Tiếng Yết

Tiếng Yết (张昌圣. "《晋书·佛图澄传》之羯语探源". 四川大学学报: 哲学社会科学版 3 (1995): 48-56.) là một ngôn ngữ thất truyền chưa được phân loại, từng được sử dụng ở đông bắc Trung Quốc dưới triều Hậu Triệu do người Yết, trước là một phần của liên minh Hung Nô, cai trị. Ngôn ngữ này được coi là thuộc ngữ hệ Yenisei hoặc Turk.

 Sự chứng thực 
Chỉ có một cụm từ trong tiếng mẹ đẻ của người Yết được biết đến, do tu sĩ Phật giáo và nhà truyền đạo người Quy Từ Phật Đồ Trừng cung cấp. Cụm từ này được ghi trong Tấn thư dưới dạng 秀支替戾岡，僕穀劬禿當 và được cho là có liên quan đến cuộc chiến của Thạch Lặc chống lại Lưu Diệu vào năm 328. Cụm từ được dịch sang tiếng Trung Quốc như sau:
Văn bảnTiếng Hán trung cổNghĩa[si̯u-ci̯e] "quân"[tʰei-let/lei-kɑŋ] "ra (trận)"[bok/buk-kuk/yok] "tên man di của Lưu Diệu"[ɡi̯u̯o-tʰuk-tɑŋ] "bắt"

 Phân tích 

 Thuộc ngữ hệ Turk 
Cụm từ này đã được phân tích trong một số ấn phẩm. Shiratori (1900),Shiratori, Kurakichi, Uber die Sprache des Hiung-nu Stammes und der Tung-hu-Stdmme, Tokyo, 1900 Ramstedt (1922),Ramstedt G.J., "Zur Frage nach der Stellung des Tschuwassischen" (On the question of the position of the Chuvash), Journal de la Société finno-ougrienne 38, 1922, pp. 1–34 Bazin (1948), von Gabain (1950), Shervashidze (1986),Shervashidze I.N. "Verb forms in the language of the Turkic runiform inscriptions", Tbilisi, 1986, pp. 3–9 và Shimunek (2015) cho rằng nó thuộc ngữ hệ Turk, đồng thời đưa ra cách phiên âm và bản dịch của họ:
RamstedtBazinvon GabainShervashidzeShimunekSükä talıqın
bügüg tutun!Süg tägti ıdqaŋ
boquγıγ tutqaŋ!Särig tılıtqan
buγuγ kötürkänSükâ tol'iqtin
buγuγ qodigo(d)tinsu-Ø kete-r erkan
boklug-gu tukta-ŋĐi đánh trận
[và] bắt bügü!Đưa quân đi tấn công,
và bắt chỉ huy!Ngươi sẽ đem quân ra,
ngươi sẽ bắt con hươuNgươi đi đến đội quân
Phế truất buγuγKhi quân xuất trận,
hãy bắt Boklug!

 Thuộc ngữ hệ Enisei 
Edwin G. Pulleyblank (1963) lập luận rằng cách diễn giải bằng tiếng Turk không thực sự thành công vì chúng mâu thuẫn với các giá trị ngữ âm của văn bản tiếng Trung và bản dịch tiếng Trung. Thay vào đó, ông đề xuất mối liên hệ với các ngôn ngữ Enisei, cũng như nhận xét về đuôi -ŋ của động từ Enisei, đặc biệt phổ biến ở tiếng Kott.

Alexander Vovin (2000) đã đưa ra bản dịch sau đây dựa trên ngữ hệ Enisei, chứng thực những phát hiện của Pulleyblank. Vovin (2000) ngụ ý mối liên hệ với nhánh Nam Enisei, và đã nhận được sự đồng tình từ những nhà Enisei học khác.

Có thể thấy đuôi động từ -ŋ trong tiếng Yết, là một đuôi động từ phổ biến trong các ngôn ngữ Enisei, đặc biệt là tiếng Kott. Dạng cùng nguồn gốc của từ tiếng Yết "kot-o-kt-aŋ" "họ sẽ bắt" trong tiếng Ket là "d-kas-a-qos-n", thể hiện đặc điểm của tiếng Pumpokol trong đó âm /t/ tương ứng với âm /s/ trong tiếng Ket, do đó tiếng Yết được cho là có quan hệ gần gũi với tiếng Pumpokol. Từ "kel" "chiến đấu" trong tiếng Arin một phần trùng khớp với âm tiết thứ hai của *śuke "quân", tuy nhiên mối liên hệ này không rõ ràng và Vovin cho rằng đây là một từ mượn, vì nếu những người nói tiếng Pumpokol trở thành một phần của Hung Nô, từ chỉ quân đội có thể đã được vay mượn.

Vovin và cộng sự (2016) sửa lại bản dịch trên, cũng như sắp xếp các động từ theo mẫu động từ Ket và chỉ trích cách Shimunek và cộng sự phân tích cụm từ.

 Ghi chú 

 Tham khảo 

Thể loại:Ngữ hệ Enisei
Thể loại:Ngữ hệ Turk
Thể loại:Ngôn ngữ chưa phân loại Châu Á
Thể loại:Ngôn ngữ không còn ở châu Á