Cộng Bá Hòa

Cộng Bá Hòa (; ? – ?) là chư hầu chấp chính trong khoảng thời gian giữa Chu Lệ Vương và Chu Tuyên Vương thời Tây Chu (từ năm 841 TCN đến năm 827 TCN). Do có sự khác biệt giữa các tài liệu lịch sử, thân phận và vai trò cụ thể của ông vẫn còn là một điểm tranh cãi nhất định trong giới học thuật. Một thuyết cho rằng ông là quốc quân của nước Cộng (nay thuộc huyện Huy, tỉnh Hà Nam) tên là Hòa.Sử ký sách ẩn trích dẫn từ Trúc thư kỷ niên: "Cộng Bá Hòa can thiệp vào ngôi vị vua", và Tư Mã Trinh chú giải: "Là Bá tước của nước Cộng, Hòa là tên ông ấy." Ngoài ra, các học giả như Quách Mạt Nhược trong Lưỡng Chu Kim văn từ đại hệ khảo thích, Dương Thụ Đạt trong Tích vi cư Kim văn thuyết và học giả Nhật Bản Shirakawa Shizuka trong Tây Chu sử lược, đã đưa ra các tư liệu văn tự khắc trên đồ đồng (kim văn) cuối thời Tây Chu, chỉ ra rằng "Bạch Hòa Phụ" chính là Cộng Bá Hòa. Đặc biệt, trong các văn khắc này còn gọi ông là "Hoàng Quân". Một thuyết khác cho rằng "Cộng Bá Hòa" là biệt danh của Vệ Vũ Công.Sử ký chính nghĩa trích dẫn từ Lỗ Liên Tử có đoạn: "Huyện Cộng Thành thuộc Châu Vệ vốn là nước của Chu Cộng Bá. Cộng Bá tên là Hòa, thích làm việc nhân nghĩa, được chư hầu khen ngợi. Chu Lệ Vương vô đạo, dân chúng nổi loạn, vua chạy đến ấp Trệ, chư hầu tôn phò Hòa để thực hiện việc của Thiên tử, đặt hiệu là 'Cộng Hòa' nguyên niên. Mười bốn năm sau, Lệ Vương chết ở Trệ, Cộng Bá sai chư hầu tôn phò Vương tử Tĩnh làm Tuyên Vương, rồi Cộng Bá trở về nước của mình ở nước Vệ." Ngoài ra, có thể tham khảo thêm bài viết "Cộng Hòa" của Cố Hiệt Cương, được in trong Sử lâm tạp thức sơ biên do Trung Hoa thư cục xuất bản.  

Thân thế
Trúc thư kỷ niên ghi chép rằng, năm 841 TCN, sự bạo ngược của Chu Lệ Vương đã khiến dân chúng nổi dậy. Lệ Vương phải chạy trốn đến ấp Trệ (nay là thành phố Hoắc Châu, tỉnh Sơn Tây), Thái tử Tĩnh (sau này là Chu Tuyên Vương) được giấu trong nhà Thiệu Mục Công. Sự kiện này được gọi là Loạn Trệ.

Cộng Bá Hòa được chư hầu tiến cử, "thực hiện việc của Thiên tử, hiệu là 'Cộng Hòa nguyên niên'". Giai đoạn này được gọi là "Cộng Hòa". Đến năm Cộng Hòa thứ mười bốn, Chu Lệ Vương băng hà, ông giao lại chính quyền cho Chu Tuyên Vương, thời kỳ Cộng Hòa kết thúc. Bản thân ông sau đó "sống tiêu dao tự tại trên đỉnh núi Cộng".Thái Bình ngự lãm quyển 879 dẫn lại từ Trúc thư kỷ niên. Ngoài ra, Cộng Hòa nguyên niên được coi là năm bắt đầu có niên đại chắc chắn trong lịch sử Trung Quốc.

Cộng Hòa còn có một cách giải thích khác, chỉ được thấy trong Sử ký – Chu bản kỷ, cho rằng cái gọi là Cộng Hòa ý chỉ việc chấp chính của hai vị khanh sĩ là Chu Công và Thiệu Công.Tư Mã Thiên, Sử ký, quyển 4 – Chu bản kỷ. Thiệu Công ở đây là Thiệu Mục Công Hổ, nhưng các tài liệu cùng thời lại không ghi chép danh hiệu của Chu Công (thuyết về Chu Định Công là từ bản Kim bản Trúc thư kỷ niên giả), nên nhiều học giả đời sau tỏ ra nghi ngờ.Lương Ngọc Thằng trong Sử ký chí nghi cho rằng thuyết này là không đáng tin cậy, với lập luận như sau: "Tả truyện chép rằng 'Chư hầu bỏ ngôi vị, để xen vào chính sự của nhà vua, [cho đến khi] Tuyên Vương có chí lớn, sau đó mới khôi phục lại quan chức.' Từ đó có thể biết rằng giữa thời Lệ Vương và Tuyên Vương, đã có chư hầu thay thế nhà vua chấp chính. Chu Công và Thiệu Công vốn là khanh sĩ của triều đình, nếu quả thật họ thay Thiên tử quản lý việc nước, thì không thể nói là 'bỏ ngôi vị'. Việc lập một tên gọi khác, giống như niên hiệu của các đời sau, thì thời cổ cũng không có phép tắc này. Bởi vậy, Nhan Sư Cổ cũng cho rằng thuyết của Sử công (Tư Mã Thiên) là không có căn cứ." "Xét Trúc thư kỷ niên, thiên Nhượng Vương trong Trang Tử, thiên Khai Xuân trong Lã Thị Xuân Thu và Sử ký sách ẩn trích dẫn Thế kỷ, Sử ký chính nghĩa trích dẫn Lỗ Liên Tử, đều cho rằng Cộng Hòa là Cộng Bá Hòa." 

Bộ sử biên niên Hệ niên gần đây được phát hiện trong thẻ tre Thanh Hoa có ghi chép: "Lệ Vương tàn bạo với nhà Chu, khanh sĩ, trưởng lão, muôn dân không chịu được trong lòng, bèn đưa Lệ Vương về ấp Trệ, Cộng Bá Hòa lên ngôi. Mười bốn năm sau, Lệ Vương sinh ra Tuyên Vương, Tuyên Vương lên ngôi, Cộng Bá Hòa trở về nước Tống."

Chú thích

Thể loại:Năm sinh không rõ
Thể loại:Năm mất không rõ
Thể loại:Nhân vật Tây Chu
Thể loại:Chư hầu nhà Chu