Vinh Thọ Cố Luân công chúa

Vinh Thọ Cố Luân Công chúa (chữ Hán: 荣寿固伦公主, 28 tháng 2 năm 1854 - 24 tháng 12 năm 1924), Ái Tân Giác La thị, còn gọi Đại Cách cách (大格格)木叟. 记荣寿固伦公主一二事. 故宫博物院网站，来源：《紫禁城》1985年3期. [2021-10-16]. （原始内容存档于2021-10-15） （繁体中文）. là một công chúa nhà Thanh, được biết đến là con gái nuôi của Từ Hy Thái hậu. Nếu không xét đến con gái của Hàm Phong Đế là Vinh An Cố Luân Công chúa thì bà là Công chúa cuối cùng của triều đại nhà Thanh cũng như của chế độ phong kiến Trung Hoa.

 Tiểu sử 
Vinh Thọ Cố Luân Công chúa sinh vào giờ Tỵ, ngày 2 tháng 2 năm Hàm Phong thứ tư (tức 28 tháng 2 năm 1854), là con gái đầu lòng của Cung Trung Thân vương Dịch Hân - con trai Đạo Quang Đế, một trong 12 Thiết mạo tử vương và đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong thời Thanh mạt. Mẹ của bà là Đích phúc tấn Qua Nhĩ Giai thị (瓜爾佳氏, 1834 - 1880), hiệu Hữu Lan nữ sĩ (友蘭女士), con gái của Đại học sĩ Quế Lương (桂良), em gái của bà là Kế phúc tấn của Huệ Đoan Thân vương Miên Du, con trai Gia Khánh Đế. Bà còn có hai em trai và một em gái, trưởng tử Tái Trừng (載澂, 1858 - 1885) tặng Hòa Thạc Thân vương, thứ tử Tái Tuấn (載濬, 1864 - 1866) và nhị nữ (1860 - 1863) chết yểu. Tái Trừng có vợ là Đích phu nhân Phí Mặc thị (费莫氏), con gái Thái tử Thiếu bảo Văn Dục (文煜), không có con nối nên nhận cháu là Phổ Vĩ (溥偉) làm con thừa tự, về sau đóng vai trò quan trọng trong chính quyền Mãn Châu quốc. 

Sau khi Hàm Phong Đế băng hà, cha bà cùng Từ Hi Thái hậu và Từ An Thái hậu phát động Tân Dậu chính biến[zh]《論肅順人際網絡與辛酉政變》曾靖婷 ，國立成功大學歷史所, lật đổ Cố mệnh Bát đại thần do Hàm Phong chỉ định nhằm phò trợ cho Đồng Trị Đế lên ngôi khi còn nhỏ. Nhờ có công lao, Dịch Hân được phong làm Nghị chính vương (议政王), Quân cơ đại thần, quyền hành to lớn, đồng thời đưa trưởng nữ bảy tuổi của ông vào cung nuôi nấng《清史稿·卷一百六十六》文宗撫弟恭親王奕訢第一女.榮壽固倫公主.同治五年九月，下嫁志端.咸豐四年二月生.志端，富察氏[……]《爱新觉罗宗谱·星源集庆》（页九五）文宗显皇帝 抚弟一女 宣宗第六房 和硕恭忠亲王奕訢 第一女 荣寿固伦公主 咸丰四年甲寅二月初二日巳时生 母 和硕恭忠亲王奕訢嫡福晋瓜尔佳氏 大学士桂良之女 咸丰十一年十二月 封固伦公主 同治四年九月 恭亲王奕訢请辞固伦公主号 奉旨改封为荣寿公主 五年丙寅九月 指配富察氏一等诚嘉毅勇公都统景寿之子廕生志端为额驸 是月下嫁 额驸于同治十年辛未十月十二日卒 光绪七年十月 晋封荣寿固伦公主位号 赐乘杏黄轿 公主于甲子年十一月十八日薨 年七十一岁[……], từ đó bà trở thành nghĩa nữ dưới danh nghĩa Hàm Phong Đế恽丽梅. 《清代最后一位皇女身份考》. 清史研究 (北京市: 中国人民大学). 1999, (1999年第4期): 109—111 [2021-10-16]. ISSN 1002-8587. （原始内容存档于2021-10-16） （简体中文）..

Vào tháng 12 năm Hàm Phong thứ 11 (1861), Từ Hi Thái hậu và Từ An Thái hậu lấy danh nghĩa Hàm Phong Đế ban ra chiếu chỉ, sách phong trưởng nữ của Cung Thân vương Dịch Hân làm Cố Luân Công chúa (固伦公主). Chỉ dụ như sau《清实录·同治朝实录·卷之十二》咸丰十一年。辛酉。十二月[……]○壬戌。钦奉慈安皇太后慈禧皇太后懿旨。恭亲王之长女。聪慧轶群。素为文宗显皇帝最所钟爱。屡欲抚养宫中。晋封公主。圣意肫肫。言犹在耳。自应仰体先帝之心。用沛特恩。著即晋封为固伦公主。以示优眷。所有服色体制。均著照固伦公主之例。传谕聪管内务府大臣知之。:

《恭亲王之长女。聪慧轶群。素为文宗显皇帝最所钟爱。屡欲抚养宫中。晋封公主。圣意肫肫。言犹在耳。自应仰体先帝之心。用沛特恩。著即晋封为固伦公主。以示优眷。所有服色体制。均著照固伦公主之例。传谕聪管内务府大臣知之。

.

Cung Thân vương chi trưởng nữ. Thông tuệ dật quần. Tố vi Văn Tông Hiển Hoàng đế tối sở chung ái. Lũ dục phủ dưỡng cung trung, tấn phong Công chúa. Thánh ý chuân chuân, ngôn do tại nhĩ. Tự ưng ngưỡng thể Tiên đế chi tâm, dụng phái đặc ân. Trứ tức tấn phong vi Cố Luân Công chúa, dĩ kì ưu quyến. Sở hữu phục sắc thể chế, giai trứ chiếu Cố Luân Công chúa chi lệ. Truyền dụ thông quản Nội vụ phủ Đại thần tri chi.

Trưởng nữ của Cung Thân vương, thông minh tuyệt vời, vốn là người mà Văn Tông Hiển Hoàng đế yêu mến nhất. Nhiều lần muốn nhận nuôi trong cung và tấn phong Công chúa. Ý chỉ của Thánh thượng vô cùng chân thành, lời lẽ vẫn còn như mới đây. Tự nên thể hiện theo tâm ý của Tiên đế, ban xuống đặc ân. Nay đặc biệt chuẩn y tấn phong làm Cố Luân Công chúa, để bày tỏ sự ưu ái đặc biệt. Tất cả chế độ y phục và thể thức đều phải chiếu theo điển lệ của Cố Luân Công chúa. Truyền dụ cho các Đại thần Nội vụ phủ phụ trách biết rõ.》

Tháng 9 năm Đồng Trị thứ 4 (1865), cha bà bị buộc tội nhận hối lộ, lại bị Từ Hi Thái hậu nghi kị nên ông bị bãi chức Nghị chính ở Quân cơ xứ, cách chức tất cả các chức vụ, tước vị Cố Luân Công chúa của bà cũng bị gỡ bỏ. Tuy nhiên, Từ Hi Thái hậu vẫn ban ân huệ, cải phong dưỡng nữ thành Vinh Thọ Công chúa (荣寿公主). Chỉ dụ như sau《清实录·同治朝实录·卷之一百五十五》同治四年。乙丑。九月[……]○甲申[……]○又谕、朕奉慈安皇太后慈禧皇太后懿旨。恭亲王自襄办文宗显皇帝大事以来。五载于兹。尽敬尽诚[……]乃据恭亲王以盈满为惧。再四固辞。情词恳挚。出于至诚。不得不勉从所请。仅交宗人府从优议叙。[……]将办理始末。明白宣示。谅天下共见共闻。惟虑传之久远。后人不知原委。莫定是非。转为白圭之玷。殊无以释群疑而彰忠悃。所有三月初七日谕旨。著毋庸编入起居注。以示眷念勋劳保全令名至意。○又谕、朕奉慈安皇太后慈禧皇太后懿旨。前因恭亲王之长女。素为文宗显皇帝所钟爱。特沛殊恩。封为固伦公主。以示优眷。兹据恭亲王面奏、宠异逾分。夙夜难安。请收回成命等语。情词恳挚。具见悃忱。即此一端。亦足见其毫无骄矜之习。若不勉从所请。转无以惬其敬慎之怀。恭亲王之长女、著撤去固伦名号。所有一切仪制服色。仍照公主例。封为荣寿公主。以示区别而昭宠眷。:

《朕奉慈安皇太后慈禧皇太后懿旨。前因恭亲王之长女。素为文宗显皇帝所钟爱。特沛殊恩。封为固伦公主。以示优眷。兹据恭亲王面奏、宠异逾分。夙夜难安。请收回成命等语。情词恳挚。具见悃忱。即此一端。亦足见其毫无骄矜之习。若不勉从所请。转无以惬其敬慎之怀。恭亲王之长女、著撤去固伦名号。所有一切仪制服色。仍照公主例。封为荣寿公主。以示区别而昭宠眷。

.

Trẫm phụng Từ An Hoàng Thái hậu, Từ Hi Hoàng Thái hậu ý chỉ. Tiền nhân Cung Thân vương chi trưởng nữ, tố vi Văn Tông Hiển Hoàng đế sở chung ái, đặc phái thù ân, phong vi Cố Luân Công chúa, dĩ kì ưu quyến. Từ cứ Cung Thân vương diện tấu, sủng dị du phân, túc dạ nan an, thỉnh thu hồi thành mệnh đẳng ngữ. Tình từ khẩn chí, cụ kiến khổn thâm. Tức thử nhất đoan, diệc túc kiến kì hào vô kiêu căng chi tập. Nhược bất miễn tòng sở thỉnh, chuyển vô dĩ hiệp kì kính thận chi hoài. Cung Thân vương chi trưởng nữ, trứ triệt khứ Cố Luân danh hiệu. Sở hữu nhất thiết nghi chế phục sắc, nhưng chiếu Công chúa lệ, phong vi Vinh Thọ Công chúa, dĩ kì khu biệt nhi chiêu sủng quyến.

Trẫm kính theo ý chỉ của Từ An Hoàng Thái hậu và Từ Hi Hoàng Thái hậu. Trước đây, vì trưởng nữ của Cung Thân vương vốn được Văn Tông Hiển Hoàng đế yêu mến, đã đặc biệt ban xuống ơn huệ lớn, phong làm Cố Luân Công chúa, để bày tỏ sự ưu ái.Nay, dựa theo lời tấu trình trực tiếp của Cung Thân vương, (ông ấy nói) sự sủng ái đã quá mức, đêm ngày bất an, xin được thu hồi quyết định (thành mệnh) đó. Lời lẽ tình cảm chân thành, cho thấy sự thành tâm. Chỉ riêng điểm này, đã đủ thấy cô ấy hoàn toàn không có thói kiêu căng. Nếu không miễn cưỡng chấp thuận lời thỉnh cầu này, ngược lại sẽ không thể làm thỏa lòng kính cẩn, cẩn trọng của họ.Trưởng nữ của Cung Thân vương, nay chuẩn y bỏ đi danh hiệu Cố Luân. Tất cả mọi nghi thức, chế độ y phục, vẫn chiếu theo điển lệ của Công chúa (Hòa Thạc Công chúa), phong làm Vinh Thọ Công chúa, để vừa phân biệt (với Cố Luân) vừa chiếu rõ sự sủng ái.》

Sang năm sau (1866), tháng 9, bà kết hôn với Chí Đoan (志端) thuộc Sa Tế Phú Sát thị danh giá, con trai của Cảnh Thọ - Phò mã của Cố Luân Thọ Ân Công chúa, con gái thứ sáu của Đạo Quang Đế. Cuộc hôn nhân không kéo dài lâu khi Chí Đoan qua đời vào năm Đồng Trị thứ 10 (1871), hai người không có con cái. 
nhỏ|Ảnh chụp các vị cách cách thời Thanh mạt, Vinh Thọ Cố Luân Công chúa là người ở giữa hàng dưới
Tháng 10 năm Quang Tự thứ 7 (1881), Vinh Thọ Công chúa tấn phong Vinh Thọ Cố Luân Công chúa (荣寿固伦公主), ban đặc ân sử dụng Hạnh hoàng kiệu. Sang năm sau (1882), Từ Hi Thái hậu ban chỉ dụ phân phủ đệ cho Công chúa, cùng bổng ngân (lương) bốn trăm lạng, tiền thuê nhà hàng tháng một trăm ba mươi lạng, tiền thuê đất hàng năm một ngàn hai trăm lạng, cùng với các khoản mục như quan viên cần được bổ nhiệm và lương thực (mễ thạch), đều y án theo phủ đệ của Thọ Trang Cố Luân Công chúa mà làm.
nhỏ|Vinh Thọ Cố Luân Công chúa cùng các mệnh phụ. Trong ảnh có thể nhận thấy Ôn Tĩnh Hoàng Quý phi và Dụ Đức Linh
Dù sống trong muôn vàn sủng ái, Vinh Thọ Cố Luân Công chúa là người điềm tĩnh nghiêm nghị, tính cách điềm đạm, lại không xu nịnh mà thẳng thắn đối chất với dưỡng mẫu Từ Hi, nhờ đó mà quan quyến triều đình đến thời Trung Hoa Dân Quốc vẫn rất tôn trọng bà进入民国后，清室、遗老对公主仍十分尊重。相关文章中，民国初年，内蒙古喀喇沁王公貢桑諾爾布的福晋爱新觉罗氏（肃亲王隆懃之女、善耆之妹）举办四十寿宴。公主赴宴时，貢桑諾爾布“趋前，恭请跪安，禀称‘岂敢劳公主大驾’[……]福晋趋前，双手递上，尊声公主。[……]搀扶行至院中。由礼亲王誠堃领班恭请跪安，以次各爵及大臣、官宦随同跪安、请安。满院肃穆，气氛静谧。[……]贡王福晋当即行跪拜六肃礼[……]贡王福晋会意，示将回府，即命长史传知外厢，声称大公主起驾回府。风起云涌，全堂、全院即肃立恭送。. Bà là người thường xuyên ra vào cung cấm, chịu trách nhiệm chăm sóc và quản lý y phục, trang sức của Từ Hi Thái hậu, cũng là cầu nối thông tin giữa cha bà và Thái hậu. Bà ăn mặc giản dị, không bao giờ trang điểm lộng lẫy và thường xuyên thẳng thắn góp ý về việc ăn mặc xa hoa của Thái hậu, nhưng Thái hậu lại không bao giờ giận bà.

Năm 1924, Công chúa qua đời ở tuổi 70 và được chôn cất tại thôn Lôi Kiều, bên ngoài An Định môn, Bắc Kinh. Trong thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng, lăng mộ của bà bị đội an ninh do chính phủ bù nhìn cướp phá. Năm 1961, khi một hồ chứa nước được xây dựng trong khu vực, lăng mộ của công chúa bị phá hủy hoàn toàn. 

 Trong văn hóa đại chúng 
NămPhim ảnh truyền hìnhDiễn viênNhân vật1983Mãn Thanh thập tam hoàng triều: Máu nhuộm Tử Cấm Thành(滿清十三皇朝之血染紫禁城)Âu Diễm Liên區艷蓮 Cố Luân Công Chúa1987Mãn Thanh thập tam hoàng triều: Nguy cơ trong thành trì(滿清十三皇朝之危城爭霸)Lâm Tư Thông林司聰Cố Luân Công Chúa1998Hí hỉ du long(歡喜遊龍)Mạnh Đình Lệ孟庭麗Đại Cách Cách2006Đức Linh công chúa(德齡公主)Trương Á Quân張婭君Đại Công Chúa2010Thương khung chi mão(苍穹之昴)Ân Đào殷桃Công Chúa 
– Trong bộ phim Thương khung chi mão (苍穹之昴), nhân vật Công Chúa do Ân Đào thủ vai, nguyên mẫu lịch sử là Thọ An Cố Luân Công Chúa là chị gái của Hàm Phong Đế. Nhưng Thọ An Công chúa qua đời sớm, nhân vật công chúa trong phim lại lấy cảm hứng và hình tượng từ Vinh Thọ Công chúa và Dụ Đức Linh.

 Tham khảo 
Thể loại:Nhà Thanh
Thể loại:Công chúa nhà Thanh
Thể loại:Cố Luân Công chúa