Danh sách hoàng đế nhà Hán

Nhà Hán là hoàng triều thứ hai của Trung Quốc kế tục nhà Tần (221 – 206 TCN) và được tiếp nối bởi thời kỳ Tam Quốc (220 – 265). Kéo dài hơn 4 thế kỷ, nhà Hán được xem là một trong các triều đại huy hoàng nhất trong lịch sử Trung Quốc. Lịch sử nhà Hán được chia thành hai giai đoạn khác nhau là Tây Hán (202 TCN – 9) và Đông Hán (25 – 220).

Nhà Hán được thành lập bởi Lưu Bang, tức Hán Cao Tổ (), một lãnh tụ khởi nghĩa nông dân nổi dậy chống lại sự cai trị hà khắc của nhà Tần. Trong số các vị hoàng đế nhà Hán, tại vị lâu nhất là Hán Vũ Đế (), với 54 năm trên ngai vàng. Quyền lực của họ Lưu bị gián đoạn khi ngoại thích Vương Mãng soán ngôi và kiến lập nhà Tân (9 – 23). Tuy nhiên, Vương Mãng chỉ tại vị được 13 năm thì bị đánh bại và bị giết vào ngày 6 tháng 10 năm 23 trong cuộc khởi nghĩa Lục Lâm. Sau đó, hoàng thân Lưu Tú, tức Hán Quang Vũ Đế (), lên ngôi vào ngày 5 tháng 8 năm 25, khôi phục Hán thất và mở ra thời kỳ Đông Hán thịnh trị. 

Hoàng đế cuối cùng của nhà Hán là Hán Hiến Đế , một vị vua bù nhìn dưới sự kiểm soát của quyền thần Tào Tháo (155–220 SCN). Ngày 11 tháng 12 năm 220, con trai của Tào Tháo là Tào Phi ép Hán Hiến Đế thiện nhượng ngôi vị, tức Ngụy Văn Đế , chính thức đặt dấu chấm hết cho triều đại nhà Hán sau hơn 400 năm tồn tại. Ngay sau khi Tào Phi cướp ngôi, một hoàng thân họ Lưu là Lưu Bị, tức Hán Chiêu Liệt Đế, đã xưng đế ở đất Thục, lập nên nhà Thục Hán. Tuy nhiên do Thục Hán chỉ cai trị đất ở phía Tây Nam Trung Quốc chứ không cai trị Trung Nguyên, nên không được tính là một phần của nhà Hán.

Hoàng đế giữ vai trò tối cao trong bộ máy chính quyền, trực tiếp bổ nhiệm các quan chức cấp cao (hưởng mức lương từ 600 thạch trở lên) tại trung ương lẫn địa phương, từ cấp châu, quận cho đến huyện. Đồng thời, hoàng đế là nhà lập pháp tối thượng, thẩm phán chí tôn, tổng tư lệnh tối cao của quân đội, và là thượng tế trong các nghi lễ tôn giáo do triều đình bảo trợ.

 Quy ước đặt tên 
 Danh xưng hoàng đế 
upright=0.8|nhỏ|Tranh vẽ Hán Quang Vũ Đế Lưu Tú () của họa gia Diêm Lập Bản (600–673) thời nhà Đường.
upright=0.8|nhỏ|Một tay cầm bằng đồng thếp vàng thời Đông Hán, với dấu vết sắc đỏ còn lưu lại, được chế tác dưới hình dạng đầu rồng. Đối với hoàng đế nhà Hán, rồng có thể mang ý nghĩa điềm lành hoặc điềm dữ, tùy thuộc vào bối cảnh.
Vào thời Tiên Tần – bao gồm nhà Hạ (thế kỷ 21 – thế kỷ 16 TCN), nhà Thương (thế kỷ 17 – thế kỷ 11 TCN), nhà Chu (thế kỷ 11 – 256 TCN) – các quân chủ dùng tước hiệu "Vương" (王). Kể từ thời nhà Chu, danh xưng "thiên tử" (天子), nghĩa là "con trời", cũng xuất hiện nhằm khẳng định tính chính danh của các vị vua, gắn liền với quan niệm thiên mệnh. 

Năm 221 TCN, Tần Vương Doanh Chính hoàn thành đại nghiệp thống nhất thiên hạ sau khi chinh phục toàn bộ các nước chư hầu, chính thức chấm dứt thời kỳ Chiến Quốc và lập ra nhà Tần (221 TCN – 206 TCN). Để khẳng định vị thế vượt trội so với các quân vương thời Thương – Chu, ông sáng tạo tước hiệu "Hoàng đế" (皇帝), kết hợp từ truyền thuyết về Tam Hoàng Ngũ Đế (三皇五帝), biểu trưng cho quyền uy tối thượng và thần thánh. Với tước hiệu này, Doanh Chính trở thành vị hoàng đế đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc, được hậu thế biết đến với danh hiệu Tần Thủy Hoàng.

Kể từ đó, tước hiệu hoàng đế trở thành biểu tượng tối cao của quyền lực quân chủ, được truyền thừa qua các triều đại suốt hơn hai thiên niên kỷ. Truyền thống này bắt đầu với Tần Thủy Hoàng và kéo dài cho đến khi nhà Thanh sụp đổ vào năm 1911, đặt dấu chấm hết cho chế độ quân chủ Trung Quốc.

 Thụy hiệu, miếu hiệu và niên hiệu 
Từ thời nhà Thương cho đến thời nhà Tùy (581 – 618), các vị quân chủ Trung Hoa chủ yếu được biết đến qua thụy hiệu, một tôn xưng được đặt sau khi băng hà để ghi nhận công trạng và đức hạnh, phản ánh quan điểm của triều đình đối với vị quân vương quá cố. Những thụy hiệu này được ghi chép lại trong Nhị thập tứ sử. Đối với miếu hiệu, dòng tên này được sử dụng lần đầu tiên dưới thời trị vì của Hán Cảnh Đế (). Tuy nhiên, phải đến thời nhà Đường (618 – 907), miếu hiệu mới trở thành tên gọi phổ biến trong văn bản sử học để chỉ các vị quân chủ, một truyền thống tiếp tục kéo dài qua các triều đại nhà Tống (960 – 1279) và nhà Nguyên (1271 – 1368). Đến thời nhà Minh (1368 – 1644) và nhà Thanh (1644 – 1911), mỗi hoàng đế thường chọn một niên hiệu duy nhất để đánh dấu thời kỳ trị vì của mình. Do đó, niên hiệu trở thành cách gọi ưa chuộng trong sử sách khi nhắc đến các vị hoàng đế của hai triều đại này.

Việc sử dụng niên hiệu chính thức được thiết lập dưới thời Hán Vũ Đế (), nhưng khởi nguyên của hệ thống này đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử Trung Hoa. Phương pháp ghi chép năm sớm nhất, có từ thời nhà Thương, lấy năm đầu tiên của một vị quân chủ làm "năm thứ nhất". Khi vị quân chủ băng hà, triều đại mới bắt đầu với năm đầu tiên của người kế vị. Đến thế kỷ 4 TCN, hệ thống này được cải tiến: năm đầu tiên của triều đại mới không còn tính ngay sau cái chết của vị vua tiền nhiệm mà bắt đầu từ ngày đầu tiên của năm âm lịch tiếp theo. Một sự kiện quan trọng đánh dấu sự thay đổi này là vào năm 324 TCN, khi Tần Huệ Văn công xưng Vương, ông đã ra lệnh khởi đầu lại chu kỳ đếm năm của triều đại mình từ "năm thứ nhất". Đến năm 163 TCN, Hán Văn Đế (trị vì 180–157 TCN) tái sử dụng cách tính này khi ban hành lịch mới, đưa chu kỳ đếm năm của triều đại ông quay trở về năm đầu tiên.

Dưới thời Tây Hán, con số sáu được xem là biểu tượng của may mắn và sự trọn vẹn. Do đó, từ thời Hán Cảnh Đế đến Hán Vũ Đế, các hoàng đế thường thay đổi niên hiệu sau mỗi chu kỳ sáu năm trị vì. Mỗi chu kỳ được gọi theo thứ tự như "nguyên niên" (元年), "nhị nguyên" (二元), "tam nguyên" (三元), tiếp tục tuần tự. Tuy nhiên, hệ thống này ngày càng trở nên phức tạp và bất tiện, đặc biệt khi bước vào chu kỳ thứ năm, như "ngũ nguyên tam niên" (五元三年) vào năm 114 TCN, khiến việc ghi chép và quản lý trở nên rườm rà. Trước tình trạng đó, một viên quan đã kiến nghị cải cách, đề xuất đổi tên mỗi lần "khởi đầu" bằng những ký tự mới. Hán Vũ Đế nhanh chóng chấp thuận đề xuất này vào năm 110 TCN. Cùng thời điểm, sau khi hoàn thành nghi lễ tế trời (封, phong) trên núi Thái Sơn, Vũ Đế đặt tên cho niên hiệu mới là "Nguyên Phong" (元封), đánh dấu sự ra đời chính thức của hệ thống niên hiệu trong lịch sử Trung Hoa. Năm 104 TCN, Hán Vũ Đế ban hành lịch Thái Sơ (太初), nghĩa là "Khởi đầu vĩ đại", và đổi sang niên hiệu cùng tên. Từ thời điểm này cho đến khi nhà Tây Hán kết thúc, niên hiệu được thay đổi sau khoảng bốn năm trị vì. Sang thời Đông Hán, việc đặt niên hiệu không còn tuân theo bất kỳ chu kỳ cố định nào. Thay vào đó, các hoàng đế có toàn quyền quyết định thời điểm đặt và thay đổi niên hiệu, thường để đánh dấu những sự kiện chính trị quan trọng hoặc các điềm lành cát tường.

 Nhiếp chính và Hoàng thái hậu 
Trong lịch sử, đôi khi xuất hiện những trường hợp đặc biệt khi một hoàng đế kế vị lúc còn là trẻ sơ sinh. Trong những tình huống này, quyền lực thường được tạm thời giao cho một nhiếp chính, người có thể là hoàng thái hậu hoặc một thân vương trong hoàng tộc, để thay mặt cai trị cho đến khi vị vua trẻ trưởng thành. Tuy nhiên, các giai đoạn nhiếp chính cũng tiềm ẩn nguy cơ bất ổn, khi những âm mưu đảo chính hoặc việc chiếm quyền từ phía ngoại thích có thể xảy ra. Đầu thời Tây Hán, sau khi Hán Cao Tổ qua đời, quyền lực thực sự rơi vào tay Lã hậu, vợ của ông. Bà trở thành nhà cai trị tối cao của Tây Hán trong suốt 15 năm, đưa hai người cháu nội là Tiền Thiếu Đế (), Hậu Thiếu Đế () lên làm vua bù nhìn. Phe cánh Lã hậu bị lật đổ vào năm 180 TCN sau cuộc chính biến được gọi là  loạn chư Lã, dẫn đến việc Lưu Hằng lên ngôi, trở thành Hán Văn Đế ().

Trước khi Hán Vũ Đế qua đời năm 87 TCN, ông đã bổ nhiệm Hoắc Quang (mất năm 68 TCN), Kim Mật Đê (mất năm 86 TCN) và Thượng Quan Kiệt (mất năm 80 TCN) làm các phụ chính đại thần hỗ trợ Hán Chiêu Đế (). Trong số này, Hoắc Quang đóng vai trò lãnh đạo chính, góp phần ổn định triều đình Tây Hán qua các giai đoạn đầy biến động. Ông lần lượt phụ tá Chiêu Đế, lập và phế truất Xương Ấp Vương, rồi cuối cùng đưa Hán Tuyên Đế  () lên ngôi, bảo vệ sự kế thừa của hoàng tộc họ Lưu. Tuy nhiên, quyền lực to lớn của Hoắc Quang đã gây ra sự bất mãn và mâu thuẫn trong triều đình. Sau khi ông qua đời, toàn bộ gia tộc của ông bị Tuyên Đế giết hại, điều này phản ánh rõ ràng những rủi ro và hiểm họa gắn liền với chức vụ phụ chính đại thần.

 Danh sách hoàng đế 
Dưới đây là danh sách đầy đủ các hoàng đế của nhà Hán, bao gồm tên huý, thuỵ hiệu và niên hiệu. Không bao gồm nhiếp chính hay Hoàng thái hậu chấp chính.

 Thụy hiệuTrong cách xưng hô với các vị quân chủ phong kiến, thông thường người ta lấy tên triều đại kết hợp với thụy hiệu, chẳng hạn như Hán Vũ Đế, Hán Cảnh Đế. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp ngoại lệ như Lưu Cung, Lưu Hồng, Nhũ Tử Anh, Xương Ấp Vương, Bắc Hương Hầu và Hoằng Nông Vương. Các vị vua này hoặc băng hà chỉ trong vòng một năm sau khi lên ngôi, hoặc bị phế truất trong thời gian ngắn, hoặc còn quá nhỏ nên quyền hành rơi vào tay nhiếp chính. Tên thật Trị vì Niên hiệu Thời gianNhững năm theo lịch âm của Trung Quốc không hoàn toàn trùng khớp với các năm trong cột niên hiệu. Có những năm trong bảng vừa thuộc về hai triều đại khác nhau, lại có những niên hiệu được ban hành vào đầu năm tiếp theo. Nhà Tây Hán 202 TCN – 9 CN Cao Tổ 高祖 Lưu Bang 劉邦  206 – 195 TCN Ban Cố, Tiền Hán thư. Quyển số 01, Cao Đế bản ký. Huệ Đế 惠帝 Lưu Doanh 劉盈 195–188 TCN không có Tiền Thiếu Đế 前少帝 Lưu Cung 劉恭 188–184 TCN không có Hậu Thiếu Đế 後少帝 Lưu Hồng 劉宏 184–180 TCN không có Văn Đế 文帝 Lưu Hằng 劉恒 180–157 TCN Kiến Nguyên 前元 179–164 TCN Hậu Nguyên 後元 163–156 TCN Cảnh Đế 景帝 Lưu Khải 劉啓 157–141 TCN Tiền Nguyên 前元 156–150 TCN Trung Nguyên 中元 149–143 TCN Hậu Nguyên  後元 143–141 TCN Vũ Đế 武帝 Lưu Triệt 劉弘 141–87 TCN Kiến Nguyên 建元 141–135 TCN Nguyên Quang 元光 134–129 TCN Nguyên Sóc 元朔 128–123 TCN Nguyên Thú 元獸 122–117 TCN Nguyên Định 元鼎 116–111 TCN Nguyên Phong 元封 110–105 TCN Thái Sơ  太初 104–101 TCN Thiên Hán 天漢 100–97 TCN Thái Thủy  太始 96–93 TCN Diên Hòa 徵和 92–89 TCN Hậu Nguyên 後元 88–87 TCN Chiêu Đế 昭帝 Lưu Phất Lăng 劉伕龍 87–74 TCN Thủy Nguyên 始元 86–80 TCN Nguyên Phượng 元鳳 80–75 TCN Nguyên Bình 元平 74 TCN Xương Ấp Vương 昌邑王 hoặc 海昏侯 Lưu Hạ 劉賀 74 TCN Nguyên Bình 元平 74 TCN Tuyên Đế 宣帝 Lưu Bệnh Dĩ 劉病已 74–49 TCN Bản Thủy  本始 73–70 TCN Địa Tiết 地節 69–66 TCN Nguyên Khang 元康 65–61 TCN Thần Tước 神爵 61–58 TCN Ngũ Phượng 五鳳 57–54 TCN Cam Lộ 甘露 53–50 TCN Hoàng Long 黃龍 49 TCN Nguyên Đế 元帝 Lưu Thích 劉奭 49–33 TCN Sơ Nguyên 初元 48–44 TCN Vĩnh Quang 永光 43–39 TCN Kiến Chiêu 建昭 38–34 TCN Cánh Ninh  竟寧 33 TCN Thành Đế 成帝 Lưu Ngao 劉驁 33–7 TCN Kiến Thủy 建始 32–28 TCN Hà Bình 河平 28–25 TCN Dương Sóc 陽朔 24–21 TCN Hồng Gia  鴻嘉 20–17 TCN Vĩnh Thủy 永始 16–13 TCN Nguyên Đình 元延 12–9 TCN Tuy Hòa 綏和 8–7 TCN Ai Đế 哀帝 Lưu Hân 劉欣 7–1 TCN Kiến Bình 建平 6–3 TCN Nguyên Thọ 元壽 2–1 TCN Bình Đế 平帝 Lưu Khản 劉衎 1–6 Nguyên Thủy 元始 1–5 Nhũ Tử Anh1 孺子 Lưu Anh 劉嬰 6–9 Cử Nhiếp 居攝 6–8 Sơ Thủy 初始 8–9 Nhà Tân (9–23 CN) Nhà Tân của Vương Mãng (王莽) 9–23 CN Thủy Kiến Quốc 始建國 9–13 CN Thiên Phượng 天鳳 14–19 Địa Hoàng 地皇 20–23 Giai đoạn chuyển giao Canh Thủy Đế 更始帝 Lưu Huyền 劉玄 23–25 Canh Thủy 更始 23–25 Nhà Đông Hán 25–220 Quang Vũ Đế 光武帝 Lưu Tú 劉秀 25–57 CN Kiến Vũ 建武 25–56 Kiến Vũ Trung Nguyên 建武中元 56–57 Minh Đế 明帝 Lưu Dương 劉陽 57–75 Vĩnh Bình 永平 57–75 Chương Đế 章帝 Lưu Đát 劉炟 75–88 Kiến Sơ 建初 76–84 Nguyên Hoà 元和 84–87 Chương Hoà 章和 87–88 Hòa Đế 和帝 Lưu Triệu 劉肇 88–106 Vĩnh Nguyên 永元 89–105 Nguyên Hưng 元興 105 Thương Đế 殤帝 Lưu Long 劉隆 106 Duyên Bình 延平 9 tháng năm 106 An Đế 安帝 Lưu Hỗ 劉祜 106–125 Vĩnh Sơ 永初 107–113 Nguyên Sơ 元初 114–120 Vĩnh Ninh 永寧 120–121 Kiến Quang 建光 121–122 Diên Quang 延光 122–125 Thiếu Đế (Bắc Hương hầu) 少帝 hoặc 北鄉侯 Lưu Ý 劉懿 125  Diên Quang 延光 125 Thuận Đế 順帝 Lưu Bảo 劉保 125–144 Vĩnh Kiến 永建 126–132 Dương Gia 陽嘉 132–135 Vĩnh Hòa 永和 136–141 Hán An 漢安 142–144 Kiến Khang 建康 144 Xung Đế 沖帝 Lưu Bỉnh 劉炳 144–145 Vĩnh Hi 永熹 145 Chất Đế 質帝 Lưu Toản 劉纘 145–146 Bản Sơ 本初 146 Hoàn Đế 桓帝 Lưu Chí 劉志 146–168 Kiến Hòa 建和 147–149 Hòa Bình 和平 150 Nguyên Gia 元嘉 151–153 Vĩnh Hưng 永興 153–154 Vĩnh Thọ 永壽 155–158 Diên Hi  延熹 158–167 Vĩnh Khang  永康 167 Linh Đế 靈帝 Lưu Hoằng 劉宏 168–189 Kiến Ninh  建寧 168–172 Hy Bình 熹平 172–178 Quang Hòa 光和 178–184 Trung Bình 中平 184–189 Thiếu Đế (Hoằng Nông vương) 少帝 hoặc 弘農王 Lưu Biện 劉辯 189 Quang Hi 光熹 189 Chiêu Ninh  昭寧 189 Hiến Đế 獻帝 Lưu Hiệp 劉協 189–220 Vĩnh Hán 永漢 189 Sơ Bình 初平 190–193 Hưng Bình 興平 194–195 Kiến An 建安 196–220 Diên Khang 延康 220 1 — Nhũ Tử Anh tuy mang danh hoàng tử song chưa từng chính thức xưng Hoàng đế nhà Hán. Trong khoảng thời gian từ năm 6 đến năm 9 CN, ngai vàng nhà Hán thực chất vẫn bỏ trống.

 Phả hệ 

Dòng thời gian

Chú giải:
  vua Tây Hán
  vua nhà Hán sau sự sụp đổ của nhà Tân nhưng trước nhà Đông Hán
  vua Đông Hán

 Xem thêm 
 Danh sách vua Trung Quốc
 Triều đại Trung Quốc

 Ghi chú 

 Chú thích 

 Tham khảo 

 Sách 
 Chữ Hán 


 Ban Cố, Tiền Hán thư. Ấn bản 2011, The Book of Han (Chinese Edition). Nhà xuất bản Nhân dân Vân Nam. , 
 Phạm Diệp, Hậu Hán thư. Ấn bản 2012, The Book of the Later Han (12 Volumes) (Chinese Edition). Nhà xuất bản Trung Hoa. , 

 Tiếng Anh 









 .








 Tạp chí nghiên cứu 






 Liên kết ngoài 
 Lịch sử Trung Quốc - Triều Hán 漢 (206 TCN - 8 CN, 25 - 220)


Thể loại:Hoàng đế nhà Hán
Thể loại:Danh sách vua Trung Quốc
Thể loại:Nhà Hán