R-7 (dòng tên lửa)

Dòng tên lửa R-7 () là một loạt các tên lửa đẩy có nguồn gốc từ R-7 Semyorka của Liên Xô, được phát triển trong thập niên 1950 như tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM) đầu tiên trên thế giới. Mặc dù R-7 tỏ ra không thực tế trong vai trò vũ khí, nó đã trở thành một trụ cột của chương trình vũ trụ Liên Xô và sau này là Nga. Theo thời gian, thiết kế của nó về cơ bản được chuẩn hóa thành tên lửa Soyuz, hiện vẫn đang hoạt động trong dạng hiện đại hóa là Soyuz-2. Họ R-7 là họ tên lửa quỹ đạo được phóng nhiều lần nhất trong lịch sử.

 Bối cảnh 
R-7, do OKB-1 ở Kaliningrad phát triển dưới sự lãnh đạo của nhà tiên phong tên lửa Sergei Korolev, là tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM) đầu tiên trên thế giới. Ban đầu nó được thiết kế để mang đầu đạn hạt nhân tấn công các mục tiêu ở Mỹ và được thử nghiệm thành công lần đầu ngày 21 tháng 8 năm 1957. 

Thiết kế cơ bản của R-7 gồm một tầng lõi trung tâm (Block A) và bốn booster đai (Block B, V, G và D), sử dụng nhiên liệu là dầu hỏa tinh chế (RG-1) kết hợp với oxy lỏng (LOX) làm chất oxy hóa. Cách đánh số tầng của nó khác với các tên lửa thông thường: các booster được tính là tầng một, còn tầng lõi là tầng hai, dù tất cả đều được mồi cháy đồng thời khi phóng. Các booster cháy khoảng hai phút rồi tách ra, trong khi tầng lõi tiếp tục cháy thêm khoảng năm phút.

Sự thiếu thực tế của R-7 với tư cách vũ khí nhanh chóng trở nên rõ ràng. Các tổ hợp phóng khổng lồ của nó dễ bị tấn công, thời gian chuẩn bị phóng lên tới 10 giờ làm giảm khả năng trực chiến, và việc phụ thuộc vào chất oxy hóa siêu lạnh khiến nó không thể duy trì trạng thái sẵn sàng trong hơn một giờ.

Tuy vậy, do khối lượng đầu đạn hạt nhân của Liên Xô khá lớn, R-7 có khả năng mang tải trọng lớn hơn đáng kể so với các ICBM đầu tiên của Mỹ. Lợi thế này khiến R-7 rất phù hợp cho các nhiệm vụ phóng lên quỹ đạo, giúp Liên Xô có bước xuất phát sớm trong cuộc chạy đua vào không gian. Một chiếc R-7 chưa sửa đổi đã phóng Sputnik 1, vệ tinh nhân tạo đầu tiên trên thế giới. Khi bổ sung thêm các tầng trên, R-7 sinh ra nhiều biến thể khác nhau, mỗi loại được tối ưu hóa cho một loại nhiệm vụ. Biến thể Vostok đã đưa con người đầu tiên, Yuri Gagarin vào quỹ đạo. Các biến thể khác như Luna, Voskhod và Molniya được sử dụng cho tàu thăm dò Mặt Trăng, vệ tinh trinh sát và vệ tinh thông tin liên lạc. Các sửa đổi về sau được chuẩn hóa quanh thiết kế Soyuz đa dụng, được sử dụng lần đầu năm 1966. Phiên bản hiện đại hóa Soyuz-2 hiện vẫn là “ngựa thồ” của chương trình vũ trụ Nga.

Việc sản xuất họ R-7 được chuyển sang Nhà máy Hàng không Progress ở Samara, Nga, vào năm 1959. Theo thời gian, toàn bộ trách nhiệm đối với họ R-7 được chuyển từ văn phòng OKB-1 chính ở Kaliningrad sang Samara. Bộ phận thiết kế tại Samara phát triển từ chi nhánh của OKB-1 thành Cục Thiết kế Chuyên dụng Trung ương (TsSKB) độc lập vào năm 1974. TsSKB và nhà máy Progress cùng hợp tác thiết kế, phát triển và sản xuất các tên lửa Soyuz. Năm 1996, TsSKB và nhà máy Progress sáp nhập thành một công ty duy nhất là Trung tâm Tên lửa và Vũ trụ “Progress” (RKTs Progress).

Tên lửa R-7 được phóng từ Sân bay vũ trụ Baikonur, Sân bay vũ trụ Plesetsk và Sân bay vũ trụ Vostochny, và trước đây từng được phóng từ Trung tâm vũ trụ Guyane giai đoạn 2011–2022.

Tóm tắt các biến thể
All the R-7 family rockets are listed here by date of introduction. Most of the early R-7 variants have been retired. Active versions (as of 2022) are shown in green.

TênMãGRAUChức năngSố lượngtầng đẩyChuyến bay đầu tiênChuyến bay cuối cùngSố lần phóngĐáng chú ýTổngThành côngThất bạiR-7 Semyorka8K71ICBM215 tháng 5, 195727 tháng 2, 196127189Tên lửa đạn đạo đầu tiên trên thế giớiSputnik-PS8K71PSTên lửa đẩy24 tháng 10, 19573 tháng 11, 1957220Tên lửa đẩy đầu tiên trên thế giớiĐã phóng  Sputnik 1 và Sputnik 2Sputnik8A91Tên lửa đẩy227 tháng 4, 195815 tháng 5, 1958211Đã phóng Sputnik 3Luna8K72Tên lửa đẩy323 tháng 9, 195816 tháng 4, 1960927Phóng tàu thăm dò mặt trăng đầu tiênR-7A Semyorka8K74ICBM223 tháng 12, 195925 tháng 7, 196721183Phiên bản ICBM hoạt động duy nhất, cải thiện hệ thống dẫn đường và tầm bắn. Chỉ có duy nhất 6 bệ phóng. Dùng như nền tảng cho 11A57 và các phiên bản về sauVostok-L8K72LTên lửa đẩy315 tháng 5, 19601 tháng 12, 1960431Phiên bản của tên lửa Luna, dùng để phóng các nguyên mẫu của tàu VostokMolniya8K78Tên lửa đẩy420 tháng 1, 19603 tháng 12, 1965261214Dùng để đưa tải trọng ra khỏi LEOVostok-K8K72KTên lửa đẩy322 tháng 12, 196010 tháng 7, 196413112Dùng cho chương trình VostokTên lửa đầu tiên đưa con người vào vũ trụMolniya-L8K78LTên lửa đẩy4Chưa từng được chế tạoVostok-28A92Tên lửa đẩy31 tháng 6, 196212 tháng 5, 196745405Dùnng để phóng vệ tinh do thám Zenit vào những năm 60Polyot11A59Tên lửa đẩy21 tháng 11 196312 tháng 4, 1964220Voskhod11A57Tên lửa đẩy316 tháng 11, 196329 tháng 6, 197630027723Phóng phi hành đoàn nhiệm vụ Voskhod 1 và Voskhod 2 Molniya-M8K78MTên lửa đẩy419 tháng 2, 196430 tháng 9, 201029727621Phiên bản cải tiến của MolniyaVostok-2M8A92MTên lửa đẩy328 tháng 8, 196429 tháng 8, 199194922Phiên bản sửa đổi để phóng vệ tinh thời tiết Meteor lên quỹ đạo cao hơnSoyuz/Vostok11A510Tên lửa đẩy427 tháng 12, 196520 tháng 7, 1966220Phóng với nguyên mẫu vệ tinh US-ASoyuz11A511Tên lửa đẩy328 tháng 11, 196624 tháng 5, 197530282Dùng để phóng tàu vũ trụ Soyuz.Soyuz-B11K55Tên lửa đẩy3Chưa từng được chế tạoSoyuz-V11K56Tên lửa đẩy3Chưa từng được chế tạoSoyuz-R11A514Tên lửa đẩy3Chưa từng được chế tạoSoyuz-L11A511LTên lửa đẩy324 tháng 11, 197012 tháng 8,1971330Dùng để đưa tàu vũ trụ LK vào LEOSoyuz-M11A511MTên lửa đẩy327 tháng 12, 197131 tháng 3, 1976880Được chế tạo để phóng tàu vũ trụ Soyuz 7K-VI có người lái, sau đó được sử dụng để phóng các vệ tinh trinh sát.Soyuz-U11A511UTên lửa đẩy3 hay 418 tháng 5, 197322 tháng 2, 201778676522In 1983, flight Soyuz T-10a caught fire on the launch pad before the end of the countdown, so it is not counted in the list of launches; this is why adding successes and failures yields 787 launches instead of 786.Là loại tên lửa đẩy được phóng nhiều lần nhất trong lịch sử. Được dùng để phóng các tàu vũ trụ Soyuz có người lái.Soyuz-U211A511U2Tên lửa đẩy323 tháng 12, 19823 tháng 9, 199572720Được dùng để phóng các tàu vũ trụ Soyuz.Soyuz-FG11A511U-FGTên lửa đẩy3 or 420 tháng 5, 200125 tháng 9, 201970691Được dùng để phóng các tàu vũ trụ Soyuz.Soyuz-2.1a / Soyuz-ST-A14A14ATên lửa đẩy3 or 48 tháng 11 2004Đang hoạt động75722+1pĐược sử dụng cho các chuyến bay Soyuz có người lái, bắt đầu từ tàu Soyuz MS-16 ngày 9 tháng 4 năm 2020. Vào tháng 8 năm 2019, tầng đẩy này đã đưa tàu Soyuz MS-14 (không người lái) lên quỹ đạo để thử nghiệm tàu trên loại tên lửa mới.Soyuz-2.1b / Soyuz-ST-B14A14BTên lửa đẩy3 or 427 tháng 12, 2006Đang hoạt động90872+1pSoyuz-2.1v14A15Tên lửa đẩy328 tháng 12, 20135 tháng 2, 202513121pTầng một sử dụng thiết kế hoàn toàn mới, dùng động cơ NK-33 lấy từ tên lửa Mặt Trăng N1 và các động cơ điều hướng (vernier) RD-0110R, không có các booster bên hông.boosters.

Thập tự Korolev
Thập tự Korolev là một hiện tượng thị giác được quan sát trong các vệt khói của những tên lửa thuộc họ R-7 trong giai đoạn tách bốn booster nhiên liệu lỏng ra khỏi tầng lõi.NASA TV coverage of Soyuz TMA-12 launchKhi các booster rời khỏi tên lửa, chúng quay nghiêng đối xứng do lực khí động tác dụng lên, tạo thành một hình giống cây thập tự phía sau tên lửa. Hiệu ứng này được đặt tên theo Sergei Korolev, nhà thiết kế của tên lửa R-7. Khi tên lửa được phóng trong điều kiện bầu trời quang đãng, hiện tượng này có thể được quan sát từ mặt đất tại bãi phóng.

 Tham khảo 

Xem thêm

 Liên kết ngoài 
 Rocket R-7  from S.P. Korolev Rocket and Space Corporation Energia, a Russian rocket and space contractor

Dòng tên lửa R-7

Category:Phát minh của Liên Xô
Thể loại:Chương trình vũ trụ Nga
Thể loại:Chương trình không gian Liên Xô
Thể loại:Tên lửa Nga
Thể loại:Phát minh của Nga