộc có quyền lực chính trị được ghi nhận trong chính sử và các công trình nghiên cứu lịch sử.

Trong bối cảnh xã hội Trung Quốc truyền thống chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nho giáo và chế độ phụ quyền, việc phụ nữ trực tiếp tham gia hoặc chi phối chính quyền là hiện tượng không phổ biến. Tuy nhiên, trong những giai đoạn đặc biệt như khi hoàng đế còn nhỏ tuổi, triều đình rối loạn, hoặc quyền lực tập trung vào ngoại thích, một số phụ nữ đã vươn lên nắm giữ vai trò then chốt trong việc quyết định quốc sự, bổ nhiệm quan lại, điều động quân đội và định hướng chính sách.

Danh sách này không nhằm đánh giá mức độ đúng – sai hay ca ngợi quyền lực cá nhân, mà tập trung phản ánh vai trò lịch sử và mức độ ảnh hưởng chính trị thực tế của các nhân vật nữ dựa trên nguồn chính sử, dã sử có kiểm chứng và các nghiên cứu học thuật hiện đại.

Danh sách
 Tên (Việt hóa) Chữ Hán Triều đại / Quốc gia Vai trò chính trị Thời gian nắm quyền / ảnh hưởng Mức độ ảnh hưởng Ghi chú Tần Tuyên Thái hậu 秦宣太后 Nhà Tần (Chiến Quốc) Thái hậu, Nhiếp chính 306–271 TCN; trực tiếp nhiếp chính khi vua còn nhỏ, tiếp tục thao túng triều chính khi vua trưởng thành Rất cao Nữ nhiếp chính đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc; nắm quyền hơn 40 năm, đặt nền móng cho sự trỗi dậy của nước Tần Lã Trĩ 呂雉 Tây Hán Hoàng thái hậu, nhiếp chính 195–180 TCN Rất cao Người đầu tiên nắm quyền như một vị vua toàn diện Đậu Y Phòng 竇漪房 Tây Hán Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Thái hoàng thái hậu Định hướng chính sách, ảnh hưởng hoàng đế Ủng hộ tư tưởng vô vi, tiết kiệm Vương Chính Quân 竇漪房 Tây Hán Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Thái hoàng thái hậu Ảnh hưởng tới triều chính thông qua thân phận Thái hậu Bảo trợ ngoại thích họ Vương, dẫn đến Vương Mãng nắm quyền Triệu Phi Yến 趙飛燕 Tây Hán Hoàng hậu Ảnh hưởng lớn đến hoàng đế; can dự gián tiếp vào chính trị hậu cung Được sủng ái đặc biệt; liên quan đến việc thanh trừng hậu cung và suy yếu hoàng thất Đậu hoàng hậu (Hán Chương Đế) 竇皇后（竇妙） Đông Hán Hoàng hậu, Thái hậu  Nhiếp chính 88-92 Ảnh hưởng lớn đến hoàng đế; thao túng hậu cung, can dự gián tiếp vào triều chính. Cao Nâng đỡ họ Đậu, dẫn đến ngoại thích họ Đậu nắm quyền sau khi bà qua đời Đặng Tuy 鄧綏 Đông Hán Hoàng thái hậu, nhiếp chính 106–121 Cao Cai trị ổn định, trọng Nho học Diêm hoàng hậu (Hán An Đế) 閻姬 Đông Hán Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, nhiếp chính 125 Nhiếp chính trực tiếp sau khi hoàng đế qua đời; thao túng triều chính Trung Đưa Lưu Ất lên ngôi (Hán Thiếu Đế), chuyên quyền trong thời gian ngắn Lương hoàng hậu (Hán Thuận Đế) 梁皇后（梁娜） Đông Hán Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 144-150 Ảnh hưởng lớn đến triều chính thông qua thân phận Thái hậu và ngoại thích Cao Bảo trợ họ Lương; anh trai là Lương Ký nắm quyền chuyên chính Đậu Diệu 竇妙 Đông Hán Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, [Nhiếp chính]] 167-172 Nhiếp chính gián tiếp; thao túng triều chính thông qua ngoại thích Cao Dung túng và bảo trợ họ Đậu, dẫn đến Đậu Hiến chuyên quyền Hà hoàng hậu (Hán Linh Đế) 何皇后 Đông Hán Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 189; nhiếp chính gián tiếp sau khi Hán Linh Đế qua đời Cao Dung túng hoạn quan, mâu thuẫn với Đổng Trác, góp phần gây loạn cuối Đông Hán Giả Nam Phong 賈南風 Tây Tấn Hoàng hậu, Nhiếp chính 291–300; thao túng triều chính thông qua hoàng đế và hoàng thái tử Cao Thanh trừng đối thủ chính trị, châm ngòi cho Loạn Bát Vương, làm Tây Tấn suy sụp Đan Hoàng hậu 單皇后 Hán–Triệu Hoàng hậu, ngoại thích Thế kỷ IV Trung Gia tộc can dự triều chính Khả Túc Hồn hoàng hậu (Mộ Dung Tuấn) 可足渾太后 Tiền Yên Hoàng thái hậu, nhiếp chính Thế kỷ IV Cao Thao túng triều đình Tiền Yên Lâu Chiêu Quân 婁昭君 Bắc Tề Hoàng hậu, Hoàng thái hậu ảnh hưởng sâu sắc đến việc lập phế hoàng đế và nhân sự triều đình Trung Bảo trợ hoàng tộc họ Cao; góp phần duy trì quyền lực triều Bắc Tề giai đoạn đầu Phùng hoàng hậu (Bắc Ngụy Văn Thành Đế) 馮太后 Bắc Ngụy Hoàng thái hậu, nhiếp chính 465–490 Cao Cải cách hành chính, Hán hóa Hồ thái hậu (Bắc Ngụy) 胡太后 Bắc Ngụy Hoàng thái hậu, nhiếp chính 515–528 Trung–cao Cai trị yếu kém, loạn Hà Âm Lưu Sở Ngọc 劉楚玉 Nhà Lưu Tống (Nam triều) Công chúa Khoảng 464–465: Ảnh hưởng trực tiếp đến triều chính thông qua Hoàng đế Lưu Tử Nghiệp Trung Công chúa quyền lực bậc nhất Nam triều, biểu tượng can thiệp chính trị bằng thân phận hoàng tộc Văn Hiến Hoàng hậu (Tùy Văn Đế) 獨孤皇后（獨孤伽羅） Tùy Hoàng hậu 581–602; ảnh hưởng trực tiếp đến quyết sách hoàng đế và hậu cung Cao Duy trì chế độ một hoàng hậu – không lập phi tần; góp phần ổn định chính trị đầu triều Tùy Võ Tắc Thiên 武則天 Đường → Võ Chu Hoàng thái hậu / Nhiếp chính / Hoàng đế 660–705 Cao nhất lịch sử Nhiếp chính duy nhất trực tiếp xưng đế Thái Bình Công chúa 太平公主 Đường Công chúa 690–713; can dự trực tiếp vào triều chính, thao túng nhân sự và phe phái Rất cao Nhân vật trung tâm trong đấu tranh quyền lực cuối Võ Chu – đầu Đường Trung Tông, gây bất ổn chính trị nghiêm trọng Vi hoàng hậu (Đường Trung Tông) 韋皇后 Đường Hoàng hậu, Nhiếp chính 705–710; thao túng triều chính sau khi Đường Trung Tông phục vị  Cao Âm mưu xưng đế, bị lật đổ trong biến cố năm 710; chấm dứt thế lực họ Vi An Lạc Công chúa 安樂公主（李裹兒） Đường Công chúa 705–710; can dự sâu vào triều chính thông qua Vi Hoàng hậu và phe cánh Trung Tham gia thao túng triều đình, mưu đồ lập nữ hoàng; bị giết trong chính biến năm 710 Lưu Ngọc Nương 劉皇后 Hậu Đường Hoàng hậu 924-926 Can dự sâu vào triều chính; chiếu lệnh được coi ngang hoàng đế; tự ý ra lệnh giết đại tướng Quách Sùng Thao Cao Nhân vật nữ có ảnh hưởng chính trị lớn nhất thời Ngũ Đại; hành động năm 926 trực tiếp dẫn đến binh biến và cái chết của Hậu Đường Trang Tông Phù thị 符皇后 Hậu Chu Hoàng hậu, Hoàng thái hậu 959–960; ảnh hưởng chính trị thông qua thân phận Thái hậu Trung  Duy trì ổn định triều chính giai đoạn cuối Hậu Chu; ảnh hưởng hạn chế do quyền lực tập trung vào hoàng đế Lý hoàng hậu (Hậu Hán) 李皇后 Hậu Hán Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 948–951; ảnh hưởng chính trị thông qua thân phận Thái hậu Trung  Gắn với ngoại thích họ Lý; ảnh hưởng hạn chế do triều đại tồn tại ngắn ngủi Thuận Thánh thái hậu 順聖太后 Tiền Thục (Ngũ Đại Thập Quốc) Hoàng thái hậu 918–926 Cao Mẹ của Hậu chủ Vương Diễn, can dự mạnh vào việc lập thái tử và triều chính Chương Hiến Minh Túc Hoàng hậu 劉娥 Bắc Tống Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 1022–1033; nhiếp chính trực tiếp thay hoàng đế Rất cao Trực tiếp điều hành triều chính hơn một thập kỷ; được xem là nữ nhiếp chính quyền lực nhất thời Bắc Tống Từ Thánh Quang Hiến Hoàng hậu 曹太后（曹皇后） Bắc Tống Hoàng hậu, Hoàng thái hậu 1063; giám quốc trong thời gian ngắn sau khi hoàng đế băng hà Cao Ổn định triều chính khi chuyển giao quyền lực; bảo đảm quá trình kế vị diễn ra trật tự Tuyên Nhân Thánh Liệt Hoàng hậu 高太后（高滔滔） Bắc Tống Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 1085–1093; nhiếp chính trực tiếp thay hoàng đế Cao Chấm dứt cải cách Tân pháp của Vương An Thạch; điều hành triều chính theo đường lối bảo thủ Khâm Thánh Hiến Túc Hoàng hậu 向太后（向氏） Bắc Tống Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 1100–1101; nhiếp chính trong thời gian ngắn khi chuyển giao ngôi vị Cao Ổn định triều chính, bảo đảm việc lập hoàng đế diễn ra trật tự Chiêu Từ Thánh Hiến Hoàng hậu 孟太后（孟皇后） Bắc Tống Hoàng hậu, Hoàng thái hậu 1126–1127; giám quốc trong thời loạn Tĩnh Khang Trung Duy trì nghi lễ và danh nghĩa hoàng quyền trong giai đoạn Bắc Tống sụp đổ Cung Thánh Nhân Liệt Hoàng hậu  壽明太后（劉娥） Nam Tống Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 1023–1033; nhiếp chính trực tiếp thay hoàng đế Cao Lâm triều xưng chế, trực tiếp điều hành quốc chính; đặt nền tảng ổn định lâu dài cho triều Nam Tống Thọ Hoà Hoàng thái hậu 謝太后（謝皇后） Nam Tống Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 1264–1276; nhiếp chính trong giai đoạn cuối Nam Tống Cao Giữ danh nghĩa triều đình khi Nam Tống đứng trước nguy cơ diệt vong bởi quân Nguyên Thuật Luật Bình 述律平 Liêu Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 926–938; nhiếp chính trực tiếp sau khi Liêu Thái Tổ qua đời  cao Củng cố quyền lực hoàng tộc Khiết Đan; can thiệp sâu vào việc lập hoàng đế Tiêu Xước 承天太后 Liêu (Khiết Đan) Hoàng thái hậu, nhiếp chính 982-1009 Trung–cao Ổn định triều chính sơ Liêu Tiêu Nậu Cân 蕭耨斤 Liêu Hoàng thái hậu,Thái hoàng thái hậu, Nhiếp chính 1031–1034; nhiếp chính trực tiếp khi hoàng đế còn nhỏ Cao Thái hậu họ Tiêu nắm quyền triều chính; đại diện cho quyền lực ngoại thích Khiết Đan thời Liêu Tiêu Tháp Bất Yên 蕭塔不煙 Tây Liêu Hoàng hậu, Nhiếp chính Đầu thế kỷ 12; nhiếp chính trực tiếp Cao Trực tiếp điều hành quốc sự góp phần duy trì ảnh hưởng chính trị của họ Tiêu trong triều Gia Luật Phổ Tốc Hoàn 承天太后 Tây Liêu Hoàng thái hậu, Nhiếp chính Đầu thế kỷ 12; nhiếp chính trong giai đoạn hoàng đế còn non trẻ Cao Thái hậu họ Tiêu nắm quyền triều chính Tây Liêu; tiếp nối truyền thống phụ nữ Khiết Đan tham gia điều hành quốc gia Một Tạng thị 沒藏氏 Tây Hạ Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 1048–1061; nhiếp chính trực tiếp khi hoàng đế còn nhỏ Rất cao Trực tiếp điều hành triều chính; đại diện cho quyền lực ngoại thích họ Mẫu Tạng thời Tây Hạ Lương Hoàng hậu 小梁太后 Tây Hạ Hoàng thái hậu, Nhiếp chính 1086–1089; nhiếp chính trực tiếp khi hoàng đế còn nhỏ Cao Trực tiếp can dự triều chính; tiếp nối truyền thống thái hậu nhiếp chính của Tây Hạ Bốc Lỗ Hãn 卜魯罕 Nguyên Hoàng hậu Cuối thế kỷ 13 – đầu thế kỷ 14; ảnh hưởng chính trị gián tiếp thông qua hoàng đế Trung Hoàng hậu người Mông Cổ; tham gia quyết định nhân sự và chính sự hậu cung dưới triều Nguyên Đáp Kỷ 答己 Nguyên Hoàng thái hậu, Thái hoàng thái hậu 1328; tham gia tranh đoạt quyền lực sau khi Nguyên Văn Tông mất Cao Nhân vật trung tâm trong biến cố cung đình năm 1328, can dự trực tiếp vào chính sự Bát Bất Hãn 八不罕 Nguyên Hoàng hậu, Hoàng thái hậu,[ Nhiếp chính]] 1324–1328; ảnh hưởng chính trị gián tiếp thông qua hoàng đế Trung  Hoàng hậu người Mông Cổ, chính thất của Nguyên Thái Định Đế; giữ vai trò hậu cung và ngoại thích trong giai đoạn cuối triều Nguyên Bốc Đáp Thất Lý 卜答失里 Nguyên Hoàng hậu, Hoàng thái hậu 1328–1332; ảnh hưởng chính trị mạnh trong giai đoạn tranh chấp ngôi vị và sau khi hoàng đế mất Cao Hoàng hậu rồi thái hậu người Mông Cổ; nhân vật trung tâm trong chính biến cuối triều Nguyên, liên quan đến việc phế lập hoàng đế Kỳ Hoàng hậu 奇皇后 Nguyên Hoàng hậu, Hoàng thái hậu (truy phong) 1340–1368; thao túng triều chính, kiểm soát hoàng đế và phe phái Rất cao Hoàng hậu người Cao Ly; kiểm soát hậu cung và can dự sâu vào chính trị cuối triều Nguyên Mã hoàng hậu (Minh Thái Tổ) 馬皇后 Minh Hoàng hậu 1368–1382; ảnh hưởng trực tiếp đến Minh Thái Tổ Cao Can gián chính trị, bảo vệ quan lại, đại diện hình mẫu hoàng hậu chính trị đầu triều Minh Thành Hiếu Chiêu Hoàng hậu 張皇后 Minh Hoàng hậu, Hoàng thái hậu, Thái hoàng thái hậu 1424–1442; ảnh hưởng chính trị trực tiếp sau khi Minh Nhân Tông mất Cao Hoàng hậu của Minh Nhân Tông; sau tôn làm Hoàng thái hậu, can dự triều chính đầu thời Minh Tuyên Tông Hiếu Cung Chương Hoàng hậu 孫太后 Minh Hoàng thái hậu 1449–1464; chi phối triều chính sau biến cố Thổ Mộc, tham gia quyết định phế–lập hoàng đế Cao Thái hậu của Minh Anh Tông; giữ vai trò then chốt trong việc lập Minh Đại Tông và ổn định triều chính Từ Thánh Hoàng thái hậu 孝定皇后 Minh Hoàng hậu, Hoàng thái hậu 1567–1582; nhiếp chính gián tiếp khi hoàng đế còn nhỏ Rất cao Sinh mẫu của Minh Thần Tông; cùng Trương Cư Chính chi phối triều chính đầu thời Vạn Lịch Hiếu Trang Hoàng Thái hậu 孝莊文皇后 Thanh Hoàng thái hậu, Thái hoàng thái hậu 1643–1669; nhiếp chính gián tiếp, định hướng triều chính đầu Thanh Rất cao Thái hoàng thái hậu quyền lực; giữ vai trò then chốt trong việc ổn định triều Thanh thời sơ kỳ Từ An Thái hậu 慈安太后 Thanh Hoàng thái hậu 1861–1881; đồng nhiếp chính cùng Từ Hi Thái hậu Cao Chính thất của Hàm Phong Đế; cùng Từ Hi điều hành triều chính sau chính biến Tân Dậu Từ Hi Thái hậu 慈禧太后 Thanh Hoàng thái hậu, Thái hoàng thái hậu 1861–1908; nhiếp chính trực tiếp, thao túng triều chính hơn 40 năm Rất cao Nhân vật quyền lực tối cao cuối triều Thanh; chi phối việc lập–phế hoàng đế và các quyết sách quốc gia Long Dụ Hoàng thái hậu 隆裕太后 Nhà Thanh Hoàng hậu, Hoàng thái hậu 1908–1912; nắm quyền danh nghĩa sau khi Quang Tự Đế mất, thay mặt Phổ Nghi phê chuẩn quốc thư Trung bình Người ký chiếu thoái vị năm 1912, chính thức chấm dứt hơn 2.000 năm chế độ quân chủ Trung Quốc

Tham khảo

Các thông tin trong bài chủ yếu dựa trên các bộ chính sử Trung Quốc như Tư Trị Thông Giám, Hán thư, Hậu Hán thư, Ngụy thư, Liêu sử, Thanh sử cảo và các nghiên cứu lịch sử hiện đại.

《元史》卷一百十四·后妃传
《明史》卷一百一十四·后妃传
《晋书》卷三十一·后妃传