Thiết giáp hạm hiệp ước

Thiết giáp hạm hiệp ước là những thiết giáp hạm được chế tạo vào những năm 1920 hoặc 1930 theo các điều khoản của một trong số các hiệp ước quốc tế quy định việc chế tạo tàu chiến. Nhiều trong số những con tàu này đóng vai trò tích cực trong Chiến tranh thế giới thứ hai, nhưng rất ít tàu sống sót sau đó.

Hiệp ước đầu tiên và quan trọng nhất là Hiệp ước Hải quân Washington được ký năm 1922 bởi năm cường quốc hải quân trên thế giới (Mỹ, Anh, Nhật, Pháp, Ý). Các nước ký đã đồng ý tuân thủ các hạn chế nghiêm ngặt trong việc chế tạo thiết giáp hạm và thiết giáp tuần dương hạm, để ngăn chặn một cuộc chạy đua vũ trang hải quân như trước Thế chiến thứ nhất. Hiệp ước đã giới hạn số lượng tàu chủ lực của mỗi bên ký kết, và tổng trọng tải thiết giáp hạm của mỗi hải quân. Các tàu mới chỉ có thể được đóng để thay thế các tàu hiện tại khi chúng được cho nghỉ hưu sau 20 năm phục vụ. Hơn nữa, bất kỳ tàu mới nào cũng sẽ bị giới hạn ở súng cỡ nòng  và trọng tải choán nước .

Các giới hạn của Hiệp ước Washington được mở rộng và sửa đổi bởi Hiệp ước Hải quân Luân Đôn năm 1930 và Hiệp ước Hải quân Luân Đôn thứ hai năm 1936. Tuy nhiên, trong những năm 1930,các thỏa thuận này đã bị phá vỡ vì một số cường quốc ký kết (đặc biệt là Nhật Bản) đã rút khỏi các thỏa thuận hiệp ước và các bên còn lại chỉ tuân theo hiệp ước trên danh nghĩa. Đến năm 1938, cả Anh và Hoa Kỳ đều sử dụng một 'điều khoản tăng cấp' trong Hiệp ước Luân Đôn thứ hai cho phép các bên còn lại đóng các thiết giáp hạm có trọng tải choán nước lên tới  và đánh dấu sự chấm dứt của các hiệp ước này.

Các giới hạn nghiêm ngặt về độ choán nước đã buộc các nhà thiết kế tàu chiến phải hi sinh một số yếu tố trong thiết kế mà họ không muốn.Tuy nhiên, các giới hạn này đã giúp tạo ra nhiều công nghệ sáng tạo vào những năm 1920 và 1930 nhất là trong các mảng động cơ, cơ chế bảo vệ dưới nước và máy bay.

 Bối cảnh 
Sau khi Thế chiến thứ nhất kết thúc vào năm 1918, một số lượng lớn các hiệp ước nhằm đảm bảo hòa bình đã được ký kết. Theo nhà sử học Larry Addington, đó là "nỗ lực lớn nhất vào thời điểm đó để kiểm soát vũ khí và ngăn chặn chiến tranh thông qua các hiệp ước". Các hiệp ước như Hiệp ước Versailles, trong đó có quy định này nhằm ngăn Reichswehr không có khả năng tấn công và khuyến khích giải giáp vũ khí quốc tế,Treaty of Versailles, Part V preamble hay Hiệp ước Kellogg-Briand năm 1928 mà trong đó các quốc gia ký kết hứa sẽ không sử dụng chiến tranh để giải quyết "tranh chấp hoặc xung đột với bất kỳ bản chất hoặc nguồn gốc nào mà có thể xảy ra giữa các bên ký kết" và nhiều hiệp ước khác. Các hiệp ước hải quân cụ thể xuất hiện trong thời kỳ này bao gồm Hiệp ước Hải quân Washington năm 1921 và Hiệp ước Hải quân Luân Đôn năm 1930.

Vào thời gian cuối chiến tranh thế giới thứ nhất, Hải quân Mỹ bắt đầu công cuộc đóng một lượng lớn thiết giáp hạm mới với việc thông qua Đạo luật Hải quân năm 1916 cho phép đóng mười thiết giáp hạm và sáu thiết giáp tuần dương mới. Quốc hội Mỹ sau đó tiếp tục thông qua Đạo luật hải quân năm 1917 cho phép đóng thêm ba thiết giáp hạm nữa với mục tiêu tăng sức mạnh của Hải quân Mỹ để có thể bắt kịp hải quân Hoàng gia Anh vào năm 1923 hay 1924. Để đáp trả, Hải quân Anh mở chiến dịch đòi chính phủ Anh ngân sách để đóng các tàu lớp G3 và N3. Tuy nhiên các dự án này không được người dân ưa chuộng và được cho là phí phạm ngân sách. Giống vậy, chính phủ Nhật cũng đẩy nhanh tiến độ chương trình hạm đội tám-tám với việc đưa quyết định đóng các tàu lớp Kii và lớp số 13. Tuy nhiên, cả hai nước này đều không có tiềm lực kinh tế để cạnh tranh với chương trình đóng tàu của Mỹ. Nước Anh sợ rằng Mỹ sẽ vượt họ đã sẵn sàng nhảy vào đàm phán giới hạn quân bị với Hoa Kỳ. Cuối cùng, các cường quốc theo lời mời của Mỹ, đã cùng họp mặt để đàm phán chống lại một cuộc đua vũ trang tốn kém.

 Các hiệp ước 
Vào tháng 12 năm 1919, cựu Ngoại trưởng Anh Ngài Grey sứ Fallodon và Ngoại trưởng Ngài Robert Cecil đã gặp Edward House, cố vấn của Tổng thống Mỹ đương thời Woodrow Wilson, tại Washington DC. Tại cuộc họp, Hoa Kỳ đồng ý tạm thời làm chậm lại chương trình đóng tàu của họ đổi lấy việc người Anh phải rút lại sự phản đối việc đưa Học thuyết Monroe vào Công ước Hội Quốc Liên.

nhỏ|Ký kết Hiệp ước Hải quân Washington

 Hiệp ước hải quân Washington 

Từ ngày 12 tháng 11 năm 1921 đến ngày 6 tháng 2 năm 1922, Hội nghị Hải quân Washington được tổ chức để ngăn chặn một cuộc chạy đua vũ trang hải quân mới giữa các cường quốc. Chín quốc gia tham dự theo yêu cầu của Ngoại trưởng Mỹ Charles Evans Hughes bao gồm Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Pháp, Anh, Ý, Bỉ, Hà Lan và Bồ Đào Nha. Hội nghị đã dẫn đến Hiệp ước Chín cường quốc, khẳng định lại sự ủng hộ đối với Chính sách mở cửa đối với Trung Quốc; Hiệp ước bốn cường quốc mà trong đó Hoa Kỳ, Anh, Pháp và Nhật Bản đồng ý duy trì hiện trạng ở Thái Bình Dương, bằng cách tôn trọng các lãnh thổ Thái Bình Dương của các quốc gia ký kết thỏa thuận, không tìm cách mở rộng lãnh thổ và tham vấn với nhau trong trường hợp có tranh chấp về lãnh thổ.

Hiệp ước quan trọng nhất được ký kết trong hội nghị là Hiệp ước Hải quân Washington, hay còn gọi là Hiệp ước năm cường quốc, giữa Hoa Kỳ, Anh, Nhật Bản, Pháp và Ý. Hiệp ước giới hạn nghiêm ngặt cả trọng tải và việc chế tạo tàu chủ lực và tàu sân bay và bao gồm các giới hạn về kích cỡ của từng con tàu. Giới hạn trọng tải được xác định bởi Điều IV và VII giới hạn Hoa Kỳ và Vương quốc Anh chỉ có tổng cộng  cho đội tàu chủ lực của mỗi nước trong khi Nhật Bản là  còn Pháp và Ý là . Nó đã thiết lập một "kỳ nghỉ đóng thiết giáp hạm" kéo dài 10 năm. Không có thỏa thuận nào đạt được về tổng trọng tải tàu tuần dương và tàu ngầm. Hiệp ước hạn chế tàu chiến chủ lực (thiết giáp hạm và thiết giáp tuần dương, định nghĩa chính thức là bất kỳ tàu chiến với súng hơn  và trọng tải hơn  ở trọng tải chuẩn) xuống còn  ở trong tải chuẩn và súng của không lớn hơn .Articles V và VI of the Washington Naval Treaty

Chương II, Phần 2, ghi chi tiết những gì cần làm để làm một con tàu không còn hiệu quả cho sử dụng quân sự. Ngoài việc đánh chìm hay tháo dỡ, một số lượng tàu giới hạn có thể được chuyển đổi thành tàu mục tiêu hoặc tàu huấn luyện nếu vũ khí, áo giáp và các bộ phận chiến đấu thiết yếu khác của chúng bị loại bỏ hoàn toàn. Phần 3, Phần II chỉ định đích danh các tàu bị loại bỏ để tuân thủ hiệp ước và khi nào các tàu còn lại có thể được thay thế.Chapter II, part 2 và Part 3, Section II of the Washington Naval Treaty Tổng cộng, Hoa Kỳ đã phải loại bỏ 26 tàu chủ lực hiện có và đang lên kế hoạch, Anh bỏ 24 và Nhật Bản bỏ 16.

 Hội nghị hải quân Genève 
Hội nghị Hải quân Geneva lần thứ nhất là một cuộc họp giữa Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Nhật Bản (Pháp và Ý đã từ chối tham gia vào các cuộc đàm phán tiếp theo) do Tổng thống Mỹ Calvin Coolidge mời vào năm 1927. Mục đích của Hội nghị là tăng thêm các giới hạn hiện có về đóng tàu đã được thỏa thuận trong Hiệp ước Hải quân Washington. Hiệp ước Washington đã hạn chế việc chế tạo thiết giáp hạm và tàu sân bay, nhưng không giới hạn việc chế tạo tàu tuần dương, tàu khu trục hay tàu ngầm. Người Anh đề xuất hạn chế thiết giáp hạm xuống dưới , với súng . Hội nghị kết thúc mà không đạt được thỏa thuận nào. Hội nghị Hải quân Genève lần thứ hai năm 1932 cũng kết thúc tương tự mà không có thỏa thuận sau khi các quốc gia bế tắc vì vấn đề Đức tái vũ trang.

 Các Hiệp ước Luân Đôn 
Các giới hạn được đặt ra trong Hiệp ước Hải quân Washington được nhắc lại bởi Hiệp ước Hải quân Luân Đôn được ký năm 1930. Giới hạn tổng  cho tàu ngầm đã được quyết định và kỳ nghỉ đóng tàu được kéo dài thêm mười năm. Được ký vào năm 1936, Hiệp ước Hải quân Luân Đôn thứ hai thêm giới hạn súng còn . Hiệp ước Luân Đôn thứ hai có một điều khoản cho phép các bên ký kết đóng tàu với súng 16-inch nếu bất kỳ bên ký kết nào của Hiệp ước Washington không phê chuẩn điều khoản mới. Nó còn thêm một điều khoản bổ sung cho phép các hạn chế về trọng tải được nới lỏng nếu các bên không ký kết đóng tàu mạnh hơn hiệp ước cho phép.Second London Naval Treaty

 Thiết giáp hạm 
Giới hạn Hiệp ước Washington và Luân Đôn đã dẫn đến việc số thiết giáp hạm đóng giữa từ năm 1919-1939 ít hơn số tàu đóng từ năm 1905-1914 do "kỳ nghỉ đóng tàu" mà đến năm 1933 mới kết thúc. Nó còn hạn chế sự phát triển của thiết giáp hạm do giới hạn tối đa mà nó đặt lên trọng tải tàu. Các dự án như lớp N3 của Anh, lớp Kii của Nhật và lớp South Dakota (1920) của Mỹ, đều là các thiết kế theo chiều hướng phát triển của thiết giáp hạm lúc bấy giờ thì bị hủy hết.

Chiếc Mutsu của Nhật được đặt lườn vào ngày 1 tháng 6 năm 1918 là một trong những thiết giáp hạm mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ. Nó bị Mỹ và Anh buộc phải hủy bỏ nhưng phái đoàn Nhật giữ được nó với điều kiện Mỹ và Anh được đóng thêm hai tàu súng 16-inch. Trong số các tàu đang đóng còn lại của Nhật bao gồm bốn tàu thiết giáp tuần dương lớp Amagi,hai tàu thiết giáp hạm lớp Tosa và kế hoạch đóng thêm tám tàu thiết giáp hạm lớp Kii và Lớp số 13 đều bị hủy bỏ. Hải quân Nhật chỉ được phép đem hai tàu thiết giáp tuần dương Amagi và Akagi (sau này là Akagi và Kaga sau khi Amagi bị động đất làm hỏng nặng) chuyển thể thành tàu sân bay . Còn vỏ tàu chưa hoàn thành của chiếc Tosa thì được dùng làm tàu mục tiêu để thử nghiệm vũ khí.Các hiệp ước không cho phép Nhật đóng bất kỳ tàu chủ lực mới nào cho đến ít nhất năm 1935 nên họ đổi sang tập trung phát triển các loại tàu tuần dương cùng với các chương trình nâng cấp tàu chủ lực còn lại. Sau khi bãi bỏ các Hiệp ước vào năm 1936, Nhật ngay lập tức bắt đầu thiết kế và đóng siêu thiết giáp hạm lớp Yamato. Hai tàu Yamato và Musashi là thiết giáp hạm lớn nhất thế giới từng được hoàn thành với trọng tải 71 000 tấn và mang chín súng 46cm.

Trong trường hợp của Hoa Kỳ thì họ được phép giữ ba chiếc Colorado đã được tài trợ trong Đạo luật Hải quân năm 1916 và sử dụng tổng cộng 500 360 tấn Anh trong giới hạn tàu chủ lực trong Hiệp ước Washington. Nhu cầu giảm chi tiêu quốc phòng của Đảng Cộng hòa dẫn đến việc nước Mỹ không vượt quá giới hạn này trong một thời gian dài. Mỹ buộc phải hủy chiếc USS Washington thuộc lớp Colorado cùng với kế hoạch đóng sáu tàu lớp South Dakota và bốn tàu lớp Lexington. Giống như Nhật, Hải quân Mỹ được đem hai tàu thiết giáp tuần dương Lexington và Saratoga chuyển thể thành tàu sân bay. Riêng chiếc Washington được dùng làm tàu mục tiêu để thử nghiệm vũ khí và nghiên cứu cơ chế phòng thủ. Sau khi kí kết Hiệp ước Luân Đôn thứ hai, Mỹ bắt đầu lại chương trình đóng tàu theo điều kiện hiệp ước mới và cho ra hai tàu lớp North Carolina và bốn tàu lớp South Dakota (1939). Khi chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ dẫn đến sự hủy bỏ của tất cả các hiệp ước trước đó, Mỹ đã thiết kế và đóng bốn tàu lớp Iowa, lớp thiết giáp hạm hiện đại nhất thời bấy giờ.

Theo điều kiện Hiệp ước Washington, Hải quân Hoàng gia Anh đã loại bỏ hoặc ngừng thi công trên mười sáu tàu chủ lực và chỉ được giữ lại chiếc HMS Hood (trọng tải ) mới hoàn thành không lâu. Nhờ thỏa hiệp với Nhật Bản về chiếc Mutsu, thì Anh mới được đóng thêm hai thiết giáp hạm  và  thuộc lớp Nelson. Khác với Mỹ và Nhật, Anh không có dự án nào trong trạng thái gần hoàn thành nên được quyền đóng lớp Nelson. Điều kiện Hiệp ước đảm bảo Hải quân Hoàng gia Anh vẫn giữ được ưu thế bá chủ tại châu Âu nhưng dẫn đến tình trạng đội tàu chủ lực chở nên lỗ thời. Khi Thế chiến thứ hai bùng nổ vào năm 1939, chỉ có 2 trong số 14 tàu chủ lực của Anh là được thiết kế sau Thế chiến thứ nhất. Ngoài ra, kỳ nghỉ đóng tàu cũng dẫn đến việc hai xưởng tàu Armstrong và Beardmore phải đóng cửa. Sau khi kí Hiệp ước Luân Đôn thứ hai, Anh khởi công năm chiếc tàu lớp King George V. Anh là nước cuối cùng đóng thiết giáp hạm với chiếc HMS Vanguard được đưa vào sử dụng năm 1946.

Pháp và Ý do điều kiện kinh tế đã không đầu tư nhiều vào chạy đua vũ trang như ba cường quốc kia. Phải đến khi Đức bắt đầu tài vũ trang thì Pháp mới bắt đầu đóng tàu mới. Pháp đã thiết kế lớp Dunkerque để đối đầu với các tàu Panzerschiffe của Đức. Điều này cũng đẩy Ý cho ra thiết kế lớp Littorio. Pháp kịp hoàn thành một chiếc Richelieu trước khi bị Đức đô hộ.

Riêng nước Đức không bị hạn chế bởi các Hiệp ước hải quân mà chịu hình phạt từ Hiệp ước Versaille buộc Đực chỉ được sở hữu sáu thiết giáp hạm tiền-dreadnought đã lỗ thời từ trước thế chiến thứ Nhất. Ngoài ra Đức chỉ được quyền đóng tàu với trọng tải tối đa  để thay các tàu thiết giáp hạm đó. Phải đến khi hiệp ước Hải quân Anh-Đức được kí kết với điều kiện là tổng trọng tải choán nước của Đức trong mỗi loại tàu không được vượt quá 35% tổng trọng tải tương đương của Anh. Chính phủ Đức quốc Xã đã chộp lấy thời để hoàn thành lớp Scharnhorst nhằm đối đầu với lớp Dunkerque của Pháp. Hải quân Đức cuối cùng cho ra lớp Bismark để đối đầu với các thiết giáp hạm của các nước đồng minh.

 Danh sách thiết giáp hạm được xếp vào mục thiết giáp hạm hiệp ước 
Tên tàuHải quânLớpTrọng tải (tấn Anh)Súng chínhNgày đưa vào biên chếSố phậnNorth CarolinaNorth Carolina35,00016"/45 calibre Mark 6Ngày 9 tháng 4 năm 1941Ngừng hoạt động ngày 27 tháng 6 năm 1947; tàu bảo tàngWashingtonNorth Carolina35,00016"/45 calibre Mark 6Ngày 15 tháng 5 năm 1941Ngừng hoạt động ngày 27 tháng 6 năm 1947, Tháo dỡ năm 1960AlabamaSouth Dakota35,00016"/45 calibre Mark 6Ngày 16 tháng 8 năm 1942Ngừng hoạt động ngày 9 tháng 1 năm 1947; tàu bảo tàngIndianaSouth Dakota35,00016"/45 calibre Mark 6Ngày 30 tháng 4 năm 1942Ngừng hoạt động ngày 11 tháng 9 năm 1947, Tháo dỡ năm 1963MassachusettsSouth Dakota37,97016"/45 calibre Mark 6Ngày 12 tháng 5 năm 1942Ngừng hoạt động ngày 27 tháng 3 năm 1947; tàu bảo tàngSouth DakotaSouth Dakota35,00016"/45 calibre Mark 6Ngày 20 tháng 3 năm 1942Ngừng hoạt động ngày 31 tháng 1 năm 1947, Tháo dỡ năm 1962NelsonNelson34,000BL 16-inch Mk INgày 10 tháng 9 năm 1927Ngừng hoạt động tháng 2 năm 1948, bị hủy bỏ vào tháng 3 năm 1949RodneyNelson34,000BL 16-inch Mk INgày 10 tháng 11 năm 1927Tháo dỡ năm 1948AnsonKing George V39,000BL 14-inch Mk VIINgày 22 tháng 6 năm 1942Tháo dỡ năm 1957Duke of YorkKing George V39,000BL 14-inch Mk VIINgày 28 tháng 2 năm 1940Tháo dỡ năm 1957HoweKing George V39,150BL 14-inch Mk VIINgày 28 tháng 9 năm 1942Tháo dỡ năm 1958King George VKing George V39,100BL 14-inch Mk VIINgày 11 tháng 12 năm 1940Tháo dỡ năm 1957Prince of WalesKing George V39,000BL 14-inch Mk VIINgày 31 tháng 3 năm 1941Bị đánh chìm ngày 10 tháng 12 năm 1941DunkerqueDunkerque26,500330mm(13 in)/50 Modèle 1931Ngày 15 tháng 4 năm 1937Tự đánh chìm ngày 27 tháng 11 năm 1942StrasbourgDunkerque26,500330mm(13 in)/50 Modèle 1931Ngày 15 tháng 3 năm 1938Tự đánh chìm ngày 27 tháng 11 năm 1942RichelieuRichelieu35,000380 mm(15 in)/45 Modèle 1935Ngày 15 tháng 7 năm 1940Tháo dỡ năm 1968Jean BartRichelieu48,950380 mm(15 in)/45 Modèle 1935Ngày 16 tháng 1 năm 1949Hạ thủy giữa chiến tranh ngày 6 tháng 3 năm 1940

Tháo dỡ ngày 24 tháng 6 năm 1970LittorioLittorio41,377381(15 in)/50 Ansaldo M1934Ngày 6 tháng 5 năm 1940Đổi tên thành Italia, Tháo dỡ năm 1948RomaLittorio41,649381(15 in)/50 Ansaldo M1934Ngày 14 tháng 6 năm 1942Bị đánh chìm ngày 9 tháng 9 năm 1943Vittorio VenetoLittorio41,337381(15 in)/50 Ansaldo M1934Ngày 28 tháng 4 năm 1940Tháo dỡ năm 1948ScharnhorstScharnhorst32,00028 cm(11 in) SK C/34Ngày 7 tháng 1 năm 1939Bị đánh chìm ngày 26 tháng 12 năm 1943GneisenauScharnhorst32,00028 cm(11 in) SK C/34Ngày 21 tháng 5 năm 1938Dung làm tàu khối tháng 3 năm 1945

 Danh sách các tàu chủ lực được hoàn thành giữa kết thúc của Thế chiến thứ nhất và hiệp định Washington 
Tên tàuHải quânLớpTrọng tải (tấn Anh)Súng chínhNgày đưa vào biên chếSố phậnNagatoNagato39,13041 cm(16 in)/45 3rd Year TypeNgày 25 tháng 11 năm 1920Dùng làm tàu mục tiêu thử bom hạt nhân ngày 29 tháng 7 năm 1946MutsuNagato39,05041 cm(16 in)/45 3rd Year TypeNgày 24 tháng 10 năm 1921Nổ kho đan khi đang trong cảng ngày 8 tháng 6 năm 1943ColoradoColorado31,50016"/45 caliber Mark 1Ngày 30 tháng 8 năm 1923Bán phế liệu, ngày 23 tháng 7 năm 1959MarylandColorado32,60016"/45 caliber Mark 1Ngày 21 tháng 7 năm 1921Ngừng hoạt động năm 1947, Tháo dỡ năm 1959West VirginiaColorado31,50016"/45 caliber Mark 1Ngày 1 tháng 12 năm 1923Ngừng hoạt động ngày 9 tháng 1 năm 1947, Tháo dỡ năm 1959HoodAdmiral42,100BL 15-inch Mk INgày 5 tháng 3 năm 1920Bị đánh chìm ngày 24 tháng 5 năm 1941

 Hậu quả 
Hiệp ước Hải quân Washington được ký kết bởi Hoa Kỳ, Anh, Nhật Bản, Pháp và Ý  tất cả các cường quốc hải quân chính. Mặc dù Pháp và Ý đã từ chối đàm phán ở nhiều giai đoạn nhưng giới hạn về kinh tế đảm bảo rằng họ cũng không sử dụng hết điều khoản các hiệp ước. Phải đến khi Hiệp định Hải quân Anh-Đức được kí kết thì một cuộc đua vũ trang mới bắt đầu ở châu Âu.

Các chính sách của Nhật Bản vào giai đoạn những năm 1930 được chỉ đạo bởi các bè phái quân phiệt. Bị kích động bởi Đạo luật Vinson-Trammell được quốc hội Mỹ phê chuẩn vào năm 1934, họ quyết định rút khỏi các hiệp ước sau đó hai năm. Dù ban đầu tỏ ra muốn đàm phán tại hội nghị Luân Đôn thứ hai, Nhật Bản rút khỏi bàn đàm phán vào tháng 1 năm 1936 và để các hiệp ước kia hết hiệu lực vào ngày 31 tháng 12 năm 1936. Họ sau đó hoàn thành các chiếc Yamato mà phạm vi điều kiện hiệu ước một cách trắng trợn.

Hiệp ước đã kiềm hãm sự phát triển của thiết giáp hạm đến mức mà khi các nước bắt đầu tái vũ trang, sự phát triển của không lực hải quân và tàu ngầm đã bắt đầu sự lỗ thời của các thiết giáp hạm. Nó vẫn giúp thúc đẩy một cuộc cách mạng cuối cùng cho công nghệ Dreadnought.

 Tham khảo 

 Thư mục 

 Sách và tạp chí
















 Trang web










Thể loại:Lịch sử hải quân Hoàng gia
Thể loại:Thiết giáp hạm trong Thế Chiến II
Thể loại:Thiết giáp hạm
Thể loại:Kiểm soát vũ khí
Thể loại:Lịch sử hải quân Nhật Bản
Thể loại:Lịch sử hải quân Pháp
Thể loại:Lịch sử hải quân Ý
Thể loại:Lịch sử hải quân Đức
Thể loại:Lịch sử hải quân Hoa Kỳ