Tiếng Munda

Tiếng Munda (Muɳɖa) hay tiếng Mundari (Munɖari) là một ngôn ngữ Munda trong ngữ hệ Nam Á, là bản ngữ của người Munda ở những bang Jharkhand, Odisha, Tây Bengal miền đông Ấn Độ. Nó có quan hệ gần với tiếng Santal. Rohidas Singh Nag là người sáng tạo nên Mundari Bani, một hệ chữ dùng để viết tiếng Munda."Adivasi. Volume 52. Number 1&2. June&December 2012". Page 22 Ngoài ra, tiếng Munda còn được viết bằng Devanagari, chữ Odia, chữ Bengal, và chữ Latinh.

Lịch sử
Theo nhà ngôn ngữ học Paul Sidwell (2018), nhóm ngôn ngữ Munda đến miền duyên hải Odisha từ Đông Nam Á lục địa khoảng 4000–3500 năm trước, sau khi người Ấn-Arya đã đến Odisha.Sidwell, Paul. 2018. Austroasiatic Studies: state of the art in 2018 . Presentation at the Graduate Institute of Linguistics, National Tsing Hua University, Taiwan, ngày 22 tháng 5 năm 2018.
Phân bố
Tiếng Munda hiện diện ở huyện Ranchi, Khunti, Seraikela Kharsawan, Tây Singhbhum, Đông Singhbhum của Jharkhand, cũng như ở Mayurbhanj, Kendujhar, Baleshwar, Sundargarh của Odisha.

Phương ngữ
Toshiki Osada (2008:99), theo Encyclopaedia Mundarica (quyển 1, trang 6), liệt kê các phương ngữ tiếng Munda sau, hầu hết nói ở bang Jharkhand.
Hasada ([hasa-daʔ]): phía đông tuyến đường Ranchi-Chaibasa
Naguri ([naguri]): phía tây tuyến Ranchi-Chaibasa
Tamaria ([tamaɽ-ia]) hay Latar: vùng Panchpargana (Bundu, Tamar, Silli, Baranda, and Rahe)
Kera ([keraʔ])

Bhumij, được nhiều nguồn liệt kê là ngôn ngữ riêng rẽ, trên thực tế có thể là một tiểu phương ngôn của phương ngữ Latar (Tamaria). Nó được nói ở Jharkhand và ở huyện Mayurbhanj, Odisha (Anderson 2008:196). Có khoảng 50,000 người nói tiếng Bhumij.

Âm vị học
Hệ thống âm vị tiếng Munda tương tự những ngôn ngữ Nam Á lân cận nhưng có phần khác biệt với các ngôn ngữ Ấn-Arya hay Dravida. Ảnh hưởng ngoại lai rõ ràng nhất có lẽ là ở hệ thống nguyên âm. Trong khi ngôn ngữ Môn-Khmer ở Đông Nam Á giàu về hệ thống nguyên âm, tiếng Munda chỉ có năm nguyên âm. Hệ thống nguyên âm tiếng Munda tương tự đa phần ngôn ngữ Nam Á khác, điểm khác biệt rõ rệt nhất là loạt phụ âm quặt lưỡi (xuất hiện chủ yếu trong từ mượn). (Osada 2008)

Nguyên âm
Tiếng Munda có hệ thống 5 âm vị nguyên âm. Tất cả nguyên âm có dạng ngắn-dài lẫn dạng mũi hoá, nhưng tất cả là tha âm, không mang tính âm vị. Nguyên âm trong từ đơn âm tiết mở dài hơn hẳn so với âm tiết đóng. Nguyên âm đứng sau âm mũi, /ɟ/, /ɳ/ đều mũi hoá. Nguyên âm đứng trước /ɳ/ cũng mũi hoá.
 Trước Giữa Sau Đóng     Giữa     Mở   

Phụ âm
Hệ thống phụ âm tiếng Munda bao gồm 23 âm vị cơ bản. Trong phương ngữ Naguri và Kera, các âm tắc bật hơi là âm vị (trong bản dưới đặt trong dấu ngoặc đơn).
 Môi Răng Quặt lưỡi Vòm Ngạc mềm Thanh hầuTắcpt̪ʈt͡ɕkʔ(pʰ)(t̪ʰ)(ʈʰ)(t͡ɕʰ)(kʰ) bd̪ɖd͡ʑg Xát s̪  hMũimn̪ɳɲŋ Tiếp cậnwlɽj  Rung r    

Từ vựng
Số đếm
 Số  Tiếng Munda  Phiên âm  Dịch nghĩa 1  मियद  Miyad Một 2  बारिया    Baria  Hai 3  आपिया  Apia  Ba 4  उपनिआ   Upnia  Bốn 5  मोड़ेया   Modea  Năm 6  तुरिया   Turia  Sáu 7  एया   Are  Bảy 8  इरलिया   Erlia  Tám 9  आरेया   Area  Chín 10  गेलेया   Galea  Mười 11    Gel Miyad  Mười một 12   Gel Bariya Mười hai 13   Apiya  Mười ba 14    Upuna  Mười bốn15    Modeya Mười lăm16    Turiya Mười sáu17    Eya    Mười bảy18    Iriliya Mười tám19    Areya   Mười chín20    Mid Hisi   Hai mươi21   Hisi Miyad Hai mươi mốt30   Mid hisi Gel Ba  mươi31   Hisi Gel Miyad Ba mươi mốt40   Bar Hisi  Bốn mươi41   Bar Hisi Miyad Bốn mươi50   Bar Hisi Gel Năm mươi60   Aapi Hisi  Sáu mươi70   Aapi Hisi GelBảy mươi80   Upun Hisi  Tám mươi90   Upun Hisi Gel Chín mươi100    Mid Saaye Một trăm200   Bar Saaye Hai trăm1000   Mid Hazar Một nghìn1,00,000   Mid Lak Một lakh

Xưng hô
 Tiếng Munda  Phiên âm  Dịch nghĩa एङ्गा  Eṅga Mẹ आपु  Apu Cha हागा  Haga Anh/em trai मिसि  Misi Chị/em gái गुया   Guya anh em chị chồng/vợ गति   Gati Bạn bè  Hon koṛa Con trai  Hon Kuṛi Con gái

 Động từ 

 Tiếng Munda  Phiên âm  Dịch nghĩa रिकाएआ   Rikā'ē'ā  Làm ओलेआ  Ol'ē'ā  Viết जगरेआ  Jagor'ē'ā  Nói पढ़वएआ  Padv'ē'ā  Đọc लेलेआ  Lel'ē'ā  Nhìn/thấy सेनेआ  Sen'ē'ā  Đi/đến cùng नमेआ  Nem'ē'ā  Tìm thấy निरेआ  Nir'ē'ā   Chạy सबेआ  Sab'ē'ā  Giữ लेका एआ  Leka'ē'ā   Đếm मुकाएआ  Muka'ē'ā  Đo lường रिका एआ  Rika'ē'ā  Cắt হেড়েম  Hedem   Ngọt   Kete-e   Cứng  Lebe-e   Mềm  Singi    Mặt trời  Chandu-u  Trăng  Ipil      Sao  Sirma     Bầu trời  Ote Dishum  Trái Đất  Rimil  Mây  Hoyo  Không khí/gió  Gitil  Cát  Dhudi  Bụi  Losod  Bùn  Hodomo  Cơ thể  Tasad  Cỏ  Daru  Cây  Sakam  Lá  Dayir  Nhánh cây

Ngữ pháp
Tiếng Munda từng được cho không có từ loại, vì vậy các danh từ, động từ và tính từ chỉ được phân biệt qua ngữ cảnh. Tuy nhiên quan điểm này đã bị phản bác bởi Evans và Osada vào năm 2005.

Nguồn tham khảo

Anderson, Gregory D.S (ed). 2008. The Munda languages. Routledge Language Family Series 3.New York: Routledge. .
Osada Toshiki. 2008. "Mundari". In Anderson, Gregory D.S (ed). The Munda languages, 99–164. Routledge Language Family Series 3.New York: Routledge. .

Đọc thêm
Evans, Nicholas & Toshki Osada. 2005a. Mundari: the myth of a language without word classes. In Linguistic Typology 9.3, pp. 351–390.
Evans, Nicholas & Toshki Osada. 2005b. Mundari and argumentation in word-class analysis. In Linguistic Typology 9.3, pp. 442–457
Hengeveld, Kees & Jan Rijkhoff. 2005. Mundari as a flexible language. In Linguistic Typology 9.3, pp. 406–431.
Newberry, J. (2000). North Munda dialects: Mundari, Santali, Bhumia. Victoria, B.C.: J. Newberry. 

Văn liệu

Liên kết ngoài
Mundari Bibliography at Department of Linguistics, University of Osnabrueck, Germany
Detailed language map of eastern Nepal, see language #68 in green along eastern border
http://projekt.ht.lu.se/rwaai RWAAI (Repository and Workspace for Austroasiatic Intangible Heritage)
http://hdl.handle.net/10050/00-0000-0000-0003-A6AA-C@view Mundari language in RWAAI Digital Archive

M
Thể loại:Nhóm ngôn ngữ Munda
Thể loại:Ngôn ngữ tại Ấn Độ