Bell AH-1Z Viper

Bell AH-1Z Viper là một loại Trực thăng chiến đấu hai động cơ, được phát triển dựa trên trực thăng AH-1W SuperCobra, do Bell Helicopter phát triển và chế tạo. Đây là loại máy bay cuối cùng trong dòng máy bay trực thăng Huey của Bell. Bell AH-1Z thường được gọi là "Zulu Cobra", dựa theo cách phát âm chữ cái trong bảng chữ cái quân sự.

AH-1Z được phát triển trong những năm 1990 và 2000 với tư cách là một phần của Chuơng trình nâng cấp trực thăng H-1 của Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ (USMC). Về cơ bản đây là phiên bản hiện đại hóa của trực thăng AH-1W có trong biên chế và ban đầu được dự định là một chương trình phát triển lại trước khi được thay thế bởi một loại máy bay trực thăng mới. Máy bay trực thăng AH-1Z và Bell UH-1Y Venom có chung cần đuôi, động cơ, hệ thống cánh quạt, truyền động, kiến trúc điện tử hàng không, phần mềm, hệ thống điều khiển và màn hình, với sự giống nhau lên tới hơn 84%. Thêm vào đó, nó có hệ thống cánh quạt chính bốn cánh, không ổ trục, hộp số nâng cấp và hệ thống ngắm mục tiêu mới cùng với các cải tiến khác. Ngày 8/12/2000, trực thăng AH-1Z đầu tiên đã thực hiện chuyến bay thử, và từ tháng 10/2003 đã được đưa vào sản xuất giai đoạn đầu với số lượng ít.

Ngày 30/9/2010, Thủy quân lục chiến Mỹ ra tuyên bố trực thăng AH-1Z đã đạt được trạng thái sẵn sàng chiến đấu và nó đã thay thế hoàn toàn trực thăng AH-1W Super Cobra từ tháng 10/2020. Loại trực thăng mới đã trở thành xương sống của lực lượng đặc nhiệm Aviation Combat Element (ACE) có nhiệm vụ hỗ trợ các giai đoạn của các hoạt động viễn chinh của Thủy quân lục chiến Mỹ. Từ lúc đưa vào biên chế, Thủy quân lục chiến Mỹ đã tiến hành nâng cấp máy bay, cụ thể là cài đặt đường truyền dữ liệu Link 16 và trang bị tên lửa không đối đất chung (Joint Air-to-Ground Missile (JAGM)) AGM-179A. Ngoài ra, nhiều nước Đồng minh của Mỹ cũng quan tâm đến loại trực thăng này, và nó cạnh tranh trực tiếp với Boeing AH-64 Apache trong các đơn hàng xuất khẩu. Khách hàng đầu tiên mua trực thăng là Không quân Hoàng gia Bahrain và Không quân CH Séc. Pakistan cũng quan tâm nhưng các giao dịch bị ngăn lại do các yếu tố chính trị.

 Quá trình phát triển 

 Bối cảnh 
Các tính năng của AH-1Z được dựa trên trực thăng thử nghiệm Bell 249 năm 1979, về cơ bản nó là phiên bản AH-1S được nâng cấp, trang bị hệ thống cánh quạt chính 4 cánh từ trực thăng đa dụng Bell 412. Bell 249 được sử dụng làm máy bay trình diễn cho khái niệm Cobra II của Bell, và nó đã xuất hiện tại Triển lãm hàng không Quốc tế Farnborough năm 1980. Theo quảng cáo của Bell, trực thăng Cobra II sẽ được trang bị nhiều hệ thống chiến đấu mới cũng như được thiết kế lại, bao gồm tên lửa không đối đất AGM-114 Hellfire, một hệ thống ngắm bắn mới và cũng được cải tiến về động cơ.

Các phát triển thêm của Cobra 2000 được đề xuất bao gồm động cơ General Electric T700 cùng rotor 4 cánh. Mặc dù đề xuất của Bell đã gây ra một số sự chú ý của Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ nhưng không có nguồn tài trợ nào được cung cấp vào thời điểm đó. Năm 1993 Bell đã quyết định đưa vào một biến thể dựa trên trực thăng AH-1W cho chuơng trình trực thăng chiến đấu mới của Anh. Phiên bản này được gọi là CobraVenom, có buồng lái kỹ thuật số hiện đại cùng với việc có thể mang tên lửa dẫn đường bằng dây, tên lửa Hellfire hoặc tên lửa Brimstone. Thiết kế của CobraVenom được phát triển thêm nữa hai năm sau đó, nổi bật với việc sử dụng hệ thống rotor bốn cánh mới. Tuy nhiên cùng năm đó, trực thăng AH-64D Apache Longbow được lựa chọn chiến thắng trong cuộc đua và được chọn để phát triển thêm.

 Chương trình nâng cấp H-1 

Năm 1996, Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ khởi động chương trình nâng cấp H-1 với việc ký kết thỏa thuận với Bell Helicopter để nâng cấp 180 trực thăng AH-1W thành AH-1Z và nâng cấp 100 chiếc UH-1N thành phiên bản UH-1Y.Bishop, Chris. Huey Cobra Gunships. Osprey Publishing, 2006. . Chương trình nâng cấp H-1 đã tạo ra các trực thăng đa năng hiện đại hóa với các thiết kế tuơng đồng để giảm giá thành tối đa. Các phiên bản trực thăng AH-1Z và UH-1Y giống nhau về thiết kế cánh đuôi, cánh chính, động cơ, hệ thống điện tử, phần mềm, điều khiển và hệ thống hiển thị tới 84 %.

Bell đã tham gia vào nhóm thử nghiệm chung của Chính phủ trong giai đoạn sản xuất và phát triển kỹ thuật của chương trình H-1. Nghiên cứu và phát triển tiến triển chậm từ năm 1996 đến năm 2003. Hệ thống cánh quạt chính với hai lá bán cứng, lắc lư đã được thay thế bằng cánh quạt bốn lá, không có bản lề, không có ổ trục. Cấu hình trực thăng 4 cánh mang lại những cải tiến về đặc tính bay bao gồm tăng phạm vi bay, tốc độ tối đa, tốc độ leo cao, tải trọng và giảm mức độ rung của rotor.AH-1W/AH-1Z Super Cobra Attack Helicopter, USA. Airforce-Technology.com. Retrieved: 14 January 2008. 

Trực thăng AH-1Z bay lần đầu ngày 8/12/2000."AH-1Z completes first flight" . Bell Helicopter, 7 December 2000. Bell đã chuyển giao cho Bộ tư lệnh Không quân Hải quân Hoa Kỳ ba máy bay nguyên mẫu vào tháng 7/2002 để thử nghiệm bay. Việc sản xuất tốc độ thấp bắt đầu vào tháng 10/2003, với việc chuyển giao máy bay kéo dài đến năm 2018."AH-1Z/UH-1Y complete developmental testing". US Navy, 6 March 2006. Cuối năm 2006, một bản hợp đồng được trao cho Meggitt Defense Systems để phát triển hệ thống xử lý đạn 20 mm mới nhằm cải thiện độ tin cậy của hệ thống nạp đạn bằng dây hiện có.

Tháng 2/2008 Hải quân Mỹ đã điều chỉnh hợp đồng chế tạo 40 chiếc trực thăng AH-1Z sử dụng khung thân mới thay vì sử dụng các khung thân AH-1W có sẵn theo kế hoạch từ trước đó. Tháng 9/2008, Hải quân Mỹ yêu cầu bàn giao thêm 46 khung thân máy bay cho Thủy quân lục chiến, nâng tổng số máy bay được đặt hàng lên con số 226 chiếc. Trong năm 2010, Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ đặt hàng 189 máy bay AH-1Z với 58 chiếc trong số đó sử dụng khung thân máy bay mới,  việc bàn giao diễn ra tới năm 2022. Ngày 10/12/2010, Hải quân Mỹ đã phê duyệt sản xuất AH-1Z mức độ tối đa.

Tháng 11/2022, Bell bàn giao chiếc AH-1Z thứ 189 cho Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ và hoàn thành chuỗi chế tạo trực thăng dòng Viper. Đây là đợt bàn giao trực thăng cánh quạt dòng H-1 cuối cùng của Bell cho quân đội Hoa Kỳ kể từ năm 1959.Bell Delivers Last Viper Attack Helicopter to Marines. Aviation International News. 4 November 2022.

 Thiết kế 
nhỏ|Một chiếc AH-1Z tại triển lãm hàng không cho thấy cấu trúc cánh quạt bốn cánh với cánh cụt dài hơn.
Trực thăng Bell AH-1Z Viper là phiên bản trực thăng tấn công được phát triển từ Bell AH-1 SuperCobra. Khi so sánh với mẫu trực thăng tiền nhiệm, nó kết hợp nhiều cải tiến và tiến bộ khác nhau, bao gồm sử dụng công nghệ cánh quạt mới, hệ thống điện tử hàng không quân sự được nâng cấp, hệ thống vũ khí được bổ sung và cảm biến quang điện trong một nền tảng vũ khí tích hợp. Nhờ đó, phi công có khả năng xác định mục tiêu xa hơn và tấn công chúng bằng vũ khí chính xác. Khung máy bay được thiết kế lại toàn bộ để có thể tối đa hoá khả năng chống va chạm; các biện pháp bao gồm bánh đáp có khả năng hấp thụ năng lượng, hệ thống nhiên liệu trơ, thùng nhiên liệu tự hàn kín, ghế ngồi hấp thụ năng lượng va chạm và tối ưu hoá khối lượng các bộ phận. Máy bay có hệ thống phòng thủ chủ động như tự lựa chọn biện pháp đối phó, cảnh báo radar, cảnh báo tên lửa đang bay tới/trên đường đi, cảnh báo chiếu xạ laser trên thân máy bay và Hệ thống triệt tiêu hồng ngoại bảo vệ ống xả động cơ.

Trực thăng AH-1Z được trang bị hệ thống rotor không ổ bi và không bản lề, đồng thời có ít hơn 75% bộ phận so với hệ thống cánh sử dụng khớp nối. Các cánh quạt được làm bằng vật liệu composite giúp có khả năng chống lại đạn nhọn, rotor cũng được trang bị hệ thống giúp gập cánh cho phép trang bị trên các tàu đổ bộ và các phương tiện vận chuyển khác. Các nhà thiết kế cũng đã nỗ lực để giảm yêu cầu bảo trì của trực thăng, so với SuperCobra, nhiều hạng mục bảo trì đã được loại bỏ, các hướng dẫn kỹ thuật điện tử tương tác đã được sản xuất, lượng phụ tùng ít hơn và khả năng tiếp cận các bộ phận của máy bay cũng được dễ dàng hơn. Thêm nữa, nhiều cảm biến phát hiện lỗi đã được sử dụng để tạo điều kiện đơn giản hoá việc bảo trì.
nhỏ|AH-1Z bắn tên lửa AGM-179 JAGM và đạn rocket 2,75 inch (70 mm) Hydra 70
Máy bay trực thăng AH-1Z được trang bị một cặp cánh ngang được thiết kế lại có sải cánh dài hơn đáng kể so với SuperCobra. Mỗi cánh ngang đều có thêm một vị trí lắp tên lửa ví dụ như AIM-9 Sidewinder. Mỗi cánh còn có hai vị trí để gắn ống phóng rocket Hydra 70 hoặc bệ phóng 4 đạn tên lửa AGM-114 Hellfire. Đầu năm 2022, Mỹ bắt đầu trang bị tên lửa AGM-179 JAGM; sử dụng cùng một loại bệ phóng của tên lửa Hellfire. Radar điều khiển bắn AN/APG-78 Longbow cũng có thể được gắn trên đầu cánh.AN/APG – Equipment Listing . designation-systems.net Tương tự, tuỳ theo nhiệm vụ mà máy bay có thể gắn bên ngoài thùng nhiên liệu phụ, pháo sáng LUU-2A/B và nhiều loại đạn huấn luyện. Dưới mũi của trực thăng AH-1Z được trang bị tháp pháo A/A49E-7 được trang bị pháo ba nòng quay M197 cỡ nòng 20 mm. Đây là loại pháo có sơ tốc đầu nòng cao hơn, quỹ đạo đạn bắn ra thẳng hơn so với đạn pháo trên các phiên bản trực thăng cũ. Pháo cũng sử dụng được đạn không đối không dòng M50.
trái|nhỏ|Phi công AH-1Z trên tàu USS Makin Island đang sử dụng màn hình gắn trên mũ điều khiển (màn hình đang không hiển thị.
Buồng lái của trực thăng AH-1Z được thiết kế sao cho cả hai thành viên phi hành đoàn đều có nút điều khiển giống nhau, có thể dễ dàng điều khiển máy bay từ cả phía trước và phía sau. Phi công có kiến trúc cần điều khiển bên hông  (HOCAS-Hands on Collective and Stick) cho phép phi công thực hiện nhiều động tác khác nhau mà không cần rời tay khỏi bộ điều khiển. Cả hai vị trí phi công đều được trang bị một cặp màn hình tinh thể lỏng đa chức năng và một màn hình LCD chức năng kép. AH-1Z có hệ thống điện tử hàng không tích hợp do Northrop Grumman phát triển; hệ thống này gồm hai máy tính nhiệm vụ và một hệ thống điều khiển bay tự động. Hệ thống thông tin liên lạc tích hợp radio RT-1824 của Hải quân Hoa Kỳ, UHF/VHF, COMSEC và modem vào làm một thiết bị duy nhất. Hệ thống dẫn đường bao gồm hệ thống dẫn đường quán tính GPS, hệ thống bản đồ kỹ thuật số và hệ thống dữ liệu không khí tốc độ thấp của Meggitt, cho phép triển khai vũ khí khi trực thăng bay treo.

Phi công được trang bị hệ thống hiển thị và ngắm bắn gắn trên mũ bảo hiểm "Top Owl" của Thales. Màn hình hiển thị cung cấp khả năng quan sát ngày/đêm 24/24 và màn hình hai mắt có trường nhìn 40°; hình chiến trên kính chắn gió cung cấp hình ảnh Hồng ngoại phía trước (FLIR) hay hình ảnh video. Hơn nữa, nó đã được thiết kế ngay từ đầu để phù hợp với các nâng cấp trong quá trình vận hành. Hệ thống ngắm bắn mục tiêu của Lockheed Martin (TSS) tích hợp cảm biến FLIR thế hệ thứ 3 cung cấp khả năng ngắm và nhận dạng mục tiêu trong điều kiện ban ngày hoặc ban đêm hoặc thời tiết bất lợi. Đây là cảm biến thụ động, do đó không thể bị theo dõi. TSS có nhiều chế độ và có thể theo dõi bằng FLIR hoặc bằng truyền hình. Một hệ thống tương tự cũng được sử dụng trên máy bay KC-130J Harvest HAWK.

 Lịch sử trang bị 

 Hoa Kỳ 
nhỏ|Một trực thăng AH-1Z ủa Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ đang hạ cánh trên tàu  năm 2010.
Tháng 5/2005, trực thăng AH-1Z đã hoàn thành bay thử nghiệm từ tàu sân bay. Ngày 15/10/2005, USMC, thông qua Bộ chỉ huy Hệ thống Không quân Hải quân Hoa Kỳ, đã tiếp nhận máy bay AH-1Z đầu tiên được chế tạo. Cả AH-1Z và UH-1Y đều hoàn thành các thử nghiệm đầu năm 2006. Trong quý đầu năm 2006, các mẫu thử nghiệm của hai loại trực thăng đã được chuyển giao cho Đơn vị thử nghiệm tại Căn cứ Hải quân Patuxent River để đánh giá hoạt động."AH-1Z/UH-1Y Start OPEVAL". US Navy, 6 May 2006. Tháng 2/2008, cả trực thăng AH-1Z và UH-1Y đều bắt đầu phần thứ 2 và là phần cuối cùng của quá trình đánh giánh thử nghiệm. Ngày 30/9/2010, Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ đã đưa ra thông cáo AH-1Z đã đạt được khả năng sẵn sàng chiến đấu.
nhỏ|Máy bay AH-1Z của USMC trên tàu tấn công đổ bộ
Trong suốt quá trình chế tạo, đã có nhiều nâng cấp được tích hợp cho trực thăng. Tháng 3/2022, Tên lửa Không đối đất Liên hợp (JAGM) AGM-179A đã bắt đầu được trang bị trên trực thăng AH-1Z thay thế cho cả tên lửa Hellfire và Maverick. Đến năm 2022, công việc lắp đặt các linh kiện cho đường truyền dữ liệu Link 16 đã được tiến hành trên AH-1Z và UH-1Y.

Tháng 10/2020, Thủy quân lục chiến Mỹ thông báo rút những chiếc AH-1W cuối cùng và được thay thế bằng AH-1Z. Trong biên chế của USMC, AH-1Z đã trở thành phần chủ chốt của Lực lượng tác chiến trên không, là lực lượng có nhiệm vụ yểm trợ cho USMC trong các giai đoạn viễn chinh, các nhiệm vụ gồm hỗ trợ tấn công, tác chiến phòng không, trinh sát. Đầu những năm 2020s, đã có tranh luận về việc cắt giảm một phần ba phi đội trực thăng tấn công của USMC để phân bổ lại ngân sách cho các lực lượng khác. Tháng 5/2021, ngay cả khi AH-1Z vẫn còn đang được chuyển giao cho Thủy quân Lục chiến Mỹ, một số chiếc AH01Z của lực lượng này đã bị đưa vào kho lưu trữ tại Arizona nhằm tái cấu trúc.

 Bahrain 
Ngày 27/4/2018, Cơ quan Hợp tác An ninh Quốc phòng Hoa Kỳ thông báo đã được sử chấp thuận để bán cho Bahrain 12 chiếc AH-1Z, 26 động cơ T-700 GE 401C và vũ khí khí tài với chi phí hợp đồng là 911,4 triệu đô la Mỹ (1,09 tỷ đô la năm 2023. Tháng 11/2018, Bahrain đã chính thức xác nhận đơn đặt hàng 12 chiếc AH-1Z, và sáu chiếc đã được bàn giao giữa năm 2022.

Việc sản xuất máy bay trực thăng AH-1Z cho Bahrain đã được hoàn tất vào tháng 12/2022 và các đợt giao máy bay sẽ được thực hiện vào năm 2023.

 Cộng hòa Séc 
nhỏ|Máy bay AH-1Z của CH Séc
Năm 2016, Bell cũng đáp ứng nhu cầu của Cộng hòa Séc với máy bay AH-1Z, được sử dụng để thay thế các máy bay trực thăng tấn công Mil Mi-24 từ thời Liên Xô. Tháng 12/2019 CH Séc đã nhận bàn giao toàn bộ 4 chiếc AH-1Z trong hợp đồng với Bell. Tháng 3/2022, Bộ trưởng Quốc phòng Séc đã đưa ra kế hoạch mua thêm trực thăng do lo ngại về cuộc chiến tranh Nga-Ukraine.

 Các nước khác 
Đầu những năm 2010s, trực thăng AH-1Z đã được chào bán cho Hàn Quốc trong cuộc đấu thầu cùng với trực thăng AH-64 Apache và trực thăng TAI/AgustaWestland T129 ATAK. Tháng 4/2013, Hàn Quốc quyết định lựa chọn trực thăng AH-64E.

Tháng 4/2015, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã ký bản ghi nhớ bán 15 chiếc AH-1Z cho Pakistan kèm theo tên lửa Hellfire cùng các thiết bị liên quan với giá trị hợp đồng lên tới 952 triệu đô la (1,2 tỷ đô la vào năm 2023). Đầu năm 2016, Pakistan được cho là sẽ nhận được 9 chiếc AH-1Z vào tháng 9/2018. Tuy nhiên, đơn hàng của Pakistan đã bị tạm dừng do căng thẳng chính trị giữa Mỹ và Pakistan. Tháng 5/2019 đã có 9 máy bay được chế tạo nhưng chưa được bàn giao mà chờ mâu thuẫn giữa hai quốc gia được giải quyết.

Trong năm 2016 có thông tin Không quân Hoàng gia Maroc quan tâm tới việc mua máy bay AH-1Z.

Tháng 11/2016 Bell đã ký biên bản ghi nhớ với công ty hàng không IAR – Ghimbav Brasov của Romania để hợp tác trong dự án AH-1Z. Tháng 8/2017, Romania cũng bật đèn xanh với Bell Helicopter để thành lập một công ty liên doanh ROMARM thuộc sở hữu nhà nước để nhằm lên kế hoạch mua sắm AH-1Z.

Năm 2017, Bell đã quảng bá cho quân dội Australia máy bay AH-1Z và UH-1Y của mình như phương án thay thế cho phi đội trực thăng tấn công Eurocopter Tiger. Tuy nhiên đến tháng 1/2021 chính phủ Úc đã tuyên bố sẽ đặt mua AH-64 Apache để thay thế cho phi đội máy bay Tiger.

Tháng 7/2017, Công ty trực thăng Bell và Tập đoàn vũ khí Ba Lan đã ký Hiệp định thư hợp tác trong UH-1Y và AH-1Z, trở thành tiền đề cho việc phát triển trực thăng tấn công Kruk của Ba Lan. Tháng 3/2022, trước cuộc chiến tranh Nga-Ukraina, Ba Lan đã trì hoãn quyết định về phát triển trực thăng mới cho đến khi hoàn tất quá trình đánh giá an ninh toàn diện.

Tháng 10/2017, Bộ trưởng Quốc phòng Thái Lan Prawit Wongsuwan tuyên bố Thái Lan đang tìm cách thay thế đội trực thăng tấn công AH-1F Cobra. Quân đội Hoàng gia Thái Lan bày tỏ sự quan tâm tới AH-1Z, cũng như Agusta A129 Mangusta, Mil Mi-28, CAIC Z-10, Bell AH-1 SuperCobra và Boeing AH-64 Apache.

Ngày 30/4/2020, Cơ quan Hợp tác An ninh Quốc phòng Hoa Kỳ thông báo Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đồng ý bán cho Philippines 6 chiếc AH-1Z và các thiết bị liên quan với tổng chi phí là 450 triệu đô la hoặc 6 trực thăng AH-64E Apache và các thiết bị liên quan ước tính 1,5 tỷ đô la.

Nigeria cũng quan tâm và tìm cách mua AH-1Z. Các thương vụ mua bán bị Quốc hội ngăn lại do những lo ngại về nhân quyền nhưng tháng 4/2022 Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã phê duyệt thương vụ bán AH-1Z cùng các thiết bị liên quan với chi phí ước tính là 1,5 tỷ đô la.

Tháng 3/2023, Slovakia đã nhận được 12 chiếc AH-1Z sau khi nước này gửi các máy bay chiến đấu MiG-29 đã nghỉ hưu của mình cho Ukraine. Tháng 12/2024, hãng thông tấn Defense News đưa ra thông tin Slovakia đã quyết định mua 12 chiếc UH-60 Black Hawk thay vì mua AH-1Z.

 Các nước sử dụng 
nhỏ|Các nước đang sử dụng AH-1Z Viper có màu xanh.



 Không quân Hoàng gia Bahrain (6 chiếc đã nhận trên tổng số 12 đặt hàng)



 Không quân CH Séc (đã nhận được 10 chiếc) 6 chiếc nữa sẽ được bàn giao qua chương trình Vật phẩm Quốc phòng Dư thừa với chiếc Viper còn lại đang được đặt hàng.



 Không quân Nigeria (đặt hàng 12 chiếc).



 Không quân Slovakia (đặt hàng 12 chiếc). Sau khi chuyển giap 13 chiếc MiG 29 cho Ukraine, Slovakia đã được chào bán 12 trực thăng Viper với 500 tên lửa AGM-114 Hellfire II với mức giá giảm chỉ còn 340 triệu đô la. Được cơ quan Hợp tác An ninh Quốc phòng Hoa Kỳ công bố vào ngày 31/7/2024, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã chấp thuận bán 12 trực thăng Viper cùng với vũ khí và thiết bị liên quan, đào tạo và hỗ rợ với tổng trị giá hợp đồng ước tính là 600 triệu đô la.



 United States Marine Corps (189 chiếc)

 Tính năng kỹ thuật (AH-1Z) 
phải|400x400px
nhỏ|Front view of AH-1Z at the MCAS Miramar Air Show
nhỏ|AH-1Z Viper loaded with AGM-179 JAGM missiles, an AIM-9 Sidewinder, and Hydra 70 rockets

 Xem thêm 

 Tham khảo 

 Liên kết ngoài 

 AH-1Z page on Bell's official website
 AH-1Z Viper & UH-1Y Venom page - US Navy
 Bell AH-1Z Super Cobra (Bell 449) on helis.com

Thể loại:Trực thăng quân sự Hoa Kỳ
Thể loại:Trực thăng chiến đấu