Miếu Ông Thạch

Miếu Ông Thạch là một miếu thờ dân gian trong khuôn viên chùa Thiên Lộc (Thiên Lộc Thiền Tôn tự), thuộc thôn Phú Ân Nam (khu vực trước đây thuộc xã Diên An, huyện Diên Khánh), tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam.

Miếu thờ một phiến đá xanh chạm khắc linga-yoni (biểu tượng sinh thực khí nam-nữ trong Ấn Độ giáo), thường được một số bài báo gọi là di vật của người Chăm. Phiến đá được nêu có diện tích khoảng 1 m2; phần linga nổi lên trên, phần yoni khắc chìm xuống dưới.

 Vị trí và bối cảnh 
Miếu Ông Thạch nằm trong khuôn viên chùa Thiên Lộc, một cơ sở Phật giáo ở thôn Phú Ân Nam. Chùa nằm hướng mặt về dãy núi Chín Khúc (núi Hoàng Ngưu) và gần một con sông theo mùa được gọi là sông Cạn. Chùa được trùng tu nhiều lần; niên đại dựng chùa không xác định và được suy đoán dựa trên các cổ vật trong khuôn viên.

Trong cùng khuôn viên có miếu Bà Sáu; miếu Ông Thạch được đặt đối diện miếu Bà Sáu. Không gian chùa còn có các hạng mục như hồ sen phía trước, tượng Quán Thế Âm và hàng cây tùng gắn với tích "Thập nhị nhân duyên".

Về địa chỉ hành chính, các bài viết trước năm 2025 ghi khu vực này thuộc xã Diên An, huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa. Theo tài liệu sắp xếp đơn vị hành chính, thị trấn Diên Khánh, xã Diên An và xã Diên Toàn được sắp xếp thành xã mới mang tên xã Diên Khánh, nên khu vực chùa Thiên Lộc (và miếu Ông Thạch) được tính thuộc xã Diên Khánh trong hệ thống đơn vị hành chính hiện hành. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Ninh Thuận và tỉnh Khánh Hòa sáp nhập thành tỉnh Khánh Hòa (mới), đồng thời thực hiện sáp nhập đơn vị hành chính cấp xã và kết thúc hoạt động đơn vị hành chính cấp huyện tại tỉnh này.

 Đối tượng thờ tự và đặc điểm 
Đối tượng thờ tự của miếu là một phiến đá xanh được mô tả có chạm khắc linga-yoni. Phiến đá được nêu có diện tích khoảng 1 m2; phần linga nổi lên trên, phần yoni khắc chìm xuống dưới. Một số bài báo gọi đây là di vật Chăm có niên đại "vài thế kỷ".

Phiến đá vừa là đối tượng thờ phụng trong tín ngưỡng địa phương, vừa được một số bài báo nhìn như hiện vật điêu khắc. Dân Việt diễn giải miếu như một biểu hiện của giao lưu văn hóa Việt-Chăm tại địa phương.

 Diễn giải và đối chiếu tư liệu 
Trong nghệ thuật và kiến trúc của Chăm Pa ở miền Trung Việt Nam, linga là một yếu tố quan trọng trong cấu trúc thờ tự của nhiều đền tháp Chăm. Trần Kỳ Phương và Rie Nakamura, khi khảo cứu các thánh địa như Mỹ Sơn và Pô Nagar Nha Trang, nhấn mạnh vai trò trung tâm của linga trong hệ thống thờ tự gắn với thần Shiva (Bhadresvara), quyền lực hoàng gia và nghi lễ ở Mỹ Sơn.

Trong nghiên cứu về diễn ngôn di sản, truyền thuyết và thực hành nghi lễ được xem là các yếu tố góp phần định hình cách cộng đồng gắn nghĩa cho di tích. Thi An Tran, trong một nghiên cứu trường hợp về tháp Bà Pô Inư Nagar ở Nha Trang, phân tích quá trình chuyển dịch từ nữ thần Chăm Po Ina Nagar sang nữ thần Việt Thiên Y A Na, và sử dụng khái niệm "dung hội văn hóa" để mô tả sự tồn tại đồng thời của các lớp nghĩa cũ-mới trong một phức hợp di sản hữu hình và vô hình.

Nguồn phổ biến về miếu Ông Thạch hiện chủ yếu là các bài giới thiệu chùa Thiên Lộc, trong đó phiến đá linga-yoni được gắn với nguồn gốc Chăm và đặt trong không gian Phật giáo đương đại.

 Tiếp nhận 
Chùa Thiên Lộc được giới thiệu như một điểm tham quan ở Diên Khánh; một bài báo ước tính mỗi năm có "cả chục ngàn" khách tìm đến. Miếu Ông Thạch thường được đặt trong tổng thể các hạng mục tham quan của chùa cùng hồ sen, tượng Quán Thế Âm và hàng cây tùng.

Một số bài báo cũng nêu các hiện vật và hạng mục khác trong khuôn viên chùa, như chuông "Bảo chúng" dùng báo thức chúng tăng (được gắn với thời kỳ Trịnh–Nguyễn phân tranh), "Cây Trính" có khắc chữ về một lần trùng tu vào năm Tự Đức thứ 9 (1856), và một Đại hồng chung đúc ngày 29 tháng 9 năm 1966 (nặng khoảng 340 kg, cao khoảng 1,6 m). Miếu Ông Thạch cũng được giới thiệu như một điểm nhấn gắn với "cổ vật" và yếu tố giao thoa văn hóa tại địa phương.

 Tham khảo 

Thể loại:Đền miếu tại Việt Nam
Thể loại:Tín ngưỡng dân gian Việt Nam
Thể loại:Văn hóa Khánh Hòa
Thể loại:Chăm Pa
Thể loại:Diên Khánh