Truyện tiền thân

Truyện tiền thân (; Hán-Việt: , thường gọi bổn sinh/bổn sanh, cũng gặp dưới tên bản sinh) là tập hợp các truyện thuật về những đời sống trước (tiền kiếp) của Phật Thích-ca, trong đó nhân vật trung tâm thường được gọi là Bồ Tát – tiền thân của Phật trong quá khứ.

Thuật ngữ và vị trí trong kinh điển
Trong Kinh tạng Pāli,  được xếp là tập (bộ) thứ 10 trong  (Tiểu Bộ kinh) thuộc Sutta Piṭaka; hình thức phổ biến là các bài kệ được "cài" trong phần truyện kể về các tiền kiếp của Gotama. Một số tổng quan thư mục của Pali Text Society cũng lưu ý phần được xem là "chính kinh" chủ yếu là các bài kệ (547 bài kệ), còn phần truyện văn xuôi đầy đủ thường được trình bày kèm như chú giải/diễn giải truyền thống.

Theo bách khoa thư, các truyện tiền thân còn xuất hiện rải rác trong những phần khác của kinh điển Pāli; riêng 35 truyện được tập hợp trong  (Hạnh tạng). Nguồn gốc phần chú giải đầy đủ thường được gắn với truyền thống chú giải bằng tiếng Sinhala (Tích Lan) và được ghi nhận là hình thành muộn hơn văn bản kệ; việc quy thuộc tác giả cụ thể trong truyền thống cũng được các tài liệu tham khảo hiện đại đánh giá thận trọng.

Cấu trúc và phân loại
Một mô hình trình bày phổ biến là: nêu "chuyện hiện tại" (bối cảnh thời Phật tại thế) làm duyên khởi, tiếp đến là "chuyện quá khứ" kể một tiền kiếp của Bồ Tát; phần kệ được xem là "lõi" văn bản, và cuối truyện thường có phần "nhận diện" (đối chiếu nhân vật giữa hai lớp truyện). Trong truyền thống phân loại,  thường được sắp xếp theo số lượng kệ tăng dần và chia thành các chương (); con số "22 chương" thường được nhắc đến trong các phần giới thiệu/bản trình bày truyền thống.

Ảnh hưởng và tiếp nhận
Các truyện  được ghi nhận có sức lan tỏa rộng trong đời sống tôn giáo và văn hóa tại Nam Á và Đông Nam Á, và đã được tiếp nhận như một nguồn chất liệu kể–giảng cũng như văn học dân gian ở nhiều khu vực. Một số nghiên cứu tiếng Việt cũng bàn về  như một chỉnh thể truyện kể có tính "phức hợp", được kết tập và tái cấu trúc từ nhiều nguồn, gắn với bối cảnh diễn xướng và các chủ đề đạo đức phổ quát. Ở bình diện nghệ thuật, các tích truyện  thường được thể hiện trong điêu khắc và hội họa Phật giáo; một nghiên cứu về Borobudur (Indonesia) nêu  là một trong các mảng phù điêu chủ đạo mô tả các tiền kiếp của Đức Phật trong không gian hành hương.

Tham khảo

Thể loại:Tiểu Bộ kinh
Thể loại:Nikāya
Thể loại:Kinh điển Phật giáo
Thể loại:Tác phẩm Phật giáo
Thể loại:Văn học Phật giáo
Thể loại:Văn học Ấn Độ
Thể loại:Truyện dân gian
Thể loại:Truyện tiền thân