Tiếng Thổ (Việt Nam)

Tiếng Thổ, còn được gọi là tiếng Cuối hay tiếng Hung ở Lào, là một cụm phương ngữ, là ngôn ngữ của 70.000 người Thổ ở Việt Nam cùng vài nghìn người ở Lào (chủ yếu ở tỉnh Bolikhamsai và Khammouane).

Âm vị học

Làng Lỡ
Phụ âm
Hệ thống phụ âm trong phương ngôn Làng Lỡ, theo Michel Ferlus:

{| class=wikitable style=text-align:center
|+ Phụ âm đầu trong tiếng Cuối Làng Lỡ
|-
! colspan=2|
! Đôi môi
! Môi răng
! Âm chân răng
! Quặt lưỡi
! Vòm
! Ngạc mềm
! Thanh hầu
|-
! colspan=2| Mũi
| 
|
| 
|
| 
| 
|
|-
! rowspan=3| Tắc
! tenuis
| 
|
| 
| 
| 
| 
| 
|-
! thanh hầu hoá
| 
|
| 
| 
| 
|
|
|-
! bật hơi
|
|
| 
|
|
| 
|
|-
! rowspan=3| Xát
! vô thanh
| 
|
| 
| 
| 
|
| 
|-
! hữu thanh
| 
| 
| 
| 
| 
| 
|
|-
! thanh hầu hoá
| 
|
| 
| 
| 
|
| 
|-
! colspan=2| Tiếp cận
| 
|
| 
| 
| 
| 
|
|}

  xuất hiện trong từ mượn tiếng Việt có âm  (viết là [tr] trong tiếng Việt)
  vay mượn từ một dạng tiếng Việt từng tồn tại mấy thế kỷ trước.
Nguyên âm
{| class="wikitable" style="text-align: center;"
|+ Nguyên âm đơn Cuối Làng Lỡ
|-
!  
! Trước
! Giữa
! Sau
|-
! Đóng
| 
| 
| 
|-
! Nửa đóng/Vừa
| 
|  
| 
|-
! Nửa mở/Mở
| 
|    
| 
|}

+  Nguyên âm đôi tiếng Cuối Làng Lỡ         

Thanh điệu
Phương ngôn Làng Lỡ có tám thanh. Thanh 1-6 xuất hiện trong âm tiết kết thúc bằng âm vang: âm tiết kết thúc bằng nguyên âm, bán nguyên âm và âm mũi. Thanh 7-8 xuất hiện trong âm tiết kết thúc bằng âm tắc (-p -t -c -k). Hệ thống này tương tự với hệ thống thanh điệu tiếng Việt.

Từ vựng
Dữ liệu lấy từ những đoạn ghi âm tiếng Cuối Chăm, Mon-Khmer Etymological Dictionary (Từ điển Từ nguyên Môn-Khmer) và Ferlus (2015).

Cách ký âm dưới đây có thể lệch ký âm IPA bên trên một chút. "-" là mục từ chưa tìm ra trong các nguồn. Từ vựng ba ngôn ngữ không nhất thiết đồng nguyên (cùng gốc). Nhiều từ trong phương ngôn Làng Lỡ mượn từ/ảnh hưởng bởi tiếng Việt.

 Số đếm
 Cuối Chăm Làng Lỡ Việt moːt⁸ moːt⁸ một haːl¹ haːn¹ hai paː¹ paː¹ ba pɔːn³ poːn³ bốn dam¹ dam¹ năm pʰraw³ ʂaw³ sáu paj⁵ paj⁵⁶ bảy saːm³ taːm³ tám ciːn³ ciːn³ chín mɨəj² mɨəj² mười klam¹ ʈam¹ trăm

 Danh từ 

 Cuối Chăm Làng Lỡ Việt kʌl²  ɣʌn² cây laː³ laː³ lá pleː³ ʈeː³ trái/quả kɔː³ ɣaw⁴ gạo ɲɐː² ɲaː² nhà mʌl¹ mʌn¹ mây mɐː² mɨə¹ mưa sɒː³ juə³ gió kʰrʌm⁴ ʂəm⁴  sấm tʌt⁷ tʌt⁷ đất haːŋ¹ haːŋ¹ hang daːk⁷ daːk⁷ nước kʰrɔŋ¹ ʂɔːŋ¹ sông puŋ⁶ - vũng puːl² vuːn² bùn taː³ δaː³ đá cɒː³ cɔː³ chó pɔː² voa² bò rɔːŋ⁴ ʂɔːŋ⁴ ruộng bləːj¹ ʐɨəj² trời mat⁸ mat⁸ mắt muːl⁶ muːn⁵⁶ mũi kaː³ kaː³ cá kɒːn¹ kɔːn¹ con

 Động từ 

 Cuối Chăm Cuối Làng Lỡ Việt tiː² tiː² đi kɒː³ kɔː³ có kloːŋ⁴ - sống ceːt⁷ ceːt⁷ chết tɨŋ⁴ tɨŋ⁴ đứng ŋoːj² ŋoːj² ngồi ʔan¹ - ăn ɲoː⁴ ɲɔː³ uống ɲəː³ ɲəː³ nhớ ʔəː⁵ ʔəː⁵⁶ ở veːl² viɛn² về kac⁷ kɛc⁷/kɛt⁷ cắt pʌl¹ pʌn¹ bay

 Tính từ 

 Cuối Chăm Cuối Làng Lỡ Việt puːj¹ vuːj¹ vui kʰluː² ʂuː² sâu naŋ³ naŋ⁴ nặng ɲɛːl³ ɲɛːn⁴ nhẹ duŋ³ duːŋ³ nóng klaŋ¹ mɛːn⁴  lạnh maːt⁷ baːt⁷ mát ʔʌm³  ʔʌm³  ấm

 Khác 
 Cuối Chăm Cuối Làng Lỡ Việt klɒːŋ¹ ʈawŋ¹ (bên) trong kʰrəː² ʂəː² trước kʰraw¹ - sau khrɐː⁶ - giữa

 Xem thêm 

 Người Thổ

 Tham khảo 

 Đọc thêm 


 Nguyễn Hữu Hoành và Nguyễn Văn Lợi (2019). Tones in the Cuoi Language of Tan Ki District in Nghe An Province, Vietnam [Thanh điệu của tiếng Cuối huyện Tân Kì tỉnh Nghệ An] . The Journal of the Southeast Asian Linguistics Society 12.1:lvii-lxvi.

Thổ
Thể loại:Ngôn ngữ tại Việt Nam