Gương vỡ lại lành

Gương vỡ lại lành là một thành ngữ trong tiếng Việt, chỉ việc nối lại quan hệ sau khi đã rạn nứt, chia lìa hoặc đổ vỡ, thường gắn với quan hệ vợ chồng. Trong báo chí và truyền thông đại chúng, cụm từ cũng xuất hiện như nhãn cho việc "làm hòa" hoặc "tái hợp" trong quan hệ xã hội, nhất là trong môi trường văn hóa và giải trí.

Thành ngữ này thường được liên hệ với điển tích và trường nghĩa tương ứng trong tiếng Hán "phá kính trùng viên" (破镜重圆), nói về vợ chồng ly tán rồi đoàn tụ.

 Khái quát nghĩa và phạm vi sử dụng 
Trong cách dùng phổ biến, "gương vỡ lại lành" nhấn vào kết quả hàn gắn sau đổ vỡ: quan hệ từng rạn nứt được nối lại, người từng chia xa lại đoàn tụ, hoặc tình cảm từng tan tác được khôi phục. Nghĩa trung tâm thường gắn với quan hệ vợ chồng, tình duyên; tuy vậy, cách dùng trên báo chí và truyền thông cho thấy cụm từ có thể mở rộng sang quan hệ bạn bè, đồng nghiệp, cộng sự hoặc nhóm nghệ sĩ khi chấm dứt bất hòa và nối lại hợp tác.

Trong một số bài giải thích điển tích, cụm từ được giải nghĩa theo mô típ đoàn tụ sau ly tán và thường liên hệ với điển tích "phá kính trùng viên". Trong các bài viết tư vấn quan hệ, cụm từ thường được dùng như một nhãn ngắn gọn cho chủ đề nối lại quan hệ sau chia tay.

 Trong tiếng Hán và văn hóa Trung Quốc 
Từ điển thành ngữ của Bộ Giáo dục Đài Loan nêu "phá kính trùng viên" là ẩn dụ về việc vợ chồng ly tán hoặc tình cảm rạn nứt rồi đoàn tụ và hòa hợp trở lại; mục từ kèm điển nguồn và ví dụ câu dùng. Nội dung điển cố trong mục từ được kể như sau:

Nghiên cứu truy nguồn văn bản ở Trung Quốc đại lục bàn về quá trình ghi chép, các lớp văn bản và dị bản của câu chuyện khi điển cố lưu hành trong truyền thống học thuật và văn học thông tục.

Trong tiếp nhận văn học và nghệ thuật, mô típ này được khảo sát như một cấu trúc tự sự gắn với hình tượng Nhạc Xương công chúa và các chuyển thể theo thể loại. Một nghiên cứu khác ghi nhận dấu vết chuyển thể mô típ này thành kịch bản sân khấu trong truyền thống biểu diễn, với trường hợp gắn tên Nhạc Xương công chúa và cụm "phá kính trùng viên".

Trong một số bài đăng của tòa án địa phương trên báo chí Trung Quốc đại lục, cụm "破镜重圆" (phá kính trùng viên) được dùng như nhãn cho kết quả hòa giải trong tranh chấp ly hôn. Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc cũng công bố các điển hình hòa giải tranh chấp hôn nhân gia đình, nêu vai trò của cơ chế hòa giải trong xử lý xung đột gia đình. Trong truyền thông phổ biến khoa học, cụm từ cũng được dùng như ẩn dụ để dẫn nhập các bài viết giải thích hiện tượng vật liệu "hàn gắn/tái hợp".

Trong xuất bản tiếng Hoa tại Hồng Kông, cụm "phá kính trùng viên" được dùng làm nhan đề sách về tư vấn hôn nhân và tiến trình tha thứ, phục hòa; một mục lục thư mục tại HKU Scholars Hub ghi nhận ấn phẩm xuất bản năm 2009.

Cơ sở dữ liệu "thành ngữ" của Đại học Trung văn Hồng Kông liệt kê "破鏡重圓" (phá kính trùng viên) trong danh sách các tổ hợp theo chữ "圓" (viên, tròn), cùng nhiều thành ngữ khác có yếu tố chữ "圓".

 Trong văn học Việt Nam 
 Truyện Kiều 

Trong đoạn đoàn viên của Truyện Kiều, cụm từ xuất hiện như một câu thơ trong lời thoại của nhân vật Thúy Vân, gắn với tình huống nối lại duyên cũ sau quãng thời gian lưu lạc dài của Thúy Kiều. Một bài viết bình giải đoạn đoàn viên nhấn mạnh cách Nguyễn Du tổ chức lời thoại và lập luận của nhân vật trong trường đoạn tái hợp.

Một bài nghiên cứu tại Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội khi phân tích diễn biến tâm lý Thúy Vân ở phần sau tác phẩm có trích đoạn thơ mở đầu bằng "Bây giờ gương vỡ lại lành" trong mạch bàn về lựa chọn đạo lý và tình cảm ở kết thúc đoàn viên. Một số nghiên cứu và bài viết về ngôn ngữ Truyện Kiều nhấn mạnh vai trò của thành ngữ và lối nói quen thuộc trong việc tạo giọng điệu gần khẩu ngữ và gắn kết thơ lục bát với đời sống ngôn ngữ của cộng đồng. Một bài viết trên báo địa phương cũng liệt kê "gương vỡ lại lành" như một trong nhiều hình ảnh quen thuộc gắn với lớp diễn đạt dân gian trong tác phẩm.

 Thơ, ca từ và diễn ngôn bình luận 
Trong bình luận ngôn ngữ, hình ảnh "gương vỡ/gương lành" được nêu như một ví dụ về lớp nghĩa biểu cảm và ẩn dụ của từ "gương". Trên báo chí, câu thơ "Đời ta gương vỡ lại lành - Cây khô cây lại đâm cành nở hoa" được trích dẫn như một cách gọi ngắn gọn cho kết cục khôi phục sau đứt gãy.

 Trong sân khấu và truyền thông ở Việt Nam 
Cụm từ "gương vỡ lại lành" xuất hiện như nhan đề hoặc mô típ trong các sản phẩm phát thanh và sân khấu. Trang của Báo và Phát thanh, Truyền hình Cần Thơ có các bài đăng thuộc mảng "Sân khấu truyền thanh" với tên "Gương vỡ lại lành" và "Vở cải lương 'Gương vỡ lại lành'", kèm tệp phát thanh ghi âm chương trình.

Trong báo chí giải trí, cụm từ thường được dùng để chỉ việc "làm hòa" hoặc "tái hợp" sau mâu thuẫn, đặc biệt trong các tin bài liên quan đời tư nghệ sĩ.

Ngoài trường nghĩa tình cảm, cụm từ còn được dùng như ẩn dụ cho sự tái hợp trong hoạt động nghệ thuật.

 Đặc điểm ngôn ngữ và cách hình thành 
Trong tiếng Việt, "gương vỡ lại lành" là một đơn vị thành ngữ có tính cố định tương đối, dựa vào hình ảnh vật thể "gương" để tạo ẩn dụ: "vỡ" gợi đứt gãy quan hệ, "lành" gợi khôi phục và trở về trạng thái hòa hợp.

Ở bình diện tiếp xúc ngôn ngữ và văn hóa, một số nghiên cứu về thành ngữ tiếng Việt ghi nhận hiện tượng Việt hóa điển cố và thành ngữ có xuất xứ từ truyền thống Trung Hoa, trong đó có nhóm trường hợp người dùng nắm nghĩa và ngữ cảnh sử dụng nhưng không nhất thiết biết xuất xứ điển cố. Một bài viết trên trang Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội mô tả nhiều nguồn ngữ liệu hình thành thành ngữ, từ chất liệu đời sống và lời nói thường nhật đến các con đường liên tưởng như ẩn dụ và đồng âm, góp phần lý giải sự phong phú của kho thành ngữ tiếng Việt.

Việc cụm từ xuất hiện trong Truyện Kiều tạo thêm một kênh lan truyền qua bình giảng văn bản và truyền thông về tác phẩm, đồng thời thúc đẩy cách dùng linh hoạt của cụm từ trong bình luận về "đoàn viên" và "hòa giải". Ở diễn ngôn truyền thông, các ví dụ dùng cụm từ cho quan hệ đồng nghiệp, nhóm nghệ sĩ hoặc hoạt động biểu diễn cho thấy sự mở rộng nghĩa theo hướng "tái hợp/hàn gắn" nói chung, tách khỏi phạm vi hẹp của quan hệ hôn nhân.

 Tham khảo 

Thể loại:Thành ngữ tiếng Việt
Thể loại:Văn học Việt Nam
Thể loại:Ngôn ngữ Việt Nam