Danh sách hãn Sát Hợp Đài

Dưới đây là danh sách các hãn của Hãn Quốc Sát Hợp Đài từ khi Sát Hợp Đài được thừa hưởng các vùng đất cai trị cho đến khi bị người Chuẩn Cát Nhĩ và chư hầu của họ tiêu diệt năm 1687. Quyền lực của người Sát Hợp Đài thay đổi liên tục; ngay từ đầu thì hãn quốc đã là một trong những nhà nước Mông Cổ yếu nhất, một vài trong số các hãn được dựng lên bởi những nhà chinh phạt xung quanh như Hải Đô hoặc Thiếp Mộc Nhi.

Lưu ý: Danh sách này không liệt kê đầy đủ do một số nhà nước kế nhiệm Hãn quốc Sát Hợp Đài quá nhỏ và không thực sự quan trọng.

 Hãn Sát Hợp Đài 
+Hãn(Sinh – mất)Thời gian cai trịkhông khung|160x160pxSát Hợp Đàiجغتای(22 tháng 12 năm 1183 – 1 tháng 7 năm 1242)18 tháng 8 năm 1227 – Trước 1 tháng 7 năm 1242Hà Lạt Húc Liệtقارا ہلاکو(? – 1252)1 tháng 7 năm 1242 – 1246Dã Tốc Mông Khaیہسو مونکو(? – 1252)1246 – 1252Hà Lạt Húc Liệt (lần 2)قارا ہلاکو(? – 1252)1252Mubarak Shahمبارک شاهMẹ là Ô Lỗ Hốt Nãi nhiếp chính trong thời gian ông trị vì(? – 1272)1252 – 1260không khung|171x171pxA Lỗ Hốtالغو(? – 1252)1260 – 1265Mubarak Shah (lần 2)مبارک شاه(? – 1272)1265Bát Lạtیہسو مونکو(? – 1271)1266 – 1270/1271Hải Đô và con ông là Sát Bát Nhi cai trị với tư cách là các hãn trên thực tế của Hãn quốc Sát Hợp Đài từ 1270/1271 đến 1314. Các hãn Sát Hợp Đài trong thời kỳ này đều do họ dựng lên nhưng vẫn có những cuộc nổi loạn từ những hãn này nhằm cố gắng thoát ra khỏi sự kiểm soát của hai cha con Hải Đô.Niếp Cổ BáنہگوبائیDưới quyền Hải Đô(? – 1271/1272)1270/1271 – 1271/1272Bất Cáp Thiếp Mộc Nhiبغا تیمور بن قداقچیDưới quyền Hải Đô(? – 1282)1271/1272 – 1282Đô OaدوواDưới quyền Hải Đô và Sát Bát Nhi(? – 1307)1282 – 1306Các hãn Sát Hợp Đài khôi phục lại quyền cai trị tự chủ.Đô Oaدووا(? – 1307)1306 – 1307Khoan Đồکونچہک(? – 1308)1307 – 1308Tháp Lý Hốtتالقو بن قداقچی(? – 1309)1308 – 1309Khiếp Biệtقبق بن دووا(? – 1325/1326)1309 – 1310Dã Tiên Bất Hoa Iایشان بغا(? – 1319)1310 – 1318/1319Khiếp Biệt (lần 2)قبق بن دووا(? – 1325/1326)1318/1319 – 1325/1326Yên Chỉ Cát Đài?(? – 1329)1325/1326 – 1329Đốc Lai Thiếp Mộc Nhiدووا تیمور(? – 1330)1329 – 1330Đáp Nhi Ma Thất Lýدووا تیمور(? – 1334)1330 – 1334Bất Tánبوزان(? – 1334)1334Sưởng Thấtچانگشی(? – 1338)1335 – 1338Dã Tôn Thiếp Mộc Nhiیسون تیمور(? – 1342?)1338 – 1342Ali Sultanعلی سلطان(? – 1342?)1342Muhammad I ibn Puladمحمد ابن پلاد(? – 1343)1342 – 1343Hợp Tánمحمد ابن پلاد(? – 1346)1343 – 1346Cái chết của Hợp Tán đánh dấu sự kết thúc quyền lực trên thực tế của các hãn Sát Hợp Đài cùng với tước hiệu ulus; các hãn sau này chỉ cai trị hãn quốc trên danh nghĩa. Gia Tư Hãn tự xưng tước vị Amir và để hợp pháp hóa tước vị này thì ông trao tước hiệu hãn của Hãn quốc Sát Hợp Đài cho nhánh hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn do chính ông này chọn ra.Đáp Thất Man SátدانشمندجیDưới quyền Gia Tư Hãn(? – 1348)1346 – 1348Dưới quyền Amir Gia Tư Hãn, Hãn quốc Sát Hợp Đài dẫn biến thành một liên minh lỏng lẻo giữa các bộ lạc với nhau. Điều này dẫn đến sự phân chia hãn quốc thành hai nửa là Tây Sát Hợp Đài Hãn quốc và Đông Sát Hợp Đài Hãn quốc (còn được biết đến với cái tên Monghulistan) dưới quyền Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi.

 Hãn Tây Sát Hợp Đài và Đông Sát Hợp Đài (Monghulistan) 
+Tây Sát Hợp ĐàiĐông Sát Hợp Đài (Monghulistan)Bái Diên Hốt Lýبیان قلیDưới quyền Gia Tư Hãn và con trai ông này là Abdullah1348 – 1358Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhiتغلق تیمور1347 – 1360Thiếp Mộc Nhi Saبیان قلیDưới quyền Abdullah1358Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhiتغلق تیمورCác bộ lạc Sát Hợp Đài nổi dậy chống lại Abdullah buộc người đứng đầu tộc Qara'unas phải rút lui, tuy nhiên liên minh giữa người Suldus dưới quyền Bố Diên Tô Nhĩ Đỗ Tư và người Barlas dưới quyền Hajji Beg tan rã, khiến Sát Hợp Đài rơi vào tình trạng vô chủ. Khoảng trống quyền lực này cho phép Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi tiến vào cai trị Tây Sát Hợp Đài mà không gặp quá nhiều sự phản kháng, ngoại trừ sự phản kháng của Hajii Bay khi ông này cố gắng chạy trốn khỏi Sát Hợp Đài.. Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi sau đó chọn Thiếp Mộc Nhi làm thủ lĩnh tộc Barlas và quay trở về kinh đô. Tuy vậy ông lại quay trở về vào năm sau nhằm loại bỏ hầu hết các Amir và củng cố quyền lực của mình trên các vùng lãnh thổ vừa mới chiếm được (ý chỉ Tây Sát Hợp Đài). Ông cho xử tử nhiều Amir, bao gồm cả Amir Bayazid và Bố Diên Tô Nhĩ Đỗ Tư. Con của Abdullah là Amir Husayn trở thành vị Thủ lĩnh mới của bộ lạc Qara'unas. Ông này sau đó nổi dậy chống lại hãn nhưng không thành công, tuy nhiên Husayn vẫn có thể trở về nước bất chấp việc vị hãn của Sát Hợp Đài vẫn còn sống. Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi bổ nhiệm con của mình là Ilyas Khoja làm phó hãn Sát Hợp Đài trước khi rời khỏi thủ đô của hãn quốc. Sự cai trị tàn bạo của người Moghuls lên khu vực gây nên sự bất bình đối với các bộ tộc khác, gồm cả Amir Husayn của tộc Qara'unas và Thiếp Mộc Nhi của tộc Barlas. Họ liên minh với nhau và sau đó đánh bại với liên quân của Ilyas Khoja cùng với các bộ tộc trung thành với ông này. Không lâu sau đó thì Thốc Hốt Lỗ Thiếp Mộc Nhi mất và Ilyas Khoja quay trở về cai trị vùng Monghulistan. Liên minh bộ lạc mới này sau đó chọn Adil-Sultan làm hãn trên danh nghĩa của Hãn quốc Tây Sát Hợp Đài.1361 – 1363Adil-Sultanعادل سلطانDưới quyền Liên minh bộ tộc của Amir Husayn và Amir Thiếp Mộc Nhi1363Ilyas Khojaالیاس خوجہ1363 – 1368Khabul Shahخابول شاہDưới quyền của Amir Husayn1364 – 1370không_khung|175x175pxQamar-ud-din Khan Dughlatقمر الدین خان دغلتTiếm ngôi1368 – 1392Thích Ô Nhân Hải Mê Thất?Dưới quyền của Amir Thiếp Mộc Nhi1370 – 1388Sultan Mahmud Khanسلطان محمود خانDưới quyền của Amir Thiếp Mộc Nhi. Cái chết của ông đánh dấu sự kết thúc của nhánh Sát Hợp Đài ở Transoxiana, những người từ lâu đã là các lãnh tụ bù nhìn, kéo théo đó là sự trỗi dậy của nhà Timur.1388 – 1402Khizr Khojaخضر خوجہ1389 – 1399

 Hãn Monghulistan 
Hãn(Sinh – mất)Thời gian cai trịShams-i-Jahanشمس جہان(? – 1408)1399 – 1408Muhammad Khanمحمد خان(? – 1415)1408 – 1415Naqsh-i-Jahanنقش جہان(? – 1418)1415 – 1418Uwais Khan (lần 1)نقش جہان(? – 1429)1418 – 1421Sher Muhammadشیر محمد(? – 1425)1421 – 1425Uwais Khan (lần 2)نقش جہان(? – 1429)1425 – 1429Satuq Khanستوق خان(? – 1434)1429 – 1434Dã Tiên Bất Hoa IIایشان بغا ثانی(? – 1438)1429 – 1462Monghulistan bị phân chia thành 2 nửa Đông và Tây Monghulistan.

 Hãn Đông và Tây Monghulistan 
+Tây MonghulistanĐông MonghulistanYunus Khan (Vũ Nô Tư)یونس خان1456/1462 – 1469Dost Muhammad Khanدوست محمد خان1462 – 1468/9Kebek Sultanقبق سلطان1469Yunus Khan (Vũ Nô Tư)یونس خان1469 – 1482Mahmud Khanمحمود خان1487 – 1508Ahmad Alaqاحمد الاچ1487 – 1503Mansur Khanمنصور خان1503 – 1508Mansur Khanمنصور خان1508 – 1514Sultan Sa'id Khanسلطان سعید خان1514 – 1533Mansur Khanمنصور خان1514 – 1534Abdur-Rashid Khanعبد الرشید خان1533 – 1560Shah Khanشاہ خان1543 – 1560/1565/1570Abdur-Rashid Khan (Yarkand)عبد الکریم خان1560 – 1591Abul Muhammad Khan (Thổ Lỗ)ابوالمحمد خان1570Sufi Khan (Thổ Lỗ)خان صُوفِيّ‎1570Muhammad Sultan (Yarkand)عبد الرشید خان1592 – 1609Shudja ad Din Ahmad Khan (Yarkand)شجاع الدین احمد خان1609 – 1618Sultan Sa'id Khan sau khi đánh bại Mirza Abu Bakr Dughlat đã thành lập nên liên minh 6 thành phố hay còn được biết đến với tên gọi là Altishaher, một liên minh thu nhỏ hơn nhiều của nhà nước Tây Moghulistan. Thời bấy giờ thì nửa phía Tây Mongulistan còn được gọi với cái tên khác là Kashgar trong khi nửa phía Đông còn được gọi là Hồi Hột. Trong thời kỳ cai trị của Abdur-Rashid Khan thì một học giả người Sufi thuộc tộc Naqshbandi là Ahmad Kasani (1462–1542), được biết với đến với biệt hiệu Makhdum-i-Azam (Đại Thủ lĩnh), đặt chân tới Khách Thập trong chuyến hành trình từ Samarkand. Con cháu của ông, còn được biết đến là các Makhdum Zadas và mang danh hiệu "Khoja", sẽ đóng một vai trò quan trọng trong vòng 4 thế kỷ kế tiếp. Con trưởng của Makhdum là Muhammad Amin, còn được biết đến với cái tên Khoja Kalon (m. 1598) là người sáng lập nên nhánh Sufi Ishkiyya của Nakshbandi Khojagan, con của ông là Muhammad Yūsuf (m. 1653) đặt chân đến Kashgar và được Abdullah Khan phép đi đến quê hương của vợ ông là Bashkerim vào năm 1638. Con của Nuhannad Yusuf là Khoja Hidayatullah hay còn được biết với cái tên phổ bến hơn là Afaq Khoja cùng với đệ tử của ông, những người được gọi là Aq Taghliks, hay còn được gọi với cái tên khác là "Bạch Sơn" (do họ nằm gần vùng núi Thiên Sơn). Con thứ hai của Makhdum là Muhammad Ishaq Wali (m.1594) tìm ra giáo phái Ishaqiya Sufi của vùng Nakshbandi Khojagan cùng với những người ủng hộ mình tại Yarkand. Nhóm người này được biết đến với cái tên Qara Taghliks, tức "Hắc Sơn", nằm gần các dãy núi như Pamir, Karakoram hay Côn Lôn. Lúc này vùng Kashgar bị chia ra làm các thị quốc nhỏ hơn, với các Khoja đối địch nhau sau năm 1570.

 Hậu duệ Said Khan tại Hãn quốc Yarkent 
Hãn(Sinh – mất)Thời gian cai trịGhi chúKuraysh Sultan(? – 1619)1618/1619Con của Yunus Sultan, cháu của Abdurashid Khan, chỉ cai trị 9 ngày trước khi bị giết. (?)Abd al-Latif Afak Khan(1605 – 1631)1618/1619 – 1630/1631Con trai thứ hai của Shudja ad-Din Ahmad Khan. Cai trị khi chi mới 13 tuổi.Sultan Ahmad Pulat Khan(? – 1638/1639/1640)1630/1631 – 1633/1632Con trưởng của Timur Sultan.Mahmud Qilich Sultan Khan(? – 1635/1636)1633 – 1635/1636Con tri thứ hai của Timur Sultan, bị hạ độc năm 1636 bởi thủ lĩnh phe Kara Taghlik là Khoja Yahiya.Sultan Ahmad Pulat Khan(? – 1638/1639/1640)1635/1636 – 1639/1638Con trưởng của Timur Sultan. Phục vị nhờ thủ lĩnh phe Kara Taghlik là Khoja Yahiya, người sau này được giao quản lý làng Guma gần Khotan ngày nay. Thoái vị năm 1638/1639 theo ý định của các emir vùng Kashgar và Yarkand để nhường ngôi cho Abdullah Khan. Khoảng 1 – 2 năm sau thì ông mấtAbdullah Khan(? – 30 tháng 10 năm 1675?)1638/1639 – 1669Con cả của Abduraim Khan, tức cháu của Abdur-Rashid Khan. Bị trục xuất bởi các thủ lĩnh người Kashgar  Yarkand năm 1669. Sông lưu vong, mất và chôn cất tại Ấn Độ.Nur ad-Din Sultan(? – 1668)1667 – 1668Con út của Abdullah Khan. Cai trị 1 năm nhờ sự giúp sức của các Kara Yanchuks, các nhóm lính đánh thuê của người Chuẩn Cát Nhĩ và người Kyrgyz. Mất do uống rượu quá nhiều.Ismail Khan(? – 1680)1667/1669Con trai thứ 5 của Abduraim Khan, tức cháu của Abdurashid Khan. Là người thuộc giáo phái Kara Taghlik. Tuyên bố là hãn ở Asku năm 1669 sau khi  Abdullah Khan chạy trốn đền Ấn Độ.YuIbars Khan(? – 1668/1670)1668/1669 – 1668/1670Con cả Abdullah Khan. , là đệ tử thuộc giáo phái Ak Taghlik. Bị giết năm 1668/1670 bởi Erka Bek theo phe người Chuẩn Cát NhĩAbd al Latif Sultan(? – 1670)1670Con của Yulbars Khan, lên ngôi nhờ sự giứp sức từ phe Ak Taghliks. Bọ giết năm 1670 bởi người của phe Kara Taghliks cùng với các người con của ông.Ismail Khan(? – 1680)2 tháng 4 năm 1670 – 1680Phục vị bởi người của phe Kara Taghliks. Trục xuất Appak Khoja và con của ông này là Yahia Khoja không lâu sau khi ông lên ngôi. Năm 1678, ông bị người Chuẩn Cát Nhĩ bắt giữ và mất gần thung lũng sông Ili vào năm 1680.Abd ar-Rashid Khan II(Thế kỷ 17)1678/1680  – 1682Con cả của Sultan Said Baba Khan, được dựng lên bởi người Chuẩn Cát Nhĩ. Bị Appak Khoja lật đổ vào năm 1682. Sống lưu vong và mất tại nhà Thanh.Muhammad Imin Khan(? – 1692)1682  – 1692Con thứ của Sultan Said Baba Khan. Trở về từ Turpan và trở thành hãn Yarkent khi anh cả bị lật đổ. Mất trong trận chiến với Appak Khoja.Appak Khoja(? – 1694)1692  – 1694Trở thành Hãn xứ Yarkand và Kashgar sau cái chết của Muhammad Imin Khan. Trục xuất thủ lĩnh phe Kara Taghlik là Khoja Daniyal tới Kashmir.Yahiya Khoja(? – 1695)1692 – 1695Trở thành hãn bởi Appak Khoja. Bị giết bởi Hanim Padsha năm 1695.Hanim Padsha(? – 1695)1695Chị của Muhammad Imin Khan. Giết Yahiya Khoja năm 1695 và mất cũng trong cùng năm này.Muhammad Mumin Khan(? – 1700/1705)1695/1700 – 1700/1705Con út của Sultan Said Baba Khan, chắt nội của Abdurashid Khan. Đệ tử phái Kara Taghliks và cho gọi thủ lĩnh phe này là Khoja Daniyal từ Kashmir nhằm chống phe Ak Taghliks và người Chuẩn Cát Nhĩ. Chạy trốn tới Ấn Độ và sống nương náu trong triều đình của Aurangzeb.Phần còn lại của Hãn quốc nhanh chóng bị chia thành hai phe phái đối địch nhau: Khojas- Ak Taghliks thân Chuẩn Cát Nhĩ kiểm soát xứ Kashgar và đưa Ahmad Khoja, con của Yahiya Khoja, lên trở thành Hãn; Kara Taghliks thì kiểm soát xứ Yarkand và đưa Khoja Daniyal lên làm Hãn. Điều này khiến cho Hãn quốc Yarkent rơi vào một cuộc nội chiến giữa các hãn xứ Kashgar và Yarkand.
Từ năm 1713 trở đi, các hãn Yarkant cai trị Altishar (liên minh 6 thành phố) trở nên phụ thuộc vào Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ dưới sự trị vì của Tsewang Rabtan và phải thường xuyên phải nộp triều cống bằng tiền mặt. Năm 1752, Altishar khôi phục được độc lập cho mình sau cuộc nổi dậy chống lại người Chuẩn Cát Nhĩ dưới sự lãnh đạo của Khoja Yusup, con của Khoja Daniyal và là thủ lĩnh phe Kara Taghlik. Năm 1755, các con của Ahmad Khoja (con của Appak Khoja) được người Thanh giải cứu khỏi tay người Chuẩn Cát Nhĩ gần thung lũng sông Ili. Sau đó, họ được đưa về Altishar nhằm đưa liên minh này nằm dưới tay của nhà Thanh. Sau đó thì một cuộc nội chiến khốc liệt lại tiếp tục diễn ra với thắng lợi cho phe Kara Taghliks vào năm 1756 và hãn quốc đã bất phục tùng nhà Thanh. 3 năm sau đó hãn quốc bị chinh phục bởi nhà Thanh và được họ tái tổ chức lại thành tỉnh Nam Lộ (phân biệt với tỉnh Bắc Lộ được thành lập vào năm 1765 bởi nhà Thanh trên lãnh thổ của Hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ cũ) vào năm 1760. Hậu duệ Mansur Khan tại Hồi Hột
Hãn(Sinh – mất)Thời gian cai trịGhi chúKoraish Sultan(? – 1592)1570 – 1588Con của Abdurashid Khan. Sống lưu vong ở Ấn Độ cho đến lúc mất.Muhammad Sultan(1538 – 1610)1592 – 1610Con trai thứ 5 của Abdurashid Khan.Abduraim Khan(?)1591 – 1636Con út của Abdurashid Khan.Muhammad Khashim Sultan(?)1608 – 1610Con của Khudabende Sultan, tức cháu của Koraish Sultan.Abdullah Khan(?)1636 – 1638 Con cả của Abduraim Khan.Abu'l Muhammad Khan(?)1636 – 1653Con của Abduraim Khan.Sultan Said Baba Khan(? – 1680)1653Con thứ 4 của Abduraim Khan.Ibrahim Sultan(?)1653 – 1655Con của Abduraim Khan.Sultan Said Baba Khan (Tái lập)(? – 1680)1655 – 1680Abd ar-Rashid Khan II(? – 1678)1680 – 1682Con cả của Sultan Said Baba Khan.Muhammad Imin Khan(? – 1692)1682 – 1690Con thứ hai của Sultan Said Baba Khan.Hãn quốc sau đó bị nhập bởi hãn quốc Chuẩn Cát Nhĩ, nền quân chủ sau này vẫn tồn tại với tư cách là người cai trị Hãn quốc bán tự trị mang tên Cáp Mật cho đến năm 1930, khi thành viên cuối cùng của nhà Bột Nhĩ Chỉ Cân là Maqsud Shah mất.
 Nguồn 


 Kutlukov M About foundation of Yarkent Khanate (1465–1759), "Pan" publishing house. Almata, 1990.
 Shah Mahmud Churas  Chronicles (written in 1670 in Yarkand in 118 chapters) Translation and research by Akimushkin O.F.  Publishing house of eastern literature "Nauka". Moscow, 1976.

Thể loại:Danh sách hãn
Thể loại:Hãn Sát Hợp Đài