Phụ âm phế khí

Phụ âm phế khí (tiếng Anh: pulmonic consonant) là nhóm các phụ âm hình thành nhờ luồng khí do phổi tạo ra, tức là luồng hơi đi ra từ phổi để cấu âm.

Phụ âm phế khí là một trong bốn loại phụ âm chính được phân loại theo cơ chế luồng hơi, ba loại khác với cơ chế phi phế khí (không dùng hơi từ phổi hoặc hỗn hợp) bao gồm: phụ âm ngoại phế khí hoàn toàn (ejective consonant), phụ âm ngoại phế khí không hoàn toàn (implosive consonant), và phụ âm bật lưỡi (click consonant).

Hầu hết các ngôn ngữ trên thế giới đều chỉ có phụ âm phế khí mà không có phụ âm khác thuộc ba nhóm kia do hình thức cấu âm phức tạp. Cuộc khảo sát của Ian Maddieson trên 566 ngôn ngữ trên khắp thế giới, thì chỉ có 152 ngôn ngữ được ghi nhận là có sử dụng các phụ âm thuộc ba phi phế khí. Nói cách khác, 73% tổng số ngôn ngữ hiện tồn trên thế giới chỉ sử dụng phụ âm phổi (phế khí).

Do đó, đây là nhóm phụ âm phổ biến nhất toàn cầu, áp đảo so với các phụ âm thuộc các nhóm còn lại. Đơn cử, tiếng Việt là một ngôn ngữ điển hình với hệ thống phụ âm hoàn toàn có cấu âm từ phổi theo các nghiên cứu ngôn ngữ học truyền thống, tuy nhiên, một số nghiên cứu khác lại chỉ ra rằng hai phụ âm "b" và "đ" trong tiếng Việt thực chất là hai âm vị /ɓ/ và /ɗ/ (tức phụ âm ngoại phế khí không hoàn toàn) chứ không phải /b/ và /d/ (phụ âm phế khí). Trong các giáo trình đại học được giảng dạy tại Việt Nam, đều ủng hộ quan điểm truyền thống, tức tiếng Việt là ngôn ngữ có hệ thống phụ âm cấu thành hoàn toàn từ hơi phổi và hai phụ âm "b", "đ" là hai âm vị tắc phế khí (pulmonic stops). Nếu quan điểm /ɓ/ và /ɗ/ được chấp nhận rộng rãi, tiếng Việt sẽ trở thành một trong ba ngôn ngữ lớn duy nhất của châu Á có sự xuất hiện của phụ âm phi phế khí, cụ thể là phụ âm ngoại phế khí không hoàn toàn (hay âm nổ trong), bên cạnh tiếng Sindh và tiếng Khmer.

Danh sách

Chú thích

*