Đại Hoàng

Đại Hoàng là một xã thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

Địa lý
nhỏ|phải|300px|Cầu Trường Yên nối Đại Hoàng với Tây Hoa Lư
300px|phải|nhỏ|Đền vua Đinh Tiên Hoàng trên quê hương Văn Bòng
300px|phải|nhỏ|Chùa Kỳ Lân trong quần thể lăng phát tích nhà Đinh

Xã Đại Hoàng có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Gia Vân
Phía tây giáp xã Gia Phong
Phía nam giáp phường Tây Hoa Lư
Phía bắc giáp xã Gia Viễn.

Xã Đại Hoàng có diện tích 23,75 km², dân số năm 2024 là 23.848 người, mật độ dân số đạt 1.004 người/km².

Xã nằm trên Quốc lộ 37C, quốc lộ 21C (đường Bái Đính - Ba Sao) và cũng là nơi có sông Hoàng Long chảy qua. Đại Hoàng là vùng đất cổ bên sông Hoàng Long, nơi đây có làng Đại Hữu quê hương của Vua Đinh Tiên Hoàng và làng Điềm Xá là nơi sinh ra Đức thánh Nguyễn.

Hành chính
Xã Đại Hoàng được chia thành 22 thôn: An Thái, Bắc Điềm Khê, Chấn Hưng, Chi Phong Đông, Chi Phong Tây, Đông Khê, Đồng Tiến, Đức Hậu, Hán Bắc, Hán Nam, Hoài Lai, Hoàng Long, Nam Điềm Khê, Phương Hưng, Sân Lai, Thuận Phong, Trung Đồng, Vân Bồng, Vân Hòa 1, Vân Hòa 2, Vĩnh Linh 1, Vĩnh Linh 2 và 9 xóm: 1 thôn Đào Lâm, 2 thôn Đào Lâm, 3 thôn Đào Lâm, 4 thôn Quốc Thanh, 5 thôn Quốc Thanh, 6 thôn Quốc Thanh, 7 thôn Vân La, 8 thôn Vân La, 9 thôn Vân La.

Lịch sử
Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Quyết định số 103-NQ-TVQH về việc phê chuẩn việc thành lập tỉnh Nam Hà trên cơ sở tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc thành lập tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 18 tháng 12 năm 1976, Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Thủ tướng ban hành Quyết định số 1506/QĐ-TCCP về việc sáp 3 xóm: Hoàng Long, Chấn Hưng, Đức Hậu của xã Gia Ninh thuộc huyện Gia Viễn vào xã Gia Trung.

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 125-CP về việc thành lập huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở huyện Gia Viễn và huyện Nho Quan.

Ngày 9 tháng 4 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 151-CP về việc chia huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh thành huyện Gia Viễn và huyện Hoàng Long.

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Hà Nam Ninh thành tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Nam Hà thành tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Tính đến ngày 31/12/2015, xã Gia Trung có 8 thôn: An Thái, Chấn Hưng, Chi Phong, Điềm Khê, Đông Khê, Đức Hậu, Hoàng Long, Trung Đồng.

Ngày 14 tháng 12 năm 2016, HĐND tỉnh Ninh Bình ban hành Nghị quyết số 14/NQ-HĐND về việc:
 Thành lập thôn Bắc Điềm Khê thuộc xã Gia Trung trên cơ sở 11,0 ha diện tích đất tự nhiên, 312 hộ gia đình, 1.150 nhân khẩu của thôn Điềm Khê.
 Thành lập thôn Nam Điềm Khê thuộc xã Gia Trung trên cơ sở 54,0 ha diện tích đất tự nhiên, 336 hộ gia đình, 1.210 nhân khẩu của thôn Điềm Khê.
 Thành lập thôn Đông Chi Phong thuộc xã Gia Trung trên cơ sở 87,4 ha diện tích đất tự nhiên, 225 hộ gia đình, 589 nhân khẩu của thôn Chi Phong.
 Thành lập thôn Tây Chi Phong thuộc xã Gia Trung trên cơ sở 87,45 ha diện tích đất tự nhiên, 283 hộ gia đình, 972 nhân khẩu thôn Chi Phong.

Xã Gia Trung có 10 thôn: An Thái, Bắc Điềm Khê, Chấn Hưng, Chi Phong Đông, Chi Phong Tây, Đông Khê, Đức Hậu, Hoàng Long, Nam Điềm Khê, Trung Đồng.

Tính đến ngày 31/12/2022:
 Xã Gia Thắng có 9 xóm: 1 thôn Đào Lâm, 2 thôn Đào Lâm, 3 thôn Đào Lâm, 4 thôn Quốc Thanh, 5 thôn Quốc Thanh, 6 thôn Quốc Thanh, 7 thôn Vân La, 8 thôn Vân La, 9 thôn Vân La.
 Xã Gia Tiến có 5 thôn: Đồng Tiến, Hán Bắc, Hán Nam, Sân Lai, Thuận Phong.

Ngày 10 tháng 12 năm 2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1318/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2023 – 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Tiến Thắng thuộc huyện Gia Viễn trên cơ sở toàn bộ 4,43 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 5.547 người của xã Gia Tiến và toàn bộ 4,74 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 4.001 người của xã Gia Thắng.

Xã Tiến Thắng có 9,17 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 9.548 người.

Tính đến ngày 31/12/2024:
 Xã Gia Phương có 7 thôn: Hoài Lai, Phương Hưng, Vân Bồng, Vân Hòa 1, Vân Hòa 2, Vĩnh Linh 1, Vĩnh Linh 2.
 Xã Gia Trung có 10 thôn: An Thái, Bắc Điềm Khê, Chấn Hưng, Chi Phong Đông, Chi Phong Tây, Đông Khê, Đức Hậu, Hoàng Long, Nam Điềm Khê, Trung Đồng.
 Xã Tiến Thắng có 5 thôn: Đồng Tiến, Hán Bắc, Hán Nam, Sân Lai, Thuận Phong và 9 xóm: 1 thôn Đào Lâm, 2 thôn Đào Lâm, 3 thôn Đào Lâm, 4 thôn Quốc Thanh, 5 thôn Quốc Thanh, 6 thôn Quốc Thanh, 7 thôn Vân La, 8 thôn Vân La, 9 thôn Vân La.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định vào tỉnh Ninh Bình.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:
 Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
 Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Đại Hoàng thuộc tỉnh Ninh Bình trên cơ sở toàn bộ 5,83 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 5.291 người của xã Gia Phương; toàn bộ 8,75 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 9.042 người của xã Gia Trung và toàn bộ 9,17 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 9.515 người của xã Tiến Thắng thuộc huyện Gia Viễn.

Xã Đại Hoàng có 23,75 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 23.848 người.

Văn hóa
Đại Hoàng là xã có nhiều di tích lịch sử văn hóa như: Đình Hoàng Long, Đình làng Trung Đồng, Đình làng Đức Hậu, Đình Mẫu Chi Phong, Nhà thờ Bùi Văn Khuê, Đình làng An Thái, Đền Cầu Đất, Đền Bà Chè, Miếu Phú Hòa, Miếu xóm Tĩnh Phong, Miếu Thượng Đồng, Chùa Thánh Văn, Đền Thánh Nguyễn, Miếu Thổ, Nhà thờ họ Đồng, Nhà thờ họ Phạm Văn, Nhà thờ tổ họ Trần, Chùa Kỳ Lân, Chùa Hưng Long, Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng, Đền Tượng Sơn Hùng Trấn, Nhà thờ Nguyễn Bặc, đền thờ thái sư Lê Bá Ngọc, Nhà thờ họ Tạ, Nhà thờ họ Lê, Nhà thờ họ Nguyễn, Nhà thờ họ Đinh, Nhà thờ họ Đạo, Mộ Nguyễn Bặc, Chùa Đại Khả, Đình Xuân Lai, Khu vực núi Kiếm Lĩnh, Đền Đức Ông, Miếu Đồng Vàng, Miếu Đức Ông, Miếu Bà Hán Bắc, Hang Tiền,...

Chùa Kỳ Lân
Chùa Kỳ Lân còn gọi là chùa Hang ở trong hang núi Kỳ Lân nằm bên sông Hoàng Long cụt. Núi Kỳ Lân gắn liền với truyền thuyết về Đinh Bộ Lĩnh. Trên lưng chừng núi là mộ tổ phát tích của Đinh Công Trứ và dòng họ Đinh Bộ Lĩnh.

Động Kỳ Lân có độ cao so với chân núi gần 40 mét. Đây là động dài khoảng 100 mét, rộng 40 mét, là động thông xuyên qua núi. Trong động có nhiều nhũ đá đẹp, có lối lên trời, có lối xuống "âm phủ", bởi từ giữa động có khoảng trống cao hun hút lên đến đỉnh núi lộ thiên, lại có hố sâu thẳm đến chân núi, tạo ra âm dương đối đãi, cân bằng. Có lẽ, chính vì vậy người xưa đã biến động thành chùa. Trong "chùa" có xây bệ và đặt các tượng Phật.

Đền thờ Đinh Bộ Lĩnh

Đền Đinh Bộ Lĩnh ở xã Gia Phương còn có tên là đền Văn Bòng, là nơi thờ trên quê gốc của Vua. Đền nằm ở giữa con đường lịch sử có tên gọi đường Vua Đinh, nối cố đô Hoa Lư qua sông Hoàng Long tới động Hoa Lư.

Nhà thờ họ Nguyễn
Di tích Khởi Nguyên Đường là nơi thờ thủy tổ họ Nguyễn Việt Nam, tức Nguyễn Bặc, tại đây còn có mộ và đền thờ Nguyễn Bặc đã được xếp hạng di tích quốc gia.

Đền Thánh Nguyễn
nhỏ|250px|phải|Đền Thánh Nguyễn trên quê hương Đại Hoàng - Ninh Bình
Đền Thánh Nguyễn là một di tích kiến trúc nghệ thuật và cũng là nơi thờ vị thần trấn bắc Hoa Lư tứ trấn. Lễ hội đền Thánh Nguyễn diễn ra từ ngày 8 đến ngày 10 tháng 3 âm lịch. Đây là dịp nhân dân địa phương tri ân đức Thánh Nguyễn Minh Không. Trong phần lễ chính cũng có tục rước nước từ sông Hoàng Long về đền; tế lục khúc, tế nam quan, nữ quan; phần hội có tổ chức các trò chơi dân gian như kéo co, chọi gà, cờ 32 quân, cờ người...

Núi Cắm Gươm
nhỏ|250px|Sông Hoàng Long mùa lũ

Tiến Thắng nằm bên sông Hoàng Long gắn với truyền thuyết Rồng vàng cõng Vua, bên sông này có núi Kiếp Lĩnh còn gọi là núi Cắm Gươm là một di tích lịch sử văn hóa gắn với truyền thuyết Đinh Bộ Lĩnh khi bị người chú đuổi chạy đến đây thì dưới sông có rồng vàng hiện lên chở qua sông. Từ đó sông mang tên Hoàng Long, con đường Vua chạy được gọi là đường Vua Đinh.

Danh sách di tích
	Chùa Kỳ Lân	ở	Thôn Hoài Lai	thờ	Phật, Mẫu, Tổ
	Chùa Hưng Long	ở	Thôn Vĩnh Ninh	thờ	Phật
	Đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng	ở	Thôn Văn Bòng	thờ	Vua Đinh Tiên Hoàng
	Đền Tượng Sơn Hùng Trấn	ở	Thôn Phương Hưng Đồi	thờ	Tượng Sơn Hùng Trấn
	Nhà thờ Nguyễn Bặc	ở	Thôn Vĩnh Ninh	thờ	Thờ Định Quốc công Nguyễn Bặc
	Nhà thờ họ Tạ	ở	Thôn Vĩnh Ninh	thờ	Thờ tổ họ Tạ
	Nhà thờ họ Lê	ở	Thôn Vĩnh Ninh	thờ	Thờ tổ Lê Công Trí
	Nhà thờ họ Nguyễn	ở	Thôn Vĩnh Ninh	thờ	Thờ tổ Nguyễn Đức Trung (hậu duệ Nguyễn Bặc)
	Nhà thờ họ Đinh	ở	Thôn Văn Hà 1	thờ	Cụ tổ họ Đinh
	Nhà thờ họ Đạo	ở	Thôn Vĩnh Ninh	thờ	Thờ Chúa
	Nhà thờ họ Đạo	ở	Thôn Hoài Lai	thờ	Thờ Chúa
	Mộ Nguyễn Bặc	ở		thờ	Nguyễn Bặc
	Chùa Thánh Văn	ở	Thôn Vân La	thờ	Thờ Phật
	Đền Thánh Nguyễn	ở	thôn Quốc Thanh	thờ	Lý Quốc Sư, thân phụ, thân mẫu, Tô Hiến Thành. Là di tích trong Hoa Lư tứ trấn
	Miếu Thổ	ở	Xóm 1 Đào Lâm	thờ	Quỳnh Hoa Công chúa, Ông Huy Dũng (Thổ Thẩn)
	Nhà thờ họ Đồng	ở	thôn Quốc Thanh	thờ	Ông tổ và gia tiên họ Đồng
	Nhà thờ họ Phạm Văn	ở	thôn Đào Lâm	thờ	Ông tổ và gia tiên họ Phạm Văn
	Nhà thờ tổ chi họ Trần Đắc	ở	thôn Quốc Thanh	thờ	Ông tổ và gia tiên họ Trần Đắc
	Nhà thờ tổ họ Trần Như	ở	Xóm 9 thôn Vân La	thờ	Ông tổ và gia tiên họ Trần Đắc
	Chùa Đại Khả	ở	Thôn Hán Nam	thờ	Phật
	Đình làng	ở	Thôn Xuân Lai	thờ	Thành hoàng làng
	Khu vực núi Kiếm Lĩnh (đền thờ Tô Hiến Thành)	ở	Thôn Xuân Lai	thờ	Thái phó Tô Hiến Thành, Nguyễn Minh Không
	Đền Đức Ông	ở	Thôn An Thái	thờ	Đức Ông
	Miếu Đồng Vàng	ở	Thôn Đồng Vàng	thờ	Thần hoàng làng
	Miếu Đức Ông	ở	Thôn Hán Nam	thờ	Đức ông
	Miếu Bà	ở	Thôn Hán Bắc	thờ	Bà chúa
	Nhà thờ Nguyễn Huyền Huy	ở	Thôn Hán Nam	thờ	Cụ Nguyễn Huyền Huy, Nguyễn Thế Quán, Nguyễn Thế Hiển
	Nhà thờ họ Nguyễn Xuân	ở	Thôn Hán Nam	thờ	Ông tổ họ Nguyễn Xuân
	Nhà thờ họ Phạm	ở	Thôn Hán Bắc	thờ	Ông tổ họ Phạm
	Nhà thờ họ Phan	ở	Thôn Xuân Lai	thờ	Ông tổ họ Phan
	Nhà thờ họ Lâm	ở	Thôn Hán Bắc	thờ	Ông tổ họ Lâm (thầy thuốc chữa bệnh cho mẹ Vua Tự Đức)
	Nhà thờ Đại tộc họ Lâm	ở	Thôn Hán Bắc	thờ	Ông tổ họ Lâm (thầy thuốc mất ở Phố Hiến)
	Nhà cổ (nhà cụ Trần Thị Hồ)	ở	Thôn Hán Bắc		
	Hang Tiền	ở	Thôn Đồng Tiến		
	Chùa Hạ (Nhất Rương Tự, Tên cổ khác: Chùa Riềng)	ở	Chấn Hưng	thờ	Phật
	Đình Đông Khê	ở	Xã Gia Trung	thờ	 Lê Chương Vũ Đại vương, Bạch San Nương Hoàng Bà
	Đình Hoàng Long (đình An Phú)	ở	Thôn Hoàng Long	thờ	 Tam Giang, Quý Minh, Phương Dung Tiên phi Huệ đức phu nhân, Thành hoàng bản thổ, Thái sư Trương Bá Ngọc, Hậu thần: Tiên Sinh họ Nguyễn (người làng) tên gọi Nguyễn Văn Uy (hiệu Phan Long)
	Đình làng Trung Đồng	ở	Trung Đồng	thờ	Thành hoàng làng, thần Quý Minh, Trung Lạng Linh Diệu Địch Cát Tấn Tĩnh,  Đương cảnh Thành hoàng bản thổ (thần đất), Thuận Húy Trinh Thục phu nhân Nguyệt Anh Ngọc Rong Từ Hòa Công chúa (hầu cận Quý Minh)
	Đình làng Đức Hậu Tên khác: Làng Ngang	ở	Đức Hậu	thờ	 Bạch Hoa Công chúa (nhà Lê)
	Đình Mẫu	ở	Chi Phong	thờ	Bà Nguyễn Thị Niên (vợ  Mỹ quận công Bùi Văn Khuê (tướng nhà Mạc và Lê Trung Hưng)
	Đình làng An Thái	ở	An Thái	thờ	thần Quý Minh trấn nam Hoa Lư tứ trấn, Thái sư Trương Bá Ngọc
	Đền thờ Đức Vua Chương Vũ	ở	Chi Phong	thờ	 Đức Vua Chương Vũ, Quốc vương Lê Quý Công,  Bà Bạch Tham Trang Hoàng nhân Chiến trạch Canh minh Hùng duệ tôn thần,  Có miếu thờ Hoàng Hoa Công chúa
	Đền Cầu Đất	ở	An Thái	thờ	Ngọc Hoa Công chúa
	Đền Bà Chè (đền Tân Thị)	ở	Chi Phong	thờ	Bản cảnh Thành hoàng Đô đốc Hữu Thái giám, Đào Hoa Công chúa Đệ nhị Khâm sai, Mai Hoa Công chúa Nham uyển Trai tĩnh
	Miếu Phú Hòa	ở	Chi Phong	thờ	Đức Bản cảnh (có công phá đất cho thôn Chi Phong), Thờ quan Bản cảnh Thành hoàng đô Thiên Tả Thái giám
	Miếu xóm Tĩnh Phong	ở	Xóm Tĩnh Phong	thờ	  Bà chúa Liễu Minh Vương Công chúa
	Miếu Thượng Đồng	ở	Chi Phong	thờ	Đức Bản cảnh, Mỹ Quận công Bùi Văn Khuê,  Vợ: Nguyễn Thị Niên
	Nhà thờ Bùi Văn Khuê	ở	Gia Trung	thờ	Bùi Văn Khuê và  2 con trai: Bùi Thì Trung, Bùi Khắc Kiệm
	Nhà thờ xứ Trung Đồng	ở	Trung Đồng	thờ	Chúa

Chú thích

Tham khảo