Hoàng Việt xuân thu

Hoàng Việt xuân thu (), hay Việt Lam xuân thu (), còn gọi là Việt Lam tiểu sử () là một cuốn tiểu thuyết chương hồi không rõ nguồn gốc về lịch sử Việt Nam. Các nhà nghiên cứu cho rằng tác phẩm này soạn khoảng cuối thế kỷ 19 và được Lê Hoan xuất bản năm 1908. Tiểu thuyết này chia làm 3 quyển, mỗi quyển khoảng 20 hồi, tổng cộng 60 hồi.

Hoàng Việt xuân thu kể về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn của vua Lê Thái Tổ, từ lúc cha con Hồ Quý Ly soán ngôi nhà Trần, quân Minh sang xâm lược, Lê Lợi dấy binh khởi nghĩa ở Lam Sơn, kết thúc khi quân Minh về nước, Lê Lợi lên làm vua. Quyển đầu của cuốn tiểu thuyết này gây nhiều tranh cãi vì kể chuyện Lê Lợi hợp tác với quân Minh để đánh nhà Hồ.

 Tác giả 
Hoàng Việt xuân thu là một tác phẩm không rõ nguồn gốc, lần đầu tiên được nhắc đến trong tựa Hoàng Việt long hưng chí của Ngô Giáp Đậu năm 1804 dưới tên Hoàng Việt xuân thu. Theo Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến trong bản dịch Việt Lam xuân thu 1914-1916 thì "Việt Lam xuân thu đã có lâu lắm, không biết đích xác là ai làm, nhưng có người truyền là của ông Nguyễn Trãi". Nhà nghiên cứu Trần Nghĩa cho rằng tác giả tương truyền là Vũ Xuân Mai, Trần Văn Giáp cũng nói tương tự nhưng nhấn mạnh là "Lời truyền này chưa tìm thấy ghi trong sách nào cả".Trịnh Bích Thuỳ (2018) "Giá trị văn học và giá trị sử học của Hoàng Việt xuân thu." tr. 8—11

Năm 1908, Lê Hoan nhuận sắc và xuất bản tác phẩm với tên Việt Lam tiểu sử. Ông viết rằng mình tìm thấy cuốn sách này trong tủ sách của một gia đình nổi tiếng, trong lúc nhàn rỗi đem ra sửa sang, trau chuốt và đem in để người đời sau biết được công lao của vua Lê Thái Tổ. Có quan điểm cho rằng chính Lê Hoan là tác giả.

Cho đến nay, ai là tác giả của Hoàng Việt xuân thu vẫn chưa có lời giải.

 Văn bản 
Hiện có 12 dị bản của Hoàng Việt xuân thu:

 Viện nghiên cứu Hán Nôm 5 bản: bản in kí hiệu VHv.1819/1-3, tựa Việt Lam tiểu sử, thiếu 10 hồi cuối; bản viết tay kí hiệu A.13; bản viết tay kí hiệu A.3215, tựa Hoàng Việt xuân thu, chia làm ba tập Sơ, Trung, Hạ; bản viết tay VHv.1683, thiếu 32 hồi cuối; bản viết tay VHv.2085, thiếu 9 hồi đầu và hồi thứ 60.
 Thư viện Viện sử học 2 bản: bản in kí hiệu HV.84, đủ 3 quyển 60 hồi; bản viết tay kí hiệu HV.121.
 Thư viện quốc gia Việt Nam 1 bản: bản viết tay kí hiệu R.451, chỉ có quyển 2 (tức hồi 22 đến 40).
 Thư viện quốc gia Pháp 1 bản: bản kí hiệu A.69/1-2.
 Bảo tàng Guimet 1 bản: bản in kí hiệu MG.FV.55732.
 Đông Dương văn khố Nhật Bản 1 bản: bản in kí hiệu X-2-35.

 Danh sách các hồi 
HồiChữ HánPhiên âm Hán-ViệtTiếng Việt1陳子孫恃強失國胡父子肆虐専君Trần tử tôn thị cường thất quốcHồ phụ tử tứ ngược chuyên quânCon cháu nhà Trần cậy mạnh, mất nước;Cha con nhà Hồ ngang ngược chuyên quyền.2陳天平乞憐上國裴伯耆告急中朝Trần Thiên Bình khất liên Thượng quốcBùi Bá Kỳ cáo cấp Trung triềuTrần Thiên Bình van nài Thượng quốc;Bùi Bá Kỳ cáo cấp Trung triều.3明御史賚敕問罪胡侍郎上表請歸Minh ngự sử lãi sắc vấn tộiHồ thị lang thướng biểu thỉnh quyNgự sử nhà Minh đưa sắc hỏi tội;Thị lang nhà Hồ dâng biểu thuận theo.4段侍講為國進賢黎太祖堅心辭聘Đoàn thị giảng vi quốc tiến hiềnLê Thái Tổ kiên tâm từ sínhĐoàn thị giảng tiến cử nhân tài;Lê Thái Tổ khước từ cộng sự.5胡季犛設計行凶陳天平當途遇害Hồ Quý Ly thiết kế hành hungTrần Thiên Bình đương đồ ngộ hạiHồ Quý Ly lập kế hành hung;Trần Thiên Bình giữa đường bị hại.6巡南海季犛遇鬼伏嵬山陳暠復讎Tuần Nam Hải Quý Ly ngộ quỷPhục Nguy sơn Trần Cảo phục thùDu Nam Hải, Quý Ly gặp quỷ;Nấp Nguy sơn, Trần Cảo báo thù.7議征南明朝選將分禦北胡主屯兵Nghị chinh Nam Minh triều tuyển tướngPhân ngữ Bắc Hồ chủ đồn binhĐánh phương Nam, triều Minh chọn tướng;Ngừa giặc Bắc, họ Hồ dàn quân.8張總兵遣拔二關丁元帥退伏五將Trương tổng binh khiển bạt nhị quanĐinh nguyên soái thoái phục ngũ tướngTrương tổng binh nhổ hai ải quan;Đinh nguyên soái giấu năm chiến tướng.9沐晟敗賊華橗關張輔移營昌江市Mộc Thạnh bại tặc Hoa Manh quanTrương Phụ di doanh Xương Giang thịẢi Hoa Manh, Mộc Thạnh thắng địch;Chợ Xương Giang, Trương Phụ dời dinh.10黎兄弟起兵討賊明將佐遣使聘賢Lê huynh đệ khởi binh thảo tặcMinh tướng tá khiển sứ sính hiềnAnh em Lê Lợi dấy binh dẹp giặc;Tướng tá nhà Minh sai sứ cầu hiền.11黎善使人行反間太監遣僕投勸書Lê Thiện sử nhân hành phản giánThái giám khiển bộc đầu khuyến thưLê Thiện cho người làm nội ứng;Thái giám sai tớ gửi thư khuyên.12黎將軍尋弟定計范從事回帥問謀Lê tướng quân tầm đệ định kếPhạm tòng sự hồi soái vấn mưuLê tướng quân tìm em định kế;Phạm tòng sự về trại hỏi mưu.13排陣法善設五屯論兵書旦賺二將Bài trận pháp Thiện thiết ngũ đồnLuận binh thư Đán trám nhị tướngBày trận pháp, Thiện lập năm đồn;Luận binh thư, Đán dìm hai tướng.14范旦竊印走豐州張韶奪壺擊王友Phạm Đán thiết ấn tẩu Phong châuTrương Thiều đoạt hồ kích Vương HữuPhạm Đán cướp ấn tếch Phong Châu;Trương Thiều chộp be choảng Vương Hữu.15黎欽飛馬刺文丘段發伏兵擊沐晟Lê Khâm phi mã thích Văn KhâuĐoàn Phát phục binh kích Mộc ThạnhLê Khâm phi ngựa đâm Văn Khâu;Đoàn Phát phục binh đánh Mộc Thạnh.16問村夫民獻中計遇義兵段發解圍Vấn thôn phu Dân Hiến trúng kếNgộ nghĩa binh Đoàn Phát giải viHỏi người làng, Dân Hiến mắc kế;Gặp nghĩa quân, Đoàn Phát giải vây.17胡參軍降黎軍師明督戰殺胡元帥Hồ tham quân hàng Lê quân sưMinh đốc chiến sát Hồ nguyên soáiHồ tham quân hàng Lê quân sư;Minh đốc chiến giết Hồ nguyên soái.18沐右將起擊段發黎上將賺襲東都Mộc hữu tướng khởi kích Đoàn PhátLê thượng tướng trám tập Đông ĐôMộc hữu tướng tiến công Đoàn Phát;Lê tướng quân tập kích Đông Đô.19向西都彬中賊計漁碧湖利得神劎Hướng Tây Đô Bân trúng tặc kếNgư Bích Hồ Lợi đắc thần kiếmTrẩy Tây Đô, Bân trúng mưu thâm;Chài Bích Hồ, Lợi được gươm báu.20木丸江胡折二將悶海口明覆三軍Mộc Hoàn giang Hồ chiết nhị tướngMuộn Hải khẩu Minh phúc tam quânSông Mộc Hoàn, Hồ tong hai tướng;Cửa Muộn Hải, Minh nướng ba quân.21善用火胡氏鏖軍利得雨季犛失御Thiện dụng hoả Hồ thị ao quânLợi đắc vũ Quý Ly thất ngựThiện dùng lửa, Hồ thị nướng quân;Lợi được mưa, Quý Ly mất nước.22據安南張輔獻圖平交趾黎祖行賞Cứ An Nam Trương Phụ hiến đồBình Giao Chỉ Lê Tổ hành thưởngChiếm An Nam, Phụ hiến bản đồ;Bình Giao Chỉ, Minh ban chức tước.23扶正統黎利尋主奮中興簡定為王Phù chính thống Lê Lợi tầm chủPhấn trung hưng Giản Định vi vươngPhò chính thống, Lê Lợi tìm chúa;Gắng trung hưng, Giản Định lên ngôi.24下戰書呂毅恃雄逞奇謀黎善決勝Hạ chiến thư Lã Nghị thị hùngSính kì mưu Lê Thiện quyết thắngViết chiến thư, Lã Nghị thị hùng;Dùng kế lạ, Lê Thiện quyết thắng.25鄧公歸殯感三軍陳王西巡煩百姓Đặng công quy tấn cảm tam quânTrần vương tây tuần phiền bách tínhĐặng công quy táng não ba quân;Trần vương tây tuần phiền trăm họ.26宴江中季擴遇妖登臺上簡定禪位Yến giang trung Quý Khoáng ngộ yêuĐăng đài thượng Giản Định thiện vịGiữa sông Quý Khoáng gặp yêu tinh;Lên đài Giản Định nhường ngôi báu.27功盤灘阮異用計聽仲東徐政中謀Công Bàn Than Nguyễn Dị dụng kếThính Trọng Đông Từ Chính trúng mưuĐánh Bàn Than Nguyễn Dị dùng mưu;Nghe Trọng Đông, Từ Chính trúng kế.28阮美失守鹹子關潘抵被執太平屯Nguyễn Mỹ thất thủ Hàm Tử quanPhan Để bị chấp Thái Bình đồnCửa Hàm Tử, Nguyễn Mỹ bại vong;Đồn Thái Bình, Phan Để bị bắt.29入橫林張輔被困走吉利簡定成擒Nhập Hoành Lâm Trương Phụ bị khốnTẩu Cát Lợi Giản Định thành cầmVào Hoành Lâm, Trương Phụ khốn nguy;Lên Cát Lợi, Giản Định bị bắt.30築京觀張輔肆虐上表書陳帝詐降Trúc kinh quán Trương Phụ tứ ngượcThướng biểu thư Trần đế trá hàngĐắp kinh quán, Trương Phụ tàn ngược;Dâng biểu thư, Trần đế trá hàng.31黎蕊得利慈廉縣韓觀折糧西江心Lê Nhị đắc lợi Từ Liêm huyệnHàn Quan chiết lương Tây Giang tâmĐến Từ Liêm, Lê Nhị được lợi;Tại Tây Giang, Hàn Quan mất lương.32逞驕兵張輔敗績討強虜黎利成功Sính kiêu binh Trương Phụ bại tíchThảo cường lỗ Lê Lợi thành côngSinh quân kiêu, Trương Phụ thất bại;Dẹp giặc mạnh, Lê Lợi thành công.33謁王城黎朝拓始走南麽陳祚告終Yết vương thành Lê triều thác thủyTẩu Nam Mô Trần tộ cáo chungYết vương thành, nhà Lê dấy nghiệp;Tẩu Nam Mô họ Trần cáo chung.34張國公三次獻俘段參將一番用計Trương quốc công tam thứ hiến phuĐoàn tham tướng nhất phiên dụng kếTrương quốc công ba bận dâng tù;Đoàn tham tướng một phen dụng kế.35季祐獻謀擒故老段發討賊救慈親Quý Hựu hiến mưu cầm cố lãoĐoàn Phát thảo tặc cứu từ thânQuý Hựu bày mưu bắt nguyên lão;Đoàn Phát dẹp giặc cứu mẫu thân.36設書驛黃張定制貢扇翠馬李殘民Thiết thư dịch Hoàng Trương định chếCống phiến thuý Mã Lý tàn dânLập trạm dịch, Hoàng, Trương đặt lệ;Cống lông chả, Mã, Lý hại dân.37阮廌決志尋明主黎利清夜得智臣Nguyễn Trãi quyết chí tầm minh chủLê Lợi thanh dạ đắc trí thầnNguyễn Trãi quyết chí tìm minh chủ;Lê Lợi đêm thanh được mưu thần.38設學舍山神報兆討北寇黎衆乞憐Thiết học xá sơn thần báo triệuThảo Bắc khấu Lê chúng khất liênLàm trường trại, sơn thần báo mộng;Dẹp giặc Minh, dân chúng kêu cầu.39阮進士設謀立主黎太祖即位為王Nguyễn tiến sĩ thiết mưu lập chủLê Thái Tổ tức vị vi vươngNguyễn tiến sĩ bày mưu lập chúa;Lê Thái Tổ tức vị làm vua.40阮將軍設計下城蔡降將獻謀傳檄Nguyễn tướng quân thiết kế hạ thànhThái hàng tướng hiến mưu truyền hịchNguyễn quân sư lập kế hạ thành;Thái hàng tướng bay mưu truyền hịch.41功琴彭軍師勝績封朱榮太祖敗軍Công Cầm Bành quân sư thắng tíchPhong Chu Vinh Thái Tổ bại quânĐánh Cầm Bành quân sư đắc thắng;Dẹp Chu Vinh Thái Tổ bị thua.42阮廌謀襲臨洮城農曆智取端雄府Nguyễn Trãi mưu tập Lâm Thao thànhNông Lịch trí thủ Đoan Hùng phủĐánh Lâm Thao, Nguyễn Trãi lập mưu;Lấy Đoan Hùng, Nông Lịch dùng trí.43王守將交還宣化段侍郎功下國威Vương thủ tướng giao hoàn Tuyên HoáĐoàn thị lang công hạ Quốc OaiVương thủ tướng giao hoàn Tuyên Hoá;Đoàn thị lang công phá Quốc Oai.44驅多邦馮貴殞命守三帶侯保捐身Khu Đa Bang Phùng Quý vẫn mệnhThủ Tam Đái Hầu Bảo quyên thânXua Đa Bang, Phùng Quý tự vẫn;Giữ Tam Đới, Hầu Bảo quên mình.45國威軍艾麥成功諒山戍採薪失守Quốc Oai quân nghệ mạch thành côngLạng Sơn thú thái tân thất thủQuân Quốc Oai gặt hái thành công;Lính Lạng Sơn củi rơm thất thủ.46李彬上疏欺成祖范旦決水浸北兵Lý Bân thướng sớ khi Thành TổPhạm Đán quyết thủy tẩm Bắc binhLý Bân dâng sớ lừa Thành Tổ;Phạm Đán ngăn sông đắm giặc Minh.47報父讎五虎起兵討國賊一龍命駕Báo phụ thù ngũ hổ khởi binhThảo quốc tặc nhất long mệnh giáBáo thù cha, năm hổ dấy binh;Trừ nạn nước, một rồng hộ giá.48隱白藤黎兵神助背冷水明將天亡Ẩn Bạch Đằng Lê binh thần trợBối Lãnh Thủy Minh tướng thiên vongNáu Bạch Đằng vua Lê thoát hiểm;Dựa Lãnh Thủy tướng giặc mệnh vong.49黃尚書承詔還北山招撫奉命如南Hoàng thượng thư thừa chiếu hoàn BắcSơn chiêu phủ phụng mệnh như NamHoàng thượng thư vâng chiếu về Bắc;Sơn chiêu phủ phụng mệnh sang Nam.50論天文善廌同見操兵柄智政無功Luận thiên văn Thiện Trãi đồng kiếnThao binh bính Trí Chính vô côngLuận thiên văn, Thiện, Trãi nhất trí;Cầm quân đội, Trí Chính vô công.51宣宗大論交趾國馬暎小勝廣威城Tuyên Tông đại luận Giao Chỉ quốcMã Ánh tiểu thắng Quảng Oai thànhTuyên Tông bàn sâu về Giao Chỉ;Mã Ánh thắng nhỏ ở Quảng Oai.52敗淅江王通死魄顯黃山黃必生魂Bại Tích Giang Vương Thông tử pháchHiển Hoàng sơn Hoàng Tất sinh hồnBên Tích Giang, Vương Thông mất mật;Tại Hoàng Phổ, Hoàng Tất hiện hồn.53破東關重寄受首襲清化何忠喪身Phá Đông Quan Trọng Ký thụ thủTập Thanh Hoá Hà Trung táng thânPhá Đông Quan, Trọng Kỳ mất mạng;Đánh Thanh Hoá, Hà Trung rơi đầu.54迤南韋均懸頭功建昌馬書失守Bình Di Nam Vi Quân huyền đầuCông Kiến Xương Mã Thư thất thủBình Di Nam, Cách Quân bêu đầu;Phá Kiến Xương, Mã Thư bỏ mạng.55宣宗遣將征安南太祖忿心功交趾Tuyên Tông khiển tướng chinh An NamThái Tổ phẫn tâm công Giao ChỉTuyên Tông tuyển tướng đánh An Nam;Thái Tổ bầm gan công Giao Chỉ.56黎謀將緩兵交趾馬忠臣死節昌江Lê mưu tướng hoãn binh Giao ChỉMã trung thần tử tiết Xương GiangTướng vua Lê hoãn binh Giao Chỉ;Tôi nhà Minh tử tiết Xương Giang.57功隘留產斬北將伏彝鎮廌設南兵Công Ải Lưu, Sản trảm Bắc tướngPhục Di Trấn, Trãi thiết Nam binhĐánh Ải Lưu, Sản chém tướng Bắc;Phục Trấn Di, Trãi ém quân Nam.58破七屯柳昇縱敵發一鏢太祖神威Phá thất đồn Liễu Thăng túng địchPhát nhất tiêu Thái Tổ thần oaiPhá bảy đồn, Liễu Thăng được thể;Bắn một phát, Thái Tổ oai thần.59救黃福少礙得代立陳暠太祖求封Cứu Hoàng Phúc Thiếu Ngại đắc đạiLập Trần Cảo Thái Tổ cầu phongCứu Hoàng Phúc, Thiếu Ngại xin chết;Lập Trần Cảo, Thái Tổ cầu phong.60陳暠歸神南宮裏黎利即位東閣中Trần Cảo quy thần Nam Cung lýLê Lợi tức vị Đông Các trungTrần Cảo tạ thế ở Nam Cung;Lê Lợi lên ngôi tại Đông Các.

 Dịch bản 
Hoàng Việt xuân thu đã được dịch ra tiếng Việt vài lần. Từ năm 1914 đến 1916, Đông Kinh ấn quán Hà Nội công bố bản dịch của Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến, gồm 60 hồi. Nhưng bản dịch này thiếu những câu có trong bản chữ Hán, hoặc ngược lại có những câu không có trong bản chữ Hán. Năm 1971, Phương Phủ Nguyễn Hữu Quỳ công bố một bản dịch khác tại Việt Nam Cộng hòa. Nhưng bản dịch này chỉ dịch 40 hồi đầu. Sau này, phó giáo sư Trần Nghĩa của Viện Nghiên cứu Hán Nôm công bố bản dịch có đủ 60 hồi, dịch theo bản Hv.84 của Viện sử học, được cho là đầy đủ nhất.

 Chú thích 

Thể loại:Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
Thể loại:Tiểu thuyết Việt Nam